Sei sulla pagina 1di 530

Digitized by the Internet Arciiive

in 2008 witii funding from


IVIicrosoft Corporation

http://www.arcliive.org/details/delphinclassics67valp
T. LIVII PATAVINI
HISTORIARUM
LIBRI QUI SUPERSUNT,

EX EDITIONE G. A. RUPERTI
CUM SUPPLEMENTIS
NOTIS ET INTERPRETATIONE

IN USUM DELPHINI
VARUS LECTIONIBUS

NOTIS VARIORUM
RECENSU EDITIONUM ET CODICUM
INDICE LOCUPLETISSIMO
ET

GLOSSARIO LIVIANO
ACCURATE RECENSITI.

'd SOb5

VOLUMEN PRIMUM.

TT
LONDINI:
CUUANTE ET IMPRIMENTE A. J. VALPY. A. M.
SOlH-Lj-
\/24-

CONSPECTUS
EORUM QUtE HAC EDITIONE
CONTINENTUR.

Pag.
JoANNis DouJATii Epistola Serenissimo Delphino 1
Prooemiura de Livii Vita et Historia Romana 5
Elogia A.uctorum ac Judicia de T. Livio 37
Quaedam Antiquitatis Monumenta 47
Tabulae Historicae 69
T. Livii Praefatio . 163
T. Livii Historiarum Lib. i. . 167
Lib. 11. . 347
Lib. III. . . 527
Lib. IV. . 689
Lib. V. 813
Lib. VI. . 923
Lib. VII. 1012
Lib. VIII. 1101
Lib. IX. 1193
Lib. X. . 1297
Jo. Freinshemii Epistola Nuncupatoria . 1393
Catalogus Auctorum, quorum fide decern (ab undeci-
mo ad vicesimum) Supplementorum libri nituntui 1403
Supplementum Libri xi. Historiarum T. Livii 1405
Libri xii. 1421
Libri xiii. 1439
Libri xiv. 1466
Libri xv. , 1491
IV CONSPECTUS.
Pag.
Supplementum Libri xvi. 1501
Libri xvii. ^ . . 1533
Libri xviii. 1549
Libri xix. 1583
Libri xx. . 1617
T. Livii Historiarura Lib. xxi. 1651
Lib. xxii. 1765
Lib. xxiii. 1883
Lib. xxiv. 1983
Lib. xxv. 2075
Lib. XXVI. 2163
Lib. XXVII. 2275
Lib. XXVIII. . 2387
Lib. XXIX. . 2493
Lib. XXX. 2569
Lib. XXXI. 2649
Lib. xxxii. 2729
Lib. XXXIII. 2797
Lib. XXXIV. 2879
Lib. XXXV. 2965>
Lib. XXXVI. 3035
Lib. xxxvii. 3103
Lib. xxxviii. . 3197
Lib. XXXIX. 3293
Lib. XL. 3379
Lib. XLi. 3463
Lib. XLii. 3523
Lib. XLJii. 3619
Lib. XLiv. 3659
Lib. XL v. . 3743

Supplementum
....
Catalogus Auctorum, quorum fide nonaginta quin-
que (ab quadragesimo) Supplementorum libri ni-
tuntur
Libri XLvi. Historiarum T. Livii
Libri xlvii.
3829
3833
3856
Libri xlviii. . 3880
Libri xlix. 3903
CONSPECTUS. V
Pag.
Supplementum Libri l. . 3936
Libri li. . 3957
Libri lii. . 3989
Libri Liii. . 4016
Libri liv. . 4034
Libri lv. . 4053
Libri lvi. . 4069
Libri lvii. . 4086
Libri LViii. . 4104
Libri lix. . 4127
Libri lx. . 4155
Libri lxi. . 4163
Libri lxh. . 4210
Libri lxiii. . 4232
Libri lxiv. . 4253
Libri lxv. . 4273
Libri lxvi. . 4295
Libri lxvii. . 4317
Libri lxviii. . . 4340
Libri lxix. . 4369
Libri lxx. . 4390
Libri lxxi. . 4417
Libri lxxii. . . 4437
Libri lxxiii. . . 4456
Libri lxxiv. . . 4474
Libri lxxv. . . 4493
Libri lxxvi. . . 4510
Libri lxxvii. . . 4527
Libri lxxviii. . 4547
Libri lxxix. . . 4564
Libri lxxx. . . 4581
Libri lxxxi. . . 4598
Libri lxxxii. . . 4615
Libri Lxxxiii. . 4638
Libri lxxx IV. . 4656
Libri lxxx v. . 4667
Vi CONSPECTUS.
Pag.
Supplementum Libri lxxxvi. . 4676
Libri Lxxxvii. . 4685
Libri lxxxviii. . 4692
Libri lxxxix. . 4705
Libri xc. . 4723
Libri xci. . 4736
Libri xcii. . 4749
Libri xciii. . 4760
Libri xciv. . 4773
Libri xcv. . 4784
Libri xcvi. . 4796
Libri xcvii. . 4812
Libri xcviii. . . 4831
Libri xcix. . 4867
Libri c. . 4886
Libri ci. . 4896
Libri on. . 4912
Libri cm. . 4953
Libri civ. . 6011
Libri cv. . 5049
Libri cvi. . 5075
Libri cvii. . 5098
Libri cviii. . 5123
Libri cix. . 5139
Libri ex. . 5167
Libri cxi. . 5199
Libri cxij. . 5231
Libri cxiii. . 5264
Libri cxiv. . 5285
Libri cxv. . 5310
Libri cxvi. . 5335
Libri cxvii. . 5379
Libri cxviii. . . 5404
Libri cxix. . 5419
Libri cxx. . 5445
Libri cxxi. . 5483
CONSPECTUS. vii

Pag.
Supplementura Libri cxxii. . 5494
Libri cxxiii. . . 5.515
Libri cxxiv. . . 5532
Libri ex XV. . 5550
Libri cxxvi. . . 5571
Libri cxxvii. . . 5588
Libri cxxviii. . 5618
Libri cxxjx. . . 5641
Libri cxxx. . 5662
Libri cxxxi. . . 5677
Libri cxxxii. , . 570.3
Libri cxxxiii. . 5729
Libri cxxxiv. . 5769
Libri cxxxv. . 5825
Libri cxxxvi. . 5842
Libri cxxxvii. . 5877
Libri cxxxvin. . 5884
Libri cxxxix. . 5887
Libri ex L. . 5889
T. Livii Fragmenta . . 5905
Epitomae Librorum Livii . 5920
NoTyE Variorum in T. Livii Praefation em . 6047
Lib. I. . 6057
Lib. 11. . 6329
Lib. III. . 6719
Lib. IV. . 7145
Lib. V. . 7515
Lib. VI. . 7839
Lib. VII. . 8119
Lib. VIII. . 8357
Lib. IX. . 8591
Lib. X. . 8857
Lib. XXI. . 9085
Lib. XXII. . 9301
Lib. XXIII. . 9531
Vlll CONSPECTUS.
Pag.
NotcC Variorum in T. Livii Lib. xxiv. . 9679
Lib. XXV. . . 9811
Lib. XXVI. . . 9943
Lib. XXVII. . . lt)081
Lib. xxviii. . . 10251
Lib. XXIX. . . 10421
Lib. XXX. . . 10545
Lib. XXXI. . . 10671
Lib. XXXII. . . 10765
Lib. XXXIII. . . 10859
Lib. xxxiv. . . 10951
Lib. XXXV. . . 11105
Lib. XXXVI. . . 11229
Lib. XXXVII. . . 11351
Lib. XXXVIII. . . 11515
Lib. xxxix. . . 11701
Lib. XL. . . 11881
Lib. XLi. . . 12035
Lib. XLii. . . 12101
Lib. XLiii. . . 12179
Lib. XLiv. . . 12217
Lib. XLV. . . 12297
Epitomas Librorum Livii . 12387
Syllabus Codicum, quibus in Livio recensendo
usus Drakenborchius
est • 12716
Syllabus Codicum, quibus Hearnius usus est . 12729
NoTiTiA LiTERARiA de T. Livio . . 12731
Recensus Editionura T. Livii . • 12746

Index .....
Codicum Mss. qui in Bibliothecis Bri-
tannicis asservantur

Glossarium Livianum
.

.
.

.
.

.
12811

clxx
i
SERENISSIMO

DELPHI ISIO
JOANNES DOUJATIUS

SALUTEM ET FELICITATEM PERPETUAM.

Duo Serenissime Princeps, quibus homines ad


sunt,
verae gloriaeculmen perducuntur Natura atque Doctrina.
:

Horum utrumque Magno Fatri unice post Deum debet


Serenitas Tua. Ab eo virtutum semina Regiique aniini
igniculos nascendi felicitate traxisti ab ejus providentia
:

cultus omnis ingenii proficiscitur tui. Cumque Disciplina,


hinc praeceptis, inde exemplis perficiatur, illis Te imbui
per sumraos in omni bonarum artium genere vires, plus-
quam paterna solicitudine curavit, his, longe supra seecu-
lorum veterum heroas, per se ipse, Teque et omnes poste-
ros instriiit. Tu vero, Delphjne Serenissime,tot na-
tivis eximiae indolis dotibus ornatus, tot optiraae discipHnae
adminiculis praeclare usus, gratulandi nobis totique regno
materiam praebes araplissimam. Eniravero plena vixdum
pubertate, juventutis non Gallicae modo, sed Europaeae,
quanta quanta est, scientiarum, et (quod majus adhuc,
Teque dignius est,) virtutum, non jam spe, sed uberrimo
fructu, asque ac natalium splendore, Te vere Principem
praestas. Nemo quippe est qui acre illud ingeniura cum
exquisito judicio conjunctum, excelsum animum singulari
Delpk. et Var, Clas. Livius, A
2 EPISTOLA.

aequitate moderatum, certantcmque cum Majestate innata


comitatem non merito demiretur ac plaiisu justissirao
prosequatur. Quis enim, fd aetatis, in sacree ac profanae
Historice notitia, quis in Literis Humanioribus assidua
probatorum quoruravis scriptorum lectione pertractandis,
quis in Mathematicis praeceptionibus (quas quidem huic
gradui congruunt) et perdiscendis meditatione, et manii
quoque ac delineando ad actum producendis aeque profecit?
Quid dicam quantum, arduo cuique iucepto atque exerci-
tationi afi'atim respondente corporis robore, in feris aucu-
pio ac venatu indagandis, persequendis, et nunquam ab-
errante plumbo figendis valeas ;
quam decore, quam ex
arte, equos, ferocitate quantavis exultantes, agitare, ad-
mittere ad cursum, aut sustinere, ac regere noveris et per-
domare quem denique Te et qualem exhibeas in cunctis
;

hujusmodi belli non tirociniis minus quam simulacris, qui-


bus ad militares labores membra durantur ?
Quid nunc Serenitati Tum apprecandum optandum-
que nobis superest, Princefs Serenissime, nisi ut quam
hactcnus ad optima quaeque institisti viam, hac eadem
diutissime pcrgas, atque ad gloriosa Regis Maximi opti-
mique Parentis facta, non animo solum (ut prius) imbiben-
da, aut prosequenda nobiscum laudibus et admiratione,
sed rebus ipsis sequenda, et (quod Tui unius erit) asse-
quenda temet accingas ? Hae tibi imposterum artes, haec
esto perfecta disciplina, haec summa votorum nostrorum.
Ilium vides regia cuncta officia admirabili prudentia et
solicitudine sic implentem, ut evidenter appareat id eum
apud se statuisse, non ipsum sibi, sed nobis, sed bono pub-
lico natum ita omnia refert ad regni securitatem felicita-
:

temque populorum nee suorum modo, sed (ut Regem


;

vere Christianissinuim decet) omnium quotquot Christi


nomine censentur. Sic enim tinitimorura injuriis, aggres-
sionibus, ac tandem aperta conjuratione adactus, bella
semper gessit, ut eos quacumque via compelleret ad resu-
mendi otii necessitatem. Nee enim aliud cogitavit, cum,
non deficientibus belli nervis, nuUi sumtui pepercit, ut mi-
EPISTOLA. 3

lites suos provisis c longinqiio praesidiis atque fomcntis in-


suetis adversus locorum ac tempcstatum incommoda rau-
niret; ut eosdcm ad ardua quaeque, ac supra mortalium
vires posita, alacriter subeunda, et puncto temporis perfi-
cienda, amplissimis praeraiis inflammaret ; ut denique in-
auditis antea raachinis perterrefactos, comprchensosque
propria intra moenia, hostes ante omnem obsidentium spem
compelleret ad dcditionem. Sed quid suratibus parcat, qui
nee sibi ipse parcit; in se durus, atque, ut ita dicam, pro-
digus operum ac periculorum, quo ceteris et opera et pe-
ricula minuantur Hinc ilia, quae miratus est orbis, victo-
!

riarum prodigia, non proferendi imperii, sed constituendae


publioas quietis fine terminata. Tantura enim semper ab-
fuitab appetendis alienis, ut Reginas, Sanctissimae matris
tuas, jura nonnisisuspensa asseruerit manu, ut aliis quam
sibi aequiorera sese perpetuo prsestiterit, ut obstiterit,
ipse sibi, cum alius obsisteret nemo, victoriamque
sibi eripuerit ipse de manibus, cum solus posset. Et
miremur, si tandem conjuratis adversus Gallicum nomen
finitimis gentibus cunctis leges dixerit pacis, cum fortitu-
dini prius modum posuerit et fortunes suae.
Nee vero est, quod tibi prasreptam doleas, Serenissime
Princeps, expetitaj semper tui similibus glorias messem.
Neque enim, firmata jam terra marique Gallias potentia,
deesse unquam poterit palmarum etiara bellicarum seges,
quamdiu sub impiorum barbarorum jugo gement Christia-
nae tot nationes.Sunt praeterea sua paci decora, quorum
ingentia specimina et jam Magnus Pater tuus, in omni
laudum genere incomparabilis, dedit, quaecumque scilicet
temporibus turbidis dari poterant; et plura majoraque
imposterum dabit. Nee vero cedit Davidis fortitudini sa-
pientia Salomonis.
Hacc quidem a Deo inprimis postulanda, sed et hu-
mana baud respuenda subsidia: Historicorura inprimis,
quos mutos fidosque prae ceteris consiliarios non immerito
agnovere prudentissimi Reges. Inter Historicos autem,
quorum jam complures evolvisti, nullus majori usui esse
4 EPISTOLA.

poterit Serenitati TuTE, quam Romanae Princeps His-


toriae, T. Livius, quern non infrequenti lectione, pro studio-
rum tuorum quasi coronide, aliis Te adjecturum spero,
immo primas ei facile delaturura. Hunc ego, jubente Au-
gusto Patre tuo per Illustrissimum Carolum Montau-
SERiUM DucEM,(qui spei tuas magno suo merito, admotus)
a me Notis atque Interpretationibus illustratum Sereni-
TATI TUiE dico consecroque. Is in praeclarissimis domi
forisque gestis tot ac tantorum virorum, a quibus constitu-
tum atque auctum imperiorum quae unquam fuerunt longe
maximum ; in tot inquam ab hoc auctore mira descriptis
elegantia Prudentiae, Fortitudinis, Temperantiae, Charitatis
in Patriam, Religionis etiam in numen, (qua ipsis cogni-
tum,) exemplis, rudem tibi praebebit et adumbratara
speciem rerum paternarum ; quaiiura in spem certissimam
crescis, et quales a tanta indole tantisque Patris curis ex-
pectat a Te cum Gallia tua, turn Christianus orbis. Nostris
in eum lucubrationibus, Tu quidem, Princeps Serenis-
sime, parum nunc indigebis eas tamen sub August©
:

nomine tuo nonnihil publice profuturas confido. Illud


certe mihi audeo polliceri, hoc tibi a me oblatum aeterni
obsequii pignus, ex vetustae apud Te literariae operae meae
memoria, non ingratum omnino futurum.

Lutetiae Parisiorum, Kal. Novemb. anni 1678.


felicissimo natali tiio, quern ntinam centies
tibi recurrentem videaut seri nepotes.
P R O CE M I U M.
[Ex Ed. G. ALEX. RUPERTI.]

§ 1. De Livii eetate et vita.

1 • Xjivius,Chronico Eusebii fides habenda, natus est


si
a. U. C. Dcxcv.et obiit eodem, quo Ovidius, anno, U. C.
DCCLXX. p, Ch. n. 17. quadriennio post mortem August!
Imp. Natale ei solum fuisse Patavium, Venetorum opp. in
Gallia Transpadana, (h. Padua) quod ab Antenore ad Ti-
mavum fl. (h. Timavo) a quo tamen longe abest, conditum
poetas dicunt, praeter alios docent Symmachus Epist. iv.
18. Sidonius in panegyr. Anthemii vs. 188. et Statius Sylv.
IV. 7. extr. ubi 'Timavi alumnus' vocatur. Eodem spec-
tant verba Martialis Epigr. i. 62.3. * Censetur Apona'
(Patavina) Livio suo tellus, Stellaque, nee Flacco minus.'
*

Nam Aruntius Stella elegiographus et Valerius Flaccus,


qui Argonautica scripsit, fuere Patavini, (unde hie etiam in
Epigr. I. 77. 2. '
Antenorei spes et alumnus Laris' dicitur,)
et Aponus fons prope Patavium, cujus aquas salubres et
calidas celebravit Claudianus in Idyll, vi. (al. Epigr. viii.)
neque audiendi sunt, qui a Martiale Aponum designari
vicum Patavio proximum (h. Abano) contendunt. Quan-
quara enim Livius ita Patavinus eodem modo appellarl
potuit, quo Catullus Veronensis, Virgiliusque Mantuanus,
etsi ille in lacus Benaci paeninsula Sirmione, hie Andibus

UNIVERSITY -^
6 PROCEMIUM DE LIVII

in agro Mantuano est natus tamen, si non ipse vicus,


;

certe illud nomen ejus serioiis videtur originis esse nee ;

probabile est, tarn ignobilem locum non modo Livii, sed


etiam Stella, et Flacci fuisse patriam, neminemque praeter
Martialem rei omnino memoria dignissimas mentionem fe-
cisse.
De Livii parentibus, educatione, studiis, rebus domesti-
cis,muneribus publicis, vitae genere, moribiisque vix quic-
quam explorati memoriae proditum reperitur neque est> ;

quod valde id doleamus. Nam verum est judicium Valcke-


naerii, quod in Praef. ad ejus Diatr. de Aristobulo nuper
Luzac memoravit Uti fuere apud antiquos, qui nee sta-
:

tuam sibi poni, nee marmore memoriam sui ad posteros


propagari vellent, cum egregia facinora sibi pro omni mo-
numento satis esse existimarent; similiter Valckenaerius,
qui nee pingi se nee fingi voluit, arbitrabatur, viri, eru-
omnem memoriam esse debere in libris,
ditione insignis,
quibus conscribendis nomen suum futuris saeculis commen-
dasset, aut in discipulis, quos excellenti diseiplina ad
communem civium informasset utilitatem ; cetera, quas res
domesticas, parentes, uxorera, liberos, amores, amicitias,
lites, fortunas, vel prosperas vel adversas, spectent, baud
magis dignos esse, quae futuris saeculis innoteseant, quam
quae vel mereatoris praedivitis fuerint, vel viri cujusque in
suo ordine arteve sua spectati. Hinc et brevissimi erimus,
exemplo eorum, qui vitam Livii exposuere, Vossii, (de
hist. Lat. 1. 19.) Fabricii, (Bibl. Lat. i. 11.; Sigonii,
Miilleri, Funecii, Hambergeri, aliorumque. Verbosior qui-
dem est commentatio Jac. Phil. Tomasini de vita Livii,
(Patav. 1630. Amst. 1670. et in Drakenb. et Liv. T. vii.
p. 4. sq.) sed minus habet in recessu, quam fronte promit-
tit, et pro certis ac veris subinde dubia et falsa substituit.

Quo refero,LiviumClaudio Caesari adolescenti praeceptorem


fuisse datum
partem historiae ab eo contextam esse Nea-
;

poli duas fuisse uxores, totidemque filios, et filias qua-


; illi

tuor, haruraque minimara natu nupsisse L. Magio rhetori •

eundem, saturum honorum, annis et studiis fessum, accen-


VITA ET HISTORIA ROM. 7

sumque araorc patriae, post Augusti discessum e vitaPata-


vium remigrasse, ibique, anno imperii i v. Tiberii, ipsis Kal.
Jan. raortalitatem explevis.se quin et ibidem sepulcrura os-
;

saque ejus adlmc superesse. Prius colligitex Suet. Claud.


41. pr. ubi legimiis, hunc Caesarem T. Livii hortatu histo-
riam scribere aggressum esse ; alterum ex Pigliii Here.
Prodicio p. 330. qui saepius Livium, Hoiatium, Statium,
Claudianum, Senecam, aliosque praeclari ingenii viros, Nea-
polin studiorum causa secessisse monet reliqua ex Sene- ;

cas prooem. lib. v. Controv. in quo L. Magius, T. Livii


gener, laudatur, ex Eusebii et Hieron. Chronicis, quo his-
toricum nostrum Patavii tarn natum quam mortuum di-
cunt, et ex iv. In.scriptionibus monumentorum publico-
rum, quarum prima est: t. livivs c. f. sibi et svis t.
LIVIO T. F. FRISCO ET T. LIVIO T. F. LONGO ET CASSIA
SEX. F. PRiMiE vxoRi secunda v. F. t. livivs livi^ t.
:

F. QVART^ L. HALYS CONCORDIALIS PATAVI SIBI ET


SVIS oMNiBVs: tertia: t. livivs t. l. optatvs an. xv.
quarta: v. f. t. livivs t. lib. et livi^e levinvs l. f.
STELL VENONIiE EXORAT^ P. LIVI^ FIRM^ ET
. . . .

festo FiLio ET FiRM.E FiLiM.^ Altera est epitaphium,


Patavii Ch. 1413. apud aedem D. Justinae effbssum una
a.

cum capsula plumbea ossibus plena, e quibus a. 1451.


Alphon.sus, Arragonias rex, os brachii a republica Patavina
dono accepit. NuUam vero harum inscriptionum, excepta
forsan prima, ad historicum nostrum, tresque jjosteriores
ad ejus aliusve T. Livii libertos esse referendas, adeoque
omnem corruere fabulam de ossibus Livianis Patavii re-
pertis, post Gudium docuere jam Morhofius, aliique mode
laudati in nota.
Livius et eloquentiae et philosophiae studiis deditus fu-

» Has inscriptioncs praeter Toma- num. Patav. p.27. et 202. sq. Jo.Ma-
sinuni niemoraiU Dan. Ge. Morhof. billon. Miis. Ital. T. i. p. 30. Tie-
in c. 3. diss, de Patavinitate Liviana, wenschroedei-. Fast. Liv. p. 304. Pet.
(Kilon, IGSii. inter alias ejus Diss. Servius Miscell. p. 131. et Laur. Pig-
Hamb. 1699. et in Drak. ed. Liv. T. nor. in Orig. Patav. c. 17.
VII. p. 27. sq.) Sertor. Ursal. in Mo-
8 PROCEMIUM DE LIVII

isse videtur. Hoc ex eo probabile fit, quod libros edidit


philosophicos, (v. raox § 2.) illud ex historia quam scrip-
sit; ex qua etiam colligas, 6tim rei militaris civilisque baud

expertem fuisse, neque oranem de rebus belli et pacis tarn


prudenter judicandi facultatem ex sola Groecorum lectione
hausisse. Eundem in interiorem Augusti Imp. amicitiam
pervenisse, patet ex Tac, Ann. iv. 34. Quantam vero sui
famam excitaverit, vel ex eo
quod Gaditanus intelligitur,
quidam, ejus nomine gloriaque commotus, ad visendum ip-
sum ab ultimo terrarum orbe Romam venit, statimque, ut
viderat, abiit. £p. V. Plin. Ji. 3. et Hieron. Ep. 103. Cui
non adversantur haec Suidae in v. KopvouTo; verba : Joo a-vy-
ypu^ss 'Pu)[/,atco ^t»)V Tjtoj Al^iog, oii Ziap'psl ttoXv xea xXeivov
ovofxx, xa) KogvoDTO^. To<Tct.uTr] 8s y]i> ^ Sta^ogo'rrjj eg TOuaSs TOug
av^gctg twv ccKpoao[ji.evwv, wj toD jxev Kogvourov Tra/x.TrAej'cTTOuj axousjy,
6epx7TSKx. TB xui xoKaxslu tov oivdpog (rvp'pkoVTUc, xou 8ia tyjV oiTToii^lav,

IAtt/Sj xkripovoiJi.lug, tov ys /x^v AijSlou oXlyoug, aXXoi. wv tj o^sXog v^v,

xai Iv x«XAsi "i^v^Yig -xui evyXasTTia. 'O XP°^°i ^^ ° aTrparog ts xa)


utexu<TTog, xai r^ tovtov (pxXcty^ xa.) ottu^oc xoc) s^opog ^ ccXrjQetx. . .tov

|u,=v ccvspYjVuv xa) i^sxaXv^av, uKnreg xsxpo/XjU-svov Sr}(ravpQV xoti xs-

yavhora. ttoXXu xu) saSXa., TItov Al^ior tov §; TrXoucrlov xu) jttsv tw
xa» TTspippsoii.svov rolg xprijxci<yi Xyj5r]v xuTB')(sv<7CiyT0, tov KopvovTdu.

§ 2. De Livii scriptis.

Quot qualiaque ingenii et doctrinae monumenta evulga-


verit Livius, ignoramus. Prajter hisloriarum libros non nisi
triaeaque paucis raemorantur, a Quintil. I. O. x. 1. Epis-
tolaad Jilium scripta, a Seneca in Ep. c. Dialogi, quos hie
non magis philosophiae annumerari posse dicit, quam his-
toriae, et Libri ex professo philosophiam coiitinentes. Horura
vero, aliorumque, quos forte composuitj librorum jactura
minus deploranda videtur, quam quod louge maxima pars
ejus operis, quo nominis sui memoriam iramortalitati com-
mendavit, injuria maligni fati nobis erepta est. Historiam
Romanam, sive, ut ipse XLiii. 13. modeste forsan, et Julius
VITA ET HISTORIA RO^f. 9

Firmicus (de error, prof, relig. p. 419.) appellat, Annales,^


Livius ab Urbe condita ad a. dccxliv. seu ad bellum in

Germania a Druso gestum hujusque mortem persecutus


erat, non cxl. ut vulgo olira credebatiir, sed cxlii. libris.
Id diserte tradit Petrarcha (de rebus memor. i. 8. \ el de
;

otio ac solitudine quorundam virorum c. 8.) neque obstat


numerus Epitomarum, qui perversam illam opinionem divi-
sioneraque librorum in Decadas, a nullo veterum Gramma-
ticorura, nedum ab ipso auctore, memoratam, peperisse
videtur: nam Epitomas librorum cxxxvi. et cxxxvii.
intercidisse, turn ex eo probabile fit, quod in Exc. Pithoei
et in Mss. Berg, et Sigon. numerantur cxlii. Epitomae, at-
que in fine Epit. oxxxv. vacuum relictura est spatium, in
quo hae leguntur notae, generaliter et communiter hie est de-
fectus quorundam librorum, et hie deceit, turn ex multitudine
annorum raemorabiliumque rerum, (v. c. ludorum sascula-
rium, tribuniciaj potestatis Augusti, templi Jani ab eo bis
clausi, &c.) quam ab auctore Epitomarum silentio praeter-
raissam fuisse, non facile erit, qui sibi persuadeat. Ex
illis auteni cxlii. libris Liviinon plures hodie quam xxxv.
et nonnulli (xli. xliii. xliv. xlv.) ne quidemintegri
restant: quorum decern priores historiam Romanam ab
origine Urbis ad a. cccglx. reliqui, xxi-xlv. ab a. U. C.
Dxxxvi. ad dlxxxvi. seu ab initio belli Punici ii. ad
a.

finera cum Perseo Gentioque gestorum complec-


bellorum
tuntur. Harum reliquiarum praestantia mirum quantum
exacuit librorum, qui periere, desiderium sensumque ingen-
tis, quam fecimus, jacturae quae tribuenda est turn moli
;

operis, cujus describendi laborem refugiebant ignavi mon-


achi, in una alteraque Decade aut Epitomis acquiescen-
tes, turn CaligulaeImp. et Gregorio M. Pontifici, quos co-
dicum Livii abolendorum consilia agitasse tradunt Suet.
Calig. 34. et Rich. Montacutius in Praef. ad Analecta.
Integer Livius superstes fuit Soec. iv. et v. forte et xu.

^ De historiarum et annalium dis- citi vita et scriptis p. IS. sq.


crimine disputavi in prooemio de Ta»
10 PROCEMIUM DE LlVIl

in Anglia : nam loca librorum deperditorum, a nobis in


Vol. IV. hujus edit. non modo a
Fragmentis inserta,

Symmacho Guilelmo Malmesburi-


et Sidonio, sed^ etiam a
ensi s. Sommerseto laudantur, nisi is ex aliis ilia scripto-
ribus desumsit. Saspius etiam Soec. xv. et xvi. percre-
bruit faraa, totura Livii opus in Gallia, Norvegia, Scotia,
Bremse, aliisque locis, repertura esse, et versiones saltem
Arabicas in bibliothecis Constantinopolitanis Arabumque
latitare."^ Sed adhuc omnis spes, opera, et impensa ad
vanmn et irritura cecidit. Neque jactura, quam passi
sumus, penitus resarcitur Supplement is Jo. Freinshemii ^ et
Epitome Liviana, etsi neque huic neque illis parvum est
pretium, et continua ex iis bistoriae Romanse series cog-
nosci potest. Freinshemius idem Livio, quod Curtio,
officium preestitit, omnesque ejus lacunas, et majores et
minores, tam solerter feliciterqueex Epitome modo memo-
rata et Grsecis Latinisque rerum Romanarum auctoribus
explevit, ut ipse jactanter quidem, at vera profiteatur, ' se
neutiquam metuere, ne quis ex omnibus his scriptoribus,
qui sunt in hominum manu, aliquid efficiat in hoc genere
concinnius, copiosius, verius.' Illae Epitomes librorum
Livii, quarura duas desiderari, cxxxvi. et cxxxvii. su-
pra monuimus, a quo confectae sint, non habemus dicere.
Nonnulli eas ipsi tribuunt Livio, alii Junio Maximo, quern
historias Sallustii Liviique in epitomen redegisse docet
Statius Sylv. iv. 4. plerique L. Annaeo Floro quae con- ;

jectura inde nata videtur, quod idem aliam rerum Roma-


narum epitomen scripsit, sed vel eam ob causam, et prop-
ter diversitatem turn styli, tum
rerum gestarum,
narrationis
paruni probabilis est. Quod ad ipsam Epitomes hujus
Livianae indolera attinet, si genus dicendi spectes, quo
singula enuntiantur, id quidem Liviano non par censendum
concinnitate, et seriorem passim aetatem redolet, verum

= V. Morhof.de Patavin. Liv. c. 1. Argentorati 1654. denique universi a


et Fabric. Bibl. Lat. i. 11. p. 296. sq. Jo. Donjatio, Clerico,Crevierio,Dra-
^ Eoriim priini decern libri vulgati kenborcho, Bipontiuis et Mauhem.
sunt Holmiee 1649. deinde sexag'mta Livii cditoribus.
VITA ET HISTORIA ROM. 11

pleruraque purum est ac tersura ; si res, quae traduntur,


auctor ejus plurimas depromsit ex ea historia,
longe
quam velut tabulam primis extremisque lineis adumbrare
in animum induxerat. Nonnunqiiam vero non modo inter
eum et Florum, sed ipsurn quoque Livium, discrcpare
videbis. Quod tantum abest, ut omnino reprehendi possit,
utdoctum potius arguat virura, qui non serviliter iisdem
semper insistat vestigiis, sed quaedam ex aliis etiam fon-
tibus, nee sine judicio, hauserit nisi forsan recte censeas,
;

ab eo, qui librum aliquera in epitomen cogat, requiri, ut


paucis indicet, iibi et cur dissentiat. Minus probandura
videtur, quod perssepe ab
ordo rerum narrandarum
illo et
mutatur, memorabilia. Hinc non
et silentio prsetereuntur
exemplo reliquoruni Livii editorum libris ejus xxxv, toti-
dem praemisi epitomas, sed omnes ad calcem rejeci, illis-
que alia substitui breviaria, ad seriem rerum perspicien-
dam accommodatiora, Nihilo tamen secius auctor sim
magistris scholarum, ut cum tironibus hoc potius Romanas
historiae compendium, quam quod Eutropio, aut Floro et
Velleio, debemus, cum juvenibus adulta estate ipsum Li-
vium legant. Quern in finem Epitomen quoque banc Livia-
nam cum notis virorum doctorum meisque seorsum typis
excudendam curabo.
Quibus annis Livius opus suum et inchoaverit et absolve-
rit, nemo facile dicat. Neque taraen vana est conjectura
virorum doctorum ' qui ex ejus lib. i. c. 19. colligunt, si non
omnes historiae libros, certe primum ab eo compositura
U. C. dccxxx. quo Augustus iterum clauserit
fuisse ante a.
templum Jani. Verba Liviana sunt: 'Janus bis post
Numae regnum clausus fuit ; semel T, Manlio consule,
post Punicum i. perfectum bellum iterum, quod nostras ;

Dii dederunt ut videremus, post bellum Actiacum,


aetati
ab Imperatore Caesare Augusto, pace terra marique parta.'

« Lipsii Elect. 1.20. Vossiide Hist, sum esse liistoriam snam, et a. 745.
Lat. I.Hanckii de scriptor. rer.
19. iiltimam ei manum imposuisse suspi-
Rom. I. 9. Dodwelli Anna!. Vellei. catur. Cf. et Jo. Masson. de templo
p. 65. qui Livium a. U. C. 725. exoi- Jani reserato p. 51. sq. et 165.
12 PROCEMIUM DE LIVIl

Satis autem constat, Janiim principe Augusto non modo


a. U. C. Dccxxv. post pugnam Actiacam, sed et a.
Dccxxx. in decimo ejus^ consulatu, Cantabris devictis,
clausum fuisse.' Quod si jam eo tempore, quo Livius ilia
scripsit, factum esset, is baud dubie in gratiam Augusti,
magni amici, idem raemorasset, quod dixit Suet. Aug. 22.
' Janum Quirinura, semel atque iterum a condita Urbe
memoriam suam clausum, in multo breviore temporis
ante
spatio, terramarique pace parta, ter clausit.' Quid vero ?
nonne Plutarchus hfec scire potuit ? et tamen idem, quod
Livius, de templo Jani scripsit enl ye toO Xe^aa-roii Kala-agog
:

IxXsiVfiyj, xaSeXo'vTOj 'Avtoqviqv, xa\ TrpoTspov, VTruTsvovToiv Mapxov


'AtixIov xu) Audio sed nihil aliud inde con-
Thou Muxxlov. :

fici poterit, quam ilium more suo Liviana paene ad verbum

expressisse, nulla mutationis rerum ratione habita neque ;

locus ejus Liviano plane respondet nam, quod Lipsius :

jam Elect, i. 20. notavit, Graeco scriptori non idem, quod


Romano, propositum fuit, ut enumeraret quoties Janus
fuisset clausus. Omitto alia, baud graviora, argumenta
Massoni, quibus loco in nota 5. laudato probare conatur,
Livium serius historiae scribendas consilium cepisse.

§ 3. De exteriore forma et indole historic Romans a


Livio scrlplcc.

Minime incommodus hie locus videri possit, permulta


praefanditum universe de varia et historiarum et historico-
rum veteris recentiorisque asvi indole, et de utilitate ac fide
eorum recte aestimanda, tum in primis de antiquioribus re-
rum Romanarum auctoribus et de Livianae historiae forma.

^ Quin tertio Janiim clausum esse decretum quidem a Senatu, sed Da-
a. U. C. Dccxxxi. in xi. consiilatii corum et Dalmatanim irrnptione ir-
Augusti, viri docti modo laudati alii- ritum factum. Ipse Aug. in Ancyr.
que contendunt, provocantes ad in- lapide: Ter nie principe claaden-
'

scriptiouem lapidis, Emeritae in His- dum decrevit senatus.' Ita rem des-
pania reperti, ad Oros. I. vr. et Suet, tinatam Suetonius posuit pro facta,
Aug. 22. ubi tanieu Cel. Wolfius jam non praeter niorem.'
liajc monuit : 'Tertio ut clauderetur,
VITA ET IIISTORIA ROM. 13

fructn, Ibnlibus, virtutibus, ac vitiis. Sed ampli liujus


campi, in quo latius evagari posset disputatio nostra, fines
sunt coarctandi, et illud paene silentio praetereundura, hoc
paucis expediendum est.
Livius historiarn Romanam ab Urbis origine ad sua de-
duxit tempora. Quam ante eum jam raulti pertexuerant
turn versibus, ut Q. Ennius, epica? poeseos Romanorum
parens, cujus libri xviii. Annalium Rom. ad populum in
theatro et Virgilii adhuc temporibus cupidius ^neide ejus
legebantur,^ L. Acciiis s. Attius, familiaris D. Bruti et Pa-
cuvii eequalis, poeta tragicus,*" et ^, Furius ; tum prosa
oratione, et quidem Graeca P. Rutilius Rufus, orator, phi-
losophus, historicus, tribunus plebis et legatus Q. Mucii in
Asia,' A. Postumius Albinus, consul cum L. Lucullo a. U.
DCii. literatus et disertus,'' et C. Acilius,^ Latina Q. Fabius
Pktor, auctor antiquissimus, qui Livio aliisque in primis
fide dignus est visus, quia temporibus belli Punici ii. se-
nator fuit, et olg jx,sv avTog egyoig -jrapsyivsTO, 8ia rrjv ei^Treipluv

axptjSwi avsygu^s,'"^ M. Porcius Cato Censorius Tusculanus,


orator, JCtus, consul a. U. 557. censor a. U. 568. vir summi
ingenii, (v. Li v. xxxix. 40.) qui senex seripsit vii. libros
Originum, in quibus multam industriam comparere mul-
tamque doctrinam, Nepos Cat. 3. dicit, L. Calpurniiis Piso
Frugi s. Censorius, consul a. U. dcxx. qui gravis auctor
dicitur Plin. ii. 53. cujusque annales laudant Livius i. 55.
11.58. IX. 44. x.9. XXV. 39. Gell. vi. 9. xi. 14. xv.
29. et alii, sed Cicero de Or. ii. 12. et de legg. i. 2. exiliter,

ut Catonis et Fabii Pictoris, scriptos esse censuit, C. Sul-


picius Gallus praetor a. U. 583. consul a. 586. Graecis Ute-
ris eruditus, eloquens, et astrologiae peritus, (v. ad xliv.

s V. Gell. xii. 5. Martial, v. 10. xi.8. Polyb.xL.G.l.iibicf.Schweiglj.


Vitruv. IX. 3; V. ad Liv. xxv. 39, 6.
'

''
De ejus annalibus v. Cic. Brut. V. Liv. i. 44. 56. ii. 40. viii. 30.
"•

18. Gell. ni. 11. Macrob. Sat. i. 7. x. 37. xxii. 7. Dionys. Hal. i. 6. et
Priscian. 1. vi. 1. vii. p. 415. Fidem ejus, a Polybio

«
V. ad Liv. xxxix. 52. 1. i.14. 58. et in. 9. iiiinis elevatani,
k V. Cic. Brut. 21. et Acad. Qu. defendit Ernesti in Opusc. philol.
IV. 45. Plut. in M. Cat. p. 343. Gell. crit. p. 102. sq.
14 PROCEMIUM DE LIVH

37. 3.) cujus historiam Rom. Plutarchus in Rom. p. 28.


memorat, L. Cassias Hemina, quern a. U. Dcvii. floruisse,
Censorin. c. 17. docet, et cujus annales citant Gell. xvii.
21. Macrob. 1. 16. Nonius, et alii, Clodius Lkiriius s.
Sat.
Licinus, historicus languidus et inscitus," C. Fannius, Lajlii
Sapientis gener et Panaetii discipulus, moribus et ipso di-
cendi genere durior, cujus historiam non ineleganter scrip-
tarn, et neqiie nimis infantem, neque perfecte disertam, la
compendium redegit M. Brutus, percussor Caesaris,° Sex.
et Cu. Geliii, Varroni aequales, historici languid! et insciti,P
M. Tereulius Varro, legatus Pompeii M. Romanorum doc-
tissimus et iro\vygixipu)TaTog, cujus Annalium Charisius men-
tionem facit, Q. Claudius Quadngarius,"^ Q. Falerius Antias,
qui Syllae temporibus vixit, et multos quidem scripsit an-
nalium libros, sed in iis nullum tenuit mentiendi modum,
omniumque rerum numerum immodice auxit,'" Q. Tullius
Cicero M. frater,^ L. aut Q. JElius Tubero, M. Tullii Cice-
ronis affinis etQ. Ciceronis legatus in Asia,' C. Licinius
Mdcer, orator, repetundarum reus Cicerone praetore, C. Li-
cinii Calvi oratoris pater, baud ignobilis historicus, sed
argutae loquacitatis et saepe in orationibus ineptae," Cornelius
Nepos, qui tribus Chronicorum libris res Romanorum ab
ultima eorum origine repetitas descripsit," aliique. Horum
deinde exemplum post Livium secuti sunt e Graecis Ap-
'piatms et Dio Cassius, e Romanis L. Fenestella et alii. Mul-
to autem plures sibi singulares historiae Romanse partes

" V. ad Liv. XXIX. 22. 4. etCic. de i. 7. in. 8. v. 21. vi. 8. vii. 9. 19.
leg. I. 12. Maciob. i. 13. Plut. Rom. p. 25.
" V. Cic. Brut, XXI. xxvi. lxxxvii. Dionys. i. p. C.
Tusc. Qu, IV. 17. de leg. i. 2. ad Att. » V. Cic. ad Alt. ii. 16. xiii. 13.
IV. 16. XIII. 8. et Corradi Quaest. p. 278. ed. Lips.
P V. Cic. de leg. i. 2. et Div, i. 26. « V. Liv. iv. 23, x. 9. Cic. ad Qu.
Dionys. Hal. 1.7. Gell. VIII. 14. XIII. fr. i, 1. 3. Gell. vi. 3. 4. x. 28. Dio-
22. xviii. 12. Macrob. Sat. i. 16. nys. i. et alii.
Voss. de Hist. Lat. i. 8. u
y. Liv. iv. 7. 20. 23. vii. 9. ix.
1 V. ad Liv. xxv. 39. 8. et cf. vi. 46. x. 9. Cic. de leg. i. Dionys. i.
2.
42. VII. 10. viii. 19. IX. 5. xxxiii. 10. p. 6. Macrob. 1. 10. 13. Voss, de Hist,
XXXV. 14. Lat. I. 10.
I V. loca Livii in Iiidice, et Gell. » V. Gell. xvir. 21. etal.
VITA ET HISTORIA ROM. 15

tractandas snmsere/ de quibus consulcndi sunt Vossii dc


historicis Graecis et Latinis libelli. Ita solum bellum Pii-
nicum ii. de quo decern libri Livii, xxi-xxx. agunt, prop-
ter poetas, Silium Italicum et antiquiorem, nescio quern
(v. Ovid, ex Ponto iv. 16. 23.) enarrarunt muUi, v. c. Grae-
ce Memnon,'^ Charea,^ Silenus Calatianus, qui diligcntissimc
res ab Hannibale gestas persecutus est,'' Susihis lliensis
aut Lacedaemonius, qui cum Sileno in castiis fuit Hanni-
balis, eumque Graecas docuit literas, sed juJice Polybio
tonsorias plebeiasque fabulas divulgavit/ L. Cincius Ali~
mentus s. Jlimentius, diiigens vetustorum monumentorum
et maximus auctor, qui captus ab Hannibale multa ex eo
audivit, et deinde praetor creatus Siciliam provinciam obti-
nuit ;
'^
Latine M. Terentius Varro,^ L. Calius Antipater,
scriptor luculentus jurisque civilis peritus, Fannio asqualis
et L. Crassi oratoris raagister, qui Silenum maxime secu-
tus, historiara belli Punici ii. a M. Bruto in compendium
redactam, accuratius disertiusque scripsit superioribus, at
sine nitore/ L. Arruntius, qui Augusti temporibus idem
bellum stylo Sallustiano descripsit.^ His scriptoribus an-
numerandi sunt Dioni/sius Halicarnassensis, qui Livio ae-
qualis fuit, et Poli/bius Megalopolitanus, Scipioni African©
minori familiarissimus. llle historiam Rom. ab origine
Urbis ad initium belli Punici i. hie a principio belli Punici

y Quo forsan et nuns alterque eo- <*


V. Liv. vii. 3. xxi. 38. xxvi. 23.
rum, quos supra recensui, aliique re- 28. xxvii. 7. 29. Dionys. i. 0. et vii.
ferendi, quornin Historiw Rom. sen p. 415. Voss. de Hist. Lat. i. 4. His-
Annales simpl. memorantur. toriciim potius praetoris hiijus filium
V. Phot. Biblioth. c. 224.
* fuisse, snspicabatur Pigh. in Anual.
V. Polyb. IH. 20.
» ad a. 434.
V. Liv. XXVI. 49. Cic. de div. r.
•» ^ Ejus libros b. Punici ii. laudat
24. Nep. Hanu. xiii. Voss. de Hist. Priscian.
f
Gr. I. III. p. 189. V. Liv. xxi. 38. xxii. 31. xxiir.
V. Nep. Hanu. XIII. Diodor. Sic.
<=
6. xxvi. 11. xxvii. 27. xxviii. 46.
eel. XXVI. 3. qui euni lliensfm facit, xxix. 27. Cic. de Or. ii. 12. de leg.
et res ab Hannibale gestas vii. libris i. 2. Brut. 26. de div. i. 24. ad Att.

exposuisse auctor est. Xaip4as koI xiii. 8. Val. Max. i. 7. C. Gell. x. 1.


2w<r(Aoj ovK IcfToplas, aWa KovpeaKrjs Non.
24. Fest. Cliaris. Serv.
KoiiravSrjuov \a\ias, fixoi ye SoKovcrird^- V. ad Tac. Ann. I. 13.
e 1. Sen.
if ix^ty Kol SwojUiJ'. Polyb. iii. 20. Ep. 114. Voss. de Hist. Lat. 1. 18.
I

16 PROGEMIUM DE LI VI

II. ad finem regni Macedonici bellique a Romanis cum

Perse gesti persecutus est. Idem vero Polybius in libro


I. et II. quos 7rpox«T«(rx£u>ij loco praemisit, brevius bellum

Punicum i. et Africanum Poeuorum cum mercenariis suis


militibus, resque a Romanis in lllyrico et Gallia Cisalpina,
a Poenis in Hispania et ab Achaeis in Grascia ante a. U. C.
Dxxx. gestas exposuit, adeoque et telam contexuit a
Dionysio Halic. et Timceo abruptam, et eadem, quae Livius
in altera maximaque, nobis relicta, operis sui parte, in lib.
xxi-XLV. pertractavit. Ejus deinde historian! ad suam
aetatem continuavit Posidonius, Panaetii discipulus et ma-
gister Ciceronis, qui libros lii. twv /*st« IloXv^iov scripsit
philosophico ingenio, quos laudant Strabo iii. 163. Athe-
nasus IV. 36. sq. et alii.

Hos aliosque rcrum Roraanarum auctores cum Livio ita


comparari posse, ut appareat, quomodo hie differat ab
illis, et quantum unicuique debeat, quis est, qui non mecum

optet? Sed omnium illorum, si Polybium, Dionysium,


Appianum, et Dionem, Graecos scriptores, exceperis, qui
jam a multis inter se et cum Livio collati, at ipsi quoque
misere mutilati sunt, nobis non nisi nomina et fragmenta
aliquot, tanquam tabulae de naufragio, restant neque de ;

eorum indole quicquam nobis constaret, nisi Polybius,


Livius, aliique nonnunquam breve de iis judicium tulissent.
Eo in primis spectant duo Ciceronis loca de N. D. ii. 12.
sq. et de leg. i.2. digna quae hie legantur permixte, et cum
iis, quae supra dixi, conferantur, ut certe qualiscumque

inde exoriatur veterum historicorum, qui Nostro praeivere,


recensus, simulque, quantum licet, intelligatur, quid quan-
tumque inter eos et Livium intersit, et quae, judice Cice-
rone, optima sit historiae scribendae ratio. * Qualis oratoris
et quanti hominis in dicendo putas esse, historiam scri^
bere? Si, ut Graeci scripserunt, summi ; si, ut nostri, nihil
opus est oratore ; satis est, non esse mendacem. Atqui
Graeci quoque sic initio scriptitarunt, ut noster Cato, et
Pictor, et Piso. Erat enim historia nihil aliud, nisi anna-
lium confectio : cujus rei memoriaeque publicae retinendas
VITA ET HISTORIA ROM. 17

causa ab initio rerum Romanamin usque


ad P. Mucium,
pontiliceni maximum, omnes siugulorum annorum
res
mandabat Uteris pontifex maximus referebatque in album
ct proponebat tabulam dorai, potestas ut esset populo
cognoscendi ii, qui etiam nunc annalcs maximi noniinan-
;

tur. Hanc similitudinem scribendi multi secuti sunt, qui


sine ullis ornamentis monumenta solum temporum, homi-
nurn, locorum gestarumque rerum reliquerunt. Itaque
qualis apud Graecos Pherecydes, Hellanicus, Acusilas fuit
aliique permulti, talis nosterCato et Pictor et Piso ct Van-
nius et Vennonius. Quanquam ex his alius alio plus habet
virium, tamen quid tam exile, quam isti omnes, qui neque
tenon t, quibus rebus ornatur oratio ? modo enim hue isla
sunt importata, et, dum intelligatur, unam di-
quid dicant,
cendi laudem putant esse brevitatem. Paululum se erexit
et addidit historiae majorem sonum vocis vir optimus
Coelius Antipater. Ceteri non exornatores rerum, sed
tanturamodo narratores fuerunt et ultima tempera sic
;

scripta sunt, ut ne legantur quidem. Sed iste ipse Coelius


neque distinxit historiam varietate locorum neque verbo-
rura collocatione et tractu orationis leni et aequabili perpo-
opus sed ut homo neque doctus, neque maxirae
livit illud ;

aptus ad dicendum, sicut potuit, dolavit, habuitque vires


agrestes atque horridas, sine nitore ac paleestra; vicit
tamen supeiiores et admonere reliquos potuit, ut accura-
:

tius scriberent. Ecce autem successere huic Gellii, Clo-


dius, Asellio, nihil ad Coelium, sed potius ad antiquorum
languorem atque inscitiam. Nam quid Macrum nume-
rem ? cujus loquacitas habet aliquid argutiarum nee id ;

tamen ex ilia erudita Graecorum copia, sed ex librariolis


Latinis in orationibus autem multus et ineptus ad suni-
:

raam impudentiam. Sisenna, ejus amicus, omnes adhuc


nostros scriptores, nisi qui forte nondum ediderunt, de qui-
bus existimare non possumus, facile superavit. Is tamen
neque orator in numero nostro unquam est habitus, et in
historia puerile quiddam consectatur; ut unum Clitarchum,
neque praeterea quenquam de Graecis, legisse videatur ;

Dclph. et Var. ilas. Livius. B


;

18 PROCEMIUM DE LIVII

eum tamen duntaxat imitari : quern si assequi posset,


velle
aliquantura ab optimo taraen abesset. Minime vero mi-
rum, si literis nostris abest historia, et a nostris hominibus
adhuc aut ignorata est, aut relicta. Est enira opus unum
hoc oratoriutn maxima : et nemo studet eloquentiaj nostro-
rum hominum, nisi ut in causis atque in foro eluceat.
Apud Grascos autera eloquentissimi homines, remoti a
causis forensibus, cum ad ceteras res illustres, tum ad
scribendara historiam maxime se appli cave runt. Ipsa He-
rodoti, qui princeps genus hoc ornavit, eloquentia me
quidem maguopere delectat. Et post ilium Thucydides
omnes dicendi artificio, mea sententia, facile vicit; qui
ita creber est rerum frequentia, ut verborum propc nu-
merum sententiarum numero consequatur ita porro ver- ;

bis aptus et pressus, ut nescias, utrum res oratione, an


verba sententiis illustrentur. Deinde a philosophia pro-
fectus princeps Xenophon, Socraticus ille, post ab Aris-
totele Callisthenes, comes Alexandri, scripsit historiam ;

et hie quidem rhetorico peene more ille autem superior


:

leniore quodam sono est usus, et qui ilium impetum orato-


ris non habeat; vehemens fortasse minus, sed aliquant©
tamen est, ut mihi quidem videtur, dulcior.'
Quo tempore haec scribebat Cicero, nondum quidem
vulgata erat historia Romana, qualem in votis habebat
sed jam natus Livius, qui ita desiderio et pr£eceptis ejus
satis fecit et, quod ille perfcctissimum in hac re judicabat,
ita assecutus est, ut tam antiquioris quam recentioris aevi
judicio princeps habitus veterum historicorum et inge-
sit

nium imperio populi Romani par, vel, quod in monumento


Patavino, in honorem ejus posito, elogium legitur, unus
dignus, cujus invicto calamo invicti populi Rom. res gestae
conscriberentur. Vivebat ille sajculo Augusteo, cujus
elegantia et cultus rcspuebat jejunos annales aridosque
commentarios, et quo historia philosophico nondum ingenio
elaborari coepta erat, quam ei formam e Grfecis quidem

jam Posidonius et alii, e Romanis vero primus forte Taci-


tus, atmulto scitius Hume ahique Angli induerunt, sed ora-
VITA ET HISTORIA ROM. 19

forius in ilia desiderabatur ornatiis. Nam historia eo potis-


simum consilio a Graecis olim Romaiiisque scrihebatiir, ut
practicaquajdam philosophia essct vcl magistra vitae, pru-
dentiae civilisacmilitaiis, virtutiim atquc praeceptorum, tarn
civibus et privatis, quam Principibus magistratibusque sa-
lubiium. Qui finis obtineri nequit, nisi ipsa quoquc narratio
rerum magnarum mirabilinmque, a magnis viris gestaruni,
ad sensus magnos affectusque sive graviores sive molliores
suavioresqiie movendos accommodata est, ct animi legen-
tium tenentiir subtilitate judiciorum, sentcntiarum elegantia,
gravitate, copia et aciimine, orationisque varietate et elocn-
tione, a qua praecipue eloquentes dicuntur, h. e. naturali
venustate et urbanitate quadam, per illam, ut sanguis per
corpus, diffusa. Quibus si accedit ilia veterum historicorum,
tarn Graecorum quam Romanorum, ars, qua magni viri
non modo agentes, sed et ipsi causas, cur ita agant, scite
exponentes inducuntur qua^ lectio quaeve disciplina et
;

jucundior et utilior fingi potest ? Hinc Cicero censebat,


summi oratoris esse, historian! scribere, eamque hujus
doctrina sublevatam multo magis se commovere, et succum
quasi ac sanguinem, carnem ac colorem accipere, i. e. et
suaviorem reddi et fructuosiorem. Neque assequor, cur in
ea oratio, habitu oratorio vestita ethac arte animata, modo
neque nimis ea luxuriet, neque magis ornatus verborum,
quam rerum veritatis ratio habeatur, minus probanda sit
minusquc placere queat, quam qua plurimi utuntur historici
et antiquioris aevi et recentioris, qui vel res breviter sira-
pliciterque seu ad captum puerorura accommodate expo-
nere, vel doctis tantum hominibus consulere, disputare et
argumentari, difficiliores modos expedire, obscura et re-
condita scrutari solent. Quis certe Livium reprehen-
dat, quod secutus sit sensum, judicia, moremque popula-
rium suonmi, quos in primis et delectare et edocere cupie-
bat? et quis non ad hunc finem exigat annales ejus ? Quid
vero causae est, cur a nobis minor voluptas utilitasque ex
ejus aliorumque historiis antiquis percipiatur, quam a po-
pularibus eorum capta est ? A paucis illae eo modo ac fine
20 PR0(E!\1IUM DE LI VII

legiintnr, quo Longe


et solebant olim legi et debebant.
enim plurimi eas non ad vitam forraandam referunt, sed ad
antiquitatis tantum notitiam et bene dicendi scribendique
faciiltatem, sive, ut dicere solent, stylum. Alia etiam
hodie est vita3, studiorum, institutorumque ratio, quam
olim fuit neque ant finguntur amplius aut desiderantur
:

oratores veteribus similes, nisi forte apnd Britannos, sed


verae eorum eloquentiae jaradudum successit ubivis umbra-
tica et sacra, ex quo ilia e foro et curia in scholarum um-
bram suggesturaque ecclesiasticum relegata est. Alius
denique est genius hujus quo ingenuarum artium
saeculi,
antiquarumque literarum contemtus indies invalescit, et
oranis paene humanitatis sensus exuitur. Sed cui non dic-
tus Hylas ?

§ 4. De ifidoh interior i historic Liviana, et quidem (1.) de


ejus virtutibus fontibusque.

' Quis nescit, primam esse historiae legem, ne quid falsi


dicere audeat? delude ne quid veri non audeat? ne qua
suspicio gratiae sit in scribendo? ne qua siraultatis ? Haec
scilicet finidamenta nota sunt omnibus. Ipsa autem exas-
dificatio posita est in rebus et verbis. Rerum ratio ordi-
nem temporum regionum descriptionem
desiderat, vult :

etiara, quoniam in rebus magnis memoriaque dignis consi-


lia primum, delude acta, postea eventus expectantur, et de

consiliis significari, quid scriptor probet, et in rebus gestis


declarari, non solum quid actum aut dictum sit, sed etiam
quomodo et cum de eventu dicatur, ut causae explicentur
;

omnes, vel casus, vel sapientia^, vel temeritatis hominum- ;

que ipsorum non solum res gestae, sed etiam, qui fama ac
nomine excellant, de cujusque vita atque natura. Verbo-
rum autem ratio et genus orationis fusura alque tractum et
cum lenitate quadam a-quabili profluens, sine hac judicial!
asperitate et sine sentential um forcnsium aculeis persequen-
dum est.' Ad
vera haac praecepta Ciceronis (de Orat. Ji.
15.) si exegeris annales Livii, animadverles profecto, eum
VITA ET IIISTORIA ROM. 21

neglexisse niillam peifectaj historiae legem, ct omnibus ex-


emplum ad imitandum proposuisse. Primaria historicorum
virtus est studium veritatis, toto amavit affectu, quam ille

€t religiosissime coliiit. Nam


non modo omnem dedit ope-
ram, ut rerum narrandarum certam consequeretur notitiam,
sed etiam ea, qua^ vera, saltern probabiliora, variis naira-
tionibus solerter expensis, judicarat, sine ira et studio,
libere et aperte tradidit ; adeoque verum refcrre et potuit
et voluit.'' Prius patet ex eo, quod antiquiora ex monu-
mentis ea deficiebant, ex scriptoribus
publicis et, iibi

ex iisdem fontibus hausit aut ali-


fide dignis, recentiora
unde cognoscere potuit. Monumenta ilia, quorum sum-
ma est fides, maxima apud Romanos cura et confici,
et in tabulariis, ferario, Capitolio, aliisque templis figi aut
servari solebant, v. c. libri censuales, etiam antiquissimi,
Tulliani, qui oetate Dionysii Haiic. adhuc extabant;' se-
natorum, Equitum, judicumque catalogi; annales a Ponti-
fice Maximo consignati, acta senatus et populi ^ fasti ;

consulares et triumphales tabulae triumphantium in Ca-


;

pitolio fixae; leges, plebiscita, SCta, formulae pads et foe-


'

derum, aereis tabulis insculpta, quarum tria millia cum Ca-


pitolio conflagrasse tempore Vespasiani et ab eo restituta
esse,undique investigatis exemplaribus, Sueton. Vespas.
8. docet ; literas a regibus, sociis, magistratibus provincia-
rum et ducibus exercituum ad senatum et ab hoc ad illos
missae servataeque apud asrarium,"' quibus et modus et
causae rerum gestarum ac numerus legionura, navium, et
imperatorum continebantur magistratuum edicta et com- ;

mentarii ; inscriptiones statuarum, sepulcrorum, cet. Ho-

>>
Cf. Lnciamis de histoiia scriben- in Procem. ad Tac. Ann. p. 16. sq.

da, et Ernesti comm. de fide histo- Cf. Cic. de Or. n. 12. Tac. Ann. iii.
rica recte aestimanda in Opiisc. piii- 3. v. 4. 5. xv. 74. xvi. 22. Uio Lvii.
lol. crit. p. 64-101. nbi accuratius 16. Siiet. in Aug. xxxvr. in Cass. XX,
singula hue spectantia exposiiit, et ibiqne Exc. Ernesti.
exemplis ex Livio aliisque peiitis iU ' Cf. Atilius Fortunat. in arte p.
iustravit. 2C80. ed. Putsch.
' V. Dionys. Hal. 1. iv. p. 225. "> V. Dio Cass. 1. Liii. p. 509,
^ De hig annalibus et actis disserui
22 PROCEMIUM DE LIVII

rum vero aliorumque raonumentorum neque inspiciendo-


rum facultatem, neque indagandorum consulendorumque
studium ac diligentiam diefuisse Livio, vel id argumento
est, quod passim ab eo memorantur, v. c. foederaet pacis
conditiones xxi. 2. xxiii. 33. xxvi. 24. xxix. 11. 12.
XXX. 37. 43. xxxiii.30. xxxiv.35. xxxviii.9. 38. fasti
et annales magistratuum, libri lintei, in aede repositi Mo-
netae IV. 7. 13. 20. 23. IX. 18. x. 38. xxxix. 52. inscrip-
tiones statuarum, tabularum, spoliorum et arraorum in
templis fixorum ii. 33. iv. 20. vi. 29. x. 2. xl. 52. xli.

28. laudationes funebres iraaginumque tituli iv. 16. viii.40.


leges, plebiscita et SCta multis locis in Indice citatis ; li-
ters regum, sociorum, imperatorum, magistratuuraque pro-
vincialium, cet. Ex monumentis multa etiam
his publicis
iis petiit locis, ubi id non more veterum
diserte tradit,
scriptorura, qui raro indicant fontes, unde sua hausere. Id
turn ex eorum intelligitur reliquiis, quae etiam nunc a nobis
comparari possunt, v. c. ex SCto de Bacchanalibus, ex quo
complura, nonnunquam ad verbum, exscripsit," turn ex am-
plis pra^liorum descriptionibus, quarum magna pars et li-
teris imperatorum ad S. P. Q. R. missis depromta videtur;
turn ex eo, quod subinde ab illis, quae ex ejusmodi fonti-
bus baud dubie ducta sunt, alia incertiora, ex fama aut tra-
ditione aut historicis et aliunde desumta atque comperta,
vel diserte discernuntur, ut iv. 20. et xxix. 14. vel ad-
jectis his velutinotis : tenet fama, diciiur, tradunt, accepimus,
ferunt, traditur memoria, cet. v.c i. 4. 16. 24.31. 36. XLiv.
6. 22. et sexcenties alibi.
Praeter publica haec monumenta ac literas Livius etiam
consuluit antiquiores historiae Roraanae scriptores, et qui-
dem fide dignissimos, qui vel senatui, ad quem tantum
non omnia referri solebant, vel rebus gestis ipsi interfue-
rant, vel aliunde verum poterant cognoscere. Quinam hi
fuerint, et quoties eorum injecerit mentionem, jam supra

" V, ad Liv. xxxi\. 18. 5. et xl. liiijns edit, typis excudendnm cnravi.
52.3. Hinc SCtuiti illud ad calceni [NosElogiis Auctoruiu subjunxinius.]
VITA ET HISTORIA ROM. 23

diximus § in. ubi locis laudatis addenda sunt multa alia,


quibus annales simpl. memorantur, v. c. ii. 54. iii. 8. iv.
34. VII. 9. 18. 42. VIII. 18. 23. 30. ix. 15. 42. 44. 45. x.
2.17. XXI. 25. xxii. 31. xxiii. 6. 47. xlii. 11. xliii.
13. Neque hos auctores teraere secutus est, sed critico
et subtili jiidicio eorum fidem una cum rerum natura ex-
ploravit, (v. c. Fabii i. 44. 55. ii. 40. viii.30. x.37. xxii.
7. Coelii XXI. 47. et Valerii Antiatis xxvi. 49. xxxiii.
10. xxxvi. 38.) et notavit erroies, ut iv. 20. ix. 15. 44.
xxi. 38. XX1I.31. et in dubiis rebus dissensum commc-
moravit, e. g. i. 55. iv. 23. ix. 15. 4G. x. 2. 9. 17. 30. xxi.
38. 4G. 47. xxii. 31. xxv.
xxvi.lG. 49. xxvii. 7. 39.
xxxix.52. XLiv.13. 15. Plurimum autein auctoritatis
tribuit Polybio,'^ et quidem, etsi id non diserte dixit,, tan-
tum, ut in libris xxi-xlv. pleraque ex eo desumserit, et
Grajce ab eo dicta saepissime ad veibum pa^ne verterit in
Latinum sermonem. Neque meliorem prot'ecto ducem ha-
bere potuit hoc praeclaro scriptore, artium belli pacisque
peritissimo, quo non alius quisquam majori studio verum
et causas ordinemque rerura scrutatus est, quique non modo
Romae, Scipionis Africani minoris, cujus lateri etiam in
castris ad Carthaginem et Numantiam positis adhaesit,
Laeliorum aliorumque intima familiaritate adjutus, anti-
quissima excussit monumenta, et historicos, tam Romanos
quara Graecos, diligenter contulit, sed etiam, ut plura ac
certiora cognosceret, multas Asiie, Africas et Europaj re-
giones lustravit, in his Alpes, Galliam, Hispaniam, om-
nemque fere Graeciam et Italiam.P Verum ne hunc qui-
dem servili modo imitatus est Livius sed multa ab eo ;

dicta vel oraisit, vel fusius pressiusve narravit, et non solum


longe ei antecelluit eloquentia et orationis venustate, sed
et nonnunquam, quae ille tradidit, in dubium vocavit, v. c.
xxxix. 52.

° V. Liv. XXX. 45. XXXIII. 10. 7. sq. Idem elicit in. 33. se Lacinii
XXXIV. 50. XXXVI. 19. XLv. 45. repeiisse taixiiam aencani, in ijua
i" Cf. l^oiyb. III. 48. 59. 1X.25. xxiK Hannibal res a .se gestas ipse de-
21. xxxii. 9. XXXIV. 7. XXXIX. 3. xl. sciipserit.
24 PROCEMIUM DE LIVIl

Huic verittitis indagandae et facultati et studio accessit


felicitas saeculi Augustei, quo cuilibet sentire, qua? velletj
quaeque sentiret, dicere licebat.
Livius autem verum non modo tradere plerumque po-
tuit, sed semper voluit, ac ueque iia et odio, neque adu-
et
latione, partium studio et amicitia, sive publica, sive pri-
vata, se adduci passus est, ut a veritate, qua nihil antiquius
esse debet annalium conditori, vel transversum,quodaiunt,
unguem recederet. Cujus rei locupletissimum continetur
testimonium verbis Cremutii apud Tac. Ann. iv. 34. T. *

Livius, eloquentias ac iSdei praeclarus in primis, Cn. Pom-


peium tantis laudibus tulit,utPoMPEiANUM cum Augustus
appellaret neque id amicitiae eorum offecit. Scipionem,
:

Afranium, hunc ipsum Cassiura, hunc Brutum nusquam la-


trones et parricidas, quae nunc vocabnla imponuntur, saepe
ut insignes viros nominat.' Id vel solum sufficere videri
possit ad retundendas criminationes vanas eorum, qui et sibi
et aliis persuaserc, a Livio justo plus et Komanorum vir-
tutes ac res augeri, peccata ac clades imminui atque celari,
et hostium, in primis Gallorum Poenorumque, mores carpi
et res bene gestas elevari adeoque de his longe aliud nos
;

judicium laturos esse, si Gallicos Punicosque haberemus


scriptores. Fac autem eos extare. Quinam libi fidei dig-
niores viderentur? hi, quos vel patria et ingenium suspec-
tos redderent? an Livius, qui non minus candide popula-
rium peccata, vitia et clades fatetur, (quod permultis facile
exemplis evinci posset, si res lis indigeret) quam vere prae-
dicat, etiam in hostibus, quas laudanda erant? ''

Livius non solum dixit verum, sed etiam praeclare dixit,


sive res, sive verba respicias. Quae quovis anno in repub-
lica Romana contigerunt, accurate et ordine, graviora fuse,
leviora paucis exposuit regionum, populorum, urbium
;

indolem ac naturam bene adumbravit homirmm celebrium ;

non modo res bene aut male gestas, sed et virtutes, vitia,
vitam, ingenium, vere descripsit et egregie; quo modo

9 Cf. Ernesti in comment, supra nota ii. p. 21. laud. § 33. et 34.
VITA ET HISTORIA ROM. 25

acies instructa pugnaquc comraissa, quibus consiliis et qua


ratione meraorabilis res acta sit, qui ejus eventus et qua)
hujus causa; fuerint, seu casus, scu temeritatis, seu sapien-
tiae, quid in republica constituenda, administranda et rau-

tanda, quid in eligendo campo locoque castrorura, quid in


ordinanda acie, in subsidiis disponendis, in procursu con-
cursuve, in impetu hostis excipiendoet repellendo, quid ab
cquitatu et peditatu, hujusque et illius parte, bene aut male
sit factum, scite et luculenter declaravit. Quae praecipuae
sunt virtutes historiae 7rpayjw,«Tix^f et aTroSEixrix^j,"^ cujus
ille exemplum a Polybio sumserat, et ad cujus normam
Sallustius quidem et deinde alii jam singulas historiae Ro-
manas partes conf'ormaverant, Livius vero, quod sciamus,
totam primus accommodavit. Usee omnia si exemplis, ex
eo petitis, illustrare vellem et evincere charta et tempus ;

me citius deficerent, quam oratio et materies.


De Livii, historici omnium eloquentissimi, oratione ejus-
que indole et ornatu, non quod multa addam iis, quaj
est,
jam supra § in. dixi. Est ea non minus pulchra, nume-
rosa, elegans et nitida, quam dulcis, jucunda, venusta et
urbana est dilucida, simplex et ccquabilis, rebus et afFec-
;

tibus conveniens in concionibus diserta et gravis, verbo-


;

rum saspe seutentiarumque floribus conspersa, figuris et


translationibus distincta, nonnunquam et poetica ut pau- ;

cis multa complectar, plane oratoria et Ciceroniana: quam


bene ' miram facundiam et lacteam ubertatem dixit Quin- '

til. Inst. Or. viii.l. 3. et x. 1. 3:*. ubi etiam § 101. ita


judicavit: Historia non cesserit Grgecis, nee opponere
'

Thucydidi Sallustium verear nee indignetur sibi Herodo-


:

tus aequari T. Liviura, cum in narrando rairae jucunditatis


clarissimique candoris, turn in concionibus, supra quam
enarrari potest, eloquentem ita dicuntur omnia cum rebus,
:

turn personis accommodata. Sed aftectus quidem, praeci-


pue eos, qui sunt dulciores, utparcissime dicam, nemo histo-
ricoruracommendavitmagis. Ideoque immortalemillamSal-

' Cf. Polyb. I. 2. 35. ir. 37. in. 1.7.31. 32, vi. 5. ix. 2.
26 PROCEMIUM DE LIVII

lustiivelocitatem diversis virtutibus consecutus est. Nam


mihi egregie dixisse videtur Servilius Nouianus, pares eos
magis, qiiara similes.'
Praeter virtutes historiae Livianee modo memoratas ex
ea spirant summum odium vitiorum, amor virtutis et animi
candor, judicium subtile et rectum, acer sensus veri, pul-
chri et honesti, artium pacis bellique peritia, multiplex
doctrina et copia tam egregiarum graviumque scntentia-
rum, quam exemplorum preeceptorumque, in omni vitse
genere et in arte militari ac politica utilium. Ex quibus
omnibus facile intelligitur, quot et quantae utilitates ex tali
historia capi queant.
Ceterum a nobis non totum opus Livianum, sed quarta
tantum, quae restat, pars recte aestimari potest. Cujus si
praestantia nobis tanta esse videtur, ut nemo veterum his-
toricorum Nostro anteferatur ;
quanti faceremus integram
ejus historian!, quae et upx^i^> et 7r«^aj(j«,^v seu (pkpuv
ajcju-i^v, et
reipublicae Romanas, tanquam bene pictis expres-
in tabulis
sas, oculis nostris subjecisset? quanto majoris posteriorem
ejus partem quam priorem? Nam in hac descripsit priraum
tempora antiquiora, quibus pleraque erant tenuia, incerta,
obscura et deinde ea, quorum omnem
fabulis involuta,"
pasne memoriam Polybio debebat; in ilia vero recentiora,
quibus propior erat aut adeo aequalis, quorumque res me-
raorabiles et ex limpidioribus hauriri poterant fontibus, et

^ Hincfreqnentissimednljitat.qiiod memoriae rernm gestaitim, et qiiod


jam Quintil. I. O. ii. 4. 19. moniiit, etiam, si (jiiae in commeiitariis ponti-
passinique de varietate annalium ve- ficiinialiisqiie publicis privatisque
teiiim et de defectii monumentorum erant monunientis, incensa urbe pie-
fide dignorum, caliglneni priscis tem- iffiqne interiere.' etviii. 40. *
Vitia-
poribus oft'iindente, qiieritur, v. c. ii. tam memoriam funebribns laudibus
21. v.21.vii.2.in primis VI.
1. 'Quae reor falsisque iraaginnm titulis, diim
ab condita urbe Roma ad captam familia ad se quaRqiie faniam rernm
t-andem Koinani gessere, qninque Ii- gestanim honoruniqne fallente men-
brisexposiii; res cum vetiistate ni- dacio trahunt. Inde rerte et singn-
inia obscnras, veluti quae magno ex lorum gesta, et publina nionninenta
intervallo loci vix cernuntur, turn rerum confusa. Nee qiiisquam anjua-
quod parvae et rarip per eadcm tcm- lis tcmporibus illis scriptor extat, quo
pora litera? fuere, una custodia fidelis satis certo auctore stetur.'
VITA ET HISTORIA ROM. 27

ingenio ejus multo digniorera ubcrioremque subministrabant


materiam, et a nullo scriptore, adhuc superstite, accurate
et continue ordine sunt exposita3. Inde etiam primis x.
libris quadringentos et sexaginta annos, reliquis XX v. non
nisi quinquaginta persecutus est, et in illis non raro impro-
babilia immiscuit et fabulosa, in his, Polybio duce, et cer-
tiora tradidit, et historiam, quae vulgo pragmatica vocatur,
scribere aggressus est, et, quod Cicero de Coelio dixit,
paulo inflavit vehementius ; ita ut hi plane dissimiles sint
illis, et, labore longius procedente, studium ejus non elan-
guisse, sed simul cum materia crevisse videatur. Quare
non est quod dubitemus, quin virtutes ejus maxime enitue-
rint inxcvii. libris xlvii.-cxlii. qui injuria maligni fati
nobis erepti sunt, quibusque res, annis tantum clviii. ges-
tas, ab a. U. C. 58G.-744. complexus est.

§ 5. (2.) De vitiis hisloria Liviana.

'Non est quod vel mireris, si in vastae molis opere bonus


quandoque dormitat Homerus, vel dissimiles, quos egregio
inspersos reprendas corpore, uaevos. Neque taraen au-
diendi, qui judicio aut inepto aut nimis moroso ducti om-
nia, etiam prasclara, vituperare aniant. Illorum numero,
praeter eos, qui Livii fidem veritatisque studium in dubium
vocarunt, et jam supra § 4. confutati sunt, habendus Ca-
ligula Imp. qui teste Suet. c. 34. ' non minore livore ac
raalignitate, quam superbia saevitiaque, paene adversus om-
nis aevi homines grassans, cogitavit de Homeri carminibus
abolendis, atque Virgilii et T. Livii scripta et imagines,
paulum afuit, quin ex omnibus bibliothecis amoverit quo- :

rum alterum, ut nullius ingenii minimaeque doctrinae, alte-


rum ut verbosum in historia negligentemque carpebat.'
Horum C. Asinius PoUio, vir clarissimus quidem belli pa-

' Negligentiae Liviiis inepte argiii- solvendiis vidctur ;


quod infra mo-,
tiir: verbositatis vitio non plane ab- ucbimus.
28 PROCEMIUiM DE LIVII

cisque artibus/ seel asperi tetiicique ingenii, et perpetuus


aequalium prsestantissimorumque scriptorum obtrectator,
qui, quamvis ipse dura, sicca, aspera, et salebrosa oratione
uteretur," Livio Palaviititatem exprobravit/ Qua crirai-
natione quidam designari putant niraias Patavinorum lau-
des,alii odium in Gallos, alii orthographiae insolentiam,^

aliiPompeianarum partiura studiura,^ alii redundans et


Asiaticum dicendi genus, seu I'rigidam et elumbem prolixi-
tatem, a Romana virilitate alienara,'' alii aliud. Sed ex
locis class. Quintil. i. 5. 65. et viii. 1. 3. manifesto appa-
ret, significari peregrinitatem aliquam in usu vocum Ro-
manis insolentium aliovc sensu captarum. Quod tamen
vitiura, si Livio fuit, ita latet, ut a nobis saltem hodic et in
lis qui supersunt libris ejus vix ac ne vix quidem depre-
hendi possit.''

Hujus
generis judicibus nescio an annumerandi sint, qui
valde improbarunt frequentem illam et accuratam prodi-
giorum portentorumque enumerationem, qua sapienter abs-
tinuisse Polybium jam Xiphil. (in Aug. p. 41. ed. H.
Steph.) judicavit, quasque prascipua creditur causa fuisse,
cur Gregorius M. propagandas religionis Christianee et su-
perstitionis tollendae studiosissimus, ex omnibus bibliothe-
cis historias Livii curaverit amovendas. Fastidiremus uti-
que talia legere in historicis nostri aivi, quo philosophia et

' V. ad Tac. Ann. i. 12. 3. de quo libello v. s\ip. nol. 1.


" V. auctor dialog! de Orat. c. 21. ^ Liviiim et Patavinos eanim par-
et Senec. Exc. Controv. et lib. iv. tinm, Asiniiiin vero PoUioneni Pom-
princ. peianisadversum fuisse, decent Tac,
* V. Quintil. I. O. i. 5. 50. et viii. Ann. iv. 34. Macrob. Sat. i.ll. Vel-
1. 3. 03. Cf. Morhof. 1. i. c. 2.
lei. 11.

y Cni conjecturaefavet,quod Quin- * Earn Jo. Buherius de Patavin.


til. I. 7. 24. docet, Livium sibe et qud- Livii ita festive, licet maligne, dic-
se scripsisse pro sibi et tpiasi. Enim- tarn ceusebat, quia Patavinorum mu-
vero id non pioprium Patavinis, sed lieres in Venerem frigidiores et seve-
literaruni e et i usuni in permultis ras moiibus fuisse cognoverat ex Mar-
vocibus proiniscunm fuisse antiquis tial. ix. 17. et Plin. Ep. i. 14.
scriptoribus, ex insciiptt. Mss. Gell. ^ Haec et Morhofii sententia fuit,

X. 24. Quintil. i. 4. et 7. Donato in qui illas aliasque conjecturas bene


Terent, Phorm. 1. 1. etaliis jam pro- lefntavit 1. i.

bavit Morhof. de Patavin. Livii c. 3,


VITA KT IIISTORIA ROM. 29

maxime physica veras rerum naturallura causas investigare


nos dociiit, et hujus generis errores cxemit homiuura animis.
Sed non est, quod vitio vertantur antiquis rerum llomana-
rum auctoribus. Nam hi et placere cupiebant popularibus
suis, qui omnes iram Deorum prodigiis portendi piaculis-
que et supplicationibus averteiidam esse putabant, (quibus
opinionibus etiam sapieiitlssimos fuisse imbutos, vel ex
Ciceronis de divinatione libris intelligitur,) et movebantur
turn gravitate harum superstitionum, qnas ma^nam vim ha-
bebant in consilia publica rcrumque gerendarum eventurn,
turn auctoritate antiquitatis monumentorumque veterura, e
quibus tantum non omnia hauriebant, in primis fastorum et
annalium pontificum, in quibus prodigia cum procurationi-
bus diligenter crant consignata. Quod si vero Livius in
his commemorandis modum excessit, minus eerie peccasse
videtur quam Polybius, qui semel tantum (iii. 112.) brevem
eorum mentionem fecit : nam ex historia Romana, quae
talia paene silentio praetermittit, non accurata percipietur
cognitio morum, opinionum, institutorumque hujus populi.
Ipse Livius non male earn, quam secutus est, rationem lib.
XLiii. 13. defendit his verbis: Non sum nescius, ab ea-
'

dem negligentia, qua nihil Deos portendere vulgo nunc


credunt,' so. homines, edocti a philosophis, Deorum provi-
dentiam negantibus, neque nuntiari admodum ulla prodi-
'

gia in publicum, neque in annales refevri. Ceterum et mihi


vetustas res scribenti nescio quo pacto antiquus fit animus,
et qucedam religio tenet, quae illi prudentissimi viri publice
suscipienda censuerint, ea pro dignis habere quae in meos
annales referam.' Idem aliis locis recte judicat de prodi-
giis, V. c.XXI. 62. xxiv. 10. 44. et xxvii. 23. quibus
dicit,multa oculorum auriumque ludibria, motis semel in
religionem animis, temere pro veris fuisse credita, et pra-
vam religionem etiam minimis inseruisse Deoc.
Fuere etiam et olim"^ et hodie, qui nimium orationis or-

« V. c. Lucianus lie scrib. hist. iX. 57. et impr. Diodonis Sic. Orationes
30 PROCEMIUM UE LiVII

natum et eloquentiae studium neutiqimm probarunt in liisto-


rico.Et recte hi judicare videntur: nam scriptores, qui ora-
toria ornamenta, elegantias et flores sermonis, rhetorumque
lecythos, et pigmenta sectantur, raajoreni pa^ne verborum
quam rerum, voluptatis quam utilitatis, et doctrinse inge-
niique ostentandi quam veritatis investigandae curam habere
Solent. Neque etiam tarn caeco Livii amore captus sum,
ut in hac re nihil ab eo peccatum esse contendam. Ora-
tiones,ex ejus fere ingenio profectae, nimis forsan crebrae
et saepe justo longiores sunt, copia variorum ornamento-
rum convenientior oratori quam historico, multi orationis
colores ex seriori aevo ejusque ritibus deproniti, multa
oratorum more exaggerata.'' Ipsa tamen h^c ubertas lac-
tea est et gratissima unde etiara non defuere, qui concio-
:

nes cxciii. e Livio excerptas separatim edendas ciirarcnt.*


Neque minori ille studio veri reperiendi, quam ornate ex-
primendi arsisse videtur.
Alii Livii peccata paucis recensebo,
quoniam plura de
iis jam
commentario dixi. Multa in ejus historia Rom.
in
reperiuntur exempla incuriae rerumque perverse narratarum,
v.c. 1.38.4. I. 45. 2. II. 8. 10. in. 31. iv. 12. iv.29.3. iv.
42. 3. V. 1. pr. v. 12. 8. x. 33. 5. x. 47.
xxi. 6. 3. xxii.
48.4. xxiii.11.9. xxiii.37. 3. xxiv. 1. 1. xxv.41. 8.
xxvi.21. G. xxviii. 45. 4. xxx. 24, 2. xxxi. 50. 4.
xxxiv. 59. 4. multa improbabilia et fabulosa aut miracn-
loriun commenta, ut i. 7. 9. 16. ii. 49. 50. vir. 6. xxyiii.
28. 1. cet. multa loca, quibus ille sui oblitus aut varlos se-
cutus auctores de eadem re aliud alio loco seu contraria
tradit, e. g. i. 7. 5. i.24. 2. et5. 1.05.4. iv. 2<). v. 12.
v. 27. coll. 42. 47. vii. 1. vii. 15. 2. vii. 32. 4. ix. 26.

1 ectas in Livio et Sallustio reprehen- tore argumentnm petilur ex Origini-


tlit, neeobliqnas in historia re-
nisi bus Catonis, qiiaium scribendarnm
ferendas censuit Pompeiiis Trogus jiic eo tempore nontliim ceperat con-
;

de quo v. Justin, xxxviii. 4. silium) xxxvi. 40. 3. et al.


V. ad IV. 54. 7. vf. 16. 4.

ix. 14. <=
V. Fabricii Bibl. Lat. r. 11, pag.
8. xxviii. I. xxxiv. 5.3. (ubiabora- 295.
VITA ET HISTORIA ROM. 31

coll. 34. XXI. 3. 2. xxi. 56. 4. xxiii. 32.


IX. 44. 8.
XXVI. 21. xxvii.14.2. xxvii. 48. 6. xxix. 11. 3.
G.
xxix.22. 4. XXX. 2. 1. xxx. 19. 5. xxx. 24. 2. xxxiit.
9.3. XXXIII. 13. 3. XXXIV. 53. 5. xxxvi.24.3. xxxvii.
24.3. XXXVIII. 18. 2. xli. 27.2. alia, ubi errore lapsus
memoriae eadem fere verbis iisdem bis memorat, ut xxxv.
22. 2. XXXVI. 21. 4. xlv. 15. 8. vel mole rerum narran-
darum obrutus multa suo tempore ac loco praetermiUit, et
deinde per occasionem eorum, quasi jam ante relatorum,
brevem injicit mentionem, v. c. i. 30. in. 31. 32. iv.30.
V. 18. 31.40. viii.25. IX. 8. ix. 12. 4. ix. 31. 34.38.44.
X.12. coll. 41. X.33. xxii.9. 33. 60. xxiii. 21. xxiv.
10. 36. XXV. 25. XXV. 41. 8. xxviii. 4. 17. xxix. 13. 2.
xxx III. 44. cet.^ vel eadem committit peccata, quorum
alios arguit historicos, e. g. ii. 15. 16. 39. (quibus locis
consoles biennii omisit) ix.44. xxxvi. 40.3. vel male
intellexit verba Polybii, ut xxxi. 29. 1. xxxiii. 8. 5.

xxxiii. 13. 3. vel ejus aju-a^x^/LtaTa ju,vr]ju.oyixa sua fecit, V. c.

xxxviii. 11. 8. vel ejusdem auctoritate spreta ex aliis


minus fide dignis parum probabilia, ne dicam absurda,
hausit, ut xxviii. 28. 1. Praeterea nonnunquam verba
sunt abrupta et male nexa, ut x. 20. 7. brevitas obscura
V. c. III. 45. pr. ingrata orationis negligentia, (de qua v. ad
Pra;f.n. 3. adi.3.8. 11.32.3. v. 15. 6. v. 43. 4. vi.24.4.
et al.) crebri pleonasmi et inanis verborum copia atque
ubertas, cujus generis insignem fxax^oXoylav notavit Quintil.
VIII. 3. 53.

§ 6. De Mss. Livii.

De tantum non omnibus docte et accurate post Fa-


his
bricium (in Biblioth. Lat. i. 11.) et Creverium egit Drakenb.

f Cf. Perlz. anim. Hist. c. 4. p. ICO. tisstudio factum putabat. Quaciim


sq. qui id optimis accuratissimisque que vero de causa lianc iili consuelu-
sciiptoribns, praeseriini rerum Rom. dinem ascivere, ea vituperanda po-
et in !iis Livio, in usu fuisse, et for- tins, quam laudaiida et imitanda vi-
san non oblivioni aut incnriae tribu- detur.
endum, sed de indu'tria ac brevita-
:

32 PROCEMIUM DE LIVII

in Preefat. Vol. vii. edit. Liv. et ibidem in Syllabo codicum


et editt. p. 320-341. cujus vestigia legere Livii editores Bi-
pontini. Nobis tantum suramas ex iis rerum seligere licet,

et in Incidiorem redigere ordinem.


Codices scripti, a viris doctis ad recensendum emen-
dandumque Livium adhibiti, sunt
I. Antiquissimi optimique, et quidem 1. Puteanens olim,

nunc Parisiensis, omnium prcKStantissinius, Uteris unciali-


bus et continuis, iisdem quibus clarus ille Florentinus ex
Pisano Pandectes, scriptus, cui historia belli Punici Livia-
na plurimum debet. 2. Cautabngiemis collcgii Trinitatis,
raro discrepans a Puteaneo. 3. Petavianus i. Alex. Peta-
vii, Puteaneo fideliter plerumque adhasrens, aut ita ab eo

detiectens, ut causa sit raanifesta. 4. Moguntinus, Uteris


Longobardicis in merabrana exaratus, qui in aidis Marti-
nianai ac metropolitanaj bibliotheca, in qua olim fuit, non
amplius rcperitur, et consultus est primum a Nic. Carba-
chio, deinde a Gelenio aut Rlienano, qui in ed. Frobeniana
lectiones variantes, ex eo diligentius excerptas, notavit,
et permultas quidem in contextum admisit, sed pauciores
quam Aldus (in ed. Ven. 1521.) et Drakenb. a quibus
nimium forte huic Msto tributum est. .5. Laurishemensis,
majusculis Uteris et sine vocum distinctione scriptus, et ex
bibliotheca raonasterii Laurishemensis in Caesaream, quae
Vindobonae est, illatus, sed nondum a quoquam accurate
collatus cum ed. Sim. Grynaei, qui Basil. 1531. ex eo pri-
mus vulgavit quinque ultimos Livii libros. (Cf. Lambe-
cii comm. de Bibl. Augusta Vindob. lib, ii. p. 493. sq.

ubi multa adhuc Livii loca ex eo corrigi posse ostendit.)


6. 7. 8. 9. Palatini iv. qui cum reliquis bibliothecaes Hei-
delbergensis Mss. in Vaticanam concessere. 10. 11. F/o-
Medicei i. et ii. quorum ille in prima Livii de-
rentini, s.
cade optimus, hie in altera secundus a Puteano est.
12. Leidensis i. in quo prima Livii decas ex eodem, ex quo
Florentinus I. certe ex siniili exemplari descriptus videtur.
13. Havercampianus I. Sigeb. Havercampii, qui libros Livii
iii.-x. integros et pauca librii. et ii. fragraenta continet:
VITA ET HISTORIA ROM. 33

unde non codex, sed fragmentum Tiavercamp. a Drak. vo-


catur. 14. Harleianus i. comitis Oxoniensis.
II. AtUlqui et meliores, 15. Leidensis ii. quern Lipsiiis
olim possedisse videtur. 16. hoveliamis \. a Thoma Coke
de Lovel, Barone Eiitanno, ad Drakenb. cum aliis missus,
qui primum Alphonsi regis, deinde Cujacii, Lipsii, aliorum-
que fuit, nee tamen ille, qui Alphonso regi dono datus est a
Cosmo Mediceo,et quo nullum in Italia augustiorem fuisse,
Valla ad Liv. xxin.18. testatur. 17. Lovelianus ii. qui
illo recentior esse videtur. 18. 19. Vossiaiii i. et ii. qui
cum ceteris Is. Vossii Mss. a curatoribus acaderaiae Lug-
duno-Batavae redemti sunt. 20. Petavlanus ii.

III. Receiitiores, 21. Gcertnerianus, qui olim fuit in biblio-


theca Car. Guil. Gaertneri Prof. Lips. 22. Harleianus ii.

23. Havercampiarius u. 24. Lipsienais in h'xhWoih. senato-


ria. 25. 26. 27. Xot;e//rt«Mii. IV. et v. 2S. Porfugallicus,
Hagae Comitum olim emtus jussu regis Portugalliae. 2}).

Berolinieiisis in biblioth. regia. 30. Harleionits iii. 31.


Havercampianus ill. 32. 33. rossiarii iii. et iv. 34. Haf-
niensis in biblioth. regia. 35. Recanatianus, qui olim fuit
Jo. Bapt. Recanato, Patricio Veneto, et in multis consentit
Laudino i. (cf. ad Liv. xxii. 18. et Fragmenta.) 36. Har-
leianus IV. 37. Lovelianus vi. qui cum Vossiano iv. con-
venire solet. 38. 39. Meadiani i. et ii. quorum olim pos-
sessor fuit Rich. Mead, medicus Londinensis. 40. 41. 42.
43. Palatini V. VI. vii. viii.
IV. Alii, quorum vera indoles subtiliori judicio hand explo-
rata et descripta est a viris doctis, qui satis habuere, eos certis

nominibus signisque distinguere, et varietatem lectionis eno-

tare; 44. Rottendorfii. 45. 46. Gudianus \. et \\. 47.


Thuaneus. 48. Chijletianns. 49. Gabr. Naudai. 50. Busli-
dianus. 51. Vormatiensis. 52. Spirensis. 53. Fuldensis. 54.
Coloniensis. 55. Codex veins Manu Poggii scriptus. 56. Co-
dex Claudii Fauchet. 57-62. vi. Oxonienses Hearnii ma-
nibus versati, scil. 57. B. Bodleianus, 58. D. Digbaei,
.59. L. I. Laudinus I. 60. L. 2. Laudinus ii. (qui quatuor
Delph. ct Var. Clas. Livius. C
34 PROCEMIUM DE LIVII

Mss. in biblioth. Bodleiana asservanlur.) (21. C. in bibliofh.


collegii corporis Christi. 62. A'^. in biblioth. collegii novi
Oxoniensis. 63. 64. Veithiani i. et ii. a bibliopolis Au-
gustanis tratribusque hujus nominis cum Strothio comnm-
nicati.
V. Codices locis aliquot a J. Fr. Gronotio inspecti; 65.
66. Barherini. 68. Fenetus ccenobii D. An-
67. Andinus.
tonii. complures; et duo Oxoiiiemes,
69. sqq. Florentini
totidemque Pariuemes, forte ab Hearnio et Crevierio accu-
ratius excussi.
His codicibus addendi sunt alii a Crevierio usurpati, duo
a Gelenio, qui eos baud nominatim memorat, complures
ab Aldo, Curione, Sigonio, Modio, Grutero, et aliis, qui ne
dixerunt quidem, quot et quales fueriut, quidam Vallas,
nescio qui, (quorum meminit ad Liv. xxii. 12. et 51.) et
vctustum exemplar ex biblioth. Benedict Cornarii Patricii i

Veneti depromtum a Sabellico, qui ad illud Liviura con-


tulit in ed. Veneta a. 1491.
A Jo. Fr. Gronovio cum editionibus collati sunt co-
dices. 3. 4. 20. 44-50. et 65. sqq. a Jac Gronovio (cujus
excerpta Jos. Wasse dedit Drakenborcho) 2. a Jano Geb-
hardo (forte et a Grutero ac Jo. Fr. Gronovio, qui Palati-
norum codicum lectiones sa^pe, numerura vero et indolem
nusquam memorant) 6-9. et 40-43. a Drakenborcho 10-19.
et 21-39. a Rhenano 51. 52. a Modio 53. 54. ab Ursino
55. a Matthaeo Klockio 56. ab Hearnio 57-62. a Strothio
6.3. 64. Nullus vero horum codicum omnes, qui super-
sunt, libros Livii continet, sed 51. lib. i. 20. usque ad vi.
28. — 14. lib. i-viii. — 13. lib. iii-x. et aliquot libri i. et ii.

fragmeuta. - 6.7. 10. 12.14. 15. 18. 19. 22. 23. 24. 28. 30. 40.
44. 45. 47. 48. 53. 54. 57. 60. 61. 63. lib. i-x. -- 1. 2. 3. 8. 9.
11. 29. 30. 31. 32. 34.35. 41. 46. 52. 58. 64. lib. xxi-xxx.—
4. 20. 33. 36. 37. 38. 89. 42. 43. 49. lib. xxxi-xl. — 16. 17.
21. 25. 26. 27. 50. 59. 62. lib. i-x. et xxi-x l. 5. — lib. xli-
XLV. E codice quarto Nic.Carbachius in ed. Mogunt. 1519.
primus restituit maxiraara partem libri xxxiii. inde a cap.
17. § 6. et extremam libri xl. a cap. 37. § 3. ad finem ex ;
VITA ET HISTORIA ROM. 35

quinto Sim. Gryngeus in cd. Basil. 1631. libros qiiinque


postrcmos; et ex Ms. Bambergensi Casp. Lusignaniis in
ed. Rom.
1C16. prima 17. capita libri xxxiii. quae Li-
viani operis partes in reliquis Mss. desiderantur.
Ad recensendas quoque Epitomas Liviaitasviri docti ad-
hibuere codices Mstos Sigonius quosdam, nescio quot ct
;

quales; Gruterus Palatines ; J. Fr. Gronovius 7Ja/(^rt?///w;7j


et duos Gudianos ; Hearne cod. iV. Collegii Novi Oxoniensis
etNorvicensem Jo. Mori,Episcopi Norvicensis Drakenborch ;

Bergianiim Joannis van den Bergh, JCti et consulis Lngdu-


nensis, Baindermakerianum Theodori Boendermakeri, Cano-
nic! S. Martini apud Trajectinos, Leideiisem optimae not£e,
Lovelia/ium, quem supra Lovelianum ii. diximus, et Vossia-
nos I. II. 111. et IV. qui cum reliquis codicibus Vossianis
in Lugduno-Batavam migrarunt, et quorum primus, qui
recentissimus est, omnes Epitomas, veliqui vetustissimi
non nisi septem priores et duplicem seu diversam primi
libri Liviani exhibent.

§ VI I. De hiijus editionis indole et consilio.

De eo non est quod subtiliter disseram et copiose nam :

nova ha3c Livii editio plane accommodata est ad consilium,


jam aliquoties a me, cum Silium, Juvenalem, et Vol. i. clas-
sicorum Scriptorum Rom. ederem, multis expositum com-
mendatumque in Prooemiis, quae nunc repetere nihil attinet.
A Drakenborchiana textus recensione passim discessi, nee
tamen temere unquam aut prava libidine multa mutandi no-
vandique lacessitus, sed ubi criticas rationes suadebant, ut
vel antiquas lectiones a Drakenborcho repudiatas revoca-
rem, vel novis probabiliores, et conjecturis virorum docto-
rum, ab eo in contextum receptis, alias aliorum, interdum
et raeas, substituerem. Plerumque tamen dubia et vel
manifesto corrupta in commentario notasse et corrigendi
periculum fecisse satis habui, eaque servare malui, quam,
quae meliora vel aliis vel mihi viderentur, scriptori lectori-
busque obtrudere, cum incerta esset emendatio. Nova,

.^'^^
36 PROCEMIUM DE LIVII VITA ET HISTORIA ROM.

codicura proscipue Mss. subsidia, ex longinquo petenda et


potissimiim temporibus turbulentis, compa-
difficulter, his
randa, frustra circumspexi. Oranes tamen copias, aliorum
opera paratas, diligenter in rem meara converti.
Ut rerum narratarum sumnia et gestarum tempus sine
mora cognoscerentur, breviaria concinnavi librorum capi-
tumque, et in paginarum inscriptionibus annorura notas
apposui. Fragmenta Livii auctiora adjeci, iisque oranes
librorum ejus Epitomas, ob causas supra memoratas, his
vero Indicem rerum memorabilium, in Livio et Epitomis
obviarum, copiosiorem iis, quos alii confecere, et geogra-
phica paucis illustrantem, subjunxi. Ad calcem editionis
rejeci insignia quaedam antiquitatis monumenta et tabulas
chronologicas historicasque, aptatas Livio, qui in annis ab
Urbe condita numerandis non Varronianos, sed Catonianos
calculos secutus est quod patet ex frequenti designatione
;

anuorum m. 33. xxxi. 1. 5. 34. 54. In


iv. 7. v. 54. vii. 18.
utraque asra multi adhuc nodi reperiuntur, quos Glareanus,
Sigonius, Pighius, Dodwell, aliique, frustra expedire conati
sunt. Qui vero Varronianam prasferunt Catoniange, banc
facile ad illam, duobus soil, annis semper adjectis, redigere
poterunt.
ELOGIA AUCTORUM
AC JUDICIA

DE TITO LIVIO.

Seneca pater Suasoria 6.

CluoTiES magni alicujus mors ab Historicis narrata est,


consummatio vitae, et quasi fiinebris lauda-
toties fere totius
tio redditur. Hoc seroel atqiie iterura a Thucydide factum :

idem in paucissimis personis usurpatum a Sallustio. Livius


benignius omnibus magnis viris praestitit. Sequentes His-
torici multo id eiFusiiis fecerunt.

Mox eadem.
Ut est natura candidissimus omnium magnorura ingenio-
rum aestimator T. Livius, plenissimum testimonium Cice-
roni reddidit.

Prooemio lib. v. Controvcrs.

Pertinere ad rem non puto, quomodo Lucius Magius gener


Titi Livii declamaverit, quamvis aliquo tempore suumpo-
pulum habuit ; cum ilium homines non in ipsius honorera
laudarent, sed in soceri.

Controvers. 24.

Titus Liviu s tam iniquus Sallustio fuit, ut banc ipsam

(sententiam) *
Res secundae mire sunt vitiis obtentui et tan- '

w r. - c> Q
38 ELOGIA AUCTORUM

quam translatam, et tanqiiam corruptam dura transfertiir,


objiceret Sallustio. Nee hoc amore Thucydidis facit, ut
ilium praeferat. Laudat quern non timet et facilius putat
:

posse a se Sallustium vinci, si ante a Thucydide vinca-


tur.

Controvers. 25.

Tiius Livius, de Oratoribus qui verba antiqua et sor-


dida consectantur, et orationis obscuritatem severitatem
putant, aiebat, Miltiadem Rhetorem eleganter dixisse, 'En\

Velleius Paterculus lib. i.

Historicos (ut et Livium quoque priorum aetati astruas)


praeterCatonem, et quosdam veteres et obscuros, minus
octoginta annis circumdatum aevum tulit, &c.

Idem lib. ii.

Pa;ne stulta est inhasrentium oculis ingeniorum enume-


ratio, inter quae maxime nostri asvi eminent princeps car-
minum Virgilius Rabiriusque, et consecutus Sallustium
Livius, Tibullusque, et Naso, &c.

Valerius Maximus lib. i. cap. ult.

Quia supra usitatam rationem excedentia attigimus, ser-


pentis quoque a T. Livio curiose pariter ac facunde relatae
fiat mentio. Is enim ait in Africa, apud Bagradam flumen,
tantce magnitudinis anguem fuisse, ut Atilii Reguli exerci-
tum usu amnis prohiberet : multisque militibus ingenti ore
correptis, compluribus caudae voluminibus elisis, cum te-
lorum jactu perforari nequiret, ad ultimum ballistarum
tormentis undique petitam, silicum crebris et ponderosis
verberibus procubnisse : omnibusque et cohortibus et le-
gionibus ipsa Carthagine visam terribiliorem atque etiam :

cruore suo gurgitibus imbutis, corporisque jacentis pes-


tifero afilatu vicina regione polluta, Romana inde summo-
DE TITO LIVIO. 39

visse castra. Dicit belluas etiaiii corium, centum \iginti


pedes longum, in Urbem missum.

Seneca filius lib. i. cap. 16. de Ira.

Non quod existimes verum esse, quod apud disertis-


est
simum virura Livium dicitur, * Vir ingenii magni magis
quam boni.' Non potest illud separari : aut et bonum erit,

aut nee magnum, &c.

Idem lib. de Tranquillitate cap. 9.

Quadringenta millia librorum Alexandriae arserunt pul- ;

cherrimum regiae opulentias monumentum. Alius laudave-


rit, sicut Livius, qui elegantiae regum curasque egregium
ait opus fuisse. Non fuit elegantia illud aut cura, sed stu-
diosa luxuria.

Idem epistola 100.


AfFer quem Fabiano possis praeponere.
Die Ciceronem,
cujus ad Philosophiam pertinentes paene totidem sunt
libri

quot Fabiani. Cedam, sed non statim pnsillura est, si quid


maximo minus est. Die Asinium Pollionem. Cedam, sed
ut respondeam, In re tanta eminere est et post duos esse.
Nomina adhuc Livium scripsit enim et Dialogos, quos
:

non magis Philosophiee annumerare possis, quam Histo-


riae et ex professo Philosophiam continentes libros
: huic :

quoque dabo locum. Vide tamen quam multos antecedat,


qui a tribus vincitur, et tribus eloquentissimis.

Idem lib. v. Natur. quaest. cap. 18.

Nunc quod dc Caesare olim majore vulgo dictitatum


est, et a Tito Livio positum, *
In incerto esse, utrum ilium
magis nasci reipublicae profuerit, an non nasci,' dici etiam
de ventis potest.

Idem epistola 46.


Librum tuum, quem mihi pvomiseras, accepi, et, tanquam
lecturus ex commodo, adaperui, ac tantum degustare volui'
:

40' ELOGIA AUCTORUM

Deinde blanditiis est ipse,


iit procederem longlus. Qui
quara disertus ex hoc intelligas licet brevis mihi
fuerit, :

visus est cum esset nee mei nee tui corporis, sed qui
;

priiuo aspectu aut T. Livii aut Epicuri posset videri. Tanta


autem dulcedine me tenuit et traxit, ut ilium sine uUa di-
latione perlegerem.

Fabius Quintil. lib. i. Instit. Orat. c. 9.

Peregrina porro ex omnibus prope dixerim gentibus, ut


homines, ut instituta etiam multa, venerunt. Taceo de
Tuscis et Sabinis et Prsenestinis quoque nam ut eorum :

sermone utentem Vectium Lucilius insectatur, quemadmo-


dum Pollio deprehendit in Livio Patavinitatem licet om- :

nia Italicapro Latinis habeam.

Idem lib. viii. cap. 1.

Attica anus Theophrastum, hominem alioqui disertissi-


mum, annotata unius affectatione verbi, hospitem dixit
nee alio se id deprehendisse interrogata respondit, quam
quod nimium Attice loqueretur. Et in T. Livio, mirae fa-
cundiae viro, putat inesse Pollio Asinius quandam Patavini-
tatem, &c.

Lib. IX. cap. 2.


Apud Historicos reperiuntur obliquae allocutiones : ut in
T. Livii primo statim libro :
' Urbes quoque, ut cetera, ex
infimo nasci.'

Lib. IX. cap. 4.


T. Livius hexametri exordio coepit :
' Facturusne operas
pretium sim.' Nam ita edidit : estque melius quam quo-
modo emendatur.

Lib. II. Instit. cap. 4.

Saepe etiam quaeri solet, de tempore, de loco, quo gesta


res dicitur: nonnunquam de persona quoque: sicut Li-
vius frequeutissime dubitat, et alii ab aliis Historici dis-
sentiunt.
DE TITO LIVIO. 41

Lib. cjusdem cap. 6.

Ego optimos quidem, et statira ct semper, sed tamen eo-


rum candidissimiim quemque, et maxime expositum, ve-
lim : ut Livium a pucris magis quam Sallustium ct hie :

historias majoris est auctor: ad quem tamen intelligendum


jam profectu opus sit. Cicero, ut mihi quidem videtur, et
jucundus incipientibus quoqiie, et apertus est satis: nee
prodesse tantura, sed etiam amari potest turn (quemad- :

raodum Livius prascipit) ut quisque erit Ciceroni siniilli-


njus.

Lib. X. cap. 1.

Fuerit igitur brcvitas ilia tutissima, quae est apud Li-


vium, in epistola ad Filium scripta :
'
Legendos Demos-
thenem atque Ciceronem ; turn ita ut quisque esset Demos-
theni et Ciceroni simillimus.'

Eodem capite.

Neque ilia Sallustiana brevitas, qua nihil apud aures


vacuas atque eruditas potest esse perfectius, apud occu-
patum variis cogitationibus judicem, et saspius ineruditum,
captanda nobis est neque ilia Livii lactea ubertas satis
:

docebit eum, qui non speciem expositionis, sed fidem


quaerit.

Post multa ibidem.


At non historia cesscrit Grascis ; nee opponere Thucy-
didi Sallustium verear. Nee indignetur sibi Herodotus
aequari T. Livium, cum in narrando mirae jucunditatis,
clarissimique candoris, turn in concionibus supra quam
enarrari potest eloquentem ; ita dicuntur omnia cum rebus,
turn personis accommodata. Sed affectus quidem, praeci-
pue eos qui sunt dulciores, ut parcissime dicam, nemo
Historicorum commendavit magis idcoque immortalem :

illam Sallustii velocitatem diversitatem diversis virtutibus


;

42 ELOGIA AUCTORUM

conseciitiis est. Nam raihi egregie dixisse videtur Servilius

Nonianus, pares eos magis quam similes.

Plinius Avunculus Praefat. Natur. Hist, ad Vespas.


Imp.
Equidem ita sentio, peculiarem in studiis causam eorum
esse, qui, difficultatibus victis, utilitatera juvandi prastule-
runt gratiae placendi idque et in aliis operibus ipse feci,
:

et profiteer mirari me
T. Livium, auctorem celeberrimum,
in Historiarum suarum, quas repetit ab origine Urbis, quo-
dam volumine sic orsum Satis jam sibi gloriae quaesitura,
:

et potuisse se desinere, ni animus inquies pasceretur ope-


re. Profecto enim populi gentium victoris, et Romani no-
minis gloriae, composuisse ilia decuit. Majus
non suae,
meritum esset, operis amore, non animi causa perseverasse
et hoc populo Romano praestitisse, non sibi.

Cornelius Tacitus Oratione Cremutii Cordi, lib. iv.

Annal.
Brutum et Cassium laudavisse dicor: quorum res gestas
cum plurimi composuerint, nemo sine honore meraoravit.
Titus Livius, eloquentiae ac fidei prasclarus inprimis, Cn.
Pompeium tantis laudibus tulit, ut Pompeianum eum Au-
gustus appellaret: neque id amicitiae eorum oflfecit. Sci-
pionem, Afranium, hunc ipsum Cassium,hunc Brutum, nus-
quam latrones et parricidas, quas nunc vocabula impo-
nuntur, saepe ut insignes viros, nominat.

Suetonius Tranquillus, Caligula.

Sed T. Livii scripta et imagines paulum


et Virgilii et
abfuit quin ex omnibus Bibliothecis amoverit quorum :

alteram, ut nullius ingenii miuimeeque doctrinae, alterum,


ut verbosum in historia negligentemque, carpebat.

Idem Claudii cap. 41.


Historiam in adolescentia, hortante T. Livio, Sulpicio
vero Flavio etiam adjuvante, scribere aggressus est.
DE TITO LIVIO. 43

Idem Domitiani cap. 10.

Metium Poraposianum, quod habere imperatoriam genesin


vulgo fcrcbatur, et quod depictum orbera terrae in mem-
branis, concionesque regum ac ducum ex T. Livio circura-
ferret, interemit.

Plutarchus.

Auctoritatem Livii adducit in vita Carailli, Marcelli,


Catonis Majoris, Flaminini, Syllae, Luculli, Caesaris : item
quaestione Romana 25. sed sine elogio.

Martialis lib. xiv. Epigr. 190. de Livio in membranis.


Pellibus exiguis arctatur Livius ingens,
Quem mea non totum bibliotheca capit.

Plinius Junior lib. ii. Epist. 3.

Nunquamne legisti, Gaditanura quendam, T. Livii no-


mine gloriaque coramotum, ad visendum eum ab ultimo
terrarum orbe venisse, statiraque, ut viderat, abiisse?

Papinius Statins, lib.iv. Sylv. 7. ad Maximum Junium.


Sed tuas artes puer ante discat
Omne quis mundi senium remensus
Orsa Sallusti brevis, et Timavi
Reddis alumnum.

Justinus, qui Trogum contraxit, lib. xxxviii. Histor.


cap. 6.

Quam orationem dignam duxi, cnjus exemplnm brevitati


hujus operis insererem ;
quam obliquam Pompeius Trogus
exposuit ;
quoniam in Livio et in Sallustio reprehendit,
quod conciones directas pro sua oratione operi suo inse-
rendo historiae modum excesserint.
44 ELOGIA AUCrORUM

Ausonius de Staphylio Rhetore.

Grammatice ad Scaurum atqiie Probum, promtissime


Rhetor,
Historiam callens Livii et Herodoti.

Flavius Vopiscus in Aureliano.

Asserente Tiberiano, quod Pollio multa incuriose, multa


breviter prodidisset; me contra dicente, neminem scripto-
rum, quantum ad historiam pertinet, non aliquid esse men-
titum ;
prpdeute quinetiam, in quo Livius, in quo Sallus-
tius, in quo Cornelius Tacitus, in quo denique Trogus,
manifestis tcstibus convincerentur.

Idem in Probo.

Cn. Pompeium tribus fulgentem triuraphis, belli Piratici,


multarumque rerum ges-
belli Serloriani, belli Mithridatici,

tarum majestate sublimem, quis tandem nosset, nisi eum


M. Tullius, et T. Livius in literas retulissent, &c.

Mox eodem capite.

Et mihi quidem id animi fuit, non ut Sallustios, Livios,


Tacitos, Trogos, atque omnes disertissimos imitarer viros,
invita Principum et temporibus dirigendis, sed Marium
Maximum, Suetonium Tranquillum, Fabium Marcellinum,
Gargilium Martialem, JuliumCapitolinum, yEliumLampri-
dium, ceterosque, qui hsec, et talia, non tam diserte quam
vere memoriae piodiderunt.

Censorinus lib. de die Natali cap. 17.

Titus Livius libro cxxxvi. ' Eodem anno ludos saecu-


lares ingenti apparatu fecit, quos centesimo quoque anno
(is enim terminus saeculi) jBeri mos.'
DF, TITO LIVIO, 45

Eusebius in Chronico.

Ea quae de Catilina, Cethego, Lentulo, et consule Ci-


cerone, Sallustius scribit, et Livius, hoc gesta sunt tem-
pore.

Idem.
Messala Corvinus orator nascitur, et T. Livius Patavi-
nus scriptor historicus.

Idem.
Livius Historicus Patavii moritur.

D. Hieronymus in Prooemio in Danielem.

Ad extremas partes Danielis, multiplex


intelligendas
historia Grgecorum necessaria est, &c. praecipueque nostri
Livii, et Pompeii Trogi, atque Justini qui omnem extrc-
;

mae visionis narrant historiam, et post Alexandrum usque


ad Cassarem Augustum, Syriae et ^gypti, id est, Seleuci,
et Antiochi et Ptolemaeorum, bella describunt.

Idem Epistola ad Paullinum, Tom. in.

Ad Titum Livium, lacteo eloquentias fonte manantem,


de ultimis Hispaniae Galliarumque finibus quosdam ve-
nisse nobiles legimus ; et quos ad contemplationem sui
Roma nou traxerat, unius horainis fama perduxit. Habuit
inauditum omnibus saeculis celebrandumque mira-
ilia aetas

culum, ut tantam urbem ingressi aliud extra urbem quas-


rerent.
(De quo Gaditano iterum epistola ad D. Augustinum
quadam.)

Sidonius Apollinaris Paneg. Anthemii.


vel quicquid in £evum
Mittunt Euganeis Patavina volumina chartis.
46 ELOGIA AUCTORUM DE TITO LIVIO.

Cassiodorus-

C. Caesar vi. et M. Agrippa in. Caesar leges protulit,


judices ordinavit, provincias disposuit, et ideo Augustus
cognominatus est : cujus temporibus floruit Virgilius, Ho-
ratius, et Livius.
QV lEDAM
ANTIQUITATIS MONUMENTA.

[Ex Ed. G. Alex. Riiperti.]

I. DUODECIM TABULiE LEGUM DECEMVIR.


Tabula I. de in jus vocando.

Sin jus vocatquEat: Nit, antestamino : igitur, em capito.


Si calvitur pedemve strVit, manum endo jacito.
Si morbus sevitasve vitium escit, quin jus vocabit jumentum dato :

si nolet, arceram ne sternito.


Si ensiet, qui in jus vocatum vindicit, miTito.
ASiduo vindex aSidVs esto : proletario cuique volet vindex esto.
Endo via rem, uti paicunt, orato.
NIta paicunt, in comitio aut in foro ab ortu ante meridiem cau-
sam conscito, cum perorant ambo prsesentes.
Post meridiem prsesenli stlitem aDicito.
Sol oCasus suprema tempestas esto.

Tabula II. dejudiciis etfurtis.

— vades subvades — — — — —
extra quam si morbus sonticus — — — votum,
:

48 QU^DAM ANTIQUITATIS
absentia rei publicte ergo, aut status dies cum hoste intercedat
nam si quid horum fuat unum judici arbitrove reove, eo die
diFensus esto.

Cui testimonium defuerit, is tertis diebus obportum obvagulatum


ito.

Si nox furtum faxit, sira aliquis oCisit, jure caesus esto.

Si luci furtum faxit, sIm aliquis endo ipso capsit, verberator iLi-
que, coi furtum factum escit, aDicitor.
Servus virgis csesus saxo delcitor : Inpubes Prsetoris arbitratu
verberator noxiamque decernito.
Si se telo defensint, quiritato endoque plorato: post deinde si

csesi escint, se fraude esto.


Si furtum lance licioque conceptum escit, atque uti manifestum
vindicator.
Si adorat furto, quod nee manifestum escit, duplione decidito.
SlniuriAlienas arbores caesit, in singulas xxv. seris luito.

Si pro fure damnum decisum escit, furti ne adorato.


Furtivas rei a^ternAuctoritas esto.

Tabula JII. de rebus creditis.

Si qui endo deposito dolo malo factum escit, duplione luito.

Si qui unciario fenere amplius feneraSit, quadruplione luito.

Adversus hostem seternAuctoritas esto.


^ris confeSi rebusque jure judicatis xxx. dies justi sunto. Post
deinde manus injectio esto, in jus ducito. Ni judicatum facit,
aut quips endo eo in jure vindicit, secum ducito, vincito, aut
nervo aut compedibus xv. pondo ne majore : at si volet rainore,
vincito.
Si volet, suo Vlto : ni suo Vlt qui em vinctum habebit, libras
faRis endo dies dato : si volet, plus dato.
Ni cum eo pacit, lx. dies endo vinculis retineto. Interibi trinis
nundinis continuis in Comitium procitato, serisque eestimiam
judicati preedicato.
Ast si plures erunt rei, tertis nundinis partis secanto : si plus
MONUMKNTA. 49
minusve secuerunt, se frauclEsto : si volent, uls Tiberim pere-
gre venum danto.

Tabula IF. de jure patrio et jure connubii.

Pater insignem ad dcformitatem puenim cito necato.


Endo liberis justis vitse necis venum dandique potestas ei esto.

Si pater filium ter venundVit, filius a patre liber esto.


Si qui ei in x. mensibus proximis postumus natus escit, Justus
esto.

Tabula V. de heereditatibus et tutelis.

Paterfamilias iiti legaSit, super pecunise tuteleeve suae rei, ita


jus esto.
Ast sintestato moritur, cui sVs heres nee escit, agnatus proximus
familiam habeto.
Si agnatus nee escit, gentilis familiam heres nancitor.
Si libertus intestato moritur, cui sVs heres nee escit, ast patronus
patronive liberi escint, ex ea familia in earn familiam proximo
pecuniADuitor.
Nomina inter heredes pro portionibus hereditarls ercta, cita
sunto.
Ceterarum familiae rerum crcto non cito, si volent heredes,
erctum faciunto : Preetor ad erclum ciendum arbitros tris

dato.
Si paterfamilias intestato moritur, culnpubes suus heres escit,
agnatus proximus tutelam nancitor.
Si furiosus aut prodigus existat, ast ei custos nee escit, agnatorum
gentiliumque in eo pecuniavEjus potestas esto.

Delph, el Var. Clas. Livhts. D


: —

50 QU/liDAM ANTIQUITATIS

Tabula VI. de dominio et de possessione.

QVm nexum faciei mancipiumque, uti lingua nuncupaSit, ita jus


esto.
SInficias ierit, duplione damnator.
Statuliber emptoridando liber esto.
Res vendita transquedata emptori non adquiritor, donicum satis-

factum escit.

VS auctoritas fundi biennium :

aNVs VS esto.
Mulieris, quse aNum niatrimonl ergo apud virum remansit, ni

trinoctium ab eo usurpandi ergo abescit, usus esto.


Si quin jure manum conserunt, secundum eum qui poSidet: ast
si qui quem liberali causa manu adserat, secundum libertatem
vindicias dato.
Tignum junctum aedibus vineseve ne concapEt ne solvito. Ast
quijunxit, duplione damnator. Tigna quandoque sarpta, do-
nee dempta erunt, vindicare jus esto.
Si vir mulieri repudium miTere volet, causam dicito harumce
unam — — — — —
Tabula VII. de delictis.

Si quadrupes pauperiem faxit, dominus noxiAEstimiam oFerto :

si nolet, quod noxit dato.


SInjuria rupitias — — Ast si casu, sarcito.
Qui fruges excantaSit — — —
Qui friigem aratro quaesitam furtim nox pavit secuitve, suspensus
Cereri necator. Impubes Prsetoris arbitratu verberator noxi-
amque decernito.
Qui pecu endo alieno impescit — — — —
Qui eedes acervunive frumenti ad sedes positum dolo sciens incen-
sit, vinctus verberatus igni necator ast si casu, noxiam sar- :

cito. Si nee idoneus escit, levius castigator.

Si quinjuriam alteri faxit xxv. seris poenae sunto.


Si qui pipulOcentaSit carmenve conDISit, quod infamiam faxit
flagitiumve alteri, fuste ferilo.
Qui membrum rupsit, ni cum eo paicit, talio esto.
Qui OS ex genitali fudit, libero ccc. servo cl. seris poenae sunto.
MONUMRNTA, 61
Qui se siriTestarier libripensve fuerit, ni testimonium fariatur,
improbus intestabilisquEsto.
Si falsum testimonium dicaSit, saxo delcitor.
Si qui hominem liberum dolo sciens morti duit ....
Qui malum carmen incantaSit, malum venenum faxit duitve,
paRicida esto.
Qui parentem necaSit, caput obnubito culeoque insutus in pro-
fluentem mergitor.
Si tutor dolo malo gerat, vituperate, quandoque finita tutela escit,

furtum dupliore luito.


PatronuSi client! fraudem faxit, sacer esto.

Tabula Vfll. de Juribus prrediorum.

Ambitus parietis sextertius pes esto.


Sodales legem quam volent, dum ne quid ex publica coRompant,
sibi ferunto.

De finium ratione lex incerta, ad exemplum legis — Atticae Solo-


nis —
Intra V. P. seternAuctoritas esto.
Si jurgant adfines, finibus regundis Prsetor arbitros tris aDi-
cito.

— hortus — —
— hseredium — —
— tugurium — —
Si arbor in vicini fundum impendet, xv. P. altius sublucator.
Si glans in EM caduca siet, domino legere jus esto.

Si aqua pluvia manu nocet, Prsetor arcendse aquae arbitros tris

domino cavetor.
aDicito, noxaeque
Via in poRecto viii. P. in amfracto xvi. P. lata esto.
Si via amsegetes iMunita escit, qua volet, jumentum agito.

Tabula IX. dejure publico.


Privilegia ne inroganto.
Nexo soluto, forti sanati siremps jus esto.
52 QUiEDAM ANTIQUITATIS

Si judex arbiterve jure datus ob rem judicandam pecuniam aCep-


sit, capital esto.
De capitecivis nisi per maximum comitiatum ne ferunto.
Qusestores paRicidI, qui de rebus capitalibus quserant, a populo
creantor.
Si quin urbe ccetus nocturnos agitaSit, capital esto.
Si qui perdueLem concitaSit civemque perdueLi transduit, capital
esto.

Tabula X. de jure sacro.

— de jure jurando

Hominem mortVm in Vrbe ne sepelito, neve urito.


Sumptus et luctum a DeoruManium juREmoveto.
Hoc plus ne facito.
Rogum ascia ne polito.
Tribus riciniis et x. tibicinibus foris eFelle jus esto.
Mulieres genas ne radunto, neve leSum funeris ergo habento.
Homini mortuo oSa ne legito, quo post funus facias, extra quam
si beLi endove hostico mortVs escit.

Servilis uncturaomnisque circumpotatio auferitor.


Murrata potio mortuo ne inditor.
Ne longse coronse nove aceRee prseferuntor.
Qui coronam parit ipse pecuniave ejus, virtutis ergo arguitor ; et
ipsi mortuo parentibusquEjus, dum intus positus escit foris-
vEFertur, se fraude imposita fiet.

Uni plura funera ne facito, neve plures lectos sternito : neve


aurum aDito. Ast si cui auro denies vincti escint, im cum iLo'
sepelire uREve se fraudEsto.
Rogum bustumve novum propius lx. P. eedis alienas, si dominus
nolet, ne adicito.
Fori bustive geternAuctoritas esto.
MONUMENTA. 53

Tabula XL Supplem. V. •prior. Tab.

Quod postremum populus jiiSit, id jus ratum esto.


cum plebe coNubl jus nee esto.
Pairibus

detestatum — seu de sacris detestandis.

Tabula XII. Supplem. V. poster. Tub.

— de pignere — — — —
Si qui rem, de qua stlis fiet, in sacrum dedicaSit, duplione deci-
dito.
Si vindiciam falsam tulit, Prsetor rei sive stlitis aibitros tris dato :

eorum arbitrio fructi duplione decidito.


Si servus sciente doraino fiirtum faxit noxiamve noxit, noxae de-
dito.

11. INSCRIPTIO C0LUMN7E ROSTRATiE DUILLIO


IN FORO POSITS.

CD M. F. M. N. C. . . . L
AN. O S.

D. EXEMET. LECIONES. R . . .

AXIMOSQVE. MACISTRATOS. L.
, .OV. EM. CASTREIS. EXFOCIONT. MACEL
54 QU^DAM ANTIQUITATIS
. CKANDOD. CEPET. ENQve. EODEM, MACIS
.

MNAVEBOS. MARId. COMSQL. PrImOS. C


CLASESQVE. NAVALES. PrImOS. ORNAVET. PAL. CVMQVE. EIS
NAVEBOS. CLASEIS. POENICAS. OM. SVMAS. COPIAS . . .

cartaciniensIs. PRAESENTE. DICTATOREDOL. OM. IN. AL-


TOD. marId. PVC NQVE. NAV. ET . . .

CVM. SOCIEIS. SEPTER OSQVE. TRIREMOS. QVE


NAVEIS. X OM. CAPTOM. NVMEI. CO CD 05 DCC.
TOM. CAPTOM. PRAEDA. NVMEI. . . .

CAPTOM. AES
. QVE. NAVALED. PRAEDAD. POPLON
. , CARTACINIENSI. N. . . . NVOS. L. . . .

. . . . FI. . . CAPT

III. SENATUS CONSULTUM DE BACCHANALIBUS.

MARCIVS. S. POSTVMIVS. L. F. COS. SENATVM. CON-


L. F.

SOLVERVNT. OCTOB. APVD. AEDEM. DVELONAI. SC. ARF.


N.
M. CLAVDI. M. F. L. VALERI. P. F. Q. MINVCI. C. F. DE. BA-
CANALIBVS. QVEI. FOIDERATEI. ESENT. ITA. EXDEICEN-
DVM. CENSVERE. NEI. QVIS. EORVM. SACANAL. HABVISE
VELET. SEI. QVES. ESENT. QVEI. SIBEI. DeIcERENT. NE-
CESVS. ESE. BACANAL. HABERE. EEIS. VTEI. AD. PR. VR-
BANVM. ROMAM. VENIRENT. DEQVE. EEIS. REBVS. VBEI
EORVM. VTR. A. AVDITA. ESENT. VTEI. SENATVS. NOSTER
DECERNERET. DVM. NE. MINVS. SENATORIBVS. C. ADESENT
. . A, RES. COSOLERETVR. BACAS. VIR. NEQVIS. ADIESE
.

VELET. CEIVIS. ROMANVS. NEVE. NOMINVS, LATIN. NEVE. SO-


CIVM. QVISQVAM. NISEI. PR. VRBANVM. ADIESENT. ISQVE. DE
SENATVOS. SENTENTIA. DVM. NE. MINVS. SENATORIBVS. C.
ADESENT. QVOM, EA. RES. COSOLERETVR. lOVSISENT. CEN-
SVERE. SACERDOS. NEQVIS. VIR. ESET. MAGISTER. NEQVE. VIR
NEQVE. MVLIER. QVISQVAM. ESET. NEVE. PECVNIAM. QVIS-
QVAM. EORVM. COMOINEM. ABVISE. VELET. NEVE. MA-
. .

GISTRATVM. NEVE. PROM AGISTRATVO. NEOVE. VIRVM. NEVE


MVLIERVM. QVIQVAM. FECISE. NEVE. POSTHAC. INTER. SED
CONIOVRASE. NEVE. COMVOVISE. NEVE. CONSPONDISE. NEVE
CONPROMESISE. VELET. NEVE. QVISQVAM. FIDEM. INTER. SED
DEDISE. VELET. SACRA. IN. DQVOLTOD. NE. QVISQVAM. FECISE
MONUMENTA. 56

VELET. NEVE. IN. POPLICOD, NEVE. IN. PREIVATOD. NEVE. EX-


TRAD. VRBEM. SACRA. QVISQVAM. FECISE. VELET. NISEI. PR,
VRBANVM. ADIESET. ISQVE. DE. SEN ATVOS. SENTENTIAD. DVM
NE. MINVS. SENATORIEVS. C. ADESENT. QVOM. EA. RES. COSO-
LERETVR. lOVSISENT. CENSVERE. HOMINES. PLOVS. V. OINV-
ORSEI. VIREI. ATQVE. MVLIERES. SACRA. NE. QVISQVAM. FE-
CISE. VELET. NEVE. INTER. IBEI. VIREI. PLOVS. DVOBVS
MVLIERIBVS. PLOVS. TRIEVS. ARFVISE. VELENT. NISEI. DE
PR. VRBANI. SENATVOSQVE. SENTENTIAD. VTEI. SVPRAD
SCRIPTVM. EST. HAICE. VTEI. IN, COVENTIONID. EXDEICA-
TIS. NE. MINVS. TRINVM. NOVNDINVM. SENATVOSQVE. SEN-
TENTIAM. VTEI. SCIENTES. ESETIS. EORVM. SENTENTIA. ITA
FVIT. SEI. QVES. ESENT. QVEI. ARVORSVM. EAD. FECISENT
QVAM. SVPRAD. SCRIPTVM. EST. EEIS. REM. CAPVTALEM. FA-
CIENDAM. CENSVERE. ATQVE. VTEI. HOCE. IN. TABOLAM
AHENAM. INCEIDERETIS. ITA. SENATVS. AIQVOM. CENSVIT
VTEIQVE. EAM. FIGIER. lOVBEATIS. VBEI. FACILVMED. GNOS-
CIER. POTISIT, ATQVE. VTEI. EA. EACANALIA. SEI. QVA. SVNT
EXTRAD. QVAM. SEI. QVID. IBEI.SACRI, EST. ITA. VTEI. SVPRAD
SCRIPTVM. EST. IN. DIEBVS. X. QVIBVS. VOBEIS. TABELAI. DA-
TAI. ERVNT. FACIATIS. VTEI. DISMOTA. SIENT. IN. AGRO
TEVRANO.

IV. MONUMENTUM ANCYRANUM AB EDM. CHISHULLO a

SUPPLETUM.
Reriim gestarum Divi Augusti, quibus orbem terrariim imperio
populi Rom. subjecit, et impensarum, quos in rempublicam popu-
lumque Romanum fecit, incisarum in duabus aheneis pins'" quvB
sunt Romae positae, exemplar subjectum.'^

^ Index renim ab Aiigiisto gesta- seciitus exempliim Cel. Wolfii in ed.

rnm, quern ipse coiiiposuit, quemqiie Siietonii t. i. p. 369. sq. et Obeilini


Ancyrani parietibiis vestibiili templi, in ed. Taciti t. ii. p. 837. sq. qui et

Btructi in honoreni viri de se optime suas adjecere. Nonnulla ex bis ex-

meriti, tabulis marmoreis insciilptuin cerpsi, et nonnunqnam aspeisi alia,


et Giaece qiioque versum affixeie. Grapca^ versionis duo fragmenta v. in
Vitiosum exemplar iihistrarunt Ca- Pocockii Inscript. Antiq. c. 2. art. 1,

saubonus, Jac. Gronoviiis, et alii; p. 6. 7.


einendaliiis vero, a Tourneforto a. ''
Iia pro rabulis le2;endum esse in
1701. acceptuni, Edm. Cliisliull in Suet. Aug. 101. extr. non male conj.
Antiqq. Asiatt. Lond. 1728. fol. cujns Lips, ad Tac. Ann. i. 11.

notas prolixiores in epitomen redegi, '^


Titulus hie et extrema Indicis
56 QU^DAM ANTIQUITATIS

Tabula prima Jntrantibus a lnva.

Annos undevigliUi ''


natus exercitum private consilio et privata
impensa comparavi, per quern rempublicam, o&jninatione factionis
*
oppressam, in libertatem vindicavi. Senates decretis honorificis
ornatus in eum ordinem sum adlectus a consulibiis/ inter consu-
lares tit sententiam dicerem ; locum^we et imperiam mihi dedit
respublica uti Praetori sitnid cum consulibus \rlio et Pansa, Huic
autem eodem anno me su^'ectiim consulem quiim erfjdisset ? et

triumvirum reipublica; constituew</«,'' qui parentem cox\]\xrati oc-

--------
cidissent, in exiliiim expuli judiciis legitimist ultus postea
inferentis'' reipublicge
bellum

Arma terra manque - - - - «/o-naque toto orbe terrarum cir-

cumtuli, victorque omnibus supplicibus civibus peperci, et in


exilio sponte sua degentes, quibiis tuto liceret, servari quam exci-
dere malui Millia civium Roma^/orMW adacta Sacramento
meo fuerunt circiter quingenta, ex quibus deduj-j in colonias, aut
remisi in municipia sua, stipend///* so/wtis, millia aliquanto plus
ywam treceota, et iis omnibus agios d.dsignavi, aut pecuniam pro-
^iriam ex me dedi.' Longas naves cepi sescenfas™ prceter alias,
siqua? minoris quam triremes fuerunt.

verba (iesciiptori, nescio cui, nee ta- lapid. Colot. ap. Griiter. p. 289. 1.
men leceniioii, (ieb«ninr. Ipse In- '
Lege Pedia. V. Liv. Epit. 120.
(lex conlinet res aniiis fere LVii. ges- Vellei. u. 69. ibiqne intpp.
tas iiicle ab a. U. 709. ttr. Cat. ^ Inferentis, i. e. inferentes, sc.
* Cf. Tac. Ann. xiri. 6. Liv. Epit. Brntuni et Cassimn. Cf. Suet. Ang.
119. Cic. ad Att. xvi. 8. Vellei. 10. et intp. Cic. ad div. viii. 8.
lu 61. ubi V. Intpp. et Diik. ad Flor. Cf. Appian. B. C. iii. 40. sq. v,
'

IV. 4. 3. sq. Dio xlvi. 46. XLVii. 17. Vel-


« Cf. Cic. Phil. III. 15. et Dio XLVI. b i. ii. 74. Maxiniae distinctionis fig-
29. jnnn in niarinore est 7. Sed plerisqne
''
Cf. Liv. Epit. 118. Cic. Phil. v. locis djsideratur.
17. Vellei. II. 61. ibiqne intpp. " Ex oinnibiis preeliis navalibus ;
e Siiffeclum sc. Pan^ee post prsli- ccc. et solo Actiaco. V. Plut. An-
nm IMiiiinense xiv. Kal. Sept. a. U. ton. p. 947. E. Sescenfas vetiis rudi-
709. Cf. Taciti dial, de orat. c. 17. orve srriptura. Sic infra '
qnadra-
Dio XLVI. 42-46. Appian. B. C. {rensinuini,' ' manibiis '
(nt coM/j7»e;-«a-
82. 94. Us^ et nt simus pro sumus Augustuni
^ Triumvir eotlem anno in primuin dixisse tradit Suet. c. 87. nnde en\en-
qninquenniuin factns est cum Anto- danda verba Velii Longi ap. Pntsch.
uio et Lepido v. Kal. Dec. Vid. p. 2223. quibiis plane conlrariiini
MONUMKNTA. 57

Bis ovans triumphavi,n tris egi cMrulis tiiumplios, et appeilafw.9


sum viciensct semc\ Imperato?'.'" quumque pluris triumphos mihi
^e7iatus decrevissct, iis tainen ageudis AMpersedi, ct tunlunimodo
iaurus deposui in Capitolio,p Dclmatis et Illuriis'^ yuoque bello
nunc Ob res ant duclu meo an t per legatos auspiciis
jjerdomilis.
raeis marique prospere gestas qucesitamgue bello requiem
terra
decrevit Senatus supplicandum esse dis immo7'talibus - - -

Quo ejc senatus coiisulto supplicatuiii est in deorum


''

vo
am
-

ter
-

deciens
-

---.._
uni itc

---.-_
- - aut r

-
-
-

-
-

-
-

me ia
se potes
----__.
Tabula secunda a lava.

Patritiorum numerum auxi consul quintum ' jussu populi et


senatus.' Seuatum ter legi. Et in consulatu sexto censum po-
puli, conlega egi."M. Agrippa,
Lustrum post annum alterum et
qiiadragensimum quo lustro civium Romanorum censa sunt
" feci;

capita quadragiens centum millia et sexaginta tria millia.y Alteru»i.


consular! cum imperio lustrum censumque solus feci Censorino et

Asinio Cos/ quo lustro censa sunt civium Romanorum capita

continetur)'iliiodevirin?imnm,' 'sex- ii. 25. Dio XLix. 43. lii. -12.


siens,' * cucivis,' '
consaciaie,' ' in- ' Lege Saeiiia. Cf. Tac. et Dio II.

coliare,' cet. 11. Siict. Aug. 35. De jussu populi


" Cf. Suet. Aug. 22. silet Dio (jiii etiaiii
;
'(juinqiiies (a. '

Cf. Tar. Ann. I. 9. Dio Lrii. 41. U. 723. 733. 739. 741. 754.) ' sena-
(iibi leg. tv Kal (Xko(ttov) Noiis. ad turn ab Angiisto lectuiu dicit Lii. '

Cen. Pis. p. 338. et, qui euni lefiita- 42. i.iv. 13. 20. 35. i.v. 13.
vit, Eckliel doctr. NN. vet. T. vi. " A. U. 724. Cf. de censii ter arte
p. 140. Suet. Ang. 27. extr. Dio lui. 1.
P Cf. Dio Liv. 25. Lv. 5. ad Sil. ix. Enseb. Cliron. n. 1989.
540. ad Tac. Ann. ii. 20. 10. ^ Nam L. Gelliiis el Cii. Lmtuliis
1 V. Appian. Illyr. xvi. sq. Supt. novissiini fuerant ceiisores a. U. 082.
Ang. 22. Dio Li. 21. Pigh. Ann. ad Cf. Lips. Elect, i. 27.
a. 724. y Vox millia in niainiore alifjnoties
^ In deorum &n\\\^\. templis vAun woia. lepetitnr; qnod vix alibi icperias,
iiunieri, nescio cujns. Kotundum me- nisi in sacris literis i. Cluon. 21. 5.
niorat Virg. Kn. viii.710. more poe- ii. Cliron. 2. 17. Nnm.2. 9.
tarum. « A. U. 744. Cf. Massonl Janus
' A. U. 723. Cat. Cf. Tac. Ann. reser. p. 28J. Eodem anno Sexlilis
58' qVJEUAM ANTIQUirATlS

quadragiens centum niillia et ducenta triginta tria millia.^ Ter-


//'«/« consulari cum imperio lustrum conlega Tib. Ctesare feci, Sex.
Pompeio et Sex. Appuleio Cos. quolustro et/am censa sunt Rema-
norum capitum quadragiens centum m'\Uia f7'iginta et septem
millia.''

Legibus nov/s latis" exempla majorum exolescentia revocavi, et

atus et sacerdotes
.-___-___
fugientia jam ex nosti'o C07ispect u avharum rerum exempla imi-
tanda //roposui.^
- - - - - u tis

cfec - - _ quattuor amplissima colleg-Za.*

mpejam et municipi - m uni


apud omnia pulvinaria pro
valetudine ' - usum est in Saliare carmen et sacrosan
vo - erea - tribunitia potestiiS milii - mus
iter m in - - - - - populo sacerdotium de-
ferente mihi, quod pater meus prociiravit , suscepi id sacerdotium
aliquod & post annos, eo mor/t/o ' qui post patrem meum illud
j»rocuraverat. Cuncta ex Italia - - - valeta-
dine quanta Romai nunquam - - - - - P.
Sw/^icio, C. Valgio consulibus '
- /cdis Honoris et Virtutis
ad memoTidLxn - senatus consecravit, in qua ipontijices

onniversarium sacrificium facere - - r - t - in

niensis dictus est Augnstiis : de quo pro valetudine Aiignsti, qni in xi.
V. SC. ap. Macrob. Sat. i. 12. Cf. consiilatu a. U. 729. ex ancipiti mor-
Snet. Aug, 31. bo convaluerat. In supplicatione
" Cf. Euseb. Chron. n. 1989. Hinc decantatuin Saliare carmen, et deinde
ap. Siiid, forte leg. Yr fivpidSfs koI Augiisto sacrosancta in perpetuum
X'A.ia5€s find, pro YI iivpidSes koI X'- decreta tribunitia potestas. Cf. Suet.
\ioi deKa etTTa. Aug. Dio LIU.
59. 30. 32. (qui banc
''
A. U. 765. Nnmerus nimis gran- tanien polestatem Aiigiisto jam a.

dis ap. Ensel). Clnon. n. 2028. 722. tributam dicit Li. 19.) ad Tac.
<=
Cf. Suet. Aug. 31. 32. 89. Tac. Ann. I. 2. 6. et in. 56.
Ann. III. 28. iv. 16. Horat. Od. iv. s Pro aliquot, ut infra adque pro

15. et Epist. II. 1. atque, et contra set, haut cet.


1
Forte leg. exempla imitanda ad h Sc. Lepido. Cf. Suet. c. 31. ad
exercitiuini et provincianim recto- Liv. Epit. 129. Appian. B. C. v. 122.
res et magistraius et sacerdotes misl. 131. Lepidiis a. U. 716. exutus est
« Pontificiim, Aiigurum, vii. viro- honoribus preeter pontificatum, isque
riim et xv. virorum S. F. qiioriini col- eo niortuo susceptus ab Augusto a.
legia cnrabant qiiinqiiennales ludos 739.
Actiacos. V. Dio liii. 1. '
A. U. 738. quo irrita RoniaB vota
f Hsc spectant ad supplicatioaem facta pro M. Agripp^ valetudine.
MONUMENT A. 59

Urbem ex - - - - avit _ . - _

pars - etprin
a mihi . _ - - onos - rse - post
res in //i5/?«aia GaMiaqiie />rovinciis prospere gestas
nep qu aram - pro reditu meo consecraii,^ nt
ad earn sacrum perenne facerent magistratus et sacerrfo^e*

ium - c - -
p
cussum CSS - - - - - per totum impe-
rium Romani parta est terra marique pax cumque a con-
popiili ;

dita Urbe Janvm Quivinum bis oninino clausum fitisse prodatur,


eum Senatus per mePiincipem /er claudendum esse Aecrevit}

et Lucium Csesares."" __-.----


Inter Jillos meos, quos sinistra sors mihi eripuit, eorum Caium

Tabula tertia a Iceva.

Honoris mei causa senatus populusque Romanus annum quin-


tum et decimum agentis consules designavit, ut eum magistratum
inirentpost quinquennium, et ex eo die, quo deducti sunt in forum
ut interessent consills publicis, decrevit Senatus. Equites autem
Romani universi Principem juventutis utrwmque eorum, parwn's et
hastis argenteis donatum, appellaverunt."
Plebei Romanse viritim SS. trecenos numeravi ex testamento
patris mei," et nomine meo quadringenos ex bellorum manibiis p
Consul quintum dedi, iterum autem in consulatu decimo ex patri-

^ Pro eohonores decreti An-


bis NN. t. vi. p. 84. et 89. nionnere.
gusto, a. Nostra verba
728. et 738. •" Hbpc verba iion sejuiigenda vi-
spectant ad a. 738. quo senatus An- dentur a seqq. Cf. ad ea et seqq.
gusto redeunti aram in curia ponen- Suet. Aug. 20. 64. in Tib. 23. ad
dam decrevit. V. DioLiv.25. Tac. Ann. i. 3. 15. 17. Noris. ad
Recte: nam Janus bis tantum ab
' Cenot. Pis. Sen. Consol. ad Marc.
Augusto clansus est, a. U. 723. et 14. 15.
727. Deinde a. 742. eum quidem " Cf. Dio l.v. 12. (qui ai/rfos par-

tertium claudendum decrevit sena- mas hastasque donatas dicit) Eckhel


tus, sed rem irritam fecit Dacorum I. 1. p. 171. et nos ad Tac. Ann. i. 3.

Dalmatarumqiie rebellio. V. Dio li. 14.


20. LWi. 26. Liv. 36. Errant itaque <> Cf. Suet. Ca;s. 83. extr. Dio
Masson. in templo Jani reser. et xLiv. 35. xlv. xlvi.4S.
6.

Oros. VI. 22. forte et Suet. Aug. 22. p V. not. m. et ad lia;c ac seqq.
nisi is remdestinatam posuit pro fac- Dio li. 21. Liii. 2, 28. Suet. Aug.
ta; quod ibi Cel. Wolf, et jam ante 40-42.
eum Chishull. 1. 1, et Eckiiel in doctr.
60 QU/EDAM ANTIQUITATIS

monio meo 118.*^ qiiadring-enos congiari viritim pernumeravi, et


Consul undecimum duodeciitr frumentationes ""
fruniento privatim
coempto emensus sum, et tribunitia potestate duodecimum qua-
dringenos nummos tertium viritim dedi/ Quae mea congiaria per- '

venerunt ad sestert\nm millia nunquam minus quinquaginta et du-


centa. Tribunitise potestatis duodevicinsimum Consul xii. tre-
cenlis et viginti millibus plebei urbanse sexagenos denarios viri-
tim dedi ; et cuoivis militum meorum consul quinlum ex manibiis
viritim millia nummum singula dedi. Acceperunt id triumphale
congiarium in coloniis hominum centum circiter et viginti millia.
Consul tertium decimum sexagenos denarios plebei, quse tum fru-
mentum publicum acceperunt, dedi. Ea millia hominum paulo
plura quam ducenta fuerunt. Pecuniam pfo agris, quos in con-
sulatu meo quarto et postea consulibus 31. Crasso et Cn. Lentulo
Augure adsignavi militibus, solvi municipTs. Ea sestertium cir-
citer sexsiens " milliens fuit, quam ex coUationibus pro prsed/is"

nunieravi, et circiter bis milliens et sescentiens, quod pro agris


provincialibus solvi. Id primus et solus omnium, qui deduxerunt
colonias militum -^^

in Italia aut in provinciis, ad memoriam eetatis

meae feci ; et postea Ti. Neroni et Cn. Pisoni ^ consulibus, itemque


C. Antistio et D. Lsel'o Cos. et C. Calvisio et L. Pasieno con-
sulibus et Letitulo et Messalino consulibus et L. Caninio et Q.
Fabricio consulibus, veteranis, quos emeriteis stipendls in sua
municipj'a reduxi, prsem/fl (ere numev^to persolvi : quam in rem
sestertimn mill _ _ _ impendi.
Quater pecunia mea juvi aerarium,'' ita ut sestertium milliens et
quinquiens ad eos, qui praeerant aerario, delulerim : et M. jEmi-
^
lio et L. Aruntio Cos. in aerarium railitare, quod ex consilio

1 Ita lego, ut sit i. q. HS. s. SS. " Bene ita Chishull. V. Dio li. 4.
non us, ut ad pleheut referatur, sicut pradiaioribus cot)}. Gron.et pratoribus
qua acceperunt.
^a.u\\o post plebei, male Lips.
"
H. e. friimenti largitiones, ut ap. y Cf. Suet. Anj;. 46. ibique intpp.
Suet. Aug. 40. 42. ' Neroni et Pisoni sunt ablativi, ut
' A. U. 740. Cf. Suet. c. 41. et '
soiti,' 'igni," colli,' ' amni," c<pdi,'

Josepli. A. J. XVI. 4. ' imbii,' ' oneri,' 'parti' cet. V. ad


' So. singula quatnor, tria pecu- Sil. vii. 368. viii. 125. et Liv. iv.
nifp, frumenti unuui. Mox triumphale 12. 8.
co)ii;iariuin de p-cuuia militibus data ^ Cf. Dio un. 2.
ab Augusto triuniphante. ^ £j(.j^ supplet Gron. ex Dioue LV.
" Sexsdgesiens conj. CbishuU. ex 14. Stnad/s CliisbuU. ex cjusd. c. 24.
vestigio lacunae, etsi euoimis sit sum- Maccnalis alii,

ma.
MONUMENT A. 01

constitulnm est, ex quo prsemia darentur niililihus,


qui \\ginii siipcndia emeiuissent, HS. milliens et septingentie?i«
Tib. Ccesaris nomine et meo detuli/ - _ . qm, Cj_
et P. Lentulus fowsules fuerunt, cum d - cerent
centum millibus hominum - ibus - o fru

Tabula prima a dextra.

Curiam et continens ei Chalcidicum/ templumque Apollinis


in palatio cum porticibus,'= sedem Divi Jull, Lupercal, porticum
ad circum Flaminium, quam sum appellaii passus ex nomine ejus/
qui priorem eodem in solo fecerat, Octaviam, pulvinar ad Cir-
cum Maximum, sedes in Capitolio Jovis Feretrl et Jovis Tonantis,^
eedem Quirini, aedes Minervse et Junonis Reginse et Jovis, Liber-
tatis in Aventino, sedem Larum in summa Sacra via, sedem
''

Deum Penatium in Velia, sedem Juventutis,' sedem Matris Mag-


nse in Palatio feci.
Capitolium et Pompeium theatrum, utrumque opus, impensa
grandi refeci sine uUa inscriptione nominis mei. Rivos aquarum,
compluribus locis vetustate labentes, refeci,'' et aquam, quse Mar-
cia appellatur, duplicavi, fonte novo in rivum ejus immisso.i
Forum Julium et Basilicam, quse fuit inter sedem Castoris et
sedem Saturni, ccepta profligataqne opera a patre meo, perfeci, et
eandem Basilicam consumptam incendio, ampliato ejus solo, sub

« Cf. Dio JLV. 24. sq. e Cf. Dio liii. 1. 2. et Suet. 1. 1. ac


•^
Cf. ad heec et seqq. Siiet. Aug. de cede D. Julii Dio m. 22.
29. 30. Curiam Jiiliani, in honorem ' Cn. Octavii, in reg. ix. Urbis.
pati'is, Julii V.
Caesaris, conditam. Cf. P. Victor.
Dio LI. 22. Continens, conjunctum, Ha^c ab Augustocondifa, ilia vero
?

eiC/taiarficum, templnm Minervas ex- refecta. V. Suet. 1. 1. et 91. Dio,


tructum ad formam alius tenipli ejus- liv. 4. Liv. iv. 20. Corn. Nep. in
dem nominis, quod Chalcidenses ex Att. 20. et de aile Qidiini Dio liv.
Euboea profugi in hujus Deae bono- 19.
rem Lacedaemone condideiant nisi ;
•>
So. publicorum, quam anlem a.

hoc fuit templum areitm Minervae 748. ex stipe, a popiilo ei absenti


Chalcioecae, et Minerva potius Chal- Kal. Jan. collata, stiuxit. Vid. maim.
cidica dicta est a Chaleide Syriae ab Fames, ap. Grnter. 100. 4.
Augusto ademta post devictam Cleo- Quae incendio consumta erat. V.
'

patrani. Cf. Reimar. ad Dion. Li. 22. Dio liv. 19.


et Scalig. ad Eusebii Chron. n. 2105. ^ A. U. 748. V. Gruter. 177. 1.

qui Minervia Chakidica a Domitiano ' Cf. Frontin. de aqujeduct. c. 12.


extructa memorat. et Dio XLix. 42.
62 QU/EDAM ANTIQUITATIS

titulo nominis filiorum meorum incohavi,'" et, si vivus non perfe-


cissem, perfici ab heve.^\h\is^meis jussL Duo et octoginta templa
Deum " in Urbe consul - - refeci, nullo preetermisso,
quod eo tempore - - mu - m - iruminea
a - - bi - - prseter - iume linu
lum
Private solo dedicate Martis Ultoris templumo Forumque
Augustum, ettheatrum ad sedem Apollinis in solo magna ex parte
ad id - - empto feci, quod sub nomine M. Marcelli
generi nitescit. p Dona ex manibiis in Capitolio et in sede Divi
Juliet in aede Apollinis et in sede Vesta; etin templo Martis Ulto-
ris consacravi; quae mihi constiterunt HS. circiter milliens.'' Auri
coronarl pondo triginta et quinque millia raunicipiis et colonis
Italiae conferentibus ad triumpbos ineos r quintum Consul remisi;
et postea, quotiescumque Imperator appellatus sum, aurum coro-
nariiim non accepi, decernentibus municipiis et conferentibus, quts
adque antea decreverant.
tutic s

3Iunus gladiatorium dedi meo nomine, et quinquiens filiorum


meorum aut nepotum nomine quibus muneribus pugnaverunt Ao- :

minum circiter decern millia - - Bis dedi /erarum


undique ?LCC\nctarum t _ . _ spectacnXdi ^xoprio meo
nomine, et tertium nepofwm - - Ludos feci meo nomi-
"
ne quater, aliorum autem magistratuum absentiww ter etvigiens
- - - in colkgio XV. virorum raagis^er, adlecto in

™ Sic et in opt. cod. Suet. Aug. 97. rona: initio aureae dono dabantur,
extr. Voceni a caho, initio reium, more a Grsecis petito, et deinde ha-
deducebat Verrius Flaccus. V. Dio- rum loco aurum quod serioribus, ;

med. ap. Putsch. 1. i. p. 361. Imperatoium maxime, temporibus


n Cf, Ovid. Fast. ii.59. ab lis tributi instar exactum est :

" Cf. Suet. c. 29. Dio liv. 8. Ovid. unde coronarium dictum de gratuito
Fast. V. 551. sq. 579. Eckhel. doctr. et honorario, et lionestum exactionis
NN. T. 6. p. 94. sq. et 100. quae loca nomen factum. ^retpaviKhv riKeafxa
etiam de alio Martis Ultoris templo Aucyranos dixisse -nnv rh iv x''-P^'ros

agunt, de quo v. not. z. niox. jxipu StSoixevov, docet Suidas. Cf. Dio
P Cf. Dio Liv. 25-27. XLViii. 42. XLIX. 42. Lr. 21. Lips, de
1 Cf. Suet. c. 30. raagn. Rom. ii. 9. Ernesti clav. Cic.
^Propr. ad coronas triumpliales, et Schelleri Lex. Lat.
Xpvffiov es (TT€(pdvovs ap. Dion. xlix. 8 Cf. not. g. p. 58.
42. Inde dictum proprie aurum coro- ' Forte leg. accUaruin.
nal ium: nam ducibus, qui ab exer- " Cf. Suet. Aug. 43. ibique intpp.
citu Imperatores appellabantur, a Quater sc. et vicies.
provincialibus, sociis regibusque co-
MONUMENTA. 63

collegium M. Agrippa, - - per Quindeclmviros, C.


Furnio, C. Silano Cos. quint os feci ludos scecularcs nul/i vivoi'u/n
visas ante id
- - -
tempus," deinde
Venationes bestiarnm Africanarum,
-.--._ meo nomine et filio-
rum meorum et nepolum, in circo, aut in foro, aut in ampliitheatris
populo dedi sexiens et vigiens, quibus confecta sunt bestiarura cir-
citer tria millia et quingentse.

Navalis proell spectaculum populo dedi trans Tiberim, in quo


loco nunc nemus est Csesarum,'' cava^o solo in longitudinemmille
et octingentos pedes: in latitudine milh erant et ducenti. In quo
triginta rostratse naves, triremes et quadriremes, pluris autem mi-
nores, inter se conflixerunt. Atlicis et Persicis classibus pugna-
vcrunt,z praeter remiges, millia hominum tiiginta. circiter.
In templis omnium civitatum primarum Europce et Asise victor
ornamenta reposui,* quae, spoliatis temp//«, is, cum quo bellum
gesseram,'' privatim possederat. Me(S statute pedestres et eques-
tres et in quadrigeis argentese steterunt in Urbe xxc. circiter
quas ipse sustuli, exque ea pecunia dona aurea in aede Apollinis,

meo nomine et illorum, qui mihi statuarum honorem habuerunt,


posui."

Tabula secunda a dextra.

Mare pacavi a praedonibus/ Eo bello servorum, qui fugissent


a dominis suis et arma contra rempublicam tulerunt, triginidi fere

"^
Cf. Ccnsorin, c. 17. GriU. p. 295. » Cf. ad Suet. Caes. 39. et Claud,
infpp. Zosiniiu.4. ad Eckhel 1. 1. 21.
a. 737. Mitscherl. ad Horat. carm. » Cf. Straho xiii. p. 595. (890.) et
.saec. et iios ad Tac. Ann. xi. 11. 1-3, xiv. p. 637. (914.) Plin. xxxiv. 8. s.

Piobabiliori judicioCliislmll. in notis 19.


lacunani h. 1. ita explet : ludos sacu- > Sc. Antoniiis : nam vir niodestus
lares intermissos ante id tempiis, deinde nusqiiam norainat duces a se devic-
post ex. annum, ut edicto monui, re- tos.
petendos. "^
Cf. Suet. c. 52.
1 A. U. 750. Cf. ad Suet, in Aug. ^ Sc. devicto Sex. Pompeio, qui
43. (ubi eadem reperies verba ex li. 1. servis conscriptis mare infeslabat la-
dopvomta) ad Tac. Ann. vi. 1. 3. xii. trociniis ac praedationibus. Cf. Vel-
56. 2. XIV. 15. 5. Vellei.ii. 100. 'Ne- lei. ii. 73. Flor. iv. 8. DioxLvm.
nins Caesarum,' Caii et Lucii ; ' horti 17-23. XLix. 1-12. Appian. B. C.
nanmacbiae proximi' ap. Suet. Tib. iv. 81.— v. 144. Hinc et bellum lioc
72. pr. ubi v. Ern. Cf. ad Tac. Siculum infra dicitur servile, et pira-
U. 11. tici nomine infamatur. V.not.s.p. 65.
64 QU^EDAM ANTIQUITATIS

niillia capta dominis ad supplicium suraendum tradidi.c Juravit


inmea verba tota Italia sponte sua/ et me pro victis ducihus du-
cem depoposcit. Juraverunt in eadem verba GalVids, JF/i«/?anise,
Africa, Sicilia, Sardinia. Qui - - ve - ^enalo-
res plures quam dcc. in - - consulibus facti sunt ad earn
diem, quo scripta sunt. - - circiter CLxx.
Omnium provinciarum^ _ _ _ quibus finitimse fue-
runt gentes, quse nondum subjects erant pop. Romano, fines auxi-
Gallias et Hispanias provinciasg'we - - guas alluit Ocea-
nus a Gadibus ad ostium Albis flumlnis'' - - ah usque
regione ea, qusa proxima est Hadriano mari, armis perlustraviy
nuUi genti bello per injuriam illato.' Classis Romana
ab ostio Rheni ad solis orientis regionem, usque ad orbis extrema
navigavit,k quo neque terra neque mari quisquam Romanorum
ante id tempus adit. Cimbrique et Chariides et Semnones et
ejusdem tractus Germanorum populi per legates amicitiam
alii

meam et populi Romani petierunt.' Meo jussu et auspicio ducti

Jiam
in
:""

- sat
-----
sunt duo exercitus eodem fere tempore in iEthiopiam et in Ara-
qua ea tempestate
- in et h - us
esse sunt

-du-ni-b-
Sicili ti -

nes
mam
-

ad
-----
abse
- Armem^Lva. wajorem, interfecto rege
pium

ejus Artaxja - m posse ° - - ma - - _

nostrorum exemplo regi - mid - - in potestatem


Tigranis regis, per Ti. Neronem diademate ejus capiti imposito,"

e Cf. DioxLix. 12. Ckarudes (\a Clier-


riides rectius forte
' Cf. Suet. c. 17. et ad Tac. Ann. i. soneso Cimbrica) dicuntur Ptol. aut
7.4. Harudes Caes. B. G. i. 7.
s Haec explicite niagis tradit Eii- ™ In banc a. U. 727. 728. ab ^lio
trop. VII. 5. Gallo, in illara a. 730. a Petronio. V.
Cf. Suet. c. 21. etTac. Ann. i. 9,
1'
Strab. XVI. p. 780. (1126.) et xvii. p.
Forte leg. ad ostium Albis ftuminis et 820.(1175.) Dio Liii. 29-33. I.IV.5.
ad Istrum fiumen a regione ea, qiue " Hffic lacuna explenda est ex Tac.
proxima est Hadriano mari, ad obse- Ann. II. 3. Cf. etiani ad haec et seqq.
quium redegi. Suet. Tib. 9. Vellei. ii. 94. (ubi v.
* Cf. Suet. c. 21. (ubi haec lepetita intpp.) et 122. Dio xlix. 40. 44.
sunt) et 47. Mil. 33. Liv. 9. Joseph. B. J. xiii.
'' Cf. Vellei. n. 106. et Plin. ii. extr. XV. 4. 5. et A. J. 1. 18,
67. ° Cf. auctores in uota n laudati.
' Cf. Strab. vii. p. 293. (449.) Clia-
MONUMENTA. 65

transtuli Armcmzxa gentem. Postea xnquietam gentem et rebel-


lantcm, domitam per Caiiim filium meum,p regi Anoharznni guber-
nandani et frenandam tradidi, et post ejus mortem filio ejus Arta-
vasdi, quodatnjure Ariobarzane, qui erat ex regio genera Armenio-
rum oriundus, in id regnwrn deducto.'^ Provincias omnis, quse
trans Hadrianum mare vergunt, et Ponticas ^^lanasque jam ex
parte magna regibus eas possidentibus concessit Siciliam et Sar-
diiiiam occupatas bello servili* reciperavi.
Colonias in Africa, Sicilia, Macedonia, utraque Hispania, in
Gallia Comata et Gallia Narbonensi, prseter prsesidia militum,
deduxi. Italia autew colonia.s, quse vivo me celeberrimee et fre-
quentissirase fuerunt, IIXXX. deductas habet.'
Signa militaria complura per nostras duces amissa devictis legio-
nibus " recepi ex Hispania et gentibus De/zwateis.'' Partbos trium
exercituum Romanorum spoliay et signa restiiuere mibi, suppli-
cesque amicitiam populi Romani petere coegi. Ea autem signa
in penetrali, quod est in templo Martis Ultoris/ reposui.
Pannoniorum gentes, quas ante me Principem populi Romani
exercitus nunquam adit, devictas per Ti. Csesarem, qui turn prae-
era^ exercitibus, imperio populi Romani subjeci ; * protulique fines
imperii ad Istri fluminis ripam.^ - - quod a - u

P A. U. 755. Res fuse narratur in supplices exhibentur Partlii, genu


Cenot. Pis. flexo offerentes signa) Dio liv. 8.
'1 Cf. auctores laud, et Tac. Ann. ^ quod in Capitolio struc-
Sell, eo,
II. 3. 4. quo signa ilia sunt re-
turn est a. 732.
Cf. Suet. C.48. et de singulis reg- cepta nam aliud Martis temphim in
:

nis ab Augusto ledditis intpp. ejus foio Augusto conditum et a. 750. de-
loci et in primis Noris. ad Cenot. Pis. dicatum est. Cf. not. o. p. 02.
p. 224. sq. a Cf. ad Liv. Epit. 139. et Vellei.
» Cf. not. d. p. 63. II. 96. Ad victorias Tibei ii spectant
' Cf. Suet. c. 46. ibique Ern. arcus triumplialis Carnuutinus in Po-
" So. Romanis. Sed forsan leg. de- cockii Descr. of the East. T. ii, pag.
victis lis provinciis vel kostibus recepi, 100. et Kollarii Anal. Vindob. T. i.

forte et ex Hispania et Galatis et Dal- p. 1019. nobilisque Achates in Museo


matis. Cf. not. b. infra. Vindob. quein vulgarunt Maffeius in
" Cf. Vellei. ii. 90. Dio xlix. 43. Append, ad Museum Veronense pag.
Appian. Illyr. 28. 245. le Roy, KoUar. et Lambecius.
y So. M. Crassi, Statiani legati An- Pro praterat exercitibus Gron, dedit
toniani et ipsius Antonii. Cf. de his erat privignus mens, Cf. not. seq.
signis et captis et a. 732. restitutis ^ Ister et Euphrates imperii Rom.
Suet. 21. Vellei. II. 82. 91. Justin, limites positi a natura et ab Augusto
XLii.5.Strab.vi.4. 2. p. 288. Eckhel statufi. Cf.Tac. Ann. i. 11. et Agric.
doctr. NN.T. VI. p. 94. sq. (ubieliam 13. Stiab. vi. extr. et xvii. extr. Dio
Delph. et Var. Clas. Livius. E
: :

60 QUJ3DAM ANTIQUITATIS

US exercitus - eis - - spro - - a - - -

tusque - - pos - u^ius - gentes i - - -

Ad me ex India "^
- - - apud qu - q -

m nostram per lega/os Baslaniarum - n - - et

Sarmalarum^ -

rex et Hiber
-

...
Tanaimque ultra rec - - rimno

Ad me supplices coni'agerunt reges Parthorum Tiridafes*

Tahula tcriia a dexira.

Regis Phratis - Medorum - Arta^ - res Bri-


tann - damno bella - et tim - orum maelo

LVi. 33. et Julian, in Caes. Ingens, vois KareKdnr] Koi liffTfpov ;U6Tox(wp€t»'
quae seqnitiir, lacuna lepleii et (lua?- arpd)
dani siinul verba praecedd. eniendari Tevyua TTfpav "larpov to AdKw(v)
forte possunt e Fragm. Pocock. (v. Srijj.w 'Pccju-aiwy inrofieveiv.

sup. not. a, p. 55.) quod V.C. Sainte- Versuni 10. Schweigh. ita eniendat
Croix in libro Galileo Magazin En- Nepcovos rov efxovi!poy6vov Ka\ Kaicrapos,
cyclop. IV. 4. p. 94. et Oberlin in ed. et vs. 13. sq. Oberlin: Swafiis eV Mv-
Taciti T. II. p. 850. sq. ita correxe- crois KareKdirri k. v. fj..
ffTpareviJ.ara, cet.

runt Conjeclura eV Mmois prohabilis fit


T . . .. TjAais ex Dione li. 22. et Floro iv. 12.
aire\aPov S" e| 'la-iravlas koI TaXuTlas Sed vel sic verba sunt nianca et in
K(al) fine (|uyedani excidisse videntur, ita
Aa\iJ.dTU'P. Tldpdous rpiwv iTrpaTevfj.d(T) forte restitnenda : koI varepov juera-
(a))]/ ffKvXa. KoX (TTjfxeas (pro cn^fxaias) Xij^piiv arpdrevfj-a irepav "Iffr pov, ret Aa-
anoSovvai Koiv S' iQvrj vel /col AaKuiv iOvrj Sfifxcp

if-wl (iced (pi) 'Pcofxuiecv irKO/jLeveiv rh -npoffTaTrSfjuvov


Ajoy 5tj/*oii 'Pujxaiuv a^icoffat rivdyK (acra, rjvdyKaffa, ut ap. Polyb. V. 107. 3. et
rds XV. 20. 7. His respondent verba Au-
Se ras CTj/xeos iv rep "Apews rov 'Afxvv- gusti, si ita snppientur: Dacvrum vei'o

{ropos a) i^enles vnperaia popido Ruin, facere


Svrecf) aTreOf/xav. coegi.
Tlavfoviciiu tdvT), 61s irph i^ov r]yfi.u')-
'^
Ex India bis legati venere ad Au-
(van/) gustum, a. 727. quo Tarracone egit,
Tis 'Pca/xaiwv ovk J^vrTjaiu, 7jcraT]devTa et a. 732. quo Sauii hyemavit. Cf.
(Sia Ti.) Suet. c. 21. Dio Liv. 9. (ubi v. Rei-
Nfpwi'', '6s t6t' {/.lou i]v npuyovos K^al niar.) et Strab. xv. p. 719.
Tiyfixwu), "^
Hue pcrtinet locus laud. Dionis
Jiyefiovia Sr]fi.ov 'Poj/xa^wv inrira^a de niuliis lej;ationibuf.
Kal '6pia fxexpi ''IcTTpov woraiJ.ov trpo- « Cf. Justin. XLH. 5, et inlpp. Ho-
(Via-)- rat. Od. I. 26. 5.
TTjSe (ibi) AdKocif didliaca noWy 5wa- '
Forsan ArtuliariUi-, Alia regunr
^s iv noniina excidere.
MONUMENTA. 67

mar, oinanorum suebo f - rex Partliorum Phrates, Orodis


filius, filios suos ne'potesque misit in Italiam,gnon bello superatus,
sed amicitiam nostram per heec suorum pignora petens. Pluri-
maeque alise gentes expe»7<« sunt Romanam fidem me Principe,
quibus antea cum populo Romano nullum omninofuit /egationum,
et amicitise commercium.
A me gentes Parthorum et Medorumh pelierunt per principes
earum gentium regesque per eos acceperunt Parthi Vononem, re-
gis Phiat'is filium, regis Orodis nepotem Medi krtahanum - - ;

regis Artavasdis filium, regis Ariobarzanis nepofewj


In consulatu sexto et septimo,' postquam hella civilia extinxe-
ram, per consensum universorum Romanorum civwxva rempublicam
ex mea potestate in Senatus et populi Romatii crbitrium transtuli.
Quo pro merito nieo Senatus me appellaiit Augusinm,^ et laureis
postes cedium mearum vinxit - ivi casu - r - -

januam meam et qua - st - - r in ulia posi


us quern - so - r - m et
virtutis cle - - pest - us clupei - - -

post - d - - ilo amplio - - coni eo - -

snsceptum a me texiium dectmum consulatus magistratum. Sena-


tus et equester ordo popvdus^Me Romanus universus protUderunt
memoria? ; idque in vestibu/o aediuni mearum inscv'xhendum jus-
serunt et in foro Kngusto sub quadr/o-fl«, quce mihi ex S. C. posi-
tie sunt. Scrips? Inec, cum «?aium agerem septuagensi»/?//H sex-
turn.^

Summa pecuniee, quam dedi^ '" - - - sis militibus

necessarium _ _ .

Opera fecit nova: sedem Matris Magnse Divi Jull, Quirini, Mi-
nervae - - Larum, Deum Penatium, Suventatis
Ad Circum Curiam cum Chalcidico - Juliam, thea-

e Cf. Stiab. vi. p. 288. (4-11.) Idem ad Liv. Epit. 134. Suet. c. 7. Censio-
rtlios Phtiiatis, (Saraspadanem, Kho- rin. cap. 21. 22. Dio i.iii. IG. ibiqtie
daspein, Pliraaten et Vononem,) sed Fabric.
coriiipte, nominat lib. xvi. pag. 748. A. U. 765. quo et obiit. Sex. Pom-
'

(1085.) V. ad Tac. Ann. ii. 1.2. peio et Sex. Apiileio coss. quos ipse
''
De Parthis v. Tar. 1. 1. De Medis supra memoravit in tab. 2. a Ia?va.
liapc non legere memini. "' Ha^c omnia sunt ab aliena manu,

' Cf. Dio nil. 2. s(i. et de provin- nescio qua, adjecta, repetitiones fere
ciarnm partitione Strab. vii. extr. conim, quae Augustus supra memo-
^ A. U. 725. in vii. consulatu. Cf. riae prodidit.
68 QUiEDAM ANTIQUITATIS MONUMENTA.

trum M. Marcelli - - basilicam Cai et Luci Csesarum


- - - Refecit Capitolium - usque a -

theatrum Pompei, aqucwt Mam«m, la - - Impensis


r - - gladiatorum - - fcrrse motu incendio-
que. Censum - - usque quorum census explevit."

" Cf. Suet. c. 41.


TABULA HISSORIC^
AD

CATONIANAS RATIONES CONFECTiE.

[Ex Ed. G. Alex. Ruperti.]

REGES ROMANORUM.

Ab U. C. 1. A. C. 751. Olymp. vii. 2. Romulus.


A. C. 753. et 01. vi. 4. ex Varronis rationibus. A. C. 752.
Micha et Archontes decennales Athen. 746-722. Nabonassar et
Hiskias. 741-721. bellura Messenium i. 737. Midas Gordii f.

721. Hoseas et regni Israel, Samaria a Salmanassare ex-


finis,

pugnata. 719. Candaulem Myrsilum interficit Gyges auctor gen-


tis Mermnadum in Lydia, cui 680. Ardyes ii. successit. 741. Rhe-

gium conditum, et 739. Naxus, 732. Syracusae, Corcyra, Hybla


730. Leontini, 729. Catana, 718. Sybaris.

U. C. 38. A. C. 714. 01. xvi. 3. Interregnum.


U. C. 39. A. C. 713. 01. xvi. 4. Numa PompUius.
A. C. 712. Sanherib. 706. Sardanapal. et Arbaces. 703.
Deioces, 700. Manasse et Zephania. 694. Glaucus Chius
primus ferri glutinator. 686. Archilochus Parius, carminis
lambici inventor. 682-668. bellum Messenium ii. et Tyrtseus.
Rhoecus et Theodorus primi plastse et statuarii? 681. sq. Ar-
chontes annul Athen. 680-631. Ardyes ii, 678. sq. Esarhaddon.
671. sq. Psammetichus. 708. oondita Croton, 705. Tarentum,
86. Gela, 682. Locri.

U. C. 82. A. C. 670. 01. xxvii. 3. Tullus Hestilius.


A. C. 663. condita Zancle s. Messana, et657. Byzantium. 662,
Zaleucus, Charondas? Arion Methyranaeus. 658-628. Cypselus
70 TABULA
Corinthiorum tyrannide potitus, fugatis Demarato aliisque Bac-
cliiadis.650. Phraortes, Alcman, Lesches. 646. Pisander. 643.
Josias. 642. Terpander poeta, qui lyram septichordam s. barbiton
fecit. 640-500. vii, Sapientes Solon, Pittacus, Bias, Cleobulus,
Thales, Periander, Chilon.

U. C. 114. A. C. 638. 01. xxxv. 3. Ancus Marcius.


A. C. 638-558. Solon. 634. Scythee in Media. 631-619. Sa-
dyattes. 630. sq. Battus Gyrenes conditor et Battiadse. 629-554.
Stesichorus. 628. sq. Cyaxares i. Periander, Cypselo patri suc-
cedens ; Jeremias et Obadia. 623. sq. Dracon et Nabopalasar.
619-562. Alyattes ii. 617. Necho.

U, C. 138. A. C. 614. 01. xli. 3. L. Tarquinius Priscus.


A. C. 614, sq. Nebucadnezar ii. 610-542. Anaximander. 608.
aut560. Xenophanes. 606. Pittacus, Alceeus, Sappho, Erinna.
sq.
600-530. (al. 588-518.) exilium Babyl. expugnatis a Nebucadne-
zare Hierosol. et regno Jud. deleto Daniel, Ezechiel. 598. Cylon
:

et Megacles. 598-530. Pherecydes Syrius, Pythagorse magister et

primus Grsecorum scriptor prosaicus cum Cadmo Milesio et Acu-


silaoArgivo. 598.conditaCamarina, 597. Massilia, 580. Agrigen-
tum. 594. Toxaris et Anacharsis. Zamolxis Geta ? 593. Epime-
nides Cretensis Cylonium scelus expiat Atlienis. 592. Solon Ar-
chon leges fert. 590-505. Pythagoras. 588-553. Astyages
Galli in Italiam transeunt. 584. sq. Xenophanes. 580. Dipoenus
et Scyllis primi sculptores. 578. sq. prima Athenis comoedia a
Susarione et Dolone Icariensibus acta.

U. C. 176. A. C. 576. 01, li. 1, Servius Tullius.

A. C. 572. /Esopus. 570. Amasis, Mimnermus. 562-


569.
548. Croesus et Phalaris, 560-528, Pisistratus. 560-475, Ana-
creon. 555-466. Siraonides. 553-330. Cyrus. 550. Anaxime-
nes et Cleostratus.545. Theognis et Cadmus Milesius. 542.
Xenophanes. 540. Hipponax poeta; Bupalus et Anthermus sculp-
tores. 539. Thespis primus Athenis tragoediam docuit Alcestin.
535. Phocylides.

U. C. 220. A. C. 532. 01. lxii. 1. L. Tarquinius Superbus.


A. C. 532-522. Polycrates Samiorura tyrannus. 530-521. Cam-

byses Milon Crotoniates. 528-510. Hipparchus et Hippias filii
Pisistrati. 526. Psammenitus ; et condita Dicsearchia s. Puteoli.
HISTORICiE. 71

525-456. iEschylus— Pratinas, Chcerilus. 521-486. Darius i.


520-435. Pindarus —
Corinna; Haggei Zacharias. 516. sq. Age-
;

ladas, sculptor. 510. Zoroaster Phrynichus. Isagoras et Clis-


thenes, auctor novae formse reip. Athen. libertatis ejecto Hippia
restituise et ostracismi. 509. Sybaris a Crotoniatis diruta. 508.
Parmenides et Heraclitus.

CONSULES ROMANORUM.

U. C. 245. A. C. 507. 01. lxviii. 2. (Liv. ii. 1. Dionys. v. I.)

L. Junius Brutus, L. Tarquinius Collatinus, P. Valerius Pu-


blicola, Sp. Lucretius Tricipitinus, M. Horatius Pulvillus. Foe-
dus I. inter Romanes et Pcenos ictum.

U. C. 246. A. C. 506. 01. lxviii. 3. (Liv. ii. 8. Dionys. v. 20.)


P. Valerius Puhlicola II. T. Lucretius Tricipitinus. Porsenna,
Horatius Codes, Mucins Scaevola, Cloelia, Scylax.

U.C. 247. A. C. 505. 01. lxviii. 4. (L. ii. 15. D. v. 21.)

P. Valerius Puhlicola III. M. Horatius Pulvillus II. Mors


Pythagorae. A. C. 505-477. Amyntas i.

U. C. 248. A. C. 504. 01. lxix. 1. (Dionys. v. 35.)


Sp. Lartius Flavus, T. Herminius Aquilinus.

U. C. 249. A. C. 503. 01. lxix. 2. (L. ii. 16. D. v. 36.)

M. Valerius, P. Postumius Tubertus. Bellum Sabinum.

U. C. 250. A. C. 502. 01. lxix. 3. (L. ii. 16. D. v. 39.)

P. Valerius Puhlicola IV. T. Lucretius Tricipit. II. Attus


Clausus s. Ap. Claudius.

U. C. 251. A. C. 501. 01. LXIX. 4. (L. ii. 16.D. v. 43.)

P. Postumius Tubertus II. Agrippa Menenius Lanatus. Mors


Valerii, et bellum cum Auruncis, lonicumque cum Persis.

U. C. 252. A. C. 500. 01. lxx. 1. (L. ii. 17. D. v. 48.)

Opiter Virginius Tricostus, Sp. Cassius Viscellinus. Pometia


diruitur. A. C. 500-428. Anaxagoras. Zeno Eleates ; Hanno.
(al. 570. et 1000.)
72 TABULiE

(J. C. 253. A. C. 499. 01. lxx. 2. (L. ii. 18. D. v. 49.)

Postumus Cominius Auruncus, T. Lariius Flavus. T. Lartlus


primus dictator et Sp. Cassius mag. eq.

U. C. 254. A. C. 498. 01. lxx. 3. (L. ii. 19. D. v. 51.)


Ser. Sulpicius Camerinus, M. Tullius Longus. A. C. 498-406.
Sophocles.

U. C. 255. A. C. 497. 01. lxx. 4. (L. ii. 19. D. v. 59.)


T. jEbutius Elva, C. Vetusius Geminus. Pugna cum Latinis
ad Regillum laciim. Confucius.

U. C. 256. A. C. 496. 01. lxxi. 1. (L. n. 21. D. v. 70.)


Q. Clcelius Siculus, T. Lartius Flavus II.

U. C. 257. A. C.495. 01. lxxi. 2. (L. ii. 21. D. vi. 1.)

A. Sempronius Atratinus, M. Minucius Augurinus. Saturnalia


instituta. Aristomedon, Chionides, Diyllus, Amyclseus, Stomius,
Somis et Critias statuarii,

U. C. 258. A. C. 494. 01. lxxi. 3. (L. ii. 21. D. vi. 2.)

A. Postumius Albus Regillensis, T. Virginius Tricostus. Ocel-


lus Lucanus ? Theano ? Phrynichus.

U. C. 259. A. C. 493. 01. lxxi. 4. (L. ii. 21. D. vi. 20.)

Ap. Claudius Sabinus Regillensis, P. Serviliiis Prisons. Mors


Tarquinii, et seditiones plebis ob ses alienum.

U. C. 260. A. C. 492. 01. lxxii. 1. (L. ii. 28. D. vi. 31.)


A. Virginius Tricostus Ccclimontanus, T. Vetusius Geminus Ci-
curinus. Secessio plebis in Sacrum montem, et primi tribuni ple-
bis. Hellanicus. A. C. 492-472. Anaxilaus Rheginorum tyran-
nus.
U. C. 261. A. C. 491. 01. lxxii. 2. (L. ii. 33. D. vi. 43.)

Sp. Cassius Viscellinus II. Postumus Cominius Auruncus II.


C. Marcii virtus et mors Menenii. — Damophilus et Gorgasus plas-
tse et pictores Cereris sedem Romse ad Circum max. exornant.

U. C. 262. A. C. 490. 01. lxxii. 3. (L. ii. 34. D. vii. 1. 59.)

T. Geganius Macerinus, P. Mitiucius Augurinus. Comitia


tributa; et clades Darii i. in pugna Marathonia.
HISTORIC^. 73

U. C. 263. A. C. 489. 01. lxxii. 4. (L. ii. 34. D. vii. 19.)

M. Minucius Augurinus II. A. Semprcnius Airulinwi II.

C Marcins Coriolanus. Mors Miltiadis.

U. C. 264. A. C. 488. 01. lxxhi. 1. (D. vii. 63.)

Q. Sulpicius Camerinus, Sp. Lartius Flavus II. Erapedocles.

U. C. 265. A. C. 487. 01. lxxiii. 2. (D. viii. 1.)

C. Julius Julus, P. Pinarius Rufus Mamercinus.


U. C. 266. A. C. 486. 01. lxxiii. 3. (L. ii. 39. D. viii. 16.)

Sp. Nautius Rutilus, Sex. Furius Fusus. A. C. 486-474.



Xerxes i. Epicharmus.

U. C. 267. A. C. 485. 01. lxxiii. 4. (L. ii. 40. D. viii. 73.)


T. Sicinius Sabinus, C. Aquillius Tuscus.

U. C.268. A. C. 484. 01. lxxiv. 1. (L. ii. 41. D. viii. 79.)


Sp. Cassius Viscellinus III. Proculus Virginius Tricostus Ru-
tilus. Prima lex agraria. Polycletiis Sicyonius, Myron et Py-
thagoras Rheg-lnus statuarii. A. C. 484-432. Herodotus.

U. C. 269. A. C. 483. 01. lxxiv. 2. (L. ii. 41. D. viii. 79.)


Ser. Cornelius Maluginensis Cossus, Q. Fabius Vibulanus.
Sp. Cassius danuiatur.

U. C. 270. A. C. 482. 01. lxxiv. 3. (L. ii. 42. D. viii. 96.)

L. JEmilius Mamercinus, K. Fabius Vibulanus. A. C. 482-477.


Gelon lyrannus Syracus.

U. C. 271. A. C.48I. 01. LXXIV. 4. (L. ii. 42. D. viii. 100.)


M. Fabius Vibulanus, L. Valerius Publicola Potitus. A. C.
481-393. V^eiens Lellum.

U. C. 272. A.C.480. 01. lxxv. 1. (L. ii. 43. D. viii. 105.)


Q. Fabius Vibulanus II. C. Julius Julus II. Xerxes i. victus
ad Thermopylas, Artemisium et Salamin. Hegias et Onatas sta-

tuarius. A. C. 480. sq. Artabazes rex Ponti. 480-430. anni l.

florentium Grsecise rerum. 480-406. Euripides. 480-410. Anti-


phon.

U. C. 273. A. C. 479. 01. lxxv. 2. (L. ii. 43. D. ix. 1.)

K. Fabius Vibulanus II. Sp. Furius Fusus. Mardonius ad


Dclph, et Var, Clas. Livius. F
74 TAHUL/E

Platseas a Pausania et Aristide victus, classisqiie Persarum eodem


die ad Mycalen.

U. C. 274. A. C. 478. Ol. lxxv. 3. (L. ii.43. D. ix. 5.)

M. Fabius Vihulanus II. Cn. Manlius Cincinnatus.

U. C. 275. A. C. 477. 01. lxxv. 4. (L. ii. 48. D. ix. 14.)

K. Fabius Vihulanus III. T. Virginius Tricostus Rutilus.


A. C. 477-434. Alexander i.

U. C. 276. A. C. 476. 01. lxxvi. 1. (L. ii. 49. D. ix. 19.)

L. TEmilius Mamercinus II. C. Servilius Structus Ahala,


C. Cornelius Lentulus Esquilinus. Fabii cccvii. pereunt. A. C.
476-425. Hiero i.

U. C. 277. A. C. 475. 01. lxxvi. 2. (L. ii. 51. D. ix. 23.)


C. Horatius PulviUiis, T. Menenius Lanatus.

U. C. 278. A. C. 474. 01. lxxvi. 3. (L. ii. 51. D. ix. 31.)

A. Virginitis Tricostus Rutilus, Sp. Servilius Structus. A. C.


474-424. Artaxerxes i. Longimanus. Phidias. Mys.

U. C. 279. A. C. 473. 01. lxxvi. 4. (L. ii. 52.)

C. Nautius Rutilus, P. Valerius Publicola.

U. C. 280. A. C. 472. 01. lxxvii. 1. (L. ii. 54. D. ix. 44.)

L. Furius Medullinus Fusus, A. ManVms Vulso. Hiero Etrus-


cos, Cumanorum liostes, vincit.

U. C. 281. A. C. 471. 01. lxxvii. 2. (L. ii. 54. D. ix. 45.)

L. JEmilius Mamercinus III. Vopiscus Julius Julus aut Opiter


Virginius.

U. C. 282. A. C. 470. 01. lxxvii. 3. (L. ii. o&. D. ix. 48.)


L. Pinarius Rufus Mamercinus, P. Furius Fusus. Lex a
Volerone Publilio lata plebeii magistratus fiunt comitiis
: tributis.
A. C. 470-460, bellum Messenium iir. 470-400. Socrates.
470-361. Democritus. 470-390. Thucydides. 470-449. Ciraon
floret. 470-430. Pericles.

U. C. 283. A. C. 469. 01. lxxvii. 4. (L. ii. 56. D. ix. 53.)


Ap. Claudius Sabinus Regillensis, T. Quintius Barhatus Ca-
pitolinus.
HISTORIC^. 75

U. C. 284. A. C. 468. 01. lxxviii. 1. (L. n. 61. D. ix. 61.)


L. Valerius Puhlicola Potitus II. T. Mmilius Mamercimis.

U. C. 285. A. C. 467. 01. lxxviu. 2. (L. n. 63. D. ix. 68.)


T. Numicius Prisms, A. Virginius Tricostus Ccelimontanus.
Mors Aristidis. A. C. 467-394. Andocides.

U. C. 286. A. C. 466. 01. lxxviii. 3. (L. n. 64. D. ix. 70.)


T. Quintius Barbatus Capitol. II. Q. Servilius Prisons. Mors
Themistoclis.

U. C. 287. A. C. 465. 01. lxxviii. 4. (L. iii. 1. D. ix. 74.)


Ti. jEmilius Mamercimis II. Q. Fahius Vihulanus.

U. C. 288. A. C. 464. 01. lxxix. 1. (L. iji. 2. D. ix. 75.)


Sp. Postumius Albus Regill. Q. Servilius Prisons II. Thrasy-
bulus tyranmis Syracusis ejicitur.

U. C. 289. A. C. 463. 01. lxxix. 2. (L. in. 2. D. ix. 77.)


Q. Fahins Vihul. II. T. Quintius Barbatus Capit. III.

U. C. 290. A. C. 462. 01. lxxix. 3. (L. in. 4. D. ix. 79.)


A. Postumius Albus Regill. Sp. Furius Medull. Fusus.

U. C. 291. A. C. 461. 01. lxxix. 4. (L. in. 6. D. ix. 84.)

L. JEbutius Elva, P. Servilius Prisons.

U. C. 292. A. C. 460. 01. lxxx. 1. (L. in. 8. D. ix. 86.)

L. Lucretius Trioipitinus, T. Veturius Geminus Cicurinus.


A. C. 460-356. Hippocrates. 460-388 ? Aristophanes.

U. C. 293. A. C. 459. 01. xxxx. 2. (L. in. 10. D. x. 1.)

P. Volumnius Amintinus Gallus, Ser. Sulpicius Camerinus.

U. C.294. A. C. 458. 01. lxxx. 3. (L. in. 15. 19. D. x. 19.)

C. Claudius Sabinus Regill. P. Valerius Public. II. el L.


Quintius Cincinnatus. A. C. 458-378. Lysias.

U. C. 295. A. C. 457. 01. lxxx. 4. (L. in. 22. D. x. 23.)


Q. Fabius Vibulanus III. L. Cornelius Maluginensis Cossus.
Esra.
76 TABULAE

U. C. 296. A. C. 456. 01. lxxxi. 1. (L. in. 25. 29. D. x. 26.)

L. Minuciits Aiigurinus, €. Nautius Rutilus, Q. Fabius Vibu-


lamis.

U.C. 297. A. C. 455. 01. lxxxi. 2. (L. in. 30. D. x. 31.)

Q. Minucius Augurinus, C. Horaihis Puhilhis II. Decern


tribuni plebis. Ion— —
Melanippides. Ocellus Lucanus?

U. C. 298. A. C. 454. 01. lxxxi. 3. (L. in. 31. D. x. 37.)


M. Valerius Max. Sp. Virginius Tricostus Ccelimont.

U. C. 299. A. C. 453. 01. lxxxi. 1. (L. in. 31. D. x. 39.)

T. Romilius Rocns Vaticanus, C. Vetwrius Cicurinus.

U. C. 300. A. C. 452. 01. lxxxii. 1. (L. in. 31. 65. D. x. 55:)

Sp. Tarpehis Mmitanus Capitol. A. Aterius Fontinalis. Le-


ges Grsecorum arcessuntur. — Cratinus et Plato poetoi ; Euclides ;

Phoedon ; Menedemus.

U. C. 301. A. C. 451. 01. LXXXII. 2. (L. in. 32. D. x. 60.)

Sex. Quintilius Vat us, P. Curiatius Tergeminus, Sp. Furiu^


Fusus.

U. C. 302. A. C. 450. 01. lxxxit. 3. (L. in. 32. 33. D. x. 64.)


C. Menenius Lanatus, P. Sestius Capitol. Bacchylides, Prax-
illa po'etrla. Aristippus. Antisthenes. Cebes. ^schines philos.
A. C. 450-360. Xenophon.

U. C. 303. A.C. 449. 01. lxxxii. 4. (L. in. 33. D. x. 66.)

Decemviri consulari potestate. Leges x. tabularum. Pax a


Cimone cum victis Porsis composita, qua Grseci in Asia min. ab
borum potestate liberantui-.

U. C. 304. A. C. 448. O!. Lxxxni. 1. (L. in. 35. D. x. 67.)

Decemviri consul, pot. L:ges xn. tabularum. Pansenus Phi-


diee fVater.

U. C. 305. A. C. 447. 01. lxxxiii. 2. (L. in. 38. 55. 70.


D. xr. 50.)

Decemviri cons. pot. et Consules L. Valerius Publicola Poti-


HISTORlCiE. 77

tus, M. Horatius Barbatus. Leges Valorise Horatiae. Ap. Clau-


dius, L. Icilius, L. Virginius, Virginia. Secessio plebis m Aven-
tinum et Sacrum montem.

U. C. 306. A. C. 446. 01. lxxxiii. 3. (L. in. 65. D. xi. 56.)

Lar Herminius Aquilinus, T. Virginius Tricostus Ccclimonta-

nus. Melissus Samius philos.

U. C. 307. A. C. 445. 01. lxxxiii. 4. (L. iii. 65. D. xi. 5^.)

M. Geganius Macerinus, C. Julius Julus. Nehemia.

U. C. 308. A. C. 444. 01. lxxxiv. 1. (L. in. 66.)

T. Qiiintius Barbatus Capitol IV. Agrippa Furius Fusus.

U.C. 309. A. C. 443. 01. lxxxiv. 4. (L. iv. I. D. xi. 57.)

M. Genucius Augnrinus, C. Curtius Philo. Lex a C. Canuleio


de connubio Patrura et plebis lata, et a ix. tribunis pi. de com-
municando cum plebe consulatu.

U. C. 310. A. C. 442. Oj. lxxxiv. 3. (L. iv.7.D. xi. 66.)

Tribuni militum consulari potestate A. Sempronius Atratinus,


L. Alilius Longus, T. Ceecilius Siculus, et Consules L. Papirius
Mugillanus, L. Sempronius Atratinus.

U. C. 311. A. C.441. 01. lxxxiv. 4. (L. iv. 8. D. xi. 67.)

M. Geganius Macerinus II. T. Quintius Barbatus Capitol.


V. Prioris anni consules primi Censores.

U. C. 312. A. C.440. 01. lxxxv. 1. (L. iv. 11.)

M. Fabius Vibulanus, Posivmus JEbutius Elna Cornicen.

U. C. 313. A. C. 439. 01. lxxxv. 2. (L. iv. 12.)

C. Furius Pacilus, M. Papirius Crassus.

U. C. 314. A. C. 438. 01. lxxxv. 3. (L. iv. 12.)

Proculus Geganius Macerinus, M. Menenius Lanatus. Ei:-

polis. —Phrynichus ?

U. C. 315. A. C. 437. 01. lxxxv. 4. (L. iv. 13.)

T. Quintius Barbatus Capitol. VI. Agrippa Menenius Lana-


78 TABULA
tus. L. Minucius prsefectus annonse, et Sp. Mselii largitiones
suspectse ac pcena,

U. C. 316. A. C. 436. OL lxxxvi. 1. (L. iv. 16.)

///. Tribuni mil. cons. pot. Malachia.

U. C. 317. A. C. 435. 01. lxxxvi. 2. (L. iv. 17.)

M. Geganius Macerinus III. L. Sergius Fidenas. Mam. jEmi-


lius Diet, et L. Quintius Concinnatus mag. eq. Bellum adver-
sus Tidenates et Veientes, quorum rex Lars Tolumnius legates
Rom. trucidari jusserat. A. Cornelius Cossuseo interfecto secun-
da fert spolia opima.

U. C. 318. A. C. 434. 01. lxxxvi. 3. (L. iv. 21.)

M. Cornelius Maluginensis, L. Papirius Crassus. A. C.434-


336. Isocrates. 434-413. Perdiccas ii,

U. C. 319. A. C. 433. 01. lxxxvi. 4. (L. iv. 21.)

C. Julius Julus II. L. Virginius Tricostus.

U. C. 320. A. C. 432. 01. lxxxvii. 1. (L. iv. 23.)

C. JuVms Julus III. L. Virginius Tricostus II. Mam. JEmi-


lius censuram facit annuam et semestrem.
dictator

U. C. 321. A. C. 431. 01. lxxxvii. 2. (L. iv. 25.)

///. Tribuni mil. cons. pot. A. C. 431-404. bellum Pelopon-


nesium.

U. C. 322. A. C. 430. 01. lxxxvii. 3. (L. iv. 25.)

///. Tribuni mil. cons. pot. Meton astron. et Philonidas


poeta.

U. C. 323. A. C. 429. 01. lxxxvii. 4. (L. iv. 26.)

T. Quintius Pennus Cincinnatus, C. Julius Mento. A. Pos-


tumius Tubertus Diet, (qui filium securi percussisse dicitur) et L.
Julius mag. eq. Bellum cum iEquis et Volscis. Egestanis in Si-
cilia Pceni auxilia mittunt adversus Selinuntios. A. C. 429-348.
Plato. 429-357. Iskus.
HISTORICiE. 79

U. C. 324. A. C. 428. 01. lxxxviii. 1. (L. iv. 30.)

L. Papirins Crassus, L. Julius Julus. Polygnotus Thasius et

Micon pictores.

U. C. 325. A. C. 427. 01. lxxxviii. 2. (L. iv. 30.)

L. Sergius Fidenas II. Hostus Lucretius Tricipif.

U. C. 326. A. C. 426. 01. lxxxviii. 3. (L. iv. 30.)

A. Cornelius Cossus, T. Quintius Pennus Cincin. II.

U. C. 327. A. C. 425. 01. lxxxviii. 4. (L. xv. 30.)

C. Servilius Structus Ahala, L. Papirius Mugill. IT. Leon-


tini in Sicilia adjuvantur classe Atheniens. adversus Syracu-
sanos.

U. C. 328. A. C. 424. 01. lxxxix. 1. (L. iv. 31.)

IV. Tribuni mill. cons. pot. Gorgias. — Antimachus. A. C.


424-403. Darius ii. Nothus.

U. C. 329. A. C. 423. 01. lxxxix. 2. (L. iv. 35.)

IV. Tribuni mil. cons. pot.

U. C. 330. A. C. 422. 01. lxxxix. 3. (L. iv. 35.)

IV. Trib. mil. c. p. Damophilus et Neseas pictores.

U. C. 331. A. C. 421. 01. lxxxix. 4. (L. iv. 37.)

C. Sempronius Atratinus, Q. Fabius Vibulanus. Capua ab


Samnitibus capta.

U. C. 332. A. C. 420. 01. xc. 1. (L. iv. 42.)

///. Trib. mil. c. p. Aglaophon, Cephissodorus, Phrylus, Eu-


enor pictores; Alcamenes et Agoracritus sculptores.

U. C. 333. A. C. 419. 01. xc. 2. (L. iv. 43.)

Num. Fabius Vibulanus, T. Quintius Barbatus Capitol. Qua-


tuor Quaestores et promiscue de Patribus ac plebe facti.

U. C. 334. A. C. 418. 01. xc. 3. (L. iv. 43.)

\,Interreges.^ Agathon tragicus et comicus poeta.


80 TABULAE

U. C. 335. A. C.417. 01. xc. 4. (L. iv. 44.)

IF. Trih. mil. c. p, Cumse a Saninilibus captse.

U. C. 336. A. C. 416. 01, xci. 1. (L. iv. 44.)

///. Trihuni mil. c. p. Alcibiades, Nicias et Lamachus cum


Syracusanis bellum gerentes.

U. C. 337. A. C, 415. 01. xci. 2. (L. iv. 45.)

III. Tribuni mil. cons. pot.

U. C. 338. A. C. 414. 01. xci. 3. (L. iv. 47.)

IV. Tribuni mil. cons. pot. Bellum Decelicum. A. C. 414-


324. Diogenes Sinop.

U. C. 339. A.C. 413. 01. xci. 4. (L. iv. 47.)


///. Tribuni mil. c.p. Protagoras, Diagoras, Hippias et Pro-
dicus Sophistee. A. C. 413-399. Archelaus rex Maced.

U. C. 340. A. C. 412. 01. xcii. 1. (L. iv. 47.)

IV. Trih. mil. c. p. Diodes Syracus. leges fert.

U. C. 341. A. C. 411. 01. XCII. 2. (L. iv.49.)


IV. Tribuni mil. cons. pot.

U. C. 342. A. C. 410. 01. xcii. 3. (L. iv. 51.)

A. Cornelius Cossus, L. Furitis Medullinus. Manasse. Lyclus


statuarius. Samaritani in Garizim.

U. C. 343. A. C. 409. 01. xcii. 4. (L. iv. 52.)

Q. Fabius Ambustus, C. Furius Pacilus.

U. C. 344. A. C. 408. 01. xciir. 1. (L. iv. 52.)

M. Papirius Atratinus, C. A^autius Rutilus. A. C. 408-328.


Lycurgus orator. Poeni Syracusanis bellum inferunt.

U. C. 345. A, C. 407. 01. xciii. 2. (L. iv. 53.)

M\ jEmilianus Mamercinus, C. Valerius Potitus. Theophilus,


Philistion et Chseremon poetse.
HISTORICJE. 81

U. C. 346. A. C. 406. 01. xciii. 3. (L. iv. 54.)

Cn. Cornelius Cossus, L. Furius AliduUinus II. Primi Quse-


stores plebeii. Cyrus junior. Antiphaues et Alexis poiitoc.

U. C. 347. A. C. 405. 01. xciii. 4. (L. iv. 56.)

///. Tribuni mil. c. p. A. C. 405-368. Dionysius senior.


Philistus historicus.

U. C. 348. A.C. 404. 01. xciv. 1. (L. iv. 57.)

IF. Tribuni mil. cons. pot. Alcibiades Lysandro et Pharna-


bazo auctoribus in Phrygia necatur.

U. C. 349. A. C. 403. 01. xciv. 2. (L. iv. 58.)

IV. Tribuni inil, cons. pot. Veiens bellum.

U. C. 350. A. C. 402. 01. xciv. 3. (L. iv. 61.)

VI. Tribuni mil. cons. pot. A. C. 402-364. Artaxerxes ii.

Mnemon. — Mithridates — Alcidamas i. orator. Arcliytas et Ti-


maeus philos. —ApoUodorus Athen. pictor.

U. C. 351. A. C. 401. 01. XCIV. 4. (L. iv. 61.)

VI. Tribuni mil. cons. pot. Thrasybulus xxx. tyrannos Atlie-


nis ejicit.

U. C. 352. A. C.400. 01. xcv. 1. (L. v. 1.)

VIII. Tribuni mil. cons. pot. Stipendium militibus datum.


A. C. 400-362, Agesilaus successor Agidis fratris. —Philoxenus
poiita. Daedalus Sicyonius plasta. Naucydes, Dinomenes, Ca-
nochus, Polycletus Argivus et Patrocles statuarii,

U. C. 353. A. C. 399. 01. xcv. 2. (L. v. 8.)

VI. Tribuni mil. c. p. Conon. Ctesias.

U. C. 354. A. C. 398. 01. xcv. 3. (L. v. 10.)

VI. Tribuni mil. c. p. Plato Tarentum et Syracusas venit.


A. C. 398-389. Orestes rex Maced.

U. C. 355. A. C. 397. 01. xcv. 4. (L. v. 12.)


VI. Tribuni mil. c. p. Zeuxis, Parrhasius? Timanthes, Eu-
pompus pictores.
Delph. el Var, Clas. Livius. -
G
82 TAKUL^
U. C. 356. A. C. 396. 01. xcvi. 1. (L. v, 13.)

VI. Tribuni mil. c. p. Nicophron et Nicochares comici poetee.


Lysander in praelio cum Thebanis ad Halyarturn cadit.

U. C. 357. A. C. 395. 01. xcvi. 2. (L. v. 14.)

VI. Tribuni mil. c. p. Conon Pisandrum Spartanorum ducem


ad Cnidum, et Agesilaus Athenienses ad Coroneam vincit.

U. C. 358. A. C. 594. 01. xcvi. 3. (L. v. 16.)

VI. Tribuni mil. c. p. Bellum Corinthiacum.

U. C. 359. A. C. 393. 01. xcvi. 4. (L. v. 18.)

VI. Tribuni mil. cons. pot. Camillus Diet. Veios diruit. Iphi-
crates Sparlanos vincit ad Coriuthum.

U. C. 360. A. C. 392. 01. xcvii. 1. (L. v. 24.)

VI. Tribuni mil. c. p. A. C. 392-288. (al. 372-268.) Theo-


phrastus.

U. C. 361. A. C. 391. 01. XCVII. 2. (L. v. 26.)

VI. Tribuni mil. c. p. Falerii Camillo dediti. Philolaus Cro-


ton. Pythag. — Agesilaus agrum Corinth, vastat.
U. C. 362. A.C. 390. 01. xcvii. 3. (L. v. 29.)

L. Lucretius Flavus, Ser. Sulpicius Camerinus. Antimachus


Colophonius poeta.

U. C. 363. A.C. 389. 01. xcvii. 4. (L. v. 31. D. i. 74.)

L. Valerius Potitus, M. Manlius Capitolinus. A. C. 389-368.


Amyntas ii.

U. C. 364. A. C. 388. 01. xcviir. 1. (L. v. 32.)

VI. Tribuni mil. c. p. Camillus exulat.

U. C. 365. A. C. 387. 01. xcviii. 2. (L. v. 36. sq.)


VI. Tribuni mil. c. p. Clades Alliensis, et Roma a Gallis
capta. M. Furius Camillus Diet, et L. Valerius mag. eq. Ant-
aleidge pax Grsscis Asiaticis libertatera adimit. A. C, 387-358.
Chabrias floret.

U. C. 366. A. C. 386. 01. xcviii. 3. (L. vi. 1.)

[M. Furius Camillus dictaturam continuat.] A. C. 386. sq.


bella perpetua Rom. cum Etruseis et Gallis.
"^

HISTORlCiE. 83
U. C. 367. A. C. 385. 01. xcviii. 4. (L. vi. 1.)

VI. Tribuni mil. c. p. A. C. 385. sq. Datames.

U. C. 368. A. C. 384. 01. xcix. 1. (L. vi. 4.)

VI. Tribuni mil. cons, pot,

U. C. 369. A. C. 383. 01. xcix. 2. (L. vi. 5.)

VI. Tribuni mil. cons. pot.

U. C. 370. A. C. 382. 01. xcix. 3. (L. vi. 6.)

VI. Tribuni mil. c. p. Phoebidas Spartanus Cadmeam capit.

U. C. 371. A. C. 381. 01. xcix. 4. (L. vi. 11.)


VI. Tribuni mil. c. p. A. C. 381-319. Demosthenes. JEs-
chines orator.

U. C. 372. A. C. 380. 01. c. 1. (L. vi. 18.)

VI. Tribuni mil. c. p. M. Manlius de saxo Tarpeio dejicitur.

A. C. 380-318. Aristoteles. V. Gell. xvii. 21.

U. C. 373. A. C. 379. 01. c. 2. (L. vi. 21.)

VI. Tribuni mil. cons. pot.

U. C. 374. A. C. 378. 01. c. 3. (L. vi. 22.)

VI. Tribuni mil. c. p. Pelopidas Thebanorum exulura dux


Cadmeam recipit^ a Spartanis occupatam.

U. C. 375. A. C. 377. 01. c. 4. (L. vi. 22.)

VI. Tribuni mil. c. p. A. C. 377. sq. Iphicrates.

U. C. 376. A. C. 376. 01. ci. 1. (L. vi. 27.)

VI. Tribuni mil. c. p. Prseneste captum. T. Quintius Cin-


cinnatus Diet, et A. Sempronius Atratinus mag. eq. —Timotheus
Spartanos ad Leucaten vincit.

U. C. 377. A. C. 375. 01. ci. 2. (L. vi. 30.)

VI. Tribuni mil. c. p. Eubulus, Anaxandridas, Philetserus,


Theoporapus, Astydamas et Nicostratus poetoe comici.

U. C. 378. A. C. 374. 01. ci. 3. (L. vi. 31.)

VI. Tribuni mil. cons. pot.


84 tabuljE

U. C. 379. ^.C. 373. 01. ci. 4. (L. vi. 32.)

VL Tribuni mil. c. p. M. Fabius Ambustus generique ejus

Ser. Sulpicius et C. Licinius Stolo.

U. C. 380-384. A. C. 372-368. 01. cir. 1.— cm. 1. (L. vr. 35.)

L. Sextius Sextinus Lateranus et C. Licinius Calvus Stolo tri-


buni plebis per quinquennium regnant. A. C. 371. Epaminondas
vincit Spartanos ad Leuctra. 370. Eudoxus Cnidius geometer.
Scopas Parius sculptor. Polycles, Cephissodotus, Leocliares et
Hypatodorus statuarii. 368-343. Dionysius junior. 368. Pelo-
pidas cum Ismenia ab Alexandre Pheraeo, Thessal. tyranno, in
vincula conjicitur, et 367. liberatus ab Epaminonda, sed 364. in
prselio invectus in tyrannum victor cadit.

U. C. 385. A. C. 367. 01. cm, 2. (L. vi. 36.)

FI. Tribuni mil. cons. pot.

U. C. 386. A. C. 366. 01. cm. 3. (L. vi. 36.)

VL Tribuni mil. c. p. Epicrates, Anaxilaus, Theodectes poetse.

U. C. 387. A. C. 365. 01. cm. 4. (L. vi. 38.)

VL Tribuni mil. c. p. M. Furius Camillus diet, et L. ^Emilius

Mamercinus mag. eq. Deinde P. Manlius Capitolinus diet, et C.


Licinius Calvus Stolo primus mag. equii. e plebe.

U. C. 388. A. C. 364. 01. civ. 1. (L. vi. 42.)

VI. Tribuni mil. cons. pot. A. C. 364. sq. Perdiccas iii.

Praxiteles et ejus filii, Pamphilus et Cephissodorus, sequalesque


Bryaxis, Timotheus, Pytliis, sculptores. Euphranor, Athenion et
Nicias pictores.

U. C. 389. A. C. 363. 01. civ. 2. (L. vi. 42. vii. 1.)

L. Sextius Sextinus Lateranus, L. JEmilius Mamercinus. Pri-


mus consul e plebe primus proetor et sedilis curulis. Ariobar-
: —
zanes i. iEneas Tacticus. Epaminondas ad Mantineam victor
cadit.

U. C. 390. A. C. 362. 01. civ. 3. (L. vii. 1.)

L. Genucius Aventinensis, Q. Seivilius Ahala. A. C. 362-260.


Zeno.
HlSTORICiE. 85

U. C. -391. A. C. 361. 01. CIV. 4. (L. vii. 2.)

C. Sulpicius Peticus, C. Licinius Calvus Stolo. Primi ludi


scenici Romse acti. A. C. 361-341. Artaxerxes iii. Ochus.
361-292. Dinarchus orator.

U. C. 392. A. C. 360. 01. cv. 1. (L. vii, 3.)

Cn. Genncius Aventinensis, L. JEmilius Mamercinus II. L.


Manlius Imperiosus dictator clavi figendi causa dictus. A. C.
360-336. Philippus Alexandri M. pater.

U. C. 393. A. C. 359. 01. cv. 2. (L. vn. 4.)

Q. Servilius Ahala II, L. Genucius Aventinensis II.

U. C. 394. A. C. 358. 01. cv. 3. (L. vn. 9.)

C. Sulpicius Peticus II. C. Licinius Calvus Stolo II. T. Man-


lii Torquati pietas in patrem severum et certamen singulars cum
Gallo. —Chares et Chabrias. Pamphilus, Apellis magister. A. C.
358-355. Dion.

U. C. 395. A. C. 357. 01. cv. 4. (L. vn. 11.)

C. Pcetelius Liho Visolus (Balbus), M. Fahius Amhustus.


Alexandri Pheraei mors. Theopompus et Ephorus historici.

U. C. 396. A. C. 356. Ol.cvi. 1. (L. vn. 12.)

M. Popilius Leenas, Cn. Manlius Capitolinus Imperiosus.


Seditio plebis metu belli Tiburtini compressa. Athenienses, duci-
bus Charete, Ipbicrate et Timotheo, cum sociis bellum gerunt.
Alexander M. nascitur, quo die Herostratus templum Dianse
Ephes. incendit.

U. C. 397. A. C. 355. 01. cvi. 2. (L. vn. 12.)

C. Fahius Amhustus, C. Plautius Proculus. Tarquiniense bel-


lum. C. Sulpicius Peticus Diet. Gallos vincit. C. Pcetelius trib.

pi. primam fert legem de ambitu. — Bellum Phocense s. sacrum.

U. C. 398. A. C. 354. 01. cvi. 3. (L. vn. 16.)

C. Marcius Rutilus, Cn. Manlius Capit. Imper. II.


86 TABULvE

U. C. 399. A. C. 353. 01. cvi. 4. (L. vii. 17.)

M. Fahius Ambustus II. M. Popilius Lcenas II. C. Mar-


tius Rutilus primus dictator e plebe. — Mausolus et Artemisia
uxor.

U. C. 400. A. C. 352. 01. cvii. 1. (L. vii. 18.)

C. Sulpicius Peticus III. M. Valerius Puhlicola.

U. C. 401. A. C. 351. 01. evil. 2. (L. vii. 18.)

M. Fabius Ambustus III. T. Quintius Pennus Capitolinus


Crispinus. Echion et Therimachus pictores.

U.C. 402. A. C. 350. 01. cvii. 3. (L. vii. 19.)

C. Sulpicius Peticus IV. M. Valerius Publicola II.

U. C. 403. A. C. 349. 01. cvii. 4. (L. vii. 21.)

P. Valerius Publicola, C. Marcius Rutilus II.

U. C. 404. A. C. 348. 01. cviii. 1. (L. vii. 22.)

C. Sulpicius Peticus V. T. Quintius Cincinnatus Capitol, al.

T. vel C. vel K. Quintius Pennus. C. Marcius Rutilus primus


censor e plebe. — Speusippus succedit Platoni.
U. C. 405. A. C. 347. 01. cviii. 2. (L. vii. 23.)

M. Popilius Lcenas III. L. Cornelius Scipio.

U.C. 406. A. C.346. 01. cviii. 3. (L. vii. 24. 25.)

L. Furius Camillus, Ap. Claudius Crassus. L. Furius Camil-


las diet, et P. Cornelius Scipio mag. eq. M. Valerii (Corvi) cer-
tamen cum Gallo in bello Gallico. Classis Dionysii jun. infestat
Italiam inferiorem.

U. C. 407. A. C. 345. 01. cviii. 4. (L. vii. 26. 27.)

M. Valerius Corvus, (xxiii. annos natus) M. Popilius Lce-


nas IV. Foedus II. cum Pcenis ictum. A. C. 345-337. Timoleon
floret.

U.C. 408. A. C. 344. 01. cix. l.(L. vii. 27.)

T. Manilas Torquatus Imperiosus, C. Plautius Hypsceus.


HISTORICiE. 87

U. C. 409. A. C. 343. 01. cix. 2. (L. vir. 27.)

M. Valerius Corvus II. C. Poetelius Libo Visolus II.

U. C. 410. A. C. 342. 01. cix. 3. (L. vii. 28.)

M. Fabius Dorso, Ser. Sulpicius Camerinus. A. C. 342-271.


Epicurus. 342-293. Menander et Philemon, novae comoedia2 auc-
tores.

U. C. 411. A. C. 341. 01. CIX. 4. (L. vii. 28.)

C. Marcius Rutilus III. T. Manlius Torq. Imper. If.

U. C.412. A. C. 340. 01. ex. 1. (L. vii. 28.)

M. A. Cornelius
Valerius Corvus III. Cosstis Arvina. A. C.
340-269. bellum Samniticum. Campani Sidicinis auxiliati victi-
que a Samnitibus se dedunt Romanis. — Deinades et Hypeiides
oratores.

U. C. 413. A. C. 339. 01. ex. 2. (L. vii. 38.)

C. Marcius Rutilus IV. Q. Servilius Ahala, III.

U. C. 414. A. C. 338. 01. ex. 3. (L. viii. 1.)

C Plautius Hypsaus II. L. ^milius Mamercinus. Grsecl a


Philippo ad Cheeroneam victi. Xenocrates succedit Speusippo.

U. C. 415. A. C. 337. 01. ex. 4. (L. viii. 3. 24.)

T. Manlius Torquatus Imperiosus III. P. Decius Mus.


De anno cf. Cic. ad div. ix. 21. 5. L. Papirius Crassus diet,
et L. Papirius Cursor mag. eq. Latini Campanique hello do-
miti. Decius se devovet; et Manlii filius securi percutitur jus-
su patris. — Alexander Molossus, Epiri rex et frater generque
Olympiadis, matris Alexandri M. classem in Italiam appellit.
Autolycus astron. Callisthenes philos. Clitarchus, Anaxime-
nes et Hecatseus historici. Philippides et Alexis poetae comici.
A. C. 337-331. Darius iii. Codomannus. 337-302. Mithrida-
tes II.

U. C. 416. A. C. 336. 01. exi. 1. (L. vm. 12.)

It. Mmilius Mamercinus, Q. Publilius Philo, qui tres leges


fert plebi secundissimas, ut plebiscita omnes Quirites teneant, ut
88 TABULyE

Patres fiant auctores legum ante initum sufFragium, utque alter


utique ex plebe censor creetur. A. C. 336-324. Alexander M.

U. C. 417. A. C.335. 01. cxi. 2. (L. viii. 13.)

L. Furius Camillus II. C. Mcenius. Latium et Campania


subacta. Rostra ex Antiatum navibus avulsa. —Pyrrho Scepticus.
U. C. 418. A. C. 334. 01, cxi. 3. (L. viii. 15.)

C, Sulpicius Longus, P. Mlius Pcetus. Q. Publilius Plulo


primus Praetor de plebe.

U. C. 419. A. C. 333. 01. cxi. 4. (L. viii. 16.)


L. Papirius Crassus, K. Duilius. Strato ii. et Abdolonymus.

U. C. 420. A. C. 332. 01. cxii. 1. (L. viii. 16.)

M. Valerius Corvus IV. M. Attlius Regulus. Apelles, Proto-


genes, Pausias, Aristides, Amphion, Asclepiodorus, Arcesilaus,
Nicanor, Antipbilus et Nicomachus pictores. Pytheas et Euty-
menes in mart Atlantico.

U. C. 421. A. C. 331. 01. cxii. 2. (L. viti. 16.)

T. Veturius Calvinus, Sp. Postumius Albinus. Alexandria con-


dita et metata a Dinocbare s. Dinocrate.

U. C. 422. A. C. 330. 01. cxii. 3.

L. Papirius Cursor, C. Pcetelius Libo Visolus. Agis ii. pe-


rit. — Callippus chronol. — Berosus ?

U. C. 423, A. C. 329. 01. cxii. 4. (L. viii. 17.)

A. Cornelius Cossus Arvina Cn. Domitius Calvinus.


II. M.
Papirius Crassus diet, et P. Valerius Publicola mag. eq.

U. C. 424. A. C. 328. 01. cxiii. 1. (L. vni. 18.)


M. Claudius Marcellus, C. Valerius Potitus Flaccus. Venefi-
cia CLxx. matronarum. Cn. Quintilius dictator clavi figendi
causa dictus.

U. C. 425. A. C. 327. 01. cxiii, 2. (L, viii. 19.)

L. Papirius Crassus II. L. Plautius Venno.


HISTORICiE. 89
U. C. 426. A. C. 326. 01. cxiii. 3. (L. vm. 20.)

L. lEmilius Mamercinus Privcrnas II. C. Plautius Decianus.


Hephaestio obit. Heraclides Ponticus. Crates Thebanus.

U. C. 427. A. C. 325. 01. cxiii. 4. (L. vm. 22.)

P. Plautius Proculus, P. Cornelius Scapula. Nearchus, One-


sicritus et Androsthenes in oceano Indico.

U. C. 428. A. C. 324. 01. cxiv. 1. (L. vm. 22.)

L. Cornelius Lentulus, Q. Publilius Philo II. M. Claudius


Marcellus diet, et Sp. Postumius mag', eq. Palsepolitanis bellum
infertur. — Lysippus, Lysistratus, Sostratus, Silancon et Chares
statuarii. Alexander M. et Diogenes moriuntur. A. C, 324. sq.
Philippus Arrhidseus, Roxane et Alexander Pergamenus, Barsine
et Hercules, Perdiccas, Eumenes Cardianus, Craterus, Neopto-
lemus, Antipater, Antigonus, Nicanor, Polysperchon, Lysimachus.
324-284. Ptolemoeus Lagi.

U. C. 429. A. C. 323. 01. cxiv. 2. (L. vm. 23. 24. 28.)

C. Pcetelius Libo Visolus II. L. Papirius Mugillanus. Ob


L. Papirii fceneratoris foedam libidinem nexi soluti lataque lex, ne
quis nisi criminis causa necteretur. Alexander Epiri rex perit.

Bellum Lamiacum, ab Antipatro Grsecisque gestum.

U. C. 430. A. C. 322. 01. cxiv. 3. (L. vm. 29.)

L. Furius Camillus III. D. Junius Brutus Sceeva. L. Papirii

Cursoris diet, severitas et ira in Q. Fabium Max. Rullianum mag.


eq. A. C. 322-318. Phocion.

U. C. 431. A. C. 321. 01. cxiv. 4. (L. vm. 37.)

C. Sulpicius Longus II. Q. jEmilius Cerretanus.

U. C. 432. A. C. 320. 01. cxv. 1. (Liv. vm. 38.)

Q. Fabius Max. Rullianus, L. Fulvius Curviis. A. Cornelius


Arvina diet, et M. Fabius Ambustus mag. eq,

U. C. 433. A. C. 319. 01. cxv. 2. (L. ix. 1. sq.)

Ti. Veturius Cahinus II. Sp. Postumius Albinus II. Furculae


Caudinse. — Aristoxenus musicus.
Delph. et Var. Clas. Livius. H
90 TABULiT.

U. C. 434. A. C. 318. 01. cxv. 3. (L. ix. 7.)

Q. PubliUus Philo III. L. Papirius Cursor II.

U. C. 435. A. C. 317. 01. cxv. 4. (L. ix. 15.)

L. Papirius Cursor III. (Mugillanus) Q. Aulius Cerretanus II.


A. C. 317-298. Cassander.

U. C. 436. A. C. 316. 01. cxvi. 1. (L. ix. 20.)

M. Foslius Flaccinator, L. Plautius Venno. Aristides, Aris-


tocles, Philoxenus, Nicophanes, Antidotus pictores. A. C. 316-
284. Demetrius Phalereus Athenis prsefectus.

U. C. 437. A. C. 315. 01. cxvi. 2. (L. ix. 20.)

C. Junius Bubulcus Brutus, Q. jEmilius Barhula. A. C. 315-


287. Agathocles tyrannus Syrac.

U. C.438. A. C. 314. 01. cxvi. 3. (L. ix. 21.)

Sp. Naiitius Rutilus, M. Popilius LiBuas. Euemerus.

U. C. 439. A. C. 313. 01. cxvi. 4. (L. ix. 22.)


Q. PubliUus Philo IV. L. Papirius Cursor IV.

U.C. 440. A. C. 312. 01. cxvii. 1. (L. ix. 24.)

M. Pcetelius Libo, C. Sulpicius Longus III. Hecatseus Mile-


sius geogr.

U. C. 441. A. C. 311. 01. cxvii. 2. (L. ix. 28.)

L. Papirius Cursor V. C. Junius Bubulcus Brutus II.

U. C. 442. A. C. 310. 01. cxvii. 3. (L. ix. 28. 45.)

M. Valerius Maximus, P. Decius Mus. Bellum Etruscum.


Ap. Claudius (Csecus) et C. Plautius censores. Ap. Claudii via,

aqua et invidiosa senatus lectio, libertinis in Patres lectis. Ap-


pius solus censor humiles per omnes tribus dividit. Potitii in-

tereunt.

U. C. 443. A. C. 309. 01. cxvii. 4. (L. ix. 30.)


C Junius Buhulcus Brutus III. Q. jEmilius Barbula II.
Duumviri navales. Tribuni mil. seni deni in iv. legiones a po-
HlSI'ORICiE. 91
pulo creantur. Tiblcines.— A. C— 309-282. Seleucus i. Nicator,
rex Babyl. Syrioe et Maced.

U. C. 444. A. C. 308. 01. cxviii. 1. (L. ix. 33.)

Q. Fah'ms Max. RuUianus Marcius Ftutilus.


II. C. L. Papi-
rius Cursor diet, et C. Junius Bubulcus Brutus mag. eq. Etrusci
Umbrique devicti.

U. C. 445. A. C. 307. 01. cxviii. 2. (L. ix. 41.)

Q. Fahius Max. RuUianus III. P. Decius Mus II.

U. C.446. A. C. 306. 01. cxviii. 3. (L. ix. 42.)


Ap. Claudius Ccecus, L. Volumnius Flamma Violensis. Eucli-
des. — Simmias, Diphilus et Dosiadas poetse. Nossis poetria.

U. C. 447. A. C. 305. 01. cxviii. 4. (L. ix. 42.)


P. Cornelius Arvina, Q. Marcius Tremulus. Hie triumphat
de Hernicis. Foedus in. cum Poenis ietum.

U. C. 448. A. C. 304. 01. cxix. 1. (L. ix. 44.)


L. Postumius Megellus, Ti. Minucius Augurinus et M. Ful-
vius Curvus Pcetinus.

U. C. 449. A. C. 303. 01. cxix. 2. (L. ix. 45.)


P. Sulpicius Saverrio, P. Sempronius Sophus, a sapientia in
jure civili cognominatus. Cn. Flavius, e scriba faetus tedilis cu-
rulis, evulgat civile jus; fastos circa forum in albo proponit, et
dedicat sedem Concordiae. Q. Fabius Max. RuUianus et P. De-
cius Mus censores. Ille forensem turbam conjicit in iv. tribus
urbanas, instituitque, ut Equites Idibus Quintil. transvehantur.
Samnitibus pax data, et ^qui prope dcleti.

U. C. 450. A. C. 302. 01. cxix. 3, (L. x= 1.)

L. Genucius Aventinensis, Ser. Cornelius Lentulus. Mithri-


dates III.

U. C. 451. A. C. 301. 01. cxix. 4. (L. x. 1. sq.)

31. Livius Denier, M. JEmiliiis Paulus. C. Junius Bubulcus


diet, et M. mag. eq. M. Valerius Max. Corvus
Titinius diet, et

M. ^milius Paulus mag. eq. (Q. Fabius Max. RuUianus diet, et


92 TABULA
P. Sempronius Sophus mag. eq.) Etruria et ^qui rebellant. Cle-
onymus rex Spart. diripit Tarentum : sed naves ejus a Venetis et
Patavinis incenduntur. C. Fabius Pictor sedem Salutis pingit.

U. C. 452. A. C. 300. 01. cxx. 1. (L. x. 6.)

M. Valerius Corvus V. Q. Apuleius Pansa. Primi pontifices


et augures de plebe. Lex Valeria in. de provocatione. Mega-
sthenes hist. Artemon pictor. Eutychides, Euthycrates, Dahippus,
Beda, Timarchus statuarii.

U. C. 453. A. C. 299. 01. cxx. 2. (L. x. 9.)


M. Fulvius Patinus, T. Manlins Torquatus et M. Valerius
Corvus VI. M'. Curius Dentatus trib. pi. cogit Patres ante comi-
tia aiictores fieri.

U. C. 454. A. C. 298. 01. cxx. 3. (L. x. 11.)

L. Cornelius Scipio, Cn. Fulvius Centumalus. Barba tonderi


coepta. Plin. vii. 59. A. C. 298-293. Philippus ii. Antipater i.

et Alexander filii Cassandri.

U. C. 455. A. C. 297. 01. cxx. 4. (L. x. 13.)

Q. Fabius Max. Rullianus IV. P. Decius Mus III.

U. C. 456. A. C. 296. 01. cxxi. 1. (L. x. 16.)

L. Volumnius Flamma Violensis II. Ap. Claudius Ccbcus II.

Bella cum Samnitibus, Tuscis, Umbris et Gallis gesta.

U. C. 457. A. C. 295. 01. cxxi. 2. (L. x. 22. sq.)


Q. Fabius Max. Rullianus V. P. Decius Mus IV. Decius se
devovet. A. C. 295-272. Pyrrhus ii. rex Epiri. V. Vellei. i. 14.

U. C. 458. A. C. 294. 01. cxxi. 3. (L. x. 32.)

L. Postumius Megellus II. M. Atilius Regulus. Samnium


et Eiruria vastata.

U. C. 459. A. C. 293. 01. cxxi. 4. (L. x. 38.)


L. Papirius Cursor, Sp. Carvilius Maximus. Falisci arma
Etruscis jiingunt. Samnitium legio sacrata et linteata. Consules
triumphant de Samnitibus et Etruscis. P. Cornelius Arvina et C.
Marcius Rutilus censores vicesimi sexti. Romani ludos coronati
HISTORICiE. 93
spectant, et palmas dant victoribus. A. C. 293-286. Demetrius
Poliorcetes.

U. C. 460. A. C. 292. 01. cxxii. 1. (Liv. x. 47.)

Q. Fahius Maximus Gurges, D. Junius Brutus Scceva. Fa-


bius opera patris, legati, adjutus caedit Samnites et C. Pentium in
triumpho ducit. iEsculapius ab Epidauro Romara arcessitur.
Brutus vincit Faliscos.

U. C. 461. A.C. 291. 01. cxxii. 2.


L. Postumius Megellus III. C. Junius Brutus Bubulcus.
Primura solarium Papirii.

U. C. 462. A. C. 290. 01. cxxii. 3.

• P. Cornelius Rtijinus, M\ Curius Dentatus. Hie Samnitibus


et Sabinis csesis bis triumphal. Bellum adv. Lucanos. —Posidip-
pus poeta.

U. C. 463. A. C. 289. 01. cxxn. 4.

M. Valerius Corvinus VI. Q. Ccedicius Noctua.

U. C. 464. A. C. 288. 01. cxxiii. 1.

Q. Marcius Tremulus II. P. Cornelius Arvina II. Dicaear-


chus geogr. Strato philos.

U. C. 465. A. C. 287. 01. cxxiii. 2.

M. Claudius Marcellus, C. (Sp.) Nautius Rutilus. A.C. 287-


212. Archimedes.

U. C. 466. A. C. 286. 01. cxxni. 3.

M. Valerius Potitus, C. JElius Pcetus. Bellum adv. Volsini-


enses et Gallos. Plebs ob ses alienum secedit in Janiculum, et a
Q. Hortensio diet, reducitur,

U. C. 467. A. C. 285. 01. cxxiii. 4.


C. Claudius Canina, M. Mmilius Lepidus.

U. C. 468. A. C. 284. 01. cxxiv. 1.

C. Servilius Tucca, L. Ceecilius Metellus, — Lycophron, A. C.


284-247. Ptolemseus ii. Philadelphus.
94 TABULyE
U. C. 469. A. C. 283. 01. cxxiv. 2.

P. Cornelius Dolahella, Cnr. Dotnitius Calvinus. Etrusci, Boii


et Senones ceesi. — Philetserus conditor regni Pergameni.

U. C. 470. A. C. 282. 01. cxxiv. 3.

C. Fabricius Luscinus, Q. JEmilius Papus. Etruria in dediti-


onem venit. A. C. 282-262. Antiochus i. Soter.

U. C. 471. A. C. 281. 01. cxxiv. 4.

MmUius Barhula, Q. Marcius Philippus. A Tarentinis


L.
bellum Romanis illatum Pyrrhusque accitus. Tecta Rorase lateri-
tiapro scindulariis. Plin. xvi. 10. s. 15. Ptoleraseus Ceraunus.—
Lysimachus Thracite rex occiditur a Seleuco.

U. C. 472. A. C. 280. 01. cxxv. 1.

P. Valerius Lcevinus, Ti. Coruncanius. — Callimachus, Aristo-


phanes Byzant. Philetas Cous ; Duris Samius — Ceretrius,
hist.
Brennus, Belgius, Lutarius, Leonnorius. A. C. 280-207. Chry-
sippus. 280-146. Foedus ^tolicum et Achaicum.

U. C. 473. A. C. 279. 01. cxxv. 2.

P. Sulpicius Saverrio II. P. Decius Mus. Fcedus iv. cum


Poenis ictura.

U. C. 473. A. C. 279. 01. cxxv. 2.

P. Sulpicius Saverrio III. P. Decius Mus. Foedus iv. cum


Poenis ictum.

U. C. 474. A. C. 278. 01. cxxv. 3.

C. Fabricius Luscinus II. Q. Mmilius Papus II. Bella cum


Tarentinis, Pyrrho, Etruscis et Samnitibus gesta. Septuaginta.
Aristeas ?

U. C. 475. A. C. 277. 01. cxxv. 4.


P. Cornelius Rujinus II. C. Junius Brutus Bubulcus II. An- —
tigonus Gonatas. Nicomedes i.Trocmi, Tolistoboii, Tectosages.

U. C. 476. A. C. 276. 01. cxxvi. 1.

Q. Fabius Max. Gurges II. C. Genucius Clepsina.


HISTORIC^. 95

U. C. 477. A. C. 275. 01. cxxvi. 2.

M'. Cwius Dentatus II. L. Cornelius Lentulus Caudinus.


C. Fabricius Luscinus et —
Q. iEmiliusPapus censores. Theocritus.
Bion. Moschus. A. C. 275-195. Eratosthenes.

U. C. 478. A. C. 274. 01. cxxvi. 3.

M\ Curius Dentatus HI. Ser. Cornelius Merenda.

U. C. 479. A. C. 273. 01. cxxvi. 4.

C Fabius Dorso Licinus, C. Claudius Canina II. Castra me-


tandi artem Pyrrhus docet Romanes.

U. C. 480. A. C. 272. 01. cxxvii. 1.

L. Papiriiis Cursor II. Sp. Carvilius Maximus II. Samnites,


Bruttii Lucanique domiti. Tarentum captum. Pyrrhus Argos
oppugnans moritur, lapide ictus a muliere. — Zenodotus. Timon.

U. C. 481. A. C. 271. 01. cxxvii. 2.

C. Quintius Claudus, L. Genucius Clepsina.

U. C. 482. A. C. 270; 01. cxxvii. 3.

C. Genucius Clepsina II. Cn. Cornelius Blasio. Antigonus


Carystius et Melampus medici et phys. Cleanthes poeta. Timoeus
hist. Aristarchus Samius, horologiorum inventor. A. C. 270-213.
Aratus. 270-230. Lycon philos.

U. C. 483. A. C. 2G9. 01. cxxvii. 4.

Q. Ogulnius Gallus, C. Fabius Pictor. Primi nummi argentei.


Plin. XXXIII. 3. 13. A. C. 269-215. Hiero ii. regnat Syracusis.
Berosus ?

U. C. 484. A. C. 268. 01. cxxviii. 1.

Ap. Claudius Ci'assus, P. Sempronius Sophus.

U. C. 485. A. C. 267. 01. cxxviii. 2.

M. Alilius Regulus, L. Julius Libo.

U. C. 486. A. C. 266. 01. cxxviii. 3.

N. Fabius Pictor, D. Junius Pera. Universa Italia perpacata


et in IV. regiones qusestorias divisa.
96 TABULA
U. C. 487. A.C. 265. 01. cxxviii. 4.

Q. Fabius Max. GurgesIII. L. Mamilius Vitulus. Volsinii


diruti. A.C. 265-183. Mithridates iv.

U. C. 488. A. C. 264. 01. cxxix. 1.

Ap. Claudius Caudex, M. Fulvius Flaccus. A. C. 264-241.


bellum Punicum i.

U. C. 489. A. C. 263. 01. cxxix. 2.


M. Valerius Max. Messalla, M. Otacilius Crassus.

U. C. 490. A. C. 262. 01. cxxix. 3.

L. Postumius Megellus, Q. Mamilius Vilnius. Solarium a



M'. Valerio e Sicilia allatum. Auctor marmoris Parii s. Arunde-
liani. Zeno Cittieus obit. A. C. 262-240. Eumenes i. 262-247.
Antiochus ii. Deus.

U. C. 491. A. C. 261. 01. CXXIX. 4.

L. Valerius Flaccus, T. Otacilius Ci-assus.

U. C. 492. A. C. 260. 01. cxxx. 1.

Cn. Cornelius Scipio Asina, C. Duillius. Navalis victoria ejns-


que triumphus. Columna rostrata ec funale Duillio prselatum ti-

bicine canente. Scipio captivus Poenorum. —Arcesilaus philos.


Manetho ?

'
U. C. 493. A. C. 259. 01. cxxx. 2.

L. Cornelius Scipio, C. Aquillius Florus. Sardi, Corsi et


Hanno a Scipione victi.

U. C. 494. A. C. 258. 01. cxxx. 3.

A. Atilius Calatinus, Q. Sulpicius Paterculus. M. Calpurnii


trib. mil. virtus. A. C. 258. sq. Leonidas ii. Agis iii. Cleom-
brotus II.

U. C. 495. A. C. 257. 01. cxxx. 4.

C. Atilius Regulus Serranus, Cn. Cornelius Blasio II.


HISTORlCili. 1)7

U. C. 496. A. C. 256. 01. cxxxi. 1.

L. Manlius Vulso Longus, Q. Ceedicius, et M. Atilius Regu-


ius II. qui, victis navali prselio Poenis, in Africam trajicit. — Ar-
saces i.

U. C. 497. A.C. 255. 01. cxxxi. 2.

Ser. Fulvius Peetinus Nobilior, M. JEmilius Paulus. Nau-


fragium classis Rom. — Regulus ad Bagradam fl. cum ingenti ser-
pente pugnat, et oppida lxxx. Africse expugnat; sed a Xanthippo
victus capitur. —Theodotus i. regni Bactriani conditor.

U. C. 498. A. C. 254. 01. cxxxi. 3.

Cn. Cornelius Scipio Asina II. A, Atilius Calat. II.

U. C. 499. A. C. 253. 01. cxxxi. 4.


Cn. Servilius Ccepio, C. Sempronius Blasus. Naufragia.

U. C. 500. A. C. 252. 01. cxxxii. 1.

C. Aurelius Cotta, P. Servilius Geminus. P. Sempronius So-


phus et M. Valerius Max. Messalla censores. A. C. 252-182.
Philopoemen. — Ctesibius mechan.
U.C. 501. A.C. 251. 01. CXXXII. 2.

L. Ctecilius Metellus, C. Furius Pacilus.

U. C. 502. A. C. 250. 01. cxxxii. 3.

C Atilius Regulus, L. Manlius Vulso Longus II. Classis


iterum paratur a Romanis. L. Metelli victoria ad Panormum.
M. Regulus a Poenis Romam missus. Ti. Coruncanius primus
Pontifex Max. e plebe creatur, primusque jus civile publice docel
s. respondet.

U. C. 503. A. C. 249. 01. cxxxii. 4.

P. Claudius Pulcer, L. Junius Pullus. Claudius auspiciis


contemtis mari male pugnat, et M. Claudium Glyciam, viatorem
suum, dictatorem dicit.

U. C. 504. A. C. 248. 01. cxxxiii. 1.

C. Aurelius Cotta II. P. Servilius Gemimia II. Hamilcar,


Delph. et Var. Clas. Livius. 1
-

98 TAKUL.^

Carthalonis successor, ex Italia in Siciliam venit. A. C. 248-


182. Hannibal.

U. C. 505. A. C. 247. 01. cxxxiii. 2.

L. Ccecilius Metellus II. N. (M.) Fabius Buteo. Lilybsei et


Drepani obsidio. Victorise Hamilcaris. A. C. 247-227. Seleu-
cus II. Callinicus s. Pogon. 247-221. Ptolemssus iii. Euergeta.

U. C. 506. A. C. 246. 01. cxxxiii. 3.

M. Otacilius Crassus II. M. Fabius Licinus.

U. C. 507. A. C. 245. 01. cxxxiii. 4.

M. Fabius Buteo II. C. Atilius Bulbus.

U. C. 508. A. C. 244. 01. cxxxiv. 1.

A. Manlius Torquatus Atticus, Sempronius Bliesus


C. II. —
Apollonius Pergseus. — Apollonius Rhodius.

U. C. 509. A. C. 243. 01. cxxxiv. 2.

C. Fundanius Fundulus, C. Sulpicius Gallus. Tiridates.

U. C. 510. A. C. 242. 01. cxxxiv. 3.

C. Lutatius A. Postumius Albinus. Lutatius Han-


Catulus,
uonem ad jEgates vincit. Postumium, quia flamen Mart, est, a
sacris recedere vetat L. Csecilius Metellus Pont. Max. Primus
Praetor peregrinus.

U. C. 511. A. C. 241. 01. cxxxiv. 4.


A. Manlius Torquatus Atticus II. Q. Lutatius Cerco. Finis
belli Punici i. Sicilia fit prov. Rom. Falisci capti et in planum
translati. L. Csecilius Metellus Pont. Max. Palladium servat ex
incendio sedis Vestge. A. C. 241-238. Bellum Africanum Posno-
rum cum mercenariis, ab Hamilcare confectura. Romani a Poenis
postulant, ut Sardinia decedant et impensas in apparatum belli
factas solvant.

U. C. 512. A. C. 240. 01. cxxxv. 1.

C Claudius Centho, M. Sempronius Tuditanus. Floralia insti-


uta. Livius Andronicus. — Demetrius ii. Aristides Milesius et
Philenus Agrigent. hist. A. C. 240-196. Attains i.
HISTORICiE. J)9

U. C. 513, A. C. 239. 01. c.xxxv.2.


C. Mamilius Turinus, Q. Valerius Falto. A. C. 239-168. En-
nius. Cf. Cell. xvii. 21.

U. C. 514. A. C. 238. Ol. cxxxv. 3.

TL Sempronius Gracchus, P. Valei'ius Falto. Hie Gallos vin-


cit; ille Ligures, deinde Sardos Corsosque: unde Sardi venales.

U. C. 515. A. C. 237. 01. cxxxv. 4.


L. Cornelius Lentulus Caudinus, Q. Fulvius Flaccus. Bella
cum Boiis et LIguribus gesta.

U. C. 516. A. C. 236. 01. cxxxvi. 1.

P. Cornelius Lentulus Caudinus, C\ Licinius Varus. Ludi sffi-

culares tertii, ad quos spectandos Hiero Romam venit. — Cleome-


nes III. rex Spart.

U. C. 517. A. C. 235. 01. cxxxvi. 2.

T. Manlius Torquatus, C. Atilius Bulbus II. Janus iterunti

clausus. V. Liv. i. 19.

U. C. 518. A. C. 234. 01. cxxxvi. 3.

L. Postumius Albinus, Sp. Carvilius Maximus. C. Atilius


Bulbus et A. Postumius Albinus censores jurare cives cogunt, se
ducturos uxores. A. C. 234-149. M. Porcius Cato Censorius.
234-206. Cn. Nsevius.

U. C. 519. A. C. 233. 01. cxxxvi. 4.

Q. Fabius Max. Verrucosus, M. Pomponius Matlio. Sardi et


Ligures devicti. Hamilcar partem Hispaniae expugnat.

U. C. 520. A. C. 232. 01. cxxxvii. 1.

M. JEmilius Lepidus, M. Publicius Malleolus. C. Flaminius


trib. pi. agraria lege lata a patre de Rostris detrahitur.

U.C. 521. A. C. 231. 01. cxxxvii. 2.

M. Pomponius Matho II. C. Papirius Maso. Sardinia et


Corsica provincise Rom. Papirius in monte Albano primus tri-
umphat. Primum divortium. V. Gell. iv. 3. xvii. 21. Dionys. ii.

UNIVERSITY j
100 TABULA
U. C. 522. A. C. 230. 01. cxxxvii. 3.

M. JEmilius Barbula, M. Junius Pera. Bellum Illyricum.


C. et L. Coruncanii legati, rnissi ad Teutam, Illyrici reginara, in-

terBciuntur. A. C. 230-221. Antigonus ii. Doson.

U. C. 523. A. C. 229. 01. cxxxvii. 4.


L. Postumius Alhinus II. Cn. Fulvius Centumalus. Illyriis
pax data. Incrementa rei Punicae in Hispania. Ibi Hamilcari
succedit Hasdrubal gener,

U. C. 524. A. C. 228. 01. cxxxviii. 1.

Sp. Carvilius Maximus II. Q. Fahius Max. Verrucosus II.


Honores Romanis habiti a Grsecis. Pactio in Hispania cum Has-

drubale facta, ne Pceni Iberum transirent belli causa.

U. C. 525. A. C. 227. 01. cxxxviii. 2.

P. Valerius Flaccus, M. Atilius Regulus. Quatuor prsetores


primum creati, et duo missi cum imperio in Siciliam Sardiniamque
provincias. A. C. 227-224. Seleucus in. Ceraunus.

U. C. 526. A. C. 226. 01. cxxxviii. 3.

M. Valerius Messalla, L. Apustius Fullo. Bellum cum Insu-


bribus et Boiis.

U. C. 527. A. C. 225. 01. cxxxviii. 4.


L. JEmilius Papus, C. Atilius Regulus. Atroces pugnse cum
Gallis ad Faesulas et Pisas. Atilius perit ; iEmilius triumphat et
Britomarum aliosque principes Gallorum accinctos in Capitolium
ducit.

U. C. 528. A. C. 224. 01. cxxxix. 1.

T. Manlius Torquatus II. Q. Fulvius Flaccus II. Boii se de-


dunt. — Hero mechan.
U. C. 529. A. C. 223. 01. cxxxix. 2.
C. Flaminius Nepos, P. Furius Philus. Quia ob multa prodi-
gia vitio videntur creati, revocantur : sed non parent senatui, et
victis Insubribus Liguribusque invito eo triumph?int. A. C. 223-
188. Antiochus in. Magnus.
HISrORICiE. 101

U. C. 530. A. C. 222. 01. cxxxix. 3.

M. Claudius Marcellus, Cn. Cornelius Scipio Calvus. Insubres


et Gaesatee victi ad Clasticlium a Marcello, et Britomarus horum
rex csesus. Spolia opima et triumphus Marcelli. Insubres dediti.
A. C. 222-130. Pacuvius. Aristarchus Crit,

U. C. 531. A. C. 221. 01. cxxxix. 4.

P. Cornelius Scipio Asina, M. Minucius Rufus. Istii victi.


Hannibal succedit Hasdrubali. A. C. 221-204. Ptolemeeus iv.
Philopator. 221-179. Philippus in. rex Maced.

U. C. 532. A. C. 220. 01. cxl. 1.

L. Veturius Philo, C. Lutatius Catulus, quibus vitio creatis

BufFecti sunt 31. Mmilius Lepidus II. M. Valerius Leevinus.


Illyricum bellum a Demetrio Phario renovatum. —Artabanus i.

Q. Fabius Pictor hist.

U. C. 533. A. C. 219. 01. cxl. 2.

M. Livius Salinator, L. Mmilius Paulus. Pineo Illyriorum


regi pax datur. Consules post triumphum accusantur et Livius
damnatur. Hannibal Saguntura capit, transitque Pyrenseos et
Alpes. Archagathus artem naedicam primus Romse exercet.
Agesipolis in. Lycurgus. Chilo.

U. C. 534. A. C. 218. 01. cxl. 3. (Liv. xxi. 6.)

P. Cornelius Scipio, Ti. Sempronius Longus. A. C. 218-201.


bellum Punicum ii. Praelia ad Ticinum et Trebiam. Cn. Scipio,
Hanno et Hasdrubal in Hispania, — Zoilus.

U. C. 535. A. C. 217. 01. cxl. 4. (Liv. xxi. 57.— xxii. 34.)

Cn. Servilius Geminus, C. Flaminius Nepos II. et M. Atilius


Regulus II. Pugna ad Thrasymenum lacura. Q. Fabius Max.
Cunctator diet, et M. Minucius Rufus mag. eq. Cn. et P. Scipi-
ones, Hasdrubal, Mandonius et Indibilis in Hispania.

U. C. 536. A. C. 216. 01. cxli. 1. (L. xxii. 35.)


C. Terentius Varro, L. Mmilius Paulus II. Pugna Cannen-
fiis. Hannibal Capuee hybernat. Pacuvius Calavius. Vibius Vir-
102 TABUL/E

rius,Decius Magius, Perolla. Servi et capitis rei armantur. M.


Claudius Marcellus ad Nolanvfugat Hannibalera.

U. C. 537. A. C. 215. 01. cxli. 2. (L. xxni. 24.)

Ti. Scfnpronius Gracchus, L. Postumius Alhinus III. eoque


mortuo M. Claudius Marcellus II. sed mox, ne duo plebeii con-
sules sint, Q. Fahius Max. Verrucosus Cunctator III. Hierony-
mus, Hieronis nepos et successor, occiditur. Marcellus ad Nolam
iterum victor. Res in Hispania, Sardinia, et Sicilia gestae. Phi-
lippus Poenoium socius.

U. C. 538. A. C. 214. 01. cxli. 3. (L. xxiv. 9.)

Q. Fahius Max, Verrucosus Cunctator IV. M. Claudius Mar-


cellus III. Tertia ad Nolam pugna. Volones, duce Ti. Graccho,
Hannonem vincunt. Syracusse oppugnantur a Marcello. Bellum
Philippe infertur.

U. C.539. A. C. 213. 01. cxli. 4. (L. xxiv. 43.)


Q. Fahius Max. Cunctaloris filius, et Ti. Sempronius Gracchus
II. Scipiones amicitiam jungunt cum Syphace, et Poeni cum
Gala, patre Masinissee.

U. C. 540. A. C. 212. 01. cxlii. I. (L. xxv.2.)


Q. Fuliius Flaccus III. Ap. Claudius Pulcer. Publicanorum
fraus, vis et pcena. Pueri xvii. annis minores conscribuntur.
Tarentum proditur Hannibali. Marcii vatis carmina et ludi Apol-
linares. Capua circumsidetur. Ti. Gracchus fraude hospitis pe-
rit. M. Centenius Penula et Cn. Fulvius Flaccus a Pceno victi,
Marcellus expugnat Syracusas,et Archimedes necatur. Scipiones
in Hispania pereunt. L. Marcius dux iis suffectus.

U. C. 541. A. C. 211. 01. cxLii. 2. (L. xxvi. 1.)

Cn. Fulvius Centumalus II. P. Sulpicius Galha Max. Hanni-


bal frustra Romam petit. Capua capta et incolaj cpesi aut ven-
diti. P. Cornelius Scipio anno setatis xxiv. proconsul creatur in
Hispaniam.

U. C. 542, A. C. 210. 01. cxlii. 3. (L. xxvi. 22.)

M. Claudius Marcellus IV. M. Valerius Lavinus II. In Sicilia


HISTORICiE. 103

debellatur. Carthago Nova capta a Scipione. Cn. Fulvius Cen-


tumalus ad Herdoneam victus. — L. Cincius Alimentus prsetor
Siciliee JC. et hist.

U. C. 543. A. C. 209. 01. cxlii. 4. (L. xxvii. 6.)

Q. Fulvius Flaccus IV. Q. Fahius Max. Verrucosus V. Primus


Curio max. ex plebe. C. Valerius flamen Dialis jus priscum in
senatum veniendi usurpat. Aurum vicesimarium promitur. Ta-
rentum proditur Fabio. Hasdrubal a Scipioue victus. Edesco,
Mandonius, Indibilis, Massiva.

U. C. 544. A. C. 208. 01. cxliii. 1. (L. xxvii. 21.)


M. Claudius Marcellus V. T. Qui7itius Crispimis, qui pereunt.
Philippi fortuna varia.

U. C. 545. A. C. 207. 01. cxliii. 2. (L. xxvii. 34.)

C Claudius Nero, M.Livius Salinator II. qui Hasdrubalem ad


Metaurum csedunt et triumphant. Coloni maritimi et Volones
scribuntur milites. Hannibal in Bruttios repulsus bisque victus a
Nerone. — Mago, Hanno et Hasdrubal a Scipione et M. Silano
victi ; Philippus, Achsei, Acarnanes, Boeoti et Euboei a P. Sul-
picio proc. Attalo et ^tolis. — Primi nummi aurei. V. Plin.
xxxiii. 3. 13.

U. C. 546. A. C. 206. 01. cxliii. 3. (L. xxviii. 10.)


L. Veturius Philo, Q.Ccecilius MeteUus. Masinissa transit ad
Scipionem, qui Poenos ex Hispania pellit, et ad Syphacem in Afri-
cam trajicit. Seditio in castris Scipionis, eo segrotante orta, et
ludi funebres ab eo editi. Deditio Mandonii et Indibilis. A. C.
206-191. Nabis.

U. C. 547. A. C. 205. 01. cxliii. 4. (L. xxviii. 38.)


P. Cornelius Scipio (Africanus), P. Licinius Crassus Dives,
JC. et Pont. Max. Scipio in Sicilia cum Catone qusestore, et C.
Lselius in Africa. Locri capti. Q. Pleminii crudelitas. —A. C.
205-123. Polybius.

U. C. 548. A. C. 204. 01. cxliv. 1. (L. xxix..ll.)


M. Cornelius Cethegus, P. Sempronius Tuditanus. Philippo
104 TABUL.*
pax datur. Mater Idaea a Pessinunte Romam advecta et excepta
a P. Cornelio Scipione Nasica, viro bonorum optimo et summo
JCto. Syphax, ducta Hasdrubalis filia, societatem init cum Pcenis,
et Scipio in Africam trajicit. M. Cornelius acerbas qusestiones
habet in Etruria. Lex Cincia de donis et numeribus, a M. Cincio
Alimento trib. pi. lata. M. Livius Salinator et C. Claudius Nero
censores severi et discordes. A. C. 204-181. Ptolemseus v. Epi-
phanes.

U. C. 549. A. C. 203. 01. cxliv. 2. (L, xxx. 1.)

Cn. Servilius Capio, C. Servilius Geminus. Castra Syphacis


et Hasdrubalis incensa a Scipione, Lselio et Masinissa. Rex ca-
pitur, et Masinissa venenum mittit Sopbonisbse. Mago et Hanni-
bal in Africam revocantur. Mors Fabii.

U. C. 550. A. C. 202. 01. cxliv. 3. (L. xxx. 26.)


M. Servilius Pulex Geminus, T. Claudius Nero. Hannibal ad
Zamam et Vermina vincuntur.

U. C. 551. A. C. 201. 01. CXLIV. 4. (L. xxx. 40.)

Cn. Cornelius Lentulus, P. Mlius Foetus JC. Finis belli

Punici Syphax moritur. Regnum Masinissee ampliatur.


II. Sci-
pionis triumphus et cognomen African!.

U. C. 552. A. C. 200. 01. cxlv. 1. (L. xxxi. 4.)

P. Sulpicius Galba Max. IT. C. Aurelius Cotta. Bella adv.


Philippum, Gallos, Insubres, Ligures et in Hispania, Pleuratus,
Amynander, Attalus, Dardani, Rhodii, ^Etoli et Athenienses Ro-
manorum socii. Philippus Atticam diripit.

U. C. 553. A. C. 199. 01. cxlv. 2. (L. xxxi. 49.)

L. Cornelius Lentulus, P. Villius Tappulus. Eadem bella.

U. C. 554. A. C. 198. 01. cxlv. 3. (L. xxxii. 7.)

Sex. jEHus Peetus Catus JC. T. Quintius Flamininus. Hie, ex


quaestore consul factus, terra, et L. Quintius frater mari bellum
adv. Philippum et Graecos, ejus socios, gerit, Achaei diu dubii
Romanis junguntur opera Aristaeni praetoris. Cato foeneratores
HISTORICiE. 105

fugat e Sardinia, et sumtus a sociis in cultum prsetorum factos


minuit tollitve.

U. C. 555. A. C. 197. 01. cxlv. 4. (L. xxxir. 27.)

C. Cornelius Cethegus, Q. Minucins Rufus. Gallia Cispad.


subacta. Sex praetores primum creati. ^ Philippus ad Cynosce-
phalas vincitur a T. Qiiintio et pacem petit, ^toli superbi. Acar-
nanes Roraanis se dedunt. Antiochus bellum molitur adv. Pto-
lemaeura et Romanes. Attali mors. A. C. 197-158. Eume-
nes II.

U. C. 556. A. C. 196. 01. cxlvi. 1. (L. xxxiii. 24.)

L. Furius Purpureo, M. Claudius Marcellus. Boeti Romanis


irati. Leges pacis Philippo datae. Grseciae libertas Isthmiis Indis
a praecone proclamata jussu T. Quintii. Gallorum clades.
Antiochi expeditiones. Triumviri epulones primum fiunt.

U. C. 557. A. C. 195. 01. cxlvi. 2. (L. xxxiii. 42.)

L. Valerius Flaccus, M. Porcius Cato, orator, JC. et hist. Pe-


cuarii damnati. Ver sacrum. Antiochus, ^toli et Nabis sus-
pecti. Hannibal, severus sufes, cives ofFendit potentes, et, ne
Romanis dedatur, ad Antiochum profugit. Lex Oppia de cuitu
mulierum abrogatur, invito Catone. Egregius hie imperator
omnes cis Iberum Hispanos subigit arraisque privat; et ex ferra-
riis argentariisque magna instituit vectigalia. Na-
Ti. Quintius
bidem ad pacem petendam compellit, et Argivorum libertatem
Nemeorum die promulgari jubet.

U. C. 558. A. C.194. 01. cxlvi. 3. (L. xxxiv. 42. 54.)

P. Cornelius Scipio Africanus II. Ti.Sempronius Longus.


Sex. jElius Partus et C. Cornelius Cethegus censores. Loca
senatoria in ludis Rom. secreta a populo. Galli victi. T, Quin-
tius per Graeciam Italiamque triumphans invehitur.

U. C. 559. A. C. 193. 01. cxlvi. 4. (L. xxxiv. 54.)


L. Cornelius Merula, Q. Minucius Thermus. Prima Mega-
lasia quos ludos primum senatus a populo secretus spectat.
;

Leg'ati Antiochi. Poenorum et Masinissae discordia. Res in His-


Delph. et Far. Clus. Livhts. K
106 TAHULvE
paniis et Gallia Cisalp. gestse. Foeneratorum fraus et avaritia
coercitsc.

U. C. 560. A. C. 192. 01. cxlvii. 1. (L. xxxv. 10.)


L. Quintius Flamininus, Cn. Domitius Ahenobarbus. Bellum
ab Antiocho, Nabide et ^Etolis paratur. Hispani et Galli devicti.
— Artaxias r.

U. C. o()l. A. C. 191. 01. CXLVII. 2. (L. xxxv. 24.)

P. Cornelius Scipio Nasica, M\ Acilius Glabrio. Philopcemen.


Nabis ab Altxameno fraudulenter inteificitur. Antiochus, in
Grseciatn accitus ab jElolis,' opera Thoantis, principis ^tolorura,
multos Grseccs sibi conciliat, lepudiatque Hannibalis consilia :

sed victus ab Acilio ad Thermopylas Ephesum transraittit. Phi-


lippus, socius Rom, oppugnatione Lamise absistere jubetur. iEto-
loriim animi franguntur. Boii, Ligures et Hispani victi. A. C.
191-159. Terentius.

U. C. 562. A. C. 190. 01. cxlvit. 3. (L. xxxvii. 1.)

L. Cornelius Scipio Asiaticus, C. Lcelius. P. Scipio Africa-


nus legatus fratris. iEtoIi inducias segre impetrant. L. Scipio
in Asiara transit, et Antiocho ad Magnesiam victo datpacem.

U. C. 563. A. C. 189. 01. cxlvii. 4. (L. xxxvii. 47.)

M.
Fulvius Servins Nobilior, Cn, Manlius Vulso. -iEtolis

responsum a senatu, et perdomitis pax datur. Decern legati


triste

componunt res Asise. T. Quintius Flaminius et M. Claudius


Marcellus censores. Gallogrseci a Manlio devicti. Lacedaemonii
a Philopoemene ad rauros diruendos, revocandos exules et leges
Lycurgi abrogandas compelluntur.

U. C. 564. A. C. 188. 01. cxlviii. 1. (L. xxxviii. 35.)


M. Valerius Messalla, C. Livius Salinator. Leges de novis
civibus latse, et conditionespacis cum Antiocho factae. Cn. Man-
lii impeditum per Thraciam iter.

U. C. 565. A. C. 187. 01. cxlviii. 2. (L. xxxviii. 42.)


M. MmiliusLepidus, C. Flaminius. Cn. Manlius etM. Fulvius
HISTORIC.^:. 107

opera araicorum impetrant triumphum. Scipio Africanus a Petil-


liis arcusatur, et L. Sripio Asiaticiis frater damnatur, auctore M.
Catone, et adversante Ti. Sempronio Graccho, inimico et mox
genero P. Scipionis. Luxuriee peregrinse origo ab exercitu Man-
lii Asiatico invecta. Ligures domili. A. C. 187-176. Seleucus
IV. Philopator.

U. C. 566. A. C. 186. 01. cxlviii. 3, (L. xxxix. 6.)

Sp. Postumius Alhinus, Q. Marcius Philippus. Qugestio et


SC. de Bacchanalibus. Q. Marcius in saltu (Marcio) a Liguribus
circutnventus. Celtiberi victi. Taurilia. Ludi Grseci, atbleta-
rum certamen et venatio a M. Fulvio primum data. Ludi L. Sci-
pionis ab artificibus Asiaticis editi.

U. C. 567. A. C. 185. 01. cxlviii. 4. (L. xxxix. 23.)


Ap. Claudius Pulcer, M. Sempronius Tuditaniis. Gniecoruin
et Eumenis quereloe de Philippe, qui legatoium Rom. sententia
graviter otfensus belli consilia agitat. Res in Hispania Liguria-
que gestae.

U. C. 568. A. C. 184. 01. cxlix. 1. (L. xxxix. 32.)

C. Claudius Pulcer, L. Porcius Licinus. M. Poroius Cato


et L. Valerius Flaccus censores. Legati Rom. missi in Grceciain
etDemetrius a Philippo patre Roniam. P. Cornelius Ceihegns,
mortuo prsetore urbano, utramque jurisdictionem accipit. Plau- —
tus obit.

U. C. 569. A. C. 183. 01. cxlix. 2. (L. xxxix. 45.)

31. Claudius Marcdlus, Q. Fabhis Labeo. Philopoemen,


Hannibal et P. Scipio moriuntur. Demetrius et Perseus fratres
discordes. Aquileia, Mutina, Parma et Saturnia colonise. — Phar-
naces i. Lycortas.

U. C. 570. A. C. 182. 01. cxlix. 3. (L. xxxix. 56.)

Cn. Bcpbius Tamphilus, L. JEmilius Paulus. Philippus invi-


sus Macedonibus. Poridis et Theoxenge facinus. Perseus ac-
cusator fiatris. Contentio Poei\orum cum Masinissa. Res in Li-
guria et Hispaniis gestee.
108 TABULyE

U. C. 571. A. C. 181. 01. cxLix. 4. (L. xl. 18.)

P. Cornelius Cethegus, M. BcbMus Tawphilus. Demetrius


fratris jussu interficitur. Scripta Numse inventa. Prselia cum
Liguribus, Celliberis, Lusitanis, Corsis et Iliensibus facta. Pri-
ma statua aurata. — A. C. 181-147. Ptolemseus vi. Philometor.
181-171. Phraates i. Lex sumtuaria, a C. Orchio trib. pi.

lata.

U. C. 572. A.C. 180. 01. cl. 1. (L. xl. 35.)


A. Postumius Albinus (Luscus), C. Calpurnius Piso, et Q.
Fulvius Flaccus, cujus mater Calpurniummaritum veneno necasse
credebatur. Quaestio de veneficiis. Celtiberi csesi, et Ligures

Apuani in Samnium traducti. Gentius, lUyriorum rex, latrocinii


maritimi reus.

U. C, 573. A. C. 179. 01. cl. 2. (L. xl. 43.)

L. Manlius Acidinus Fulvianus, Q. Fulvius Flaccus, fratres


germani. Lex annalis a L. Villio trib. pi. lata. M. ^milius Le-
pidus et M. Fulvius Nobilior, censores discordes; reconciliantur.
Ti. Sempronius Gracchus propraetor Celtiberiam subigit, Philippe

mortuo Perseus regnum invadit.

U. C. 574. A. C. 178. 01. cl. 3. (L. xl. 59.)


M. Junius Brutus, A. Manlius Vulso. Bellum Istricum.
Iliensium Balarorumque tumultus in Sardinia. —Jesus Siracides.

U. C. 575. A. C. 177. 01. cl. 4. (L. xli. 8.)

C. Claudius Pulcer, Ti. Sempronius Gracchus. Latini, qui Ro-


mam commigraverant, in civitates redire jubentur. Istria pacata.

Balari,Ilienses, Liguresque victi. — Csecilius Statius poeta.

U. C. 576. A.C. 176. 01. cli. 1. (L. xli. 14.)

Cn. Cornelius Scipio Hispallus, Q. Petillius Spurinus et C.


Valerius Lavinus. Latinae instauratse. Sardinia a Ti. Sempro-
nio proc. pacata. Cornelius decedit, et Petillius in Liguria ad
Leti jugum perit. Galli Liguresque perdomiti. Perseus inter
Dardanos Bastarnasque certamina miscet. A. C. 176-163. An-
tiochus V. Epiphanes s. Epimanes.
HISTORICiE. 109

U. C. 577. A. C. 175. 01. clt. 2.

P. Mucins SccEvola, M. jEmilius Lepidus II. Perseus bellum


parat. A. C. 175-137. Mithridates i.

U. C. 578. A. C. 174. 01. cli. 3. (L. xli. 21.)

Sp. Postumius Alhinus Paululus, Q. Mucins Scavola. Per-


seus in Greeciam proficiscitur, solicitatque Pcenos et Acliseos.
iEtolorum bella intestina. In Celtiberia debellatum ab A p. Clau-
dio. Q. Fulvius Flaccus, qui fratrem senatu movet, et A. Postu-
mius Albinus censoies vias sternendas siiice in Urbe, glarea extra
earn substruendas marginandasque locant, et faciunt pontes, car-
ceres in Circo, ova, cet. A. C. 174-128. (al. 147-102.) Luci-
lius.

U. C. 579. A. C. 173. 01. cli. 4. (L. xli. 28.)


L. Postumius Albinus, M. Popilius Lanas. Impensse a sociis

in magistratus Rom. faciendse. Corsi Liguiesque se dedunt.

U. C. 580. A. C. 172. 01. clii. 1. (L. xlii. 9.)

C Popilius Lanas, P. Mlius Ligur, ambo de plebe. Eu-


menes Romanis suspectum facit Persen, qui in eum percussores
mittit. Poenorum et Gulussce contentiones in senatu Rom. Ap-
paratus belli adv. Persea. Primi pistores Rorase. V. Plin. xviir.
11. 28.

U. C. 581. A. C. 171. 01. CLII. 2. (L. xlii. 28.)

P. Licinius O'assus, C. Cassius Longinus. Delectus acrior.


Legationes et socii Rom. Perseus frustra bellum deprecatur, et
victoria uti nescit. Provincise avare et crudeliter administralse.
— Cotys II.

U. C. 582. A. C. 170. 01. clii. 3. (L. xliii. 4.)

A. Hostilius Mancinus, A. Atilius Serranus. Res in Mace-


donia baud prospere gestae.

U. C. 583. A. C. 169. 01. clii. 4. (L. xliii. 11.)


Q. Marcius Philippus II. Cn. Servilius Ceepio. C. Claudius
Pulcer et Ti. Sempronius Gracchus censores, qui delectum edicto
adjuvant, sed ordinem equestrem publicanosque offendunt. Res
110 TABULA
a M'i'rcio bene gestee in Macedonia. Lex Voconia testamentaria,
a Q. Voconio Saxa trib. pi. lata. Gentius et Eiimenes suspecti.
Rhodiorum stulia postulatio. A. C. 169-116. Ptolemseus vii.
Euergeta s. Physcon.

U. C. 584. A. C. 168. 01. cliii. 1. (L. xliv. 17.)

L. JEmilius PaulusII. C. Licinius Crassus. Perseus Rho-


dios et Antiochum solicitat, et Eumeni, Gentio Gallisque pecu-
niam promissam non solvit. L. Anicius prsetor Illyricum expug-
nat et Gentium capit. Eclipsis lunse prgsdicta a C. Sulpicio Gallo.
Perseus ad Pydnam ab ^milio victus, et in Samotbracia captus.
C. Popilius Lsenas legatus punit Rhodios, et Antiochum, virga
circumscriptum, a bello Ptolemaeo inferendo absterret. Libertini
in tribum Esquilinam a censoribus conjecti. — Metrodorus pbilos.
et pictor.

U. C. 585. A. C. 167. 01. cliii. 2. (L. xlv. 16.)

Q. yElius Pectus, 31. Junius Pennus. Rhodiis dubium datur


responsum. Macedonia et Illyricum provinciee Rom. Trium-
phus et ^milii, a Ser. Sulpicio Galba militibusque frustra impe-
ditus, et Anicii. Oratio ^milii de sua fortuna. A. C. 167-135.
Judas, Jonathan et Simon fratres, Maccabeei s. Hasmonaei.

U. C. 586. A. C. 166. 01. cliii. 3. (L. xlv. 44.)

M. Claudius Marcdlus, C Sulpicius Gallus. Prusiae adventus


et humilitas. Eumenes Italia excedere jubetur, ferturque lex, ne
cui regi Romam liceat.

U.C. 587. A. C. 165. 01. cliii. 4.

T. Manlius Torquatus JC. Cn. Octavius. Rhodii deprecantes


in societatem Rom. recipiuntur.

U. C. 588. A. C. 164. 01. cliv. 1.

A. Manlius Torquatus, Q. Cassius Longinus. Mors Persei.


L. ^milius Paulus et Q. Marcius Philippus censores. Hie me-
lius horologium in publico, ille Minervam, Phidise opus, in eede
Fortunse ponit.
HISTORICiE. Ill

U. C. 589. A. C. 163. 01. cliv. 2.


Ti. Semp7'onius Gracchus II. J\I. Juventins Thnlna, qui prae
Isetitia moritur. C, Siilpicius Callus, in Gifieciam et Asiam mis-
sus, insolenter agit, et civitates aliquot dissociat a foedere Achaico.
Legati Rom. concordiam restituunt inter PtolemaDos fratres, Phi-
lometorem et Physconeni, opesque regnorum niinuere jubentur.
A. C. 163-161. Antiochus v. Eupator puer, cujus tutor est

Lysias.

U. C. 590. A. C. 162. 01. cliv. 3.

P. Cornelius Scipio Nasica Corculum, C. Marcius Figulus,


P. Cornelms Lentuhis, Cn. Domitius Ahenoharbus. Res in Cor-
sica, Liguria et Lusitania gestae. Ptolemoso Physconi a fratre

Cyprus datur jussu senatus Rom.

U. C. 591. A. C. 161. 01. CLIV. 4.

M. Valerius Messalla, C. Fannius Straho. Lex Fannia sum-


tuaria. SC. de philosophis et rhetoribus Urbe pellendis. A. C.
161-149. Demetrius i. Soter.

U. C. 592. A. C. 160. 01. clv. 1.

L. Anicius Gallus, M. Cornelius Cefhegus, qui paludes Pomti-


nas exsiccare coepit. Cn.Tremellio trib. pi. qui M. iEmilii Lepidi
Pont. Max. (qui etiam bis consul fuerat, et proximo anno princeps
senatus quintum lectus est) majestatem verbis violaverat, mulcta
dicta. — Nicander poeta.
U. C. 593. A. C. 159. 01. clv. 2.

Cn. Cornelius Dolahella, M. Fulvius Nobilior. Lex de ambitii


lata. P. Cornelius Scipio Nasica Corculum (qui primus clepsy-
dram et sub tecto dedicavit) et M. Popilius Lsenas censores tol-

lunt circa forum statuas. Plin. xxxiv. 6. 13.

U. C. 594. A. C. 158. Ol. clv. 3.

M. JEmilius Lepidus, C. Popilius Lcenas II. Ptolemseorum


discordia a senatu Rom. iterum sublata. C. Fannius legatus in
Dalmatiam et Illyricum missus. M. Fulvius proc. de Eleatibus,
112 TABDLiE

Liguriee populo, tiiumphat. — Hipparchus Niceeensis mathem.


A. C. 158-136. Attalus ii. Philadelphus.

U. C. 595. A. C. 157. 01. clv. 4.

Sex. Julius Casar, L, Aurelius Orestes. Ariarathes, regno


Cappad. ab Oropherne pulsus, sua virtute et Attali opera restitui-
tur. M. Cato in Africam missus propter perpetuas Poenorum cum
Masinissa contentiones.

U.C. 596. A. C. 156. 01. clvi. 1.

L. Cornelius Lentulus Lupus, C. Marcius Figulus II. JC.


Bellum Dalmaticum. Lex ^lia cle comitiis, et Fufia, ne omnibus
diebus fastis legem ferre liceret.

U. C. 597. A. C. 155. 01. clvi. 2.

P. Cornelius Scipio Nasica Corculum II. M. Claudius Mar-


cellus II. Carneades, Diogenes Babyl. et Critolaus philosophi et
legati ab Atheniens. Romam missi, et, Catone auctore, mox di-

missi. Prusias Attalo bellum infert et eo abstinet jussu senatus


Rom. In eo tractatur causa exulum Achaicorum. Bella cum
Lusitanis, Liguribus et Dalmatis gesta.

U. C. 598. A. C. 154. 01. clvi. 3.

Q. Opimius, L. Postumius Albinus et M\ Acilius Glahrio.


Ligures victi. Ptolemseorum et Prusise Attalique bellum et pax,

a Romanis composita. M. Valerius Messalla et C. Cassius Lon-


ginus censores. —
Pacuvius. A. C. 154-124. Mithridates v.

U. C. 599. A. C. 153. 01. clvi. 4.

Q. Fulvius Nobilior, T. Annius Luscus, qui primi Kal. Jan.


magistratum ineunt. Bella in Hispaniis gesta. Bellum Prusise
et Attali Romanorum opera finitum. Lex Scatinia de nefanda
Venere? — Nicander poeta et Philo Byzant. mathem.

U. C. 600. A. C. 152. 01. clvii. 1.

M. Claudius Marcellus III. L. Valerius Flaccus. Poenis exer-


citum grandem cogentibus, bellum suadet M. Cato, adversante
P. Scipione Nasica, qui legatus Carthaginem mittitur. Mar-
HISTORICiOi. 113

cellus in Celtiberia Nercobricis, Bellis et Tittis dat inducias, et

Cordubam condit. — Crates Mallotes.


U. C. 601. A.C. 151. 01. CLvii. 2.
L. Licinius Lucullus, A. Postumius Alhinus orator, et qui
Greece historiam scripsit. Masinissa nuntiat, Poenos bellum stru-
ere, et decern legati Carthaginem mittuntur. Celtiberia a Mar-
cello pacata. Bellum a Lucullo Vaccseis, Caucensibus et Inter-
catiensibus illatum. Ser. Sulpicius Galba, propraetor et vir elo-
quentissimus. XXX. Lusitanorum millibus perfidia trucidatis,
Viriathini belli causa extitit.

U. C. 602. A. C. 150. 01. clvii. 3.

T. Quintius Flamininus, M\ Aciiius Balbus. Bellum Poeno-


rum cum Masinissa. Achoeorum exules reducti, annitentibus Po-
lybio et P. Scipione. — Agatharchides. A. C. 150-100. Libri
Maccab. scripti.

U. C. 603. A. C. 149. 01. clvii. 4.

L. Marcius Censorinus, M\ Manilius JC. Bellum Punicum


III. Virtus Scipionis. Lex Calpurnia, prima de repetundis, lata
a L. Calpurnio Pisone trib. pi. qui etiam annales scripsit et ora-
tiones, consulque fuit a. U. 619. et censor, 632. Andriscus s.

Pseudophilippus Macedoniam occupat.

U. C. 604. A. C. 148. 01. clviii. 1.

Sp. Postumius Albinus, L. Calpurnius Piso Cfesonius. Prusias


Nicomedi filio insidians hujus jussu occiditur. Masinissa decedit,
et P. Scipio iEmilianus inter liberos ejus regnum dividit. P. Sci-
pio Nasica et P. Juventius Thalna adv. Andriscum missi. A. C.
148-145. Alexander Bala rex Syrise.

U. C. 605. A. C. 147. 01. clviii. 2.

P. Cornelius Scipio JEmilianus (Africanus Numantinus, ado-


lescens, sedilitatem petens) C. Livius Drusus Mamilianus JC.
Andriscus a Q. Coecilio Metello Macedonico bis victus ei traditur
a Byra Thracise regulo. Scipio Megara, Nepherim, aliasque Car-
thaginis partes, preeter Byrsam, et castra Hasdrubalis expugnat.
Deiph. et Var. Clas. Livius. L
114 TABULA

Bellum Achaicum et Disei molimina. Metellus triumphal, etptimna


aedem ex marmore facit cum porticu.

U. C. 606. A. C. 146. 01. clviii. 3,

Cn. Cornelius Lentulus, L. Mummius Achaicus. Excidium


Carthaginis et Corinthi. A. C. 146-140. bellum cum Viriatho
Lusitanorum duce.

U. C. 607. A. C. 145. 01. clvui. 4.

Q. Fabius Max. jEmilianus, L. Hostilius Mancinus. Panse-


tius. L. Cassius Hemina. A. C. 145-140, et 130-125. Deme-
trius II. Nicator ; Antiochus vi. Entheus, et tutor ejus Diodo-
tus s. Tryphon.

U. C. 608. A. C. 144. 01. clix. 1.

Ser. Sulpicius Galba, L. Aurelius Cotta.

U. C. 609. A. C. 143. 01. clix. 2.

Ap. Claudius Pulcher, Q. Ceecilius Metellus Macedonicus


Appius victis Salassis injussu populi triumphat assidente in curru
filia, Vestali, ne tribunorum aliquis intercedat. Celtiberi et Nn-
mantini a Metello fusi. P. Scipio, Mummius et L. Csecilius Me-
tellus in Asiam et iEgyptum missi. Lex Didia sumtuaria. A. C.
143-133. Bellum Numantinum.

U. C. 610. A. C. 142. 01. CLIX. 3.

L. Ciecilius Metellus Calvus, Q. Fabius Max. Servilianus.


P. Cornelius Scipio et L. Mummius censores discordes. Pseudo-
philippus alter a Cn. Tremellio Scrofd quEostore csesus cum exer-
citu. L. Hostilius Tubulus prsetor, qui palara pecunias ob res
judicandas ceperat, accusatur.

U. C. 611. A. C. 141. 01. CLIX. 4.

Q. Pompeius Rufus Bithynicus, Cn. Servilius Ccepio. D. Ju-


nius Silanus prcetorius, qui Macedoniam provinciam spoliaverat,
a T. Manlio Torquato patre damnatus. Q. Fabius pacem dat
Viriatho.
HlSTORICiE. 1J5

U. C. 612. A. a 140. 01. CLX. 1.

C. Leelius Sapiens, Q. Servilius Capio. Hie Viriathum per


proditores necandum curat; dux militibus invisus com-et psene
bustus. Q. Porapeius, a Numantinis saepius pacem cum
fusus,
iis facit, et metu belli liberatus cam factam inficiatur. Lex Mem-
raia de norainibus virorum, reip. causa absentium, inter reos non

recipiendis.

U. C. 613. A. C. 139. 01. clx. 2.

Cn. Calpurnius Piso, M. Popilius Lcenas. Peregrinarum reli-


gionum cultores et Chaldsei ex Italia pulsi. Lex Gabinia tabel-
laria. P. Scipio et L. Cotta accusati.

U. C. 614. A. C. 138. OL clx. 3.

P. Cornelius Scipio Nasica Serapio, D. Junius Brutus Callai-


cus. Hie Valentiam condit. Popilius ad Numantiam male rem
gerit. C.Matienus, qui exercltum in Hispania deseruerat, graviter
punitur. —
Apollodorus Athen. mythogr. Posidonius Stoicus.
Demetrius Scepsius. Castor chronogr.

U. C. 615. A. C. 137. 01. CLX. 4.

M. jEmilius Lepidus Porcina, C. Hostilius Mancinus. Hie


malis ominibus profectus et fugatus a Numantinis pacem cum iis

facit per Ti. Gracchum, Brutus plurimos Hispaniarum populos


perdomat et transit Oblivionis flumen. Diodotus s. Tryphon rex
Syrise. Lex Cassia tabellaria. A. C. 137-128. Phraates ii.

U. C. 616. A. C. 136. 01. CLxi. 1.

L. Furius Philus, Sex. Atilius Serranus. Gallseci a Bruto


devicti. M. ^Emilius a Pallantinis in Vaccseis fugatus damnatnr.
Mancinus Numantinis deditus non recipitur. A. C. 136-131.
bellum servile in Sieilia. Fugitivorum duces Eunus et Cleon.—
L. Attius s. Accius. A. C. 136-133. Attains in. Philometor.

U. C. 617. A. C. 135. 01. clxi. 2.

Ser. Fulvius Flaccus, Q. Calpurnius Piso. Ardysei domiti,


A- C. 135-106. .loannes Hyrcanus.
116 TABULA
U. C. 618. A. C. 134. 01. clxi.3.
P. Cornelius Scipio Mmil. II. Africanus, Nnmantinus, C.
Fuhius Flaccus. Scipio exercitum Hispanicum, licentia, luxu et
ignavia corruptum, ad severam revocat disciplinam. Jugurtha et
C. Marius in ejus castris tirocinia ponunt.

U. C. 619. A. C. 133. 01. clxi. 4.


P. Mucins Sccevola, (Pont. Max.) orator et JC. qui primus
fundavit jus civile ejusque scientiam in familiam Muciam intulit.

L. Calpurnius Piso Frugi. (V. ad U. C. 603.) Pergamus aut po-


tius bona Attali iii. populo Rom. hsereditate relicta. Numantia
a Scipione capta deletur. Seditio, leges agraria? et mors Ti. Sem-
pronii Gracchi trib. pi. Antiochus vii. Euergetes s. Sidetes Hie-
rosolyma obsidet.

U. C. 620. A. C. 132. 01. clxii. 1.

P. Popilius L<£nas, P. Rupilius Lupus. Bellum Asiaticum


ciim Aristonico. Servi victi et capta Enna.

U. C. 621. A. C. 131. 01. CLXII. 2.

P. Licinius Crassus Dives Mucianus, (P. Mucii Scsevolse fra-


ter, JC. orator et Pont. Max.) L. Valerius Flaccus flamen Mart.
Hunc a sacris discedere vetat coUega, qui ipse legibus solvitur.
Q. Csecilius Metellus Maced. et Q. Pompeius censores de plebe.
C. Papirii Carbonis trib. pi. et oratoris contentio cum P. Scipione,
lex tabellaria et rogatio de iisdem tribunis pi. reficiendis. P. Ru-
pilius conficit bellum servile et leges dat Sicilise.

U. C. 622. A. C. 130. 01. clxii. 3.

C. Claudius Pulcher, M. Perperna. Crassus ab Aristonico


victus perit. C. Atinius Labeo trib. pi. legem fert Atiniara, ut
tribuni pi. senatores sint, et Metellum censorem saxo Tarpeio
prsecipitari jubet. Aristonicus a Perperna captus. Antiochus
VII. a Phraate victus perit. Ptolemaeus vii. Euergetes Alexan-
dria pulsus.

U. C. 623. A. C. 129. 01. clxii. 4.


C Sempronius Tuditanus, M\ Aquilius. Ille lapydas debellat,
HISTORICiE. 117

liic conficit reliquias belli Asiatici et fontibus venenum miscet.


C. Gracchus, C. Carbo et M. Fulvius Flaccus, triumviri agris
dividundis, turbas cient, et P. Scipio Afric. adversarius eoruni, in
cubiculo suo exanimis reperilur.

U. C. 624. A. C. 128. 01. clxiii. 1.

Cn. Octavius, T. Annhis Luscus Rufus. A, C. 128-124. Arta-


banus ii.

U. C. 625. A. C. 127. 01. clxiii. 2.

L. Cassius Longinus Ravilla, L. Cornelius China.

U. C. 626. A. C. 126. 01. clxiii. 3.

M. jEmilius Lepidus, L. Aurelius Orestes. Lex Junia, a M.


Junio Penna trib. pi. lata de peregrinis Urbe pellendis. Earn
frustra dissuadet C. Gracchus, qui qusestor in Sardinian! mit-

titur.

U. C. 627. A. C. 125. 01. clxiii. 4.

M. Plautius Hypscsus, M. Fulvius Flaccus, qui sociis civita-


tem Rom. daturus turbas niovet. Cn. Servilii Ceepionis et L. Cas-
sii Longini severa censura et aqua Tepula. Fregellana rebellio a
L. Opimio prsetore oppressa. — Seleucus v.

U. C. 628. A. C. 124, 01. clxiv. 1.

C. Cassius Longinus, C. Sextius Calvinus. A. C. 124-63.


Mithradates vi. Eupator Magnus.

U. C. 629. A. C. 123. 01. clxiv. 2.

Q, Ceecilius Metellus Balearicus, T. Quintius Flamininus.


Baleares s, Gymnesise a Metello expugnatse. M, Fulvius proc.
triumphat de Salluviis, Liguribus et Vocontiis, annoque proximo
de iisdem C. Sextius proc. qui Aquas Sextias condidit. C. Grac-
chi trib. pi. leges Sempronise. — Alexander ii. rex Syrise.

U. C. 630. A. C. 122. 01. clxiv. 3.

Cn. Domitius Ahenobarbus, C. Fanniiis Straho. C. Gracchi et


M. LiviiDrusi tribunorum pi. leges. C. Gracchus, M. Fulvius et
118 TABULiE

Q. Rubrius triumviri colonise Carthaginem deducendoe ex lege, a


Q. Rubric trib. pi. lata. Biturtus, Arvernorum rex, et Allobroges
a Domitio victi. — L. Coelius Antipater, C. Sempronius Asellio,
C. Fannius hist. A. C. 122-97. Antiochus viii. Grypus.

U. C. 631. A. C. 121. 01. cLxiv. 4.

L. Opimius, (unde vinum Opimianum, quod largius provenit


hoc anno) Q. Fabius Max. Allobrogicus. Ab hoc Arverni cse-
duntur et Allobroges ab illius satellitibus C. Gracchus et M.
;

Fulvius Flaccus necantur. Bituitus captus cum filio Cogen-


tiato.

U. C. 632. A. C. 120. 01. clxv. 1.

P. ManiVms, C. Papirius Carho. (V. ad a. U. 621.) L. Cal-


purnius Piso Frugi et Q. Coecilius Metellus Balear. censores,
P. Decius trib. pi. Opimio diem dicit ob caedem civis Rom. in-
demnati.

U. C, 633. A. C. 119. 01. clxv. 2.

L. Aurelius Cotta, L. Ccecilius Metellus Dalmaticus, a quo


subacti Dalmatee. C. Carbo, qui Africano vim attuhsse credeba-
tur, accusatus a L. Licinio Crasso, summo oratore, cantharidis
sumtis judicio se subtrahit. C. Marius Arpinas trib. pi. legem
fert de ambitu, ut pontes augustiores fiant : et viatorem mittit ad
Cottam cos. prehendendum.

U. C. 634. A. C. 118. 01. clxv. 3.

M. Porcius Cato, Q. Marcius Rex, et, Catone mortuo, Q. JEUus


Tubero. Stoeni a Marcio devicti, et Narbo Marcius colonia. Mi-
cipsa mortuo, regnura inter se dividunt Adherbal, Hiempsal et
Jugurtha.

U.C. 635. A. C. 117. 01. clxv. 4.

L. Ccecilius Metellus Diadematus, Q. Mucins Sccevola JC. et


augur. Jugurtha Hiempsalem necat, pellitque Adherbalem, qui
jussu senatus Rom. restituitur.
HISTORICiE. 119

U.-C. 636. A. C. 116. 01. CLxvi. 1.

C. Licinius Geta, Q. Fahius Max. Eburnus. C. Marias de


ambitu postulatus. A. C. 116-81. Ptolemseus vtii. Soter s.

Lath urns.

U. C. 637. A.C.I 15. 01. CLXVI. 2.

M. jEmiHus Scaiirus (orator et princeps senatus) M. Ceecilius


Metellus. C. Marius prsetor.
^milius triumphat de Carnis, et
a Placentia ad Parmam viam munit. Idem leges, cibariam et de
libertinorum sufFragiis, fert, coercetque P. Decium prsetorem non
assurgentem. L. Caecilius Metellus Dalmat. et Cn, Domitius
Ahenob. censores severi.

U. C. 638. A.C. 114. 01. CLXVI. 3.

M\ Acilius Balbus, C. Porcius Cato. Lusitania a C. Mario


pacata. Cato a Scordiscis fusus. Emilia, Licinia et Marcia Ves-
tales damnatse. A.C. 114-95. Antiochus ix. Cyzicenus Phi-
lopator. 114-25. M. Terentius Varro.

U. C. 639. A.C. 113. 01. CLXVI. 4.

C. Cacilius Metellus Caprarius, Cn. Papirius Carho. A. C.


113-100. Cimbri, Teutoni,(a quibus Carbo vincitur) Ambrones et
Tigurini.

U. C. 640. A. C. 112. 01. CLxvii. 1.

M. Livius Drusus, (v. U. 630.) L. Calpurnius Piso Cce-


ad a.

soninus. Scordisci a T. Didio proprset. et Druso victi. Samaria a


Joanne Hyrcano diruta. Adherbal a Jugurtha occisus.

U. C. 641. A. C. 111. 01. CLXVII. 2.

P. Cornelius Scipio Nasica, Serapionis f. L. Calpurnius Piso


Bestia. A.C. 111-106. bellum Jugurthinum. Charmadas, Clito-
machus, ^schines, Metrodorus, Diodorus philosophi.

U. C. 642. A. C. 110. 01. CLXVII. 3.

M. Minucius Rufus, Sp. Postumius Albinus. Jugurtha Ro-


tnse C. Basbium trib. pi. corrumpit, occiditque Massivam. Nova
pax ignominiosa.
120 TABULyE

U. C.643. A. C. 109. 01. clxvii. 4.

Q. Cacilius Metellus Nuniidicus, M. Junius Silanus. lUe Ju-


gurtham ssepius fugat ; hie a Cimbris vincitur. A. C, 109-32. At-
ticus. M. jEmilius Scaurus et M. Livius Drusus censores. lUe
coUega mortuo abdicat, tribiinis carcerem minitantibus. Via JE-
milia et pons Mulvius opera ejus.

U. C. 644. A. C. 108. 01. clxviii. 1.

Ser. Sulpicius Galba orator, Q. Hortensius, M. Aurelius Scau-


rus orator. Marii inimicitise cum Metello, et insidiae Jugurthse
structse.

U. C. 645. A. C. 107. 01. clxviii. 2.

C. Marius, L. Cassius Longimis, M, ^milius Scaurus II.


Cassius a Tigurinis csesus cum L. Pisone et exercitu. Jugurtha
et Bocchus, Maurorum rex, a Mario ssepius victi. Lex Coelia ta-
bellaria, et Thoria agraria.

U. C. 646. A. C. 106. 01. clxviii. 3.

C. Atilius Serranus, Q. Servilius Ctepio. Hie diripit Tolosam


aurumque Tolosanum intervertit. Jugurtha a Boccho traditur
Syllse, superbo qusestori Marii. Lex Servilia judiciaria, et Acilia
de repetundis. —Judas Aristobulus. A. C. 106-88. Ptolemseus
IX. s. Alexander i. 106-48. Cn. Pompeius M. 106-43. M. Tul-
lius Cicero.

U. C. 647. A. C. 105. 01. clxviii. 4.

P. Rutilius Rufus orator, JC. et philos. Cn. Manlius Maxi-


mus. Hujus etCsepionis exercitus a Cimbris occidione occisi. M.
Scaurus a Boiorige captus et necatus. Imperium Csepioni abro-
gatum. Servile bellum in Campania a P. Vettio equite Rom.
concitatum et a L. Lucullo prsetore oppressum.

U. C. 648. A. C. 104. 01. clxix. I.

C. Marius II. C. Flavius Fimbria. Lex Domitia de sacerdo-


tiis. A. C. 104-99. bellum servile in Sicilia. Salvius s. Try-
phon, et Athenio duces fugitivorum. Sylla Marii legatus Gallos
fundit, et Copillum regulum capit. A. C. 104-77. Jaunseus
Alexander.
HlSTORICiE. 121

U. C. 649. A. C. 103. 01. clxix. 2.

C. Marius III. L. Aurelius Orestes. Cilices piratee a M. An-


tonio prsetore domiti. C. Memmius, T. Albutius, M, Junius
Silanus et M. Scaurus accusantur. Cimbri a Celtiberis, Thraces
a Pisone, et servi a L. LucuIIo fusi. Artemidorus geogr.

U. C. 650. A. C. 102. 01. clxix. 3.

Marius IV. Q. Lutatius Catulus. Ad Aquas Sextias pri-


C.
mum Ambrones a Mario victi, deinde Teuton! et captus Teutobo- ;

dus. Q. Numidicus et C. Caprarius Cgecilii Metelli, fratres pa-


trueles, censores. L. Apuleii Saturnini tribunatus, leges et con-
tentiones cum Q. Metello cans. C. Memmio et Q. Servilio Cse-
pione quGestore urb. Q. Metelli oratio de maritandis ordinibus.

U. C. 651. A. C. 101. 01. CLXIX. 4.

C. Marius V. M\ AquiUius. Cimbri a Mario et Q. Catulo in

campis Raudiis occidione occisi. Fugitivi ab Aquillio victi. Pub-


licius Malleolus, matre necata, primus culeo insutus et in mare
prsecipitatus est. Apuleius, opera Marii satellitumque ejus,

occiso A. Nonio, per vim tribunus pi. fit, et Marius consul, pecu-
nia per tribus divisa.

U. C. 652. A. C. 100. 01. clxx. 1.

C. Marius VI. L. Valerius Flaccus. Leges Servilise C. Glau-


cii preetoris. C, Memmius candidatus consulatus occiditur.
Apuleii tribunatus, leges novae, conspiratio cum C. Glaucia, C.
Saufeio qusestore perfidoque Mario, et occisio. Exilium Q. Me-
telli. —Afranius, C. Titius et Sex. Turpilius poetse.

U. C. 653. A. C. 99. 01. clxx. 2.

M. Antonius orator, A, Postumius Albinus. Bellum servile

a M. Aquillio confectum. Sex. Titii tribunatus, leges, contentio


cum M. Antonio et exilium. Q. Metelli reditus. P. Furius trib.

pi. a populodiscerptus. A. C. 99-44. C. Julius Caesar.

U. C. 654. A. C. 98. 01. clxx. 3.

Q. Cacilius Metellus Nepos, T. Didius Vivius. Lex Ceecilia


Didia de modo legum promulgandarum per trinundinum et de
Delph, et Var, Clas. Livius. M
122 TABULiE

duabus rebus una lege non per saturam ferendis sen conjungendis.
M'. Aquillius, repetuudarum reus, a M. Antonio defenditur. L.
Valerius Flaccus et M. Antonius censores. In Asia Q. Mucius
Scsevola praetor et P. Rutilius Rufus legatus aut pro qusestore
(v. ad a. U. C. 647.) coercent publicanorum injurias. —Arta-
vasdes i.

U. C. &55. A.C. 97. 01. clxx. 4.

Cn. Cornelius Lentulus Clodiamis, P. Licinius Crassus, Lex


Licinia sumtuaria. Anni magni conversio. A. C. 97-93. Seleu-
cus VI. Epipbanes.

U. C. Q5Q. A. C. 96. 01. clxxi. 1.

Cn. Domitius Ahenobarbus, C. Cassius Loiiginus. Cyrenarum


regnura testamento Ptolemsei Apionis translatum ad Romanos.
Cekiberi a T, Didio et virtute Sertorii saepius victi. —Meleager
Anthol.

U. C. 657. A.C, 95. 01. clxxi. 2.

L. Licinius Crassus JC. et orator, homo luxuriosus, Q. Mucius


Sctevola JC. et Pont. M. collegae in omnibus magistratibus, prse-
ter censuram. Lex Licinia Mucia de civitate sive civibus regundis,
ne quis sit pro cive, qui non sit civis ; quae praecipua fuit causa
belli Italici. C. Norbanus trib. pi. diem dicit Q. Servilio Cae-
pioni. — Antiochus x. Eusebes.
U.C. 658. A.C. 94. 01. clxxi. 3.

C. Coelius Caldus, L. Domitius Ahenobarbus. Hispanice, a T.


Didio et P. Crasso pacatae, a X. legatis ordinatae.

U. C. 659. A. C. 93. 01. clxxx. 4.

C. Valerius Flaccus, M. Herennius. Praetura et ludi L. Syl-


lae. Censura Cn. Domitii Ahenob. et L. Licinii Crassi. —Antio-
chus XI. et Philippi Philadelphi. A. C. 93-88. Demetrius iii.
Eucaerus et Philippus. 93-49. Lucretius.

U. C. 660. A. C. 92. 01. clxxii. L


C. Claudius Pulcher^ M. Perperna. Injusta condemnatio et
HISTORIC.^. 123

exilium Rutilii. (V. ad a. U. 654.) Sylla Tigranem expellit Cap-


padocia. M. Livii Drusi oratoris tribunatus et leges. —Q. iElius

Tubero JC.

U. C. 661. A. C. 91. 01. CLxxii. 2.


L, Marcius Philippus orator, Sex. Julius Ccesar. Drusus so-
ciorum patronus domi occisus. A. C. 91-88. bellum sociale s.
Marsicura et Italicum. — Sadducsei, Pliarissei, Esseni, Synedrium.
L. Cornelius Sisenna hist.

U. C. 662. A. C. 90. 01. clxxii. 3.

L. Julius Ccesar, P. Rutilius Lupus. Hi male res gerunt adv.


socios, at bene Marius, Sylla, Cn. Pompeius et Ser. Sulpicius.
Ariobarzanes et Nicomedes regnis pulsi a Mithridate. Lex Varia
Q. Varii Hybridse trib. pi. de majestate ; et Julia de civitate cum
lis sociis communicanda, qui fundi (huic legi) fierent, i. e. ejus
beneficio uti vellent.

U. C. 663. A. C. 89. 01. clxxii. 4.

Cn. Pompeiics Straho, Magni pater, L. Porcius Cato. Leges


Plautiae, M. Plautii Silvani trib. pi. de judiciis cum equitibus et
senatu communicandis, et de vi armatis hominibus. Lex Plautia
Papiria C. Papirii Carbonis (trib. pi.) de civitate sociis danda. P.
Licinius Crassus et L. Julius Caesar censores socios, novos cives,
rejiciunt in novas postremasque tribus. A. Sempronius Asellio
prsetor urb. Romae a foeneratoribus, A. Poslumius Albinus legatus
ab exercitu suo, et Cato consul in praelio a C. Marii filio necatur.
A. C. 89-62. bellum Mithridaticum.

U. C. 664. A. C. 88. 01. clxxiii. 1.

L. Cornelius Sylla, Q. Pompeius Rufus. P. Sulpicii Rufi tri-

bunatus, leges (ut exules revocentur, ut novi cives et libertini dis-


tribuantur per tribus, utque bellum Mithrid. Syllse mandatum,
Mario decernatur) et mors. Bellum civile inter Marium et Syl-
1am. Hie adversarios Urbe pellit, et in Asiain proficiscitur. Ma-
rius cum filio in Africam venit. Q. Pompeius, auctore Cn. Pom-
peio, et filius ejus, gener Syllse, a Sulpicio occisus. Mithridates
M'. Aquillium omnesque Romanos, in Asia negotiantes, trucidari
124 TABULA
jubet. —Sex. Pompeius, JC. et geometra,
frater consulis, Stoicus,

Scymnus. Philo philos. A.'C. 88-84. Antiochus xii. Diony-


sus.

U. C. 665. A. C. 87, 01. clxxiii. 2.

Cn. Octavius, L. Cornelius Cinna. Hie per quatuor annos sae-


vit in Syllanos, et a collega pulsus in Urbem redit scriptis quatuor
exercitibus, quibus ipse et Marius, ex Africa revocatus, et Q. Ser-
torius et Cn. Papirius Carbo prsesunt. Cn. Pompeius proc. qui
utramque partem foverat, fulmine ictus unco trahitur. Mors Oc-
tavii, L. Merulge, Q. Catuli, C. Atilii Serrani, P. Lentuli, C. Cae-
saris, M. Beebii, C. Numitorii, M. Antonii et Crassorum.

U. C. 666. A. C. 86. 01. clxxiii. 3.

C.Marius VII. L. Cornelius Cinna II. et, Mario mortuo, L.


Valerius Flaccus II. qui in Asiam missus, ut Syllse succederet, a
C. Flavio Fimbria legato interficitur. Lex Valeria ab eo lata de
sere alieno. Archelaus, a Sylla aliquoties victus, se et classem ei

tradit. L. Marcius Philippus et M. Perperna censores, Athenae


a Sylla captse. C, (M.) Marius Gratidianus prsetor rem numma-
riam constituit. — Metrodorus geogr.
U. C. 667. A. C. 85. 01. clxxiii. 4.

L. Cornelius Cinna III. Cn. Papirius Carbo. Mithridates a


Fimbria victus ac paene captus.

U. C. 668. A. C. 84. 01. clxxiv. 1.

L. Cornelius Cinna IV. Cn. Papirius Carbo II. Cinna ab ex-


ercitu suo occisus. Pax Mithridati a Sylla data. Mors Fimbriae.
— L. Cornelius Sisenna. A. C. 84-47. Valerius Catullus. 84-
31. C. Sallustius Crispus.

U. C. 6 9. A. C. 83. 01. clxxiv. 2.

L. Cornelius Scipio Asiaticus, C. Junius Norbanus Flaccus.


Pacis conditiones Syllae et ab eo praepositse. Norbanus ab eo
victus, et captus Scipio. Incendium Capitolii. Cn. Pompeius
adolescens tres legiones Syllae adducit, fusisque Bruto, Scipione
HISTORIC/E. 125

et Carbone, Imperator ab eo salutatur. A. C. 83-G9. Tigra-


nes II.

U. C. 670. A. C. 82. 01. clxxiv. 3.

Cn. Papirius Carho III. C. Marius C. F, juvenis xx. annis


minor. L. Damasippus (Brutus) prsetor Marii jussu Q. Scoevo-
1am, L. Domitium, P. Antistium, C. Carbonem Arvinam alios-
que Syllanos nobilesque cives Romse trucidat. L. Murena, ab
Archelao incitatus, Mitbridati bellum infert. Mors Carbonis et
Marii. Praenestini a Sylla occisi. Syllse crudelitas, proscriptio,

leges, dictatura perpetua et cognomen Fausti s. Felicis.

U. C. 671. A. C. 81. 01. CLXXIV. 4.


M. Tullius Deciila, Cn. Cornelius Dolabella. A. Gabinius ad
pacem cum Mitbridate renovandam missus. Cn. Pompeius res
in Africa gerit, — Q. Claudius Quadrigarius, L. Licinius Macer,
Valerius Antias historici. ^nesidemus. — Ptoleraseus x. A. C.
81-66. Ptolemseus xi.

U. C. 672. A.C. 80. 01. CLXxv. I.

L. Cornel. Sylla Felix II. Q. Cacti. Metellus Pius.

U. C. 673. A. C. 79. 01. clxxv. 2.

P. Servilius Isauricus, Ap. Claudius Pulcher. Sylla sponte


privatus.

U. C. 674. A. C. 78. 01. clxxv. 3.

M. Mmilius Lepidus, Q. Lutatius Catulus. Syllse pbthiriasis,

mors, exequise et sepultura in campo Martio. Lepidus Syllso


acta vult rescind!, et cum exercitu Romam venit : sed a Pompeio
victus in Sardiniam fugit ibique moritur.

U. C. 675. A. C. 77. 01. clxxv. 4.

D. Junius Brutus, Mam. Mmilius Lepidus Livianus. A. C.


77-72. bellum Sertorianum. 77-67. bellum piraticum cum Cilici-

bus. Bella cum Thracibus, Sarmatis, Msedis et Dardanis.

U. C. 676. A. C. 76. Ol. clxxvi. 1.

Cn, Octavius M. F. C. Scribonius Curio orator. Res a Cn.


126 TABULA
Pompeio et Q. Metello adv. Sertorium, Herculeium quaestorem
M. Perpernam et a E. Murena adv. piratas gestae. Ora-
ejus et ;

cula Sibyllina undique conquisita.

U. C. 677. A. C. 75. 01. clxxvi. 2.

C. Aurelius Cotta, L. Octavius. Curio succedit Ap. Claudio


mortuo, et cum Dardanis feliciter pugnat. Turbee propter ino-
piam annonsD. Lex Aurelia consulis, ut tribuni pi. alios quoque
magistratus capere possint. Bithynia Romanis hsereditate relicta
aNicomede iii. et pars Libyse a Ptolemseo Apione. Mithridatis
bellura III. et foedus cum Sertorio.

U. C, 678. A. C. 74. 01. clxxvi. 3.

L. Licinius Lucullus, M. Aurelius Cotta. Hie male, ille bene


res gerit adv. Mithridatem. M. Antonii praetoris avaritia, impe-
rium totius orse maritimse et mors. Caesar a piratis captus. C.
Verres praetor urb.

U. C. 679. A. C. 73. 01. clxxvi. 4.


C. Cassius Varus, M. Terentius Varro Lucullus. Lex frumen-
taria ab iis lata. Mithridates, ad Cyzicum et Lemnum a LucuUo
proc. victus, in Pontum profiigit. Dardani a C. Curione proc.
domiti. Deiotarus, Gallograeciae tetrarches, Mithridatis praefectos
csedit. A. C. 73-71. bellum Spartacium s. gladiatorium et ser-
vile adv. Spartacum; Crixum, Q^nomaum et Publipora gestum.
A. C. 73-71. C. Verris praetura Sicula.

U. C. 680. A. C. 72. 01. clxxvii. 1.

L. Gellius Publicola, Cn. Cornelius Lentulus Clodianus. M.


Lollius Palicanus trib. pi. Sertorius a M. Perperna, perfido
amico, occi&us, et hie a Cn. Pompeio.

U. C. 681. A. C. 71. 01. CLXXVII. 2.

P. Cornelius Lentulus Sura, Cn. Aufidius Orestes. M. Cras-


sus prietor et Cn. Pompeius de fugitivis triumphant. Calagurrita-
norum pertinacia,

U. C. 682. A.C. 70. 01. clxxvii. 3.

Cti. Pompeius Magnus, M. Licinius Crassus Dives. Foenera-


HISTORICiE. 127

tores in Asia a LucuUo coerciti. Lex a Pompeio lata de tribunicia


potestate restituenda, et Aurelia judiciaria a L. Aurelio Cotta
praetore, ut judicia senatoribus, equitibus ac tribunis esrariis com-
munia essent. Machares Mithridatis f. amicus Romanorum. M',
Acilio Glabrione proet. judicium exercente, Cicero accusal Ver-
rem. L. Gellius Publicola, Cn, Cornelius Lentulus Clod, censores.
— C. Trebatius Testa, A. Cascellius, C. Camillus, L. Octavius
Balbus, Verrius Flaccus, A. Ofilius, Alfenus Varus, Hostilius ct
Aterius JCti. Posidonius. Geminus. Vitruvius. Cornelius Ne-
pos? A. C. 70-18. Virgilius.

U. C. 683. A. C. 69. 01. clxxvii. 4.

Q. Hortensius orator, Q. Ccecilius MeteUus Crelicus. Tigra-


nocerta a Lucullo capta. Capitolium a Q. Catulo dedicatum.
A. C. 69-58. Phraates in.

U. C. 684. A. C. 68. 01. clxxviii. 1.

L. Cacilius MeteUus, Q. Marcius Vatia Rex. Creta a Q.


Metello proc. subacta. A. C. 68-64. Antiochus xiii. Asiaticus
et Seleucus.

U. C. 685. A. C. 67. 01. clxxviii. 2.

C. Calpurnius Piso, M\ AcUius Glabrio. Hie successor Lu-


cullo missus. Bellum piraticum Cn. Pompeio cum infinita potes-
tate mandatum et intra paucos dies confectum. Leges latae ;

Acilia Calpurnia de ambitu ; Gabinise A. Gabinii trib. pi. de foe-

nere, de uno iraperatore adv. praedones creando, utque mense toto


Febr. senatus daretur legationibus ; Roscia theatralis L, Roscii
Othonis trib. pi. Maniliee C. Manilii trib. pl.de libertinorum suf-
fragiis, et de bello Miihrid. Pompeio mandando ; Cornelia C.
Cornelii trib. pi. de edictis perpetuis. A. C. 67-35. Hyrcanus
et Aristobulus fratres, hujusque filii Alexander et Antigonus.

U. C. 686. A. C. 66. 01. clxxviii. 3.

M\ jEmilius Lepidus, L. Volcatius Tullus. Prsetura Cicero-


nis, L. Catilinee, P. Vatinii, et C. Aquillii Galli JC. et auctoris
Aquillianarum formularum de dolo male, stipulatione, cet. A. C.
66-62. res a Pompeio in Asia gestai adv. Mithridatem et Tigra-
128 TAKULiE

nen, horuraque filios, Pharnacen et Tigranen. A. C. 66-51.


Ptolemeeus xii.Auletes, Cleopatra, Berenice, Archelaus.

U. C. 687. A. C. 65. 01. clxxviii. 4.

L. Aureliiis Cotta, L. Manlius Torquatus. Q. Lutatius Ca-


tulus et M. Licinius Crassus censores. Lex Papia C. Papii trib.
pi. de peregrinis Urbe pellendis. Csesaris sedilitas et munus gla-

diat. A. C. 65-8. Horatius.

U. C. 688. A. C. 64. Ol.cLxxix. 1.

L. Julius Ctesar, C. Marcius Figulus.

U. C. 689. A. C. 63. 01. clxxix. 2.

M. Tullius Cicero, C. Antonius. Conjuratio Catillnaria op-


pressa. Hierosolyma a Pompeio capta. Lex Caecilia de ambitn,

et Atia de sacerdotiis. P. Cornelii Lentuli Spintheris sedilis cur.

ludi magnifici et dibapha Tyria. LucuUi triumphus et luxus.


Mors Mithridatis. Csesar Pont. Max. Augustus nascitur.

U. C. 690. A. C. 62. 01. clxxtx. 3.

D. Junius Silanus, L. Licinius Murcena. Bellum Mithrid. a


Cn. Pompeio confectum ; Pontus et Syria provincise Rom. regna-
que Asiae divisa. M. Catonis tribunatus et ejus Ciceronisque
contenlio cum Q. Metello Nepote. Sacra Bonse Dese a P. Clo-
dio poUuta. C. Antonius proc. Macedoniam prov. avare admi-
nistrat : unde biennio post damnatur.

U. C. 691. A. C. 61. 01. CLXXIX. 4.

M. Piipius Piso Calpurninnus, M, Valerius Messalla Niger.


Triumphus Pompeii. L. Domitii Ahenobarbi eedilis cur. ludi. C.
Octavius et C. Julius Csesar prsetores. Q. Tullius Cicero pro-
praetor Asia. P. Clodius reus, stuprator sororura et quaestor in

Sicilia.

U. C. 692. A. C. 60. 01. clxxx. 1.

L. Afranius, Q. Ceecilius Metellus Celer. Conspiratio Cse-


saris, Pompeii et Crassi. L. Flavii trib. pi. lex agraria. Csesar
proprietor Gallise uit.
HISTORICiE. 129

U. C. 693. A. C. 59. 01. clxxx.2.


C. Julius Ccesar, M. Calpurnius Bibulus. Leges Julise, agraria,
de provinciis ordinandis et de repetundis. P. Clodius, a P. Fon-
teio adoptatus, a C. Herennio et Csesare ad plebem traducitur.
L. Vettii indicis turbse et mors. P. Vatinii tribunatus et leges de
repetundis deque Galliis cum Illyrico in quinquennium Csesari
decernendis. Macedonia a C. Octavio bene administrata.

U. C. 694. A. C. 58. 01. clxxx. 3.

L. Calpurnius Piso Ccesoninus, Csesaris socer, A. Gahinius.


(V. ad a. U. 685.) P. Clodii Pulchri tribunatus et leges. Exilium
Ciceronis. Prsetura L, Domitii Ahenobarbi, C. Memmii Gemelli,
L. Flavii, L. Cornelii Lentuli Cruris et P. Nigidii Figuli. M. M-
railii Scauri sedilitas, theatrum et ludi. A. C. 58-49. res a Cee-
Germania et Britannia gestae adv. Ariovistum, Or-
sare in Galliis,
getorigem, Dumnorigem, Cativolcura, Ambiorigem, Cassivelau-

num, Vercingetorigem, Commium, al. Orbilius Pupillus Graram.

U. C. 695. A. C. 57. 01. clxxx. 4.

P. Cornelius Lentulus Spinther, Q. Ccecilius Metellus Nepos.


Ciceronis reditus. Cyprus Ptolemseo erepta lege Clodia a M.
Catone propraet. Pompeii procuratio frumentaria cum imperio
infinite. Clodii contentiones cruenlae cum tribunis pi. Cice-
roni faventibus, T. Annio Milone, P. Sextio, C. Cestilio, M. Cis-
pio, T. Fadio Gallo, M'. Curio, Q. Fabricio, C. Messio. A. C.
57. ad 17. p. C. n. T. Livius.

U. C. 696. A. C. 56. 01. clxxxi. 1.

Cn. Cornelius Lentulus Marcel linus, L. Marcius Philippus.


Clodii sedilitas cur. novaque molimina. Reductio Ptolemsei regis
jEgyptii, a C. Porcio Catone trib. pi. et senatu impedita, a P.
Lentulo et Pompeio frustra expetita, et ab A. Gabinio, quern rex
corruperat, perfecta. Macedonia a L. Pisone proc. et Syria ab
A. Gabinio proc. male administrata. A. C. 56-37. Orodes i,

U, C. 697. A. C. 55. 01. clxxxi. 2.


Cn. Pompeius Magnus //. M. Licinius Crassus Dives //. Le-
ges Pompeiae, judiciaria ac de parricidiis ; et Trebonia, a C. Tre-
Delph, el Var. Clas, Livius. N
130 TABULvE

bonio Aspro trib. pi. lata, ut Pompelo Hispaniae, Crasso Syria


Partliicumque bellum in quinquennium, et Ceesari Gallise cum
Illyrico in aliud quinquennium decernerentur. Pompeii theatrum
et ludi. Hispanise per legates ejus, L. Afranium et M. Petreium,
administratse.

U. C. 698. A. C. 54. 01. clxxxi. 3.

L. Domitius Ahenobarbtis, Ap. Claudius Pulcher. Prsetura


Milonis, M. Catonis, Cn. Domitii Ahenob. P. Servilii Vatise
Isaur. et Ser. Sulpicii Galbse, Absolutio A. Gabinii, P. Vatinii,
M. Scauri et Cn. Plancii. Tribunatus Q. Mucii Sceevolse. Ex-
peditio Parthica malis om.inibus, intercedente C. Ateio Capitone
trib. pi. et infeliciter suscepta a M. Crasso.

U. C. 699. A. C. 53. 01. clxxxi. 4.

Cn. Domitius Calvinus, M. Valerius Messalla. M. Crassus in


bello Parthico peril. Clodius a Milone interficitur. Q. Pom-
peius Rufus trib. pi. rogatione lata, ut Cn. Pompeius dictator
diceretur, in carcerem conjicitur a senatu.

U. C. 700. A. C. 52. 01. clxxxii. 1.

Cn. Pompeius Magnus ///. solus, a quo mense Sextili coUega


asciscitur socer Q. Ceecilius Metellus Pius Scipio. Milonis exi-
lium. Leges Pompeias de ambitu, devi, de provinciis ; et Csecilia

de censura restituenda, quae sublata erat lege Clodia. Parthi


victi a C. Cassio, qusestore M. Crassi. A. C. 52-15. Proper-
tius.

U. C. 701. A. C. 51. 01. CLXXXII. 2.

M. Claudius Marcellus, Ser. Sulpicius Rufus, summus JC. et


orator. M. Tullius Cicero proc. Ciliciffi et Cypri. M. Calpur-
nius Bibulus proc. Syriao. Q. Minucius Thermus propr. Asiae.
P. Attius Varus propr. Africse. A. C. 51-48. Ptolemseus xiii.
Dionysius.

U. C. 702. A. C. 50. 01. clxxxii. 3.

L, JEjnilius Paulus, C. Claudius Marcellus. Ap. Claudius


Pulcher et L. Calpurnius Piso Caeson. censores ultimi, populi suf-
HISTORICiE. Ifil

fragiis creati. C. Sallustius hist, senatu motus. M. Coolius llu-


fus et M. Octavius scdiles cur. C. Titius, C. Curtius, M. Cato ii.

et M. Livius Drusus prsetores. Tribunatus C. Scribonii Curionis,


a Csesare corrupti, et lex viria et aliraentaria. — Conon.
U. C. 703. A. C. 49. 01. CLxxxii. 4.

C. Claudius MarceUus, L. Cornelius Lentulus Cms. SCtum


(le exercitu a Csesare dimittendo, et de Galliis L. Domitio Ahenob.
ac M. Considio Noniano tradendis. Bellum civile inter Coesarem
etPompeium. T. Labienus Csesarem deserit. L. Afranius et M.
Petreius ad llerdam victi. Cajsaris dictatura ac leges Julise. M.
iEmilius Lepidus praetor iirb, et Urbi prsefectus. — M. Manilius.
A. C. 49-17. Tibulliis.

U. C. 704. A. C. 48. 01. clxxxiii. 1.

C. Julius Casar II. P. Servilius Vatia Isauricus. M. Caelii


Rufi, praet. novarumque tabularum auctoris, et Milonis molimina
ac mors. Pugna Pharsalica ct mors Cn. Pompeii. Bellum Alex-
andrinum, et bibliothecse Alexandr. conflagratio. Honores in
Ceesarem coUati. A. C. 48-30. Ptolemaeus xiv. Puer et Cleo-
patra.

U. C. 705. A. C. 47. 01. clxxxiii. 2.

C Julius CcBsar Dictator II. qui M Antonium mag.


. eq. dixit,
et in paucos dies consules fecit Q. Fufium Calenum et P. Vati-
nium. Prsetura C. Sallustii. Tribunatus turbulentus P. Cornelii
Dolabellse, L. Trebellii et C. Asinii Pollionis. Cura Urbis M-
Antonio mandata. Bellum Africanum. — C.Trebatius Testa JC. et
trib. pi.

U. C. 706. A. C. 46. 01. clxxxiii. 3.

C. Julius Ccesar III. et Diet. iii. M. jEmilius Lepidus cos. et


mag. eq. Pugna ad Thapsum. Mors Afranii, Petreii, Fausti
Syllee, Q. Scipionis, M. Catonis Uiicensis, et JubjE, Caesaris
novi honores, triumphi quatuor, spectacula, instituta, leges et
fasti. Bellum Hispaniense. Preetores decem. Prsetura M. Junii
Bruti Csepionis et D. Junii Bruti Albini. — D. Laberius et Publius
Syrus.
132 TABUL>E

U. C. 707. A. C. 45. 01. clxxxiii. 4.


C. Julius Casar IV. et Diet. iv. M. JEmilius Lepidus II. et
mag. eq. nisi potius Caesar solus fuit consul, et sufFecti deinde
Q. Fabius Max. C. Trebonms, et C. Caninius Rehilus. Pugna
Mundensis. Mors Cn. Pompeii, T. Labieni et P. Vari. Fuga
Sex. Pompeii. Prsetores xiv. Ca^saris triumphus, superbia, dic-
tatura perpetua aliique honores summi ac divini.

U. C. 708. A. C. 44. 01. cLxxxiv. 1.

C. Julius Ccesar V. et Diet. v. M. Antonius, P. Cornelius


Dolabella. Magistri equitum M. JEmilius Lepidus et C. Oc-
tavius. Praetoies xvi. et sediles vi. Magistratus in plures
annos a Ca^sare ordinati. Csesaris opera, vasta consilia, arrogan-
tia, csedes, sepultura, testamentum. M. Antonii et C. Octavii
molimina, artes et discordia, Sex. Pompeii varia fortuna et recon-
ciliatio cum senatu. M. Brutus et C. Cassias in Macedoniam
Syriamque abeunt.

U. C. 709. A. C. 43. 01. clxxxiv. 2.

C. Vibius Pansa, A. Hirtius ; C. Julius Ccesar Octavianus, Q.


Pedius ; P. Fentidius, C. Carrinas. Dolabella et Antonius hos-
tesjudicati. Bellura Mutinense. Mors Hirtii et Pansse. Trium-
viratus et proscriptiones Octaviani, Antonii et Lepidi. Mors Cice-
ronis aliorumque. M. Brutus, C. Cassius et D. Brutus lege
Pedia damnati absentes. —Sosigenes. A. Sabinus. Gratius. Corn.
Severus. C. Pedo Albinovanus. A. C. 43. ad 17. p. C. n. Ovi-
dius.

U. C. 710. A. C. 42. 01. clxxxiv. 3.

L. Munacitis Plancus, M. jEmilius Lepidus II. Sicilia a


Sex. Pompeio occupata. Divini honores Csesari, Divi filio, de-
creti. Prselium Philippense et mors C. Cassii, M. Bruti et Q.
Hortensii. — Fundanius. P. Nigidius Figulus obit.

U. C. 711. A. C. 41. 01. CLXXXIV. 4.


L. Antonius, P. Servilius Vatia Isauricus. Agri proscriptorum
prsemiaque divisa veteranis tumultuantibus, aut promissa tantum,
et data demum a. U. 722. L. Antonii et Fulvise conspiratio. Bel-
JlJSTORICyE. 138

lumPerusinum. M. Antonii et Cleopatrae amores. Ti, Claudius



Nero prsetor, pater Tiberii Imp. T. Valgius Rufus. L. Vurius.
Plotius Tucca. M. Annseus Seneca.

U. C. 712. A. C. 40. 01. CLxxxv. 1.

Cn. Domitius Calvinus II. C. Asinius Pollio, (summus orator,


hist, etpoeta, qui et primus bibliothecam publ. extruxit) L. Cor-
nelius Balhus et P. Canidius Crassus. Trucidatio Perusinorum
urbisque incendium. Syria a Parthis, duce T. Labieno, et Italia
a Sex. Pompeio vastatur. M. Antonius cum Sex, Pompeio bel-
lum movet adv. Csesarem sed opera L. Cocceii Nervse, Asinii
;

PoUionis et Msecenatis pax Brundisina componitur firmaturque


nuptiis Octavise. Imperium Rom. inter triumviros iterum dividi-
tur. Q. Salvidieni conjuratio et mors. Lex Falcidia C. Falcidii
trib. pi. testamentaria de legatis. M. Vipsanii Agrippse pra^tura
urb. et ludi.

U. C. 713. A. C. 39. 01. clxxxv. 2.

L. Marcius Censorinus, C. Calvisius Sabinus. Consules in

VIII. annos, et plures in annum designati. Pax Puteolana fit


cum Sex. Pompeio, plebe ob famem sseviente, et impunitas datur
proscriptis. Cn. Domitius de Cerretanis, et Pollio de Parthinis
triumphat. A. C. 39-36. P. Ventidius Bassus, M. Antonii lega-
tus, homo mirae fortunae, Parthos et Labienum devincit, primus-
que triumphat de Parthis. Res prospere ab Agrippa propr. in
Aquitania gestae.

U. C. 714. A. C. 38. 01. clxxxv. 3.

Ap. Claudius Pulcher, C. Norbanus Flaccus. Praatores lxvii.


Triumviri reip. constituendse in alterum quinquennium. Aradii
et Judaei a C. Sosio, Antonii legato, domiti. A. C. 38-35. hel-
ium Siculum cum Sex. Pompeio, ab Agrippa confectum. Sex.
Pompeii Menae s. Menodori fraudulenta molimina. A. C. 38-3.
Herodes M.

U. C. 715. A. C. 37. 01. clxxxv. 4.

M. Vipsanius Agrippa, L. Caninius Gallus, T. Statilius Tau-


134 TABUL/E

rus. Portus Julius ab Agrippa factus. Amicitia Caisaris et An-


tonii restituta ab Octavia. —T3eiolarus ii. Polemo t, A. C. 37-
4. p. C. Phraates iv.

U. C. 716. A. C. 36. 01. clxxxvi. 1.

L. Gellius Puhlicola, M. Cocceius Nerva, L. Munacius Plan-


cus J[. p. Sulpicius Quirinus. Agrippa, devictis Sex. Pom-
peio praefectisque ejus, Demochare et Apollophane, corona aurea
rostrata donatur. Cn. Domitius triumphat de Hispanis, a quibus
aurum accepit coronarium. Honores Csesari et Agrippae decreti.
Lepidus, Csesari infestus et a legionibus corruptis desertus, hono-
res amittit praeter pontificatum max. Res ab Antonio adv. Par-
thos, et a P. Canidio Crasso, ejus legato, in Armenia, Iberia et
Albania gestee.

U. C. 717. A. C. 35. 01. clxxxvi. 2.

L. Cornificius, Sex. Pompeius Sex. F. Sex. Pompeius profugus,


reparato in Asia bello, ab Antonii legatis, C. Furnio et M. Titio,
occiditur. Japydse, Dalmatse et Pannonii a Csesare subacti.

U. C. 718. A. C. 34. 01. clxxxvi. 3.

L. Scribonius Libo, M. Antonius II. L. Sempronius Atrati-


mis, Paul. jEmilius Lepidus, C. Mcmmius, M. Ilercnnius. Sa-
lassi a M. Valerio Messalla domiti. Antonius Artavasden dolo
capit et Armenian! dat filio suo ex Cleopatra suscepto.

U. C. 719. A. C. 33. 01. clxxxvi. 4.

C. Julius Ceesar Octavianus II. L. Volcatius Tullus ; P. Au-

tronius Pieius, L. Flavius, C. Fonteius Capito, (ad unguem fac-


tus homo) M. Acilius Aviola, L. Vinucius, L. Laronius. Agrippse
eedilitas, opera publica, ludi. Mathematici ab eo pulsi Urbe.
Dalmatse a T. Statilio Tauro subacti. Portions Octaviee et biblio-
theca in ea.

U. C. 720. A. C. 32. 01. clxxxvii. 1.

Cn. Domitius Ahenob. C. Sosius ; L. Cornelius, N. Valerius.


Caesar et Antonius bellura parant. Octaviae repudium. Con-
HISTORIC^:. 135

sules ad Antonium abeunt, L. Plancus et M. Titius ad CvBsarem,


cui testiimentum Antonii produnt.

U. C. 721. A. C. 31. 01. cLxxxvii. 2.

Casar Octav. III. M. Valerius Mcssalla Corvinus


C. Julius
orator; M. Titius, Cn. Pompeius. Prseliiim navale ad Actium
ludique Actiaci. Agiippa vexillo coeruleo donatus. C. Cilnius
Msecenas eq. Rom. Urbi Italiseque prsefectus.

U. C. 722. A. C. 30. 01. clxxxvii. 3.

C Julius Ccesar Octav. IV. M. Licinius Crassus ; C. Antistius


Vetus, M. Tullius Cicero, oratoris f. et L. Scenius Balbinus.
Mors Antonii et Cleopatrse.Csesar iEgypto in provincise for-
mam redactse Cn. Cornelium Galium equitem dat prsefectum
Augustalem. Legati Phraatis, Tiridates ab eo pulsus et Herodes
ad Caesarem veniunt. P. Canidius, Cassius Parmensis aliique
occisi. M. Lepidus
juvenis, bellum in Italia moliens, a Msecenate
necatur. Novi honores Csesari hoc et proximo anno decreti.

Diodorus Sic. ApoUonius Sophista Lexicogr. Parthenius. A. —
Cornelius Celsus. Didymus. Hyginus. Aretas.

U. C. 723. A. C. 29. 01. clxxxvii. 4.

C. Julius C(ssar Octav. V. Sex. Apuleius ; Potitus Valerius


Messalla, C. Furnius, C. Cluvius. Triumphi Caesaris. Janus
tertium clausus. Consultatio Csesaris cum Agrippa et Maecenate
habita de imperio deponendo. Daci, Bastarnae, Moesi, Getas
Thracesque a M. Licinio Crasso, Hispani a T. Statilio Tauro, et
Treviri a Nonio Gallo subacti.

U. C. 724. A. C. 28. 01. cLxxxviii. 1.

C. Julius Ccesar Octav. VI. M. Vipsanius Agrippa II. v\poI-


linis in templum cum bibliotheca dedicatum. Ludi Ac-
Palatio
tiaci qninquennales gymnicique. Census actus a Csesare et
Agrippa. Senatus purgatus suppletusque, et census senatorum
ampliatus. Praetores x. et cura aerarii binis Preetoriis man-
data.

U. C. 725. A. C. 27. 01. clxxxviii. 2.

C. Julius Ceesar Octav. VII. M. Vipsanius Agrippa HI. Cse-


136 TABUL/E

sar sententia L. Munacii Planci Augustus appellatus. Ejus slmu-


lata oraiio de imperio deponendo. Vota decennalia. Divisio
pro vinci arum, et fiscus. August! iter in Gallias Hispaniasque
susceptum, et census Galliarura actus. M. Valerius Messalla Aqui-
taniam in provincise forniam redigit et triumphal. Sex. Pacuvius
trib. pi.

U. C. 726. A. C. 26. 01. clxxxviii. 3.

C Julius C(Bsar Octuv. Augustus VIIL T. Statilius Taurus


II. Egnatius et M. Lollius prsetores. Scelera, infamia et mors
Corn. Galli. (V. ad a. U. 722.) M. Messalla primus prsef. Urbi.

Sex. Apuleius ex Hispania triumphat. M. Egnatii Rufi prset.


arrogantia. Septa Julia exornat Agrippa. —iEmilius Macer
poeta.

U. C. 727. A. C. 25. 01. clxxxviii. 4.

C Julius Casar Octav. Augustus IX. M. Junius Silanus.


Ob Cantabrorum rebellionem Augustus Tarraconem secedit. Sa-
lassi ab A. Terentio Varrone Mursena; Cantabri a C. Antistio
Vetere ; Astures a T. Carisio ; Celtee a M. Vinucio subacti.
Augusti tropaeum in Alpibus, et titulus Imperatoris. Amynta
mortuo Gaiatia cum Lycaonia in provincise formam redacta.
Templum Neptuni, Argonautarum porticus, diribitorium, Thermae
et Pantheon, opera Agrippee.

U. C. 728. A. C, 24. 01. clxxxix. 1.

C Julius Caesar Octav. Aug. X. C. Korhanus Flaccus. Janus


iterum clausus, Augusto ex Hispania reduce, Senatus jurat in
acta Augusti, isque legibus solvitur. Cantabri et Astures a L.
iEmilio(L. jElio Lamia) domiti. M. Lollius primus Gallogreeciam
obtinet. Infausta expedilio M\\\ Galli, prsefecti Aug. ^gypti, in
Arabiam felicem. M. Claudius Marcellus, Octavise f. et gener
Augusti, sedilis cur. Ti. Claudius Nero quaestor.

U. C. 729. A. C. 23. 01. clxxxix. 2.

C. Julius Casar Octav. Aug. XI. A. Terentius Varro Mu-


rtena ; L. Sestius, Cn. Calpurnius Piso. Tribunicia potestas
Augusti, repudiata dictatura, Augustus e gravi moibo convales-
HISTORIC^. 137

cens opera Antonii Musae. Mors Marcelli. Tiridates et legati


Phraatis Roniam veniunt, et filius Phraatis, obses, ea lege remit-
titur patri, ut caplivi signaque militaria Rom, reddat. Agrippa,
in Syriam missus, Mitylenen secedit.

U. C. 730. A. C. 22, 01, CLxxxix, 3,

M. Claudius Marcdlus Msernimis If. L. Arruntius. Paul,


^milius Lepidus et L. Munacius Plancus ceiisores. Conjuratio
L. Licinii Varronis Muraenae et Fannii Csepionis. Cantabri et
Astures a C. Furnio, et iEthiopes, duce regina, Candace, iEgyp-
tura vastarites, ab ejus prsefecto, C, Petronio, devicti. Augustus
in Siciliam proficiscitur.

U. C, 731. A. C. 21. 01. CLXXXIX. 4.


M. LoUitis, Q. JEmilius Lepidus. Agrippa fit gener Augusti
et prsef. Urbi Augustus in Grseciam et Samum trajicit,

U. C. 732. A. C. 20. 01. cxc. I.

M. Apuleius, P. Silius Nerva. Augustus res ordinat in Asia,


Bithynia, et Syria, ubi a Phraate recipit signa, captivos et spolia,
Crassi et Antonii cladibus amissa, et Indorum legati eum Antio-
chiae adeunt. Viae a praetoriis muniendse et milliarium aureum.
Occiso Artaxia, (Artabaze, Artavasde,) Tigranes Armeniis ab Au-
gusto rex datus et deductus in regnum a Tib. Nerone. Gara-
mantes a L. Corn. Balbo devicti.

U. C. 733. A. C. 19. 01, cxc, 2.

C. Sentius Sahirninus, Q. Lucretius Vespillo ; M. Vinucius,


Vipsanius Agrippa. Morum praefectura aliique honores redeunti
ex Syria Augusto decreti. Ab Agrippa pacatur Gallia et Canta-
bri domantur. — Hillel et Schamai.

U. C. 734. A. C. 18, 01. cxc. 3.

P. Cornelius Lentulus Marcellinus, Cn. Cornelius Lentulus.


Tribunicia potestas ab Augusto in quinquennium suscepta, Agrip-
pa ascito collega et senatus ab iisdem purgatus. Conjuratio M.
;

Egnatii Rufi. Germani a M. Lollio victi. Bathyllus et Py- —


lades.
Delph. ct Var. Clas, Livius. O
138 TABULiE

U. C. 735. A. C. 17. 01. cxc. 4.

C. Furnius, C. Junius Silanus. Ludi sseculares quintum acti.

Lucius Agrippse natus adoptatusque cum Caio fratre ab Augusto.


Lex Julia de adulteriis.

U, C. 736. A. C. 16. 01. cxci. 1.

L. Domitius Ahenohnrhus, P. Cornelius Scipio, L. Tarius


Rufus. Ob ciadem M. Lollii, a Germanis acceptum, Augustus
hoc et proximo anno iu» Gallia, Hispania et Germania res consti-
tuit. T. Statilius Taurus prsef. Urbi. Ludi quinquennales ab
Agrippa editi. Prsetura urb. Tiberii et Drusi fratrum. Pannonii
et Norici a P. Silio Nerva, Dentheletse et Scordisci a Claudio Mar-
cello victi. A. C. 16-19. p. C. n. C. Csesar Germanicus.

U. C. 737. A. C. 15. 01. cxci. 2.

M. Livius Di'iisus Libo, L. Calpurnius Piso. Rliseti et Vin-


delici a Tiberio et Druso, Augusti privignis, domiti.

U. C. 738. A. C. 14. 01. CXCI. 3.

M. Licinius Crassus, Cn. Cornelius Lentulus. Agrippa Asise,


Ponti et Judaeoe res ordinat, et Bosporum, a Scribonio quodam
occupatum, dat Polemoni.

U. C. 739. A. C. 13. 01. cxci. 4.

Tiberius P. Quintilius Varus. Ludi votivi


Claudius Nero,
Augusto Romara reverso facti. Theatrum Corn. Balbi dedicatur,
et ab Augusto theatrum Marcelli, Mortuo M. Lepido, Augustus
pontificatum max. suscipit. Idem tribuniciam potestatem sibi et
Agrippse in aliud quinquennium prorogat. Pannonii solo Agrip-
pse adventu coerciti.

U. C. 740. A. C. 12. 01. cxcii. 1.

M. Valerius Messalla Barbatus, P. Sulpicius Quii-imis, C. Val-


gius Rufus poeta, C. Caninius Rebilus. Agrippa mortuo Tiberius
fit gener Augusti, et Pannoniis subactis primus honoratur orna-

mentis triumphalibus. Eadem dantur et L. Calpurnio Pisoni, de-


victis Bessis, et L. Domitio Ahenob. Imp. Neronis avo, qui lon-
gius, quam quisquam priorum, victor in Germaniam penetravit.
HISTORIC^. 139

Diusus Sygambros, Usipetas, Tencteros et Chamavos domat


componit tuniultum, ob ceiisum in Gallia exortum,et aram Augus-
to dedicat Lugdunensem ad confluentes Araris et Rhodani.

U. C.741. A.C. 11. 01. cxcii. 2.

Q. M.lius Tubero, Paulus Fabius Maximus. M. Valerius Mes-


salla Corvinus primus curator aquarum. Drusi prsetura urb. et
nova expeditio in Germaniam. Fossse Drusiana:. Dalmatia et
Pannonia a Tiberio expugnatse. Mors Octavise.

U. C. 742. A.C. 10. 01. CXCII. 3.

Juhts Antonius, Q. Fabius Max. Africanus. Augustus Fla-


men Dialis. Getse, Daci et Dalmatpe a Tiberio, Catti aliique
Germanorum populi a Druso devicii. Natalis Augusti et Augus-
talia celebrantur.

U. C. 743. A. C. 9. 01. cxcii. 4.

Nero Claudius Drusus, T, Quintius Crispinus. Drusi extrema


expeditio in Germaniam, mors et honores raortuo collati, nomen
Germanici ipsi filiisque ejus decretum, cet. Ovatio Tiberii.

U. C, 744. A. C. 8. 01. cxciii. 1.

C. Marcius Censorinus, C. Asinius Gallus. Exercitus ab Au-


gusto in Galliam ductus. Tiberii expeditio in Germaniam, cogno-
men Imperatoris alterque triumphus. Pomoerium prolatum. Pan-
nonii a Sex. Apuleio victi. P. Quintilius Varus Syriam avare
administrat. Mors Horatii et Msecenatis.

U. C. 745. A. C. 7. 01. cxciii. 2.


Tiberius Claudius Nero II. Cn. Calpurnius Piso II. Tiberius
in Germaniam redit. Eadem provincia a C. Sentio Saturnino per
plures annos administrate. Urbis regiones xiv. et vicorura ma-
gistri. Ludi votivi post rediturn Augusti a C. Caesare editi.

Dionysius Halic. scribit historiam. — M. Verrius Flaccus.


U. C. 746. A. C. 6. 01. cxcin. 3.

D. Lcelius Balbus, C. Antistius Vetus ; L. Manilius, Q. No-


nius Asprenas Torquatus. Tiberius tribuniciae potestatis in quin-
140 TABULA
quennium fit censors, et Rhodum secedit. — Dionysius Periegeta.
Nicolaus Damasc. —
Trogus Pompeius.

U. C. 747. A. C. 5. 01. cxciii. 4.


Augustus Xff, L. Cornelius Sylla. C. Caesar in forum de-
ductus, princeps Juventutis appellatus, ornatusque sacerdotio.

U. C. 748. A.C. 4. 01. cxciv. 1.

C. Calvisius Sabinus, L. Passienus Rufus.

U. C. 749. A. C. 3. 01. cxciv. 2.

L. Cornelius Lentulus, M. Valerius Messallinus. P. Quinti-


lius Varus Jndseos post mortem Herodis M. rebellantes coercet,
eique in Syria succedit P. Sulpicius Quirinus proc. Hujus lega-
tus, Coponius eq. Rom. Judaese praeficitiir.

U. C. 750. A. C. 2. 01. CXCIV. 3.

Imp. Ccesar Augustus XIII. M. Plautius Silvanus ; Q. Fabri-


cius, C. Ca?iinius Gallus. L. Caesar togam virilem induit, appel-
laturque princeps juventutis. Relegatio Juliae, et poena adultero-
rum, Juli Antonii, T. Quintii Crispini, Ap. Claudii, cet. Cn. Cal-
purnius Piso leg. Aug:, proc. Hispaniam avare habet. Census a
P. Sulpicio Quirino in Syria et Judaea agitur; sed, quod alii pu-
tant, biennio post. Hinc diversae opiniones de epocha nati Christi.
Cf. tamen intpp. evang. Luc. 2. ii.

U. C. 751. A. C. 1. 01. CXCIV. 4.

Cn. Cornelius Lentulus Cossus Gsetulicus, L. Calpurnius Pisoi^


M. Vinucii expeditio in Germaniam. — M. (Q.) Antistius Labeo,
C. Ateius Capito et C. ^lius Gallus JCti.

U. C. 752. 01. cxcv. 1.

C. Ccesar, L. jEmilius Paulus. Armenia ad Phraatem descis-


cit. Hoc anno Christum fuisse natum, multorum opinio est. Cf.
ad U. 750.
a.
I
HISTORIC^. 141

IMPERATORES ROMANORUM.

P. C. n. 1-14. (a. Ch. n. 21.— p. C. n. 14.) Augustus.

2. L. Caesar Massiliae obit. C. Csesar Phraatem Armenia cedere


cogit, et M. Lollio, comiti et rectori ejus, substituitur P. Sulpicius

Quirinus. 3. C. Csesar in Lycia moritur. 4. Ab Augusto Tiberius,


et ab hoc Germanicus Drusi f. adoptatur. LexiElia Sentia de ma-
numissionibus. Lex Julia de maritandis ordinibus. Phraataces.
5.

5.6. Orodes C. Ateius Capitocos. sufF. Chauci, Langobardi


II. 6.

et Marobod. rex Marconiannorum, a Tiberio, et Gsetuli a Corn.


Lentulo Gaetulico victi. Res adv. Dalmatas, Dacos, Sarmatas
etPannonios a M. Valerio Messalino, A. Caecina Severo, Tiberio,
Germanico, M. Plautio Silvano, C. Vibio Postumo et M, ^Emilio
Lepido per iv. annos gesta. Rhoenietalces et Rhescuporis, Thra-
ciae reges, socii Rom. Stipendia annua, aerarium militare, et, ejus
locupletandi causa, centesima auctionum s. reruni venalium et
vicesima hsereditarium Julia lege instituta. 6-20. Vonones i.

7. Agrippa Postumus relegatur, Quinquagesima mancipiorum.


Rhescuporis et Cotys v. 9. P. Quintilius Varus cum tribus le-
gionibus in Germania csesus ab Arminio. Lex Papia Poppsea.
10-11. Tiberius et Germanicus procoss. Germaniam pervagantur.
C. Poppseus Sabinus Moesige per xxiv. annos praeest. 12. Ger-
manicus cos. cum C. Fonteio Capitone. Q. Caecilius MetellusCre-
ticus Silanus proc. Syriae per sex annos. 13. Tiberius censum agit
cum Augusto et tribunicia ei potestas prorogatur. Germanicus
proc. Galliae. 13-43. Artabanus iii. Judas Galilaeus s. Gaulonita.
14. Mors Augusti,

14-37. Tiberius Nero Ccesar.

14. Comitia e Campo in curiam translata. Mors Agrippae Pos-


tumi et Juliae. Seditiones legionum in Pannonia et Germania.
L. JEVxus Sejanus prsef. praetorio, et castra praetoriana. C. Junius
Blaesus, A. Caecina, C, Cetronius, L. Apronius et C. Silius Nerva
legati. 14-17. Res a Germanico adv. Cheruscos, (Arminium et
Inguiomerum) Cattos, Angrivarios, aliosque Germanise populos
gestae. 15, Drusus Caesar cos. P, Velleius Paterculus hist, prae-
tor cum fratre Magic Celere Velleiano. Lex et judicia majestatis.
142 TABULA
16. Clemens Agrippae Postumi servus. Mathematici Urbe pulsi,
T. Statilio Sisenna Tauro et H. Scribonio Libone coss. Jul. Pom-
ponius Graecinus cos. suff. L. Sciibonii Libonis Drusi prset. accu-
salio et mors. Cappadocia prov. Rom. Archelao rege per
17.
fraudem occiso. dux Musulanorum in Numidia, vic-
Tacfarinas,
tus a M. Furio Camillo proc. Africae. Triumphus Germanici. Cn.
Calpurnius Piso proc. Syriae. — P. Rutilius Lupus, et L. Fenestel-
la. Germanicus iterum consul cumTiberio, et Orient! praepo-
18.
situs. Q. Verannius primus Cappadociam oblinet, et Q. Serveius
Commagenen. 19. Germanici iter in Graeciam iCgyptumque, et
mors. Lex Julia Norbana de libertinis Latini nominis seu Latinis
Junianis. Drusus discordiam inter Germanos fovet. Maroboduus
et Rhesciiporis pulsi. Catualda. Vannius. Rhoemetalces ii.

Cotys VI. — Strabo. 20. Cn. Pisonis mors. Tacfarinas a L. Apro-


nio victus. C.Junius Silanus Asiam avare adrainistrat et biennio

post damnatur. 21. Drusus iterum consul cum Tiberio patre.


Tacfarinas a C. Junio Blaeso, Julii Florus et Sacrovir, Trevirorum
^duorumque duces, a C. Visellio Varrone, Cceletae, Odrysae et
Dii in Thracia a P. Velleio devicti. 22. Drusi potestas tribunicia.
Sejani potentia indies crescit. Ser. Cornelius Lentulus Malugi-
nensis Asiam non obtinet, quia flamen Dialis est. Q. Vibius Se-
renus proc. Hispaniae ult. proximo anno accusatus a filio et dam-
natus. L. Arruntius absens proc. Hispaniae cit. 23. Masurius
Sabinus et M. Cocceius Nerva (cos. sufF. h.
JCti. AnnaeusCor- a.)

nutus Afer philos. Nero et Drusus, filii


23. Mors Drusi Caes.
jam puberes Germanici, a Tiberio senatui commendantur. His-
triones ex Italia pulsi. 23-79. Plinius major. 24. Decennalia
imperii Tiberii, Plautius Silvanus parricidii damnatus. Tacfari-
nas cum suis caesus a P. Cornelio Dolabella. Servile bellum, a
T. Curtisio niotum, a Curtio Lupo C. Fon-
quaest. opprimitur.
teius Capito proc. Asiae. Cordus hist, majestalis
25. Cremutius
reus. Cyzicenis libertas ablata. Cn. Domitius Afer, orator, est
praetor. Thraces subacti a C. Poppaeo Sabino proc. et Pomponio
Labeone propr. Mcesiae, qui nono anno post repetundarum accusa-
tus et voluntaria morte cum Paccia uxore extinctus est. C. Calpur-
nius Piso avarus propr. Hispaniae cit. a Terraestinis obtruncatus.
25-100. Silius. 26. Tiberius in Campaniam abit. 26-37. Pontius
Pilatus. 27-37. Tiberius in Capreas ins. se abdit. 28. Julia,
Augusti neptis, in exilio moritur. Frisiorum rebellio et clades L.
HISTORIC^. 143

Apronio ab iis illata. 29. Mors Christi ex quorundatn sententia(ex


aliorum serior fuit triennio) et Liviae. 30. Divini honores Sejano
decreti. Seiiipr. Proculus et C. Cassius Longinus JCti. 31. Seja-
ni consulatus et mors. Nero et biennio post Drusus necati fame,
et falsus Drusus a Poppseo Sabino oppressus. 33. M. Asinius
Gallus et Agrippina, Germanici uxor, inedia enecantur. — Lesbo-
nax, Valerius Max, 34-62. Persius. 35. Nuptise C. Caligulae.
L. Vitellius proc. Syriae Artabanum, Parthorum regem, ex Arme-
nia pellit et Tiridaten deducit in regnum. 36. Phoenix in -/Egyp-
to. 36-44. Herodes Agrippa i. 37. Mors Tiberii.

37-41. Caius Ccesar Caligula.

Ducentesima auctionum, pro centesima a Tiberio instituta,


37.
abrogatur, et comitia populo restituunlur. 37-100. Josephus.
38. Philo Judaeus et Apio a Judeeis, Alexandrise habitantibus et
ab Avidio Flacco male habitis, legati Romam missi. T. Flavii
Vespasiani aedilitas. 38-65. Lucanus. 39. Gallia ab Imperatore
expilata, et revocatse majestatis leges. Cn. Domitius Afer, JC. et
orator, Principem, epigrammate offensum, mira arte et adulatione
delinit, et consul sufficitur in locum Cn. Domitii Corbulonis. Ser.

Sulpicius Galba in Germania superiore succedit Cn. Geetulico,


propter militum favorem jussu Caligulpe interfecto, et severa utitur
disciplina. 40. Ridicula in Britanniam expeditio. Ptolemseus,
Jubae f. Maurorum, ob divitias in Galliam evocatur et occi-
et rex
ditur. Caligula Germanicus ovans ex Germania. Marsi et Chauci
a P. Gabinio Secundo superati. —
Mela, Columella, A. Cornelius
Celsus. 40-100. Martialis. 41. Imperator a Cassio Chaerea ne-
catus.

41-54. Ti. Claudius Drusus Ccesar.


41. Imperator addictus turn uxoribus, Messalinae et ab a. 49.
Agrippinae, turn libertis, Pallanti, Narcisso, Polybio, Posidi, Felici,
Arpocrae. Mauri a C. Suetonio Paulino Atlantem usque perdomi-
ti. Ap. Junius Silanus ex Hispania revocatur, et mox dolo Mes-

sallinae et Narcissi perit. M, Furius Camillus Scribonianusin Dal-


matia res novas molitur. L. Annaeus Seneca insimulatus adulterii
cum Julia Agrippinae sorore et in Corsicam relegatus. 42. Cura
annonse et portus Osliensis extructio. Mauritania a Cn. Hosidio
144 TABULyE

Geta subacta divisaque in Tingitanam et Csesariensem. 42-100?


Quintilianus. 42-121 ? Juverralis. 43. sq. Res in Britannia a
Claudio legatisque ejus, A. Plautio Silvano, T. Flavio Vespasiano
et C. Hosidio Geta gestae. Vibii Marsi proc. Syriae contentiones
cum Agrippa Judseorum rege. 44. Qusestores duo in triennium
serario prsefecti, et prsetores duo juris dictioni de fidei commissis.
Cuspius Fadus (Cestius Festus) Judseae impositus. 44-90. He-
rodes Agrippa ii. Berenice. 45. Ser. Sulpicius Galba Africam or-
dinal. 46. M. Vinucii interims. Conjuratio Asinii Galli et Sta-
tilii Corvini. Tiberius Alexander Judaese praefectus. Ingens per
Syriam fames. 47. Ludi saeculares sexti. Mithridates, adjutus
opibus Pbarasmanis fratris et discordia Gotarzis et Bardanis fra-

trum regumque Parthorum, Armeniam recuperat. Chauci et


Frisii a Cn. Domitio Corbulone subacti, et fossa Corbulonis ducta
inter Mosam et Rhenum. L. Salvias Otho proc. Africae. Q.
Curtius Rufus proc. Germaniae, et forte historicus. 48. Messal-
linae et C. Silii connubium ac mors.
Census a Claudio et L. Vi-
tellio actus. Phoenix Romam
C. Cassius Longinus JC.
allatus.
Syriam, et Ventidius Cumanus Judseam obtinet. Phaedrus. 49.
Claudius uxorem ducit Agrippinam Germanici fratris filiam, et
Octaviam, filiam suam, L. Junio Silano desponsatam, qui abdicare
se praetura et mori cogitur, despondet L. Domitio Neroni, Agrip-
pinae filio. Meherdates, a Claudio Parthis rex datus, capitur a
Gotarze, et huic mortuo succedit Vonones ii. Mithridates Bospo-
ranus, cum Cotye fratre bellans, Romam mittitur vinctus. Itaraei

et Judaei Syriae additi. Pomoerium prolatum. T. Flavius Sabi-


iius Moesiam per septem, Junius Cilo proquspstor Bithyniam cum
Ponto per quatuor, et Antonius s. Ti. Claudius Felix Judaeam
per VI. annos regit. 50. L. Domitius Nero a Claudio adoptatus
praepositusque Britannico. Agrippina Augusta, et colonia Agrip-
pinensis. L. Annaeus Seneca exilio revocatus, praetor et Nero-
nis praeceptor. P. Atilius Ister proc. Pannoniae, ubi Vannio,
Suevorum regi profugo, agros dat. T. Vinidius Quadratus proc.
Syriae frustra compescere conatur motus Iberorum, Armeniorum
ac Parthorum inter se bellantium. Catti a Q. Pomponio Secundo
proc. Germaniae sup. ac poeta, et Britanni a P. Ostorio Scapula
propr. capto Caractaco, subacti. — Scribonius Largus. 50-130.
Plutarchus. 51. Vespasianus cos. suff. Domitianus natus. Toga
virilis Neroni maturata : isque cos. design, et proc. Afranius
HISTORICii. 145

Burrus prsef. prost, Lusio Getee et Rufio Crispino substitutiis.


51-90. Vologeses Parlhorum rex. Is hoc anno Tiridaten fra-
i.

trem Aimeniae iniponit, pulso Rhadamisto Ibero, qui auctore Julio


Peligno, proqu. Cappadocise, regium insigne sumserat. 52.
P'austus Cornelius Sylia, gener Claudii, L. Salvius Otlio, et Ser-
vilius Barea Soranus consules. Mathematici ex Italia denuo pulsi.
Fucinus lacus a Claudio emissus, et naumachia in eo exhibita.
Quadratus proc. Syriae discordias inter Galilseos et Samaritanos,
ortas auctoribus Felice et Ventidio Cumano procuratoribus Judsese,
componit, damnato Ventidio, et provincia soli Felici tradita. 53.
Nero Octaviam uxorem ducit, et Iliensibus immuuitatem, liberta-
tem Rhodiis diserta oratione impetrat. Res ab A. Didio Gallo
propr. in Britannia gestse. T. Statilius Taurus proc. Africae,
cujus hortis Agrippina inhiat, repetundarum damnatiis. Helvidius
Priscus qusestor, et gener Pseti Thrasese. —Onosander. 54. Mors
Claudii.

54-68. Nei'o Claudius Ccesar.


54. M. Junius Silanus proc. Asise veneno extinctus. Cn. Do-
mitius Corbulo, proc. Armeniae et ab anno 60. siraul Syriee totius-
([ue Orientis. — Q. Asconius Pedianus. 55. Britannicus veneno
sublatus. Dissensio Neronis cum matre ob Actes libertse amorem.
A. Fabricii Veientonis praet. ludi circenses. Idem ex
deinde Italia

pulsus. Q. Curtius Rufus proc. Africae, et Vipsanius Lenas Sar-


diniae. — M. Valerius Probus. 56. Neronis libidines et grassatio-
nes nocturnae. Histriones Italia pulsi. Potestas tribunorum pi.
et sedilium imminuta. Potentia Helii, Epaphroditi, Doryphori,
Phaontis, Polycleti, libertorum Neronis, Spori exoleti, et ligellini
pra;f. praet. Obultronius Sabinus quaestor aerarii ab Helvidio
Prisco trib. pi. accusatus : et cura aerarii a quaestoribus ad praefec-
tos functos translata.
et praetura Porcius Festus Judaeam, Q.
Sulpicius Camerinus Pythicus Africam, C. Balbillus Jigyptum,
Cossutianus Capito Ciliciam, Epirius Marullus Pamphyliam obti-
net. 57. Q. Veranius proc. Britanniae, Pompeius Silvanus Africae,
L. Antistius Vetus et Pompeius Paullinus Germaniarum, ^lius
Gracilis Galliae Belg. 58. Vologeses et Tiridates a Corbulone
victi. C. Vibius Crispus proc. Africae, C. Suetonius Paullinus
Britanniae, Curtilius Mancia et Dubius Avitus Germaniarum. M.
Salvius Otho in Poppaeae Sabinae amorera pellicit Neronem, et Lu-
146 TABULA
sitaniam per x. annos bene administrat. 59, Nero raatricida.
C. Vibius Secundiis Mauritaniae, et T, Vinius Rufinus Gallise Nar-
bon. prsefectus. 60. Quinquennalia ludicra, et cometes. A. Vi-
tellius proc, Africse. Lucceius Albinus Judeeae procurator. Ti-
granes Armenise regno impositus a Corbulone. (Cf. ad a. 54.)
61. C. Petronius Arbiter Turpilianus cos. etproc. Britanniae. Ibi
Boudicea, Icenorum regina,magnain Romanis infert cladem, sed
mox a Suetonio cum suis cseditur. Ser. Sulpicius Galba proc.
Hispanise Tarrac. et L. Vitellius Africse, 62. SC. Trebellianum
de fideicommissariis haereditatibus, Trebellio Maximo et L. Au-
nseo Seneca coss. sufF. Nero Poppseam Sabinam ducit, Octa-
via relegata, et mox occisa. Vologeses, Syria expulsus a Cor-
bulone, Armeniam occupat. Carmina probrosa et relegatio
Antistii Sosiani praet. Ignomiaiosa deditio C. Caesonii Paeti proc.
Armeniae, Tigrani in subsidium missi et a Vologese obsessi in cas-
tris. 63. Vologeses a Corbulone ad pacem petendam compulsus.
Asia avare administrata a L. Salvio Othone Titiano, et Africa in-
tegerrime a T. Flavio Vespasiano. C. Cestius Gallus Camerinus
leg. proc. Syriae. 64. Roma a Nerone incensa, et Christian! ex-
quisitis poenis affecti. Rebellio Judaeorum, avaritia et crudelitate
Gessii Flori procurat. mota. Scribonius Proculus et Sulpicius
Rufus Scribonianus fratres Germaniis praefecti. — Dioscorides.
65. Poppaea a Nerone occisa. Conjuratio C. Pisonis punita morte
auctoris et consciorum, C. Julii Attici Vestini et Plautii Laterani
consulum, L. Annaei Senecae, M. Annaei Lucani, Fenii Rufi praef.
praet. Subrii Flavi, Sulpicii Aspri, et al. Trebellius Maximus
proc. Britanniae. Musonii Rufi et Annaei Cornuti philosophorum,
C. Cassii Longini JCti et L. Silani relegatio. Mors L. Antistii
Veteris, ex proc. Asiae reversi. 66. C. Suetonius Pauliinus et L.
Pontius Telesinus coss. Mors voluntaria L. Annaei Melae, qui L.
Senecae et Junii Gallionis frater paterque Lucani erat, C. Petronii,
Cerialis Anicii, Rufii Crispini, Thraseae Paeti et Bareae Sorani, qui
ex proc. Asiae reversus a P. Egnatio, ejus cliente, prseceptore et
philos. accusatus erat, et intercessionem Aruleni Ruslici trib. pi.
deprecabatur. Relegatio Helvidii Prisci et Paconii Agrippini.
Tiridates a Corbulone compulsus ad regnum Armeniae ac diadema
Romae a Nerone accipiendum. Tiberius Alexander ^Egypto prae-
fectus L. millia Judaeorum Alexandriae tumultuantium trucidari
jubet. M. Cocceius Nerva, JC. et pater Nervae Imp. praetor.
HISTORIC/E, 147

67. Nero in Grceciae oppidis histrionis, citharoedi, et aurigse partes,


et Romse scenicum triumphum agit. Jiideea a Vespasiano proc.
subacta,et obsessa Hierosolyma. C. Julius Vindex propr. Gallise
Transalp. res novas molitur ; sed victus a T. Virginio Rufo leg.
proc. Germanise super, qui imperiunri ab exercitu oblatum respuit,
semet interfecit. 68. C. Silius Italicus, poeta, cousul. Mors Ne-
ronis, defectio Galbic in Hispania.

68. 69. Ser. Sulpicius Galba.

68. Defectiones legatorum L. Fonteii Capitonis in Germania


inf. et Clodii Macri in AtVica. 69, Adoptatio L. Pisonis Frugi Li-
ciniani, et mors Galbes.

69. M. Salvius Otho.

69. Alii legatorum ad Othonis partes transeunt, alii ad A. Vi-


tellii, qui Germaniam infer, obtinebat; ad illas Virginius in Germ,
sup. et C. Vipsanius Apronianus in Africa ; ad has Hordeonius Flac-
cus, Virginii successor, etsi invitus, Valerius Asiaticus in Gallia
Belg. Junius Blecsus in Gallia Lugd. Julius Cordus in Aquitania.
Mors Olhonis, ad Bedriacum victi a C. Fabio Valente et A. Cse-
cina legatis Vitellii absentis.

69. A. Vitellius.

69. Vespasianus in Judsea imperium capessit, auctoribus Tiberio


Alexandro ^gypti procuratore et M. Licinio Crasso Mucianoproc.
Syriae. Capitolio incensi Flaviani aut igne pereunt aut capti ne-
cantur : in his T. Flavius Sabinus praef. prset. fraterque Vespasia-
ni. Postridie Roma capitur ab Antonio Primo, et Vitellius misere
interficitur.

69-79. T. Flavius Vespasianus.

69. Potentia ac discordia Muciani et Antonii. Domilianus et


Mucianus absente Vespasiano regnant. Prsetura Sex. Julii Fron-
tini (cujus duo extant libri) et Aruleni Rustici. L. Calpurnius
Piso proc. Africse a Valerio Festo successore interemtus. Pom-
peius Silvanus leg. proc. Dalmatise, T. Ampius Flavianus Panno-
niee, M. Aponius Saturninus et Fonteius Agrippa McesiaJ, Vettius
Bolanus Britannise. Hierosolyma a Tito capta ac diruta.
70.
Imperium Vespasiano a senatu decretum lege regia. Julius Sa-
binus Lingo Julii Ca^saris filius putatur, salulaturque Csesar : sed
148 TABULiE

victus fugit et per novem annos latet. Bellum in Batavis, Germa-


nia, et Gallia motum a Claudro Civile, cui mox junguntur Classi-
cus, Julius Tutor, et Julius Sabinus. Res adversus eos gestae a
Petilio Ceriale. Deditio Civilis. Veledse numen. Vespasianus
Alexandrise vetera ac nova tributa exigit ; deinde in provinciis, in

Italia et Romae, ubi et urinse vectigal instituit. Mathematici Ro-


ma pulsi, et sublata majestatis judicia. Coelius Sabinus JC. et
eos. sufF. 71. Helvidii Prisci temeraria loquendi libertas ac mors.
Demetrius, Hostilius, ceterique philosophi, prseter Musonium, Roma
pulsi. Caenis, potens et avara Vespasiani amica, moritur. 72. Pe-
tilius Cerialis Britanniae prseest. Urbs restituta et exornata; ordo
uterque suppletus et purgatus; disciplina militaris emendata ; lites

terminatae. 73. Centena annua rhetoribus constituta. ^rearum


tabularum tria millia, quae incendio Capitolii conflagraverant, res-
tituta. 74. Hoc forte anno Pegasus JC. consul, et SC. Pegasia-
num de fideicommissariis haereditatibus. 75. Templum Pacis dedi-
catur, et colossus Neronis iterum erigitur in via sacra. Pulcherri-
ma Berenice, quae cum Agrippa Roraam venerat, et a Tito unice
amabatur, ab eo dimittitur. Diogenis, Herae, aliorumque Cynico-
rum dicacitas punita. 76. Hoc forsan anno Julius Frontinus Bri-
tanniae praeficitur. 78-83. Cn. Julius Agricola propr. res egregie
in Britannia gerit. 79. Mors Julii Sabini, (v. ad a. 70.) Allieni,
et Marcelli conjuratorum, ac Vespasiani.

79-81. Titus Flavins Vespasianus,


79. Primum Vesuvii incendium, quo Herculaneum, Pompeii, et
Plinius major pereunt. 80. Ingens incendium Romae saeviens.
Dedicatio amphitheatri et thermarumTiti, ludique per centum dies
dati. — C. Valerius Flaccus. P. Juventius Celsus pater. Onke-
los.

81-96. T. Flavins Domitianus.


81. Castrari mares vetiti. 83. Domitia Augusta, Paridis his-
trionisamore deperdita, repudiatur reduciturque Paris obtrunca- ;

tur. Julia, Titi 61ia, a patruo corrupta. Vestales occisae. 84. Do-

mitiani expeditio Germanica, nullo hoste invento. Honores ei de-


creli. Aurigarum factiones auctse. 86-105, Decebalus, rex Da-
corum, et bella ab eo cum Romanis gesta. Pax tribute erata.
Triumphus Dacicus. 89-163. Justinus Martyr. 90. Finis regni
Judaici. Exquisita Christianorum supplicia. 91. ConsulatusM.
HISTORICiE. 149

Ulpii Trajani et M. Acilii Glabrionis. Spectacula epulaque. Multi


acubus venenatis necati.Antonius proc. Germanise, res novas
moliens, a L. Maximo occisus. 91-107. Pacorus ii. 93. Mors
Agricolee. 94. Epictetus. Dio Chrysostomus. 95. Censura Do-
mitiani. Philosophi Roma puisi, et quidam interemti, in his Stoici
Rusticus Arulenus et Herennius Senecio. Supplicia de Christia-
nis, T. Flavio Clemente cos. Glabrione consulari, qui in Albano et
Juvenalibus cum leone pugnaverat, Epaphrodito, et aliis sumta.
96. Conjuratio Domitiee Augustse, Parthenii, aliorumque. Apollo-
nius Tyanensis, Ephesi praesagiens mortem tyranni. Statius poeta
obit.

96-98. 31. Ulpius Cocceius Nerva.

96. Beneficia superiorum Principum edicto confirmata ; et ali-


ihenta pueris puellisque per Ilaliam constituta. Prsetor fiscalis.
97. L. Verginius Rufus cos. conjuratio Calpurnii Crassi. Prae-
toriani tumultuantes auctore Casperio JEViano prsef. Sujpicia.
98. Tacitus cos. sufF. Trajanus adoptatus.

98-117. 31. U/pius Nerva Trajanus.

100. Sex. Julius Frontinus cos. Javolenus Priscus JC. ex prse-


tura deinde Syriae et Africse prsepositus. Neratius Priscus JC.
Trajano gratissimus, et successor aliquando destinatus. iElianus
Tacticus. Philo Biblensis. Sanchoniathon ? 100-105. bellum cum
Decebalo gestum a Trajano ejusque legatis Lusio Quieto, L. Lici-
nio Sura, Claudio Liviano praef. praet. et Longino. 102. Plinius
junior cos. suff. 104. Danubius a Trajano junctus ponte lapideo.
105. Mors Decebali, Dacia provincia Rom. et Arabia Petraea ab
A. Cornelio Palma leg. proc. Syriae expugnata. 107. Spectacula
cxxiii. dierum. Paludes Pomtinae lapidibus stratae. Bibliotheca,
forum, odeum, gymnasium, et ingens statua Trajani, ab Apollodnro
exstructa : statuacque ab eo amicis suis positae, Palmae, Surse, C.
Sosio, L. Celso. 107-134. Cosroes. (Osroes?) 110. C.Suetonius
Tranquillus. Jul. Obsequens ? 114. Trajanus a senatu appellatus
Optimus et Parthicus. 114-117. Expeditiones ejus in Armeniam,
quae Parthamasiri, in Adiabenen, quae Mebarsapi eripitur, in Me-
sopotamiam, Parthiam, quod regnum Parthamaspatae datur, in

Arabiam, cet. Antiochia aliaque oppida ingenti terrae raotu afflic-

ta. Defectio provinciarum in Orienle. 116. Ignatius obit. Pa-


150 TABU Lit;

pias. Hermas. L. Annseus Florus. 117. Trajanus Sellnunte (h.


Hadrianus artibus Plotinae Au-
I'rajanopoli) in Cilicia morituvf et
gustae ad imperium pervenit.

117-138. P. Mlius Hadrianus.


117. Celsus, Palma, Lusius, Nigrinus, ApoUodorus, aliique
occisi. Euphrates iterum finis imperii in Oriente statutus. 119-
135. Iter ab Hadriano per omnes fere provincias factum. Res
militaris et disciplina diligentissime constituta. 120. P. Juven-
tius Celsus, (ilius, JC. Masora. Kabbala. 120-192. R. Juda ;

R. Jochanan ; R. Gamaliel, 122. In iEgypto moritur Antinous:


delicise Principis. Favorinus Aquila. 125-160. Claudius Ptole-
meeus. 129-190. vElius Aristides. 130. Cains JC. Polemo
rhetor et philos. 131. Publicatur edictum perpetuum, (jus hono-
rarium,) compositum a Salvio Juliano JC. 131-200. Galenus.
133. TEliaCapitolina etsedes Jovis exstructse in solo dirutse Hiero-
solymse. Hinc Judaei rebellant, et tota fere gens deletur a Julio
Severo ; qui deinde Bithynise prseficitur. Pharasmanes, qui Alba-
nos concitaverat adv. Romanos, venit Romam. Advocatus s.

patronus fisci instituitur. Italia, in quatuor provincias divisa,


Consularibus regenda datur. Officia palatina, militaria, et pub-
lica, usque ad Constantinum M. servata. 134. Arrianus. Cor-
nelius Fronto JC. 134-189. Vologeses ii. 135, L. Ceionius
/Elius Commodus Verus (/Elius Verus) adoptatur, eoque mortuo,
138. T, Aurelius (Arrius, Annius) Fulvus Bojonius Antoninus, qui
M, Antoninum (M. Anniura Verum) et L, Aurelium Verum (L,
Ceionium iElium Commodum Verum Antoninum) adoptare jube-
tur.

138-161. Antoninus Pius.


Princeps Numge regi similis, a senatu appellatus Pius. Bri-
tanni victi a Lollio Urbico, ab aliis legatis Mauri, Germani, Daci,
Judaei, Achaei, ^Egyptii, Alani, Honores et salaria rhetoribus ac
philosophis delata in omnibus provinciis, 139. Justinus Martyr.
140. Phlegon. Justinus ? 143, Cornelius Fronto et CI, Herodes
Atticus, rhetores, et Junius Rusticus ac Nicomedes Apollonius,
philos, Stoici, prcjeceptores Antonini Philos. 147. Appianus.
150. Vinidius Verus, Salvius (Aburnus) Valens, L. Volusius Mae-
cianus, Ulpius Marcellus et Javolenus JCti, et consiliarii Prin-
HISTORIC^. 151

cipis. Junius Mauricianus, Sex. Pomponius, Sex. Csecilius Afri-


canus. Taruntenus Paternus et Papirius Justus, alii JCti. He-
phaestio Gramm. 155-234. Dio Cassias. 160. Antoninus Libe-
ralis ; iElius Herodianus ; Ptolemseus geogr. ; ApoUonius Dysco-
lus ; Maximus Tyrius ; Symmachus ; L. Apuleius ; Fl. Avianus ;

A. Gellius. Justinus? Dionysius Cato ? Praxeas ; Noetus ;

Sabellius ; Montanus, Noetiani, Sabelliani, Montanistae, Nazaraei,


Ebionitae, Ascetae, Pneumatici, et Psychici. Saturninus, Basi-
lides, Carpocrates, Marcion, Cerdo, Gnostici.

161-169. M. Aurelius Antonius Philosoplms et L. Verus, (v. ad


a. 138.) Divi Frat7-es, s'lve Antoninus et Verus Augusti.

162-165. L. Verus, censors imperii et gener Antonini, Lucilla


filia ejus ducta, bellum Parthicum adv. Vologesen, qui Soaemura
ex Armenia pepulerat, per legates, Avidium Cassium et Thucy-
diden, gerit, residens Antiochise. 165. Polyaenus Athenagoras; ;

Hermogenes rhetor et philos. 168. Melito. 169. L. Verus,


socero insidians, venenum haurire cogitur.

169-180. M. Aurelius Antoninus Philos. solus.

171. Tatianus. 172-174. Jazyges, Marcomanni et Quadi ab


Antonino, (Quadi virtute legionis tonantis, e Christianis scriptae,)
et Germani a T. Claudio Pompeiano et Pertinace devicti. ^gyp-
tiorum rebellionem, ab Isidore sacerdote motam, cemprimit Avi-
dius Cassius, toti Asiae praefectus. 174. Pausanias, Oppianus.
175. Avidius Cassius, filius Heliodori oratoris et praefecti JLgyp-
to, a Faustina Augusta incitatus, invadit imperium et necatur.
Marcius Verus Syriae praepositus. 176. Coramodus, Antonini
filius, Neroni quam coUega imperii assumitur
patri simiiior, :

unde in Digestis memorantur Divus Marcus et Commodus, vel


Antoninus et Commodus. Praetor tutelaris, et Juridici loco
Consularium in Italia censtituti. Imperateris libri irpos eavrov.
177. Scythae a Quintiliis Condiano ac Maximo, et a Tarrutenio
Paterno praef. praet. doniiti.

180-192. Mlius Aurelius Commodus Anton.


180. Pax cum Marcomannis, Quadis, et Burrhiis composita.

Quiniilii, Paternus, Salvias Julianus, Quadratus, Sextus Condi-


J52 TABULA
anus, aliique nobiles occisi, prseter Claudium Pompeianum, Perti-
nacem, et Victorinura praef. Urbi. —Lucianus ; larablichus ; Pol-
lux; Irenseus; Theodotion ; Phrynichus ; Palladius. 182. Sar-
matee ab Albino et Nigro, Britanni ab Ulpio Marcello domiti.
Rebellio diuturna, et a Pertinace prsef. Urbi anno demum 192.
sedata, Britanuicarum legionum, quarum furori permittitur Peren-
nis prsef". praet. 184. Oleander cubicularius potentissimus, qui
XXV. consules in ununi designabat annum, omnesque honores
vel vendebdt vel pro arbitrio dabat, a. 189. a plebe obtruncatur
cum filio. 185-254. Origenes. 189. Multi acubus venenatis et
peste pereunt, multi ssevitia Principis : in his Julianus prsef. praet.

Julius Alexander, et Dionysius prsef. annonae. Commodus au-


riga, gladiator, et bestiarius ; dictus Hercules, Deus, Amazonius,
et Exsuperatorius. — R. Juda et Mischnah. 189-214. Vologeses
III. 190. Africana classis adjecta Alexandrinae. 192. Conju-
ratio iEmilii Leeti prsef. prset. et Eclecti cubicularii. Dio Cassius
historise scribendse consilium capit.

193. P. Helvius Pertinax.


193. Claudius Pompeianus et Acilius Glabrio assessores Prin-
cipis in senatu. Socer ejus, Flavius Sulpicianus, prsef. Urbi.
Bonus Princeps a prsetorianis, disciplinse impatientibus et fraudu-
lenta Lseti ssevitia incensis, die lxxxviii. imperii obtruncatur
cum Eclecto. XA. Mceris ; Sex. Empiricus ; Clemens Alexandr.
Theophilus Antiochenus ; Nonius Marcellus.

193. Didius Julianus.

Hie pronepos Salvii Juliani JCti a prsetorianis imperium, licita-


tione facta et superato Flavio Sulpiciano competiiore, mercatiir;
sed militibus, senatui, plebique invisus die imperii lxvi. interfi-
citur.

193-211. L. Septimius Severus.


Princeps crudelis, sed fortissimus et reip. utilissimus; quare
judicio senatus aut nasci non debuisset, aut non mori. 193. 194.
Pescennius Niger Imperator in Syria salutatur, et a Candido,
Valeriano, et Anulino, Severi ducibus, ter victus perit. 194-196.
Byzantium oppugnatur capiturque. 195. Expeditio Severi adv.
Osroenos, Adiabenos, et Arabas. 196. 197. D. Clodius Septimius
HISTORICiE. 153

Albinus, Caesar a Coramodo dictus, in Britannia desciscit, et in


atroci praelio ad Lugdunum a Severe et Laeto superatus sibi necem
consciscit. Numerianus gramm. militibus in Gallia scriptis res
bene gerit. 199. Vologeses Mesopotamiam occupat; sed a Se-
vere et Laeto ad pacem petendam cogitur. Julius Crispus praef.
praet. et Oppugnatio Atrae. 200. Iter Severi
Laetus necantur.
in Palaestinam et ^Egyptum. Philostrati. —
Obsequens. Q. Se-
renas Sammonicus. Fingal? 203. L. Fulvius Plautianus prsef.
praet. Sejano similis, cujus filia Plautilla Bassiano s. Caracallee,
Severi filio, a. 202. nupserat, jussu Principis obtruncatur. Dam-
natio Plautillae, Plautii, Aproniani, Quintilli Plautiani, Baebii
Marcellini. Vita dissoluta et discordia filiorum Severi. 205-
270. Plotinus. 208-211. Res a Severo in Britannia adv. Cale-
donios et Maeatas gestae, et vallum ab eo per xxxii. millia pas-
suum a mari ad mare ductum. 210. Diogenes Laertius; Agathe-
mer Dositheus gramm. Julius Paulus JC. M. Minucius Felix.
;

211. Sevetus Eboraci moritur.

211-217. Antoninus Caracalla s. Tarantas.

211. Hie, Caligulae simillimus, P. Septimium Getam fratrem, a


patre consortem imperii relictum, ipse manu in gremio Julias
sua
niatris obtruncavit, et iEmilium Papinianum, JCtum celeberri-
mum ac praef. praet. banc caedem defendere recusantem, Cilonem,
praeceptorem ac praef. Urbi, Tbraseam Priscum aliosque interfici

jubet. 212. Stolida Alexandri imitatio. Nova tributa et pecuni-


arum exactio. Decima haereditatium, manumissionum largitio-
numque. Civitas omnibus ingenuis, in imperio Rom. viventibus,
data. Osroene et Armenia fraudulenter regibus, Augaro et Sana-
truci, ereptae. 213. Alemanni perfide trucidati. Pecunia Cennis
aliisque Gerraanis data. 213-273. Longinus. 214-226. Artaba-
nus IV. ultimus Parthoriim rex. 21 G. Bellum adv. Parthos et
Armenios gestum. Alexandria direpta. 216-217. Nova ac per-
fida expeditio adv. Artabanum. Caracalla occiditur a Macrino
praef. praet.

217. 218. M. Opilius Macrinus


ei Diadnmenianus aWus. 218. Macrinus a Parthis victus pacem
emit; mitigatque Tiridatern Armeniae regem et Dacringos. Idem
statuit, omnia superiorum Principum rescripta tollere, ut jure
Delph, et Var, Clai, Livius. P
154 TABULiE

agatur. Sed rebellione militum orta in Syria occiditur cum filio,

Msesse, sorori Juliae Dominae Augustae, uxoris Sever!, et Julio


Avito erant duse filiae, quarum major Soserais, Vario Marcello
nupta, Avitum, minor, Mammsea, uxor Gessii Marciani, Bassia-
num pepererat. Hie postea dictus est Alexander Severus, ille,

qui Caracallse credebatur filius, et Elagabali Dei Syriee sacerdos


Emesse erat,

218-222. M. Aurelius Antoninus Elagahal

s. Heliogabatus, puer avise matrisque virtute, artibus et largitione


a militibus lectus Imperator, qui etiam Pseudantoninus et propter
libidines Sardanapal appellatus est. —Nestor, Fabius Agrippinus,
Picas, Rhianus, Claudius Attalus, Triccianus, Sylla, Seius Caius,
Valerianus Paetus, Silius Messala, Pomponius Bassus, Gannys,
Principis prseceptor, cui imperium ille debebat, Verus et Gellius
Maximus interficiuntur. Elagabal fit summum Romanorum nu-
men, et Imperator ejus sacerdos. Circumcisio Principis aliorum-
que, aurigatio, saltatioque. Potentia Eutychiani s. Comazonis,

Hieroclis et Aurelii Eubuli. 220. Athenaeus Amraonius Saccas


;

philos. Tertullianus obit. Solinus ? Jul. Obsequens? 221.


Alexander consobrinus Principis (v. ad a. 218.) ab eo adop-
tatur.

222-235, Alexander Severus,


qui consilia Mammseee matris et Domitii Ulpiani, JC. ac prsef,
prset. secutus bene regnat, sed nimis indulget avaritiae matris et
dominandi cupiditati. 225. Claudius iElianus. 226-241. Ar-
taxerxes i. (Ardschir s. Sassanides i.) qui regno Parthico everso
Persicum restituit, et Mesopotamiae Syriaeque imrainet. 228.
Ulpianus a praetorianis occisus, auctore Epagatho. 229. Dio
Cassius cos. ii. qui paulo post in patriam et otium redit. Cura-
tores Urbis xiv. ex consularibus facti et negotia urbana cum
praef. Urbi curantes. Praefecti praet. senatores et Viri Claris-
simi, 230. Herennius Modestinus et Terentianus Maurus. 233-
305. Porphyrius.

235. 236. Maximinus


Thrax, cujus opera Alexander in militum seditione una cum matre
occisus erat Moguntiae, flagitiose et crudeliter regnat, et in op-
pugnatione Aquileiae a militibus suis opprimitur.
HlSTORICiE. 155

236. Gordiani I. et II. pater et filius.

237. Maximus et Balbinus.


237-244. Gordianus III. nepos.

Is bene regnat consiliis Misithei soceri: quo mortuo perit per


fraudem Philippi preef. praet. qui jam ei vivo per niilites extorse-
rat consortium imperii. 238. Herodianus hist, et Censorinus.
241. Nepos Chiliastes. 241-272. Sapor i. (Schapur.)

244-249. Philippi, Arabes, pater et filius.

Imperatores avari et crudeles, quos jam Christianos fuisse


quidam contendunt. 248. Annus reillesimus Urbis et imperii
Rom. ludis saecularibus actus. 249. Paulus Thebanus et Ere-
mitoe.

249-251. Decius
cum Messio filio Csesare regnat, et a Gothis victus perit. 250.
SiBvissima Christianorum persecutio. Cyprianus Palladius? Soli-
nus ? Coelius Apicius? 251. Novatianus.

251-253. Gallus, Volusianus filius et Hostilianus.


253-260. Valerianus et Gallienus filius,

postquam Mmiliamis Maurus per tres menses imperium tenuerat.


260. Valerianus in bello Persico a Sapore dolo capitur, et misera
in servitute consenescit.

Q60-268. Gallienus,
homo quo
libidinosus, ignavus et servitutis paternae incuriosus, a
omnes fere provincial desciscunt. 261-277. Dominatio XXX.
Tyrannorum, inter quos eminent Odenatus et Zenobia, uxor ejus,
Palrayreni regni conditores. 262. Plotinus, 264-340. Euse-
bius.

268-270. M. Claudius.
Hie insignem de Gothis reportavit victoriam, et imperium reli-

quit Quintilio fratri, qui illud per xvii. dies tenuit.

210-215. Aurelianus
Princeps necessarius magis, quam bonus, fortissimus adv. hostes
et in cives crudelis, qui, csesis ingentibus Germanorum copiis, Ze-
156 TABULAE

nobiam captam duxit in triumpho, sed urbanis motibus moneta-


riorum nimium quantum civilis sanguinis fudit. 270. Achilles
Tatius; Manes et Manichsei. 272. Hormisdas i. 273-276.

Vararanes (Varanes) i. Post interregnum vii. mensium suc-
cessit

275. Tacitus,

vir gravis, constans et prudens, at sexto mense insidiis aut morbo


absumtus ; ut paulo post Florianus, frater ejus.

276-282. Probus.
Imperator belli pacisque artibus insignis, qui reliquos tyrannos
oppressit. 276-293. Vararanes ii. 279. R. Jochanan auctor
Gemarse Hierosol. —Talmud. 280. Olympius Nemesianus.

282-284. Cams filiique Carinus et Numerianns.


Pater ingentes Sarmatarum copias delevit, et in expeditions
adv. Persas fulmine ictus periit ; nee multo post filii, ille a Diocle-
tiano, hie a socero occisus.

284-304. C. Aurel. Valer. D'locletianus,


qui victoriis consiliisque pacem terra marique peperit, multasque
egregias dedit leges, at civibus et provinciis gravis fuit. 284.
Maximus Caesar.

286-304. Diodetianus et Maximianus Herculius.


Christiani crudeliter vexati. Nimise copiee, indictiones tributo-
rum, concisiones provinciarum, (v. c. Galliarum in xiv. partes)
multiplicatio prgesidum, officiorum, Rationalium, Magistrorum,
Vicariorum prsefectorum. 290. Timaeus. T. Julius Calpurnius.
292. Galerius Maximinus et Constantius Chlorus, Claudii Imp.
nepos, Caesares. Administratio provinciarum inter hos et Augustos
divisa, non ipsura imperium. 293. Vararanes in. 294-301.
Narses. 296-373. Athanasius. 300. Alciphron. Eumenius. Ar-
nobius. Theon? 301-309. Hormisdas ii. 301-391. Macarius,
et Scriptores historise Augustas, /El. Spartlanus, Jul. Capitolinus,
^1. Lampridius, Vulcatius Gallicanus, Trebellius PoUio et Fl. Vo-
piscus. 304. Augusti imperio se abdicant, coacti a Galerio, et
Diodetianus in privato otio hortisque consenescit, ac primus om-
nium privatus inter Divos refertur.
HISTORICiE. 15f

304-306. Galerius Maximinus et Constantius Chlorus,


Hie mitis ac bonus, ille ssevus in Romanos, provinciales et
Christianos. Divisio orbis Rom. ut haereditatis in duas partes.
Severns et Maximinus Csesares. Mortuo Constantio,

306. 307. Galerius et Severus


dicuntur Augusti, et Constantinus, Constantii f. Csesar. Sed Se-
vere mox occiso Maxentius, Maximiani f. principatum invadit, et
ipse senex Maximianus resumit imperium.

307-313. Galerius, Maxentius, Maximianus, Licinius,


atque Csesares Maximinus et Constantinus, qui et ipsi 311. Au-
gusti creantur. Post Consulatus notari exinde coepti, aliis consu-
libus a Galerio, aliis a Maxentio creatis. 309-380. Sapor ii.

310. Maximianus et 312. Maxentius a Constantino occiduntur.


311. Galerius moritur, et 313. Maximinus, a Licinio victus, se
ipse interficit. (310. Jamblichus. Harpocration. 311. sq. Do-
nati et Donatistse. 312-391. Gregorius Nazianzenus.)

313-323. Licinius et Constantinus.


Hi Caesares sibi asciscunt Crispum et Constantinum juniorem,
Coustantini filios, et i,icmiM»i juniorem. 314-323. Bellum geri-
lur inter Augustos, et Licinius tandem captus necatur. 314-341.
Paulus Thebanus Eremlta primus. 314-356. Antonius, auctor
monachorum et coenobiorum. 314-386. Cyrillus Hierosol. et
Libanius. 316-330. Basilius M. 319.Arius. 320. Aphthonius.
Septimius Romanus. R. Hillel ii. Dictys ? Dares? 321. Nazarius
et Ghalcidius.

323-337. Constantinus M. solus, (cum aliis 311-323.)

Primus Imperator Christianus, sed moriens demum baptizatus,


et flagitiosissimus, qui praeter multos alios Crispum filium et
Faustam uxorem diro mortis genere peremit. 325. Concilium
OEcumenicum Nicsenum. Lactantius. 329-420. Hieronymus. 331.
Byzantium fit Roma nova, Constantinopolis et imperii sedes, cui
senatus magistratusque iidem, qui Rom3e,dantur : unus tamen ibi

consul est, alter Romae. Imperium in iv. Prsefecturas Praeto-


rianas, Orientis, Illyrici, Galliarum et Italiae, divisum, et haR in
provinciarum dioeceges. Potestas militaris data Magistris Mili-
158 TAHULili

turn, et Equitum et Peditum. Patriciatus, Nobilissimatus, aliee-

que dignitates. Quaestor Palatii et Comites ordinis primi, (Con-


sistoriani) secundi, tertiique. Institutio follis et chrysargyri s.

auri lustralis, tributorum. Indictio (computatio temporum secun-


dum spatia trium quinquennalium) jam ab a. 312. in usu esse coe-
perat. 335. Dexippus. Gabrias s. Babrias? 336. Julius Firmi-
cus Maternus. Nonius Marcellus? Charisius. Gregorius s. Gre-
gorianus et Hermogenianus JCtiet auctores Codicum.

337-361. Constantinus II. Constans et Constantius If.

Divisio imperii, gignens bellum fraternum. 340. Constantinus


a Constante fusus perit. 341. sq. Photinus. 347-407. Joannes
Chrysostomus. 350. Magnentius, qui in Rhsetia exercitui prae-
est, Constante insidiis interemto, Imperator salutatur, fratresque
Decentium et Desiderium Csesares dicit. — Aurelius Victor. Hila-
rius. 350-414. Hypatia. 351. Gallus, Constantii patruelis, Cse-
sar. 353. Magnentius, a Constantio debellatus, Desiderium et

deinde semet ipse, ut mox Decentius, interficit. 353-361. solus


regnat Constantius, Arianorum fautor et homo flagitiosus atque
crudelis, qui et initio imperii Dalmatium patruelem, Constantium
patruum et Hanniballianum, Nobilissimos ac Caesares, et 354.
Galium interemit. 354. ^lius Donatus. 354-430. Augustinus.
355. Julianus, Galli frater, Csesar. 358. Aristsenetus obit. 360.
Himerius ; Themistius ; Oribasius ; Diophantus ; Sallustius
philos. Gr. Eunomius; Ammianus Marcellinus. Macedonius
decedit. 860-398. Ambrosius. 361. Julianus Lutetiae Paris,
nomen Augusti sumit, et Constantius, adversus eum proficiscens,
in itinere moritur.

361-363. Jw/ia/iMS Aposlata,

vir doctus et rei militaris peritus, qui, religione per Tauroboliura


ejurata, auctore Maximo philos. scholas Christianorum claudi gen-
tiliumque aperiri jussit, Judseisque dcdit potestatem reficiendi tem-
pli Hierosol. quod tamen divina vi impeditum creditur. 362. sq.
ApoUinaris. 363. Julianus a Persis caesus. Succedit ei primice-
rius protectorum domesticorum

363. 264. Jovianus.


Pax cum Persis facta, et restitutum religionis Christianae exer-
citiura.
HISTORIC^. 169

364-375. Valentinianus et Valens fratres.

Occidentem, hie Orientem administrandum recipit. 365.


Ille

Antonini Aug. Itinerarium. Marius Victorinus. Sex. Rufus. Pa-


gan!. 367. Gratianus, Valentiniani filius octennis, Augustus
dicitur. 370. Vegetius. Euphrsemus Syrus. Ampelius? 372.
Gregorius Nyssenus. Avienus. 374. sq. Migrationes gentium,
Valentinianus Alemannos et Saxones saepius vincit, et 375. in
Pannonia moritur.

375-378. Gratianus et Valentinianus IT. fratres, et Valens.

Valens, Arianorum fautor, Ulpbilam, episcopum Arianum, Go-


this mittit, religionem Christianam amplecti cupientibus, et 378. a
Gothis et Alanis victus in tugurio crematur. 378. Paulus Alex-
andr.

378-383. Gratianus, Valent. II. et Theodosius.

Huic Oriens permissus. 379. Ausonius cos. Zeno Afer, epi-


scopus Veronensis, Jul. Obsequens ? 380-3. Artaxerxes ii. 380-
450. Socrates Scholasticus, hist, eccles. 381. Concilium cecu-
men. Constantinopol. 383-8. Sapor iii. 383. Maximus, Gal-
praeses, Lugduni occidit Gratianum, et imperium arripit.
liae

383-392. Valentinianus II. et Theodosius.

388-389. Vararanes iv. 390. Heliodorus ; Theon ; Pappus;


Festus. 392. Valentinianus ii. Arianorum fautor et ab a. 388.
in Gallia otiose vivens, Viennse ad Rhodanum insidiis Arbogastis
interimitur.

392-395. Theodosius M. solus.

Hie imperii semulos. Maximum, Eugenium et Arbogasten, cap-


tos occidit, et, Gothis ssepius profligatis, otium imperio reddidit.
Cultus veri Dei ubique restitutus. Officia et militaria, et pala-
tina ac civilia aucta, omniaque in iv. ordines descripta, Illus-
triura, Speetabilium, Clarissimorum et Perfectissimorum. 393.
Didymus Alex. obit. 393-457. Theodoretus. 394. Syramaehus
praef. Urbi. 395. Claudianus. Palladius ? Vibius Sequester?
Theodosio filii succedunt, Honorius in Occidente, Areadius in

Oriente.

T^* Of ruB r
f
; ^
^^''VEESIT
;

160 TAhVLM

395-423. Honorim.

Stilico, tutor ejus et affinis, 405. Radagaisum, Gothorum occi-


dental, ducem, profligat, sed 408. necatur, quia cum Alarico, suc-
cessore ejus, conspirasse creditur. 395-408, Arcadius, cujus im-
perium afFectant Rufinus, tutor perfidus, Eutropius eunuchus et
Gainas, dux Gothorum, a Rufino accitus ; qui mox omnes per-
eunt. Quo facto Eudoxia Augusta regnat. 397. Bellum Gildoni-
cum, a Gildone, comite Africse, motum. 399-420. Izdescherd i.
400. Hesychius; Longus Hermias Sozomenus Eunapius; Ser-
; ;

vius. 402-417. Innocentius i. 403. Epiphanius obit. 405.


Prudentius. Neraesius. Ossianus? 407. sq. Gundaricus et Gen-
sericus. Vandali, Suevi, Burgundi et Alani. 407. sq. in Bri-
tannia et Gallia Imperatores salutantur Marcus, Gratianus, Con-
stantinus, Constans, Maximus ; 411. Magontiaci Jovinus et Se-
bastianus ; 413. in Africa Heraclianus comes. 408-450. Theo-
dosius II. qui anno setatis viii. imperium Orientis nactus pri-
mum saluberrimis Antliemii tutoris et Pulcherise sororis, deinde
mails consiliis Antiochi, Chrysaphii, aliorumque cubiculariorum
eunuchorumque usus est, et pacem cum Hunnis grandi pecunia
redemit. 408. 409. Olympius, et 409. sq. Jovius Stiliconi suffici-

untur, mali homines. 408-410. Roma ter oppugnata ac direpta


ab Alarico, et Attains Imperator constitutus. 410. Alarico succe-
dit Ataulphus propinquus, qui cum Honorio pacem facit, et 414.
ducta ejus sorore Placidia, in Hispaniam adversus Vandalos pro-
fectus, 415. a suis occiditur. 409. sq. Saxones, Picti et Scoti in
Britannia. 410. Nonnus Pelagius; Synesius
; Macrobius ;

Sulpicius Severus. Xenophon Ephesius ? Chariton? 410-476.


Hierocles. 412-485. Proclus. 415-419. Wallia rex Gothorum
in Hispania, successor Ataulphi. 416. Rutilius Numatianus et
Orosius. 419-451. Theodericus i. qui regnum Gothorum in His-

pania amplificat. 420-440. Vararanes v. 421-440. Athenais


s. Eudocia, Leontii philos. filia et poetria, est uxor Theodosii ii.

et ab a. 440-460. Hierosolymis vivit, aulam relinquere coacta.


421. Constantius, Gallise comes, qui a. 417. Placidiam, Honorii
sororem duxerat, fit consors imperii, sed mox moritur.

423-425. Johannes,
Primicerius Notariorum.
HISTORICiE. 161

425-455. Valentinianus III.

filius sexennis Constantii et Placidice, sub tutela niatris est, et 437.


uxorem ducit Eudoxiam, Theodosii ii. filiam. Maximse imperio
Rom. provincise a barbaris eripiuntur propter inerliam libidines-
que Imperatoris et discordiam Aetii ac Bonifacii, summorum hu-
jus sevi ducum. 425. Olympiodorus. 427-432. Bonifacius in
Africa invitus molitur res novas et necatur. 428. sq. Nestorius.
429. sq. Africse pars a Genserico (Geiserico) capta. 431. Conci-
lium cecum. Ephesinum, et damnatio Nestorianorum. Cyrillus
Alexandr. 433. Zosimus. 437-448. Chlodio s. Glogio. 438.
Codex Theodosianus. Salvianus. 440-461. Leo i. Episcopus
Rom. 440-457. Vararanes vi. 445. Isidorus Pelusiota. 448. Eu-
tyches. 448-456. Merovseus. 449. sq. Hengist et Horst, duces
Anglorum, Saxonum Jutorum, Britanniam occupant. 450. Coe-
et
lius Sedulius. 450-457. Martianus, a Pulcheria Theodosii ii.
sorore in tori imperiique consortium receptus in Oriente. 451.
Concilium cecum. Chalcedonense ; Monophysitae ; Patriarchse.
Attila, Hunnorum rex, ab Aetio in campis Catalaunicis vincitur
sed mox Italiam vastat, et453. nioritur. 451-453. Thorismundus,
Theoderici i. filius, cui fratres succedunt, 453-466. Theodericus
II. et 466-484, Euricus.

455. Petronius Maximus,

qui Valentinianum iii. interfecerat, et invitam duxerat Eudoxiam


Augustam. Ab ea ex Africa evocatur Gensericus, qui,occiso Im-
peratore cum Palladio filio, Romaque direpta, Eudoxiam cum filia-
bus, Eudocia et Placidia, in Africam abducit, et Eudociam Ho-
norico filio collocat.

455. 456. Flavins Mcecilius Avitus.


456. Ricimer Comes, a regio Suevorum sanguine oriundus et
nepos Wallise, (v. ad a. 415.) usque ad a. 472. vel Iraperatores
facit, vel ipse regnat. 456-481. Childericus.

457-461. Majorianus.
Imperium Rom. in Gallia et Hispania restitutum, et expeditio
adv. Vandalos. 457-474. Leo i. Magnus s. Thrax opera Aspa-
ris, Patricii et Gothi, regnum Orientis accipit, et ab Anatolio
162 TABULA HISTORICiE.

patriarcha coronatur. 457-488. Hormisdas iii. et Pheroses.

(Firuz.) 460. Sidonius, et Marcianus Capella.

461-465. Lihius Severus.


Marcellinus patricius in Dalmatia, et ^gidius in Gallia regnat.
462, Moses Chorenensis.

465-467. Ricimer.
Hie regnat, ut jam inde ab a. 461. sed sine titulo Augusti.

467-472. Anthemius, gener Leonis M.


470. Stephanus Byzant. 470-524. Boethius. 472. Ricimer
capit Romam, et Anthemius perit.

472, 473. Olyhrius, gener Valentiniani m. Ricimer et Oly-


brius moriuntur.

473. Glycerins.
474. 475. Julius Nepos.

474. Leo ii. et 474-476. Zeno Isauricus, Imperatores Orient.


475, Orestes, dux et patricius, res novas molitur, et Augustus
salutatur filius ejus,

475. 476. Romulus (MomyWus) Augustulus.


Ultimus Imperator Rom. quern Odoacer in exilium pellit.
T. LIVII PATAVINI
HISTORIARUM
AB URBE CONDITA
LIBRI.

PR^FATIO.
Xacturusne operae pretiura sirn," si a priraordio Urbis
res populi Romani perscripserim, nee satis scio, nee, si

sciam, dicere ausim " quippe qui, cum


; veterem, turn vulga-
tam esse rem,'' videam, dum novi semper scriptores, aut in
rebus certius aliquid allaturos ant scribendi arte rudem se,
vetustatem superaturos, credunt. Utcumque erit, juvabit
tamen, rerum gestarum memoriae principis terrarum populi
pro virili parte et me '
ipsum consuluisse ; et, si in tanta

" Haud plane vovi utrum, populi Romani gesta ah initio Urbis conditce compo-

nendo, rem opera dignam sini faclurus: et si forte id certo nossem, nan tamen
auderem pradicare.

1 ' Bauer monet, proii. me ante seq. ipsum (quod delevit Strotli. quia in

NOTtE
» Facturusne operae pretium sim^ bus quibnsdam scriptum vidi in II-

Vitio datum est T. Livio, quod hexa- Domini Coiberti bibliothe-


lustrissinii
metri exoidio coeperit. Initia eiiim ca. Sed et Tacitus quoque Annales
Carminum initiissoluta; oralionisnon suos hexametio exorsus est, Ur- '

conveniunt. Quintilianus tamen lib. bem Romam a principio Reges ha-


IX. Instit. orator, cap. 4. et ita eum bnere.'
edidisse ait, et melius esse, quam * Turn vulgatam esse rem] Per rem
quomodo emendatur, facturusne sim veterem et vulgatam intelligit fami-
opera pretium : uti in vetustis codici- liaveni jam olim Historicis moremj
164 T. LIVII PRiEFATIO.

scriptorum turba meafama inobsciiro sit, nobilitate ac mag-


nitudine eorum, meo qui iiomini ^ efficient, me consoler.
Res est prseterea et immensi operis, ut quas supra septin-
gentesimum annum repetatur; et quae, ab exiguis profecta
'^

eo creverit, ut jam magnitudine laboret sua


initiis, et le- :
"^

gentium plerisque, baud dubito, quiu primae origines proxi-


maque originibus minus praebitura voluptatis sint, festinan-
tibus ad haec nova, quibus jam pridem praevalentis populi
vires se ipsae conficiunt. Ego contra hoc quoque laboris
praemium petam, ut' me a conspectu malorum, quae nostra
tot per annos vidit aetas, tantisper, certe dum prisca ilia
tota mente repeto, avertam, omnis expers curae, quas scri-
bentis animum, etsi non flectere a vero, solicitum tamen
efficere possit.* Quae ante conditam condendamve Urbem,*
poeticis magis decora fabulis,*^ quam incorruptis rerum ges-

* QucB, licet mentem scribenlis a veritatis studio nequaquam posset avertere, mo-
le^tiam tiihilominus ei afferre posset.

optimis Mss. non legitur et facile suppleii potest) eleganter quidem abesse,
sed, cum reliqnis scriptoribtis opponatur, vix abesse posse.' Rupert. Delet

quoqne Crevier. 2 ' Qiiidain malunt lumini, quia putant, non piobant, pro-
prie dici ' liiniinibus officere' pro, aedificando prospectum lucemque ad-
imere.' Rupert. —
3 Gronov. Doujat. Crevier. uti. —
4 Bauer haec annotavit:
'

NOTiE
ab aliis memorata scribendi denuo, bem'\ Apparet Livium diversa duo
et rerum gestarum uarrationem ab tempora designare. Verum in quo
origine repetendi. differat tenipus ante Urbtm conditam,
* Supra septingentesimum annum] a tempore ante earn condendam, minus
Ab Urbe condita ad tempus inchoa- apparet: cum utroque mode indicari
t2e a Livio historiae quinqueet viginti videatur tempus, quod natales Urbis
sunt anni supra septingentos. Atque praecessit. Forte per spatium ante
Inic respexitAuctor, non ad iEneae in conditam tirbem, ea non absurde in-
Italiam adventiim; a quo licet narra- tellexeris, quae proxime ejus extruc-
tionenisuam auspicatus, vetusta ilia tionem antecesserunt per tempus,
:

tempora non nisi uno aut altero folio ante urbem condendam, ea quae ante
perstrinxit. ipsum Romulum aTroicis usque lem-
^ Magnitudine laboret sua"] Elegan- poribus acciderant.
ter dicitur imperium mole aut mag- ^ Po'tticis magis decora fabulis'] Hie

nitudine sua laborare, cum latius dif- ego decora interpretor convenientia:
fusum est, quam ut commode regi quo sensu a Cic. ii. de legib. dicitur,
possit. '
color albus prcecipue decorus Deo.'
* Ante conditam condendamve Ur-
T. LIVII PRyEFATIO. lf)5

tarura monumentis, traduntur, canee afSrraare, nee refel-


animo est. Datur haec veuia antiquitati, ut, mis-
leie, in

cendohumanadivinis, primordia urbium augustiora*^ faciat.


Et, si cui populo licere oportet consecrare origines suas, et
ad Deos referre auctores, ea belli gloria est populo Roma-
no, ut,cum suum conditorisque sui parentem Martem po-
tissimum ferat, tara et hoc gentes humanaa patiantur aequo
animo, quam iniperium patiuntur. Sed hsec et his similia,
utcumque animadversa aut existimata erunt, baud in mag- ''

no equidem ponam discrimine. Ad ilia mihi pro se quis-


que acriter intendat animum, quae vita, qui mores fuerint
per quos viros, quibusque artibus, domi militiasque, et par-
tum et auctum imperium sit.' Labente deinde paulatim
disciplina, velut desideutes* primo mores sequatur ani- "^

' Labante disciplina prapplacet Gronovio (et Drak.) non mihi, qui melius ri
labente (i. e. sensim iinminiita, laxata, intirmata) convenire arbitior seqtienti

NOT.E
Primordia urbium augustiora'] Im-
e cBstimata atque in pretio habita ftie-
periorum atqiie urbium origines, mi- rint.
raciilis admixtis, illustrare, ac velut ' Purtiim et auctum imperium sit'\

consecrare, omnium fere populoruni Partum imperium refert Sigonius ad


communis fuit ambilio. Sic Semira- subactam Italiam. Attctum vero ad
midem Assyrii, Derceto, sive Ater- tempus eversae ab Africano niinore
gati Syrorum Dea iiatam, educatam Carlbaginis, sive annum 007. Ad
a colunibis: Cyrum Persae a cerva culnien postea perducti nou meniinit
lactatnm tradidere, ut Romani Ro- Livius, nisi quod ea tempora per mo- '

mulum a lupa (pii et hunc Martis


: res piapcipites' indicat.
filium praedicarunt ;
quemadmndum ''
Dcsidentes primo mores] In vefe-
Lacedaemonem Spartani, Perseum ribus editionibus, Dissidentes prima
Mycenaei Jove nafos jactabant. Sic mores, id est, in diversa euntes, nee
etiam Athenienses Neptuni cum Mi- aequalitatem servantes, ut explicat
nerva circa civitatis suae tutelam no- Robortellus quo Sigonius repre-
: a
menque contentione: Thebani con- Iiensus Morellum laudat liujus emen-
jugio Cadmi cum Martis tilia gloria- dationis auctorem. Eam autem ideo
bantur. probat, quod putet desidendi veibum,
''
Utcumque animadversa aut existi- ab a-dibus insliluta?. a
translatuui,
mata'] Num melius ccstimata, quem- Livio gradationi melius convenire.
admoduni scribit Becharius ? ut ve- Cum eniiu sedificia suopte vitio pau-
Auctor paruni sibi curze esse, qua
lit latim iutereunt, prius desident, id
ratione a legenlibus liaec accipiantur: est, leui motu semet deprimuntur;
in

sive animadversa et reprehensa ; sive dein collabuntur, antequam omnino


;

166 T. LIVII PRiEFATIO.

mo ; deinde ut magis magisque lapsi sint ; turn ire coeperint


prsecipites donee ad haec tempoia, quibus nee vitia nostra,
;

nee reraedia pati possumus, pevventura est. Hoc illud est


praecipue in cognitione rerum salubre ae friigiferum, omnis
te exempli documenta in illustri posita monumento intueri.
Inde tibi tuasque reipublicae, quod imitere, capias inde, :
'

fcedura inceptu, foediim exitu, quod vites. Ceterum aut me


amor negotii suscepti fallit, aut nulla unquam respublica
nee major, nee sanctior, nee bonis exemplis ditior fuit; nee
in quara ^ tam serse ^ avaritia luxuriaque immigraverint
nee ubi tantus ac tam diu paupertati ac parcimoniae honos
fuerit adeo, quanto rerum minus, tanto minus cupiditatis
:

erat. Nuper divitice avaritiam, et abundantes voluptates


desiderium per luxum atque libidinem pereundi perdendique
omnia invexere. Sed querelas, ne tum quidem gratas futu-
rae, cum forsitan et necessariee erunt, ab initio certe tantae
ordiendae 7 rei absint. Cum bonis potius ominibus votisque
ac precationibus Deorum Dearumque, si, ut poetis, nobis
quoque"" mos esset, libentius inciperemus, ut orsis tanti
operis * successus prosperos darent.

* Incepto hujus operis tam ingentis.

desidentes." Rupert. Vett. libb. Iiabent dUsidentes.—S 'Quidam Mss. ct ed.


pr. lit et edd. Crevier. Drak. et Strotli. post tiec in quam inserunt civitatem,
quod probasse Jac. Gionov. recte niiratiir Bauer.' Rupert, — G Nonnullae edd.
sero. —
7 Gronov. Doujat. Crevier. ordiundce.

NOTyE
in praeceps ruant. Ceterum Sigonius lum civile Ccesarianum, et quae ab
per desidentes mores notari putat anno 704. sunt insecuta.
Gracchanaruni seditionum tempora, Quod imitere, capias'\ Rectius for-
'

post annum scilicet U. C. 620. Per te quod imitari cupias, ut habet alter
mores lapsos bella civilia Syllee et Colbertinus codex.
Marii, annum nempe 665. et sequen- •» Nobis quoque] Id est, Histori-
tes : per mores euntes in prceceps, bel- cis.
T. LIVII PATAVIM
LIBER I.

BREVIARIUM.
Cap. I. Antenoris et ^neae adventus in Italian). Hie bellnm gerit cum
Latino, sed mox pacem ac deinde affinitatem jungit, conditque Lavinium,
nbi Ascanius brevi nascitnr. 2. Aborigiunm Trojanornmque bella cum
Turno et Mezentio. Mors iEueae. 3. Ascanius, vel, ut alii pntant, lulus,
Lavinium matri sen novercae relinquit, et coloniam ipse deducit Albam
Longam. Reges Albani. 4. Romuli Remique ortus, educatio, et primum
vitae genus. 5. Hi Amulium obtruncant, et Numitorem, fratrem ejus
avumque snum, restituunt in regnum Albanum. 6. Urbis condendae con-
silium capiont. 7. Remus a fratre necatus. Roma conditoris nomine ap-
pellata. Palatium primo munitum. Sacra Diis aliis Albano, Herculi
Graeco ritu facta. Adventus Herculis in Latium. Evander Areas, Car-
mentae filius. Ara Maxima. Potitii ac Pinarii.
8. Romulus ordinat rempublicam. Lictores xii. sumit. Urbem anget la-
tiusque munit. Asylum aperit. Centum creat senatores. 9. Connubia a
finitimis frustra petit. Ludos parat Neptuno Equestri. Raptns Sabina-
riim. 10. Titus Tatius, rex Sabinorum, Capninenses, Crustumini, et An-
temnates helium parant. Caeninenses primi in agrum Rom. faciunt im-
petum. Spolia opinia in Capitolium fert Romulus, et templo Jovis Fere-
trii fines designat. 11. Antemnates Crustuminique victi, et, precante
Hersilia, accepti in civitatem. Coloniae utroque missae. Sabini duceTito
Tatio bellum movent, et arcem Rom. occupant, proditam a filia Sp. Tar-
peii, qui ei praeerat. 12. Virtns Metti Curtii, Hosti Hostilii, ac Romuli.
Templum Jovi Statori votum. 13. Irae et acies diremtae a Sabinis mulie-
ribus. Pax et civitas una ex duabus facta. Quirites a Curibus appellati,
Lacus Curtius. Populus in curias xxx. divisus, iisque imposita Sabinaruro
nomina. Centuriae tres equitum, Ramnenses, Tilienses, Luceres. 14. T.
Tatii mors. Bellum cum Fidenatibus, 15. et Veientibus, quibus induciae

in c. annos dantur. Celeres ccc. 16. Romulus sublimis raptus procella


creditur, Proculo Julio affirmante, ejus speciem sibi per somnium obla-
tam. Interregnum annuum, x. decuriis Patrum factis, et imperio per
17.
omnes in orbem eunte. Plebi frementi permittitur creatio regis, ea lege,
ut Patres auctores fiant at ilia a senata decerni vult, qui Romae regnet.
:
168 T. LIVIl

18. Numa Pompilius, Curibiis Sabinis habitana, qui falso editur discipulus
Pythagorce Samii, rex creatur, et inaiiguiatur. 19. Is leges, mores, ac sa-
cra instituit Janiim facit indicem pacis bellique: simiilat sibi cum Dea
:

Egeria congressns nocturnos esse : annum ad ciirsum luuaR in xii. menses


describit: nefastos dies fastosque facit. 20. Flamines iii. xii. Salios, et
Pontificeni legit, Numam Marcium. Procuratio prodigiorum. Ara Jovis
Elicli. 21. Populi Rom. religio et pax continua. Camoenarum lucus et
concilia cum Egeria. Fidei solenne, et multi Argei s. loca sacris fa-
ciundls.
22. Ttillum Hostilium, nepotem Hosti Hostilii, regem populns jubet. Hie
ferocior etiam Romulo est, bellumque indicit C. Ciuilio, dlctaiori Albano.
23. Helium Albanuni. Cluilii fossa et mors. Metti Fnffetii successio in
locum ejus, et colloquium cum Tullo. 24. 25. Horatiorum Curiatiorumque
trigeminorum pugna. Foederis faciendi ritus. Fetiales et pater patratus.
26. Horatius sororem obtruncat, et a duumvirls perduellionis damnatur,
sed provocat ad populum, et absolvitur. 27. Bellum cum Fidenatibus et
Veientibus. Perfidia Metti, socii Rom. 28. Dirum supplicium de eo
sumtnm. 29. Alba diruta, et incolae traducti Romam. 30. Coelius raons
Urbi addilus, et sedes regiae. Principes Albanorum in Palres lecti. Curia
Hostilia. Bellum cum Sabinis. Feronide fanum. Pugna ad sylvam Ma-
litiosam. 31. In monte Albano lapidibus pluit. Hinc sacrum novemdiale.
Pestilentia. Tulii morbus et mors, domo ejus fulmine icta.
32. AncHs Marcius, nepos Numae, rex creatur, et sacra ex commentariis
avi pontlficem in albo promulgare jubet. Jus Fetialium, ab ^Equicolis
descriptum, quo repetuntur res bellumque indicitur. 33. Bellum cum La-
tinis, quorum multa niiliia, Politorio, Tellenis, Ficana, et Meduliia captis,

Romam Aventinus mons Palatino jiinctus, et novae multitu-


traducuntur.
dini datus, ad Murciae sedem. Janic\ilum quoque, ponte sublicio in Tiberi
facto, Urbi conjunctum. Quiritium fossa. Career, foro imminens. Sylva
Maesia Veientibus ademta. Oslia in ore Tiberis condita, et salinae circa
factap. 34. Lucumo, Damarati Corinthii filius, qui, Arunte fratre et dein
patre mortuis, omnium hujiis bonorum liaeres factus erat, eaque auxerat
opibus Tanaquilis uxoris, ab Tarquiniis migrat Romam, ubi L. Tarquinius
vocatur, et a rege non modo in familiaritateni recipitur, sed tutor etiam
liberis instituitur testamento.
35. L. Tarquinius Priscus petit regntim, et accipit.Centum in Patres lecti,
qui deinde dicti suntminorum gentium, et conscripti. Bellum cum Latinis.
Locus Circo maximo designatus. Ludi Romani s. Magni. Portions et
tabernae. 36. 37. Bellum cum Sabinis. Attus Navius Augur. 38. Ademta
Sabinis Collatia, (ubi Egerius, Aruntis, fratris regis, lilius posthumus, in
praesidio relinquitur) Latinis Corniculum, Ficulea, Canieria, Cruslume-
rium, Ameriola, Nomentum, Meduliia. Formula deditionis. Urbs muro
cincta ex lapide quadrato. CloacEB. Area templiJovis in Capitolio. 39. In
qua natus erat Servius Tullius, cujus pater princeps fuerat Corni-
regia, in
culi, Inde liberornm ille loco habetur, eique
puero dormienti caput ardet.
postea despondetur regis filia. 40. Hinc Anci duo filii insidias parant
regi ;
quem duo pastores, ab illis corrupt!, occidunt.
LIB. I. 169
41. Tanaquil celat mortem mariti. Servius Tullius per speciem regiae fun-
gKndae vicis siias firmat opes, et primus iiijtissu popiili, voiiintate Patriiin,
regnat. Libeii Anci Suessam Pomeliam exulatiim eunt. 42. Diia; Sei vii
filiaB juvenibus regiis, Lucio et Ariinti Tarqiiiniis,jm)giintiir. Belluin cum
Veienlibus aliisque Etniscis. Census. 43. Classes et centurias civium.
Comitia ceiituiiata, et suffiagii in iis ferendi ordo ac ratio. Tribiis.
44. Lustrum condituru, eoque censa lxxx. millia civium. Urbeui ampli-
ficat Servius additis collibus Quirinali, Viuiiiiali et Escpiiliiio ; canique
aggere, fcssis ac muro circumdat. Ita profert pomoeriuin : et in Esquiliis
habitat. 45. Communia Romanorum Latinorumque sacra, et taniini Dia-
nae Romaj exstructum. Ab ejus antistite Rom. immolatur bos, in Sabinis
nata, mirse magnitudinis ac speciei. 40. 47. L. Tarquinius et Tuilia minor,
fratre ac sorore interfectis, junguntur nuptiis regnumqueaffectant et inva-
dunt. 48. Serviits occiditur. Impia et iubumana TuUiae facinora. Vicus
Cyprius dictus Sceieratus. LausServii.
49. L. Tarquinius Superbus neque popnli jussu neque auctoribus Patribus
regnat. Socerum sepultura prohibet. Armatis corpus circumsepit. Reg-
num metu tutatur, nee senatiim cousulit, sed omnia solus domesticisque
consiliis agit. Latinos eorumque proceres sibi conciliat, maxime per
generum suum, Octavium Mamilium Tusculanum. 50. Conventum Lati-
nis indicit ad Iticum Ferentintp. Turnus Herdonius in regem absentem
niorantemqtie ferociter invehitur, 51. et ab eo oppriniitur insimulatus falsi

criminis. 52. Foedus cum Latinis renovatum. Copiae ab iis mix-


missae et
tae cum Romanis. 53. Bellum cum Volscis, e quibus Suessa Pometia vi
capitur. Gabii frustra oppngnati, 54. sed mox Sexti Tarquinii fraude regi
Rom. sine dimicatione in nianum traditi. 55. Pax cum yliquis facta, fce-

dusque cnm Tuscis renovatum. vEdificatur Jovis Capitolini templum, et


aperientes fundamenta ejus, in qua? vix suppeditant Pometina^ manubiae,
caput humanum integra facie effodiunt. Exaugurantur fana in monte
Tarpeio sed Juventas Terminusque moveri se non patiuntur. 56. Fori in
;

circo. Cloaca maxima. Coloni Signiam Circeiosque deducti. Portenti


causa Titus et Aruns Tarquinii cum L. Junio Bruto, Tarquiuia sorore regis
nato, Delplios mittuntur, et praeter alia sciscitantur, quis ipsorum Romae
regnaturus esset. Pythia respondente, qui primus osculum matri tulisset,
Brutns, quasi forte prolapsus, terram osculo contingit. 57. Bellum cum
Rutulis et obsessio Ardeap,. Regiorum juvennm de uxoribus suis certa-

men; cujus lans penes Lucretiam est, filiam Sp. Lucretii, praefecti Urbis,
nuptam L. Tarquinio CoUatino, Egerii filio. 58. Sex, Tarquinius vim
infert Lucretia-, et haec, arcessitis patre ac marito, necem sibi consciscit.

59. Brutus, tribunus Celerum, populum in Urbe et exercitum in castris


adversus regem concitat. 60. Exilinm Tarquiniis indicitur. Duo regis
liberi cum patre commigrant Cjere, et Sex. Tarquinius Gabios, ubi mox
interficitur. Primi consules creantur, L. Junius Brutus et L. Tarquinius
Collatiniis.

Delpk. et Var. Clus. Livius.


170 T. LIVII

1. Jam primiim omnium satis constat,* Troja capta,'' in cc-

teros 836 vitnm esse Trojanos; duobus,iEneas Antenorique,'*


et vetusti jure hospitii, et quia pacis reddendaeque Helenas
semper auctores fuerant, omne jus belli Achivos'^ abstinu-

1 ' jEnecB Antenorique pro vulg. JEnea Antenoreque legitur in omnibus


fere Mss. quos secutus sum exemplo Crevier. et Strotli,' Rupert. Vulgatani

NOTyE
» Satis constdfl Apud Romanes '^
MnecB Antenorique [.-Enea Anteno-
scriptores constans ita fania fert. requel 'Eneas Trojanonim, post Hec-
Cetenim Graecornm nouniilii apiid torem, fortissimus, Anchisae ac Ve-
Dionysium Halicarn. antiq. Rom. neris (sen mulieris elegantissima for-
lib. /Eneam, deducta niann suorum
I. ma prteditae) filins, Capyos nepos,
in Italiam, ipsum dicebant domiim Assaraci pronepos, Trois regis abne-
reversnm, apud Trojam regnasse ; et pos fuit : Creusam Priamifiliam uxo-
post obitiun reliquisse regni succes- rem ex qna natus Ascanius.
liabuit,
sorem Ascanium, ejusque progeniem Antenor autem iEsyetae filius, per
id regniim din tenuisse: quorum iilti- Cleomestram niatreni, ad eundeni
mum Strabo confirmat ex Honiero, Troem ipse quoque genus referebat.
Iliad. xiiF.Quidam, apud eundein, Earn anctor libelii de Augnsti proge-
referebant Scamandrum Hectoris fili- nie, sub nomine Valerii Messalae
um cum Ascanio iEneae filio Troibus Corviui, Laomedontis, vel Priami so-
imperasse, familiasque eorum diu rorem facit. Tam ^nea?, quam Ante-
apud novam Scepsin regni sedem ha- nori, duabus de causis ab Auctore
buisse; donee ea urbs a regia domi- nostro adductis, Graecos pepercisse
natione in paucorum adniiuistratio- verisimile est: ut minime audiendi
nem pervenit. videantur, qui eos proditee patria? in-
''
Trojd capta] Troja, quemadmo- simulant; in qnibiis Menecrates Xan-
dum Servius uotat, uiodo regionis, thins apud Dionysium.
niodo urbis nomen est; ut hie. Ea ''
Acldvos] Achaei, qui Latine eliam
urbs, ejusve celsior pars, Ilium quo- Achivi dicuntur, nomen habuere ab
que dicebatur ab Ilo Trois filio. Ip- Achao Xuthi filio, Hellenis (qui
Pergama vocabantur, com-
sius arces Graeci nominis auctor fuit) nepote.
muni locorum editiorum nomine. Is Achai?e Peloponnesi provinciee no-
Dardania vero pars fuitTroadis, seu men dedit,cum prius ^gialea dice-
Phrygise minoris, a Dardano oppido, retnr. Idem Achzeus in Thessalia
ejusve conditore appellationem sor- quoque aviti regni partem obtinuit.
tita. Capta autem eversaque est a Ab eo itaque, Honieri aetate, Graeci
Graecis Troja circa annum a mundo omnes Achaei appellati sunt. Poste-
condito 2819. ante primam Olympia- rioribusquoque temporibus ob A-
dem 407. ante Romee natales 431. chaporum reipublicae claritatem, Ro-
ante Christum natum 1183. cum reg- mani devictam a se Graeciam univer-
num a Dardano usque, stetisset an- sam Achaice nomine comprehended
nos ferme 296. runt.
LIB. I. CAP. 1. 171

Casibus deinde variis Antenorem ' cum muJtitudine


issc."
Henetum/qui, seditione ex Paphlagonia pulsi, et sedes et
duccm, rege Pylaemene ^ ^ ad Trojam amisso, qua3rebant,
venisse in intimum maris Hadriatici sinum Euganeisque,' : ''

qui inter mare Alpesque incolebant, pul.sis, Ilenctos Troja-


iiosque eas tenuisse terraset in quern prinium egressi sunt :

locum, Troja vocatur, paj^oque inde Trojano nomen est/


gens universa Veneti appellati.' /Enean, ab siraili clade
^

" Jure belli adcersus /Eneam et Antenorem usos non esse.

lect. dant Gronov. Donjat. Drak.— 2 AI. Philomene.—^ Verba et in quern ...<ip. '

/)W/a<f incliulendaparenthesi piitabaiit Duk. et Drak. At cf. Vc\\z. ad Sanct,


Mill. in. 14.' Rupert. '
Expedies impeditam oratioiieiii, si, paiticiila cl dele-
ta, verba, in qttein primum Veneti appellali, in parentliesi posueris.
. . .
Ncc

NOTyE
^Antenorem] Antenor viilgo credi- hutiu; ])ostea. Aclrinlicmn. Dicifur et
tur condiior Patavii, quod prius ^)j- mare Adriunum et siiiipliciter ^Jrin.-
tenorium dictum volimt Livii patria : nobis liodie, le Golfe de Venise.
fuit: hodie Padoa: in Venetia, quse '
Euganeisque] Euganei inter anti-
niinc Marcliia Tarvisina. qnissiinos Italiic populos iiumeraii-
f
Cum multitudine Henetum'] Pa- tur, sedcsqiie initio liabuere a Pado,
pblagonia niinoris Asiae ad Pontum juxta veteies Tuscos, ad Rhaticas
Enxinurii regio est (nunc pars niari- Alpes sed postea monies versus,
:

tima ejus Piovinciffi, quam Turcce sive ab Henetis ac Trojanis, sive a


Kiengar appellant.) Haec primariam Gallis, compulsi sunt. Eorum simul
olim gentein liabuit Hcnetos. et Khastoruui iirbs fuit Verona.
? Rege Pylcemene] Ita legenduni, ^ Pagoque inde Trojano nomen est]

non Philcmene; ex Homero, qui bunc Pagus boc loco non viciis est, sed
Pylaemenem Henetoruni ducem a regiiinciila, tractus, niajoris regionis
Menelao interfectum narraf, Iliad, v. pars, plura oppida vicos(|ue complcc-
Maiis Hadriatici [Adriafici] sinum]
'^ tens: quo sensu apud Caisa rem fere
Mare Superum, quod Italian! ab Illy- semper Sunt qui liiuc de-
accipitur.
rico, Macedonia, et Epiro dividit, A- ducnnt Gallicum nomen Pays,
driaticum dicitur, ab Adria, sive Ha- '
Gens universa Veneti] Strabo fa-
driaurbe: quo nomine duo Italiap, non men lib. iv. et v. eoruni sententiam
procul ab ejus maris littore, oppida magis probat, qui Venetorum Itali-
fuere; alteruniColoniae titulo in Pice- corum pareiites existimabant Vene-
no,ubi Adriauus agcr; liodie yl<)7 Dii- tos Galli.c Celtirai ad Gceanum po-
catiis titulo decoratum, in Aprutio piilos {ceux de Vanncs:) idtjue, liac
regni Neapolitan! provincia : alteruui de causa, quod reliqui Cisalpinsp Gal-
in Gallia Trans-padana, ubi nobili Ux populi ex Transalpiiiis regionibus
portu oppldum quondam Tuscoruin eo immigraverant. Cetcrum Venetia
notat Pliu. quod oppidumilh'jrt, inde- antiquum nomen est regionis, qiiain
que Atriaticum mare antea appella- nunc Marchiain Tarvisinam vocant,
;

172 T. LlVlj

domo profuf^um, sed ad majora initia reriim^ ducentibus fa-


lls, primo in Macedoniam veiiisse:"' inde in Siciliam quae-

rentera sedes delatum ab Sicilia classe " ad Lauren tern s


:

agrum° tenuisse: Trojae et huic loco nomen p est. Ibi

comparet cod. Poitns;. apud Diak.' Doering, 4 ' Flor. et Voss. admajo'
et in —
ra rerum initia. Forte majorum.' J. F. Gioiiov. 5 ' Prappositioiieni ad rece- —
pi, quia in omnibus fere Mss. legitur ac vel ad Laurentem.' Rupert. J. F.

NOTiE
et cnjus priiiiaria olini nrbs Patavi- snntque medio ferme inter Ostiam
uin. Venetiae vero in plurali nuniero et Antium itinere.
urbs t'st, nobis Venise, nonnisi tem- p Trojce [^Troj(i] et huic loco votnen']
pore Attilae nata ex Aquileiae vicina- Tr4ijas veteri nomen a Troe Rege,
rumqiie rivitatum minis. Dardaui nepote, vel a scrofa, quam
™ In Macedoniam venisse'\ Macedo- in nioneta dicuntur habtiisse Trojani
navigatione /Eneae
niae in ilinere seu el qua; Troja jam olim Itaiice appel-
nee Virgilius, nee Dionysius memi- latur apud scriptorem de Augusti
nit: nonnulli tanien, testibus Stra- progeiiie. Hinc Gallica vox, Truie:
bone lib. xiii. ipsoque Dionysio, eum videturqne Virgilius eo respexisse,
in Macedonia apud Olympuui sides ' Alba porca triginta foetus enixa,' in
posuisse volebant. aiigurium JEness ostensa. Eum sane
» Ah Sicilia classe'] Nonne et in Si- locun», inquo sus triginta porculos
ciliam classe delatus fuerati' an le- sub adventum iEneae pepererit, ab
gendum, ab Sicilia classem, Laurentem yEnea muniri coeptum; ac deinde ibi-
agrum tenuisse. Haec Grouoviiconjec- dem, aut certe in<le non procul, con-
lura non improiiabilis. ditum Lavinium, ex antiquioribus
° Laurentem agrum] Laurentum Pi- scriptoribus memorat Aurelius Vic-
ci, Faunique et Latini regia fuit, in tor. Huic autem loco, ubi oppiduni
veteri baud procul Tiberis
Latio, castrorum in morem /Eneas est moli-
ostiis a lauris denominatum, qiiibus
; tus, Trojae nomeii inipositum indicat
abundat Laureniina sylva; vel a sa- Virgilius lib. x. Non semel Livius
cra Pici lauro, de qua Virg. lib. vii. diserte tradit. Porro aliqui legere
iEneid. A Laurento deducitur adjec- malunt Troja et huic loco nomen. Qua
livnm Laurens quod vocabulnm non
: Gronovius inter pere-
in re distiuguit
tantum Latinis. incolis scilicet vete- grina et Romana vocabula quasi ilia ;

ris Latii ; sed etlam Rutulis, Volscis, noniinativo, ha^c dativo magis gau-
aliisque novi Latii populis aliquando deant. Vennii ipse sibi adversari vi-
tribuitur. Porro Laurenti oppidi Iio- detur, cum hie Troja, et paulo antea,
die vix apparent vestigia. Pililii fuissc pagoqtie Trojano nomen est, in dativo
videtur, ubi nunc Paterno, quae Clu- scribi jnbet. Est enim Troja peregri-
verii sententia est: etsi Hoisteuius nae revera urbis, et ex Asia advectum
et Kircherus, ex quadam nominuni nomen, non Latinum. Cetera ab ip-
affinitate, referant ad locum, ubi so adducta auctorum testimonia earn
Torre di S. Lorenzo: sed h«c ambo distinctionem evertuiit potius, quara
nee inter se, nee a littore distant, confirmant.
LIH. I. CAP. 1. 173

rgressi Trojani,* iit quibus ab immenso prope errore+ nihil,


praeter arma et naves, superesset, agris cum praedam ex
agerent, Latinns rex'' Aborigincsque,"^ qui turn ea tencbant
loca, ad arcendam vim advenarum armati ex urbe atque
agris concurrunt. Duplex inde*^ fama est * alii prselio vic- :

tura Latinum pacem cum iEnea, deinde affinitatem junxisse


tradunt : alii, cum instructae acies constitissent, priusquam
signa canerent, processisse Latinum inter primores, ducem-
que advenarum evocasse ad colloquium ; percunctatum de-

Gronov. conjicit ab Sicilia classem Laurentem.—6] Gronov. Doiijat. Crevier.

aOTJE
* Ante Uib, cond. an. 429. cfleperunt appellari. tamen Jiistinns
t Quibus ab immenso prope crrore, Latinum ex filia Hercule;
Faiini et
^c] Immensum ilium eriorem non Hesiodiis et Marcianns Heracl. ex
expiimit Livius, snpeiioiibus verbis; Ulysse et Circe Hygiiius ex CUrce
;

quibus in Macedoniain Sirilianique, el Telemacho, Ulyssis ac Penelopes


ac tandem Laiirentem agrnm appu- filio, natuni fabulaiitur.
lisse Trojanos dicit. Sed loca, in qui- ^ Veterum aliqni
Aboriginesque']
bus iEneas urbes condere voluit, at- apud Halicarn. Aborigines Italia; in-
tiijisse contentus, cetera praetermi- digenas existimabant, sic dictos, qua-
sit, quee. vnlgo sat nnta erant. INIultas si primigenios, et ab origine prima

alias terras petierat ^Eneas, nt doce- ibidem procreates vel absque alia
;

bit Dionysius Halicarn. lib. i. c. 47. origine. Putabant alii eonvenas fu-
et seqq. Hinc Virgilius, qui non oni- isse, incertis vagantes sedibus, (\m

nia fiiixit, sed in muiiis antiquam fa- copias suas in ea regione junxerint,
mam secutus est, passim longos Tro- quae postea Laiium appellata; ideo-
janorum errores memorat, quos ideo que primo AberrigeneSj post, mutata
etiam Livius ' innnensos' vocavit. una litera, altera ademta, Aborigenes
Errores autem illi non a Sicilia de- cognominatos. Alii Ligurum colonos
mum cceperunt, sed ab ipso discessu credebant. Sed Romanonnn doctis-
ex Troade neque enim * iumiensus
; simi M. Cato et C. SeinproniHs Grae-
error' fuitiiavigatio ex Sicilia in cos fiiisse aflirmabant. Ipse Diony-
Africam, a Sicilia parum remotam, sius conjicit Qinotrorum fuisse pro-
nee Livius fictum iter in Africam genicui, quibus ex Arcadia oiigo :

verum credebat. Itaqueniliil bic mii- dictosque Gva?ci8 Aboriginas airh raiv
tandum, nee refingenda mens Livii. opuv, a montibus, in quibus Arcadum
J. Clericus. more degebant.
1 Latinus Rtx] Fauni filius ex Ma- ' Duplex inde [exinrfe] fmna est] U-
rica Nyniplia (qua; et Fatua, et Fan- tramque sententiam amplexns entVir-
na, a Fando, id est, vaticinando,nun- gilius, fcedus primo inter /Lneam La-
cupata) Pici nepos, Saturni, (qui tinumque ictum, pactasque ultro La-
cum Jano Aboriginibus imperavit) vinits nuptias memorans; quae tauien
pronepos. Ille bos tunc populos re- cuncta Tumi amor turbaverit ac ;

gebat, qui de ipsius nomine Latini deinde bellum ortum, victumque, et


174 T. LI VII

inde, qui mortales essent, iinde, aut quo casu profecti domo,
quidvc quaercntes in agrum Laurentem exissent ;
postquam
audicrit, multitudinem Trojanos esse ; duceni yEnean,
filium Anchisae et Veneris cremata patria et domo profu-
;

gos sedem condendseque urbi locum quaerere et nobilita- :

tem admiiatum gentis virique, et animum vel bello vel paci


paratum, dextera data fidem futurae amiciliae sanxisse. Inde
foedus ictum inter duces, inter exercitus salutationem fac-
tam. iEnean apud Latinum fuisse in hospitio. Ibi Lati-
num apud Penates Deos domesticum publico adjunxisse
'

foedus, ^neae in matriraonium data." Ea res utique


filia

Trojanis spem affirmat * tandem stabili certaque sede fini-


endi erroris. Oppidum condunt. ^neas ab nomine uxo-
risLavinium " appellat. Brevi stirps quoque virilis ex novo
matrimonio fuit cui 7 Ascanium parentes dixere nomen.
;

* Confirmat expectationem.

exinde. — 7 Duo Pall, et Mss. Mureti prononien ignorant.

NOT;E
ad pacem compnlsum ab JEnea. Lati- RIaria Theresia nuptiis, qnas fans-
num. tis serenissiml atque ad sumuia nati
«Apud Penates Deos] Universita- Delphim intra annum natalibus
turn urbium pnblicis doniibns
sive Coelnni beavit.
praesunt Penates, singulorum aedibus '^ Laviniuin] A Lavinia vel Lavina
Lares: sed hagc noniina sumuntur Latini filia, /Eneae uxore, Lavinium
proniiscue pro doniesticisDiis. Tro- nominatum coniniunis est opinio. Alii
janee auteni nrbis Penates, e Samo- appellationem hujus oppidi deduce-
tluacia in Plirygiain translatos a bant a Lavinia Anii apud Delum
Dardano, secum detnlit j^ineas in sacerdotis filia, quain in matriinoninm

Latium. Honnn syinbola reposita in jCneas asciverit. Alii aliam nominis


aedibus Laviniensiuin fuere, aerea ca- illius originem notant, quod ibi nempe
ducea, et Trojana testa fictilis: uti ^neas se in fatali stagno sen lacu
ex civibiis se intellexisse narrat Ha- salso lavisset. Servius in vii. IE-
licarn. qui eos Ronue coli addit effi- neid. a Lavino Latini fratre derivaf.
gie duoium juvenum armatorum, Lavinium tiibus a mari millibus pas-
habitu sedentium. suum sub colle, qui vulgo Monte di
" Filia jEnecE in matrimonium data] Levano dictus, veteris appellationis
Usitatissimum Regibus simultates vestigia aliquatenus servat, niille et
finiie atfinitatibus. lllustrissimnm quingentis passibus supra foiitem
a^tatis nostrae exemplum habemns in Numici, ubi nunc Santa Petronillu,
LuDovici XIV. vere magni, Regis non procul Palrica.
cum optima Kegina
Christianissimi,
LIB. I. CAI'. 2. 175

2. Bello deinde Aborigines Trojanique simul petiti.* Tur-


nus^ rex Rutulorum/ cui pacta Lavinia ante adventum
-^neae fuerat, pra^latum sibi advenam a^gre patiens, simul
-^neas Latinoque bellum intulerat. Neutra acies laeta ex
eo certamine abiit. Vicli Rutuli victores Aborigines Tro- :

janique ducem Latinum amisere. Inde Turnus Rutulique,


diffisi rebus, ad florentes Etruscorum ^ opes Mezentium-

que/ eorum regem, confugiunt: qui, Caere*' opulento turn


oppido imperitans, jam inde ab initio rainime laetus novae
origine urbis, et turn nimio plus, quam satis tutum esset
accolis,rem Trojanani crescere ratus, baud gravatim socia
arma Rutub's junxit. iEneas, adversus tanli belli terrorem
utanimos Aboriginum sibi conciliaret, ne sub eodem jure*
solum, sed etiara nomine, omnes essent. Latinos utramque
gentem appellavit. Nee deinde Aborigines Trojanis studio

' Ul omnes nun modo iisdem legibus, sed eodem nomine uterenlur.

NOTiE
* Ante Uib. cond.425. stitem extitisse, asseverant Dionysius
y Patre Daiino Rutnlonim
TurjiMs] et Aureliiis Victor.
lege et Venilia matre, Pilumno avo = Care] Agylla, a Pelasgis in Etru-
procreatns dicitur a Poeta. Eiini ria condita,nomen postea mutavit.
Herdonium cognominat Victor. Quippe cum Pelasgi e Tliessalia earn
^ RiUulorutn^ Latinis ac Volscis fi- tenerent, eosque Tyrrbeni, qui e Ly-
nitimi fnere Rululi, arctis inter iitros- dia liuc commigrarant, bello petiis-
que finibus ubi nunc pars niaritima
; sent, borum nnus ad nnuum acce-
CampaniaB Ronianap, inter oppida, dens sciscitatus est urbis nomen
quae vulgo Patrica, et Xettuno. cumque e muro quispiam (Graeca
^ Etruscorum] Sigonius Etruscorum voce xo'^ps) cum salvere jussissef,
et Eti'uriasine aspiratione legen- omen Tyrrbeni accepere, atque
diim contendit ex libris Mss. et lapi- urbi postea captae Care nomen indi-
dibiis triumphalibtis, qui in Capitolio derunt, aspirata litera x in tenuem
sunt. K moUita. Haec Strabo et Steplia-
Mezentium] /Eneae manu cecidis-
"^
nus. Quod illi Tyrrhenis, id Romanis
se Mezentium Poeta fingit: idque tribuit Servins vin. iEneid. ex Hy-
ante occisum ab eodem JEnea Tiir- gino. A Care indeclinabili incolae
num. lilud Trojani berois gloria, Caeretani, et Ca>rites vocantur. Hinc
boc operls ratio postulabat, ut rivalis quoqiie Cajrimonijp dictap. Nunc
bostisqiie pra^cipui nece, bellum si- oppidum illud in Patrinionio sancti
null et Poenia Ceterum et
finirelur. Petri situm, Care vetus appellatur,
post Tumi mortem Mezentium Agyl- vulgo Cerveteri, ad discrimen alterius
linorum in Etruria regem bellum oppidi, quod eodem in tractn Ceri
J£nex intulisse et buic ilium supcr-
; dicitur.
176 T. LIVII

ac fide erga regem JEnean cessere fretusque his animis :

coalescentium in dies raa^s duorum populorum ^5^^neas,


quanquam tanta opibus Etruria erat, ut jam non terras
solum, sed mare etiam per totam Italiae longitudinera/ ab
Alpibus ad fretum Siculum, faraa nomiuis sui implessct,
tamen, cum moenibus bellum propulsare posset, in aciem
copias eduxit. Secundum inde preelium Latinis, JEnese
etiam ultimum operum mortalium ^ fuit. Situs est, quem-
cumque eum dici jus fasque est/ super Numicium ^ fluraen.
Jovem indigetem ^ appellant.
3- Nondum maturus imperio Ascanius/Eneoe filius ' erat:*
tamen id imperium ei ad puberem aitatem incolume man-

NOT/E
<•
Per totam Ilalice hngitudmem] Cla- Latii tabula, contra Veterum, ac re-
lissiniani, et longe lateque diffiisam centiorum fidem, qui ad Lavinium,
Tyrrlienonini fainain constat. Quod seu Patricam, ejus ortum constituiint
ad nomen attinet, veriiin qiiocine est tribus duntaxat millibus passunm a
Iiifenini mare fere totiim Tyrrheni mari. Quee omnia ipse Kircherus in
appellatione contineii. At legio scriptis suis agncscit, etsi primam
Tyrrlieiiia, licet ex iisu Giascorum amnis originem e Nemorensi lacu de-
majrnam Italiae parteni aliqiiando ducat. Numicius itaque liodie Toino
coni|)lexa fuerit, apnd Latinos ta- vocatur, quasi Tumi amnem dicas.
men Etruria minus late patuit. *>
Jovem indigetem] Deorum tres
*=
Ullinmm operum mortalium^ Non ordines Cicero lib. ii. de legib. re-
obscure indicator in eo praelio /Ene- censet. Unum eoruni, qui coelestes
am interenitum. Et vero, cum, nocte semper habiti sunt, qui etiam majo-
direinto praelio, corpus ejus non com- rum gentium Diivocantur: alterum
pareret alii conjectaruntenni ad Su-
; eorum, quos in crelum merita voca-
peros discessisse, necatum in flu-
alii rint, qui et semidei, et Dii indigetes :

niiue, apud quod dimicatum fiierat. tertium eorum, propter quos detur
^ Quemcumque eum dici jus fasque bominibus ascensus in ccelum qui- ;

est] Sive Heroem, sive Deuni. In bus verbis intelliguntur virtutes. In-
Divos enim receptis novum nomen digetes porro sic liicti, vel quasi indi-
attribuebatnr. gencB ; vel ab indigitando, quod est
s Super Numicium] Numicus seu invorare ; vel ex Salmasio ab in et
Numicius fluviolus est apud Lavini- dico, quasi inter Deos dicati. Itaque
nm, cujus fons non ultra tria miliia- /Eneae templuni eo loco cousecratum
ria a mari distans, Anna; Pereunae subJovis, ant (ut vult Halicarn.) sub
sacer fuit: Annae dico, Didoiiis soro- Patris indigetis titulo.
li, qua; a Numicio rapta,
Nymphis et > Ascanius /Enece filius] /Eneae qui-
ascripta. Vult Pyrrhus Ligorius Nu- dem filium Ascanium omnes agnos-
micium dici Rivo di Nemi et se- : cunt : sed ex Lavinia natum vult hoc
cundum eum Kircherus longo cum loco Livius contra quaui ceteri.
tractu ad Antiimi usque deducit in * Ante Urb. copd. an. 42?.
LIB. I. CAP 3. 177

sit : tantispcT tutcla muliebri ^-


(tunta indoles in Lavinia
crat) res Latina ct rcgnum avitum paternumque pucro ste-
tit. Haud nihil ambigani,' (quis enira rem tam vetereni pro
certo^ affirmet?) hiccine fuerit Ascanius, an major, quam
hie, Creusa matre liio incolunii natus, comesque inde pater-
nal fugae, quem lulum eundem Julia gens auctorem nomi-
nis siii nuncupat. Is Ascanius, ubicumque et quacumque
matre genitus, (certe natum yEnea constat,) abundante
Lavinii multitudine, florentem^ jam (ut tum res erant)
*
atque opulentam urbem matri, sen novercae, reliquit :

novam ipse aliam sub Albano monte condidit quae, ab ;

situ porrectae in dorso urbis/ Longa Alba '" appellata. In-

^ Civitatis in longum extensa supra clivum.

8 Legendum nionet J. F. Gronov. pro certa. 9 ' In Flor. Rott. Giid. —


video Lacini. Quod inilii siispicicmem facit ultiniam sylldharii desinentein in
eaiideni literam, a qua incepit vox sei]iiens, t'liisse praterniissani, et scrip-
sisse Liviuni, abundante Lacinium muUiludine florentem, ^x. Facile subaii-

NOTiE
*=
Tutela muliebri^ Hoc mirum Ro- patrii pecoris Tyrrhum, ibique enix-
nianis videri potiiit, quonim moiibus am esse puerum, qui a loci qnalitate
fctminae perpetua tiitela erant,
in Sylvius est dictus. Hie tandem oj)-
parentnni, maiitonun, fratrum, ad tanti Ascanio ac populo indicatus a
Constantini fernie tempora. Tutela Tyrrlio, et cum matre adductus La-
auteni filioruni vix est ut ante Va- vinium, ibique inlionoreliabitus. Ce-
lentinianum eis permissa fuerit. pliaion auteni Gergithius apud Hali-
Haud nihil ambigam] Est tamen,
' cam. quatuor jEneae filios memorat,
quod non parum anibigat, vel potins Ascanium, Euryleontem, Romuiu ct
quod aliud sentiat. Ex recepta quip- Romuluin.
pe sententia, jEnese filii duo fuere * Ante Urb. cond, an. 398.
superstites, alter Ascanius, qui et "' Longn Alba'] Ab Ascanio Albani,
lulus, Creusa Trojana genitus : alter completis in Lavinio triginta annis,
Sylvius, ex Lavinia. Aurelius eliam conditam in nionte qui post Albanus,
Victor post Dionysium, aliique, /Enea memorat auctor libii de Orig. gent.
in Ueos translato, Ascanium (qui et Rom. additqne, eam ex forma, quod
'

Euryleon) omnium Latinoruin judi- in longum porrecta esset, Longam ;

cio regem appellatum, ah eoqiie in- ex colore suis ab /Enea visa> Albani
terfectuni praelio Lausum Mezenlii nominaiam.' Falluntur baud dnbie
filium ; ipsum Mezentium fusum fu- qui credunt eo loci fuisse, ubi nunc
gatumque, et ad paceni adactum, at- Albano, distans ab Urbe milliaribus
que ab eo Juliam fdmiliam propaga- 12. Albanum enim villa fuit, sive
tam, referunt. Interim Laviniam Pompeii, sive alterius in Alb* terri-
gravidam relictam, metu Ascanii in torio. Cluverius supra id oppidum,
sylvam profugisse ad magistrum ultra duo niillia passuum, ad lacus
178 T. LIVII

ter Lavinium et Albam Longam coloniam deductam trigin-


ta ferme interfuere anni." Tantum taraen opes creverant,
inaxime fusis Etruscis, ut ne morle quidem Mnese, nee
deinde, inter muliebrem tutelam rudimentumque primura
puerilis regni, movere arma aut Mezentius Etruscique, aut
ulli alii accolae ausi sint. Pax ita convenerat, ut Etruscis
Latinisque fluvius Albula, quern nunc Tiberim" vocant,
finis esset.P Sylvius deinde regnat,"^ * Ascanii filius, casu
quodam in sylvis natus. Is ^nean Sylvium creat. Is
deinde Latiuum Sylvium. Ab eo colonias aliquot " deduc-

NOTvE
ripani Orientalem, et in tumulis, qui ^ ^«n»s esset] Medius semper E-
sunt inter verticem montis et laciini truscos inter et Latinos limes Tiberis
Albannm, fuisse probat ex Halicarn. f"'t. Initio quidem per Eiruriara
et Holstenius sub jngo
Cicerone. labitur, sed mox ab ea distinguit
montis Albani local, qui vulgo Monte Umbriam primo ; dein Sabinos Lati-
Cavo, ad Meridionalem lacus Albani unique; ubi Veientem Tusciee agrum
ripara. Ponit itaque veterem Albam a Crustumiuo et Fidenate; Vatica-
inter Castellum Gandulphi, et Capu- num a Romano dividit.
cinorum Coenobium. Nee longe abit 1 Sylvius dei7ide regnat] Hunc As-
Kircherus. Ab Alba Longa vocan- canii fratrem fuisse, non tilium, pauIo
tur Albani, ab Alba Marsorum, Al- ante observavi. Is Sylvii cognomen
benses. ad posteros transmisit: omnes enim
" Triginta ferme interfuere anni] Albani reges Sylvii dicti eodem ex- :

Numerandi sunt hi triginta anni a emplo, quo in jEgypto Piiaraones


condito per jEneam Lavinio, non ab primo, deinde Ptolemaei. Nee ta-
inito per Ascanium regno, quodVir- men primus hie Sylvius omnino sine
gilius quoque indicat. Coudituni au- controversia regnuni adeptus est, si
tem videtur Lavinium panic post Dionysio fides. lulus enim, major
adventum lEnex, ducta scilicet La- Ascanii filius, paternum regnum am-
vinia, Latino adhuc superstite; post biit. Sed eam litem ita populus di-
cujus obitum ^neas tres regnavit remit, ut Sylvius, quod matre Lavi-
annos unde Ascanius anno regni
: nia regni haerede progenitus esset,
circiter 25. Albam struere ccepit. regnum obtineret lulo vero pro
:

° Nunc Tiberim] De Tiberis ap- regno summus honor sacerdolii de-


pellatione ita Plinius lib. in. c. 5. ferretur, quo, Halicarnassei adhuc
Tibeiis, antea Tybris appellatus, et ajtate, fruebatur gens Julia,
prius Albula. Posterius nomen ere- * Ante Uib. cond. an. 386.

ditur sumsisse a Tiberino sen Tiberio ""


Ab eo colonicp aliguotl Inter colo-
Sylvio Albanoruni rege, qui
eo in nias, regnante Latino Sylvio, deduc-
sunimersus nude fluvius ipse Tibe-
: tas nondnaiitur abSex. Aurelio, Prae-
rinus quoque, a Poetis praesertim, neste, Tibnr, Gabii, Tusculum, Cora,
dicitur ; Albulae autem antiquum no- Pometia, Corioli (sic enim legen-
:

men a colore aquae albo. In metro dum, ni fallor, non Loeri ;) Crnstu-
Tibris scrlbitur Y>Yo Tiberis. uiium, Capcna, Bovillae, Virgilius
LIB. I. CAP. 3. 170

tae, Prisci Latini appellati. Mansit Sylviis postea omnibus


cognomen/ '° qui Albas rcgnarunt. Latino Alba ortus,'
Alba Atys, Atye Capys, Capye Capctus, Capeto Tibcrinus ;

qui, in trajectu Albulaj amnis summersus, celebrc ad postc-


los nonicn flumini dedit. Agrippa inde Tiberini filius, post
Agrippam Romulus" Sylvius, a patrc accept© imperlo,
regnat. Aventino, fulmine ipse ictus, regnum per manus
tradidit : is, sepultus in eo colle, qui nunc est pars Roma-

cognomen colli fecit. Proca deinde regnat: is


Ufe urbis,
Numitorem atque Amulium procreat. Numitori, qui stir-
pis maximus erat, regnum vetustum" Sylvias genlis legat.
Plus tamen vis potuit, quam voluntas patris aut verecun-
dia aetatis.'' Pulso fratre, Amulius regnat i^ addit sceleri
scelus stirpem fratris virilem interimit fratris filiae Rheaj
:
''
:

Sylvias '^
per speciem honoris, cum Vestalem earn legissct,
perpetua virginitate spem partus adimit.

6ire jhibi: et bella ^Trel^jY^jfrts.' J. F. Gronov. —


10 * Mnnsit Silvium p. o. engno-
men. Ita Lipsiiis,et, vix est, inqiiit, ut aliter Livius. Vulgo legebatiir antea
Silvius, [>ro vetcri, quam invenit in suis etliditqiie Campanus, nosquecoii-
spexinius in Oxon. ac Kott. et aniici nostri in Clnfletiano, et omnium optimo
¥lor, 3IausU Silviis postea omnibus cognomen.' Idem.— 11 ' Miiretus ad marg.
libri sui notavit Remulus, dub'iwm ex Ms. an ex conjectura.' Idcni.

NOTiE
Noinentum, Fidenas, Collafiam, Cas- nomen accipitiir pro viri alicnjiis ap-
truni Invi et Bolain coloniis regiini pellatione, niagis est, nt cum dandi
Albanorum annumeiat : non tamen casn conjungat, ul c. 39. ' CuiSei vio
Preenestc, nee Tibur, ant Tusculum, Tullio nonien fuit:' nisi forte base
quae oppida alios liabuere condito- promiscue siimnnlur, uti ex c. 1. col-
res, ligi videtur. Ibi enim res eadem
' Mansit Sylviis postea omnibus cog- varie expriniitiir, nuUo certo discri-
nomen] Legebatur vulgo 5'i/h*«s. At mine: ' Pagoque inde Trojano no-
Gronovius ex Mss. nominaudi casuni men est :'
deinde ' Troja et hiiic loco

vertit incasum dandi: emendatio- nomen:' ac denique, 'cui Ascanium


nemque suam plnribns Auctoris ex- parentes dixere nomen.'
einplis confirmat. Lipsins Sylvium ' Latino Alba ortus'\ Hi et seqnen-
nomen malebat, quasi ex Livii stylo, tcs Albanorum reges, qnoniam nee
Verum hie, tunc quidem cum nomen iisdem nominibus, nee omnino eodem
pro gente seu familia snmitur, ita numcro atque ordine ab omnibus re-
. ponere amat nt lib. ii.
: Invisum * f'eruntur; absurdum, opinor, baud
erat Fabium nonicn plcbi :' sed cum fuuiit, juxta diversas pracipuorum
180 T. LIVH

4. Scd debebatur, ut opinor, fatis tantae origo urbis max-


imique secundum Deoruiil opes imperii principium. Vi
compressa Vestalis, cum geminum partum edidisset,* seu
ita rata, seu quia Deus auctor culpaj honestior erat,+ Mar-

NOTyE
sciiptormn sententias, eorum serlera tis annis qnibus quisque regnasse di-
siibjecto schemate depingere, adjec- citur.

SYLLABUS REGUM ALBANORUM.


Ex Livio hie. Ex Dion. Halic. Ex Ovidio Metam. Ex Eusebio in Chro-
lib. I. xw.et Fast. IV. nicis.

1. Ascanius. 1. Ascanius. 1. Ascanius seu lu- 1. Ascanius.


Ills*

2. Sylvius fil. 2. Sylvius fr. G. 2. Posthumus Syl- 2. Sylvius Posiliu.


Hyaeus, r. 29. an. vi;is. raus, r. 29. an.
3. ^neas 3. ^neas, r. 31. a. 3. /Eneas Sylvius fil.
Sylv. r. 31. an.
4. Latinus 4. Latinus, r. 51. 3. Latinus. 4. Latinus Sylvius
Sylv. an. r. 50. an.
5. Alba. 5. Alba, r. 39.an. 4. Alba. 5.AlbaSylvius,r.39.
an.
6. Atys. 6. Capetus, r. 26. 5. Epytus. 6. iEgypus, sive A-
an. tys, r. 24. an.
7. Capys. 7. Capys, r. 28. an. 6. Capys. 7. Capys Sylvius At-
tii fil. r. 28. an.
3. Capetus. 8. Calpetus, r. 13. 7. Capetus, seu 8.Calpetus,perperam
an. Calpetus. Carpentus, r. 13. an.
9. Tibeiiniis. 9. Tiberinus, r. 8. 8. Tiberinus. 9. Tiberinus Sylvius,
an. r. 8. an.
10. Agiij)pa. 10. As;rippa,r. 41. 9. Remulus. 10. Agrippa Sylvius,
an. r. 40. an.
11. Romulus 11. Alladius,!-. 19. 10. Arrota, alias 11. Aiemulus Sylvi-
Sylvius. an. Agiippa. us, r. 19. an.
12. Aveiiti- 12. Aventinus, r. 11. Aventinus. 12. Aventinus Syl-
nu". 37. an. vius, r. 37. an.
13. Proca. 13. Proca, r. 23. 12. Proca. 13. Procas Sylvius,
an. r. 23. an.
14. Amulius, 14. Amulius, r. 42. 13. Amulius. 14. Amulius Sylvius,
puis. Num. an. r. 44. an.
387. an. 385. an.

* .Ante Urb. cond. an. 18. quibns apud Albam, relicto noverca?
" Regmim vetusiuni] Annornm, qui Lavinio, regnavlt, iindeciin nempe,
superiori tabella regi cuique ascii- vpI ut alii volnnt, tredecim, prioie
biuitur, facta connumeratione, patet numeio ad Dionysii, posteriore ad
ab exressu Ascanii usque ad czesiim Eusebii calculum adjecto, apparebit
Amuliuni, et Romam conditam, an- regnum Albanum annos circiter 398.
nos 387. juxta Dionys. vel certe 385. 8teti>se, atque ita mnltum de vero
juxta Eusel). iniercessisse. His si annoium numero detractum a Virg.
postremos addideris Ascanii annos, HLn. I. ubi sic pionuntiantem inducit
LIB. I. CAP. 4. 181

patrem
tern incertae stirpis nuncupat. Sed nee Dii, nt c ''

homines, ipsam, aut stirpem a crudelitate regia'^ viii-


ant,

dicant: sacerdos vincia in custodiam datur; pueros in *=

12 Conjicit Rupert, rf^'fs.— 13 ' Forte quadam divinitus, sc. couipaiata ;

NOT/E
Jovem :
' Hie jam teicentiini totos erat] Hac de re copiose actum est ad
legnabitur amios, Geiite sub Hecto- Hesiodi Theogoniam, v. 940. Cum
rea.' Sed lioium annorum lationem Vestalis aut Auiuiium, aut Sacerdo-
iniisse Virg. videtur ab excessu As- tem Rlartis, aut alium nescio quern
canii ad natales Roniuli, duni subji- patrem puerorum prodere non aude-
cit :
' Donee Regina saeeidos Marte ret, dixit e Marte conceptos fuisse :
gravis geminam partu dabit Ilia pro- quam fubulam ejus aniici, simulata
leiu.' £t sic anni Regum Aibano- credulitate, ut propinqua; suje saliiti
runi ad 355. redigi poterunt. Pcetas ac bonori consulerent, adjuveruiit et
antem satis fuit rottinduui nunierum propagarnnt. Deinde indole belli-
sequi. cosa utriusque pueri, rebuscjue gestis
* Autierecundia{cfatis'\ Verecundiam Romuli, confirmata est. ' Tarn hoc,'
hie, et cap. proximo, dieit pro reve- utcum Nostro loquar, Preef. 'gentes
reniia, quse ex naturali quodani pu- humanae passae sunt dici aequo ani-
dore deferri solet. mo, quan) imperium populi Romani
y Pulso fratre, Amulius regnaQ Ita patiebanlur.'Vide c. 15.
quidem scriptor lib, de vir. illustr. ait Martem incerlce stirpis patrcm'\
*>

enim Procam filiis regnum annuis vi- Quarto anno postquam Ilia inter
cibus habendum reliquisse, verum Vestee virgines allecta erat, (quas
Amulium fratri imperium non dedis- tunc oportebat non minus quinquen-
se. At Plutarchus ex Diocle Pepa- uio puras a nuptiis manere,) ei, sa-
retliio iiarrat, universa hsreditate crorum c.iusa aquam e Martis luco
inter fratres ita divisa, ut hinc reg- petenti, stuprum in fano nescio quis
num esset, inde pecunia cum advecto obtulit. Quidam unum e procis ejus
Troja tbesauro, regnum a Numitore fuisse dicunt. Alii vero ipsum Amu-
electum; quo exutus sit ab Amulio lium, sive puellae amore captum, sive
amplis opibus subnixo. Contra in ipsius vitas insidiantem.
lib. de orig. gent. Rom. scribitur ' Sacerdos vincta in custodiam dalur']
Numitor paternas opes regno praetu- Narrat Dionys. postquaui Rheam
lisse. gravidam esse conipertum est, earn
^ Stirpem fratns viriletri] Numito- adhibitis ab Amulio armatis asservari
risfilium. Halicaru. jEgestun), Ovid. jussam, ne clam eniteretur ubi au- :

IV. Fast. Lausum vocat. lem nuntiatum est geminos iut'autes


* RhecB Sylviie'] Ilia cognominatur virilis sexus editos, a judicibus, Re-

apud Dionys. An pro Iidial


et Virg. gis arbitrio, dictam sententiam, ut
an Hylcea ex Graeco, id est, Sylvia? juxta legem nialer ad iiecem virgis
Rheae vero nomen a Dea Cceli ac c*deretur, proles vero abjiceretur
Tcrrae filia, Saturni uxore, quse Cy- in profluentem. Addit tanien esse,
belp qnoque,et Ops,ac Vesta dicitur. qui, expugnalo tiliee prt cibus Amulio,

T Quia Deus auctor culpce honestior iliam non statim uecatani, sed iu
182 T. LlVli

proflucntem aquam mitti "^


jubet. Forte quadatn divini-
tus '^ ^ super ripas Tiberis efFusus lenibus stagnis ; nee
adiri usquam adcursum poterat amnis/ et, posse
justi
quamvis languida mergi aqua infantes, spem ferentibus da-
bat ita velut defuncti regis imperio,in proxima alluvie,''^'
:

ubi nunc ficus Ruminalis'' est, (Romularem vocatam fe-


runt,) pueros exponunt. Vastae turn in iis locis solitudines
erant. Tenet fama, cum fluitantem alveum, quo expositi
erant pueri, tenuis in sicco aqua destituisset, lupam sitien-
tem ex montibus, qui circa sunt, ad puerilem vagitum cur-
'

sum flexisse earn summissas infantibus adeo raitem prae-


:

buisse mammas, ut lingua lambentem pueros magister regii


pecoris invenerit. Faustulo fuisse nomen ferunt. Ab eo ''

Gron. Sed ita vix recte dici potest, et vel voc. divinitus delenduni videtiir,
vel legendiim, finte quadam divina, dela rivl tvxV> ^"' potius cum Gruf. et
Bauero/or^e quadam an divinitus.' Rupert. — 14 J.F. Gronov, approbante Rii-
NOTiE
occiiltiim ac peipetmim carcerem
conjectaiii, gcripsemnt; unde post " Ficus Rmninalis'] Sic dicta Iiepc

Amiilii mortem liberata fiierit. quod pecora sub ea


Jicus, sive lierbas
^ In profluentem aquam mitti] Ita mandentia ruminarent, sive quod
pleriqiie, sed Fabius Pictor, et Ven- pueri Romulus et Remns eo loco
nonhis apud Aiirel. Vict, aiebant Nii- rumina suxerint. Antiqui enim
lupse
niitorem pro geminis alios subdi- niammam rumen vocabant. Romula-
disse, illosqiie sues veros nepotes rem a Romulo dictam vult Livius.
Faustulo pastoruni magistro dedisse Hauc Plinius lib. xv. r. 18. testatur
nutriendos. adliuc sua aptate in foro Romano
'^
Forte quadam diviiiitus] Speciosa stetisse Tacitus in fine lib. xni.
:

Gruteri conjectura legentis fortequa- Annal. Neronis Imperatoris anno 5.


da7n an divinitus? sed sic potest vul- in Coniitio mortuis ramalibus et ares-
garis scriptio intelligi, quasi esset, cente trunco deminutam, prodigii
Forte quadam divinitus comparata. loco fuisse, donee in novos t'retus
f
Ad justi cursum poterat amnisi reviresceret.
Cursus amnis est intra ripas, quae '
Lupam sitientem] Totam banc fa-
non mutautur, etsi aliquando fliimen bulam describunt Halicarn. Aurel.
vel imbribus, vel qua alia ratione ad Victor, et Ovid. lib. ii. Fast. Ejus
tempus excreverit. Lupie statua in Templo Romuli vise-
if In proxima alluvie] Sumitur '
al- batur.
hivies,' pro limo per alUivionem ad- ^ Faustulo] Anctor est Dionysius,

vecto, differtque ab f/uuie et dwrione, hunc Faustulum, ubi de liiap partu


quae inundatio est. Idcirco Gro- inaudisset, cum Annilii famnlis, a
novius hie eluviem mavult, quam ullu- quibus infantes ad tluvium deporta-
LIB. I. CAP. 4. 183

ad stabula Larontia; iixori ' cducandos latos. Sunt, qui


Larentiam,'^ vulgato corporc, lupam inter pastores vocatam
puteut; iude locum tabulae'" acrairaculo datum. Itageniti
itaque educati,"'" cum primuni adolevit aetas, nee in stabu-
lis,nee ad pecora segues," venando peragrare circa saltus.''
Hinc, robore corporibus animisque surato, jam non t'eras
tantum subsistere/ sed in latrones, praeda onustos, impetus
facere, pastoribusque rapta dividcre, et cum his, crescente
indies grege juvenum, seria ac jocos'^'' celebrare.*

* Belluis obviain obsistere earumque impetum reprimere.

pert, maviilt eluvie. — 15 Alii Laurentimn, —


16 Ita edd. ab Aid. ad Drak. atque
educ. edd. ante Aid. — 17 Doujat. ferias acjocos.

NOTvE
bantur, iter fecisse ad Palantiiim ; el " Itageniti, itaque [ita'] educati] Mss.

quasi rei totiiis ignanim, parvulos ab habent itaque educati. Eos Gabiis
lis impetiasse ; doniiini detulisse ad Graecas literas, Musicani, artenupie
uxoiem, ex partu, quern niortiium tractandorum armorum didicisse Di-
ediderat, nicestam, eiqiie pro siiis onysius tradit. Addit Aurelius sum-
alendos tradidisse. Valerius Antias tus in earn rem a Numitore clam sub-
apud Victorein, Plutarchus in Ro-
et ministratos.
niulo, necandos ab
ipsi Faustulo " Nee in stabulis, nee ad pecora seg-
Amnlio datos traduut sed eum a : wes] Vitam quideni pastoritiam age-
Numitore exoratiini Acc£ Larentiae bant sed non ignavam, ut pecora
:

niitriendos dedisse. tantum curarent stabulis immoran-


'
Laventics uxori] Alii conciibinam tes : venatione praeterea se exerce-
faciunt. Apud Varroneni et Ovidi- bant, quotics vacaret.
iim III. Fast. Laurentia legitur. Di- Peragrare circa saltus [peragrare
P

onysius, Plutarchus, aliique Accam saltus]Mss. Peragrare circa saltus,


Laurentiam, quidain Larentinam vo- Sed notat Modius circa hoc loco
cant. Ill ejus lionoreni celebrataj adverbium esse, ut signifiret saltus^
videnlur mense Decenibri feri<e Jo- qui vicini, qui circa essent : quod
vis, quiE appellabantur Larentalia, niihisane baud displicet. Cete-
vel Larentinalia; Ovid. Laurentalia. rum semcl observasse sufiiciet His-
™ Locum fabultB'] Vere fabulani esse toricos plerumque infinitivo nti, loco
ostendunt Lactantiiis, Eusebius, et indicativi in praeterito imperfecto, ut
alii e Christianis. Ethnici quoque bic Noster, ita educati, Sfc. Venando
complures ita censuerant apud Pin- peragrare saltus, pro eo quod est, per'
tarchum in Romuli vita, qui cum Ha- as:rabant saltus.
licarn. et Festo totius narralionis hu- 1 Scria [ferias] ac jocos] Variant
jus primum auctorem indicat Diocleni lectiones. Sed ita nialiui, qnani, ut
Peparethiuui scriptortm Grascum, alii, scria «6' JOCOS. Quid enini est seri«
quem Q. Fabius Pictor, et iusequen- celebrare? uec de seriis bic agitur,
tes Romanoruni liistorici secuti fere sed de liidicris.

sunt. * Ante Urb. cond. an. 3.


184 t. LlVil

5. Jam turn in Palatino monte Lupercal hoc fuisse ludU '

crum ferunt, et a Pallanteo, urbe Arcadica, Pallantium,


'^
dein Palatium, montera ' appellatum. Ibi Evandrum,*
qui ex eo genere Arcadum multis ante tempestatibus " ea
tenuerit loca,'9 solenne allatum ex Arcadia instituisse, ut
nudi juvenes, Lycasum^^ Pana venerantes, per lusum ' at-

18 Palatium, deinde Palatinutn montem. Flor. Pallantium, deinde Palatium.


'

Et ante, in Palatio monte. Cliifl. qiioqiie Pallantium, dein Palatium. Vossia-


nus, urbe Aicadica Pallantium deinde.' J. F. Gronov. Palatium, deinde Pula-
tiHUm Ascens. 1510. Gint. Gronov. Doiijat. Crevier. 19 Ea teuuerat /oca. — *

Flor. Voss. ut. Rot. Hel. Gurl. tempestatibus temuerit loca, sine t^ ea.' J. F.
Gronov. Ea tenuernt /oca dant Gionov. Doujat. Stroth. Tempestatibus tenue-
rat loca Diak. —
20 Onines edd. penes nos Lycetim. 1 Vulg. luxum. 2 Vulg. — —
NOT/E
• Lupercal hoc'] Cum de Lupevrali tus, ceterique ferme primi Cersares
nullus adhuc fnerit sernio, quid slbi habitarunt :indeque obtinuit, ut Prin-
vult Lupercal hoc? Interpiinge, et le- cipum donius Palatia nominentur.
scribe : Jam turn in Palatino monte 'Ibi Evandrum] Evander aliis Pal-
Luperca/ (supple er«t). iioc, vel po- lantis ex I.ycaone Arcadias rege orti
Ludicrum ferunt. Est
tius, hie, fuisse pronepos ; aliis Mercurii filins fuisse
enira proprie Lupercal loci nomen, ubi traditur, ac Themidis. Is sexaginta
in spelunca, jam turn Evandri tem- ferme annis ante belluni Trojanum,
pore, Pani Arcadum numini, jiissu fratris caede per imprudentiam pa-
Themidis, aram dieatara Dionysius trata, profngns, circa Tiberim cum
iiarrat. Pan aufein Lycceus rognomi- snis consedi?se ferlur : et sive foedere
nabatur, quasi Inpiniim dicas quod ; cum Aboriginibiis inito, sive iis vi
pecus a lupis servaret. Quanquam pulsis,Pallantium oppidiim con-lidis-
Ovid. Lupercalis vocabulum a lupa te. Cedrenus, a superioribus diver-
Romuli dedncit. sus, refert Evandrum et Pallantem
' Palatium, [Palntinum'] montem'] WW, JEne?e filios apud Valentiam regnas-
cum Livio, a Pulantio seu Pallanteo, ge. {Valentiam, id est, Romam dicere
Arcadiae quondam metropoli, sic ab voluit.)Ph. auteni Cluveiius, contra
Evandro vocatum scripsere hunc omnium auctorum fidem,de Evandro
montem : alii a Palatio, alias Pallatio, sic disputat, ut eum non Arcadum
agri Reatini veteri oppido, ex quo |)osteriorum, sed Pelasgorum vete-
deducta Aboriginum pars ibi conse- rum ductorem fuisse velit : et quae-
derit. Fuere, qui a Palando, a Ba- cuniqne de yEneae adventu
in Italiam
latu, a Pale pastorali Dea, a Pallante, traduntur, falsa, atque ad Evandri
sive Evaudri proavo, filiove, sive exemplijm conficta esse contendat,
Herculis sobole ex ejusdem Evandri longa inter utriusque res instiiuta
fiiia, deducerent. Scaliger TlaWav- comparatione : adeo cuucta in his ve-
TLOv prius appellatum conjicit, quo- tustatibus incerta,
modo Grasci vocant summa montiura " Multis ante tempestatibus'] Quasi
jnga. In Palatio post Evandrum Ro< dicat, multis cetatibus ; saeculis nimi«
uiulus, et, constitute imperiu, Augus- rum fere quiuquc, si auui ab Evaudri
LIB. I. CAP. O. 185

que lasciviam " currerent quem Romani deinde vocarunt


;

Inuum.y Huic deditis ludicro,* ^ cum solenne notum ^ esset,


insidiatos ob iram praedas amissas latrones, cum Romulus
vi se defendisset, Remum cepisse ; caplum regi Amulio tra-
didisse, ultro accusantes.'' Crimini maxime dabant, in Nu-
mitoris agros ab his impetum fieri : inde eos, collecta juve-
num manu, hostilem modum praedas agere. Sic Nuraitori
in
ad supplicium Remus deditur. Jam inde ab initio Faustulo
spes fueiat, regiam stirpem apud se educari '/ nam et expo-
sitos jussu regis infantes sciebat, et tempus, quo ipse eos
sustulisset, ad id ipsum congruere sed rem immaturam, ;

nisi aut per occasiouem, aut per necessitatem, aperiri nolu-

^ Suspicionem Faustulus habuerut educari domi sua rtgalem progenicm.

NOITE
primordiis, ad Amulii neceni nume- in Italia agnoscebat, quam quod est
rentiir. in Einiria.
" Per lusum alque lasciviam'} Ita * Ante Url). cond. an. 2.
corrigit Gronoviiis : alias per luxum, ^ Ludicro} Solennes liidos et spec-
peiperam, luxum sive liixuiiam
nisi tacula Noster ludicra vocaie amat-
pro lascivia sumas. Alioqiii enim Sic Velleiiis lib. i. Iiidos Olyinpicos
<)iiis esse potiiit luxus in his Luper- dixit,' liulicriim certanien.'
coriim Panos sacerdotiim liidis, qui ^ Solenne notuni] Kecte quisqnis sic
capra et cane sacra facerent et ; ejiiendavit, ciini aniea legeretur, vo-
nudi aut peliibns tantum caprinis ac- iiim csset : I'ccte, inrjiiam, (juicquid
cincti saltitaient ? Liipercorum au- reclaniet lioboi tellns. Non enim ex
tern illorum antiqiiissimiim sacerdo- voto celebrabatur hoc hidicruin ; sed
tium, tardius, nee nisi Anastasio Iin- ex solenni more: undo iationes insi-
peratore ac Theodorico Italiae rege, diatnii geminis fiatiibiis, tempus no-
Romae sublatum est. verant illius solennis ludi,cui fralres
y Vocarunt Inuutn] Pan ovium ar- dediti erant.
nientorumque cnstos a Latinis Invus ^ Ultro accusantes} Dionys. lil). i.
dirtiis, vel Inuus, ab eundo, seu ine- hoc inter ipsos et Numitoris pasto-
undo, quasi qui passim iret cum cm- res de communibus pascuis jurgiuni
nibus animalibus, ut Servius notat. ex Numitoris ipsius seuteniia exci-
Nec mirnm, cum Ethuicorum Theo- tatum scribit, ut esset criminandi
logia Pana, ex ipsius nominis vi, na- initium, et pastoribus daretur ad ur.
turas universitatem interpretetur : hem venieudi occasio cumque de vi ;

est enim rial/ onine, sive lotum. Deus eorum apud Amuliun) Numitorques-
autem ille lionore prffcipnocolebatur tus esset, die dicta ad causam agen-
apud Castrum Inui, quod oppidum dam multos convenisse tum vero ;

fait in Rutulorum fiuibus, uti Clu- avuin juventnn, deuarratis eorum ca-
verius demonstrat, Servio expioso ;
sibus, adhortatum ut vindictiE occasi-
i]ui non aliud oppidum Castri nomine oneni arripercnt.
Delph. et Var. Clas. Livius, R
186 T. LIVII

erat.' Necessitas prior venit ita, metu subactus, Romulo


:

rem aperit. Forte el Numitori, cum in custodia Reraura


haberet, audissetque, geminos esse fratres, comparando et*
aetatem eorum,'^ et ipsam minime servilem indolem, tetige-
rat animum memoria nepotum; sciscitandoque eo demum
pervenit,' "^
ut liaud procul esset, quin Remum agnosceret.
Ita undique regi dolus nectitur.* Romulus, non cum globo
juvenum, (nee enim erat ad vim apertam par,) sed aliis alio
itinere jussis certo tempore ad regiam venire pastoribus, ad
regem impetum facit ^ et a domo Numitoris alia comparata
;

manu adjuvat Remus ita regera obtruncant. :

6. Numitor, inter primum turaultum hostes invasisse ur-


bem atque adortos regiam dictitans,* cum pubem x\lbanam
in arcem praesidio armisque obtinendam avocasset;'^ post-
quam^ juvenes, perpetrata caede, pergere ad se gratulantes
vidit, extemplo advocato concilio, scelera in se fratris, ori-
ginem nepotum, ut geniti, ut educati, ut cogniti essent, cse-
dem deinceps tyranni, seque ejus auctorem ostendit. Juve-
nes, per mediam concionem agmine ingressi, cum avum re-
gem salutassent, secuta ex omni multitudine consentiens
*•
vox ratum nomen imperiuuique regi effecit.s Ita Numitori

Th et abest. —3
Eo demum pervenit recepi e c. Flor. et Lovan. 3. pro vulg.
*

eodem pervenit.Idem probarunt Crevier. et Drak. ad xxxii. 14. 2.' Rupert.


Piobanint qiioque Strotb. et Kreyssigiiis.
4 Ita omnes edd. penes nos. Vulg. advocasset. 5 Pro postquam —
Gronov, Donjat. et Crevier. propemodum semper exhibent posteuquam. —
NOT^
Comparando et atatemeoruin] Cum
<:
est in nliquem impetum facere : ad ali-

aetate scilicet atque indole, qua fu- ^jfem vero minus usltatnm. Vult, opi-
turi essent ipsius nepotes, si viverent. nor, Livius circa Amulium, ad euni
Eo demum [^eodem'\ perveyiiti Per-
•*
obtruncandnm, impetum in regiam
venit nempe Numitor ad suspicionem esse factum,
similem spei, sive opinioni Faustuli. * Ante Urb. cond. an. 1.

Nee tamen Modii conjecturam im- e Ratum nomen imperiumque regi


probaverim, qui niavuit scribi, eodein effecit] Num potius ratum ei nomen,
pervenit, ut, Ifc. imperiumque regis effecit?
" Regi dolus nectitur] Rem totam ^ Numitori] Videtnr Velleius Pa-
Justinus dilucida explicat narratione terculus lib. i. Latinum, pro Numi-
1. XLiii. c. 2. tore, Komuli avum iiominare. Sane
f
Ad regem impetum facit] Tritum Electra Latini filia natos Remum et
LIB. I. CAP. G, 187

Albana permissa re, Romulum Rcmumquc cupido cepit, in


iis locis, ubi expositi, ubique educati crant, urbis conden-
dae:t* et supeierat multitudo Albanorum Latinorumfjue.
Ad id pastores quoque accesserant, qui omnes facile spem
facerent, parvam Albam, parvum Lavinium pise ea urbe,
quae condcrctur, fore. Intervenit delude his cogitationibus
avitum malum, regni cupido/ atque inde foedum certamcn
coortum a satis miti principio quoniam gemini essent/ nee
;

aetatis verecundia discrimen facere posset, ut Dii, quorum


tutelae 7 ^ ea loca essent, auguriis legerent,^ qui nomen no-
vae urbi daret,' qui conditam imperio regeret. Palatium^

^ Per auspicia eligerent.

G Ante quoniam gemini essent Bauer supplet, nam convenerant, s. quippe pacti
'

erant. sed malim exempio alionim post princi;)io niaxiniam, et ^o%\. imperio re-
geret minorem ponere distinctioneni. Novi veio capitis initium videtiir de-
nuim faciendum a verbis cap. seq. Ita solus potilus, S^c' Rupert. Maximam
interpunctionem post principio adoptavit Drak. post regeret minorem. 7 QnO' —

rum in tutela Doujat. 8 Gronov. Doujat. Crevier. Palatinum.

NOTiE
Romulum apud Halicarn.
nonnulli Jul. 3963. post excidium Trojae 433.
auctores sunt. Sed nimirum alius hie Idem.
Romulus fuit a Rheae Sylviee filio. Avitum malum, regni cupido] Qua-
'

t Urbis condenda'i Mirum est inge- ils ipsorum avum Numitorein


scilicet
niosissimum et eloquentissimum His- cum Amulio fratre commiserat.
loricum scribentem eo aevo, quo viri ^ Dii, quorum tutela [in tutelal Alias,

docti de setate Urbis scripserant, hie quorum tutelcE esseiit : id est, ad quo-
non indicasse Olympiadem, annum- rum tutelam ea loca pertinerent cn-
:

que Olympiadis, quibus conditam jus loquendi format exempla Gronov.


Romam putabat; aut certe annos ad addncit non pauca. Ceteruni nemo
sua tempora ah Urbe Condita elap- nescit Veteribus fuisse persuasum,
ses. Nunc Livii sententia nobis est quemadmodum singulis hominibus,
ex aliis locis, in quibus obiter ea de re sic urbibus, aquis, locis quibusque,

loquitur, colligenda ; quemadmodum suos esse genios, Deosve prajsides.


fecit vir doctissimus Henr. Dodwel- ' Qui nomen nova urbi daret] Roma
lus, Diss. X.de Antiquis Romanorum a quo, et quo tempore condita sit, et
Cyclis, ubi ostendit Livium secutum unde nomen acceperit, valde apud
esse aeram Catonianam, quae Varro- veteres scriptores dubium fuisse, tes-
niana duobus annis brevior est, coe- tantur iupriniis Dionys. Halicarn. I.
pitque a Palilibus anno 1. Olympia- I. et Plut, in Romulo ex quibus, :

dis VII. Eum in marginibus Livii se- itemque ex Varrone, Festo, ac Solino,
cuti sumus. Vide primi hiijus libri innumeras prope Veterum opiniones
o. 60. J. Clericus. collegerunt recentiores, ac prae cete-
* Roma
cond. 01. vii. 1. 2. ex Ca- ris Ontiplirius Panvinius, Panlus Me-
lonis sententia: a. C. n.7r)l. Per. rula, et Phil. Cluverius. Nomeu qui-
";

188 T. LIVII

Romulus, Remus Aventinum"' ad inaugurandum templa


capiunt."*
7. Priori Remo au^urium venisse fertur, sex vultures ;

jamque, nuntiato augurio, cum duplex numerus Roraulo se


osteudisset, utruraque regem sua multitude consalutave-
rat p tempore illi praecepto/ at hi numero avium, regnum
:

* Illi quod tempore aniecederent.

NOT;E
deni vel a Roma nobili foemina, sive rem a geminis fratribus insessos nion-
Trojan.?, sive Italicae stiipis ; vel a tes, ut in iis templa inaugurarent, et
conditoie Romo ant Ronnilo imposi- sulenni augunmi ritu suum quisque
tiira volunt. Soliniis et Festiis dedii- cceiispatium ex iis metaretur quae ;

ciint a Gra?co nomine 'PwfjL-q, quod ro- acceptio paulo freqneutior.


biir sen fortitndinem sifjnificat. Id Templa capiunt'\ Hoc est, Palatinum
ille ab Evaniho piimum dalnni ait, et Aventinum montes, quasi loca apta
qui, ciirn ibi oppidum offendisset Va- ad captanda auguria, deligunt. Adi
lentia vocabulo a Latinis dictum, Ro- Festum in contemplari,' et Varro-
'

men sua lingua dixerit, servata sigui- neni lib. vi. de L. L. Vox est augu-
licatione. ralis. Vide et c. 18. ubi inangiiratio
"• Remus Aventinuml Romulus se- Numcp. J. Clericus.
dem observandis alitibns optavit Pa- * Ante Uib. cond. an. 1.

latinuni montem, ubi coloniam con- Sex vultures] In auguriis vulture


"

dere destinabat Remus vero Aven-


: plurimum usi Veteres: cum avium
tinum contignum. fere minime nocens sit, ut qui non ex
" Ad inmigurandum fempla capiutiQ iis quae seruntur, aut plantantur, sed
Templum (quod a tuendo, sive con- ex cadaveribus tautum sibi victum
spiciendo dictum voiinit) non solum quasrat. Hinc laetari solitum Hercu-
de aede sacra dicitur; sed de quovis lem tradit Herodotus, si in re geren-
loco sen spatio, quod in coelo vel in da vultures se ostendissent.
terra notatum, ac lituo finitum est ab P Utrumqiie regem sua multitudo co?i-

augure ad contemplandum. Desig- salutaverat] Preedixerat Numitor ejus


nabant scilicet regiones metasque fore coloniam, cui prius meiiores ob-
certas, intra quas se signa observa- lata? fuissent alites. Sed cum idem
turos constitnebant quo facto sta-
: avium genus ulrique conspectum es-
tim captabautur auguria. Hinc ex- set, anibiguum videri poterat, an ma-
templo dictum, pro siibito, Inaugu- joris numeri habenda esset ratio
randi autem verbum modo neutrura an potius temporis, quo se prinium
est, accipiturque absolute pro '
an- vultures obtuiissent. Idque eo ma-
guriuin captare ;' et sic Auctoris mens gis, quod, ex Halicarnasseo, Romulus,
erit, monies duos pro templis, sive antequam signum ullum vidisset, nun-
captandi augurii sedibus, a Romulo tiaverat fratri prius a se visas addi-
et Remo fuisse occupatos. Modo in- centes aves : sed cum rogaretur quod-
augurare active sumitur, ut significet nam prior auspicium vidisset, nee lia-
certis et conceptis verbis designare, beret quod responderet ; tum demum
ac velut consecrare. Unde si ver- volantes duodecim vultures se osten-
bum ad sequentem vocem templa re- derunt.
feratur, dicendum erit velle Aucto-
LIB. I. CAP. 7. 189

trahebant. Inde, cum altercationc congressi, certamine ira-


rura ad caidera vertuntur : ibi in tiirba ictus Remus ceci-
dit.i Vulgatior fama est, ludibiio fratris ' Remura novos
transiluissemuros: inde ab irato Romulo'^(cum verbis quo-
que increpitans adjecisset, Sic deinde, quicumque alius '

transiliet moenia mea') interfectum. Ita solus potitus impe-


rio Romulus: condita urbs^ conditoris nomine appellata.'

In fratris contumeliam.

NOT^
1 Ictus Remus cecidit] Remuin alii nus coUigi potest. Primo quidem
cum Faustulo, in iiac contentione de ante excidium Trojae a Romo Itali
anguriis orta; alii postea cum no- Qinotrorum regis et Lucariae aut
vum murum tiausiliisset, interfectum ElectriB filio. Secundo paulo post
ferunt. Trojam captam : cujus coloniae auo-
Abirato Rotnulo] Quidam, ut Nos- tores Aristoteles aliique Achivos, alii
ter, Renium ab ipso Romulo confos- Trojanos ^Eneae socios indigenas
;

snm aiunt qui ex po-'uiteutia de in-


; alii faciunt, ducloribus aut Romo, aut
ferendis manibus cogitaverit
sibi Romulo, qui ab his Ulysse, ab illis

sed Lauientiee communis altricis pre- iEnea, abaliis Latino prognati dicun-
cibus ab ea mente deductussit. Ple- tur. Tertio, ab Albanis missa colo-
ii<]ue (amen a Fabio Celere Centu- nia restitutam nonnulli tradidere.
lione Remum, rutro vel lastro, in- Sed ba;c ita commode accipi possunt,
teremtum memorant. Egnatius veio nt loca, ubi postea urbs condita fuif,
apud Aurel. Victorem affirmabat in cultores oppidumque liabuerint, aliis
ea contentione non modo Remum non nominibus, veluti Saturuias, Pallan-
fuisse occisum sed etiam ultra Ro-
; tei, aut etiam Valentiae: licet Histo-

mulum vixisse. Atque Inic spectare rici, qui post conditam Romam scrip-

videri posset illud Virg. * Remo cutn serunt, temporum suorum usum se-
fratre Quirinus Jura dabunt.' Verum cuti, Romam et Romanos dixerint.
alio potius alludit Poiita, ad Romuli Ila liiec quir tertia numeratur, prima
nempe factum, qui, orta post fratris vere fuerit Romee, sub hoc nomine,
neceni pestilentia, cum placandos constitutio, Romuli nenipc et Remi
ejus manes oracnla respondissent ductu.
inter cetera piacula, (in quibus an- ' Conditoris nomine appdlata'] 13e
nua sacra ejus lionori instituta, atque Romae nomine et conditore dictum
inde Remuria dicta,) quoties aliquid est ad caput G. verum si a Romulo
sanciendum esset, jubebat sellam, dicta Roma, cur non Romida potius
cum sceptro aliisque regni iusignibus, nominata? Godelevseus liauc aHert
juxta se poni, quasi Remo assidenti, rationem, quod ampliore vocabuli
et secum pariter iraperanti, ut Ser- signiticatione prosperiora patriae suae
vius tradit. ominari conditor voluerit : id est,
s Condita urbs'] Romani ter, sive cum Romuli et Romulae nomen a
diversis, sed vicinis locis conditam ;
Rome, quae vox Graece robitr signifi-
sive instanratam memorat ex priscis cat,deducttmi sit per diminutionem ;
scriptoribus Haiicarn. I. i. quod ex Romulus in nrbe nominanda diminii-
Solino quoque et Sallustio aliquate- tivo huic vocabulo primitivum ante-

190 T. LIVN

Palatium primum," quo ipse erat educatus, muniit: sacra


in

Diis aliis Albano Grajco Herculi, 9 ut ab Evandro


ritu, '^

instituta erant, facit. Herculem '° in ea loca, Geryone in-


teremto,y boves raira specie abegisse memorant, ac prope
Tiberim fluvium, qua, prae se armeutum agens, nando traje-
cerat, loco herbido, ut quiete et pabulo laeto reficeret bo-
ves, et ipsum fessum via procubuisse. Ibi cum eum, cibo
vinoque gravatum, sopor oppressisset, pastor accola ejus

9 Al. Graco, Herculi. — 10 Hie iiiitiiim capitis septimi fecit Crevieriiis.

NOT^
posuerit. Festus niliilominiis ex Var- berim, qnani Tarpeiam deinde, et
rone urban) Ilomulam initio appella- Sceleratam nominarnnt. Veterem il-
tain ait deinde detortnm vocabii-
; ium Urbis ambitiim describit Tacitus
liim, detritasqiie iiteras fuisse. Nisi Annal. iv. comparalione facta ad Ro-
nialis priniiini verumqne condiforis mam sui temporis.
nomen fuisse Roniiun, qui per blan- " GrcEco Herculi] lUnd Graco non
ditiasRomulus a pueritia dictus sit. ad Herculem referendum, »ed ad ri-

Legitur et apud Plin. 1. iii. c. 5. ac tum ut in propitiandis ceteris Diis,


:

Solinum c. 1. aliud proprium fuisse Romulus Albanorum caeriraonias ser-


Urbis nomen, quod enuntiari arcanis vaverit; Herculem autem solum, qui
CEerimoniaruni haberetur
uefas et : apud Tliebas Boeotiae natus erat,
Valerium Soranum, quod id, contra Graecornm more coluerit. Tritum est
iiiterdictum, eloijui ausus esset, neci ex Tullio de Nat. Deor. 1. iii. aliis-
dalum. Hoc nomen Latinum fuisse que, plures Hercules fuisse, i5igyp-
observat Macrobius. Arcano tamen tium inprimis ; Tyrium sive Photni-
illo nomine Politianus Amaryllida fu- cium ; Cretensem ; el postremo hunc
isse dictam putat. Graecum, Thebis natum, Argis ori-
" Palatium [Palatiniimlprimum] Ex undum, Amphitryonis et Alcmenae
coUibus septem, qui progressu tem- filium ; cui Jovem parenten), fortia-
poris inclusi moenibus leguntur, Ro- que facta reliquorum Graeca vanitas
niulus Palatinitm duntaxat primo po- ascripsit.
moerio inclusit, ejus radicibus termi- y Geryone inieremto] Nota est Ge-
nata Urbe in quadratam forniam, ut ryonis Hispaniae regis, ab Hercule
Gellius testatur. Antiquissimae Ur- apud Tartessum vel Erythiam insu-
bis portas Onuphrius, ex Varrone, lamjuxtaGadessuperati, fabula. Tri-
tres fuisse tradit, Mucionis in pala- corporem finxere, sive quod Terge-
tio, quae forte eadem cum Trigouia,) mini essent fratres, adeo Concordes,
versus Ccelinni monten» ad ortum :
ut unus in tribus animus esse videre-
Romanulam, (quae postea Romana,) tur sive quod tribus insiilis, Balea-
;

versus Velabrum ac Janualem a Ja>


: rinm utrique, et Ebuso, imperitaret.
no dictam, (quae delude porta vetus Hocatasus tamen vetus scriptor Ge-
Palatii,) forum versus. Hiiic deinde ryonem in Epiro, non in Hispania,
a Tatio addita Carmentalis, sub Ca- regnasse tradidit.
pitolio, inter Saxum Tarpeium et Ti-
LIB. I. CAP. 7. 191

loci, nomine Cacus/ ferox viribus, captus pulchritudine


bourn, cum avertere earn praedam vellet, quia, si agendo
armentura in speluncam compulisset, ipsa vestigia quairen-
tem dominum eo deductura erant, aversos boves, eximium
quemque " pulchritudine, caudisin speluncam traxit. Her-
cules, ad primam auroram somno excitus, cum gregera per-
lustrasset oculis, et partem abesse numero sensisset, pergit
ad proximam speluncam, si forte eo vestigia ferrent. Qua3
ubi omnia foras versa vidit, nee in partem aliam ferre, con-
fusus atque incertus animi, ex loco infesto agere porro
armentum occoepit. Inde cum actae boves quaedam ad de-
siderium, ut fit, relictarum mugissent, rcdditainclusarura ex
spelunca bourn vox Herculem convertit/ Quem cum va-
dentem ad speluncam Cacus vi prohibere conatus esset
ictus clava, fidem pastorum neqiiicquam invocans, mortc
occubuit. Evander tum ea, profugus ex Peloponneso,
auctoritate magis, quam imperio, regebat loca : venerabilis
vir miraculo literarum,'' rei novae inter rudes artium homi-
nes ; venerabilior
divinitate credita Carmentae raatris,''quam
fatiloquam, ante Sibyllas in Italiam adventum, miratae hae
gentes fuerant. Is tum Evander, concursu pastorum, tre-
pidantium circa advenam manifestae reum caedis, excitus,
postquam facinus facinorisque causam audivit, habitum
''
Herculem ad se vertit atque impulit ad reverteiidum.

11 Legendum piitat Strotli. aversas boves, cximiam quamque. — 12 Rott. et

NOT/E
Nomine Cacus] Liber de origin,
^ sed et tenae jiinctis bobiis excoleu-
gent. Rom. Cacum Evandii serviun Ax, ac serendi usuni, ut auctoi de
nequissiiniun ac finacissimum ait fii- Orig. gent. Rom. tiadit.

isse ciimque Recarani sive Heiculis


;
•> Carmcntce matris] Evandii lua-
boves siinipuisset, hospiti ab Evan- tiem, quam Latini Curmeniamei Car-
dio noxae deditum. Idem Vulcani menliin appellarunt, a (arniinibiis

filius et flammas vomere dietus est, qnibiis futuia praenuntiabat, Giaci


quod agios incendiis popiilaretur. ex Dionysio Themin; alii apiid Soli-

Piiira de eo Dionys. lib. i. num et Anrel. Victor. Nkoslratam


'^
Miraculu lileraium] Hcribendi av- vero nomine dixcnint. Arcadicam
tem creditiii- Evander in banc Italize nymi)liam Halicani. fuissc refcrt :

oram e Gracia invexisse. Nee tan- quidam Ladonis filiani, id est, ad


tum legeic ac scribcre Italos docuit, liunc Arcadiae fliivium natani.
I :

192 ''• LI VI

formamque viri aliquantum ampliorem aiigustioremque hu-


mana intuens, rogitat, qui vir esset? Ubi nomen patrem-
que ac patriam accepit Jove nate, Hercules/^ salve/
: '

inquit: *
te Denm, aucturum
mihi mater, veridica interpres
coelestium numerum cecinit tibique aram hie dicatum iri, ;

quam opulentissiraa olim in terris gens Maximam vocet,

tuoque Dextra Hercules data,^ ' accipere se


ritu colat.'
omen impleturumque fata, ara condita atque dicata/ ait.

Ibi turn primum bove eximia capta de grege sacrum


Herculi, adhibitis'' ad ministerium dapemque Potitiis
ac Pinariis,*^ quae turn familiae maxime inclytse ea loca

incolebant, factum. Forte Ita evenit, ut Potitii ad tem-


pus prsesto essent, iisque exta apponerentur •/ Pinarii,

extis ad ceteram venirent dapem.


adesis, Inde insti-
tutum mansit, donee Pinarium genus fuit, ne extis so-

lennium vescerentur/'-^Potitii, ab Evandro edocti, antis-

Helm. Hercule.—\^ Vulg. sacrum adhibitis.—l'l Vett. edd. extis solen-

nibus.

NOT^
f Dextra Hercules datal Ita melius sacrificium condicta hora venissent
quam, ut Sigonius, dextra Herculi et Pinariorum, qui oh Xard\ta\em col-
data. Hunc locum Tiirueb. sic inter- legis cedere in sacris epnlis jnssi, nee
pretatiir,ut Hercules, porrecta Evan- nisi consumtis victimarum extis ad-
dro manu, divinitatis omen accepe- missi. Sed postea extincta Potitio-
rit ; seque fata, quae Carmenta ceci- rum gente, sacra penes Pinarios rese-
nerat, impleturum, aramque maxi- disse notat Aurel. Victor. Qua de re
mam dicaturum ostenderit. Et sane Livius 1. ix. c. 29.

dicavit, non sibi, opinor, (quod ab-


•"
Iisque exta apponerentur] P. Nan-
surdum Sigonio visum, qnamvis ita nius Miscellan. ex Buslidiani
lib. v.

velit cum Ovidio Solinus,) sed Jovi et Atrebatensis codicnm auctoritate,


inventori, cui juvencum ob receptas legendum putat,ijg«ee.rfa potije7j<ur .•

de Caco bovesmactavil. Aram vero quasi ad nominis originem alludere


illam Maximam vocarunt : et, quo- Auctor voluerit ; et Potitios, cnui
niam ea Hercules decimas jovi
in prius alio nomine censerentur, a yo-

obtnlerat, Romani Herculi postea tiendo dictos indicare : Pinarios, aTrh

ipsi facultatum suarum decimas ibi toC Treii/at-, a jpjunando. Aliitamen


otferebant. Potitios a potundo derivant, quod est
*>
Hercules sa-
Potitiis ac Pinariis} Graece iroTi^fiv.

oris suisduas nobiles familias ritum *^


Extis solennium [solennibus'] vesce-
prius edoctas praefecit; Potitiorum, rentur] ScribitGronovius,exhs so/en-
quorum potior causa fuit, quod ad nium vescerentur; intelligitque escas
LIB. I. CAP. 8. 193

tites sacri ejus per miiltas aetates fuerunt: donee, tradito


servis publicis solenni familias ministerio, genus omne Po-
titiorum interiit. Haec turn sacra Romulus una ex omni-
bus peregrina suscepit; jam turn immortalitatis virtute par-
tes, ad quam eum sua fata ducebant, fautor.

8. Rebus divinis rite perpetratis, vocalaque ad concilium s

multitudine, qujB coalescere in populi unius corpus nulla


re, prajterquam legibus, poterat, jura dedit : ^ * quee ita sancta
generi hominum agresti fore ratus, si se ipse venerabilem
insignibus imperii fecisset, cum cetero habitu se augustio-
rem, turn maxime lictoribus duodecim ' suratis, fecit. Alii

NOT.^
sacrorum, vel sacrificiorum. Vult quod eariim partem non conteinnen-
enim Auctor Pinarios visceribus vie- dam retulit.
timarum in solennibus Herciilis sa- Jura dedit] Qnalia essent ilia jura
cris immolatariim vesci prohibitos. nemo non optaret a Livio traditnm,
Et soZennia tam substantive, quam ad- nt et artes quibiis regnnm adminis-
jective, dicuntur, ut apiid Tacitnm, travitRomulus. Profecto Dionysins
'Cuncta nuptiarum solennia cele- Halicarnasseus ea de Rumulo narrat,
brat.' Et Juven. Sat. x. Incolumi ' quae ostendunt non belli tantum, sed
Troja Prianius venisset ad umbras etiam pacis artibus ornatissinuim fu-
Assaraci, magnis solennibus.' isse, quae apud eum legi poterunt.
If Ad concilium] Inter Concilium et IJvius videtur rerum bellicarum nar-
Comitia hoc discrimen Aul. Gellius ratione magis delectatus, ideoque
ex Coelio Felice notat lib. xv. quod alias fere praetermisisse. IMultes in
Concilium pioprie dicitur, cum pars h's erant plebi Romanae sat notae, et
aliqua populi adesse jubetur: Comi- pleraeque aridum arfjumentum elo-
tia quando universus populus
vero, quentiam libenter ostentanti suppe-
convocatur suflVagiorum ferendorum ditabant. At Grzpci aiiter sensernnt,
causa. Veruni haec differentia niiinis q"od ignota suis scriberent, et nbi-
anxie servatur ab aucloribus, qui que in Historia non usque adeo elo-
utroque vocabulo fere promiscue quentia; laudem captarent estque :

utuntur. Memorat Halicarn. lib. ii. cur iis propterea gratias habeamus,
Romulum de Nuniitoris avi consilio niulta enim, absque iis fuisset, igno-
sese paratuiu ostendisse ad suscipien- rarenius. J. Clei'iciis.
dam reip. formam, quaecumque n)ul- * A. U. C. 1.

titudini placeret populo autem Re-


:
'Licturihus duodecim] Lictores vo-
gium imperiiun placuisse. cantur ex Festo, qui fasces virgarum
h Jura dedit] Livio Glareanus non ligatos ferunt, quorum erat magistra-
inimerito succenset, quod in nierao- tibus apparere, populum sumniovere,
rando Herculis Evandriquecolloquio, sontes virgis caedere, et secini ferire.
inque Arse niaximae fabula nioratus; Ideo in rep. iili tantum magistratus

latas a Romulo leges (prima scilicet lictoribus utebantur, penes quos erat
lotius rei Romanae fundamenta) prae- imperjuni. Differunt itaque Lictores
termiserit : laudatque Dionysium, a viatoribus, qui magistratibus mi-
194 T. LIVII

ab numero avium, quae augurio regnum portenderant, euni


secutum numerum putant. Me baud poenitet eorum sen-
tentias esse, quibus et apparitores et hoc genus '^ ab Etrus-
cis finitimis, unde sella curulis, unde toga praetexta sumta
est, numerum quoque ipsum ductum placet et ita habuisse :

Etruscos, quod, ex duodecim populis ^ communiter creato


rege, singulos singuli populi lictoies dederint. Crescebat
interim iirbs, munitionibus ' alia atque alia appetendo loca,
cum inspem "^ magis futurae multitudinis, quam ad id, quod
turn hominum erat,"' munirent. Deinde, ne vana urbis
magnitudo esset, adjiciendae'^ multitudinis causa, vetere
consilio condentium urbes, qui, obscuram atque humilem
°
conciendo ad se multitudinem, natam e terra sibi prolem

15 ' Potiiis apparitores hoc genus cum Jac. Gronov. vel et apparitorum hoc
genus Icgendiim videtur.' Rupert. Lectionem Gronovii approbat et Doering.
Viilgatam lect. defendit Bauer. —
16 Edd. a Basil. 1549. ad Diak. habent
Crescebat interim urbs munitionibus, cutn alia a. a. a. loca, in spem. 17 Kreyssi- —
NOTyE
noribus, potestatem quandam sine bus] McEtiia urbis nondum cresce-
iiiero imperio habentibns, aderant. bant : quadrata manebat, inchiso
Apparitorum generale nomen, scri- tantum intra Pomoerium Paiatino
bas, qui lit plurimum ingenui accen- ; monte. Veiuni angebantur muniti-
sos, interpretes, piiecones, lictoies, ones, cinctis aggers et mure vicinis
qui omnes fere libertini generis ; ser- niontibus, ne externa vi facile oppug.
vosque publicos complectitur. nari Roma vicinis e niontibus posset.
^ Ex duodecim populis'\ Etrusci jam ™ Ad quod tum hominum eraf]
id,
tuui cum circa Eridanum habitarent, Qui una cum Romulo urbem habitare
in duodecim populos distincti erant, roeperunt, non multo plureserant bjs
utMaro innuit lib. x. magni operis : millepeditibus, equitesautempaucio-
'Gens illi triplex, populi sub gente res trecentis quando vero inter mor-
:

quaterni.' lidcm ubi ad mare In- tales esse desiit, peditum reliquit
ferum Gallorum aut Pelasgorum vi sex et quadraginta millia, et mille
compulsi sunt, pristinum institutum ferme equites, auctoreDionysio 1. 1.

servarunt. Eorimique mos fuit, ul ° Natam e terra sibi prolem] Ad


uuaquaeque civitas regi sue lictorem Deucalionis, an ad Cadmi et Jasonis
assignaret. Quoties autem commu- fabulas alludit Livius? An vero ad
nis duodecim populorum esset expe- Atlienicusium sese Auctoclithonas,
imperium in exer-
diiio, ei cujus erat quasi ex ipsa terra patria ortos, jac-
citum, tradebantur duodecim secu- tantium, vanitatem? Tertull. sane in
res ex H.ilicarn. lib. ui. quae mens Apologet. Terra; tilios 'dictitari vul-
'

quoque Livii est. go notat cos quorum sit incertum


' Crescebat interim urbs, munitioni- genus.
LIB. I. CAP. 8. 195

cmentiebantur locum, qui nunc septus desccndentibus inter


;

duos lucos° est,'^ Asylum aperit.P Eo ex finitimis popu-


lis turba omnis sine discrimine, liber an servus esset,'' avida

gins legit ailliciendcp. —


18 ' Qiiidam vcteies libri Iiabent: qui tunc septus densis
sentihns inter duos liicos erat. Quod non piobo.' Sigon. ' Qui 7iu)ic septus deJi'
sis sentibus inter duos lucos est. Sic quidem semper edituni fiiit. Quid ergo
Mss. omnes, septus descetulentibus ? [Sic liabet not. in ed. Gronov. 1079. sed
in ed. 166.5. est descenfilms.] Noveni ant decern noniinare possum alternm :

vix in niargine alicubi appictum depiehendi. Nusquani Sigoniannm, tunc


septus delists sentibus erat.' J. F. Gronov. ' Edd.
pleraeque, qui nunc septus
densis sentibus inter duos lucos est. Mss. nonrinlli, qui nunc septus aquis descen-
dentihus i. d. I. e. Ipsa loci difficnitas lectionis varietatem peperisse videtnr.
Varie enini interpretari poteris, prout vel ante vel post descendentibus distiu-
giias. Si ante, turn sententia erit qui nunc septus est, et ita situs, ut qui a
:

Capitolio in eiim descendere velint, ad utrumqne latus lucnm liabeant.


Flanc sententiani sunt eximii nonnnlli interpretes, qnani confirmant
seciiti
exemplo Pausanise Si post descendentibus distingnas, quod
in Alticis cap. 8.
nobis qnideni maxime placet, turn sententia erit qui nunc septus est, ne :

quis in euni descendat, et inter duos lucos appellatur. Utoumque sumas,


certe vocabulnm nunc tantum ad septus, non ad inter dnos lucos referendum

NOT^E
Natam sunt
e terra sibi prolem'] Non descendentibus inter duos lucos est : nt
mentiti conditores urbium, qui hac in intelligatur Asylum fnisse eo loco,
re neminem apquaiium potnissent fal- qui tempore Livii vocabatur inter
lere, et qui de posteris decipiendis dtws lucos, ac situs fuit inter Capito-
minime, ut pnto, cogitabant, Sed lium et arcem, atque ab utrO(iue clivo
poster!, mutatis Unguis, antiqui ser- condensis arboribus stipalns.
inonisparnm periti, niajorum suo- p Asylum aperit] Accedet lux huic

rum verba, et ore traditas historias locoexFloro: Incolae deerant. Erat


'

perperam interpretati sunt. Prisca in proximo Lucus, hunc Asylum fa-


aetas ' popiihim terrae ' vocaverat in- cit et statim mira vis bominnni. La-
:

colas cujusvis tractus, quos posteri- tiui Tuscique pastores quidam etiam ;

tas putavit absurde e terra natos, fa- transmarini, Phryges qui sub /Enea,
bnlamque ex re verissima finxit. Vide Arcades, qui sub Evandro duce in-
Platonem I. iii. de rep. sub fineni. fluxerant.' Asylorum institiitum a
Quod antem dixi de sermone prisco- Mosaica lege fluxisse crediderim,
rum raortalium, id nititur lingu* He- qua sex civitates refugii coustitutae
braicae nsu, ac proinde etiam Plireni- erant, quo confugientes, qui liominem
ciaj ;
quae eadem fuit, et quam colo- per imprndentiani occidissent, tnti
niis suis per omnia paene interni ma- erant ab occisi cognatorum violentia.
ris littora late sparserant Phcenices, Exod. 21. Asyla porro Graece vocan-
ut in Clianaaiie ostemlit vir snnimus tur ea loca, ab a privative et avKu,
Sam. Bocliartus. J. Clericus. quod est spoliare ; aut avpai, quod
o Septus descendentibus [densis senti- significat trahere: etenim et ea loca
fc«s]jn<er(ii<OA/«cos] Sic semper edituni diripi, et homines inde avelli nefas.

fuisse noiat Gronovins nianuscrip- : i Liber an servus esset^ Dissentit


tos tamen plerosque habere septus Dionys. lib. ii. qui ait jioc qnaesitiuii,
descentibus unde Icgenduni tonjicit
: an ingeuui cssent.
I —

196 T. LI VI

novarum rerura perfugit : idque primum ad cceptara magui-


tudinem roboris fuit. Cum jam viriura hand poeniteret/ con-
silium deinde vivibus '9 parat. Centum creat senatores :
"

sive quia is numerus satis erat ; sive quia soli centum


eraut/ qui creari Patres possent.^° Patres certe ab ho-
nored patriciique progenies eorum " appellati.

* Citm sitce ipsi copicB, tanquam idunecc, satis placerait.

est.'Strnth. —
19 ' Vox viribtis forte ex glossis irrepsit pro Us.' Rupert.
20 Sigonio legendum esse videtur qui ciere patres possent.

NOTvE
>
Centum creat Senatores] Romulus, ret ; an quia soli centum erant, qui
ut essent qnibuscum Renip. adminis- creari patres possent, id est, qui pos-
traret, centum viros elegit ex ordine sent eligi Senatores, eoque niunere
Patriciorum, hac ratione primo ex ; fungi cum dignitate sive quod, cum :

omnibus uniim praecipuum selegit, placeret eos tantum ascisci in Sena-


Ctti rerum urbanarum regimen com- tuni, qui legitimi patres, et liberis
mitteret,(juoties ipse dnceret exerci- velut certissimis pignoribus patriee
tum deinde ab unaquaque Irium
: devincti essent non plures turn ex
;

tribuum jussit tres eligi, qui sapien- Patriciorum numero reperiebantur,


tia et genere prsecellerent post hos : qui filios liaberent justis nuptiis pro-
mandavit triginta curiis, ut qualibet creates.Ex quo non statini sequi-
ternos maxime idoneos legeret. Hi centum duntaxat fnisse Patricios.
tur
nonaginta promoti curiarum suffra- Nam quod subjungit, Patriciique pro-
giis, ad noveni a tribubtis nominatos genies eorum appellati, non aperte ne-
additi, cum prasfecto, per Romulum gat alios sub Iiaec initiafuisse Patri-
dicto, centenarium numerum exple- cios; sed id tantum affirmat, Patri-
verunt ita Dionys. lib. ii. Hoc (lon-
: ciorum noinen per Patrum, sive Se-
sistorium Senutum Romani vocarunt, natorum, liberos propagatum.
exemplo Gra'cornm, qui ejusmodi ' Patres ah honore] Quae causa; Se-
concilia 7€pou(jias appellant: utrique natus et Senatorum, eadem et Pa-
a senili, sive a?tate, sive priidentia. trum nomiuis fuerunt. Vide inpri-
* Quirt soli centum erant] Contro- rais Plut. in Romulo.
versiam liic inter Liviuni et Dionys. " Patriciique progenies eoinim'] Tri-
advertit Robortellus aliique ;
quasi tum est Patricios ex eo appellatos,
Noster dixerit centum duntaxat Pa- quod Patrem ciere possent, id est,
tricios, eosdemque Senatores a Ro- cum lionore appellare atque osten-
mulo factos ; Dionys. centum Sena- dere : quod quidem
in convenis, qui-
lores e longe majori Patriciorum nu- bus civitas tunc constabat, minus
mero Et hocquidem poste-
crealos. facile factu. Id inde confirmari vi-
rius negari non potest. Sed Livius detur, quod cum a regibus Patricii
centenarii Senatorum numeri ralio- vocarentur, Praeco quemque suo ac
nem ita reddit, ut dubitet an idcirco paterno nomine vocabat. Vernni
non plures dici placuerit, quod ille banc nominis originem invidiose con-
numerus parvae turn civitaii suffice- fictam putat Dionys. eoque forte
LIB. I. CAP. 9. 197

9. Jam res Romana adeo erat valida, ut cuilibet finiti-


marum civitatium bello par esset * sed, penuria
mulierum, ;

hominis aetatem duratura magnitudo erat quippe quibus :

nee domi spes prolis, nee eum finitiniis connubia essent."


Turn ex consilio Patrum Romulus legates circa vieinas^
gentes misit, qui societatem eonnubiumque novo populo
' Urbes
peterent quoque, ut cetera, ex infimo nasci
:

deinde, quas sua virtus ac Dii juvent,


magnas opes sibi
magnumque nomen facere. Satis scire, origini Romanae et
Deos affuisse, et non defuturam virtutem. Proinde ne
gravarentur homines cum hominibus sanguinem et genus
miscere.' Nusquam benigne legatio audita est: adeo si-
mul sperncbant, simul tantam in medio crescentem molem
sibi ac posteris suis metuebant. A plerisque rogitantibus
dimissi, Ecquod foeminis quoque' asylum aperuissent?
*

id enim demum compar connubium fore.' /Egre id Ro-


mana pubes passa, et baud dubie ad vim spectare res
coepit. Cui tempus locumque aptum ut daret Romulus,
aegritudinem animi dissimulans, ludos ex industria pa-
rat, Neptuno Equestri^ solennes: Consualia vocat.^*

Vett. libb. Ecquid non fceminis quoque. 2


1 Consualia vocnt. — Vox poste-
'

rior non comparet in Fl. ut videatiir scripsisse Livius : Ludos ex imlustiia


parat Neptuno Equestri solenneis, Consualia. Indici deinde.' J. 1"'. Gronov.

NOTiE
vitio non caret P. Decii Maris ora- et panels coinplexus est suo more
tic, apnd Auctorem nostrum lib. x. Tac. xi. Ann.
c. 8. ' En unquam fando audistis Pa- * A. U. C. 4.
tricios primo esse factos, non de cce- ^'
Nee cum finitimis connubia essenQ
lo deniissos, sed qui patreni ciere Connubium saepe pro conjugio dici-
avnmqae possent id est, niiiil ultra
: tur : sed apud Jurisconsultos connu-
quam ingenues ? Fuere autem non' iii«/n proprieiixoris legitime ducendee
unins generis Patricii etiam ante Im- jus est : atque ita sumitur hoc loco,
peratores: alii niajoruni gentium die- y Legatos circa lic/nas] Legationem
ti, Senatoribus a Ronnilo leclis
ex nullam ea de causa a Romuio niissam
orti :niinorum gentium, ex iis
alii scribit Halicarn. sed eum, omissis
qui a Tarquinio Prisco ex Plebeiis precibus, quas irritas fore ob finiti-
primum in Patriciorum ordiuem al- niornni contenitum noverat, ad vim
lecti, deinde Patrum numero fuerant descendisse, quani necessitate excu-
ascripti, ut ex Livio lib. ii. et Plut. sari posse speraret.
in Publicola colligere licet. Quod « Neptuno Equestri] Hoc fuse Dio-
I :

198 T. LI VI

Indici deinde finitimis spectaculum jubet : qnantoque ap-


paratu turn sciebant, aut poterant, concelebrant, ut rem
clarani expectatamque facerent.'' Multi mortales conve-
nere, studio etiam videndoo novae iirbis ; maxime proximi
qiiique, Cseninenses,^ Crustumini, Jam Sa- Antemnates.
binorum omnis mullitudo, cum liberis ac conjugibus, venit.
Invitati hospitaliter per domos, cum situm moeniaque et
frequentem tectis urbem vidissent, mirantur, tam brevi rem
Romanam crevisse. Ubi spectaculi tempus venit, deditae-
que eo ^ mentes cum oculis erant, turn ex composito orta
vis signoque dato juventus Romana ad rapiendas virgi-
:

nes discurrit. Magna pars forte, ut in quem quaeque inci-


"^

3 Al. Ceninenses. —4 * Pro eo malitn ei, sc. spectacnlo. At si vere Livins


scripsit €0, pro deditceqiie dedit forlasse defixaque.' Doering. • Vix dubito

NOTyE
nys, lib. ii. persequitur, qui consensu committebanturcertamina. Etsi vero
Numitoris captum id consilium a in honoiem Neptnni celebrati fue-
Roiniilo tradit, probatnmqne Sena- rint illi ludi, et Plut. et Servius eun-
tui ; et peractis sacris Neptuni, ac dem cum Conso Neptununi faciant,
certaniiiiibus variis,eqnorum prae- aliud nihilominus Dionysio visum,
sertim, editis, extrema ludornm die quod nuilibi fuerit ara Neptuno di-
raptas signo dato puellas narrat. cata, quae sub terra occultaretur
Equestres ludi nierito videntur Nep- cui adjici potest Neptunalia a Con-
tnno dicati, utpote qui in certamine sualibus fuisse diversa ilia quippe x.
:

cum Minerva de nomine Atbenis im- Kal. Sextiles ; haec xii. Kal. Septem-
ponendo, equum produxisse dicatur bres celebrari solita.
a Virgilio i. Georg. aliisque. Quam- ^ Ut rem claram expectatamque face-

vis Ovid. VI. Metam. non equum, sed rent'\ An dignani finitimorum expec-

fontem opera Neptuni e terra eru- tatione intelligimus? An legendum


pisse velit. Sabellicus Neptunum potius spectatam ? quo sensu dixit
Equestrem, alium a Marino fuisse idem, lib. xxxvi. '
Spectatae integri-
snspicatur ex Aristopliane. tatis virum,' id est, probatae, egre-
* Consualia vocaf] Conso Deo, con- gize.
siliorura occultorum prasidi, voverat <=
^^ rapiendas virgi7ies] Hinc fluxit
Romulus solenne festum ac sacrifi- institutum Romanorum, apud quos
cium, si conatus succederet. Id fes- postea, ut scribit Festus, rapi simula-
tum adhuc Halicarnassei aetate Ro- batur virgo e gremio matris; aut si
man! celebrabant nomine Consua- mater deesset, ex proxima uecessitu-
lium quo festo ara subterranea,
; sita diue ; cum e paterna domo ad virum
prope Circum marinum, refossa ter- deducebatur. Quis autera fuerit rap-
ra, sacriticiis et libaniinibus honora- tarum numerus, inter auctores non
batur : equorumque et quadrigarum convenit. Quidam cum Fabio Pic-
LIB. I. CAP. 9. 199

derat, raptas quasdam forma excellente,^ primoribus Pa-


;

trum destinatas, ex plebe homines, quibus datum negotium


erat, domos defcrebant. Unam, loiige ante alias specie ac
pulchritudine insignera, a globo Talassii*^ ciijusdam raptam
ferunt multisque sciscitantibus, cuinam eam ferrent, iden-
;

tidem, ne quis vlolaret, Talassio ferri clamitatum. Jnde


nuptialem banc vocem*^ factam. Tuibato per metum ludi-
cro, moesti parentes virginum profugiunt, incu.santes violati
hospitii fcedus, Deumque invocantes, cujus ad solenne
ludosque, per fas ac fidem decepti,'" venissent. Nee raptis
aut spes de se melior, aut indignatio est minor ^ sed ipse :

Romulus circuibat/ docebatque ' patrum id superbia fac- :

tum, qui connubium finitimis negassent ; illas tamen in ma-


trimonio, in societate fortunarum omnium civitatisque, et,
quo nihil carius humano generi sit, liberum fore. Mollirent

"* Circumventi specie juris divini, et dates fidei hospitalis.


qnin legendum sit ei, sc. spectaculo.' Rupert. 5 Edd. ante Gronov. excel-

lentes.—6 Al. Thalassii. 7 ' Aut indignatio minor. Flor. Voss. uterqiie, Rott.

NOTyE
tore non ultra triginta fuisse tradnnt, thiim, ciijns in lanificiis iisiis. Sed
quae Curiis nomina dederint: Vale- quidiii in ludis Neptnno Deo niarino
rius Antias septeni ct vigiiiti supra sacris, queni idcirco QaXdcrcriov Uofffi-
quingenlas: Jiiba et Dionysius sex- Sw Aristophanes vocat, tesseram a
centas et tres atque octoginta. Rap- Graeco Dei ejiisdem cognomine Ro-
tnm liiinc Sabinarum anno 4. condila ninlus petierit, nt juberet a suis
Urbe contigisse Dionysius idemarbi- Tlialassion invocari?
tratur : quod panim credibile sit no- ^ Ipse Romulus circuibat'] Romulus
vae urbis conditorem, rebus nondum servari castas prima nocte, ac postri-
constitiUis, tantiim facinus esse ag- die ad se adduci jusserat. Itaque
gressum. moestitia dejectos earum animos de-
'^
Inde nuptialem hanc vocetn] Roma- linire conatus est, raptuni ipsarum
ni Tlialassloneui in nuptiis inclania- non ad injuriam, sed ad corjiigium
bant, perinde ut Gra;ci Hymenaeum: spectare dictitans docensque mo-
:

voce a Thalassio, splendido juvene rem iiunc Grcecorum esse antiquissi-


ex primariis Roniuli ducibus, deduc- inum, et qui maximum decusafferret
ta, quemadmodum Noster innuit, et expetitis ad nuptias mulieribus. Post
Plut. tradit. Varro tamen apudFest. Iiaec totidem viros selegit, quibus eas
Pompeium vocis ejus causam ad la- in matrimonium dedit, ritu cujusque
nificium referebat. Thalassionem puellae patrio, ignis et aquae societa-
quippe vocabant quasillum sive cala- tem pactus.
:

200 T. LIVII

modo quibus fors ^ corpora dedisset, darent ani-


iras; et,
mos. Ssepe ex injuria postmodura gratiam ortara eoque :

melioribus usuras viris, quod annisurus pro se quisque sit,


ut, cum suain vicem 9 functus officio sit, parentum etiam
patriaeque expleat desiderium.' Accedebant blanditiae vi-
rorum, factum purgantium cupiditate atque amore quas :

maxima ad muliebre ingenium efficaces preces sunt.


10. Jam admodum mitigati animi raptis erant. At rap-
tarum parentes tum maxime sordida veste lacrymisque et
querelis civitates concitabant.* Nee domi tantum indigna-
tiones continebant, sed congregabantur undique ad Titum
Tatium, regem Sabinorum : et legationes eo, quod maxi-
mum Tatii nomen in his regionibus erat, conveniebant.
Casninenscs Crustuminique et Antemnates'° erant, ad quos
ejus injuriae pars pertinebat. Lente agere iis Tatius Sabi-
nique Ipsi inter se tres populi communiter bel-
visi sunt,
lum parant. Crustumini quidem " atque Antemnates,
Ne
pro ardore iraque Caeninensium, satis se irapigre movent.
Ita per se ipsum nomen Caininum ^ in agrum Romanum im-
petum facit. Sed effuse vastantibus fit obvius cum exer-
citu Romulus, levique certamine docet, vanam sine viribus
iram esse exercitum fundit fugatque fusum persequitur
: :

regem in prajlio obtruncat ^ etspoliat. Ducehostium occiso,


urbem prinio impetu capit. Inde exercitu victore reducto,
ipse cum factis vir magnificus, tum factorum ostentator
baud minor, spolia ducis hostium '^ caesi suspensa fabricate

Helm, aut indignatio est minor, stistiilit Gnitenis.' J. F. Gronov. 8 Alii sors —
legiint. —
Male, jiidice Rupert. 9 Ms. Flor. suam vim. Sua vice. Edd. post
Aldiim pleriqiie.
10 Vet. lib. apnd Sigon. Caininenscs, Cruslomini ct Antemnates. 11 Nee —
Crustumini quidem plerique libri, improbante Diak. —
12 'Spolia ducis hostium

NOT;E
* A. U. C. 5. olini Aborigines ademerant ex Uio-
f
Nomen Ccoiinum'] Caniiia oppi- nysio 1. ir. Pliitarclins Sabinisas cri-
dum fiiit veteris Latii, niillibiis pas- hit ob viciniam iitriiisque gentis : Hol-
siium fere quatuor ab Urbe, ut Clu- stenius fiiisse putat circa Monticelli
veriiisex Strabone conjicit, qui cis trans Anienem.
Anienem locat. A Cenite conditore s Regem in pralio obtruncat'] Acro-
dictani scribit Feslns. Earn Siculis neni vocant Valerius Maxinius,et alii.
LII{. I. CAP. 10. 201

ad id apte ferculo ''


gerens, in Capitoliiim ascendit
''
ibi- :

que ea cum ad qiiercum pastoribus sacram deposuisset,


simul cum dono designavit tcmplo Jovis fines, cognomenque
addidit Deo ;
' Jupiter Feretri,' ' inqiiif, *
hoec tibi victor
Romulus rex regia arma fero, templumque iis regionibus,
quas modo animo nietatus sura, dedico, sedem opiniis spo-
liis,"* quae, regibus ducibusque hostium caesis, me auctorem
sequentes, posteri lerent.' Haec templi estorigo,' quod pri-
mum omnium Roraae sacratum est. Ita deinde Diis
visum, nee irritam conditoris templi vocem esse, qua la-
turos ea spolia posteros nuncupavit : nee multitudine com-
potum ejus doni vulgari laudem. Bina postea,'" inter '+ tot

Cnr Acronis noinen omisit ? An hinc exciderit fortean f Tan. Faber. —


13 'Lectio nonnulioriiiii codd. y>ro ferculo ferdro exiiibentinm prspferenda
videtiir.' Doering. Feretro rectius forte esse notat Rupert. 14 Quidam —
libri intra, iniprob. Grouov.

NOTiE
•"
Fabricato ad id apleferailn'] Acroii, appellatum ait quod pacem/erre pu-
vetus interpres Horatii, docet Fercula taretiir ex cujus tempio, inquit,
:

esse pulpita in quibns Deornm


simu- sumebant sceptrum, per quod jura-
lacra reponebantur et ferebantur, vel- rent et lapidem siiicem, quo foedus
;

iit in pompa Circensi. Hie pro qiia- ferirenl.


dani Iropaei anibulatorii specie acci- ^ spoliis'] Opimum genera-
Opiniis
pi facile apparet. Haec triumplio- liter ab opibiis dicitur quicquid di-
rum apud Ronianos rudimenta, nbi vitiis, magnitudine, aut piuguedine

pompae agmen claudebat Roniiiiiis abundat. Itaqne opima spolia ampla


indiitus purpura, et laurea coronatus. et inagnifica Plutarchus interpre-
Quadrigis iavectum addit lib. ii. Ha- tatur; qualia sunt qua; dux duci de-
licarn. Sed a Plutarcho refellitur, trahit.
tuni quod apudoptiinos auctores pri- '
II{EC templi est origo'] Ex Livio
mus Tarquinius Priscus curru trium- hie et Halicarn. colligitur Jovis Fe-
phasse legatur, turn quod Romuli, retrii templum fuisse in vertioe nion-
hoc tropaEUUi ferentis, effigies quaj tis Capitolini, angustum sane, sed re-
adbue supererant omnes pedestres ligione sanctissimum. Illud amplia-
essent. vitAncHS Marcius. Ejus tecta ob ve-
' Jupiter Feretri] Jovi hoc templum tustatem collapsa Aiigiisttis restituit.
sub Feretrii titulo dicatum nomen Testatur Dionysius suo ad hue tem-
accepisse a Feretro sive Ferculo illo, pore extitisse vetus ejus vestigium,
in quo opinia spolia Romulus tulerat, vix quindecim pedum longitudine.
res ipsa loquitur. Plut. tamen a fe- " Bina postea] Ter omnino relata
riendo hoste deducit. At Festus inde leginius opima spolia ad Livii aeta-

Delpli, et Vur. Clns. Livius. S


202 T. LIVII

annos, tot bella, opima parta sunt spolia. Adeo rara ejus
fortuna decoris fuit.

11. Dum ea ibi Romani gerunt, Antemnatiumexercitus"


per occasionem ac solitudinem hostiliter in fines Romanes
incursionem facit.* Raptim et ad hos Romana legio ° ducta
palatos '^ in agris oppressit. Fusi igitur primo impetu
et clamore hostes : oppidum captura. Duplicique victoria
ovantera Romulum Hersilia conjux,P precibus raptarum fa-
tigata, oral, ut parentibus earum det veniam, et in civita-
tem accipiat : itarem coalescere concordia posse. Facile
impetratum. Inde contra Crustuminos profectus, bellum "^

15 Palantes Edd. ab Aid. ad Drak. — 16 Edd. a Sigonio ad Drak. qtwd

NOTiE
tern. Piimo nnnc a Romnlo : deiiide habiiit legio pedites sex millia cen-
a Coinelio Cosso Tiibiino niilitum turn, equitesseptingentos viginti sex,
an. Ur. Coiid. 318. Tertio a M. teste Vegetio.
Claudio Maicello an. 542. p Hersilia conjux] Hersiliam iixo-
" Antemnatium exercihis] Antemnae rem Romuli claro inter Sabinos loco
nibs fiiit veteiis Latii in finibiis Sa- natani qiiidam apiid Halicain. lib. u.

binornm, quasi ante aninem dicta, jam niiptain, sed pro virgine inter
CInver. ponit inter viatn Nomenta- pnellas raptain,tradidere. Gi-aviores
nam et Tibnrtinam cis Anieneni, nt aliiauctores earn sua sponte aiebant
fnisse videatnr circa lornm Cem di S. in urbe niansisse cum filia rapta, quae
Agnese. In tabula locornm celebri- ipsi unica erat. Ovid. xi\. Metam.
orum circa pontem Salarinni apnd fabulatnr, post Romuli apotheosin,
Kirclieruni locatnr ultra Anienem, quoque
ipsani relatam sub
in Coelites
ita lit fuerit hand procul Castello del nomine Ora. Ennins Horam vocat
Biifnlo. cum aspiratione, quasi a venustate :

• A. U. C. 6. est enim wpa, decor. Plutarcbns


° Romana legio] Legio a legendo di- in Problem. Hortam nominat. Com-
citur, teste Varrone, quiaeligebantur niune cum Quirino templum habuit.
niilites apud Romanos, ex civibus q Contra Crustuminos] Crusiume'
tantum. Primo legionem sub Ro- rium vel Crtistumeriam a Crustumio
mulo trium niillium peditum, treren- vel Crustumia nihil difFerre, idemque
torum cquitum fuisse constat inter esse Crustumerinum et Crustuminum
auctores. Sabinis deinde in civita- agrum, qnem Tiberis a Veiente divi-
tern ascitis, auctus ad quatuor pedi- dif, ex veterum auctorum collatis lo-
tum millia creditur nnmerus : qui et cis Cluver. demonstrat et Crustu-:

tempore habebatur, du-


reip, Justus merium ab Albanis conditum supra
centis additis. Excrevit bello Ma- Fidenas in Sabinis ponit, iribus ab
cedonieo i. ad sex millia sed extra : Aniene passuuinmillibus, ad Salariam
ordinem,et Senatus auctoritate. Pri- viam, qua Eretum ibatur. Fuit ad
iiius bunc numerum C. Marius priva- sinistram Tiberis ripam eo tractu ubi
to consilioinstituit. Sub Cassaribus nunc Marcigliano Vecchio aut 5. Co.
LIK. I. CAP. 11. 203

infcrentes. Ibi minus etiam, quod alienis "^ cladibus ceci-


derant aiiirai, certaminis fuit. Utroque colonial missse/
Plures inventi, qui propter ubertatem terras in Crustumi-
num '7
noraina darent.'" Et Romani inde frequenter mi-
gratum est, a parentibus maxime ac propinquis raptarum.
Novissimura ab Sabinis * bellum ortum,*raultoqueid max-
imum fuit. Nihil enim per iram aut cupiditatem actum
est nee ostenderunt bellum prius, quam intulerunt. Con-
:

silio etiam additus dolus. Sp. Tarpeius Romana? praserat


arci.' Hujus filiam virginem auro corrumpit Tatius, ut
armatos in arceni accipiat. Aquam forte " ea tum sacris

"• In agrum Crustuminorum migraturis nomen suum ascriln vellent.

jam alienis. — 17 AI. in Crusfuminium, — 18 Faiu/a Edd. post Sigoiiium pleriqtie


ex conjectura Glareaui.

NOTiE
lomla, ad Alliam fl. copiap viginti quinqiie millia pedi-
Utroque colonicB missce'] Non tau- t«m impleveiint, praeler equites
tum Crustiimeritim, sed Antemnas paeiie niille. Romanonim auteni cx-
qiioque et Cccninam, niissl Koiiiani, ercitiis non niiilto [ninor fuerit, pedi-
qui eas mbes una cum prioribus in- tum viginti milliuui, equitum octin-
coiis habitarent. Medulliam preeter- gentoium. Ceteiiuu Sabinoium nni-
ea ultro a Romanis colonos petiisse versa legio, abAniene ad Nareni tVre
testatur lib. ii. Halicarn. Hinc mi- piotensa, quo ab Uuibris divideba-
niis certuni quod refertur a Floio, tur, finitiinos praeterea hinc Etius-
* pulsi fugatique Veientes, Caeninen- cos habebat Tiberi divisos, iude Lati-
sinm captum ac dirutum est oppi- nos veteres, ;Equos, Marsos, Vesti-
dum.' Ut legionum ac triumphorum, nos, Picentes. Nunc angustioribus
ita et coloniaruni origo Roinulo de- paulo fimbMs Savina dicitiir, Diicatu
betur, quibus saliitaribus institutis Spoletano ad Septenitrioneni, Apru-
crevit pioculdubio stetitque res Ro- tio nlteriori ad ortiim dausa paret- :

mana. qiie Komanae ecclesi2e.


« Novissimum ab Sabinis'\ Sabinoium * A. U. C. 10.
nomine bic proprie intelliguntur qui ' Sp. Tarpeius Romano; praerat arci]
Alliam inter et Narem amnes positi. Inipositus erat bic Tarpeius prasi-
AlioquiCrustumerini, aliique trans die Saturnii niontis, extra mounia
Anienem populi, Sabinis saepe con- Urbis a Rouiido miiniti, Urbique
luniierantur. Hujus belli utrinuiue iiiiniinentis. Is mens Tarpeius post-
apparatum describit Diouys. utque ea dictus est a Tarpeia virgine, de
ad Ronuilum hinc Ca?lius,(a quo post- qua mox, ac tandem Capitolinus.
ea mons Roma?,) inde ex Etruria " Aquam forte] Ad fontem videli-
Lncumo cum suis transierint auxilio- cet ex quo Vestales aquam haurien*
que t'ueriut contra iSabinos, quorum tea sacriticiuni muudabaut, manus et
204 T. LIVII

extra moenia petitura ierat. Accept! obrntara armis neca-


vere seu ut vi capta potius arx videretur, seu prodendi
:

exempli causa, ne quid usquam fidum proditori esset. Ad-


ditur fabulae/^''quod vulgo Sabini aureas armillasy magni
ponderis brachio laevo, gemmatosque magna specie annulos
habuerint, pepigisse earn, quod in sinistris manibus habe-
rent; eo scuta illi pro aureis donis congesta. Sunt, qui
earn ex pacto tradendi, quod in sinistris manibus esset, di-
recto arma petisse dicant et fraude
^ : visara agere, sua
ipsam peremtam mercede.
12. Tenuere tamen arcem Sabini :* * atque inde postero '9
die,*" cum Romanus exercitus instructus, quod inter Pala-

tinum Capitolinumque coUem campi est, complesset, non

19 Ita Rott. Hel. Giid. Voss. 1. Edd. ab Aid. ad Drak. pos«era.— 20 * Met-

NOTyE
pedes lavabant, adyta aspergebaut, soleunes deinde inferias ei redde-
ex Pint, in vita Nunia;. Paulo aliter bant.
narrat hoc TarpeiaR cum Sabinis pac- * A.U.C.ll.
tum Dionysiiis, quern vide. " Tenuere tamen arcem Sabini] Ro-
*
Additurfabula] Al'\asfabul(E : sed mulus, ut jam dixi, vicinos Urbi mon-
Glar. et Sigon. leguiit /ut«/a, ut non ies fossa valloque coniplexus, pras-
ea quae exposita sunt, sed quaj se- sidio quoque nitmiveiat : iupiimis
quuntur,/(jfcM/a dicaiitur. autem Capilolinum, qui Urbi circa
y Aureus AriniUas] Armos argen- Palatinum conditae ad occasum im-
teis aureisque tegminibus fabrefactis minebat e proximo, eratque pro arce
ad oruamentum cingere, militibus preecipua, quantumvis extra pomoe-
solenne ut in statuis marmoreis
; rium adliuc positus. Recte igitur
aliisque Veteruni sculpturis appa- apud Flornm lib. i. cap. 1. legeris
ret. cum Vine to : mania
itaque admissis ad
^ Directo arma petisse^ L. Piso apnd hostihus : neque Salmasium audie-
Halicarn. scribit voluisse Tarpeiam ris, reponentem, admissis intra ma-
nudatos scutis liostes civibus suis in- nia hostibus, canique lectionem hoc
terficiendos objicere; eaque de can- Livii loco frustra tirmare contenden-
sa nuntium noctu ab ea missnm ad tern.
Romulum sed nuntium transfugisse
:
**
Postero die] Non ita Dionysius,
ad Tatium, eique consilium Tarpeias apud quem Sabini arce munitissima
aperuisse. Quae secuta sunt, Pisonis et bellici apparatus non exigua parte
sentcntiam videntur magis astruere. potiti,bellum trahebant, velitationi-
Etenim non solum sepulturas honore bus contenti. Quin et bis cruento,
tunc eani dignati sunt Romani, sed sed sequo marte inter eos ac Roma-
et montem ipsnni de puell* nomine nos certatum tradit, ante banc de-
Tarpeium appellaverunt quin et : cretoiiam puguara.
LIB. I. CAP. 12. 205

prius descenderunt in aequum, qiiara, ira et cupiditate recu-


perandae arcis stimulante animos, in adversum Romani
subicre. Principes utrimque piignam ciebant; '^
ab Sabinis
Mettus^° Curtius, ab Romanis Hostus Hostiliiis.'^ Hie
rem Romanam iniquo loco ad prima signa animo atque
audacia sustinebat." Ut Hostus cecidit, confestim Roma-
ha inclinatur acies fusaque est ad veterem portam Palatii.*"
;

Romulus, et ipse turba lugientium actus/ arraa ad coelum


tollens,^ 'Jupiter, tuis,' inquit, ' jussus avibus hie in Pa-
latio prima Urbi fundamenta jeci. Arcera jam, scelere
'

emtam, Sabini habent. Inde hue arraati, superata me-


dia valle, tendunt. At tu, pater Deum horainuraque, hinc
saltern area hostes ; deme terrorem Romanis, fugamque ice-
dam siste. Hie ego tibi templura Statori Jovi,'' quod

" In prima acie, loco acclivi sustentabat nutantes Romanorum partes, (fc.

tius. Sic semper Edd. ante Drak.' Stroth. ' At Gionov. in Errafortim indice :

'
Mettius I. Melius.' Idem iliidem monuit, etiam in Epit. hujiis liljii Metti
pro Mettii iegendum esse. Sed ad lit), vii. C. ul)i in ed. Gronov. Metio extat,
in Enat. iud. legitur: 3Ietio X.Mettio." Kreyssigius.
'
1 Palat'tno Edd. ante —
NOTiE
" Principes utrimque pugnnm ciebanf] pellata.
Cave, principes hie cnm Velcnrione • Turba fugientium actus] Refert
inteiligas reges Romnlum etTatium: Dionys. Romulum, cum Sabinos per-
jpse enim Anctor statim subjicit, sequeretar nsqne Capitoliuni, prceter
qiiinam essent hi Principes; nempe alia vulnera, saxo e superiore loco in
' ab Sabinis Mettus Cnrtins, ab Ro- caput graviter ictum, semimortuum
inanis Hostus Hostilius,' qui primi a proximis relatnni esse intra mcenia:
pugnam ciebant. Ita mox, ' Mettus interea sustentatuni a Lucumone cor-
Curtius ab Sabinis princeps ab arce nu sinistrum ; donee hie, invectus in
decucurrerat,' i. primus. medios Sabinos, per latus trajeclns
•^
Hostus Hostilius] Tulli Hostilii ceciderit. Turn vero effusam Roma-
tertii Romanorum regis avus, ut in- noruni fugam sed jam recreatum ex
:

fra cap. 22. Eum Pint, circa lacum vulnere Romulum, cum juvenum glo-
Curtium, qui fuit in medio foro, vult bo, quos ad custodiam Urbis relique-
cecidisse. Dionys*. Lucumonem Tus- rat, erupisse, partium(|ue fortunani
rum adjutorem Ronuilo adhibet pro confestim mutatam.
Hostilio. Crediderim ilium utroque s Arma ad ccelum tollens] Sublatis

auxiliatore nsum. scilicet in cojlum manibas,quibus ar-


e Ad veterem portam Palatii] Vide- ma tenebat : hie enini supplicum fere
tur porta Palatii ea intelligi, quee fo- habitns.
rum versus fuit, Janualis a Jano ap- '' Templum Staton Jovi] Romulus
206 T. Livri

nionnmentum sit tua prassenti ope servatara tJr-


postei is,
bem esse, voveo.' Haec precatus, veluti si ^ sensisset audi-
tas preces, * Hinc,' inquit, Romani, Jupiter optimus
'

maximus resistere atque iterare pugnam jubet.' Restitere


Romani, tanquam coelesti voce jussi. Ipse ad priraores Ro-
mulus provolat.' Mettus Curtius ab Sabinis princeps ab
arce decucurrerat,' et effusos egerat Romanos, toto quan-
tum foro spatium est.*" Nee procul jam a porta Palatii erat,
clamitans, ' Vicimus perfidos hospites, imbelles hostes.
Jam sciunt, longe aliud esse virgines rapere, aliud pug-
nare cum viris.' In eum, hcec gloriantem, cum globo fero-
cissiraorum juvenum Romulus irapetum facit. Ex equo
turn forte Mettus pugnabat : eo pelli facilius fuit
:
' pulsum
Romani persequuntur. Et alia Romana acies, audacia
regis accensa, fundit Sabinos. Mettus in paludem sese,
strepitu sequentium trepidante equo, conjecit: adverterat-
que ea res etiara Sabinos ""
tanti periculo viri. Et ille qui-

Drak.— 2 Si del. EJd. ab Aid. ad Drak.— 3 Vett. libb. decurrerat.

NOT^
hoc cojrnomen Jovi hand diibie indi- isset,' quod inter Palatiniini Capi-
dit, quod Romanornm fugain stitis- tolinumqne niontein campi est ;' et
set, eosqiie fugientes stare fecisset. mox ' in media convalle duorum men-
Hoc templum, post ictiim cum
auteni tiiim.' Nam locus, in quo postea
Tatio foedus, Romulus condidit apnd Forum Romanum fuit, inter hos duos
poriani Mugoniam, sive in Palatini montes jacebat.
mentis radicibus, e regione ejus loci, '
Eo pelli facilius fuit] Idcirco, quia
ubi post aedes Concordiee. ex equo pugnabat equestris enini
:

' Ipse ad primores Romulus provolat] pugna minus stabilis, quam pedes-
Priniores a Livio hie, non tani habita tris.
ratione dignitatis, dicnntnr pro opti- " Advert erat qtie ea res etiam Sabinos]
matibus, quam ex loco quem fnga in- Id est, converterat illuc animos ocu-
hibita, resumtaque pugna, tenebant, losqne Sabinornm. Hactenus male
liostibus nimiruui proximi quod ma- : averteratque ait Lipsius in Tacit, ii.

lim, quam de iis, qui primi in fuga Annal. Verum pace tanti viri dixe-
fuissent, interpretari, ut Velcurio fa- rim, nilill admodum causae video esse,

cit. Etenim Romulus narratur sta- cur mutanda lectio sit. Periculum
tini cum ferocissimorum juvenum quippe Metti, quod Sabinoruni ad se
globo in Mettam et Sabinos impe- ociilos traxerat, eosdem a prai'lio
tum fecisse. averterat; atque hoc velle Auctorem
^ Toto quantum foro spatium est] Id patet ex eo qnod subjicitur, ' redin-
jam aliisverbis expresserat, cum dix- tegrant praelium.'
LIB. I. CAP. 13. 207

dem, annuentibus ac vocantibus suis, favoie multorum ad-


dito animo, evadit. Roniani Sabinique in media convalle
duorura montium redintegrant prEeliura, sed res Romana
erat superior.
13. Turn Sabinae mulieres," quarum ex injuria bellnm
ortum erat, crinibus passis''-" scissaque veste, victo malis
muliebri pavore, ausae se inter tela volantia inferre, ex trans-
verso impetu facto, dirimere infestas acies, dirimere iras ; ^ ^
hinc patres, hinc viros orantes, 'ne se sanguine nefando
soceri generique respergerent ne parricidio macularent^ :

partus suos,i nepotum illi, liberum hi progeniem. Si

4 Quiilam legiint sparsis. Vid. Not. Var.— 5 Malit Gronov. delinire iras.
—6 Tan. Faber legit orbarent. —7 Vid. Not. inf.

NOT^
"Turn SabincB mulieres'] Halicarnas- sedanda, tamen, cum non de unius,
sei alia ac probabilior longe narra- sed de duorum nintno ira flectenda
tio. Refeit veigente sole praeliuni hie agatiir,non male dirimendi voce
diremtuni indeque expertis inviceni
: usns videtnr Livins. Ipseqiie Grono-
viribiis, fessos utiosr|ue allquamdin vius non absimilem loquendi formam
quievisse, nee pugnam lesnnieie au- ex Nostro laudat lib, xxviii. 'quod
sos,quod dubiuni belli eventum ti- ab tanta rabie diiimi nequirent.'
merent nee mentionem pacis face-
;
1 A^e parricidio macularent partus
re,ne victos sese fateii viderentur. suos] Tiitum est parricidas habeii,
Interim Sabinas suasu Hersiliie utios- non modo qui parentes, sed et qui

que ad fredus invitare decitvisse, id- libeios, autproximae cognationis ali-


que Romulum et Seuatum etiam pro- quern occiderint. Porro cur Tanaq.
basse; ac Senalusconsulto permis- Faber necessario legendum putet,or-
sum ut cognatos adirent, etmatres si barent,minus mibi liquet: etsensun),
essent plurium liberornm, partem quicquid ei videatur, non absiirde ex-
eorum secum possent adducere. Quo tricaverit, qnisquis nienunerit, ut rec-
facto Tatinm et Sabinos Hersiliae ora- te factorum gioriani, ita et gravio-
tione, ceterarum lamentationibus et rum scelerum infamiam, ab auctori-
lugnbri habitu, atque infantuloruui totam stirpem derivari.
biis in

aspectu comiiiotos, ad inducias et Nepotum illi, liberum hi prvgeniem]


foedus venisse. Per progeniem nepotum non intelli-
° Crinibus passis] Ita legitur in plu- git, opinor, eos, qui nascitnri ex ne-
ribus vetustis codicibus ; quod et potibus et liberis, sed ipsorum ncpo-
Gronovio placet, ut quo vocabulo turn ac liberorum (qui jam ex utris-
meliores utantur poetiP, pro eo quod que propagati) multitudinem ; quo
alii dicnnt, critiibus sparsis. sensu soboles quoqiie sumitur. Po-
p Dirimere iras] Mavult Gronovius tuit tamen Hersilia nasrituros etiani

delinire irus ; sed (juamvis liac voce respicere, quasi parricidii labcs ad
frequentius utantur scriptores in ira eorum quoque fuluram progeniem
208 T. LIVII

affinitatis inter vos, si connubii piget, in nos vertite iras :

nos causa belli, nos vulnerum ac caedium viris ac parenti-


bus sumus, melius peribimus, quara sine alteris vestrum
viduee aut orbae vivemus.' Movet res turn multitudinem,
turn duces. Silentium et repentina
fit qnies. Inde ad
foedus faciendum
duces prodeunt:' nee pacem modo,
sed et civitatem unam ex duabus faciunt regnum con- :

sociant, imperium omne conferunt Romam.* Ita gemi-


nata Urbe/ ut Sabinis tamen aliquid daretur," Quirites
a Curibus " appellati. Monumentum ejus pugnae, ubi
^OTJE
geniisqueuniversiira niacnlaudum suf- cum Sabinis inita, prorupto vallo, qua
ficeret. parte Palatiiim et Urbem spectat,
' Ad fadus faciendum duces prod- produciis muris a Tatio Urbi adjmic-
eunl] Ittuni est hoc fcediis circa me- tum ceiiset Onnphiius. Verum a Sa-
diam viani sacrani : erectisque aris, binis cum iioc nionte Quiiinaleni, a
juiejtnando firmatum. Quod ita bre- ceteris civibus cum Palatino Cceliuni
viiatis studio de&crii)it Livius, ut sta- babitari ccppisse velut suburbia, Dio-
tim in ipso praelii loco Romulus et nysius tradit deinde et bi et ceteri
:

Tatius congress!, et de pace conve- montes, qui septicoUera Romam fe-


nisse videantur. Sed sic accipi de- cere, paulatim diversis temporibus
bet, ut confestim a bello cessatuni, et intra pomwria comprehensi. Veteris
per inducias pax composita fuerit. hujus Rom-de typum adjecta ad finenj
* A. U. C. 12. hujus libri tabelia exhihebit.
'Geminuta Urbe'] Vere geminala, " Ut Sabinis aliquid daretur] Pacis
turn civium nuniero ac Senatornm, hujus leges ita conceptze sunt apud
lain aniplitudine mcenium. Cum Ta- Dionys. ut 'Urbe regnarent pari po-
lio sane tres ex Sabinorum genere testate atque bonore Romulus et Ta-
illustrissimi viri, Volesus Valerius, tins, utque Urbs deductum a condi-
Tallus cognomine tyrannus, et Met- t<ire servaret nomen ; cives vero in
tus Curtius Ronije domicilium fixe- universum a Talii patria Quirites
runt cum()ue hiscof;ndti et clientes,
; denominarentur: Sabinis, quicunique
quos non pauciores indigenis fuisse id cuperent, juscivitatis Romanae da-
lestatur Dionysius. De aucto Sena- retiir, atque bi, communicatis utrim-
tu mirum siluisse Livium, cum Uiony- que sacris, reciperentur in Tribus et
sius idem lib. ii. aperte affirmet, or- Curias.'
dinatis post foedus composifnm rebus, " Quirites a Curibus'\ Refert Hali-
visum fuisse regibus duplicare Pa- carnasseus ex Varrone, quo tempore
triciorum numerum, allectis in eum Aborigines agrum Reatiniim liabita-
ordinem e novorum incolarum nunie- bant, e nobili piiella, a Quirino Deo,
ro nobilissimis familiis; et sic Patri- sen genio, vitiata, natum esse filium
cios centum, selectos snffragiis Cu- Medium nomine, cognomine Fidium,
riarnm, ascriptos fuisse ad veterem qui re militari excellens Cures condi-
Senatorum numerum. Tarpeium, seu dit, appellatione petita vela Quirino,
Capitolinum montem statim a pace qui pater ipsius dicebatur, vel ab
IJU. I. CAP. 13. 209
primum ex profiiiula emersus palude cquus Curtium in vado
statuit,7 y Curtium lacum appellarunt/ Ex bello tarn tristi
laeta repentc pax cariores Sabinas viris ac parentibus, et
ante omnes Romulo ipsi, fecit. Itaque, cum populum in
curias triginta divideret,t nominu earum Curiis imposuit,* Id

NOIVE
hcisfa ; Curis enim, sive Quiris, apiid ter nominis liujus originem ad IM.
Sabinos liHstam signiHcat. Curtium, magis quam ad Mettum,
y Equus Curtium in vado statuiti In putat referendum lib. vii.c.6.
Iiiijns loci lectione variant iiiteipie- t Cutn populum in curias triginta di-

tes. Diiae sunt maxime leceptse lec- videret] De ambi^uitate vocis curia,
tiones : altera, ciiiain probat Robor- vide G. J. Vo«sium in Etymologico.
tellus, equusCurtium in vado statuit Hoc loco signiticat decimam partem
altera, quae Glareano placet, equum tribus. Nam Romidus, diviso populo
Curlius in vado statuit. Utraqiie sig- Romano in partes tres, <juas a nimie-
nificat, Curtium,
vado in palude ro tribus dixit, singulas tribus ite-
reperto, incoiumem evasisse. Id, rum divisit in partesdenas ; quibus
an equi duntaxat opera, an insi- singulis curiis sacra sua partilus est,
dentis equitis industria ductnque attribntis Diis et Heroibus qiios co-
factum sit, parum, opinor, refert. lerent, locisque in quibus cultus ille
Quod autem Sigonius mavult, equum celebraretur, et sumtibus unde vic-
Curtius i7i vado destiiuit : Plutarchum tinias aliaque necessaria emerent.
ille quidem sequitur; qui Curtium Idem vir doctissimus o!)servat curiis
narrat equo dimisso se pra-senti peri- omnibus nomina non esse facta a Sa-
cnlo eriptiisse. Verum mirandumnon binis, quod ostenderimt Dionysius et
est Plutarcho non ouinino liic cum Plularclius ; sed nee de omnibus om-
Livio convenire. Diversos auctores nino curiis affirmat hoc Livius, qui
secuti, dissentiunt in aliis quoque nt verum dixisse videatur, satis est
non raro. Sabellicns, dum scriben- aliquot curiarum nomina e matrona-
diim censet, eques Curtium in vado sta- rum illarnm non)inii)Us desumta, Ce-
tuit, a prioris scriptura? sensu non terum vide Festum et Vossium ad vo-
abscedit. enim ab eo pro equo
Eqties cem '
curia.' J. Clericus.
sumitur, Ennii exempln, laudati apnd * Nomina earum Curiis impnsuit^
A. Gell. lib. xviii. c. 5. Quanquam Curia a cura dicta apud Nonium ex
equitis uonien,si vnlgarisignificatioiie Varrone, quod nempe in lis, aut per
accipias,sensum habere poterit non eas, res divinx aut bumanEe cureutur.
absurdum, nt nempe Curtius, cum Sumitur Curice vocabuluni vel pro
pedes pugnaret, in paludem delap- una ex triginta partibus in quas Ro-
SU8, equitis auxilio vadum tenuerit. mulus universum populum divisit;
Dionysius equi non nieminit in liac vel pro aede sacra, in quam Curiales,
Metti pugna. id est, cujusque Curiie cives, sacro-
'•
Curtium lacum appellarunfl Locus rum praesertira causa conveniebant
ille terra congesta repletus fuit. Ad- vel pro ffdibus publicis, in quibus
huc tamen ex illo casu vocabatur La- liabebatur Senatus. Distinctiim au-
cus Curtius, Romani fori meditullium tem statim ab ipsisUrbis cunabulis
fere occupans, ex Dionysio. At Nos- populum in tribus tres, pro totidem
210 T. LIVII

non traditur, cum baud dubie aliquanto numerus major hoc


mulierum fuerit, aetate, an dignitatibus suis vironimve, an
sorte lectae sint, quae nomina curiis darent. Eodera tem-
pore et centuria? tres equitum ^ conscriptae sunt, Ramnenses
ab Romulo/ ab Tito Tatio Titienses appellati. Lucerum
nomiois et originis causa incerta est.'' Inde non modo

NOT^
Uibis regionibus, inqne triginta cu- nomina tribuum fiiere ex Varrone,
rias, tinaqnaque tribu in Curias denas Plutarcho, aliis ; ea Centuriis equi-
distincta, narrat Dionysius Halicarn. tum Livius assignat. Haec vero in-
lib. II. Qui tiibni cuique praeerant, vicem conciliaveris, si memineris,
eos Tribunos ;
qui Culia^, Curiones quot tribus populi, totidem equitum
appellarunt. Curiae rursus in Decu- Centurias fuisse, basque ex illis de-
rias distributae sunt, et cuiqiie suus cerptas, denis in siugulas Curias lec-
(uzeerat Decurio. Ceteriim, quod tis. Unde nibil mirum, si unaquapque
Noster aliique scribunt, raptariim Centuria tribus suae vocabuhim reti-
nomina Curiis a Ronuilo esse iniposi- nuerit. Sed quidni potuerint instiliii

ta, non inimerito negant Dionysius ab (quod Dionysius pro-


initio tribus,
ex Varrone et Plutarchus; turn aliis didit,)itemque ex tribubus decerptae
de causis, turn eo quod Curiis non CenturifE ? Nominibus deinde pro-
paucis data e locis ipsis sunt nomina. Sabinum distingui,
priis post belluni
•*
Centurue tres equitum] Eodem nt Equitum, perinde ac Tribuum
qiiidem cum Curiis ac tribubus tem- quidam a Romulo (aiit alia de causa)
pore descriptas Equitum Centurias Ramnenses, sive Rhamnes dicti fue-
verisimiie admodum videtur. Sed rint : alii Titienses a Tito Tatio ; alii

utrumque diu ante ascituni in regni denique Luceres. Et Ramnenses qui-


societatem Talium ex Dionysio ac- dem ex Albanis et Arcadibus orti, ii
curatissimo srriptore factum erat. fuere, qui ante Urbem conditam ea
Sub initium quippe lib. ii. ait, Sena- ioca iucolebant, et cum Romulo Pa-
tu consiituto, Romulum trecentosro- latium et Ccelium montem liabita-
bustissiuios ex nobilissimis familiis runt : Titienses ex Sabinis fere, in
delectos circa se babuisse, commen- Capitolino et Quirinali sedes habue-
datos Curiarum suffragiis, denos per re Luceres reliqui adventitii, circa
:

singiilas Curias. Hi Celeres dicti, forum inter Palatium et Capitolium.


sive a celeritate ministerii, sive a du- Lucerum nominis et originis causa
<J

cis sui nomine, qui Fabius Celer dic- incerta est] lidem Lucerenses dicti.
tus. Plut. tanien in Romulo ex Var- Horum originem incertam esse dicit
rone institutuni illud refert, cum Livius; non quia nulla tradita sit;
Nostro, ad tempus asciti in regni so- sed quia aliam alii tradentes rem in
cietatem Tatii. Porro diversse longe dubium adduxerunt. Plinius, Plut.
fuerunt equitum bae Centuriae a po- Asconius a Luco (Asyli ;) Varroa Lu-
puli Centuriis, quas postea Servius cmnnne (Txisco) qui Romulo adversus
Tullius inslituit c.43. Diversi (pioque Tatium pugnanti openi tulisse fertur.
hi eqnites ab iis, qui ordinem eques- Alii apiid Festum a Lucero Ardea^
trem constituerunt in Repnblica. rege nominatos voluerunt, qui et
'^
Ramnenses ab Romulo] Qucb cog- ipse Romulo ^unc auxiliiim tuieiit.
LIB. I. CAP. 14. 211

commune, sed concors etiam, regnum duobus regibus


fuit.*

14. Post aliquot annos propinqui regis Tatii legates


Laurcntinm pulsant.* Cumque Laurentes jure gentium
agerent/ apud Tatium gratia suonun et preces plus pote-
rant. Igitur illorum poenam in se vertit. Nam Lavinii,
cum ad solenne sacrificium eo venisset, concursu facto, in-
terficitur.^Earn rem minus cegre,'' quam dignum erat,
tulisse Romulum
ferunt, seu ob infidara societatem regni,
seu quia hand injuria ca^sum credebat. Itaque bello qui-
dem abstinuit: ut tamen expiarentur' legatorum injurifc
regisque caedes, foedus inter Romam Laviniumque urbes
renovatum est. Et cum his quidem insperata pax erat
aliud multo propius,'' atque in ipsis prope portis, bellum

NOTiE
« Concors etiam, regnum duohus regi- Livius et Plutarclnis meniorant : sive
bus fuil] I'ladit nihiloiiiinus Pint, in solus eo |>errexerit suasuriis la'sis
Romiilo smim ciiiqiie Senatnin fiiisse, ut iras reinitterent, quod Licinitis
quern seorsim coiisiilerent. Uterqiie apud Halicarn. tradit: constat eum
commmiibus aiispiciis adversus Ca- post qninqne annos communis cum
nieiinos belliin) gesserunt, Camei iam- Roniulo imperii fuisse interfectuni.
qiie antiqiiani Aboriginiim primnm, h 3Ii)ius (egre] Tatium quidem Ro-

rfeinde Albanorum coloniam suhege- mulus apud Aventinum tumulavit eo


runt, ex Dionys. quod tacuisse Nos- loco, nbi postea Armilustrium sed :

trum niiior. traditos sibi caedis ejus anctores, vel-


* A.U.C. 18. ut iusontes, dimisit, ex Plut. et Uio-
^ Cumque Laurentes jure gentium nysio.
agerent] Inter juris gentium praecepta • Ut tamen expiarentttr'\ Plntarcluis
numeratur inprimis Legatorum non a RoniuIo purgatas cicdes, ait, sarri-
violandorum religio. Pro Laurenti- ficiis quibusdam piacularibus qua' atl-
bus, Lavinienses Dionys. nominat; liuc ad fontem Ferentinum celebra-
narratque quosdam ex legatis, q\ii rentur (falluntur enim qui portam in-
res incursione Sabinonim Tatiensium terpretantur, et kvXtji' legunt pro tttj-
raptas repetitum missi fnerant, dum yrj.) Idem auctor est, orla Roni;e si-
re infecta donium redirent, aliquot mul ac Lavinii pestilentia, et agro-
Sabinorimi insidiis interceptos nox- : rum ac pecoris steiilitatc, aliisque
iosque deinde a Romnlo legatis La- prodigiis, cognita Deum ira, expia-
viniensium tiaditos, sed a Tatio per tam legatornm, inde Tatii cae-
liinc
vim ereptos. deui supplicio auctorum.
s Concursu facto, interjicitur] Sive ^ Aliiiil multo propius] Stadiis tan-
Tatius cum Ronuilo profectus sit La- tum 40. ab Urbe distabant Fidenip,
vinium, sacrornm causa, quae reges id est, qnincjiie milliaribus : Laviniinu
oportebat pro salute Urbis facere, ut auten) millibus pass, feriue viginti.
212 T. LIVU

ortum. Fidenates, nimis vicinas prope se convalescere®


opes ^
rati, priusquam tantum roboris esset, quantum futu-
rum apparebat, occupant bellum facere.* Juventute armata
immissa, vastatur agri, quod inter Urbem ac Fidenas"" est.
Inde ad laevara versi, quia dextra Tiberis arcebat, cum
magna trepidatione agrestium populantur tumultusque :

repens, ex agris in Urbem illatus, pro nuntio fuit. Exci-


tus Romulus (neque enim dilationem pati tam vicinum bel-
lum poterat) exercitum educit: castra a Fidenis mille pas-
suum Ibi modico preesidio relicto, egressus omnibus 9
locat.
copiis,"partem militum locis circa densa obsita '° virgulta
obscuris"" subsidere in insidiis jussit; cum parte majore

" In locis occultis circum spissa et horrida vimina.

8 '
Paene insana est liaec repetitio vocis prope, licet diversis sensil)ns : et
to prope se ab expliratione vocis vicinas prof'ecta esse.
noil iiiimerito siispicer
Certe absoluta est oratio, vicinas »pes iiimis convalescere.' Jac. Gronov. ' Ver-
ba prope se male adjeeta voci vicinas, ejiisque glossa esse videntnr. Per-
peram qnoque repetitiir voc. prope, etsi vario sensti.' Rupert. 9 Qnidam —
leguiit egressus cum omnibus. —
10 'Duo adjeeta densa o/)sJ<«, quoc unique te
vertas, otfendnnt. Porro, ut recte moniiit Dukerus, loca proprie obsita vir'
giiltisdiciintiir, non virgulta obsita locis. qnidem expedivit N. Heins. Rem
in Cur. Sec. ad Vellei. Paterc. i. 17. hac emendatione : locis circa dense obsi-
tis virgulta et obscuris, sed nimis quantum iiaec ab antiqna lectione recedit.
Eqiiidem rh obsita, ex iiiterpretatione in margine appositum, in textnm
migrasse puto.' Doering. Delenda vox obsita tanquain glossa.' Rupert.
'

NOTiE
'
Nimis vicinas prope se concalescere bus copiis.Earn tamen particnlam
opes] Alia hnjns belli causa piodita omues meliores libii ignorant, teste
est a Dionys. quod cum Roma fame Gronovio. Sed quomodo omnibus co-
laboraret, comnieatnm, a Crustume- piis, si prapsidium in castris reliquit ?

rinis prono amue missuni, Fidenates Quia nempe modicum fuit praesidinm,
diripuerant. ejus vix habendam
rationeni Anctor

A. U. C. 28. putavit. Eduxit igitur Romulus oni-
" Fidenas] Paulo infra Cinstnme- nes fere copias, easque bifariam di-
rium ad laevam Tiberis fluvii fuere visit partem exiguam in insidiis lo-
:

FJdenff, magna time et populosaurbs, cavit inajori hostem incautum ad


:

ultra Anienem in tinibus Sabinorum,


;
locum insidiarum pertraxit.
ubi nunc ruin* ingentes, non procul ° Locis circa densa obsita virgulta
loco, cui vulgo iiomeii Castel Giu- obscuris] Hjec verba, velut in paren-
hileo. tliesi posita, obscurum babent sen-
" Egressus omnibus copiis'] Ab Sigo- sum, varieqne ab interpretihus et le-
nio addita est particula cum, qnasi guntur, et explicantur. Sigonius scri-
iiiinus Latine dicerelur egressus omni- bit densa ob sita virgulta, id est, prop-
LIB. I. CAP. 15. 213

atque orani cquitatu profectus, id quod quciercbat, tumultu-


oso et rainaci gcnere pugnae, adequitando " ipsis propc
portis, hostem excivit fugae quoque, quai simulanda erat,
;

eadem equestris pugna causam minus mirabilem dcdit.


Et cum, velut inter pugnas fugaeque consilium trepidante
equitatu, pedes quoque referret gradum, plenis repentc
portis efFusi hostes, impulsa Romana acie, studio instandi
sequendique trahuntur ad locum insidiarum. Inde subito
exorti Romani transversam invadunt hostium aciera. Ad-
dunt pavorem raota e castris signa eorum, qui in praesidio
relicti fuerant. Ita multiplici terrore perculsi Fidenates,
prius paene quam Romulus, quique cum
eo equis ierant,'*
circumagerent fraenis equos, terga vertunt multoque eflu- :

sius, (quippe vera fuga) qui simulantes paulo ante secuti


erant, oppidum repetebant.'' Non tamen eripuere se hosti
haerens in terga Romanus, priusquam fores portarum obji-
cerentur, velut agmine uno irrumpit.P
15. Belli Fidenatis contagione irritati Veientium animi "^

P Et Fidenates, qui effuse portis egressi paulo antefugam simulanlihus Romanis


nunc (utpote vere fugientes) incitatius in oppidum suiim revoLa-
institerant, ipsi
bant.

Vid. — —
Not. Var. 11 Vet. lib. obequilando, 12 ' Quique cum eo equites
inf. et
erant. Recte Nannius, equis ierant : idemqiie nos in Oxoii. et Reg. et Voss.
invenimus. Flor. quique cum eo cum equis abierant, visi erant circum. Ubi ves-
tigia priscae lectionis inter interpolatani aniniadverlere est, nam Helm, cum
eo visi erant. Quod scilicet restilit, postquain to eq priEcedens eo absorpsis-
set.' J. F. Gronov.

NOTyE
ter densa virgulta circa sita: quod loco omisit. In Ttillo tamen Hos-
rejicitTurnebiiSjCt densa interpreta- tilio coloniam noniinat. Ceterum
tur dense. Vellet Gron. locis circa novum non est victoie una cum vic-
denso obsito virgulto obscuris: verum tis intra nioenia urbes capi.
illato
haec eodeni ferme cuncta recidunt. Ejus rei vix ullum apud Veteres ex-
Nec est quod nos Epitlietorum genii- emplum occurrit, cum nupera V^alen-
natio moveat, cum densa obsita vir- cenarnm per milites iiostrus August!
gulta dicuntur. Ut enini innumcra regis praescntia inflammatos expug-
hnjus rei exempla taceam, reperio natione coniparandum.
apud Tullium i. Tusculan. Leti ob- ' i Veientiutn animil Veientes populi
nubila, obsita tenebris loca.' urbem incolebant trans
Etruriae Veios
P Irrumpit] Fidenas nunc coloniam Tiberim ad Septemtrionem, centum
factam Dionys. scribit, Livius hoc ab Urbe stadiis, id est, paulo ultra
214 T. LIVIl

et consanguinitate, (nam Fidenates quoque Etrusci fuerunt,)'


et quod ipsa propinquitas^ loci, si Romana arma omnibus
infesta finitimis essent, stimulabat.'' * In fines Romanos
excucurrerunt, populabundi magis, quam justi more belli.

Itaque non castris positis, non expectato hostium exercitu,


raptam ex agris praedam portantes, Veios rediere Roma- :

nus contra, postquam hostem non invenit, dimica-in agris


tioni ultimee instructus intentusque, Tiberim transit. Quera
postquam castra ponere, et ad Urbem accessurum Veientes
audivere ; obviam egressi, ut potius acie decernerent, quam
inclusi de tectis moenibusque dimicarent. Ibi, viribus nulla
arte '''^
tantum veterani robore exercitus rex Roma-
adjutis,^
nus persecutusque fusos ad moenia hostes, urbe
vicit :
*

valida muris ac situ ipso munita abstinuit agros rediens :

vastat, ulciscendi magis, quam praedee, studio. Eaque


clade, baud minus quam adversa pugna, subacti Veientes
pacem petitum oratores Romam mittunt. Agri parte mulc-
tatis " in centum annos induciae datae." Haec ferme, Romu-

13 Minorem distinctionem post stimnlabat dant Gronov. Doujat. Crevier.


Df^k. Stroth. — 14 • Parte Edd. ante Drak. perperam.' Stroth. 15 ' Schel- —
NOTiE
xii. lapidem. Earn iirbem non mi- * A.U. C. 31.
norem Atlienis fuisse Dionysiiis affir- " Viribus nulla arte adjutisl Ita
mat, qui ordinem exacte
liiijns belli Nannins ; id est, aperta vi ; antea
depingit. Veionim niitije in ea E- legebatur, viribus nulla parte adjutis.
triiriae parte ubi nunc patiinionium • Rex Romanus vicit] Non uno, sed
Sancti Petri est, visuntur, Holstenio duolius pra^liis domiti Veientes, quo-
jndice, in colle praprnpto ad castel- rum postremo quatiiordecini Veien-
him Farnesiorum, cui nomen VIsola, tium millia, et (quod supra fidem)
inter diversoritmi la Storta, quod ei plus media parte ipsius Romuli ma-
ad ortuni, et oppidum Scrofano, quod nu, periisse a quibusdam traduntnr
ad occasum fsstivum est situm. apnd Plut.
• Nam Fidenates quoque Etrusci fue- " Agri parte mulctatis'] Agro nem-

runt] Non, si Tiberi Etruria finiatur. pe Tiberi coutiguo, cui nomen asep-
Fidennrum enim oppidum cis Tibe- tem pagis. Jiissi prseterea Veientes
rim ad lasvam fliivii, ultra Anienem Salinis abstinere, qua? circa flumi-
tanien. Sed causam vel colorem belli nis ostia sunt, et quinquaginta obsi-
a Veientibus ex eo petitam refert des dare.
Plut. quod Fidenas tanquani juris " In centum annos inducice dates']
Veientaui repeterent. Novum sane genus Induciarum, cujus
LIB. 1. CAP. 16. 215

lo regnantc,'' domi railitiaequc gcsta : quorum nihil absonum


fidei divinae originis divinitatisqiie post mortem creditae
fiiit; non animus in regno avito recuperando,''noncondenda3
urbis consilium, non bello ac pace firniandas. Ab illo enim
profectu' viribus '^ datis tantum valuit, ut in quadraginta
deinde annost tutam pacem haberet. Multitudini tamen
gratior fuit, quam Patribus ; longe ante alios acceptissimus
militum animis. Trecentosque armatos ad cnstodiam cor-
poris, quos Celeres appellavit/non in bello solum, sed etiam
in pace, habuit.
16. His immortalibus "^ cditis operibus, cum ad exerci-
tura recensendum concionem in campo ad Caprae '7 palu-
dem ''
haberet, subito coorta tempestas cum magno fragore

J Ex its progressibus, quos Romulus fecit.

ler voc. illo ad belliun refeiebat ; sed potiiis legendiim putabat a bello enim
profecto vij-ihus, ut his verbis exacte explicentur proxime pritced. ' coiisiiinm
iirbis bello ac pace finnaiuiae.' ' Rupert.
10 'Forte legendum ciiin Crevier. moitalibus,' Rupert.— 17 Al. Caprece. —
NO! 'IE
non aliud, opinor, exemphim facile annornm fuisse fertur. Vide c. 21.
occiirrat. Vertiin cum de pacis ron- J. Clericus,
ditionibiis inter bellantesnon con- a De his antea
Celeres appellnrit]
vfinit,ad longiores inducias recur- disseruiad cap. 13. ubi de tribus
ritur. Pari ratione Areopagitaj can- equitnm Centuriis. Porro Celeres
sam arduam, cujus in ntrainqne par- illos a Numa snblatos, teste Plut.
tem pericnlosa decisio erat, sic am- alii reges restitnisse videntur ad
pliarunt, ut in centesimum annum corporis sui custodiam, rcvocato Ro-
proferrent. muli exemplo. Siqnidem L. Junius
y HcEcftrme,Romuloregnante'\ Belli Brutus Tarqninio Superbo rege tri-
in Camerinos hie non meminit, cjuod bunus Celerum fuisse legitur cap. ult.
tamen et memoratnr apud Pint, et hnjus libri.

duplex a Dionysio describitnr. ^ Ad Caprce paludem^ Antea lege-


^ Nn-
In regno avito recuperando] batur Caprea paludem, nt vnlgo in
a(J

niitor quidem Romiili avus regnnm Floro, et in scriplore de Augiisti


Albannm ope ipsius recuperavit at : progenie. Meliores tamen et anti-
non Romulus sibi. Quin et post quiores Flori codices Caprce nomen
Numitoris mortem, Albanae urbis praeferunt. Sic Pint, alyhs fXos vo-
administrationem po[)nlo ipsi Al- cat : adjicitque diem, quo videri
bano permissam a Konuilo testis est Romulus dcsiit, Nonas Caprolinas di-
Pint. ci, vel fugam populi,quod mnllitudo,

t In qtiudrnginta deinde aiinos] In- horridae prorella? metu consternata,


telligendum Numa; rognum, quod 42. hue illuc confugisset. Utrunique ta-
216 T. Livii

tonitribusque tarn denso regem operuit iiimbo, ut conspec-


tum ejus concioni abstulerit. Nee deinde in terris Romu-
lus fuit.'' Romana pubes/ sedato tandem pavore, postquam
ex tam turbido die serena et tranquilla lux rediit, ubi va-
cuam sedera regiara vidit, etsi satis credebat Patribus, qui
proximi steterant, sublimem raptura procella; tamen, velut
orbitatis raetu iota, moestum aliquamdiu silentium obtinuit/
Deinde, a paucis initio facto, Deum Deo natum, regem pa-
rentemque Urbis Romanae salvere universi Romulum ju-
bent. Pacem precibus exposcunt,^ uti volens propitius
suam semper sospitet progeniem/ Fuisse credo turn quoque
aliquos, qui discerptum regem Patrum manibus taciti argu-
erent: raanavit enim haec quoque, sed perobscura, fama.
Illam alteram admiratio viri et pavor proesens nobilitavit.
Consilio etiam unius hominis addita rei '^ dicitur fides.
Namque Proculus Julius,s solicita civitate desiderio regis,

• Servavit silentium.

18 ' Potius addita ei, scilicet fama?, de qua lotjuitur.' Jac. Gronov. — 19 Qiwn-

NOTiE
men et Caprce et CaprecB paludem apnd ah Diis impetrata esset.'
Veteres did fateudiim est, cum Sal- ^ Sospitet progeniem] Rouiuli pro-
masio in Florum. genieni hie pro Ilomanis, non ex eo
« Nee deinde in terris Romulus fuiti genitis, sed in Urbe ab eo condita
Viveie desiit nonis Quintilibus, id degentibus natisve, accipe eadem ;

est, septimo Jiilii die, xtatis anno nimiriun ratione, qua panic ante, et
55. cnrrente regni anno 38. juxta paulo post Romulus dicitur parens '

Pint, post exactos scilicet 37. secun- Urbis.' Nam liberorum ejus (quos
dum Halicarn. nullos reliquit, teste Dionysio) nulla
•i
Romana pubes'\ Plebem intelligit, populnm cura tangere potuit.
ac praesertim militarem multitudi- e Proculus Julius^ Pint, in Romulo
nem. Pubem autem dicit, quoniam liunc Julium Proculum ait inter Pa-
neque ad Comitia, nisi puberes ; ne- tricios clanim fuisse; et quod inter
que ad militiam, nisi post plenam primos Alba Komam migrasset, eo
pubertatem vocabantur. valde familiariter usum Romulum.
^ Pacem precibus exposcunt] Pacem Quidam Romuli fuisse cognatuni tra-
dicit pro veiiia, sen favore pacati ac dunt, Ascanio ortuni. Ceterum mi-
propiiii niuninis, ut apud Virg. iv. rum omissum
videri nierito potest,
JEq. '
Principio delubra adeunt, pa- hie esse ab Auctore, quod a Pint,
cemque per aras Exposcunt.' Et Floro, et aliis fere omnibus traditur,
ipse niox cap. 31. 'Si pax veniaque Romulo %dem in colle Quirinali, ubi
LIB. I. CAP. 17. 217

et infensa Patribus, gravis, ut traditur, quamvis magnas


rei auctor, in concionem prodit. '
Romulus,' inquit, *
Qui-
ritcs,parens urbis hujus, prima hodierna luce coelo repente
delapsus, se mihi obvium dedif, cum, perfusus liorrore
venerabundusque, astitissem, petens precibus, ut contra
intueri fas esset ; abi, nuntia, inquit, Roraanis, Coelestes
ita velle, ut mea Roma caput orbis terrarum sit : proinde
rem militarem colant sciantque, et ita posteris tradant,
:

nullas opes humanas armis Romanis resistere posse. Haec/


inquit, ' locutus, sublirais abiit.' Mirum, quantum illi viro,
nuntianti haec, fidei fuerit '^ t quamque desiderium Ro-
;

muli apud plebem exercitumque, facta fide iramortalitatis,


lenitum sit.

17. Patrum interim aniraos certamen regni ac cupido


versabat.^* Nee dum a singulis, quia nemo magnopere
* Certamen de regno, et regni cupiditas agitabat.

turn illi viro fidei fuerit e quibusdam Mss. recepit Drak. Vnlgo legitur
fides, ut ' panini fidem,' 'satis otiuin,' satis tempiis habere." Duk. 'Forte
legendum quanta fides.' Drak. Fidei legit J. F. Grouov.

NOTiE
a Prociilo visiis ferebatur, constitu- est sortitns : siqnidem, qiiem Graeci
lam eiimque pro nnniine ciilttini,
; Enyalium, Sabini diu ante Romuli
luntato nomine, (ut in apotlieosibus tempora, Quirinum vocabant coie-
fiebat,) Quirinum, velut ipsitis jnssu bantqiie. Romuli in Deos relati effi-
appellatum. Verum non ille primus giem nummi veteres sic exprimunt.
sub nomine Quirini divinos bonores * A, U. C. 39.

t Mirum, quantum illi viro nuntianti hac fidei fuerit] Ita recte J. F. Gro-
Delph, el Var, Clas. Livius. T
218 T. LIVII

eminebat in novo populo, pervenerant^°''t factiones:' inter


ordines certabatur.'^ Ovmndi ab Sabinis, ne, quia post
Tatii mortem ab sua parte non erat regnatum, in societate
sequa' possessionem imperii araitterent, sui corporis creari

20 Necduru a singulis factiones pervetierant. Ita e comp. scribendi male in-


'

tellecto peiperam legi semper putavi pro provenerant, i. e. natse, oita> eiaiit,
nondum singiili erant factionuiii anctores s. capita. Nunc video, idem cen-
snisse Bauenim, eiqtie etiam plures ol> causas displiciiisse enieudationem
Gr£pvii, Gronov. unice probatam necdum ad singidos . : pervcnerat : factionibus
. .

i. e. certabalur.' Rupert. Vide Not. inf. et Not. Var. ' Perveiierant, !i. e.com-
parata; sive exortje erant ; sed valde dubito, an recte sic dicatur rh perr.eni^
re; nee tanien \ixo pervetierant eq\iidera correxerini, provenerant; nam locu-
tio, ' factio aliqna provenit ab aliqno,' pariter loquendi usni repugnat. An
fortasse in pervenerant latet, parata erant ? vel simile quid ?* Doering. —
NOT^
novins conjecit, cum antea legeretnr qnam totius ordinis anctoritas. Mul-
fides; quod cur non eliminarit e Li- tolies usus est Livius voce '
prjevali-
vio, non intelligo, cum solceca sit dus,' quanquam verba ' prsevaleo '
et
oratio, quantum fides fuer it. Sic Ju- '
praevalesco' freqnentiori in usu fu-
venalis Sat. iii. 143. ' Quantum quis- is<e sequenlibus aetatibus, qnam Li-
que sua nummorum servat in area, viana,nan ignoro. Optimo tamen sevo
Tantum liabet et fidei.' J. Clericus. ignota non fuisse ostendit J. G. Vos-
'•
A singulis, ^-c, pervenerant] Lip- 8ias lib. vxi. de vitiis sermonis. Fnit
sius ex optimis codicibus legit, perve- et cum suspicarer pervaluerant, hoc
nerant factionibus : unde illi valde est, satis validae erant, aut vires ne-
placet conjectura Geor. Grajvii, sic cessarias acquisiverant, sed exempla
corrig<'ntis necdnm ad singulos, quia
: vocis cetcroquin analogicae desunt.
nemo magnopere eminebat in novo popu- J. Clrricus.
lo, pervcnerat (intellige certamen et ' Factiones] Contentio et discordia
cupido regni): factionibus inter ordines optimatuni proprie factio dicitur, se-
cerlabatur. Verum, si Iieec sententia ditio vulgi, inimicitiiE privatorum,
probatur, nihil vetat retineri pliira- bellum hostium.
lem numerum, id est, pervenerant, at- ''
Inter ordines certabafur] An inter
que ad certamen et ad regni cupidi- Romanum et Sabiiium, lit interpre-
liem, veliit ad duo diversa referri. tatur Velcurio ? At hoc certamen
Ego, si quid mutandum sit, malim le- nationum esset, non ordinum. Sed
vissima mutatione scribere a singulis, cum appareat dtiplicem fuisse con-
Sfc. proveneratit factiones: ila ut hajc tentionem, alteram inter Senatores
fuerit Livii mens, nondum illis tem- ipsos, hinc veteres Romanes, Inde
poribus factiones a singulis (sibi pri- Sabinos, alteram inter plebem et Se«
vatim consulentibus) ortas fuisse ; natum, ordinum nomen, quod pro-
queiuadmodnm postea factum, cum prie diversos honiinuni in rep. gradus
factionum capita sibi quisque impe- significat, ad hoe posterius certamen
riuin ()ui£rere creperunt. pertinens, ad nationum quoque inter
t Pervenerant] Suspicor iegendum Patricios discordiam trahi potest.
praivuluerani , hoc est, plus valucrant ' In societate aqua] Fcedus ccquale,
LIB. 1. CAP. 17. 219

legem volebant. Romani regem " as-


veteres peregrinum
pernabantur. In variis voliintatibus rcgnari tamen omnes
volebant,' " libertatis dulcedine nondura experta.' Timor
deinde Patres incessit, ne civitatem sine imperio, exercitum
sine duce, multarum circa civitatium irritatis animis, vis
aliqua externa adoriretur. Et esse igitur aliqnod caput
placebat ; concedere in animum inducebat.
et nemo alteri

Ita * rem ° inter se centum Patres/ decern decuriis factis,^


singulisque in singulas decurias creatis, qui summae rerum
prseessent, consociant. Decern imperitabant, unus cum in-

' Regem e suorum nutnero eligi.

1 Quaedam edd. regem tamen omnes v. —2 Itaque Edd. ab Aid. ad Drak.

NOT/E
Sabinos inter et Romanes composi- Ita rem .... inter se consociant]
tiim, videbatur exigere, iit, Tatio in- Societatem imperii tenendi omnes
teremto, alius ex Sabinornm gente Senatores ineunt, ut suaquisque vice,
subrogaretur, qui pari cum Roniulo suoque ordine, summae rerum prap-
potestate reguaret. Quod cum fac- essent.
tum non tsset, Sabini e suis aliquem P Centum Patres] Imino ducenti,

creari regem poslulabant, ut si non ad centum piinios adjectis totidem


una cum Romano, saltern alternis post Sabinos in civitatem receptor,
unus e numero ipsorum ad regnum si qua fides Dionysio, qui liic quoque

vocaretur, ne oniuino exciderent reg- nominatiui ducentos notat. Plutar-


ni possessione. Contra vero Romani chus inter Livitnn et Dionysium vel-
veterfs contendebant regiam potes- ut niedius centum quinquaginta Se-
tateni Tatio soli delatam, non Sabi- natores post Romuli morten) nume-
nornm genti, quse cum Romana coa- rat sive quod quinquaginta duntiix-
:

luisset. at adjccli ex fiedereSabino fuerant,


«" Peregrinum regem'] Si non jam sive locum eonini,qiii postra
quod in
domicilio, (quando Sabinorum pars mortui esseut, nullum sublegerat Ro-
Romani migraveiat,) saltern origine. mulus.
» Regnnri [regem'] tamen omnes vo- 1 Decern decuriis factis] Decuria
lebaiit] Quidaui codices habent reg- nomen varie sumitur : plerumque pro
nave, quod mutabat Lipsius in passi- decima parte centuria; aut Urbanae,
vum Et Tacitus quidemreg--
regnari. aut militaris. Hie autcm nunierum
navi gentes dixit non semel, et Nos- significat decern Senatornm, facta
ier in fine hnjus libri,Regnatnm
'
totius ordinis distributione inter se
RomiE ab coiidita Urbe.' Sed quid conjunctorum penes quos essel
;

attinet subjieere minus usitatam sunnna reip. administratio. Si plu-


phrasin (regnari volebant) loco notis- res centum Senatoribus fuere, plu-
simae regem volebant, quae candem om- res quoque decern decuriis factas
nino vim liabet P oportet.
;

220 7. i.r ir

signibns imperii et lictoribos erat. Qijinrjuc dieram spatio


finicbatriT imperinm, ac per omnes orbfm ibat:' annu-
in
TJTnqnc intervallura * regni lait. Id ab re, quod nunc ijuo-
q«e tenet nomen, Interregniim appellaturn. Frcroerc deinde
plcbs; multiplicatam servitnU^m, centnrn pro uno doniinos
factos:* nee ultra nisi regem, ct ab ipsis creaturo, vide-
bantur passnri. Cnm sensissent ea rooveri " Patre.**, offe-
rendum ultro rati, quod araissnri erant, ita gratiam ineunt,"
summa potentate po{)uIo pcrrnissa,' non plus darent ut
juris, quam detinerent.' Decreverant enim, ut, com popu-

" Hac agiUiri.

3 '
QnsEdam edd. rrti/urfni, qood omnino rrclinj vidrtur, jndice eliam J'an^-
ro.' Rupert. ' Probabilior Moe videtar lecUo retintrenl.' Dveriog. lu

NOT/E
' Ac prr timnti in 'rrbrm i/<fl<] Id pote«t, qtii initio ita decrereranf,
sic expliciit Diony»'ni*, nt «e)e»-ti iili non ad qnod lereia geslnm est
id
Senatores non finm), wrd nnns p(»»t rnm ob pie bis mnrrnnra ad regem
aliorn qoinis d»eb<<« lictores baberent, eligendom cc/mpuisi »in», nondorn or-
c*fcr»fjnc inaignia regia ;
qna? vpint bc peracio secnndnm Diony«i»m.
per manij* traderpntnr a primo dcin- Qnod si Flnlarcbi ratio rnagit place*

cep* ojt'j'ie ad nltimoni ita scilicet : ret,innc inter regni honor f»er omnes
at apnd onam'inam'jne decariam decorias omDe*<|)ie Senalores s^-pios
qninqnaginla die« maneret reip. ad* Bmbnlaverit ; idqoe varie pront bo-
mini^tratio. At Pliitarcbos »ic ac- ram niimern* fnit.

cipi*, qoa*i nnin» cnjn<r|ne decnrise * Crntinn jvq uno dMninvt )9clvt\
imperinm qninqne diebn« finirelnr, Nam et q-ii »e patilo po»t imperato*
nnoqooqoe Senatore nonniii dimidinm ros conbdebant, jam tnm aniinos do*
diem insignia retiurnle; »ex bori» minantinm mdoebant, non niions
dinrnie, totidernqne nocturni*. Dio- qoam it pen** qnos imperinm erat.
Djrsii »ententiap faret fjrjod Int^rregii Ceternm sire Dioojrsiom, »i*e Plu-
cnja«qnc qnioqnedoannm pa*t«a in t^rrhnm aequamur, non rnodo ceo-
rep. fnit imperinm, ot »el ex Nostri tam, sed vel ducenti, *cl saltern cen-
lib. Ill- cap. 7. colliga*: qni b»o$ sb tnrn qninqnaginla, wt Scnalores, ita
hoc esempio sine dnbio manavit. domini ernnt.
' Annuumfjuf intcreallum'] Nod igi- * III ergliam
inrunl] Intellige a
tnr per omnes Senatore*, ac ne per plebe cujns nibdominus mrnien ex-
;

omnes qnidcm Senatornm decorias primendnm aoctor non censuit, sla-


ambniavit bare quinque diernm po- tim popnii menlionem ractorn*.
testas, »i Dionjsii rationem seqoa- * Sumnut p'/lcftttc pi/jmU> jtcrmitta]

roor. Vernm. qood No^fer ait, • im- Halirarnastens arbitriurn delstum po-
peritim, 6cr. ppr omne< in orbem piilo a benatn ail ordinandi reip.
ibat,' ad foesiem 8eo«torn» referri sive per rrgetn, five per asouos ma-
LIB. I. CAP. 17. 221

lus rcircm jussissct, id sic ratum csset, si Patrcs aiictorcs


fierent: hodicqne in Icgibns ma2:istTatibusque rogandis
usurpatiir idem jus, vi ademta--^^ Priiisqnam populus
suft'ragium ineat/ in incertum coinitioium cventnm Patrcs
aiictorcs fiunt. Turn intcrrex,'' concione advocata, Quod '

bonuui, faustum,'' felixque sit,' inquit, *


Quirites, regein
visum est. Patres delude, si diirnuni,
create; ita Patribus
qui secundus ab Roniulo numeretur, crearitis, auctores
fient.' Adeo id gratura plebi fuit, ut, ne victi beneficio
viderentur, id modo sciscercnt juberentque, ut scuatus
decerneret,^ qui Romee regnaret.'
* Ut decreto suo Senatus eian noniinarct, qui Romce esset rccrnaturus.

Edd. a Gronov. ad Drak. legnnt. 4 Quidain legunt ri ademtum. — Vid. Not.



Var. 5 Flor. ille optimus, juberentque, quod senalus decernerct.
' Utranique
particulam, turn qtiod, turn ut alienas puto.' J. F. Greiwv.

NOT.E
gistratns administrari mallet. isset; anctoritas cnini Senatiis dicis
T Vsurpatur idem jus, ri ademta] causa tantmn adliibebatur, noc vim
Gronovins recte, ni fallor, intellinit iillam liabebat, dissentiente Aiigu>to.
ademtam Senatui vim in irritiuu de- Vide Siietonimn in Aiigiisto c. 40.
diicendi qua; sine ipsius auctoritate et ad euin Is. Casa\ibouum. J. i'le-

a populo tiant : atqiie ita hnnc locum ricus.

interpretatiir : nostro etlam a>vo, (id ' Priusijuum pojmhii sulf'rdirium in-
est, Livii,) in Coniitiis legum et ma- eat] Sub regibus populi coinitia aucto-

gistratuiim, si res ordine geratur, non ritate Senatus accedente confiiinan-


refertur ad populum nisi ex auctori- da ex post facto erant: contra vcro
tate Senatus : ita tanien ut, si popu- posterioribus temporibus ex lege
Ins aliiid jubeat, (juam Senatui vi- Publilia, de qua post lib, viir. cap.
sum sit, non idcirco inutile fiat quod 12. antecedebat Senatus anctoritas,
actum est, quemadmodum olim. slve, ut Gr.Tci vocaut, xpojSoi'Aei/^a :

Vsurpatur idem jus, vi ademta] Hoc ita ut populo necessitas non incum-
est,idem quod attinet ad t'ormam et beret Senatus auctoritatemsequendi;
rationem externam agendi tit, quam- sed populi sclta, etiam cent raria, vim
vis nunc senatui sit vis ademta,' '
suam absque novo Senatus interven-
cum nihil ab eo tiat, nisi nutu princi- tu obtinerent.
pis. Vis pro auctoritate sumitur, ut ' Turn interre.r] Dicebatur inter-
infra c. 43. •
Viritim sutiVagium ea- rex, qui, rege vita functo, antequam
dem vi... datum, omuis penes est. ..vis novus eligeretur, regis vicem obiliat.
primores civitatis esset.' Si tempore Mansit postea h.fc appellalio etiam
Livii auctor esse Senatus noluisset, sub Consilium imperio.
in legibusmagistratibiisque rogandis, Quod bonum, faustum] Hac forma
••

prout volebat Augustus, periude fu- utebautur boni ominis causa magis-
222 T. Livii

18. Inclyta religioque ea tempestate Niimae


justitia
Pompilii'' erat. Curibus Sabinis'^ habitabat, consultissi-
mus vir,^ ut in iUa quisquam aetate esse poterat, omnis
divini atque huraani juris. Auctorem doctringe ejus, quia
non extat alius, false Samium Pythagorain ^ edunt: quem,
Servio Tullio regnante Romee, centum araplius post annos,
^
in ultima Italiae ora, circa Metapontum ^ Heracleamque

NOT^
tratns Romani inediclis plerisque, et non nisi post Olynipiadem 50. reg.
qiioties cum populo agebant. name jam apud Romanos Servio Tul-
•^
Numa Is Poniponii fi-
Pompilii] lie, aut etiam Tarquinio Siiperbo, in
liiis quatnor minimus ;
erat, fratrum Italiani venit, ut Cicero censet lib. i.

Tatii regis gener, ducfa in nxorem Tnscul. quopst. qui eundem in Italia
Tatia filia ejus unica, jamque ferme vixisse ait iis temporibiis, qnibiis L.
qiiadragenarius, auctore Pint. Junius Brutus patriam liberavit.
<*Curibus Sabinis'\ Cures urbs Sa- Unde a Nostro, itemque a Dionys.
binorum olim primaria fuit, ac Tatii et Pint, refellitur eorum sententia
regia quo Romaui commigrante,
: qui Nnmam auctore philosopha-
illo

multos tamen Sabinorum in hac ve- tumvolebant; in quibns Ovidius xv.


teri patria fuisse commoratos probat Mefamorpli. Duo sunt, quae cansam
ipse Numa cum tota faniilia, quae erreri praebuerunt : alterum, qnod
princeps ejus loci, aut e principibus. Historici quidam vcteres regnum ab
Heec urbs apud Cluverium niillibus Numa Romae inchoatum notarent ea
passuum viginti quinque, aut paulo Olympiade qua victor renuntiatus
amplins, dissita erat ab urbe Roma, est Pythagoras: verum hie Pytha-
nbi nunc monasterium vulgari appel- goras Lacedasmonius fuit pugil, lon-
latione dictuui, II Vescovio di Sabina, ge diversus a Samio philosopho al- :

via Salaria,non procul Reate. Sed terum, quod nonnuUa in Numae dis-
probabiliusHolstenius Cures collocat, ciplina et moribus occurnml a Py-
nbi nunc Corese, juxta monasterium tliagor£e philosophi institutis baud
Farfense, tertio a civitate Reatina, "aliena ; inprimis autem frugalitas,
vigesimo ab urbe milliari. Corese et faniaa arcanis artibus quserendae
autem deflexum a Curensi, intellige, studium- Sed hi, sive pnidentiae,
oppido. sive arrogantiae partus, nee unius na-
<=
Consultissimus lir] Consultus et tionis aut seeculi sunt et ex Laco-
;

J. Consultus propria dicitur, ' qui num institutis aliquid uterque seor-
legum et consuetudinis ad responden- sim haurire potuit. Sabini quippe
dum et ad cavendum peritus est,' uti Spartanorum profugis immixti Py- :

definit Tullius i. de Orator. thagoras autem Lacedaemonem adie-


' Samium Pytliagormri] Pytliagoras rat, et Crotone in Laconum colonia
ex Heraclidis Bacchiadis, Corintho diu vixit.
profugis, apud Samum ortus, patria *? Urbs magnae Grae-
Bletapontwji]
a Polycrate tyranno ejusque deinde ciae ad sinum Tarentinum in ora Lu-
fratre occnpata, Cvotonem magnas cania^, INIetabuni antea dicta, tribus
Graeciae in Italia urbem secessit, ubi passuum millibus ab ostio Casventi
auctor fuit philosophise Italicae : sed aninis, ubi nunc, Torre di mare, Py-
LIB. I. CAP. 18. 223

et Crotona,' juvenum asmulantium studia'' coetus habuisse


constat. Ex quibiis locis, etsi cjiisdem aetatis fuisset, qua
fama in Sabinos,' aut commercio, qucnquam ad quo lingnte
cupiditatem disccndi excivisset?'^^ quove pra^sidio unus
per tot gcntes, dissonas "" sermone moribusque, perveiiis-

" Qua nominis suifama usque ad Sabinos perlala, quove sermonis usu mutuo po-
tuisset quempiam ad cupidinem a se aliqnid addiscendi excitare?

6 ' Bauer, lecte monet non de Ntiinje aut cujiislibet andire Pytliagoram
cupientis, sed de ipsius Pytiiafjora tama li. !. sermonem esse, adeoque nou
f'Din Gi'onov. (Drak. Stroth. et Em.) e Mss. et edd. antt. legendiim, quce
fama in Sabinos excivisset, evocasset Pytliagoram ad Numain discendi ciipi-
diim? .Sed forte leg. qua fama in Sabinos lata, quo linguce commercio, vel qua
fama turn Sabinos, aut quo, Sfc. forsan et ob cupiditatem discendi.' Rupert. Qua

NOT/E
liorum opus fuit. Eo Pythagoras qua fama in Sabinos. Ubi facile snp-
relicta Crotone traiisiit, ibique fate \y\eds pervenisset, aut manure potuisset:
concessit. qua ratione omnia satis plana erunt;
Heracleamquel Heraclea beec a
•'
ut opus non sit eniendatione Sigonii,
Tarentinis, non procul Siris aninis qui niavidt gwa /a/«a in aui'erendi ca-
ostio, condita fuit in magna quoque su. Praesertini, cum sic qnoque sup-
Griecia oraque Lucani.;-. Siris vero plendum aliqnid veniat : ut in supe-
urbs ad fluvii cognominis ostium, riori nostra interpretatione videre
Trojanorum ab initio colonia, trans- est. Nee tamen liaec sive locorum
iit in Heracleotaruni navale : lia- distantia, sive linguae diversitas tanta
rumque nrbinm nomina ob viciniara inter Crotoniatas, aut Metapontinos,
confunduntur a Plinio. Fuit Hera- et Sabinos fuit, ut inter utrosqne
clea ea fere regione ubi nunc A)nen- nullum potuerit esse commercium.
dolara, milliaribns circiter 18. infra Locorum intervallum inter Cures et
Basilicatae oppiduni Tursi. Metapontum minus est 220. passuum
>
Et Crutoua] Fuit Croton niagnse millibus, vix decem dierum iter.

Graecias urbs olim celeberrima in ora Origo delude Sabinis, eorumve parti,
Brutiorum, snpra Lacinium promon- perinde ac Crotoniatis, Laconica (uti
torium, ad ilLsari amnis ostia nonien ;
Dionysius et Pint, observant) sermo-
fereservat in oraCalabriae ulterioris; nis morumque affinitatem, et nuitui
diciturque vulgo Colrone : Latinis inter eos commercii nsuni, inducere
Croto, vel Crotona. poterat.
^ Juvenum amulantium studia] JE- "' Per tot gcntes, dissonas] Ne hie
muli et cemulantes pro sectatoribus quidem intelligo, quae tanta ultro ci-
accipiuntur, veluti apud Cic. pro troque commeandi fuerit difficultas,
Mnraena :
'
Ille asmulus atque imita- si cetera concurrerent. Siquidem
tor studiorum meorum.' Et apud Sai)inorum soboles fuere Samnites in
eundem :
'
Zenonis inventorum aenuili plura nomina generave distincti ; ex-
Stoici nominantur.' que his Campani ac Lucani, (apud
'
Qua/awa ill.5rt/nnos] Omnes Mss. quos Metapontum,) ex Lucanis orti
constanter in nominaudi casu Itabent, Brutii, (in quorom finibus Croton,)
224 LIVIl

set? Suopte igituringenio temperatum animum virtutibus


fuisse opiiior magis instructumque non tam peregrinis
;

artibus, qnam disciplina tetrica ac tristi" veterura Sabino-


ruin. Quo genere nullum quondam incorruptius fuit. Au-
ditonomine Numae, Patres Romani, quanquam inclinari
opes ad Sabinos, rege inde sumto, videbanlur, tamen,
neque se quisquam, nee factionis suaa alium, nee denique
Patrum aut civium quenquam praeferre illi viro ausi, ad
unum omnes Numae Pompilio regnum deferendum decer-
nunt." Accitus/ sicut Romulus augurato urbe eondenda''
regnum adeptus est/ 7 de se quoque Deos consuli jussit.
Inde ab augure (cui deinde, honoris ergo, publicum^ id
^ Quo tempore urbs cvndebatur.


Edd. a Sigon. ad Drak. Vid. Not. Var. 7 Conj. Bauer, adeptus esset. —
8 ' Honoris gratia, publicum. Flor. et Helm, honor erga publicum. Rott. ho-

NOT^E
uti constat ex Varrone I. v de ling, eximiam omnibus probatus est. Eum
Lat. Strabone lib. v. et vi. Jiistino itaque regem pro concione pronun-
lib. XXIII. Qoin, iioc eodeni teste, tiavit interrex Spurius Vettius, ex
Liicani iisdem legibus liberos snos Pint.
instituebant, quibns Spartan!; En- r Accitus'] Hiijns legationis princi-
niusqiie apiid Festum Biutates Hi- pes Julius Proculus e veteruni, et
Ungues dixit, quia Brutii et Grajce et Volesus e novorum Senatorum nunie-
Osce loqui soliti sint. ro, suae quisque factionis duces. Eo-
" Disciplina tetrica ac tristi] Non rum postulatis non statiin assensuni
querula, sed severa : ad quani allu- Numa pra-buit, regni incomu)oda,
dens Virgiiius viii. /Eneid. Tatio- '
privati otii dulcedinem, aliaque cau-
que seni, Curibusque seveiis.' satus : donee patris fratrisque et
o Regnum deferendum decernunf] Marcii sodalis intimi adhortaliouibus
Postquani regis designatio a plebe suscipiendum sibi onus decrevit.
ad Senatum rejecta est, ingens fuit i Augurato urbe condewrfa] Non de

inter veteres et novos Senatorescon- urbe inodo condeHda,antequam nniri


tentio. Tandem novi banc Veteribus designareutur, sed de regno quoque
conditionem tulerunt, ut vel ipsi Ve- capessendo, duin urbs conderetur,
teres ex Sabinis, vel hi ex priscis sive postquani condi ca'perat, Deos
Romanis, neutri ex suo corpore re- augurioconsuli voluit Rouiulus ;
quod
gem dicerent. Accepta priori con- Diouysius scribit, Livius, eo loco
ditione veteres in Numam con- pratermissum, hie reddit. Nam illiid
senserunt, Sabiiium quideni illuuj, augurato regnum adeptus est, ad Ro-
sed non ex eorum numero qui Rom<e muluni referri debet quae sequun«
;

erani, nee faction! adversa; immix- tur, de se quoque, ad Numam,


tuin; qui nihiloniinus ob virtutem
LIB. I. CAP. 18. 225

perpctnumque sacerdotium ftiit) deductus in arcem, in la-


pide ad meridiem versus consedit. Augur ad laevam ejus,
capita velato/ sedem cepit, dextra manu baculum sine
nodo aduncum tenens, quern lituum appellaverunt.^ Inde
ubi, prospectu in urbem agrumque " capto, Deos preca-
*

tus, regiones ab oriente ad occasum determinavit dextras ;

ad meridiem partes," laevas ad septemtrionem 9 esse dixit.

noris erga. Legendiim, iit annotavit ex suo Mnretns, et nos notavlmiis in



Voss. Guil. honoris ergo, publicum.' J. F. Gronov. 9 Al. lavasque ad scpten-

NOTiE
Augur ad Icetam ejus, capite velato']
' tur, aliud in iis, quae ex diversis agri
Rhodigintis hnnc locum sic distingne- generibus, Romano, Gabino, pere-
bat. Augur ad Icevam, epis capite velato ; grine, hostico, iucerto, caperentur.
lit intelligeretiir Niiinee caput obtec- Quae petebantur ex arce, finiebantur
tum, non auguris. Qua de re digla- fere ponicerio.
diantur invicem Sigoniiis et Robor- " Dextras ad meridiem partes] Hanc
tellus. Sed quidni iiterqiie velato distinctionem deridet Arnobius 1, iv.
capite fiierit ; et Niima, de quo ita adversus gentes, quod in rebus ipsis
Plutarchiis diserte aflirniat, et Aiignr non sit. Etenim pro vario positu
ex disciplina ? Et vero Accii auguris nostro queevis regio dextra esse po-
statua in comitio posita fuit capite test, et sinistra. Si septemtrionem
velato, c. 36. iiujus libri. respiciamus,Hbi nos inter aequatorem
' Quem lituum appellaverunf] No- et pohnn arcticum positi, sitperius
men est virgee auguialis, seu bacilli locamus hemisphaerium, tunc post
a summo leviter inflexi, quo augu- Py thagoram, Platonem, Aristotelem,
res ad designaiidacoeli spatiauteban- laudatos a Plutarclio de placitis plii-
tiir neque enim nianii ea notare
: losophornm, dextrum niundi plagam
ex disciplina licebat. Dictiis est Li- orientalem esse dicemus, occiduam
tuus ex siniilitudine cum bellico lituo, vero lavam. At in anguriis et rebus
sive buccina. divinis, quas peragunt ' Ad surgen-
' Prospectu'] Oportebat enim ut ex teni couversi lumina solem,' dextra
loco per augurem delecto liber in ad meridiem sunt ; la^va ad septem-
omnes cceli partes aspectus paleret. trionem, ut hie apud Livium. Nee
Ideoque nee nisi sereno coelo auguria tamen ex Augurum placitis eandem
capiebantur ; et interdum augures semper vim babent auspicia, quae ex
ea, quorum altitudo prospectui obes- eadem parte visuntur. Ut enim Ci-
set, dejiei jubebant. cero tradit ii. de divinat. '
Aliis a
" In urbem agrumque] Ita Cic. ii. dextra, aliis a laeva datum est avibus,

de leg. ' Augures urbemque et a- ut auspicium faciant : et fulnien si-

gros et templa liberata et effata nistrum auspicium optimum liabetur


liabento.' Id est, libero liiuc inde in aliis, priEterquam ad Comitia.'
prospectu, ac definitis certa verbo- Jam hoc loco recte monet Glareanus
rum conceptione regionibus. Aliud dextras partes de augure intelligi de-
autera in urbanis auspiciis servaLa- bere, qui orientem spectabat, Diony.
220 HVII

Signum contra, quo '^ lougissime conspectura ocuU fere-


bant, animo iinivit.'' Tum^lituo in lasvam ^ manum trans-
late, dextra in caput " Numas imposita, precatus est ita:
'Jupiter pater, si est fas,^ hunc Numam Pompilium, cujus
ego caput teneo, regem Romse esse, uti tu signa nobis
certa acclarassis " ^ inter eos fines, quos feci.' Turn per-

° Ex adverso, quam longissime oculi prnspicere poterant, signum notavit.

trionem. — 10 —
Vet. lib. Signum contra quod I. 11 Capite Eild. principp. et
plerique alii ante Crevier.— 12 Vid. iuf. et Not. Var.

NOTiE
sio auctoie ; non de rege, qui in me- concipiendEe, aviumque volatus aspi-
ridiem versus, ut hie Livius i)abet. ciendus fnit, tunc lituo in laevam
y Lituo in liEvani] Auguiis non idem translate, dextraque capiti regis im-
aspectus esse potuit toto inaugina- posita, orientemspectavit ex legeAu-
tionistempore. Initio enim,cnm ad gurali. Quo situ, ad regis dexteram.
leevam regis sedem cepit coeli regie- positus, meridiem dextrum habuit,
nibusdesignandis ab orientead occa- septemtrionem sinistrum uti exsub-:

sum, conversiis ad meridiem fiierit o- jecto scbemate intelligi poterit.


portet,perindeacrex. At ubi preces
SEPTEMTRIO.
Pars coeli Iceva Auguri,
postica Nuraae.

ft. §, o
2 -• o
St-s <^

MERIDIES.
Pars coeli dextra Auguri,
autica regi.
LIB. I. CAP. 19. 227
egit verbis awspicia, qiise mitti vellet.'' Quibus missis,
declaratus rex Numa
de templo descendit.*^
19. Qui, regno ita potitus, urbem** novam, conditam vi
et armis, jure earn legibusque ac moribus de inlegro con-
dere parat.* Quibus cum inter bella assuescere vidcret
non posse,* quippe efferatos militia, animos;'' mitigan-
dum ferocem populum armorum desuetudine ratus, Ja-
num ^ ad infimum Argiletum,^ indicem pacis beilique,'' fc-

13 * Quippe efferatis militia a7iimis. Flor. efferari mil. animos. Mur. Htl.
Rott. Gnd. Andreas, Taiv. efferos militia animos. Scribe, efftratos militia ani-

NOT^
' Si est fas] Proprie fas dicittir, Alioqui redundabit iiiepte pronomen
quod jure divino licet. earn: quod et apud Becharium deest.
* Certa acclarassis [ac clara sint] • A.U. C.40.
Sigoniiis ex Vetiisto qnodam liI)ro ^ Assuescere videret non posse] Ur-
legebat, ut tua signa nobis certa accla- bein nempe, sive Romanes,
rassint. Et qiiamvis repngnet Ro- f
Janum] Templnm Jani, de quo
bortellus, non desiiiit codices, qui sic niox. Jannin auiein antiquissinnini
habeant. In aliis scriptum est, uti Aboriginum in Latio regem Apolline
tu signa nobis certa acclarassis, ut ac- et Creusa Ereclithei Athenaruni re-
clarare dicatur pro declarare, et ac- gis tilia natum, et a Xipheo ejus^dem
clarassis pro declaraveris: quod ve- CreusEB marito adoptatum oraculi
tus verbum in solenni precatione niouitu, cum classe in Italiam ve-
nsurpari, nou est extra Livii moreni. nisse Auct. libelli de orig.
ret'ert
Et clarare quidcm apud Lucretium gent. Rom. Quib. si qua fides, pro
aliosqiie occurrit apud Cic. etiatn
: Xipheo Xutlium reposuerim, Helle-
ex prisco Poeta, Jnpiterexcelsacia-
* nis scilicet filiuni, qui rcvera Creu-
rabat sceptra colunma.' Sed accla- sam illani in matriuionio habuit, et
randi verbum an alibi extet, baud fiicJanus Latinorum idem erit cum
eqnidem scio. Graecorum lone, Achsei fratre. Hie
I*
Auspicia, qucs jnitti vellet] Forte autem Janus Saturnuni (Minotim
ex quo avium prsepetum genere. forte seniorem) regno pulsum a Jove,
<=
De templo descendit] De arce, sive benigne excepisse, regnumque cum
loco, ubi augur contemplalus fuerat eo liberaliter communicasse fertur.
auspicia. Heec enim auspiciorum lo- Idem Geniinus appellabatur, pinge-
ca templa dici, quemadmodum et baturqiie Bifrons, seu Biceps, sive
cceli regionesin id designatas, docet quod mores populi feros in lui.mani-
Varro lib. vi. de Lingua Latina, ut orem mutaverat cultum, sive quod
supra cap. 7. est observatum. prasterita et futura calleref. Eum
"^
Regno ita potitus urbem] Id sine Cluverius Javanem, Japheti filium,
interpunctione sic accipe, ut Numa Goropius Becanus Japlietum ipsum,
regni titulo regiaque potestate Ro- alii Noachiim interprefantur. Hoc
mam urbem novam obtinens, earn le- autem duplici ratione defendi potest,
gibus velut denuo condere statuerit. turnquod Noachus, cum ante ac post
228 T. LiVll

cit: apertus ut in armis' esse civitatem ; clausus pacatos


circa oranes populos signrficaret. post Nu- Bis deinde ^

mae regnura clausus semel T. Maulio consule,' post


fuit:
Punicum primum perfectum bellura itenim, quod nostras :

getati"' Dii dederunt, ut videremus, post bellum Actiacum,


ab Imperatore Caesare A-Ugusto, pace terra mariqiie parta.
Clauso eo, cum omnium circa linitimorum societate ac
foederibus junxisset animos, positis externorum periculo-
rum curis, ne luxnriarentur otio animi, quos metus hostiiim
disciplinaque militaris continuerat ; omnium primum, rem
ad multitiidinem imperitam," et illis saeculis rudem, effica-
cissimam, Deorum metum injiciendum ratus est. Qui cum
descendere ad animos sine aliquo comment© miraculi non
posset, simulat sibi cum Dea° Egeria""-? congressus noc-

mos.' J. F. Gronov. — 14 Al. Mgeria. — 15 '


Cum Duk. forte legendum cuique

NOT^
diluvium vixeiit, priora cum posterio- ficaretur. Alii quod bellum suscep-
I'fbiis notitia sua complexus sit: turn turi debeant de pace cogitare.
quod idem vini fueiit inventor, quod ' Apertus ut in urmis] Inde Jano
Hebreei pi Jain vocant, ad nomen cognomen duplex, Patulcii et Clusii,
Jani alludente vocabulo. Ego si apud Ovid.
quid in his veri inest, vel unuui etin- ^ Bis deindel, Immo ter, si Veileio
demqne cum Saturno Janum ; vel fides. Sed non tunc cum ha?c Li-
Javanera sub Jani, Noaclium sub vius scriberet, nempe circa pugnae
Saturni appellatione latere conjece- ActiacaB enim clausit
tempus : bis
rim, a Cliamo filio (qui Jupiter Ham- Augustus primo, post victoriam il-
:

niou) derisum forte et pulsum. 1am ad Actium anno 725. ab Urb.


s ArgUetuni] Locus erat Roma;, cond. Consulatu suo v. cum Sex.
ab Argo, duce Argivorum, tempori- Apuleio, ut notat Dion Cassius. Se-
bus Evandri ibi sepulto, aliave de cundo, post annos ferme viginti.
causa, appellatum. Fuit hie locus T. Manlio consule] Hie T. Manlii
'

postea in xi. urbis Pnta-


regione. Torquati cum C. Atilio Bulbo Con-
tur fuisse primum illud Jani tem- sulatus conjicitur a Sigonio in annum
plum ubi nunc ruiniE iedis S. Catha- 518. Urb. cond.
rinap. t"
Iter uin, quod nostr(S(Etati] Iterum
'' Indicem pads bellique'] Non con- post Numam, sed tertium ab Urbe
struxit primus Numa: sed voluit pa- condita.
cis et belli esse indicium. Nam " Ad niultiludinem imperitarii] Ad
conditum ante a Romulo pace fuisse pro apud \'e\ erga, nt apud Cic. iii.

cu»i Tatio facta testatur ex Varrone de Orat. '


genus orationis, quo uti ad
D. Angustinus. Hinc volunt nonnuUi nemo possit.'
vulgiis
factum ut duas Janus facies haberet, " Cum Dea] Fabulantur congres-
quo duorum regum concordia signi- sum saepius Numam cum Egeria
LIB. I. CAP. 19. 229

turnos esse : ejus se monitu, quae acccptissima Diis essent,


sacra instituere; sacerdotes suos cuique Deoruni '^ praefi-

cere. Atque omnium primum, ad cursum lunae, in duo-


decim menses describit annum.*! * Quern (quia tricenos
dies singulis mensibus'^ luna non explct, desuntque dies
solido anno/ qui solstitiali' circumagitur"^ orbe t) interca-

eorum sc. sacroiuni. Bauer. — 16 A\, intercalares mensibus interponendo. Y'lil'

Not. inf.
NOT^
nymplia, cnjus e prseceptis lianserit 1 Describit annuyn] Planetarum qui-
legiam piudentiain. Alii non nyni- libet circuitu suo, cum scilicet certo
pham, sed Mnsaruni iinain ad Nu- e loco digressus in eundeni locum re-
nnani palam ventitasse peihibent annum suum efficere dici potest.
dit,
quae et allqiiando adventum sniini Sed cum annum absolute dicimus,
comprobaveiit, exhibito repente pri- vel Solarem intclligimus, qui una so-
mariis civibus epiilo exqnisito. Pie- ils ad idem punctum conversione
rique Numam hujusmodi diviniim conficitur; vel Lunarem, qui duode-
colloquium finxisse putant concilian- ciiu Luii£e complectitur circumvolu-
dae institutis suis auctoritati, exem- tiones, quas menses appellamus. An-
plo Minois Cretensis, et Lycurgi ni duplicis, Romulei scilicet, atque
Spai'tani. a Numa correcti, discrimen, quod
P Egeria'] Quidam per^E scribunt. in Prajfatione paulo accuratius per-
Festus ab egerendo derivat. Du- secutus sum, exhibebit pingui, ut ita
bium tamen est an haec eadeni fue- dicam, Minerva, subjectum paulo
rit cum Egeria quas a mulieiibus co- post schema.
lebatur,quod opitulari ciedeietur * A. U. C. 44.
egerendo partui. Tricenos dies singulis mensibus']
Shnulat sibi cum Dea JEgeria'] Vide Revera, ut advertit Livius, Luna sin-
et infra c. 21. Si hoc ipse jactavit gulis mensibus triginta dies non ex-
Numa, non superstitiosnni, sed impos- plet desunt quippe horae xi. cum
:

torem euni fuisse judicenius oporte- quadrante. Quod autem idem de


bit. Confiimari hoc videtur eo quod tricenis singulorum mensium diebus
dicitur de libiis ejus 1. xl. 29. Si disputat, non ita est accipiendum,
quos fructus ex superstitione prze- quasi tot dies Numa suis mensibus
sentes collegit, Reipublicse poslea ve- assignaverit ; cum ne unus qnidem in
hementer nocuit. Prava haec fuit sa- illius anno mensis eo dierum nuuie-

pientia conimentitiis superstilionibus ro sit, ut ex sequenti diagrauimate


animos plebis illaqueare.potius quam liquet in quo utriusque anni, turn a
:

lectis institutis ad melius de Deo Romulo instituti, turn a Nuuia aucti,


sentiendum adducere. Sed forte Nu- coniparationem habes. Sed facta
ma ipse meliora non norat facilius ; inter longiores brevioresque menses
enim illis temporibus fuit dicere, velut compcnsatione, atque iliis de-
quid non sit Deus, quam quid sit. tracto, his addito uno die, res eodera
Vide Cic. de Natura Deor. 1. 1. c. 21. ferme redibit.
J. Clericus,
.

230 T. LIVII

laribus mensibus intcrponendis/ " ita dispensavit, ut quarto

et vigesimo anno ad raetara eandem Solis, unde orsi essent,


""

* Inserendo menses interjectos, extra ordinem.

NOT;E
ANNUS ROMULI, ANNUS NUM^
Menses. Menses.
Jannarins 1
r29
Fel)rnarins . . 28
Martius . .
f31 Martins . . . 31
Aprilis . . 30 Aprilis.... 29
Mains . . . 31 Mains .... 31
Junius . . . 30 Jnnius .... 29
Qiiintilis . . 31 Qnintilis . . . 31
\,--J qm po&t Julius
'^'^^
Sextilis . . 30 Sextilis, qui ro
29
poiten Augustus
September 30 September . , 29
October . . 31 October . . . 31
November . . . .30 November . .

December . J ^30 December . J ^29

304. 355.

» minor
Solido anno] Lnnaris annus naris cum Solis cursu exaequetnr. In-
est qnam Solaris, diebus undecim et terealare enim dednctum a Grasco
fere quadrante diei quandoqnidem : Ka\w, quo prisci Latini nsi, (nude et
Sol nonnisi intra 365. dies, atque lio- Kalendap, et Calata comitia, et curia
ras panlo minus sex, Zodiacnm emeu- Calabra,) idem est ac intervocare, et
sus, ad cardinem pristinum reverti- quasi inter alios nominare. Hapc au-
tnr. teni Nnmas intercalatio per menses
* Qui solstitiali] Per orbem solsti- fiebat : ideoqne cum hie vulgo scri-
tialem intelligit annunra Solis circni- beretur Intercalares mensib. interpo-
tum, qui inter Tropicos, ubi solstitia nendo, Nannius legebat Intercalares
fiunt, ab eodem ad idem perpuuctnm menses interponendo : pro quo Grono-
redeundo aj^itur. vius substitncre maluit, Intercalaribus
t Solstitiali circumagitur orhe] Hoc 7nensibus inlerponendis, paido elegan-
est, a solstitio liyberno ad alteram tiori loquendi forma ; verum eadem
solstitium hybernnm porrigitnr. Hie significatione. Sed et vidgaris lectio
est orbis solslitialis, sen vices solsti- enndem sensum dabit, si per Interca-
tiorum in orbem redenntium. Quod lares intelligamus menses, aliis mensi-
non notarem, nisi viderem a magnis bus adjectos. Hnnc intercalaudi usum
criticis minus inteliectam banc rem Romaui mutnati a Gra?cis; queniad-
fuisse. De ceteris consulendi chro- modnm in Preefatione ostendi, ubi de
nologi, et pra?sertim Henr. Dodwel- anno Romano.
lus diss. 10. de cyclis. J. Clericus. • * Quarto et vigesimo anno] Vetus
" Intercalaribus inensibus interponen- lectio vicesiino quoque anno. Sabelli-
dis] Intercalares sive dies, sive men- cns scripsit vicesimo quarto, quod Nan-
ses, appellantur, qui ordinariis inter- nius probat, secundum Buslidii codi-
sernntur extra ordinem, ut annus Lu- cem ; ceterique, exceptis Aldo Ma-
LIB. I. CAP. 20. 231

pienis annorum omnium spatiis dies congruerent/ Idem


nefastos dies fastosque fecit," quia aliquando nihil cum
populo agi utile futurum crat/
20. Tum sucerdotibus creandis " animura adjecit, quan-
quam ipse plurima sacra oI)ibat,'' ea maxime, quae nunc
"^
Post impleta sujjeriorum omnium annorum tempora, dies ad pristinuin statum
redirent.
NOTiE
niitio, et Sigoiiio, quern Roboitellns emt] ' Cum populo ageip,' est rogaie
iinpngnat. Uterqne tamen Macrobii alicjuid populum, quod suffiagiis suis
utitur aiictoiitate. Sed cum duaj fu- aut jiibeat, aut vetet : id est, coniitia
erint Rouiani Kalendarii ordinationes habere, (quod est proprium magistra-
a Numa institutae, hwc cnncta non tuum.) Ab hoc differt ' lege agere,'
aegre conciliari possiuit. Et vcro fa- id est,ex lege jus suum persequi co-
tetiir Sigonius posteiioiis descii|)tio- lam magistratu, quod private cuique
nis, qua annus dieriim fiiit 355. eique licet.
postea adhibitae intercalationis ra- Quia aliquando nihil cum populo ugi
tione, vernm esse quod Robortellus utile futurum ejvi<] Pertiuet lioc potis-
aliiqiie voiunt, nenipe vigesimo quarto simiun ad libcrtatis tempora, quibiis,
anno ad metam eandem Soils, unde ob seditiosonim magistratmini uioli-
orti essent, dies cougrnere : ceterum, miua, utile erat dies quosdani esse,
si ratio liabeatur prioris designatio- quibnscum populo agere non liceret
nis, ex qua scilicet diebus 354. ab- ut bonis civibustempusad impedien-
solvebatur annus, id vigesimo anno dum violentorum consilioriun exitum
evenisse contendit: sed tota ha^c an- suppelerel, quod dies uefasli suppe-
ni Roniani ratio satis, opitior, com- ditabaiit. Sed nescio an, tempore
mode in Praefjtione nostra est expli- reguni, ejusmodi re ulla opus essct.
cata. J. Clericus,
y Die-
Nefastos dies fastosque fecif] ^ Sacerdotihus creandis'] Numa om-
rum apud Ronianos tria discrimiua nia qnaei ad religiones et cisriiuonias
faoit ex Numee instituto Macrob. lib. pertinebant octo Jibris, juxta tot-
I. Saturn, c. 16. Alios ait Festos vo- idem sacerdotum genera, complexus
cari, qui Diis dicati sunt; Profestos est, referenfe Dionysio lib. ii.
alios, ob ministrandam
liominibus ''
Ipse plurima sacra obihut] Dionys.
rem privatam publicamque conces- munia prime loco recenset
inter regis
SOS ; alios intercisos, Deorum homi- curam sacrorum, atque sacrificiorum,
numque communes ;
quorum scilicet ut per eum gereretur quicquid ad
quibusdani horis fas est, quibusdam Deos placandos pertineret. Sic apud
fas non est jus dicere. Ad Profestos Poem. 'Rex Anius, rex ideui liomi-
revoeaiitur Fasti proprie dicti, qui- num, Pboebique sacerdos.' Sic in
bus Prsetori licet fari tria verba /Egypte Mercurius Trismegistus, in
solennia, ' do, dico, addico ;'
item- Judaea Hasamonai ex Maccbaba-is
que comitiales, quibus cum populo orti. Imperatores queque Roinani
agi potest. Nefasti, fastis contrarii, ab Augusti usque temporibus inter
dicuntur ii ([uib. tacetPrajtoristribu- arcana imperii habuerunt, majesta-
nal,quoniam ei non licet jus dicere. tem principis pontificia auctoritate
^ Nihil cum populo agi utile fulurum ac rcligione munire.
232 T. LI VII

ad Dialera flaminem pertinent. Sed, quia in civitate


•=

bellicosa plures Romuli, quam Nuraee, similes reges puta-


bat fore, iturosque ipsos ad bella, ne sacra regiae vicis''
desererentur, flaminem Jovi assiduum sacerdotera crea- "^

vit, insignique eum veste et curuli regia sella adornavit.


Huic duos flamines unum, alterum Quirino.
adjecit: Marti
Virginesque Vestas^ Alba oriundum sacerdotium, et
legit,

genti conditoris baud alienum/ His, ut assidua^ templi


antistites essent, stipendium de publico statuit : virginitate
aliisque caerimoniis venerabiles ac sanctas fecit/* Salios
item duodecim ^ Marti Gradivo ^ legit, tunicseque pictae

<* Sacra
ad regis officium pertinentia. Non extraneum a Romuli familia.
f Reddidit inviolabiles.

NOT^E
<=
Ad Dialem flaminem'] Flamines Augustalis. Flaminis Dialis jura ex
erant singulaies certorum nuininum veterib. colligit OnupLiius de Civit.
sacerdotes, quos a capitis gestamine, Rom. cap. proprio.
coionze specieni referente, dictos ^ Jovi assiduum sacerdotem] Tantam
constat. Sed Varro apud Serviiim assiduitatem Jovis sacris prjestare
sic appellatos viilt quasi Filamines, debebat ejus ilamen, ut ei ne uuam
quod cum ipsis non liceret nudo ca- quidem noctem manere extra Urbeni
pite sub die esse, per aestnm
iliud apud Nostrum lib. v. c. 51.
fas esset,
filo, sive licio, cingeient, quod pro et alibi.
pileo erat. Plutarchus a pileo Pilea- * Virginesque Vestce] Legit eas Nu<
mines initio nuncupates fuisse censet: ma, non instituit, utpote oriundum '

postea corrupto nomine flamines. Alba sacerdotium.' Forte numerutn


Halicarnasseus a fl,ama deducit, quo Vestalium antea incertuni definivit,
vocabiilo a Veteribus sacrae infulae lectis quatuor nobilissimis puellis.
appellabantur. Cognomen liabebant Caerimonias etiam earum certo jure
singuli ab eo numine cui sacra facie- coustitiiitatque inprimis servandae
;

baut. Dialis a Jove, quern Gravel virginitatis tricennale tempus ;


quod
Aia, prisci Latini Dijovem vocabant. antea quinquennium non excessisse
Martialis a Marte appellationem sor- scribit Halicarnasseus. Idem Numa
titus : Quirinalis a Quirino sive Ro- templum Vestse condidit, in quo ser-
niulo. Hunc a Numa prioribus duo- vatum fuisse creditur Palladium, fa-
bus antea institutis additum Plutar- tale illud Minerva; simularrura, quod
chus tradit. Dionysius cum Nostro /Eneas Troja in Italian) secum detu-
liormu nium majorum flaminum in- lerat,
stitutiunem uni tfibuit Nuin^p. His * A. U. C. 48.
majoribus et Patriciis'flaminibiis alii f
Salios Hem dundeciin] Dicti Salii a
delude accesseruut, minores, et ple- saliendo. Eorum in armis saltatio-
beii, ad duodecim, praeter eos quos nem a temporibus lEue^e quidam apud
delude adulatio in gratiam Imperato- Festum deduciint. Sed hoc genus
rum demortuorum adjecit, qualis fuit clioreae cum stiepitu ex gladiis ad
LIU. I. CAP. 20. 233

insigne dedit ct super tuaicam asneiim pcctori teguraen


coele.stiaquc arraa, quai ancilia appellantur,'' ferre, ac per
Urbera ire cavientes carniina cum tripudiis solcnnique
saltatu jussit. Pontificem deinde' Nuinam Marcium, Marci
filium, ex Patribus legit, eiquc sacra omnia exscripta
cxsignataque * attribuit quibus hostiis, quibus diebus, ad
;

quae templa sacra fierent, atque unde in cos sumtus pecu-


nia erogaretur. Cetera quoque omnia publica privataquc
sacra Pontificis scitis subjecit: ut esset, quo consultura
plebes veniret;'' no quid divini juris, negligendo patrios
ritus, peregrinosque asciscendo, tiirbaretur nee coelestes :

modo caerimonias, sed justa quoque funebria placandos- '

< Descripla et sigillo notata.

NOTiE
scuta Curetibus primum in-
allisis a sereretnr.
stitutum auctor est Dionys. Lege- ^
Pontificem deinde'] Sacri magistra-
bantur antem Salii a magistro collegii tiis priniarii, Pontifices appellati sunt,
ex patriciis adolescentibus, quorntn vel a ' posse' et 'facere:' vel, ut
nterqne parens viveret, nee pater in Varro mavult,a ponte faciendo,qiiod
magistratn esset. pons sublicius a Poniificibus pnmiini
s Marti Gradivol Ex vocabnlo Sa- factus, eonindem curte commissus
bino Mavors, Latinis dictus Mars bel- esset qui uec nisi sacris, cis et ultra
:

loriim Deus, Jove ac Junone geni- Tiberim solenni ritu factis, restitui
tus. Gradivum cognoroinanint, vel a poterat. Quatuor a Nnma e patriciis
gradiendo ultro citroque in belio, ut iostituti sunt, quorum princeps Mar-
Festus auctor est vel a vibrando
; cius Nunia, quem rex generum sum-
liastam, quod Graeci dicunl /cpa5ai- sit. Filius illius Marcii Sabini qui
veiu. Numam per|)iilerat ad regnum ca-
•>
QucB ancilia appellantur] Anno cir- pessendum, eunique Romani fuerat
citer 8.Numai repertum est in regia comitatus.
scutum aeneuni breve, quod ancile ^ Quo consuUttm plebes veniret] Con-

appellarunt, quoniam ex utroque la- sulebantur Pontifices de jure sacro


tere ajKiiXriv, sen curvaturam, habuit. inprimis. Sed et legum interpretan-
Ita eniui recisuni erat, ut summa in- darum potestas din penes collegium
limaque parte medio
latins pateret, in Pontiticum fuit.
esset angustius. Eodeni tempore au- '
J usta quoque funebria] Justa fune-
dita vox est poteutissimam fore civi- rum, et justa absolute, vocantur exe-
tatem in qua scutum illud maneret. quiae quae mortuis debentur. Eannn
Quo itaque facilius servaretur, facta jus Plato apud Cicer. de legib. le- ii.

sunt complura ejusmodi scuta, quibus jiciebat ad interpretes religionum :


illud miscereturne internosci posset, quoniam scilicet ad religionem noii
Probatum maxime opus Mamurii Ve- minus inferi quam superi pertinent
turii ;
qui praemii loco postulavit, ut Dii.
nomen suum carminibus Saliorum in-
Delph, et Vnr. Clas. Livim, ..'^^U
:

234 T. LIVII

que Manes, ut idem Pontifex edoceret quasque prodigia, ;

fulminibus aliove quo visu '7 missa, susciperentur atque


curarentur.'^ "" Ad ea elicienda ex mentibus divinis, Jovi
Elicio ° aram in Aventino dicavit, Deumque consuluit au-
guriis, quBe suscipienda essent.°
21. Ad haec consiiltanda procurandaque/ multitudine
omni a vi et armis conversa, et animi aliquid agendo oc-
cupati erant, et Deorum assidua insidens cura, cum inter-
esse rebus humanis coeleste numen videretur/ ea pietate
omnium pectora imbuerat, ut fides ac jusjurandum, prox-
imo legum ac poenarum metu/9P civitatem regereut. Et

/ Deliberanda et curanda, seu expianda.


? Divinum numen rebus humanis velut praseiis adesse.

17 '
Proquod Drakenborchius Aldum secutns receperat, dedi rwo,
i;is«,
quod codd. et plur. Edd. vett. exliibitnm est.
in nonnullis Confiiriiat lianc
lect. inter alia locus infr. xxxi. 12. ' Foeda omnia et defoimia, errantisque
in alienos foetus naturas visa." Doering. Viso dant et Gronov. Donjat.Crevier.
— 18 Ex cod. Harl. 2. procurarentur legit Stroth. quod et conj. Gronov.
19 Forte leg. proxime . .metum, quam Miireti conjcctiirani probarimt
'
.

Gronov. Drak. et Bauer, vel perculsam proxime seu simpl. perculsam legum ac
p. metu civitatem: nam in multis Mss. \eg\\\ir propulso ^vo proximo.' Rupert.
Proxime metum legit Crevier. Doering. scribendtim putat jjroxJma I. a. p. metu.

NOTjF
" Susciperentur atque curaretiturl qiisesivisseprocnrandifulniinisritura
SuRcipiunf ur prodigia quee pro veris qua de re Arnob. lib. v.
prodigiis adniittuntur. Quod autem <> Qua suscipienda essentj Quae £ci-
Gronovius notat, prodigiorum procu- licet prodigia.
rationes dici, non curationes, ideo- p Proximo legum ac poenarum metu^
qne scriptum forte fuisse procwrrtre/i- Alii aliter: non rejicienda Rlureti
tur, id quidem satis verisimile est, conjectnra, iegentis, proxime legem,
si ea mens Livio fuit, ut expianda ac p«?narum me/wwi; a quo sensu mini-

prodigia exprimere voluerit. Sed niereceditTanaqu. Faber, rescribens,


forte id tantuni voluit, Pontifices proxime legum ac pccnarum metum : ut
consuli debuisse, quae prodigia acci- proxime sit pra-positio, atque hie sen-
pienda essent, tanquara vera, atque sus sit, ut vis fidei et jurisjurandi
itanon negligenda. proxime accederet ad efficaciam for-
° Jovi Elicio^ Artem Jovis eliciendi midinis ex pcenis per leges propositis.
de coelo didicisse Numa narratur a His omnibus significatur ad regendos
Fauno fontem quo conve-
et Pico, ad cives tautundem prope tunc Romae
nlre solebant, vino mulsoque sopitis valuisse fidem et jusjurandum, qiian-
captisque per duodecini juvenes in turn alibi leges et suppiicia. Quaj
insidiis coUocatos dicitur deinde a
: quidem sententia Numae, atque adeo
Jove sacrificiis elicito atque evocato Saturni regno digna est ; cum, ut est
LIB. I. CAP. 21. 235

cum ipsi sc homines in regis, velut unici exempli, mores


formarent ; turn iinitimi etiam populi, qui ante, castra, non
urbem, positam*! in medio ad solicitandam omnium pacera,*
credidcranf, in eam verecundiam adducti sunt, ut civitatem,
totam in cultum versam Deorum, violari ducerent nelas.
Lucus erat, quera medium ex opaco specu fons perenni
rigabat aqua: quo quia se pcrsaepe Numa sine arbitris,
velut ad congressum Deae, inferebat, Camoenis eum lucum
sacravit; quod earura ibi concilia *° cum conjuge sua '

Egeria essent. Et soli Fidei solenne instituit."' ' Ad id '

^ Ad vexandam cunctorum quietem.

Vide inf. et Not. Var.— 20 In Ms. Vindob. legitiir C. c. locum s. q. e. sibi conci-
lia. Vid. Not. — 1 Quidam rb soli delendiim putant, aiit legendum
iuf. simul,

NOTiE
apud Ovid. i. Fast. Proque nietu '
ciila enim ibi locum quidem Camoenis
populum sine vi pudor ipse legebat.' consecratiim deiiotat, qui aliunde lu-
Sive ut liabet Fabiiis Pictor lib. i. ci nomine satis designatur. Verum
' nullo tunc vindice ant metu, sed sua solius Egeria; cum Musis coUoquia
sponte retinebant fidem et rectum.' indicat, non etiam Numae, ut prono-
Sed, ni fallor, aliud voluit Livius, nien sibi.
nempe fidem et jusjurandum rexisse * A. U. C. 54.
civitatem, quod propter religionem ' Et soli Fidei solenne instituif] Men-

animis hominum
penitus infixani, dosam suspicatur Sigonius vocem so-
proximus et quasi piaesens cuiqne es- li, eo quod Termino quoqne, institiitis

set legum divinarum metus,et poena- Terminalibus, Numa solennia et an-


rum a Diis statim infiigendarum pec- uiversaiia sacra instituerit, Dionysio
cantibus : qui sensus et proxime dic- teste : ideoque mallet, et simul Fidei
tis a Livio optime congruit, nee ul- solenne instituit. Turnebus Advers.
1am exigit verborum ejus mutatio- XI. 6. Soli Fidei solenne, sacrum in-
nem. telligit propriura Fidei, nee cum alio
<i Non urbem, positani] Num potius Deo commune. Muretus notavit in
postal hoc intellectu : finitimi qui veteri libro scriptum poli Fidei, con-
ante crediderant Romam non urbem jicitque legendum populi Fidei. Et
esse, sed castra in medio eorum po- vero Dionysius publicani fidem vocat,
sita, &c. nempe S-qfiocriav irianv. Aliam forte
''
Earum ibi [sibi'] concilia] Nannins Livii menteni fuisse quispiam non ab-
V. Miscell. cap. 9. absque ullius codi- surde conjiciat, ut nempe Numa, li-
cis ^uctoritate, sibi mutandum cen- cet pluribus Diis solennia sacra in-
set in ibi: ut osteudatur lucum ilium stituerit, sola tamen sit Fides, cujus
ideo Musis fuisse dicatuin, quod ibi novo numini, hactenus Uomanisigno-
coUoquia uxori ejus cum illis Deabus to, hunc detulerit cultum ; cum alii
essent. Ego nihil video cur a recep- jam apud ipsos colerentur sacrificiis,
ta lectione recedendum sit. Parti- etsi eoruin sacrorum rationem non-
236 T. LIVII

sacrarium flamines* bigis, curru arcuato," vehi jussit, ma-


nuque ad digitos usque involuta rem divinam facere: sig-
nificantes fidem tutandam, sederaque ejus" etiam in dex-
tiis sacratam esse. Multa alia sacrificia locaque sacris fa-
ciendis, qua) Argeos pontifices vocant/ ""
dedicavit. Om-
nium tamen maximum ejus operum fuit tutela, per omne
regni tempus, baud minor pacis/ quam regni. Ita duo
deinceps ^ reges, alius alia via, ille bello, bic pace, civita-
tatem auxerunt. Romulus septem et triginta^ regnavit an-
nos: Numa tres et quadraginta.^ Turn valida/ turn tem-
perata et belli et pacis artibus, erat civitas.

' Informam arcus tecto vehiculo. * Quce loca vocantur Argei a Pontificibus.

vel popuH e Dionysio.— 2 Ms. Vindob. Cum valida.

NOTjE
diim desciiptam haberent; quod a posito, sacrisque celebratis,ha>c fiunf.
Nnmaillis nnuc pracstitum. " Argeos pontifices vocanl] Recte
' Ad id sacrarium Jiamines'\ Quiuam monet Nannius hie Argforum nomine
vero et quorum Deoruni flamines ad non intelligi simulacra scirpea, quae
Fidei aedem, sive locum ubi ejus sa- Idibus Mails e ponte publicio in Ti-
cra reposita erant, ea solenni pompa berim dejici olim Herculis exemplo
et ritu deducebantur? Flamines sane solebant a Pontificibus, Vestalibus
sui quisque numinis sacra scorsim cu- et Flaminica Diali. Nam de locis,
rabant, nee coUegsE invicem cense- non de effigiebus, Livius loquitur ; et
bantur. Apparet non de his singula- horum sacrorum ritu sublato, loca
ribus hujns aut illius numinis fiamini- aliquot Romae nomen Argeorum reti-
bus hoc loco agi sed alind flamiuuni
: nnerunt, ut videre est apud Varro-
genus invenio apud Festum lib. in. nem lib. iv. de Ling. Lat. ex quo dis-
seu litera C. Curiales nimirum flami- cimns Argeorum sacraria in 27. par-
nes, Curiarum sacerdotes quos pro-
: tes urbis fuisse disposita ; Argeos au-
babile est illuc tanquam ad commune tem dictos pntari a principibus qui
fidei publicae sacrum simul quotannis cum Hercnle Argivo venerunt in La-
convenisse. tium, et apud Satnrniam subsederunt.
" Sedemque ejus] Fidei datse sym- y Tutela .haud viinor pads] Quar-
. ,

bolum et pignus sunt datae conjunc- vis defensio seu tuitio dicitur tutela.
taeque dextrae. Coeant in foedera
' Hie sumitur pro cura tuendi et con-
dextrae,' inquit Virg. xi. Ideo obser- servandi paceni.
vat Auctor, fidei sedeni in dextris ' Duo deinceps] Successive, deux
esse,eamque sedem quasi sacra- Rois de suite, I'un apres Vautre.
tam commendat: dextrae enim foe- t Romulus septem et triginta] Mi-
deris gratia junctae, non immerito rum est tarn alicno loco hoc dici, suo
consecrari videntur, quandoquidem vero omissum ;
quod commodissime,
jurc'jurando, sive sacramento inter- narrala Komuli consecratione, me-
LIB. I. CAP. 22. 237

22. Numaemorte ad interregnum res rediit.'' Inde* Tul-


lum Hostilium, nepotem riostilii,*^ cujus in infiraa arce
clara pugna adversus Sabinos fuerat, regem populus jussit.
Patres auctores facti. Hie non solum proximo regi dissi-
milis, sed ferocior etiam Ilomulo fuit. Turn aetas' viresque,
turn avita quoque gloria animum stiraulabat. Senescere
igitur civitatera otio ratus,' undique materiam excitandi
belli quajrebat. Forte evenit, ut agrestes Romani ^ ex
' Existimans ciritatem pace torpescere.

3 In Ms. VJndob. est, etiam quam Romulus fuit ; cum cetas. —4 A\. Civilius,

NOT.i:
nioraii potiiif, et, nisi tailor, dehiiit. ^ Ad interregnum res rcdiil] De in-

J. Ckricus. terregno et inteiregibus dixiniiis, c.


» Tres ct quadraginta] Ita Diofny- 17.
sius et reliqui. Pono Niima exces- * A. U. C. 83.
sit annum ad id temporis
SO. nioriji Nepotem Hostilii'] IMediilliam op-
<^

expeis. Pleiique Veternni apiid Di- pidum, ab Albanis oliin conditum,


onysium et Plulaiclniin quatiior ei fi- Romulus deditione captuni, feccrat
lios assignanf, Poinpoiiem, Pinum, Romanorum coloniam. Inde Hostus
Calpium et IMameicum, ex qiiiuus or- Hostilius in urbem migravit, ubi uxo-
tos voluut Poniponios, Pinarios, Cal- rem Hersiliam duxit Hersiliae Sabinaa
purnios, et piiscos Mamercos qiite
: filiani. Ispost multa egregia facino-
familia; regis cognomen ideirco atfec- ra, acri prslio ad urbis mcEnia inter
taverint. Verum, cum Pinarii jam Komulum Tatiumque commisso, ca?-

ab Herculis et Evandri temporibus sus occubuit, nt cap. 12. dictum est.


memorentur, non niodo suam, sed Ex filio ejus unico, queni pater mo-
et ceteroium originem suspectam riens infantem reliquerat, uatus est
reddunt. Cerlior fides Pompiliam ei hie Tullus Hostilius, qui tevtius reg.
fiiiam tantum assignat, sine liberis num Roma; iniit Olympiadis 27. an.
virilis sexus. Nuniae effigieni ex num- 2. ex Dionys. lib. iii. Cum eo de reg-
mis liic subjectani lector videbit. no contendit M. Marcius Sal)inus,
qui in ea contentione suffragiis vic-
lus, mortem sibi conscivit. At Hos-
tilius regnum insigni liberalitate au-
spicatus est, diviso inter egenos agro
regio quod sibi patrimonium siiuni
;

tum ad domesticos, tum ad sacrifici-


orum sumtus sutficere diceret.
•1
Forte evenit, «< agrestes Romani]
Ab Albanis quibusdam inopibus jus-
sn Cluilii factum praedandi et latro-
cinandi initiuni niemorat id. Hali-
carn.
:

238 T. Livii

Albano agro, Albani ex Romano praedas invicem agerent.


Imperitabat turn C. Cluilius + Albae. ® Utrimque legati
fere sub idem terapus ad res repetendas missi. Tullus
praeceperat suis, ne quid prius/ quam mandata, agerent.
Satis sciebat, negaturum Albanum, ita pie bellum indici
posse/ Ab Albanis socordius res acta: excepti hospitio
ab Tullo^ blande ac benigne, comiter regis convivium ^
celebrant. Tantisper Romani et res repetiverant priores,
et negauti Albano bellum intrigesimum diem 7 indixerant.
Hasc renuntiant Tullo. Turn legatis Tullus dicendi po-
testatem, quid petentes venerint, facit. Illi, omnium ignari,
primum purgando terunt tempus :
'
Se invitos quicquam,
quod minus placeat Tullo, dicturos ; sed imperio subigi
res repetitum se venisse. Ni reddantur, bellum indicere
jussos.' Ad haec Tullus: * Nuntiate,' inquii, *regi Ves-
tro, regem Romanum Deos facere testes, uter prius popu-
lus res repetentes legatos aspernatus dimiserit, ut in eum
omnes expetant hujusce clades belli.''"

•" Ul contra eum pnpulum qui prius, S^c. convertant omnia hujus belli mala, tan-
quam impii belli auctorem.

al. Clcelius. —
5 Yet. Vib. ne quid cum Albano prius. G Ms. Vindol). comifronte—
comiter regis conv, —
7 Trigesimum tertium diem legeiidum moiiet Sigon.

NOTiE
f Imperitabat turn C. Cluilius Alba'] teri inferre : et si quid liinc inde pec-
Alias perperam C. C'iui/ius: male item cattun esset, at lassi ab ea civitate
Callus apud eiindem Dionys. jus peterent, unde injuria arta foret.
Imperitabat turn C. Cluilius Alba;'] Id si non impetraretur, turn deroum
Mirum est Albanum regnum, post bellum, utpote soluto foedere, indici,
Numitoris a nepotibus restituti mor- atque inferii posse,
teni, ad Romulum devolutum non ? Excepti hospitio ab Tullo] "S on ah
esse, cum ejus familiee liaereditario ipso quidem Tullo: hie enim (quod
jure antea fuisset. Si cansam ejus videri vellet ab Albanis rapta prior
rei norant hisforici, digna erat, quae repeliisse, qua de causa legatos et
paucis diceretur. Sed rei tam anti- ipseAlbam miserat) non statim Al-
quae memoriam jam olim intercidisse banorum legatos admisit, causatus
putarim. J. Clericus. gravibus se negotiis occupatum, auc-
' Pie bellum indici posse] Romuli tore Uionysio sed per amicos inte-
:

cum Albanis foedere cautum fuerat, rim lautc Albanos excepit.


ut neutri populo fas esset bellum al-
LIB. I. CAP. 23. 239

23. Haec nuntiant domum Albani. Et bellum utrimquc


sumraa ope parabatur,* civili simillimuni bello, prope inter
parentes natosqiie Trojanam utramque prolem, cum La-
;

vinium ab Troja, ab Lavinio Alba, ab Albauorum stirpe


regum oriundi Romani essent. Eventus tamen belli minus
'

miserabilem dimicationem fecit quod nee acie certatura :

est et, tectis mode divutis alterius uibis, duo populi iii
;

unum confusi sunt. Albani priores ingenti exercitu in


agrum Romanum impetum fecere. Castra ab urbe baud
plus quinque raillia passuum locant, fossa circuradant fossa :

Cluilia ab nomine ducis per aliquot saecula appellata est,


''

donee cum re nomen quoque vetustate abolevit.^ In his


castris CInilius Albanus rex moritur dictatorem Albani ; '

Mettum Fufletium^'^ creant.* Interim Tullus ferox, praeci-


pue morte magnumque Deorum numen, ab ipso ca-
regis,
omne nomen Albanum expetiturum poenas
pite orsum, in
ob bellum impium dictitans, nocte, praeteritis hostium

8 Al. vetustas abolevit, peiperam. Nanique neutralifer dicitur abolevit pro


'

nt Infra lib. in. cap. 55.


interiit, Cujiis rei prope jam memoria aboleve-
'

lat." Stroth, — —
9 A\. Meiium Stiffetium. 10 Vet. lib. is ducit quam p. 11 Ta- — •

NOTiE
* A. U. C. 86. bee regnaverit, nondiim conipcri.

t Ab Albanorum stirpe regum, (^c] Certe niillus qtiod sciam post eiim
Liviiis oriundos Romanes ab Albanis Albanorum rex legitur: ejusqiie loco

regibus dicit, eadem figura, qua c. snffectus est ab exercitu 3Ietius, ti-

IG. eosdem progeniem Romuli vocat. lulo dictatoris, id est, (ut ipse Me-
J. Clericus. tiusmox interpretaUir) gerendo bcllo
''
Fossa Cluilia] Earn fossam jnssu ducis.
^ Mettum [Mettium] Fiiffctium] Le-
CluiliiAlbani regis diictani, Dionys,
Halicarnasseus suo adbuc tetiipore g\Un vn\go Melius Siiffet.ivs. Sigoniiis
nomen servasse quadragesimo ab tamen scribendum contendit Fiiffeti'
urbe stadio testatur. Uude mirum vm, auclore Dionysio, apud queui «st
videtur nomen ejus cum vetustate ^ov(p4Ttos: neque ab eo absceditPlu-

abolitum a Livio dici, qui eodem fere tarcbus in lib. Paralellor. quod ad pri-
tempore cum Halicarnasseo vixit. niaui uouiinis literam attiuet : appel-
Albanus rex moritnr] Ciuilius liic, lat euim Vlinov Euienda-
<povl3iVTiou.

quem iuccutorem belli facit Halicar- tionim suaui luctur Sigonius adver-
nasseus, quique niortuus in prajtorio sus Robortelliim, <|ui veterem lectio-
repertus est, sine ullis tamen vencni nem pluribus dcfcniiit lib. ii. c. 52.

aut vis iliata; vestigiis, quo jure Al- * A. U. C. 87.


:

240 T- LIVJI

castris, infesto excrcitu in agrum Albanum pergit. Ea


res ab stativis excivit Mettum. Ducit, quam proxime '°
;
ad hostem potest ' inde legatum praemissum nuntiare
Tullo jubet, priusquam dimicent, opus esse colloquio
si secum congressus sit," satis scire, ea se allaturum,
quae nihilo minus ad Roraanam, quam ad Alba-
rem
nam, pertineant. Haud aspernatus TuUus, tametsi vana
afferebantur,'" '" in acieai "^ educit. Exeunt contra et Al-
bani. Postquam instructi utrimque stabant," cum paucis
procerum in medium duces procedunt. Ibi infit Albanus :

'
Injurias et non redditas res ex foedere, quae repetitae sint,
et ego regem nostrum Cluilium, causam hujusce esse belli,
audisse videor nee te dubito, Tulle, eadem prae te ferre.
:

Sed, si quam dictu spcciosa, dicenda sunt,


vera potius,
cupido imperii duos cognatos vicinosquc populos ad arma
stimulat. Neque, recte, an pcrperam, interpretor ;° fucrit
ista ejus deliberatio," qui bellum suscepit. Mc Albani
gcrendo bello duceni creavcrc. Illud te, Tulle, monitum
velim: Etrusca res quanta circa nos tcque maximc sit,
quo propior es, hoc magis scis. '^^ Multum illi terra, j)lu-
" Si secum venerit in colloquium. " Ventilaiio isfius rei ad eum spectabat.
P Tu ipse (o Tulle) eo mngis nosli qiuinUc sint opes Etruscorum circa nos ulroS'
que et maxime circa te: quo vos {Romani) ipsis estis viciniores.

men, nt si vann a. conj. Periz. et tametsi vana ufferri rebatur non male Fabcr.'
Rupert. —
12 Suos in uciem Ecld. ab Aid. art (Sevier. 13 Quo prnpiorcs vos,— '

hoc magis scis Frohen. E«UI. post, onines, ininio etiani Gronov. Crevier. et
Drak. sine nllo, ant saltern incerto ootid, prresidio. Quo propior Volscis, h. rn.
s. Aid. Edd. antiq. et Mss. tautuni non omnes, in quibus est etiam Vindob.

NOTvE
' Ducit, [Is ducit] quam proxime ad " Postquam instructi utrimque sta-
hostem potest] Id est, ad loca niaxinie bant] Ubi inslrucla veliit ad ceita-
piopinqiia Roinanoiuni castris. At men acie steternnt, liinc Romani,
Gronoviiis, dcleto pioiiomine is, ma- inde Albani. Les deux armies ilant
vnlt legere, qua proxime ad hostem po- ranges en bataille.
test: nt sit ;
proximo, sen brevissimo ° Neque, recte, an perperam, interpre-
iiinere ad liostes contendit : par le tor] Negat Fuffetius se pronnntiare
plus court ciiemin. velle, aut debere, jure an injuria fac-
'"Tametsi vana afferebantur] Placet tnni sit nt Albani et Romani ad arma
Tanaquilli Fabri eonjectura snspi- venerint qnod Clnilitis illud exami-
:

cantis Icgendum, tametsi vana afferri nare debuerit priusquam bellum sus-
rebatur. ciperet.
I. IB. I. CAP. 24, 241

rimnni mari pollcnt. Mcmor csto, jam, cum signum png-


nas dabis, has duas acies spcctaculo fore iit fessos con- ;
>'

fcctosqiie, simul victorem ac victum aggrediaiitur. Itaque,


si nos Dii amant, quoniam, non contenti libertate certa, in

dubiam imperii servitiique aleam imus, ineainus aliquam


viam, qua utri utris imperent, sine magna clade, sine multo
sanguine utriusque populi,'' decerni possit.' Hand displicet.
res Tullo, quanquam, turn indole animi, turn spe victoriae,
ferocior erat. Quserentibus utrimquc ratio initur, cui et
fortuna ipsa pra^buit materiara.
24. Forte in duobus tum * exercitibus '
crant trigemini '+

fratres/ nee aitate, nee viribus dispares. Horatios Curia-


tiosqiic'!^ fuisse, satis constat; nee ferme res antiqua alia
est nobilior.'^ Tamen in re tara clara nominum error ma-

Variant antem Mss. in hiinc modiim, (jno es propior Vulscis, quo propior est Viil-
scis,quo propior es Volscis, quo propior es Vulscis. At liaec omnia non vera esse
possiint, qiioniani Volsci non eiant Etnisci sed Latini. Donee aliud leperia-
tur,nn!la lectio nostra nieiior erit, qnam confirniantcddd. Harl.2. et Lipsiens.
ac Ed. Canipani. Jac. Gronov. Icgendum conjc<'it, quo propior es Veils. Mihi
potids legendnni videtiir, quo propior cs Tuscis ; quam facile Tuscis in Vulscis
niutari potnerit, apparet. Neqne displicet Heynii viri siininii conjectura,
qui al)jecto plane gentis nomine legenduni censebat quo propior es, hoc ma- :

gis scis. Missas facio alias conjecturas ut quo propior est vobis, aiit quo pru-
;

nobis : hoc esse sextnm casnm nemo ignorabit.' Stroth.


])ior es
14 Alii tergeinini. —
15 Curatiosque miilii Mss. IG Notabilior pro nobilior —
NOT^
p Has duns acies spectaculo fore] las filias, alteram civi suo Cnriatio,
Cominnnibus lioslibiis optatiiin spec- Romano alteram Horatio elocaverat.
taciiliim, ac velnt hidnm pra^bent Haj simul ambas gravidae facta-, pri-
atrocia fiiiitimornm inter se pra['lia. nio partii,eodemqne die prolem mas-
Nota est in banc rem ^sopica de cnlain ediderunt trigeniinam. Hos
corvo fabuia. Fuffetius, tanqnam genere, aetate, in-
1 Sine multo sanguine ulriusque po- dole, et corporis animique robore om-
puVi] Idcirco bellum in compendium nino pares, invitandos censiiit ad di-
mitti utrisque placuit : sed ejus con- micandiim pro patria>, prineipani :

silii auctor ex Dionysio Uomanus. fjiiasi (|ni divina quadam pr<ividentia


Niimerum antem eornm qui utrim- ad id destinati vidercntiir, aplissinii-
(pie certarent deiinivit, ipsosque prae- que Iiac de causa esseiit ad juvenum,
liaturos designavit casus lergemino- hunc lionorem utrimtpie ambientiuni,
rum utrimque fratrum. sedamiam conttnlionem.
* A.U. C. 87. * Triaemini fralrts] I'roprie terge-
r Forte in duobus turn exercitibus] mini sen trigemini sunt tres gemini
Sequinius Albanus, ut est apud Dio- nno partu editi. Alias tergeminus pro
nysium lib. in. nno tempore geinel- triplici gencraliter sumitur.
242 T. LIVH

net ; utrius populi Horatii, utrius Curiatii fuerint. Aucfo-


res utroque trahunt :
*
plures tamen invenio, qui Romanos
Horatios vocent. Hos ut sequar, inclinat animus. Cum
sua quisque patria dimicent
trigeminis agunt reges, ut pro
ferro. Ibi imperium fore, unde victoria fuerit. Nihil
recusatur " tempus et locus convenit." Priusquam di-
:

raicarent, foedus ictum inter Romanos et Albanos est his


legibus, ut, cujusque populi cives^ eo certamine vicissent,
is alteri populo cum bona pace imperitaret. Foedera alia
ceterum eodem modo omnia, fiunt.^ Turn ita
aliis legibus,

factum accepimus, nee uUiusvetustior foederis memoria est.


Fetialis'7 regem ^ Tullum ita rogavit ' Jubesne me, Rex, :

cum patre patrato * populi Albani foedus ferire ? jubente '

1 Diversa fadera diver sis conditionibus, sed cuncta eodem ritu ineuntur.

conj. Wakef. ad Lucret. I. 356. — 17 Al. Fecialis, al. Fcecialis.— IS ' Vet. lib.

NOTyE
' Auctores utroque Irahuntl Divisi pulos praeerant: nam per hos fiebat
in diias seuteniias historici rem tra- nt justum conciperetur belliim.' At
hunt in iitraniqne partem, et alii in Nonius cap. 12. Fceciales scribit, tra-
Jianc, alii in illam inclinant. ditque apnd eum Varro ex eoriim nu-
" 'Nihil recusatur'] Cum Albani fra- inero legates quatnor res repetitum
tres nulla cognationis religione im- niitti solitos, et fuisse Fceciales vi-
pedirise ostendissent, quominushanc ginti : licet Ciceroni duo sufficere
patrias operaninavarent.Roniani quo- visi sunt, u. de Legibus. Porro col-
que propinquitate generis potiorem legium Fecialium a Numa institutum
gloriani, et patriae amoreni diicen- refert prjeter alios Dionysius, idque
tes,hoc certamen patre consentiente imitatione vel Ardeatium, vel ;Equi-
susceperunt, apud Dionysium. colariim, apud quos jus Feciale pri-
" Tempus et locus conveiiit] Usita- mus Sertor Resius constituit, si Va-
tiorloquendi forma ; de loco ac tem- lerio Maximo fides habenda.
pore convenit: sed ilia quoque Cice- * Cum patre patrato] Fecialis nnus,
roni, et aliis cognita. is scilicet qui feriendo feeder! prae-
" Ut, eujusque populi cites] Vuigati erat et jurejiirando pacta firmabar,
habent cuj us populi cives. Sed septem Latinis dicebatur Pater Patratus,
Mss. Iiabent, ut cujusque populi ; quod quod et pater esset, et patrem adhuc
redolet vetustum sermonem in formu- superstiteiii liaberet. Id enini re-
lis servatum. Hie itaque cujusque est qnirebatur ex Plutarclii sententia:
cnjiisvis, vel utriusvis. quod jiuisjiirandi et pacis praesidem
^ Fetidlis regent] Varro lil). iv. de oporteat prorsum et retrorsum vi-
Lingua Lat. ' Feciales,' inquit, dere. Id vero maxime videatur prap-
'^
dicti quod fidei publicai inter po- stare posse, qui et filium habeat de
LIB. I. CAP. 24. 243

rege, *
Rex, posco.' ^ Rex ait, * Pu-
Saginina/ inquit, * te.

ram^^ ex arce graniinis herbam purara


tollito.'*^ Fetialis
attulit. Postca regem ita rogavit Rex, facisne me tu :
'

regium nnntium populi '9 Romani Quiritium ? vasa comi-


tesque ineos ?' Rex respondit: Quod sine fraiidc mca*
'' *

populique Roinani Quiritium fiat, facio.' Fetialis erat M.


Valerius. Patrem patratum Sp. Fusium ^ fecit, verbena ^

Puia, lit ad sagmina referatur.' Sigon. — 19 '


Quidam libri rectiiis, puto, popu-

NOTiE
quo consultet, patrem quicum
et nerali graminis nomine verbena in-
deliberet. Plutaichus tamen hoc telligitur, panlo post, ubi Fecialis
iit

loco ridettir Patrati noinen a patran- dicitiir ex arce graminis herbam tii-
do jiirejiirando deducere ; nam ge- lisse. Licet propria loqiiendo aliud
iieialiKT, qui, cum jam ipse pater herbae genus sit gramen, aliud ver-

esset, habebat etiam turn patrem, pa- bena. Caduceatores hi a verbena.


ter patrimiis vocabatur apud antiquos, Verbenarii quoque dicebantur, ex
auctore Festo. Alii Pairetn Patratum Varrone apnd Nonium ante lauda-
ex eo appellatum volunt, quod quem- turn.
admodnm pater fiiiornm curam ge- <^
Puram toUitol Herbam nimirum,
rit, plenamque in ilios habet potesta- Tit probant quae sequuntur. Non igi-
tem, ita hnjusmodi Sacerdos, tan- tur ad vocem sagmina in Fecialis in-
quani pater populi Romani, ipsius terrogatione expressam ; sed ad ejus
rem curaret, ejusque nomine jusju- nominis significationem rex respon-
randum perageiet, ut est apud Mar- dit. Sigonio tamen vetus codex ha-
cellum Donatum. An Patratus qua- bet pura, quod ad sagmina referre-
si factus et constitutus pater totius tur.
populi ? *•
Vasa comitesque meosl Vasorum
^ Siigmina te, Rex, posco'] '
Sagmi- nomine supellex generaliter intelli-
na '
(ex Festo lib. xvii.) '
vocantur gitiir, et omne instrumentum.
verbeuee. Id est, herba; purae,' sic '^
Sine fraude men] Hoc est, salvo
dictae, vel * quia ex loco sancto arce- meo, aliorumque jure. Ita interpre-
bantur' (lege arcessebantur) ' a Con- tatur Bndaeus in prioribus Annota-
sule, Preetoreve, legatis proficiscen- tionibus ad Pandectas.
libus ad focdus faciendum, bellumve Patrem patratum Sp. Fusium]
'

indicendum ; vel a sanciendo, id est, Licet Fecialibus praeficeretur Pater


confirmando.' Id clarins explicat patratus, a Fecial! tamen alio, de to-
Plinius lib. xxii. c. 2. aliunde
' Non tins, opinor, Fecialinm collegii sen-
sagmina in remediis publicis fuere et tentia, creabatur, uti inaniftste do-
in sacris legationibus, quam verbenac. cet hie Livii locus: nee publico illo
Certe utroque nomine idem signifi- niunere fungebatur, nisi speciatim
catur; hoc est, gramen ex arce cum delectus.
sua terra vulsuni. Haec semper le- e Verbenn] Ex his Livii verbis li-

gati, cum ad hostcs clarigatnmque quet vcrbenam fuisse herbam sacrain


niitterentur, usi sunt.' Aliquandogc- et puram, qua caput Patris patrati
: ';

244 T. LI VII

caput capillosque tangens/°'' Pater patratus ad jusju-


randum patranduni, id est, sanciendum fit foedus ; multis-
que id verbis, quae longo effata carmine ^ non operae est '

referre,'^ peragit. Legibus deiude recitatis, * Audi,' inquit,


'
Jupiter; audi, pater patrate populi Albani audi tu, popu- ;

lus Albanus ut illapalam prima postrema * ex illis tabulis


:

cerave ' recitata sunt sine dolo raalo, utique ea hie hodie
rectissime intellecta sunt,"' illis legibus populus Romanus
' Recitare non est opera pretium.


Rupert. 20 Qiiidam Mss. tegens. Vid. Not. Var. 1 Mss. nonmilU
lique.' —
— —
non opus est. 2 Al. postremaque, al. postremave. 3 Dtfecerit recentiori foinia,

NOTvE
Fecialis tangeiet, vel potius circuit! bus. Quin et Jiirisconsulti vix quic-
daret. quam sine ejusmodi forniulis age-
^ Caput capillosque tangens'] Biisli- bant, a quibiis non licebat recedere.
dianuR codex, nt Nannius lib. V. Mis- lUaB itaque verbornni conceptiones
cell, annotat, non tangens, sed tegens Carniina vocabantiir.
liabet. In Deorum saciis caput ope- ' Ex illis tabulis cerave'] Hoc est, ex
riii et tegi solet, ut jam cap. 18. de- scripto. Etenim ante chartaruni et
monstratuni. Nannius tamen non au- menibranarnin usuin, in tabulis doia-
det definire ntra lectio nielior sit tis, et plcrumque cera obdnctis, scri-

non euim caput Patris patrati totum bebant Romani post Atlienien.«es ac
verbena inuinbrari ac tegi, sed coro- Tuicos. Hinc tabulae pro testauien-
«a verbenacea circunidari solitum to, aliave scriptura : Tabularius pro
fuisse videtur quod tangendo fieri
: eo qui publica couficit instrumenta,
poterat. et Tabularii pro iis qui literas fide
*
EJfalal Effari est eloqui, prseser- publica portant. Hinc eiiam prior
tim verba solennia. Et effata passive pars testamenii alteriusve scripturse
proprie dicuntur auguruu) preces : prima: cera, postrema pars ima cera
ex quorum disciplina ' ager effatus' nomine appellabatur.
fuit a>:er verbis augnris notatus. "' Rectissime intellecta simt] Ut le-
^ Longo carmine] Carniina vocan- gum quas in unaquaqne civitale fe-
tur nou solum versus, sen metra more runtur, et qnibus tenentur privati
poiUicosuis pedibus astricta sed eti- : ita et conditionnm quibus fcedera
am formula^ certis, solenuibus et con- sanciuntur, et quibus tanqnam pub-
ceptis verbis coniposita;, quae ry tUmis licis legibus obstringuutur divisi inter
et numeris quibusdam constant. His se popnli, non tam verba quani sen-
formulis ntebantur Romani, turn in tentiam, verborum intellectum
et
lebus sacris, turn in publicis belli spectare oportet, et bona fide exequi.
pacisque ritibus, veluti in rebus repe- Merito ergo danmatur fraudulenta
tendis, bello indicendo, pangendo frederis interpretatio, cum sententia
fcedere, evocandis urbium obsessa- ejus vere violatur, verba tauien in
rum praesidibus Diis, aliisque simili- speciem videntur servari : veluti cum
LIFJ. I. CAP. 25. 245

prior non deficict. Si prior defexit' ' publico consilio, dolo


malo ;' tu illo die, Jupiter,4^ ° populum Romanum sic
ferito, ut ego hunc porcum hie hodie feriam : tantoque
magis ferito, quanto magis potes pollesque.' Id ubi dixit,
porcum saxo silice percussit.P Sua item carraina Albani
suumque jusjurandum per suum dictatorem Suosque saccr-
dotes peregerunt.
25. Foedere icto, trigeraini, sicut convenerat, arma capi-
unt. Cum sui utrosque adhortarentur, '
Deos patrios, pa-
triam ac parentes, quicquid civium domi, quicquid in exer-
citu sit, illornm tunc arma, illorum intueri manus :' feroces
et suopte ingenio, et pleni adhortantium vocibus, in me-
5

dium inter duas acies procedunt. Consederant utrimque


pro castris duo exercitus, periculi magis pra3sentis, quam

' Si ante defecerit.

Mss. et Edd. pliirimi.— 4 Vid. inf. et Not. Var.

NOTiE
Andrii in dies quindecim indiicias x. '
Silicem tenebant juiaturi per
cum hostibus pact), noctn hostilia Jovem haec verba dicentes : si 8cien.s

fecerunt, quasi de nocfibus niiiil cm- frillo; turn me Uiespiter salva iirbe,
nine cautum fuisset. arceqne, bonis cjiciat, ut ego hunc
" Publico consilio, dolo malo^ Si quid lapidem.' Est autem apud Livium
peccatuni a privatis fuerit, aut etiam dulo malo idem quod si sciens fallo: at
si quippiam quod videatur in detri- vero Diespiter dictus est Jupiter,
mentum foederatotum vergere, pub- quasi diei pater, ut ait Vario. Vide
lice, non tanien data opera, fiat ; non Tuineb. lib. vir. c. 17. Adveis.
ideo statini ruptum censetur foedus. P Porcum saxo silice percussit^ Plu-
Sed si quid publica auctoritate, et ribus Diis fabulosa antiquitas por-
consulto adversiis fcederis leges pec cum mactavit. Inprimis autem Jovi
cetur; aut si quod privatim pecca- in feriendo fcedere porcus silice occi-
turn est, non emendetiir. debatur quod ex Livio hie, et libro
;

° Tu [turn'} illo die, Jupiter'] Mureti etiam ix. elicimus. At Suetonius non
codex, turn tu illo die : veteres libri porcum, se<l porcam mactari solitam
plerique, turn ille dies Jupiter. Vari- tradit. Sed nomine porci veniunl
antibus libris Rbenanus scribendum mas et f«niina: vere tamen porca
censebat. Turn die Jupiter, quasi dive fa?mina in sacris raactabatur. Hinc
Jupiter. Veteres eniui Diumpvo Deo foedus ferire, percutere, icere dixe-
dicebant, ut Dium Fidiuni. At Sigo- runt, a percnssa scilicet, sive icta
nius conjicit legendum turn ille Dies- sue : quo alludit Virgilius lib. vi. /En.
piter. Erat enim ha'c solennis et an- * posito certamine reges Stabant, et
tiquissima formula, teste Festo lib. ca2sa jungebant foedera porca.'
24G T. Livii

curae, expertes. Quippc imperium agebatur, in tarn pauco-


rum virtu te atque fortuua positum. Itaque ergo erecti sus-
pensique in minime gratum spectaculum animo intenduntur.'
Datur signum infestisque armis, velut acies, terni juvenes,
;

magnorum exercituum animos gerentes, concurrunt nee :

his, nee illis periculum suum publicum imperium servi- ;

tinmque obversatur animo, futuraque ea deinde patriae for-


tuna, quam ipsi fecissent. Ut primo statim concursu in-
crepuere arma, micantesque fulsere gladii, horror ingens
spectantes perstringit : et, neutro inclinata spe, torpebat
vox spiritusque." Consertis deinde manibus, cum jam non
raotus tantum corporum, agitatioque anceps telorum ar-
morumque, sed vulnera quoque et sanguis spectaculo es-
sent duo Romani, super alium
; alius, vulneratis tribus Al-
banis, exspirantes corruerunt. Ad quorum casum cum
conclamasset gaudio Albanus exercitus, Romanas legiones
jam spes tota, nondum tamen cura, deseruerat,'' exanimes
vice ^ unius,' quern tres Curiatii circumsteterant. Forte is

' Excilati et dubii exercitus umbo advertunt animum ad certaminis haudqua-


quam jucxindum spectaculum.
" Spe neutram in partem vergente, vox spectantium et ariheliliis premebatw.

6 Al.etferoces.—6 Maleb.it J. F. Gionov. fjcf/n.— 7 Redit Edd. a Modio

NOTyE
<J Jam spes tota, nondum tamen cu- ^ Exanimes vice urmis'] Gronovius
ra, deseruerat'] Ut de impossibilibus legendum putat vicem unius, ut lib.
nemo saniis deliberat, quia inutilis viii. ' suani vicem magis anxios,
omnis de illis consultatio ; ita rerum quam ejus cui auxilium a se peteba-
omnino desperataiuni cura penitus tur,' &c. sed quanivis saepius vicem
abjici solet, ac debet si quidem
; dicanius, cum soitem alicujus intelli-
frustra adhiberetur. Lubens igitur giraus, vice autem utamur magis pro
vocabulum tota deleverim nisi for- : loco et munere altevius :id tamen
te cura non pro studio ac diligentia, non est perpetuum. Hie certe vice
sed pro angore aoimi, accipiatur. unius malim, quam vicem uiiius, exani-
Verum quoque redundabit adver-
sic mes pro eo quod est consternati ob
h'mm nondum, quandoquidem Lie do- sortcm superstitis Horatii. Vox eniui
lor ex certa servitute apud Romanos exanimis et exanimatus facilius cum
augendus potius fuisse videtur, quam ablativo jungilur ut apud Cicer. pro
:

eximendus tempore, (nisi admodum Milone n. 62. ' Nulla conscientia ex.
longo.) animatus.'
LIB. I. CAP. 25. 247
integer fuit/ ut universis solus nequaquam par, sic adver-
sus singulos ferox. Ergo, ut segrcgaret pugnam corum,^
capessit fugam, ita ratus secuturos, ut quemque vulnere
affectum corpus sineret.' Jam aliquantum spatii ex eo lo-
co, ubi pugnatum est, aufugerat, cum respiciens videt
magnis intervallis sequentes unum baud procul ab sese
:

abesse. In eum magno impetu rediit 7 et dum Albanus :

exercitus inclaraat Curiatiis, uti^ opem ferant fratri, jam


Horatius, caeso hoste victor, secundara pugnam petebat.
Tum clamore, qualis ex insperato faventium solet, Romani
adjuvant railitem suum : et ille defungi praslio festinat.
Prius itaque, quam nee procul aberat, consequi
alter, qui
posset, et alterum Curiatium conficit. Jamque, eequato
Marte, singuli supererant j sed nee spe, nee viribus pares.
Alterum, intactum ferro corpus et geminata victoria, fero-
cem in certamen tertium dabant:"' alter, fessum vulnere,
fessum cursu trahens corpus, victusque fratrum ante se
strage, victori objicitur hosti.* Nee illud praslium fuit. Ro-
manus exultans, * Duos,' inquit, * fratrum manibus dedi
tertium causae belli hujusce," ut Romanus Albano iraperet,
dabo.' Male sustinenti arma gladium superne jugulo defi-

" Non vulneratus erat. v Ut separatbn cum unoqiioque illorum dindcaret.


' Prout cuique permitteret corpus debilitatum vulneribus,
" Audaciurem ad tertiam pugnam dua res efficiebant : corpus nempe sine vul'
were, ac victoria duplex,

ad Drak.— 8 Ut Gronov. Doujat. Cievier.— 9 Vett. lib. propius. Vid. inf. et

NOTiE
^ In certamen tertium dabanti Hy- Albani ; sed propter imperium. Nee
pallage nam revera ipse Horatius
: facile intellexeris qnid siguificent
intactum corpus et geminam victo- liasc, tertium causam belli dabo. Recte
riam afFerebat ad tertium boc certa- itaque correxit Gronovius, tertium
"len. caus(B belli hujusce, ut sensus sit, pri-
' Victori objicitur hosli]Huic per- ores duos Curiatios singulorum fra-
similis historia ex Demarati 2. rerum truniManibus inferias dedi; tertium
Arcadicarum lib. refertur a Plutarcho hunc impendam in causam belli, qu*
32. cap. parallel. est uter populus imperet : tertius
" Tertium causa belli hujusce} Lege- caesus efficiet ut causam obtineani
batur antea caMsa>«. Verum non prop- Romani.
ter Curiatium bellabant Romani et \
I

248 T. LI VI

git: jacentem spoliat. Roraani ovantes ac gratulantes Ho-


ratium accipiunt; eo raajore cum gaudio, quo prope 9 me-
tuni res fuerat/ Ad sepulturam inde suorum nequaquam
paribus animis vertuntur ; quippe imperio alteri aucti, al-
teri ditionis alienae I'acti. Sepulcra extant, quo quisque
loco cecidit. Duo Romana uno loco propius Albam, tria

Albana Romam versus ; sed distantia locis, et ut *° pugna-


tura est.
26. Priusquam inde digrederentur, roganti Metto, ex foe-

dere icto quid iraperaret, imperat Tullus, utijuventutem in


arrais habeat : usurum se eorum opera, si bellum cum Vei-
entibus foret. Ita exercitus indedomos abducti. Princeps
Horatius ibat/ trigemina" spolia prae se gerens: cui soror
virgo, quae desponsa'* uni ex Curiatiis fuerat, obvia ante
portara Capenam ^ fuit: cognitoque super humeros fratris
paludamento sponsi/ quod ipsa confecerat, solvit crines,*'

Not, Var.— 10 Ut et Edd. a Basil. 1635. ad Crevier.


11 Tergemina Edd. ante Drak. — 12 ' Plerique ^desponsata minus recte.'

NOT^
'^
Quo prope [propius] metum res fu- ob lionorem victorias in uibem legrc-
erat] Non paiici codices Mss. cum diebatiir, et ceteros anteibat.
priscis editionibus prope metum, quod ^ Ante portam Capenam] Porta ui-
Gronovio placet, idqiie ut intelliga- bis qua ibatur ad oppidum Capenam,
tur, dividi jubet majore in magis mag- ex eo dicebatur Capena ; hodie porta
no, ut ad praspositionem subau-
/>ro/)e Santi Sebastiani.
diri etiani possit magis. Sic Tacitus » Paludamento sponsil Nomen pa-

Annal. vi. 'Tanto acceptius in vul- hidamenli inde Varro deducit lib. vi.
gum, quanto modicus privatis Epdifi- de Ling. Lat. quod eo induti conspi-
cationibns;' id est, tanto magis ac- ciuntur et fiunt palam. Paludamenta
ceptum, quanto ille modicus. Alia autem ex eodeni, ct Festo lib. xvi.
ex eodem Tacito et Seneca exeinpla dicuntur omnia militaria insignia et
Gronovius adducit. Verum non sem- brnamenta. Nonius cap. 14. pro veste
per Livio cum iilis convenit in forma militari accipit, quae post Clilamys
loquendi et planius erit eo majore
; appellata : qua significatione hie su-
cum gaudio, quo propius metum resfue- mit Livius. Proprie tamen, auctore
rat : (siquidem ita sciiptuni habet Isidore lib; xix. Origin, c. 24. post
vetus liber, ut Sigonius testatur :) id Tranquiilum in Caes^re, paludamen-
est, quo magis metui vicina res fue- tum erat pallium bellicum imperato-
rat, propiusque accesserat ad imperii rum, cocco purpuraque et auro dis-
amitteiidipericnluni. tiuctum.
y Princeps Horatius ibat] I'rimus ^ Solvit crines] Ut in dolore ct luc-
LIU. J. CAP, 26. 249

et flebiliter nomine sponsum mortuum ' appcllat. Movct


fcroci juvcni anirnum comploratio sororis in victoria sua
tantoque gaudio publico. Stricto itaque gladio, simul ver-
bis incrcpans, transfigit puellam. * Abi hinc
cum imma-
turo amore* ad sponsum,' inquit, ' oblita fratrum mortuo-
tum vivique, Sic eat/ quaecumque Romana
oblita patricC.
lugebit hostem.''' Atrox visum id facinus Patribus plc-
'^

bique sed recens meritum facto obstabat.^ Tamen rap-


:

tus in jus ad regem.^* Rex, ne ipse tam tristis ingratique


ad vulgus judicii, aut, secundum judicium,'^ supplicii auc-
tor esset, concilio populi advocato, ' Duumviros,'° inquit,

* Amoi'e intempestifo.
' Ita pcrcat.
<*
Judicii apud populum odiosi, et supplicii post sententiam sumendi.

Slroth. — 13 ' Vett. libb. qucccutique Romanum lugebit hoslem. placet.' Sigon. —
NOTiE
tu mos est, quemadmodiim apnd O- f
Raptus in jus ad regem'] Sumitur
vid. lib. I. Tiist. eleg. 3. ' Ilia etiam bic jus tigurate pro loco ubi jus red-
ante lares spaisis prostrata capillis.' ditur. Hoc primuni Romze de par-
Sic et supra Sabinae, cap. 13. ricidio capitale judicium fuit.

Flebiliter sponsum mortuuni] Ejus


<= * A. U. C. 92.
oiationeni qua in fratrem cum indig- s Plura fuere Duum-
Duumviros'\
natione invebitur, fratrisque irati non virorum genera. Hi sunt Duumviri
improbabile oinnino responsum, vide Capifales, qui in id extra ordinem
apud Dionys. creal)antur, ut de perduellione above
QucEcumque Romana lugebit ftos-
**
crimine cognoscerent, quod in causa
tem'\ Vulgati libri qucccumque Roma- M, Manlii factum lib. vi. c. 20. vide-
vum: quod, quamvis Sigonio probetur, bimus. Neque enim ordinarii eam in
vix Latinum est, Romanum hostem, rem magistratus erant. Alias creali
Ytro hoste Romanorum : et quae exem- hac de causa Quaestores parricidii,
pla illam loquendi forniam probare ac Triumviri rerum capitalium, ut
videbantur, omnia corrupta esse os- babemus ex Pomponio Jurisconsulto
tenditGronov.ideoque Rhenanum se- lib. II. de Orig. Jur. § 23. et 30. Con-
qnitur, cui placet qucecumque Romana, sulatu tamen Ciceronis, cum C. Ra-
nt in Borbetomagensi aliisqne scriptis birius manu sua Saturninum Tribn-
melioris notae codicibus legitur. num plebis necasset. Duumviri creati
Recens meritum facto obstabati De-
^'
sunt a praetore, C. et L. Caesares, qui
cus recens praBclarae victoriae, qua de ejus perduellione jiidicarent a ;

Horatius optinie de populo meritus quibus ille damnatus, provocavit ad


fuerat, retundebat, nt ita dicani, atro populum, et, defendente consule, cu-
citatem capitalis facinoris, occisae sci- jus orationem babenins, absolutus est,
licet sororis. nt Dion Cassias memorat.
Delpk. et Var. Clas. Livius. X
250 T. LlVIl

* qui Horatio perduellionera judicent,^ secundum legem '

facio.' Lex horrendi carminis ^ erat '+ ' Duumviri per :

duellionem judiceut. Si a Duumviris provocarit,' provo-


catione certato :' si vincent,'" caput obnubito :''
infelici ar-

* Persequatur appellationem reus.

1 Vulg. lex horrendi criminis erat. — 15 * Suspicari possis abiindare ret ea

NOT^
•>
Horatio . . .judicenf] Sic 1. xxxvi. quod erat delictum, a magistratu vin-
' Sempronius perdiiellionis se judi- dicaudum erat: quasi sic Horatius
care Cn. Fulvio dixit;' iibi *judi- non solum parricidium, sed quodam-
care alicui' antiquo more dictum est, modo majestatis crimen admiseril.
Greecornm quodammodo imitatione, Horatio perduellionem judicent] Hoc
qui Kplveiv (quod proprie significat est, qui judicent, in causa Horatii,
'judicare') dicunt pro diem dicere. an sit instar perduellis, seu hostis,
Hie paiiter Hellenismus est, quo habendus, ac proinde occiilendus.
daudi casus pro genitivo ponitur : nt Perduellionis crimen tunc dicebatur
sit Horatii perduellionemjudicent. Ne- quodvis flagitium cui pcena capitis,
que vero de dicenda die, sed de judi- quasi facto cuipiam bostili, imposita
cando agitur, Hinc liquet judicare erat. Postea perdnellio dictum est
cum dativo jungi, etiam cum signifi- crimen majestatis. Glossae Veteres:
cat jus dicere alicui, ejus causam ' Perduelliones,
ol Karh, rod ^iinov rwv

eognoscere, ilium condemnare qua : 'P!vfj.al(tiv PovXevSnevoi ^ Kara ^aatXicov.'


forma loquendi utitur vulgata in psal- Vide et G. I. Vossium in Etyraol. ad
tnis, non semcl. vocem '
belliim.' J. Clericus.
Perduellionem] Perduellis apud an- ' Secundum legem'\ Leges in genere
tiques dicebatur, quem postea hos- dixit Dionysius, quae nemini quen-
teni vocarunt : hodie perduellis, sen quam indemnatum occidere permit-
perduellionis reus proprie habetur, tunt. Glareanus a Romulo latam ex-
qui hostili auimo adversus rempubli- isliniat: Velcurio inter Numje insti-
cau), vel principem, animatus est. tuta legesque vigesimo primo loco
Ejusmodi autem criminis reum ideo recenset, homicidium capite punien-
esse actum Horatium censet Paul. dum, et caedem civis pro parricidio
Manut. quod Numa parricidium quod- babendam.
vis in cognates aut affines voluerit es- ''
Horrendi carjninis^ Carmen ap-
se perduellioneni. Sigenius autem pellat concepta ilia legis verba, Duum-
non aliam ejus rei causam afferri pos- viri perduellionemjudicent, quemadmo-
se putat, quam quod Horatius in cen- dum accipi bee nomen jam obser-
spectu regis, vel populi Romani, ho- vavi.
minem interfecerit, quo facto civita- 'Si a Duumviris provocarit] Reus
tisimnainuta majestas videbatur. Vel- ad populum.
curio perduellionem idcirco did vult, ™ Si Vincent] Duumviri apud po-
quod contra Remp. heec ca^des facta pulum, qui eorum sententiam confir-
esset, Horatio supplicium privata maverit.
auctoritate irrogante sorori ; cujus si " Caput obnubito] Caput damnati
LIB. r. CAP. 2G. 251

bori-^ restc suspendito : verberato'' vel intra pomoerium/


vel extra pomoerium.' Hac lege duumviri crcati, qui se
absolvere non rebantur ea legCj'^ ne innoxium quidem,
posse. '*^ 1 Cum
condemnassent ; turn alter '7 ex his, * P.
Horati, perduellionemjudico,'? inquit. 'I, lictor, col-
tibi

liga manus.' Accesserat lictor, injiciebatque laqueura.


Turn Horatius, auctore Tullo, clemente legis interprete, ^

*
Provoco,' inquit. Ita de provocatione '^
certatum ^
ad
populum est. Moti homines sunt in eo judicio, maxime P.
Horatio patre proclamante, se filiara jure caesam judicare. *

f Ad stipiteyn.
f Ascribo tibi crimen majestatis, te pronuntio reum parricidii.


F. Gronov. IC Onines edd. penes nos minorem distinctionem ha-
Itge.' J.

bent post /wsse. 17 Malit Rupert. Cum condemnasse7it evm vel rew/n, alter,
S^c. — —
18 Quidara legunt ita vel itaque provocatione, 19 Conj. Rupert, incedere.

NOTiE
vela, aiit obtege, per Lictorem tu qui reum confessum, convictumque, par-
damnasti. Obnubere anteni et nubere ricidii damnare, nulla distinctione
veins verbuin (unde nubes, et nup- admissa, jure, an injuria id fecissel.

tiie) pro eo quod est tegere, velare. Clemente legis interpreted Inter-
" Verberato'] Soiites, sive securi pretem dicit, quod velut internun-
percutiendi, sive snspendio, aut quo tium egerit inter reum et legem, mo-
alio suppllcio nocandi, virgis prius nito Horatio quid per eam liceret.
caedebantnr more Romano. Alioqui nihil hie opus interpretatione,
p Vel intra pojnoerium'] Non frustra quasi in re dnbia, cum lex ipsa pro-
liaec quod nonnulla essent,
adjecta : vocare periiiitteret.
quae intra urbem non poterant rite ' Ita de provocatione certatumi Fce-
peragi. dum hie arguit mendum
Tanaq. Fa-
1 Ne innoxium quidem, possel Quid- ber, et quia paulo ante dictum est,
lii absolvere possent, si judices crea- provocatione certato, vult Iiic quoquc
ti ? Aut quomodo innoxius esse pote- legi, Itaque provocatione certatum, de-
rat Horatius, qui indemnatze sorori leta praepositione.At mihi retinenda
necem palam intulerat? Poterat lilc videtur lectio vulgaris, cujus alium
quidem innoxius haberi, si soror jure sensum esse posse fatetur Faber : ut
caesa judicaretur. Sed Duumviri sic voluerit Auctor, post vel propter pro-
legem interpretabautur, quasi ex ea vocationem Horatii, certatum fuisse
non de jure, sed de facto cognoscen- apnd populum in comitiis inter ipsnm
di potestatem accepissent idque dun- : et Duumviros a quibus appellaverat.
taxat judicare deberent, an perduel- Atqne hoc primum est capitalc po-
lionis, sive quod aliud atrox et per- puli judicium.
duellioni non dispar, crimen conimis- ' Filiamjure ctesam'\ Patris prasjn-
sum esset ; et sic, iit ait Gruterus, dicium maximi ponderis fiiit, turn ex
252 T, Livii

Ni ita esset, patrio jure " in filium animadversurum fuisse.


Orabat deinde, ne se, quem paulo ante cum egregia stirpe
conspexissent, orbum liberis facerent. Inter haec senex,
juvenem araplexus, spolia Curiatiorura fixa eo loco, qui
nunc Pila Horatia " appellatur, ostentans, ' Hunccine,' aie-
bat, * quem modo decoratum ovantemque victoria inceden-
tem '9 vidistis, Quirites, eum sub furca vinctura inter ver-
bera et cruciatus videre potestis? quod vix Albanorum
oculi tam deforme spectaculum ferre possent. I, lictor,

colliga raanus/ quae paulo ante armatae imperium populo


Romano pepererunt. I, caput obnube liberatoris ^° urbis hu-
jus : arbori infelici suspende : verbera, vel intra pomoerium,
modo inter illam hostium
pilam vel extra
* ^ et spolia ;

pomoerium, modo intra^ sepulcra Curiatiorum. Quo enim


ducere hunc juvenem potestis, ubi non sua decora eum a
tanta foeditate supplicii vindicent ? Non tulit populus '

nee patris lacrymas, nee ipsius parem in omni periculo


animum absolveruntque admiratione magis virtutis," quam
:

jure causae. Itaque, ut caedes manifesta aliquo taraen pia-

—20 Idem conj. liberatori. — 1 Vulg. iriter ilia pila. —2 '


Inter. Intra Edd. om-

NOTiE
jure patriae potcstatis; turn quod qui Sed spoliis vetnstate consumtis, co-
vindex esse debuerat filia;, csedem lunieila remans! t ad tempus Halicar-
ejiis probabat. nassei, posita in angulo a quo altera
" Patrio jure} Patria potestas, qua fori basilica incipiebat.
parentibus jus vitas ac necis in iibe- y /, Lictor, colliga inanus'] Repetun-
ros erat, licet duodecim tabulis san- tur ad invidiam verba Duumviri ju-
cita, tamen vetustior erat his legi- bentis de more vinciri nocentem, de
bus apud Romanes, a Romulo nempe quo suuiendum esset supplicium.
constituta. Neque jus illud parenti- ^ Inter illam pilam [inter ilia pila]
bus ademtnra a Numa quamvis post : Nee pilum in ueutro genere pro co-
permissas filio a patre nuptias, qui- lumna alibi facile occurrit: et Diony-
bus uxorem sacrorura bonorumque sius unius tantum pilae HoratijE me-
imposterum participem erat habitu- minit. Quid si inter ilia piles spolia
Ills, jus filium deinde vendendi abs- hostium? id est, ad vel juxta ilia spo-
tulisse patri perhibeatur a Diony- lia hostium affixa pilae.
^io ; qui de hac re tota late disserit * Admiratione magis virtutis'] Inge-
lib, n. niose Floras ' Citavere leges nefas :
:

" Pila Horatia'] Columella fuit, cui sed abstnlit virtus parricidam, et fa-
affixa fucrunt Curiatiorum spolia. cinus intra gloriam fuit.'
LIB. I. CAP. 27. 253

culo lueretur, irapcratum patri,'' ut ' filium cxpiaret pe-

cunia publica. quibusdani piaciilarlbus sacrificiis


Is,
factis, quae deinde genti Horatiae tradita sunt, transmisso

per viam tigillo, capite adoperto, velut sub jugum*^ misit


juvenem. Id hodie quoquc* publice semper refectura
manet. Sororium tigillum "*
vocant. Horatiae sepul-
crum,^ quo loco corruerat iota, constructum est saxo qua-
drate.
27. Nee diu pax Albana* mansit.
Invidia vulgi,*^ quod
tribus commissa fuerit,'' vanum
militibus fortuna publica
ingenium dictatoris corrupit ;* et, quoniam recta consilia
baud bene evenerant, pravis reconciliare popularium animos
coepit. Igitur, ut prius in bello pacem, sic in pace bellum

''
Albanorum cum Romanis fadus.

nes prater Crevicr.' Stroth.—i Ul del. Edd. a Gnit. ad Drak.—4 J. F.


Gronov. et Diik.nialebant li. I. et v. 27. pr. Iiodieque.

NOT^
''
Imperatum patri] Ha;c jussu regis •^
Sororium tigillum] Tignum illud
a Poiuificibiis cnrata Dionysiiis tra- sen lignum infixuni duobus adversis
dit : a quibiis posita; ara; duae, altera parietibus, una cum aris, adhue tem-
JiiDoni ciii jura Sororia Ciirae ; altera pore Augusti visebatur in Angiportu
Jano patrio nuniiui, ad quas Horatiae qui ducit a Cariuis ad Cyprium vi-
et Curiatiortim manes vocati. cum.
<=
Velut sub jugum] Cur ita ? Quia, ' HoraticB sepulcrum] Scribit Dio-
opinor, perduellis sive hostis pronun- nysius earn fuisse patris Horatii sive
tiatus a Duumviris fuerat Horatius duritieni in filiam, sive caritatem in
hostes vero devicti sub jugum mitti patriam, ut nee illius cadaver do-

solebant. Hoc itaque servitutis ex- mum referri, nee majorum monu-
teriiae imitamento, satisfactuni aliqua- mento inferri permiserit, aut solen-
teiius judicio Duumvirorum videri vo- nibus exequiis eam dignatus
sit sed :

luit Horatius pater.


Moris enim Ro- destitutam cura domestica, eo loco.
mani fuisse videtur, ut civi de cujus ubi confossa fuerat, lapidibus, glebis-
capite judicium erat perduellio ante que a pratereuntibus obrutam, quae
judicaretur, id est, perduellis sive prima ipsi scpultnra.
hostis patriae pronuntiaretur eoque : ^ Metii Dictatoris
Invidia vulgi]
nomine civium numero exemtus, at- Albani ingenium instabile perverti
que in peregrinitatem redactus, sup- se passum est, ob invidiam et odium,
plicio afficeretur. Nam de cive Ro- quo apud plebem suam laborabat, eo
roano capitale supplicium aliter su- quod totius populi sortem tribus Cu-
mere non licebat, queraadraodum Rae- riatiis commisisset.
vardus probat ad leges xii. tab. * A. U. C. 95,
254 T. Livii

quaerens, quia suae civitati animorum plus, quam viriuni,


cernebat esse, ad bellum palam atque ex edicto*^e gerun-
dum alios concitat populos : suis per speciem societatis
proditionem reservat. Fidenates, colonia Romana,'' Vei-
entibus sociis consilii assumtis, pacto transitionis Albano-
rum' ad bellum atque arraaincitantur. Cum Fidenag aperte
descissent, TuUus, Metto exercituque ejus ab Alba accito,
contra hostes ducit. Ubi Anienem transiit, ad confluentes
coUocat castra. Inter eum locum et Fidenas Veientium
exercitus Tiberim transierat. Hi et in acie prope flumen
tenuere dextrum cornu : in sinistro Fidenates propius
monies consistunt. Tullus adversus Veientem hostem di-
rigit suos Albanos contra legionem Fidenatium coUocat.
:

Albano non plus animi erat, quam fidei.' Nee manere ergo,
nee transire aperte ausus, sensim ad montes succedit. Inde,
ubi satis subisse sese ratus est, erigit totam aciera ;
* fluc-
tuansque animo, ut tereret tempus, ordines explicat. Con-
silium erat, qua fortuna rem daret, ea inclinare vires.' Mi-
raculo primo esse Romanis, qui proximi steterant, utnudari
latera sua sociorum digressu senserunt inde eques citato :

equo nuntiat regi, abire Albanos. Tullus in re trepida


duodecira vovit Salios, fanaque Pallori ac Pavori. Equi- *

tem/ clara increpans voce, ut hostes exaudirent, '


redire in

' Promissa Albanorum defectione a Romanis ud Fidenates et Veienies,


* Totum- exercUum in locum editum adducit.
' Copias suas in earn partem inclinare, cuiforsfaveret.

H Conjicit Baner.fuemt — 6 'Plane legenduni ex indicto, (quod


autfuisset.

NOT^
g Ex edicto] Edicta sunt jussa prin- quod illi pro illatis injuriis satisfacere
cipum, aut niagistratuuiu, publice detrectassent, et nihil sibi cum Ro-
proposita ut omnibus innotescant. nianis post mortem Romuli commune
An ex indicto, ut notetur ritus indi- esse declarassent. Dionys.
cendi solenniler belli ? • Aon plus nnimi erat, quam /idei]
''
Fidenates, colonia Romana'] Romu- Nee satis fidi Romanis erant Albani
luscoloniam Fidenas deduxerat post ad permanendum in porum societate:
tertium cum Fidenatibus bellum. nee animorum satis liabebant ad de-
Nam hie quartiim inchoatur, ad quod sciscendum aperte ab ipsis.
gereudum se comparaverat Tullus,
LIB. 1. CAP. 28. 255

praeliura' jubet: ' nihil trepidationc opus esse: suojussu


circuraduci Albanum cxcrcitum, ut Fidenatium nuda tcr-
ga invadant.' ^ Idem imperat/ ''
ut hastas equitcs cri-

gere jubeat. Id factum raagnae parti peditum Romano-


rum conspectura abcuntis Albani exeicitus intcrsepsit.
Qui viderant, quod ab rege auditum erat, rati,"' eo
id,

acrius pugnant. Terror ad liostes transit et audivcrant :

clara voce dictum, et magna pars Fidenatium, ut qui


coloni additi llomanis essent,' ' Latine sciebant. Itaque,
ne subito ex coUibus decursu Albanorum intercludercntur
ab oppido, terga vertunt. Instat Tullus, fusoque Fide-
natium comu, in Veientem, alieno pavore perculsum, fcro-
cior redit. Nee illi tulere impetum sed ab eftusa fuga :

flumen o])jectum a tergo arcebat. Quo postquam I'nga

inclinavit, alii, arma foede jactantes, in aquam caeci rue-


bant ; alii, dum cunctantur in ripis, inter fugae pugnaeque
consilium oppressi. Non alia ante Romana pugna atro-
cior fuit.
28. Tum Albanus exercitus, spectator certaminis, deduc-
tus in campos. Mettus Tullo devictos hostes gratulatur,'"

"• Qui Roinanorum conspexerant Albanorum discessum, persuasi verum esse

quod audierant a rege diet.

eliam conj. Doiijat. et Duk.)' Idem. Crevier. legit gerendum. 7 Vulg. in- —
vudat.—S Legendiim monet J. F. Groiiov. Inde imperat, vel Eidem impcrat.

Eidem imperat nialit Rupert. 9 Ut quels c. a. Romaniessent, conj. Tan. Faber.
Vid. inf. et Not. Var.

NOTiE
^ Idem imperat] Tullus equiti qui secntus fuerat, ct sibi attribufum ab
Albanorum discessum nuntiaverat. ro equitatum sub occasum Solis rc-
'
Qui culoni additi Romnnis essent] duxerat in rastra Romana. Tullus
Tan. Faber, ut queis coloni additi Ro- aulem intra Veientiuni Vallum usque
nmni essent. Forte verior scriptura ad piimam vigiliammansit, ubi post-
sensu eodem, ut qui coloni additi e quani, inqiiisitioiie ex captivorum no-
Romanis essent, id est, quorum pleri- bilissimis liabita, de Albanorum de-
que erant coloni Fidenas deduct! e fertioue, Metii aliorumque primatuui
numero civium Romanorum. eam in rem in consiliis certior fartus
n>
TuUo devictos hostes gratulatur] est ; inde nocte cum fidissi-
Urbem
rriu5, ut fidam Romanis operam se mis pioperat, convocatoque Senatu,
prspstare ostendercf, Melius fugien- cum ceteri, nc irritatis Albanis lios-
tes Fidenates acriter Tullijussu per- tium numerus augeretur, ancipitcs
256 T. Livii

contra Tullus Mettum benigne alloquitur. Quod l)ene ver-


tat, castra Albanos Romanis castris jungere jubet sacri- :

ficium lustrale diem posterum parat. Ubi illuxit, pa-


" in
ratis omnibus, ut assolet, vocari ad concionem utrumque
exercitum jubet. Preecones, ab extremo orsi, primes ex-
civere Albanos. Hi, novitate etiam rei moti, ut regem Ro-
manum concionantera audirent, proximi constitere. Ex
composito armata circumdatur Romana legio."° Centurio-
nibus datum negotium erat, ut sine mora imperia exeque-
rentur. Turn ita Tullus infit Romani, si unquam ante
:
*

alias ullo in bello fuit, quod primum Diis immortalibus gra-


tias ageretis, deinde vestrae ipsorum virtuti, hesternum id
praelium fuit.'° Dimicatum est enim non magis cum hos-
tibus, quam, quae dimicatio major atque" periculosior est,
cum proditione ac perfidia sociorum. Nam, ne vos falsa
opinio teneat, injussu meo Albani subiere ad montes nee :

imperium illud meum, sed consilium et imperii simulatio


fuit ;
P ut nee, vobis ignorantibus deseri vos, averteretur a

" Milites Romani circumfunduntur, et Albanos amiiunt.

10 Conj. Rupert, hestemo in pralio fuit. — 11 Ac Edd. ante Drak. — 12 Met'


NOT^E
haererent ; ipse Albam dirncndani, statim edixit ut milites ad concionem,
civesque Romam transferendos cen- positis armis, convenirent: clam ni-
ne quid imposterum novate pos-
siiit, hilominus jussis fortissiniis suorum,
sent; ac rei exequendae rationem ut brevem gladiumsub vestibusaffer-
aperuit: turn facto secundum ejus rent. Dionys.
sententiam Senatusconsulto, in castra " Sacrificium lustraW] De hoc sa-
reversus ante lucem, M. Horatinm crificio infra c. 44.
Curiatiorum victorem cum copiis Al- ° Romana
Pro legionibns, le-
legio]
bam mittit. Turn Tribunos et Cen- gionem dixit plures enim
jam turn
:

turiones monet quid facto opus: ac fuere legiones, quarum et paulo post
paulo post adveniente gratulationis auctus ex ipsis Albanis numerus, c.
causa Metio, ab eo postulavit ut no- 30.
mina sibi scripta daret Albanorum p Sed consHiu77i .. .fuit] Sed menm
quorum niaxime egregia in praelio fuit stratagenia et commentum belli-
fnisset opera, quasi eos remuneratu- cum: cujusmodi astutiarum utilissi-
rus. Qua spe Melius fidissimos, et ma exempla collegerunt Polyaenus
secreti participes in tabella notatos Graece, Frontinus Latine.
obtulit, ut Tullus conjecerat. Hie
LIB. I. CAP. 28. 257

certamine animus ; et hostibus, circumveniri sc a tcrgo


ratis, terror ac fuga injiceretur. Nee ea culpa, quam arguo,
omnium Albanorum est. Ducera secuti sunt ut et vos,"^
:

si quo ego inde agmen declinare voluissem, fecissctis. Met-

tus ille est ductor itineris hujus,Mettus idem hujus machi-


nator belli, Mettus foederis Romani Albanique ruptor. Au-
deat deinde talia alius, nisi in hunc insigne jam documen-
tum mortalibus dedero.' Centuriones armati Mettum '*

circurasistunt. Rex cetera, ut orsus erat, peragit :


* Quod
bonum, faustum, felixque sit populo Romano ac mihi vo-
bisque, Albani ;
populum omnem Albanum Romam tradu-
cere in animo est ; civitatem dare plebi*/ primores in Pa-
tres legere unam urbem, unam rem publicara facere. Ut
;

ex uno quondam in duos populos divisa Albana res est, "*

sic nunc in unum redeat.' Ad haec Albana pubes, inermis


ab armatis septa, in variis voluntatibus,* communi tamen
metu cogente, silentium tenet. Turn TuUus : Mette Fuf- '

feti,' inquit, * si ipse discere posses fidem ac foedera ser-


vare, vivo tibi ea disciplina " a me adhibita esset. Nunc
quoniam tuum insanabile ingenium est, at tu tuo supplicio
doce humanum genus ea sancta credere," quae a te violata
sunt. Ut igitur paulo ante animum inter Fidenatem Ro-
manamque^ remancipitem gessisti, itajam corpus passim
distrahendura dabis.' Exinde, duabus admotis quadrigis,

" Ejus rei prcBcepta. p Inter Fidenatium et Romanorum partes.

<?<m del. Grnt. Gronov. Doujat. Addidit Drak. Vid. Not. Var.— 13 Vid.

NOT;E
1 Nee ea culpa . . omnium Albano-
. ma condita est, ex Albanis niaxiniam
rum] In socios tamen proditionis partem constans, et vere Albanorum
Tullus animadvertit. colonia.
"^
Civitatem dare plebi] Non tantum • In variis volu7it(iti I/US'] Cum aliis

civitatem in tribus et curias Romanas non displirerent oblatae a Tullo con-


ascitis Albanis se daturum promisit ditioues, plurcs siium patrizeque ca-
Hostiiius: sed et egenis praedia de sum vehemcuter dolerent.
publico divisurum, qua re laeti pleri- " Ea sancta credere'] Fidem neiDpe
que minus de Metio fuere soliciti. ac fredera jurejurando sancita.
* In duos populos] Cum scilicet Ro- " Admotis quadrigis] Hoc suppUcii
258 T. LIVII

in currusearum distentura illigat Mettum. Deinde in di-


versum iter equi concitati, lacerum in utroque curru cor-
pus, qua inhaeserant vinculis membra, portantes. Aver-
tere '^ ^ oranes a tanta foeditate spectaculi oculos. Pri-
mum ultimuraque apud Romanos illud supplicium
exempli^ parum memoris^ legum humanarum'* fuit. In
aliis gloriari licet, nulli gentium mitiores '^
placuisse poe-
nas.
29. Inter hsec jam praemissi Aibam '^ t erant equites, qui

Not. inf. — 14 Emendat Beatus Rbenanus Romanarum pro huTnanarum.

NOTyE
genus legiimis apnd Plutarchum par- us Aiictori convenit.
all. c. 13. inventiim esse ab Hercule, •*
Legum humanarum'} Rhenaniis
qui cum Pyrechmen Eiiboeae regain cogitanduni ait num scribi possit le-
bellum Bceotis inferentem vicisset, gum Romanarum : enim 'in
seqiiitur
eum pnllis eqiiinis alligavit, in duas &c. IdSigonionon
aliis gloriari licet,'
partes distraliendum. Melius Fuffe- placet quod turn a veteribus Mss.
:

tins prius flagris laceratus, longis de- turn a Varrone dissideat, qui ita scri-
inde loris, bine bracbiis ad alteram bit: Metium Fuffetium propter per-
'

bigam, vei quadrigam, inde pedibus fidiam interfecit, paene iniperiosius,


ad alteram revinctis, cum equos auri- quam humanius.' Potest et huma-
gse agerent in contraria, discerptus nas leges Aucfor infellexisse, non
raptatnsque est. tantum ad honiinem pcrlinentes, eed
> Portantes. Avertere [Portantes ad bumanitatem tempewatas.
avertere} Quidam sic distinguunt, ut <=
Mitiores] Crux tanien, aut e Tar-
vox portantes fioldl periodum, et sic peia rupe, post crudeles virgarum
supplendnm erit verbum, veluti visi flagrorumve laniatus, in praeceps de-
sunt ; vel potius concitati sunt. Alii jectio, non adeo mitia supplicia sunt,
continuate legunt, ut equi concitati, ut de eorum levitate gloriari opor-
4"t". membra portantes averterint omnes teat.
oculos. Qua ratione Glareanus raa- t Albam] Mendum hie erat in Gro-
vult omnium (niniirum oculos) quam novianis editionibus, quae babebant
omnes. Qua ratione si quis deleve- Albani. Data opera hoc a J. F. Gro-
rit nomen oculos, nihil ad sensum de- novio mutatum existimabam, cum in
esse comperiet. erratorum indice non extaret. Sed
2 Supplicium ... exempli] Exemplum res ipsa et alix editiones incuria tan-
hie sumi videtur pro modo rei agen- tum mendum hoc ejus ediiiones inse-
da in iis quse docuniento esse pos- disse ostendunt; quam sane doctis-
sunt. simo viroexprobrarenolim; quis enim
=*
Parum memoris] Id est, parum in lalihus non peccat? Hunianitatem
cm amis, non soli<iti ut ' imniemor ; omneni exuerunt, qui ejiisuiodi pec-
herbaruui quos est niirata juvenca.' cata viris doclls exprobraut. J. Cle-
Exemplo tribuit per hypallagen, ricus.
quod proprie exempli, sive facti illi-
LIB. I. CAP. 29. 259

multitudinem traduccrent Roraam. Legiones dcinde duc-


tae ad diruendam urbem. Quas ubi intra vere portas, non
quidem fiiit turaultus ille, nee pavor, qualis captarum esse
urbiumsolet; cum, effractis portis, stratisvc ariete rauris,
aut arce vi capta, clamor hostilis et cursus per urbem ar-
matorura omnia ferro flammaque miscet: sed silentium
triste ac tacita moestitia ita defixit omnium animos, ut, praj

metu obliti,'^ quid relinquerent, quid secum ferrent, dcfici-


ente consilio, rogitantesquc alii alios/ nunc in liminibus
starent, nunc errabundi domos suas, ultimum illud visuri,'7<i
pervagarentur. Ut vero jam equitum clamor exire jnben-
tium instabat, jam fragor tectorum, quae diruebantur, ulti-
mis urbis partibus audiebatur, pulvisque, ex distantibus
locis * ortus, velut nube inducta omnia impleverat raptim, ;

quibus quisque poterat, elatis/ cum larem ac peuates tccta-


que, in quibus natus quisque educatusque esset, relinquen-
tes exirent; jam continens agmen migrantium impleverat
vias: et conspectus aliorum niutua miseratione integrabat
lacrymas. Vocesque etiam miserabiles exaudiebantur
mulierura prascipue, cum obsessa ab arraatis templa augus-
ta praeterirent, ac velut captos relinquerent Deos. Egres-
sis urbem Albanis, Romanus passim publica privataque

1 Adeo mentes omnium obstupefecit et consternnr/it, ut ob timorcm ne cogitareni

quidem quce sibi relinquendave, quae asportanda essent: sed non suppelente conailio,
se invicem interroganies, quid facto opus, Sfc.
''
Propere elatis its qua quisque pulerat efferre.

15 MuUi Edd. Albani. —


IG ' Verba pra metu obliti parum apta nam paiilo :

ante dixit, non fuisse pavoiem, sed silenliiim ac nirestitiani : unde forsan
scripsit, prcB nioerore obliti.' Duk. ' An leg. pwne mentis (ut al. sue) obliti, vel
pcene mente alienati .... deficiente consilio, quid relinquerent,' Sfc. Rupert.
17 ' Forte Livius scripsit, ultimum illas visuri, vel ultimum vale dicturi.' Idem.
Vid. Not. Var.

NOT/E
d Ultimum illud visuri] Videtiir Mu- apud Cic. in ad Att. 46. ' ex eo hoc
retus tanquani ex veteribus legi vo- primiini 13.'
]imse, illas visuri. Sed scripti edili- ''
Pulvisque e.r distantibus locis] Ex
que ante alteram Sigonii editionem ruinis scilicet pbuiuni divcrsis in lo-
oonstanter habent ultimum illud quod ; cis aedificioium.
Gallice dixeris cette demicrc fois, ut
— '

260 T. LIVII

omnia tecta adaequat solo, unaque hora quadringcntorum


annorum opus/ quibus Alba steterat, excidio ac ruinis dedit.
Templis tameii Deum (ita enim edictum ab rege fiierat)
temperatum est.
30, Roma interim crescit Albae ruinis. Duplicatur ci-

vium numerus. Coelius additur urbi mons ; ^ * et, quo fre-

quentius habitaretur, eam sedem Tullus regioe capit/ ibi-


que habitavit.'^ Principes Albanorum in Patres, ut ea
quoque pars reipublicae cresceret, legit Tullios, Servilios,'^

IS Ibiqiie deinde habitavit Gronov. Campan. Doiijat. Crevier. all. lO'Julios


Gronov. [Uoiijat.] Crevier. forsan lectius nam et Dionysins 'Jiilios' non
:

* Tullios' nominat. Sed Mss. fere onines,in quibus et Vindob. Tullios.' Stroth.
' Julias Sigon. recte forsan : sed vulgata lect. firmatur auctoritate libroriim.'

NOTtE
Quadringentorum annorum CPUs']
f B Coelius additur urbi nions'] Mon-
Imnio fere qiiingentorum ex Diony- tem Querquetulanum, a Coelo sive
sio, apiid queni Alba dicitur quingen- Ceelio Vibenna Etrusco, qui Romulo
tos, minus tredecini, annos habitata; auxilium contra Sabinos tulerat, CiB-
triginta oppidorum Latinoruni ma- lius dictus est. Eum Albanis Tullo
ter, et semper gentis ejus princeps Hostilio liabitandi causa concessum,
fuisse; tandemque solo aequata a no- et prolato pomeerio moenibus ab eo-
vissima coloniarum siiarum, et ipsius dem clausum censet cum Dionysio
adhuc s?eculo deserta permansisse. Livius : quod Strabo Anco Marcio,
Ex quibus colligere est excidium Al- Tacitus Tarquinio Prisco ascribit.
bae in annum saltem 14. Tiilli Hos- Habet hie mons ab occidente Subur-
tilii a Dionysio conferri, qui erit Ur- ram et montem Palatinum, a sep-
bis ex ejusdem calculo annus 95. At temtrione Carinas, Coeliolum, sive
Livius, ut Tanaqu. Faber notat, Vir- minorem Ccelium, et Esquilias, no-
gilium sequitur, qui a condita Alba ad menque adhuc retinel de illius ap- :

Romulnm annos trecentos statuit, pellatione postea urbis regio secunda


*Hie jam tercentum,' &c. Sed Potita Coelimontium est appellata,
non statim ab Alba condita, neque » A. U. C. 96.
ad Romuli regnum, annos, ni fallor, Eam sedem Tullus regia capit^
''

computat sed a morte Ascanii ad


: Romulus regiam in Palatio sedem
Romulnm natum, et sic quoque nu- delegerat.Numa in foro Romano,
merum longe miuorem ponit, sed ro- Tullus nunc in Coelio collocavit :

tundum. Vide supra c. 3. et 4. prius enim Tullus in foro Romano


Unaque hora quadiingentorum anno- habitaverat.
rum, fifc] Parva fuit urbs, si una hora ' Tullios IJulios,] Servilios'] Eadem
dirui potuit ; sed est hyperbole in nomina habet Dioiiysius Ju-
lib. iir.

hisce omnibus. Contra quadringentos lios, Servilios, Geganios, Metilios,


annos dixit pro quingentis, nt liquet Curiatios, Quintilios, Claelios. Pro
ex chronologia Dionysiana, quam Juliis apud Nostrum Tullii erant.
vide. J. Clcricus. Sed correxit Sabellicus. Et vero
LI«. I. CAP. 30. 2G1

Quintios, Gcganios, Curiatios, Cloelios : templumque ordi-


iiiab se aucto curiam fecit,'' quae Hostilia usque ad patrum
nostrorum ajtatem appellata est, et, ut omnium ordinum
viribus aliquid ex novo populo adjiceretur, cquitum deccm
turmas ex Albanis legit. Legiones et veteres codem sup-
'

plemento explevit, et novas scripsit. Hac fiducia virium


Tullus Sabinis bellum indicit," genti ea tempestate secun-
dum Etruscos* opulentissimae viris armisque. Utrimquc
injuriae factas, ac res nequicquam erant repetitae. Tullus
ad Feroniae fanum " mercatu frequenti negotiatores Roma-

* Proxune post Etruscos,

NOT^
Tiillii Cornicniani fnere, non Albani. totidem, id est, deccm tricenarias
Quinciilios per c scribi iiotat ex lapi- turmas ex Albanis legit. De niimero
dibus Capitolinis Sigonius. equitum cujusqne turmee Lips, de mi-
' Templumque curiam fecit] Cu-
. . . lit. Rom. lib. II. c. 6.
riae generum sunt aliae ubi
duoruiii : n* Sabinis helium indicit] Sextumiioc
sacerdotes rem divinam curarent, ut contra Sabinos bellum fuit. Narran-
'Curiae veteres:' aliaj ubi Senatus dum hie erat bellum adversus Fide-
huraanas, ut ' Curia Hostilia,' quae nates, qui fusi et obsessi sese dedere
duplex fuit ; sic dicta, quod earn pri- coacti, Tullo triumphum pepererimt,
nius aedificaverit Hostilius Rex. Auc- ut memorat Halicarnass.
tor Varro lib. iv. de Ling. Lat. qui " Ad Feronia fanum'] Feroniam
locum prioris indicat addit enim : nympbam Campanife vorat Servins,
ante banc rostra fuisse, vetera scilicet qua; et Libertorum Dea est, et nemo-
in comitio posita, quae pars fori Ro- rum ; sive virgo, sive Jovis Anxuris
mani. Templum autem idcirco dici uxor. Cluver. trium Italiae locorum
banc curiam puto, quod inaugurata meminit,quibus a Luco, vel Fano Fe-
esset : quemadmodum et rostra, de ronice nomen. Primum inagroPome-
quibus Noster lib. viii. cap. 14. Alia tiao fuit apud Volscos, quod Diony-
curia Hostilia in monte Coelio fuit, Lacedtemonioruu) Lycurgi
sius refert
ubi nenipe posterior Hostilii Regia, severitatem fugientium fuisse colo-
quo loco nunc Ecclesia SS. Joannis niam. Hi enim agrum, ubi appu-
et Pauli, teste Marliano; a quo ter- lerunt,Feroniam dixere, quod eos
tiam fuisse omissam queritur Godele- per mare ferri contigisset templum- ;

vaeus,eam quae in foro ad templum que DivEe Feroniae construxere, cui


Pacis, cum sit eadem ac prima. vota fecerant. Oppidum hoc in via
Decem turmas] Turma,ex Varrone
' Appia, vix tribus Tarracina milliari-
et Festo, quasi fcrwm dicta est, e in busdistans, nomen adhuc ex Ferrario
« abcunte 'Quod ter dcni equites
: inlacxi proximo sewat, Lagodi Ferona.
ex tribus TribubusTatiensium, Ram- Alter locus in agro Tuscite Lunensi,
nium, et Lucerum fiebant.' Cum inter Macra;, et Ami ostia: nunc
autem sub Ronnilotrecenti equites in vu\go Piclra sanla. In agro quoque
legionem scripti essent, nunc Tullus Etruriae Capeuate sub uionle Palis-
262 T. Livii

nos comprehensos qucrcbatur: Sabini, suos prius in lucura


confugisse' ac Romaj retentos. Has causae belli fercban-
tiir. Sabini, baud parum raemores, et suarum virium par-
tem Roma) ab Tatio locatam, et Romanam rem nuper etiam
djectione populi Albani auctam, circumspicere et ipsi
externa auxilia. Etruria erat vicina, proximi Etruscorum
Veientes. Inde, ob residuas bellorum iras maximc solici-
tatis ad defectionem animis, voluntaries traxere. Et apud
vagos quosdam ex inopi plebe etiam merces valuit." Pub-
lico auxilio nullo adjuti sunt. Valuitque apud Veientes
(nam de ceteris minus mirum est) pacta cum Romulo*°
induciarum fides.° Cum bellum -utrimque summa ope pa-
rarent,' vertique in eo res videretur, utri prius arma infer-
rent,occupat TuUus in agrum Sabinura transire. Pugna
atrox ad sylvam Malitiosam ^ f fuit. Ubi et peditum qui-

' Perfugisse ad Asylum.


* Stipendium eff'ecit ut egeni ex plebe impellerentur ad arma.

Rupert. — 20 Ant Romano ant Tullo legendnm.' Slroth. Romano ronj. Dnk.
'

Tullo Peiiz. — Pararetur Edd. a Paris. 1573. ad Crevier. — 2 Al. Malijcusam.


1

NOTyE
cornm Soracte, ad Tiberim, tenipliim Valuit. .pacta cum Romulo induci-
.

Feroniae fuit, inclytnni divitiis, ubi arum fides] Atqui snb hoc ipso Tnllo
liodie Fiano. De hoc Livius, itemqne memorat Livins c. 27. et seq.
fractani
accipiendns Dionys. lib. in. cum ait, Aut ergo memoria hie euni fefellit,
fanuni esse quod Sabinis aeqne ac La- ut pntabat Henr. Glareaniis, aut re-
tinis sumnia religione colitnr, sacrnm novatas easdem inducias, post bel-
Deffi Ferouiae. Hie itaqne compre- lum, intelligit. Eaedein antein ha-
hensos a Sabinis negotiatores suos bentur, quia a Romulo coeperant.
Romaui querebantur. J. Clericus.
" Induciarum fides] Factae quidem p Ad
sylvam MaUtiosam] Alias Ma-
sab Romulo induciae in annos centum licusam. Sed Dlonysins habet sylvam
cum Veientibus sed, ut notatnm a
: KaKovpywv, id est, Malitiosorum. Ea
Glareano, eas hi jam ruperant supra circa Eretnm et Fidenas fuit in fini-
cap. 27. Potuerunt tamen Veientes bus Sabinorum. Hoc beilnni vix tri-
videri velleFidenatibus tantumsociis ennio confectum. Primo enim anno
suis opem tulisse, non bellum ipsi pugnatum est eequo Marte; deinde
sumsisse suo nomine: et instauratae, praelio ad Eretnm 107. stadiis ab
aut etiam iu longius tempus pro- Urbe commisso, cum Tullus Saturno
ductae inducias, ea lejje ne hostibus et Opi solennes ferias, Saliornniquc
Romanorum auxiliareutur. numerum duplicaturnra, vovisset..
LIB. I. CAP. 31. 2G3

dem roborc, cctcmra oquitatu aucto nuper, plurimum Ro-


mana acics valuit. Ab equitibus repcnte invectis turbati
ordines sunt Sabinoruin : nee pugna deinde illis^ constare,
nee fuga explicari sine magna caede potuit.
31. Devietis Sabinis,i* cum in magna gloria magnisquc
opibus regnum Tulli ac tota res Romana essct, nunliatum
regi Palribusque est, in monte Albano lapidibus pluisse.t ^
Quod cum credi vix posset, missis ad id visendum prodi-
giura, in conspcctu,' baud aliter quara cum grandinem venti
glomeratam in terras agunt, crebri cecidere coelo lapides.
Visi etiam audire vocem ingentem ex summi cacuminis
luco, ut patrio ritu sacra Albani ^ facerent, quae, velut Diis
quoque simul cum patria relictis, oblivioni dederant : etaut
Romana sacra susceperant, aut, fortunae, ut fit, obirati,
cultum reliquerant Deura. Romanis quoque ab eodem
prodigio novemdiale sacrum publice susceptum est ' seu
*
:

' Propter idem prodigium Romani pariter celebrarunt feslum 'Novemdiah.

—3 Vulg. ilia.

NOTiE
vergente jam die victores Romani jorem et duriorem solito grandinem
Sabiuonim castia expugnarunt, ter- male lapidem interpretati sunt, cum
tiumque triiimphavitTuUus, ac paiilo legerent ' saxeani grandinem' ceci-
post petentibiis Sabinis pax data. disse, nt in scriptore de bello Afri-
Sed ea statim fiacta, debellandi ad- cano c. 47. aut fraude jacti fundi ex
hiic fuerunt ad hauc sylvam Mali- occulto lapides, instar grandinis ca-
tiosam. dere visi. Pecuarii et sacerdotes
1 Devietis Sahinis] Secutum est fraudium ejusmodi auctores fnisse
bellumcum Latinis a Nostro preeter- videntur; quiailli pecudes suas faci-
missnm. Anno ab excidio Albae 15. le- lius vendebant, hi carnibus earum
gatis ad coloniasAlbanas missis, trans- epulabantur. Ubi multorum quippi-
isse ad Romanes Albanorum impe- am verum videri interest, nunquam
rium contendens Tiillus Hostilius desunt qui verum affirment, aliisque
postulavit ut imperata facerent; quod persuadeant. J. Ckricus.
Latini habito apud Ferentinum con- X A. U. C. 113.
cilio recnsarunt. Inde bellnni sine ^ In conspectu] Eorura qui missi
magna clade. Medullia tantum.quje, erant.
licet a tempore Romuli colonia Ro- « Patrio ritu Albani] Id sacrum AU
mana, ad Latinos defecerat, expug- banum Perionius 1. in. de Magistr.
nata, pax inter utrosque coaluit. Rom. vult appeilatum fnisse ferip.s
Dionys. Latinas, quod Latini omnes ab Al-
* A. U. Clio. banis essent oriundi ; vel eerie con-

i Lapidibus phdssel Aut poster! ma- junctum cum feriis Latiuis.


264 T. Livii

voce ccelesti ex Albano monte missa, (^nam id quoque tra-


seu haruspicum monitu. Mansit certe solenne, ut,
ditur,)
quandoque ^ idem prodigium nuntiaretur, ferias pernovem
''^

dies agerentur. Haud


multo post pestilentia laboratum
ita
est. Unde cum tamen ab
pigritia militandi oriretur, nulla
armis quies dabatur ab bellicose rege, salubriora etiam cre-
dente militice, quam domi, juvenum corpora esse donee ;

ipse quoque longinquo morbo ^ est implicitus. Tunc adeo


fracti simul cum corpore sunt spiritus illi feroces, ut, qui
nihil ante ratus esset minus regium, quam sacris dedere ani-
mum, repente omnibus magnis parvisque superstitionibus
obnoxius degeret, religionibusque etiam populum impleret.
Vulgo jam homines, eum statum rerum, qui sub Numa rege
fuerat, requirentes, unam opem aegris corporibus relictam,
si pax veniaque ab Diis irapetrata esset, credebant. Ipsum

legem, tradunt, volventem commentaries Numae,t cum ibi


quaedam occulta solennia sacrificia Jovi Elicio " facta inve-
nisset, operatum ^ his sacris se abdidisse : sed nou rite ini-
tum aut curatum id sacrum esse nee solum nullam ei obla- ;

tam coelestium speciem,** sed ira Jovis, solicitati prava


religione,* fulmine ictum ^ cum domo conflagrasse." Tullus
magna gloria belli regnavit annos duos et triginta.

y Quandocumque. Diuturna cegritudine.


^ " Deorum simulacrum.
* Cum irattis esset Jupiter, quod non eo ritu culluque, quo par erat, etocaretur.

4 ' Quandocunque Edd. ab Aid. ad Gronov. sed quandoque a Nostro sappius


pro quandocunque ponitur.' Strolh. 5 —
Bentleiiis putabat operuturuni, sed
'

recte supinum adhiberi, cum denotatur consilium aut finis, pro, w< opeiaretur,
satis notuni est.' Idem. —
6 \i\]g. fulmine ipsum.

fiOTIE
• Notemdialel Fiebant Diis sacra commentariis Numae invencrit, libri
per dies noveni continnos, duabus de vero sepulti ad religionum dissolu-
causis : aut ut defunctorum Manibus tionem facere viderentur. Vide et
parentarent, aut ut portentum ali- c. 32. J. Clericus.
quod expiarent. Haec vel a Pontifice " Elicio'] Vide supra cap. 20.
Jovi
Maximo, vel a Praetore urbano ex Fulmine ictum conJiagrasselAbsww-
^

Senatus decreto indicebantur. tus eslflammis cum uxore, totaque fa-


t Commeniarios Numee] lidem ftiisse milia. Alii domum ejus de corIo tactum
non videntur ac libri cum Numa se- conflagrasse aiunt, irato Deo
prop-
pulti. De quibiis 1. XL. cum Tullus ter negltclani sacrorum patiiorum
superstitiosos nescio quos ritus in curam. Alii Anci Marcii fraude ex-
LIB. I. CAP. 32. 265

Mortuo TuUo, res, ut institutum jam inde ab initio


32.
erat, ad Patrcs redierat: hiquc inlcrregem norainaverant.
Quo comitia habente, Ancum Marcium regem populus
creavit:* Patres fuere auctores. Numae Pompilii regis ne-
pos, filia ortus/ Aucus Marcius ^ erat qui, ut regnare coe- :

pit, et avitae gloria) memor, et quia proximura regnum,

cetera^ egregiura, ab una parte haud satis prosperum fue-


rat/ aut neglectis religiouibus, aut prave cultis ; longe ^ an-
tiquissimum^ ratus, sacra publica, ut ab Numa instituta
erant, facere; omnia ea ex commentariis regis pontificem^
inalbum relata proponere in publico jubet. Inde et civi-
''

bus otii cupidis, et finitimis civitatibus facta spes, in avi


mores atque instituta regem abiturum. Igitur Latini, cum
quibus, Tullo regnante, ictum foedus erat, sustulerant ani-
mos : et, cum incursionem in agrum Romanum fecissent,
repetentibus res Romanis superbe responsum reddunt de- ;

Regnum Hostilii proxime antecedens in ceteris prceclartim, hoc uno minus for-
•^

tttnatum fuisse, Sfc, '^


Descripla in tabula dealbata.

7 ' Al. ceteris perperam Livins enini fere semper sic loquitur in quarto
:

casn, omisso quoad, quod et optimus quisque Latiniis scriptor servat.' Slrolh.
— —
8 Longeque Edd. ante Crevier. 9 Addunt Maximum Edd. ab Aid. ad

NOTyE
tinctnm putnnt, qui domesticum quod- anctore Sex. Pompeio. Regnum au-
dam sacrificium parantcm, et ea de teni iniit Anrus ISIarcius Olymp. 35.
causa paiicis familiaribus comitatum, an. 2.Urb. Cond. 114.
una cum liberis oppresserit, atque * Longe antiquissimum'] Ita melius

injecto in acdes igne famam de ful- ex Gronovio, quam ut vulgo longeque


mine sparserit. autiquissimum, ne videantur tres esse
* A. U. C. 114. causae sacra publica ex commentariis
1 Auctor est Plntarchus
Filiaortus] Nunize exscripta proponendi per
in Numa
banc Pompiliam Anci ma- Pontlficem (C. iiempe Papirium)
treni, non ex Tatia, sed exalia Numee cum revera dnae tantuni sint, imita-
uxore natam. tio avi ob cultas religiones fortunati,
Ancus Marcius] Marmora Capito-
'•
et casus Hostilii ob eas negiectas.
liaa, et Graeci Marcium per c scri- Nam sacroium pnblicatio non causa
bunt, ut notat Gronov. Hinc corri- est rei gestae, sed ipsa res gesta. An-
gendiis idem Plutarchus in Coriolano tiqtiissimiim porro non vetustum boc

ubi TaTos legitur pro "Ajkos. Ancus loco signilicat, sed id quod ante alia
vero appellatur qui aduncum brachi- omnia curae est.
um habet, ut exporrigi non possit,
Delpk. et Var. Clas. Livius. Y
266 T. LIVII

sidem Romanum regem inter t sacella et aras acturum esse


regnum rati. Medium erat in Anco ingenium, et Nuraae, et
Romuli memor;^ et, praeterquam quod avi regno magis
necessarian! fuisse pacem credebat, cum in novo, tum feroci
populo etiam, quod illi contigisset otium, sine injuria id
;

se baud facile habiturum 'J tentari patientiam, et tentatam


coutemni ; teraporaque esse Tullo regi aptiora, quam Nu-
mae. Ut tamen, quoniam Numa in pace religiones institu-
isset,a se bellicae caerimoniae proderentur ; nee gererentur
solum, sed etiam indicerentur bella aliquo ritu jus ab anti- ;

qua gente vEquicolis,'° quod nunc fetiales habent,*^ de-


''

scripsit,* quo res repetuntur. Legatus, ubi ad fines eorum

* Indoles media, inter priorum ingenia ; et morum tarn Romuli, quam Numa
particeps.
f Pacem ilium perpetuam quce contigerat Numa se non facile oblinere posse,
nisi inJHriam a vicinis accipiendo.

Crevier. —
Vid. Not. Var. t Delph. superbe responsum ; addunt desidem R.
regem: inter, ^c. —
10 ' Pro ^quicolis, qnx est depravatio Graminaticoium,
NOT/E
''
Ab antiqua gente ^quicolis] JEqui- et potestatem sic breviter describif,
colcE vel Mqui, aliis EquicuH, popiili '
Belli, Pacis, Foederum, Induciarum,
fuere priscis Latinis, Sabinis, Mar- Oratores, Feciales, Judices duo sun-
sis, Hertiicis, Volscisque finitimi;no- to.' II. pro XX. ni fallor, scribuntur.
\o postea Latio contribiiti. Juris Ex eorum collegio, quoties cum hosti-
Fecialis auctores eos pleriqiie tra- bus agendum, oratores quaiuor de-
dunt ; voliintque ideo nonnulli ex eo ligebantur, quorum unus Pater Pa-
appellatos quod aequiiin colerent. tratus, de quo cap. 24. Non tamen
Ejns gentis rex Sertor Resiis juris aliter eis licebat fcedera sancire,
ejus inventor proditiir quanquam : quam auctoritate sunimi magistratus,
sunt qui Numam ab Ardeatibus hau- ac permissu popnli. Eamque in rem
sisse velint. fiebat Senatusconsultum, ' ut privos
c Fetiales habeyif] Feci ales tamen lapides silices, privasque verbenas
Roma habuerat a tempore Numee ex secum ferrent : uti preetor Romanus
Dionys. lib. ii. His usierant Ronia- his imperaret foedns ferirent: illi
ni sub Tullo Hostilio supra cap. 24. praetorem sagmina poscerent,' ut ex
Veruni ibi formula concipiendi foede- Nostro habemus hujiis libri cap. 24.
ris non indicendi belli.
refertur ; et lib. XXX. cap. 43. Porro, cum res
Hanc igitur juris Foecialis partem ab populijussurepetendze erant, unus ex
illis Ancus mutuatus sit oportet. Di- illorum quatuor Fecialium numero
ci videntur Foeciales a foedere facien- gramen cum terra evulsum ferebat,
do. Numero erant viginti. Ideoque Verbenarius idcirco appeliatus.
apud Cic. II. de leg. mendum irrep- * A. U. C. 117.
sisse suspicor, cum illorum officiuin
LIB. I. CAP. 32. 267

venit, undc res rcpctuntur, capite vclato filo (lanac vclamen


est)'"*Audi, Jupiter,' inquit,
* ' auditc, fines;' (cujus-
cumque gentis '* sunt, nominat) ' audiat
Fas. Ego sum
publicus nuntius populi Romani, juste pieqiie legatus ve-
nio, verbisquc meis fides sit.' Pcragit dcindc postulata.
Inde Jovera testcm facit: 'Si ego injuste impieque- illos
homines illasque res dedier nuntio populi Romani mihi ex-
posco, turn patriae compotem me nunquara siris '' esse.'*
Hccc, cum fines suprascandit, haec, quicumque ei primus
vir obvius fuerit, ha3c, portam ingrediens, ha^c, forum in-
gressus, paucis verbis carminis concipiendique jurisju-
randi mutatis,? peragit. Si non deduntur, quos '* exposcit,
diebus tribus et triginta (tot enim solennes sunt) peractis,
bellum ita indicit ' Audi, Jupiter, et tn, Juno, Quirine, Dii-
:

que omnes vosque terrestres, vosque inferni au-


coelestes,
dite. Ego vos
populum ilium,' (quicumque est, no-
testor,
minat) 'injustum esse, neque jus persolvere. Sed de istis
rebus in patria majores natu consulemus,'^ quo pacto jus
nostrum adipiscamur.' Cum his nuntius Romam ad con-
sulendum redit. Confestim rex his ferme verbis Patres
consulebat: ' Quarum rerura,^ litium, causarum condixit

s Mutatis aliquihus in formula pra/ationiSf seu orationis etjurisjurandi conceptis,


et solemiibus verbis interponendi. ''
Consuletur senatus.

leg. ^quiculis.' —
Rupert. 11 Al. capite velato, Jilum lana velamen est, Mss.
et principes cdd. Jilo lana velamen est. Vid. inf. et Not. Var. 12 ' Pro —
cujuscumqne gentis in cod. Voss. legitiir citjus gentis, et in Pal. cujusque g. for-
san recte.' Rupert. Idem notat J. F. Gronov. —
13 Sinas Edd. ante Diak.

NOTtE
** Filo (lance velamen est) [filolancB exenipla apnd Gronov. ex Plauto, et
velamen est} Ita Mss. et priniaB edi- Nostro lib. xxviii. cap. 28.
tiones. Alias FjZwm, perspiciia magis t Quariwi rerum, ad censes] Est
ifc.
coustructione: alioqni capite velato haec formula elliptica, quam ita sup-
Jileo: lan<B velamen est. Legatus ita- plendam putarim : Quarum rerum, li-
que filo caput veliitus, res sibi
lanae tium, causarum LEGES condixit pater
reddi clara voce poscebat, quas cla- patratus populi Romani Quiritium patri
rigatio dicta. Qua de retota Alex, patrato priscorum Latinorum, homini-
ab Alex. lib. v. cap. 3. busque priscis Latinis ; quus res dart,
« Nunquam siris [sinas"] esse] Vetus, Jieri, solvi oportuit, ET qtias res nee de-
nunquam siris esse, ^ro siveris ; cujus derunt,nec fccerwit, ncc solcerunt ; de
208 T. LIVII

pater patratus ^ populi Romani Quiritium patri patrato .

priscorum Latinorum hominibusque priscis Latinis, quas


res dari, fieri, solvi oportuit, quas res nee dederunt, nee
fecerunt, nee solverunt, die/ inquit ei, quem priraum sen-
tentiam rogabat, '
quid censes V Turn ille :
' Puro pioque
duello '
quaerendas censeo, itaque consentio, consciscoque.'
lude ordine alii rogabantur quandoque pars major eo- :

rum, qui aderant, in eandem sententiam ibat, bellum erat


consensu. '5 8 Fieri solitnm, ut fetialis hastam ferratam
aut sanguineam*" praeustam "^ ad fines eorura ferret, et, non
minus tribus puberibus praesentibus, diceret: *Quod po-
puli priscorum Latinorum hominesque '^ prisci Latini
ad versus populura Roraanum Quiritium fecerunt, delique-
runt, quod populus Romanus Quiritium bellum cum pris-
cis Latinis jussit esse, senatusque populi Romani Quiri-
tium censuit, consensit, conscivit, ut bellum cum priscis
Latinis fieret ; ob eam rem ego populusque Romanus po-
pulis priscorum Latinorum hominibusque priscis Latinis
bellum indico facioque.' Id ubi dixisset, hastam in fines
eorum emittebat. Hoc tum modo ab Latinis repetitae
res, ac bellum indictum : moremque eum posteri acce-
perunt.
33. Ancus, demandata cura sacrorum flaminibus sacer-

' Bellojusto et sancto.

—14 Dnk. legit qute. — 15 Crevier. e cod. Florent. conscnsum, quod et forte
legendiim notat Rupert. Interpunctioneni niajoreni post consensu tollunt

Edd. antiqq. 16 \a\g. sangiiineain aut prceustam. 17 A\. hominesve. —
NOTiE
IIS die quid censes. De condictione neni liicGronov. inseiit: utsit, quan-
legiim foederis facta a patre patrato do major pars ita senseraf, beliiim
vide c. 2-1. J. Clericus. erat, perinde ac si consensu omnium
f
Comlixit pater patratus] Id est, decretum asset. Quae sequunturno-
denuntiavit Fecialis, a rege vel ma- vas periodo assignat Fieri solitum
:

gistratu delectus populi Romani lega- vt Fecialis.


ttii. Est enim condicere solenni ritu ''
Hastam ferratam aut sanguineam]
denuntiare : verbum Jurisconsultis Aut e sanguineis frulicibus, aut data
uiitatiim. V. Turn. xxx. 29. opera cruentatam adhorrorem et ter-
s Helium erat consensu] Distinctio- rorem Turn. viii. 24.
;
LIH. I. CAP. 33. 2G9

dotibusquc aliis, exercitu novo conscripto profectus, PoU-


torium/ urbem Latinorum, vi cepit ;* seciitusquc morcm
regum priorum, (jui rem Ronianam anxerant hostibus in
civitatem accipiendis, multitudinem oinncni Romam tra-
duxit. Et, cum circa Palatium, sedem veternm Romano-
rum,'^ Sabini Capitolium atque arcem, Coeiium niontem
^

Albani implessent Aventinumt novae multitudini datum.


;

Additi codcm '9 '


baud itamulto post, Tellenis "'
Ficanaque"
captis, novi cives. Politorium inde rursus bcllo repetitum/°
quod vacuum occupaverant prisci Latini. Eaque causa
diruendae urbis ejus fuit Romanis,* ne hostium semper re-
ceptacubim esset. Postremo, omni bello Latino Medul-
liam" compulso,* aliquamdiu ibi Marie incerto, varia vic-

''
Tota vi beUi redacta circa 3Ieilulliam.

18 Veleres Romanprum Ed fl. ante Aid. veteres Romani lell. ante Drak.

19 Viilg. Additi eidem. 20 ' Forte delenclum rh rursus, vel leg. petitum.'

NOT^
' Politorium'] Cum iioc oppidnm num aliis adjecti; quod niagis con-
pleiuiiique conjungatiir cum Ficana gruit, ni fiillor, quam Additi eidem.
et Telleiia ; conjicit Cliivei ins in co- "' Tellenis] Tellena, vel in multitu-
dem tractu fiiissc, versus Solonium dinis nnmero TeUence, nobile quon-
cainpnm. Forte circa locum ubinunc dam Latinorinn opp. Dionys. inter
Falcognitna vecchia. Ficanam et Lannvium fuisse videtur;
* A. U. C. 119. Kirchero circa S. Abrocolo, in campi
^ Sedem veterum Romanorum [veteres Solonii finih.
Romani] Rlienan. exantiqua leciione, " Ficana] Ad viani Ostienscm fuit
sedem veterem Romanorum ; nt distin- secundum Tiberiin,undeciuioabUr be
pnatiir locus priiuorum civiuni ab as- niilliario : postea dictum '
Duilia
cititlorum sedibus. Sed nullum hie saxa' ex Festo. In colie, qui inille

veibum eiita quoregaturaccusativus passibus ultra diversoriuni Mala i'cde


sedem. Malim itaqiie, vulgari lectione situs, magua antiquorum adilicioruni
reteuta, sic Auctorem interpretari, vestigia servat.
nt velit veteres Romanos sedem, id t A. U. C. 123.
Palatinum, implevissc.
est, loca circa " Medidliam] Ab Albanis condita
t Aventinum] Inttllige, JHg-awj, nee fuerat in diibio Latinorum Sabino-
miraberis cum Glareauo, cur Livius runjque confinio trans Auiencni, non
genere neutro Aventinum dicat. J. procul Canina, Cauieria, Corniculo.
Clericus. In earn deditione captaui Romulus
'
Additi eodem] Placet haec Gro- coloniam deduxerat ut Dionysins;

novii lectio ex Florentine, additi eo- tradit initio indeque ortus


lib. v.
dem, i. in eundcni locum, in Aventi- Hostus Hostilius Tulli regis avus.
270 T. LIVII

toria/ pugnatum est: nam et urbs tuta munitionibus, prae-


sidioque firmata valiclo crat, et, castris in aperto positis,
aliquoties exercitus Latinus cominus cum Romanis signa
coatulerat. Ad ultimum, omnibus copiis connisus, Ancus
acie primum vincit: inde, ingenti praeda potitus/ Romam
redit, tum quoque multis millibus Latinorum in civitatem
acceptis; Palatio Aventinum, ad
quibus, ut jungeretur
Murcia3 p Janiculum quoque adjectum ;"" non
data3 sedes.
inopia loci, sed ne quando ea arx hostium esset. Id non
muro solum,' sed ctiam ob commoditatem itineris, ponte
,

sublicio/ tum primum in Tibcri^ facto,' conjungi uibi pla-

Kiipert. — 1 '
Varia victoria. Has voces rocte pro glossemate sive pro intei-
pretamento locutionis 3/ar<c jam Crevier. liabuit.' Docring. Glosse-
ijiccr/o

iiiaesse ceiiset et Rnpert.^ 2 Mss. omnes, teste J. F. Gronov. padn jxitens,
— 3 ' Forte excitlit cingi sive circumdari, vel cum Scliellero legeudnm noti wu-

NOT;E
p Ad 3Iurcici:] Sub moiite Avcnti- quod quasi janua Romanis esset, qua
no, qui Murcus aiitea vocabatur, sa- in agruiiiEtruscum transiient. Hunc
cellnm fuit, et area vetns Veneris Urbi adjecissc dicitur Ancus a Li-
Myrtese, a myrto sic cognominatae, vio: non quod Ponioerio inciuserit, id
quae post Murcia est appeliata, Pli- enim pluribus postea saeculis fac-
nio, Plutarcho, et Festo anctoribns. turn : sed quod, ne liostibnsaditum in
In XI. Urbis regione ponitur ab Au- Urbem daret, in quam ex eo despec-
relio Victore. Ab Murcia Venere tus ob ceisitudinem, eum mnnierit,
diversam putant Giraldus et Beroal- propriisque cinxerit nuiris. Hodie
dus socordiae Deam, quae Murcea, ex Montorio vocatur a flavis, et quasi au-
60 dicta quod murcidos, id est, seg- reis arenis.
nes supra modum, ac desides face- ^ Ponte sublicio] Ab antique verbo
ret. Huic contraria Dea Strenua, qua; licio, quod idem est ac connecto, dic-
strenuos reddere credebatur, cujus ta; sunt sublica, vel subliciap, pali,
nieminit D. Augustinus iv. de Civit. quibus in aquamdefixispontes incum-
Dei. Meminit et hujus Murciae Ter- bunt aut etiam lignese trabes ex
;

tuilianus de Spectacnlis, ubi marmo- quibus compinguntur. Hinc Pons '

mlegebatur: sed Turnebusilfa/coris snblicius' dictus. Eum mere ligneuni


scribendum monuit. fuisse, adeo ut nee ferri quicquani
1 Janiculum quoque adjectum] Jani- nectendis lignis immittere liceret,
cuius mons trans Tiberini, in xiv. Dionysius aliique tradunt ut nempe :

postea Urbis regione, a Jano appel- sola coutignalione compactus, facile


latur, (|ui in eo vel sepultus sit, vel tcm[)ore belli eximi posset. Postea
liabitaverit, ut Macrobius censet. Ab tamen /Einilius Lepidiis lapideum,
eadem origine fuit et Janiculum Cas- Antoninus pius maiiiioreimi fecere,
tellum eideni monti impositum. Fes- indilis nominibus suis. Vestigia ad-
tus tamen ex eo nomeu hoc derivat, hue visuntur ad radices Aventini.
LIB. I. CAP. 34. 271

cuit. Quiritium quoque fossa/ baud parvum munimentum


a planioribus aditu locis, Anci regis opus est. Ingenti
incremento rebus auctis, cum in tanta multitudine homi-
nura, discrimine recto an perperam tacti confuso/ facinora
clandestina fierent, career ad terrorem" increscentis auda-
ciae media Urbe, immiuens foro aedificatur. Nee urbs tan-
turn hoc rege crevit, sed etiam ager finesque. Sylva Ma?-
sia'' Veientibus ademta, usque ad mare imperium prolatura,
et in ore Tiberis Ostia ^ urbs condita : ^ salinae circa factae,
egregieque rebus bello gestis, aedis ^ Jovis Feretrii ampli-
ficata.*
3-1. Anco regnante, Lucumo,^ vir impiger ac divitiis po-
tens, Romam commigravit,^ cupidine maxime ac spe magni
honoris, ejus adipisceudi Tarquiniis ^ (nam ibi quoque per-
' Cum in (am numeroso populo non facile esset dijudicare bene an male quisque
ageret.

niri solum.' —
Rupert. 4 Tiberim Edd. ante Aid. Hearne et Crevier. 5 ' HoS' —
tia Edd. ante Crevier. perperam.' Stroth. —
6 ^des Edd. ante Urak.

NOTiE
« In Tiberi facial Veteres libri ex niinqnam nisi in partu reperiri.
.Sigonio in Tiberim, (|uemadmodnni in y Ostia [Hostia] urbs condita] Aliis
Epitome, i. supra Tiberim. Ostia; utpote nomen sortita ex situ
* Quiritium quoque fossal Quiritium ad ostia Tiberina. Ad flexiim est
fossae, quibus Urbem Anciis Marcius sinistri alvei railliaribus xvi. ah Ur-
circumdedit, ex Festo sic dictaj a be, cujus inter colonias uobilis fiiit
Quiritibns sen Romanis, quorum ope- maritimis commeatibus olim quam
ra factae, ad muniendam in planiori- hodie opportunior: triafere passuuni
bus locis Urbem. niillia distans a mari Tyrrlieno. De
" Career ad terrorem] Inventorem ea Uionys. Halicarn. fuse.