Sei sulla pagina 1di 464

Of

^UIBRARYQ^

,^EUNIVER%

^lOSANGELj>

^l-LIBRARY^

<Til30NVS01^

^/KBAINfl^

^BfOJIlVD-JO^

^UMNGElfj^

^OFCALIFO%

-^UIBR/

5* c

y6>AHVH!

^l-LIBRARYQr

^IOSAN

^UIBRARYtf/:

e?

rjNVSOl^
:alifo%

EUNIV

Digitized by the Internet Archive


^DNVSOV^
in

%UA1N

2013

c?

%H3AIN

^UlBRAi

O/-

^OFCAl

J~l l/O-l

<WYf

|S
y0AHva

\WEUNIVER%

^ilOS-AN

y
%MAIN

http://archive.org/details/jordanibruninola11brun
'o

<^o

Brr^

*VA\- LIUIW-\lll

'o

l>*/\

"

o
OlJDNV-SOV^

^/HHAINIHtf^

^uonv-sov^

tfE-UNIVERS/^

^IOS-ANCELFJ^

,\WEUNIVER%

o
^Aavaaii

JAlNn-]^

folWNV-SOV^'

^JUDNV-SOV^

^WEUNIVERS/a

^l-LIBRARY-Oc

Jr

cc

\
fy/OJIlVJJO^

\LIF0%

uiivdjo^

^/OJIIVJJO^

iLIFO^v

^OFCALIF0%
\J5

^AMvaain^

^auvmih^

^WEUNIVERS/a

^AOSANCELFj^

%tiAiNnjv
^WEUNIVER^.

:5t>8
^HONVSOY^

^/MAINiHtf^

^WEUNIVERS^

^lOSANCELfj^

^aOd ITVJ- JO-

^OJIIVDJO

^fJHONV-SOV^

,\WEUNIVER%

^OF-CALIFOftfc,

ce

*>

^iuoNvsoi^

^yjAiNnjwv

^LIBRARYflr

^UIBRARY^

Okmmw

^WEUNIVER%

IV

F-

^XJUONVSOl^

v^lOSANGELfj^

^tLIBRARYQ^

>-

o
WlllVDJO^

%)JI1V>J0^

^TiUDNV-Sm^

%83AINfl-3^

^OKALIFOfcfc,

^OFCALIFO/?^
vji \.t\i\i\Jn/ys

^WE-UNIVERJ/a

,^10S-ANGEL&*

!M2> 2

>

^OJIIVDJO^
^OF-CALIFOfcfc
Y/

^:

y.

r
I

(D
4->

c
S

G
O

ce

n
$3

<D

H
P*

cr

03

05

O
c
3
h

M
O
>

0}

pq

03
c$

H
-H
-P
0)

m
c

<D

crt

H
O

<D

>
O

co

EJ
<D

o
o

'c5

<D

u
0?

M*

o
05
o

<D

<D
*H

H
05

<H
<D

Oi
0}
0)

v<D

co
(D

*>

<H

is

o
*
i

01
10
<Q

05

'<D

-P

>
o
p*

H
CO

C
0?

05

0)

05

o3

o
o
o

O
O

<D

-P
-P

<D

<D

co

05
<D

<D

<8

05

H
>
O

v<D

0>
r*

c
o

-P
0)

05

T*

05

d
t!

r>
M
^
^

05

O
co
<D

05

M"

09

>

<D

-p

0$

G
H
-P

Jh

&

<D

<D
*<D

<L>

O
H

05

<D
1-3

05
05

03
CQ
<D

M
M

w
ih*

QJ

ce

o
c
cfl

H
P
CO

+>

-p

H
-P
<e

-p
t>

<
4

ce
tf

tf>

U3

h
3
PC
<L>

to

02

cfl

-p
ce

bO

G?
>

P*f-<

0)

tiP
fcO a
fc
<D W O

-P

*j

<n *-a

c3

^PO3
fc

tO
c-

JORDANI BRUNI NOLANI


OPERA LATINE CONSCRIPTA

VOL.

I.

Pars

I.

JORDANI BRUNI NOLANI


OPERA LATINE CONSCRIPTA

PUBLICIS SUMPTIBUS EDITA


RECENSEBAT

F.

FIORENTINO

VOL.

I.

Pars

CONTINENS

I.

1.

Oratio valedictoria.

2.

Oratio consolatoria.

3.

Acrotismus Camoeracensis.

4.

De Immenso

et Innumerabilibus (Lib. 1, 2, 3).

NEAPOLI
APUD DOM. MORANO
MDCCCLXXIX.

t-2.

FRANCESCO DE SANCTIS
CHE, SCRITTORE E MINISTRO

NON

SI

E MAI DIMENTICATO
DI

GIORDANO BRUNO

715504

AL CIIIARISSIMO

COMM. FRANCESCO DE SANCTIS


DEPUTATO AL PARLAMENTO

Carissimo prof. ed AMICO,

Paghiamo un
paga

debito vecchio, e poiche e tuo merito se

nel miglior

sta edizione

modo

si

a te voglio intitolare que-

possibile,

che tu da Ministro su la Istruzione Pubblica

volesti fare a pubbliche spese.

II

tuo provvedimento ha dato

a quesfopera un piu alto significato, 1'espressione cioe della


coscienza nazionale, che

s'

inchina ad uno de' piu gagliardi

caratteri che abbiano onorato

genere. Tu, Ministro

avevi scritte

di

non dico

1'

non dimenticasti

ma Tuman

Italia,

belle parole

Ie

che

Giordano Bruno.

Se in questa Italia arcadica (scrivevi tu)

vogliamo tro-

vare uomini, che abbiano una coscienza, e percio una vita,


cioe a dire che abbiano fede, convinzioni,

amore

degli

uo-

mini e del bene, zelo della verita e del sapere, dobbiamo mirare la

in

santi del

nuova

questi uomini

Italia e

De

di

Bacone,

mondo moderno, che portavano


una nuova

innanzi a Giordano

(1)

nuovi

Bruno

letteratura.

in questi primi

nel loro seno

una

inchiniamoci prima

(1).

Sanctis, Storia detta Letteraiura italiana, vol.

II

pag. 272.
b

Per lungo tempo

Bruno non

del

poranei tennero verso di


all' Italia

nuova

addiceva

si

secoli di schiavitu, Si,


lui;

ed

il

discorse

una riserva che ha

ammendare

di

contem-

della

la colpa

paura
di

tre

mio carissimo amico, inchiniamoci


a

modo

miglior

lui

si

di farlo,

tu sai che a me parve la


pubblicazione delle sue opere, dove
vive ancora il suo pensiero, donde si sprigiona ancora
la sua parola
fluida, calo-

rosa, e piena d'immagini; pur


quando
chio

latino.

Lodare

ei si

uomo

celebrare un

serve del veccui

di

neppure

le

nostre biblioteche pubbliche conservano


tutte le opere, e poche sono quelle che ne hanno
qualche raro esemplare
mi
parve cosa poco seria, e proffersi a
te gratuita 1'opera mia;
,

e dello averla

prontamente accettata qui

monumenti

grazie. I

ti

rendo pubbliche

statue si facciano pure


ricordino
segni esteriori alle moltitudini, che in
questa vecchia
le

siffatti

Italia,

tre secoli fa, c' erano

ciare vivi

prima

lo attestino,

nerazioni;
in

grado

quali

e lo rimproverino, se occorre,

ma

di

uomini

si

facevano bru-

di rinunziare alla liberta del


loro pensiero;

dotti sappiano

apprezzare

alle fiacche

ge-

qualche cosa dippiu, e siano

le geniali

divinazioni di questo lor

grande concittadino.

Quando

si

celebrava

il

settantesimo terzo anniversario


del

Goethe, a Francforte sul Meno


luminaria; a Berlino

il

Cosi, ajutato

da

me

te,

faceva la sera una gran

giorno stesso,

un' edizione completa di


quanto
sul conto di lui: a

si

s'

si

metteva mano ad

era pubblicato

di

meglio

la scelta de'Berlinesi

parve migliore.
mi son sobbarcato a questa
fatica
ne
;

so se
il

lungo studio .siami riuscito a bene:


vagliami almeno
grande amore; ovvero V esempio
stimoli chi sa piu di
il

me

a fare anche
tessi suscitare

di meglio;
si

nobile

che a
gara.

me non

parrebbe vero, se pd-

XI

In Italia lavori sul Bruno, dalla meta di questo secolo in

non sono mancati; piu notevoli fra

poi,

dello

Spaventa su

la teorica della

tutti,

saggi

critici

cogniziohe, e su 1'Etica; e la

Vita scritta da Domenico Berti, dove la prima volta compar-

vcro

documenti del processo veneto, dei quali

va pubblicati

sei soltanto,

1864, in occasione

il

il

Fulin ave-

di

nozze;

ma

quanto ad edizioni noi abbiam dovuto continuare a servirci.


di

quella del

per

le

opere italiane

le

Eccettuo 1'edizione del

dal Tugini,
le

per

che ora, esaurite, non

latine,

vendibili.

Ora

Wagner

trovano neppure piu

si

De umbris idearum

fatta

esempio che non ebbe imitatori.

due edizioni tedesche lasciano molto a desiderare,

quando anche fossero

la nostra pigrizia

e,

in

commercio, non iscuserebbero piu

diciamolo pure, non ajuterebbero molto

la intelligenza del pensiero bruniano.

cker

e del Gfrorer

quale, se dal

II

Bru-

qua, e stato detto avvolto in oscurita cimmerie,

in

si

deve, in parte almeno, o alla straordinaria rarita delle opere,

onde niuno aveva potuto leggerne piu


successe al Brucker stesso, al Bayle

ovvero, fatte

di

una, o due; come

e ad altri moltissimi

edizioni tedesche, alla poca accuratezza

le

con

cui erano state condotte.

Non ho nessuna
troppo severo verso

non

si

non

ista

guarda
a noi

intenzione,

di loro; nol posso,

in bocca, e se noi
il

rimproverare

debito di gratitudine, perche

riconoscere

il

come puoi

gli

perche a caval donato

non sapemmo

far di meglio,

errori altrui; nol debbo, per

dotti tedeschi

furono

pregio della filosofia bruniana. Senza

del Jacobi, dello Schelling, del Solger,

del

credere, di essere

dell'

perfino

1'

effigie di

conservata dal tedesco Wirthmann.

La

il

primi a
giudizio

Hegel, del Rixner,

Clemens, del Carriere, del Ritter, difficilmente

avrebbero badato

nostri gli

Giordano Bruno

ci fu

riconoscenza verso la

XII

nazione tedesca, pei meriti che ha verso del nostro Nolano,


consiglia adunque molto riguardo anche per le due edizioni

ci

venuteci di

la.

Ma,

fatta questa dichiarazione, e

sentendomi

quasi sgravato della coscienza, debbo tosto soggiungere, che

ne

il

Wagner, ne

Gfrorer hanno avuto pazienza pari allo

il

amore piu

scusabile

stra lingua

non era

il

Wagner, a

cosi piena,

cui la cognizione della

come poteva essere

al

no-

Gfrorer

quella del latino.

Augusto Federico Gfrorer incomincio


re latine del

Bruno

giovane ancora su
di

trentun' anno, e non abbastanza rifornito

studi filosofici. Pubblico

prima

co nel meglio la pubblicazione

che

egli,

il

quale di protestante

smo, piegando

di

la edizione delle ope-

mentre era bibliotecario a Stuttgart

opere logiche, e poi tron-

le

ne
s'

sa perche.

si

era buttato

poi al eattolicismo

si

al

sia fatto

continuare. Certamente

il

tempo non

cominciatane la stampa

il

1834, soltanto

gli

Puo

darsi

razionali-

scrupolo di

manco, perche inil

1846 abbandono

la biblioteca di Stuttgart per la cattedra di

storia a

Frei-

burg. Benche incompleta pero, benche con qualche scorrezione, Fedizione gfroreriana

Non

non

si

trova piu in commercio

(1).

m'indugio a darti nessun saggio degli errori incorsi in

quella edizione: ne vedrai qualcuno, dando unocchiata all'A-

crotismus Camoeracensis,

ch' e contenuto in questo

primo

volume, e che fa parte pure delFedizione del Gfrorer. T'indichero solo

il

criterio

edizione latina.
tedesco,

(1)

re

Ho

da quelle opere ch'

Bebbo alVamichevole

avendomi

grazie.

che ho seguito

egli

io

nell'

ordinare questa

cominciato dunque al rovescio dell'editore


egli

cortesia di

mandata

la copia

aveva posposte,

Eduardo
sua

e poi trala-

Zeller averla potuta ave-

qui gliene rendo pubbliche


sciate, valo a dire dai

tismus, che
sione

mi

Perche

che trattano della

ultime

ho voluto

latini,

premettendovi pero YAcro-

stimo piu importanti

io

filosofia naturale,

avendo

e poi, perche

come un sommario. E perche questa

n' e

dirai.

poemi

XIII

il

anziche

le

inver-

poemi,

opere logiche;

Gfrorer fatto gia conoscere queste

offrire ai lettori

poemi che sono

stati

finora quasi ignorati.

Ma

tra poco
clolfo

contenute in questo primo volume

delle opere

odi intanto due parole su V edizione italiana di

Wagner. Non

suasione, che

ma

fa al caso presente,

ti

additi di quali gravi

bocchi T edizione wagneriana.

Non

tera

al

Zambrini, rilevando

gli errori

delajo, lo battezza per Natanar II

addotte saro
talvolta

il

mite,

piii

Wagner non

ma non

mani
sa,

meno

le

ri-

giulet-

ragioni sopra

di giudicare

erra soltanto per imperizia,

ma

si

che
per

scusa. Delle Opere ita-

fatto,

ho potuto aver tra

la sola edizione principe del dialogo del


di

ma

quale in una

il

per

io

posso a

Bruno, per cercare che abbia

ed uno:

mende

commessi nel solo Can~

una certa sbadataggine, che non merita


liane del

opere

delle

usero la severa,

sta critica che ne fa Vittorio Imbriani,

A-

essendo mia per-

anche una edizione

sia necessaria

consenti che io

italiane,

diro

ti

principio, cau-

questo solo adunque ho potuto fare

qualche altro sbaglio ho rilevato qua e

il

riscontro;

la, nelle altre

ad occhio e senza bisogno di riscontrare

opere,

testo. Eccoti

il

ora

un saggio.
II

Bruno chiama

la dice

1'

ultima cotta

bilita

d'

Bruno

II

si

ed

il

Wagner

erinnico corno di Aletto

manco

duole che

gli

dei del-

degnano cacciargli una pagliuca, ed

si

gner cangiando

abisso luce inaccessa

Lo spaventoso ed

inaccesa.

diventa un coro.

1'

il

intendere.

manco
II

in

mancano

Bruno teme

di esser

il

Wa-

toglie ogni possi-

messo in qualche


briga, ed

il

Wagner

XIV

Jo caccia in

una brigata. L* horror

inverno, diventa un errore,


che non
clie

differisca dagli errori presi

namente, ed

il

si

come

sa

in estate.

sia, e

di

per-

Bruno ha: va-

II

Wagner: variamente. La principial

diventa principale, che non


e Ia stessa cosa.

Lo

facolta

sprofitlo

e convertito in sproposito,
senza riflettere che se ogni sproposito fosse uno sprofltto,
troppo si scapiterebbe nella
vita.

Lo scardar qualche cosa


diviene

al

che stava in mente


abbassati dal

muto

in

il

Maria:

Ia

Wagner
ciato,

del

annota:

di

Magnarii

Quando

racconciare

comica

olivo e subito spre-

maria diventa

affatto
di

pane

una ghiottoneria napoletana

di puccia unto atla perdicc

puccia=puzza; ne

di

non

tratto

del suo

ed

il

accorge che, cosi con-

il

Bruno introduce qualche pedante,


tu
gonfio, e contorto: al

Wagner, non

le trasposizioni,

perde. Eccotene

ci

pedante conclude
il

Wagner

so se per

lo scrupolo di

un esempio

il

La materia dunque
Wagner
di

cangia

Polimnio

utuna complectanlur omnia

corregge

come

sai

senza avvedersi che cosi la vis

principede-peripatetici.Gvzne, da parte
il Bruno non
se ne chiamerebbe contento.
ed

bagno

il

pensiero fllosofico dell'autore.

il

de-Peripateiici dal principe ec; ed

Uno,

Giove scno

di

una certa compassione verso Polimnio,


viene

la

1'

questo cibo, non che far gola,


fa stomaco.

lo fa parlare

La unitd

buona notte con

omniforme sostanza diventa a un

Bruno, ricordevole

tempo, parla

magnani : V

bagno

uniforme, falsando
II

Bruno.

al

Wagner

oglio:

so quale

cangia in scartare.

si

Wagner una vanita

dal

ma

vocu-

vocabula.

Frequenti poi sono le alterazioni


di senso, o le ambiguita
per causa della mutata
punteggiatura. Eccotene alcuni esempi.
.

II

Bruno

dice

Quello ch' e

dopo che posseva essere,


sempre
simo

composlo. Qui

it

come

leggilo ora,

o stenterai a capire

sempre

sere,

Similmente,
csscrc, c uno.
scrive

Bruno

II

Ed

scrive

Wagner

non

se

Bruno

ma

le

la

scrive:

quctto; perchc

sarcbbe

le spc-

suscita da lamateria,

le

che

il

senso, scri-

da

ta materia,

non

con

il

la possibititd assoluta

io

esscre in atto

scrive

non
:

la

c pri-

oltre

il

non precede

essere facesse sc sicsso,

fa ?

Leva

due punti che dividono

e confonde ogni cosa

Perche

atiuaiitd,

ne

si

il

capisce

Y oltre per inollre. Vedi

possono esscre, non e

ne iampoco poi che quella oitre

possere esserc, e con Vessere in

per

ta possibiliid assoluta,

cosc chc sono in aito

prima chc V

ct

per

fitsse fatto .

poi sta per dopo

te

pub

se quct che

che cosa

come

quale

va perd

tc

quella.

ne tampoco poi che quctta

prima che

Wagner

difatti,

lo

per

Vinteiletto ^jer le specie ideati e le

Perchc

periodo in due incisi

la

essere, e uno.
Vintclletlo

cose chc sono in atto, possono essere,

ic

posscrc essere

piii

c tuiio che pitb

cli

punteggiatura, altera

suscita

che V attualitd

II

pud

forme, se non

mcndicando da fuor di

quale

piu,

virgoleggiando per confondere,

formaiore e

scrive: 77

formaiore e

il

formc;

II

non capirai

dopo, che posseva cs-

e,

Qucllo,

e tuito, clie

Wagner, mutando

vendo

vedi, e chiaris-

va perd mendicando da fitor di quella.

lc

II

como

Wagner,

il

Quello che

il

cli

cic ideali; ct lc

non

scrivc

Bruno

Quctio,

concetto,

il

composto.

il

il

XV

non precedc

atto, e

il

qitct-

etc.
II

Clemens

s'

imbatte in questo testo,

lo

trova oscuro, ed

invece di pigliarsela col suo concittadino, donde lo


incolpa

il

Bruno, e

s'

ingegna

di chiarirne

il

cita,

senso con

le

ne

pa-

da cui

role del Cusano,

il

XVI

Bruno veramente ha mutuato que-

sto concetto (1).

gran parte, come vedi

negli esempi accennati, in

Ora

difetto di diligenza

difetto

che ha molto contribuito ad ac-

crescere la fama di oscurita, la quale ha sgomentato precipua-

mente

che non hanno letto

quelli

il

Bruno; e che hanno trova-

un commodo pretesto per ischermirsi dal renderne ragio-

to
ne.

Tornando

al

Wagner, noto che peggiore prova

chi versi latini che

Bruno premette

il

uomo

tandosi di una lingua, che ogni

Bruno

scrive

allo stesso dialogo, di

colto

Wagner muta

il

Impetitus tingas nigri

Ed

Wagner

il

aegra, quid obstat?

ad portum.

Bruno ha questo pentametro

II

deve conoscere,

Ad parium properare tuum, mens


Ed

po-

Qui e meno scusabile ancora, trat-

cui stiamo discorrendo.

II

fa ne'

glielo guasta,

Acherontis aquas.

correggendo impediius.

Bruno scrive semplicemente

II

At mage suhlimeis

Jordano Bruno

(1)

und

tentet

natura reeessus.

Nicolaus von Cusa, Bonn 1847, pag. 14. von

D. r Clemens. Ecco come scrive sul proposito.


Die ziemlich dunckeln
ferito

il

testo continua

man

die lateinischen

halt.

Nol nego,

gner non

le

ma

Worte des Textes lauten

Sie toerden verstandlich

also

und

Worte Cusa^s, deren Uebertragung


erano cliiare pure

avesse punteggiate a

le

modo

E dopo

deutlich
sie

sind,

parole del Nolano, se


suo.

ri-

icenn

daneben
il

Wa-


Ed

Wagner

il

deir enfasi con

crede obbligato a rinforzarglielo, e dargli

si

un Eja

bruniano sotto V

XVII

mage

che avrii trovato per verso

Nolano

del

effigie

nell'

opera del Rixner e

del Siber.
II

Bruno

scrive

Nulla ubi pressa CJiaos atri vesiigia parent;

crede di poter usare parent su

T editore nol crede

e gli

guasta

autorita di Virgilio; raa

1'

1'

esametro

correggendo

apparent.
Cosi in pochi versi

ammucchia

nia di correggere; senza dire che

questi errori per la

smatondo

in sette distici salta

un pentametro, senza accorgersi che un esametro rimane

in

sospeso.
S' e

che

il

tine

vera dunque

Wagner
dopo

s'

la notizia lasciataci

accingeva ad una edizione delle opere

finita quella delle italiane

gia incominciata,

ma non

finita; noi

che anzi V aveva

non

po della perdita. Se non che dubitiamo


abbia tolta in iscambio
e

1'

da Vittorio Cousin,

1'

la-

di

dorremo trop-

ci

forte,

clie

il

Cousin

edizione incominciata dal Gfrorer,

abbia creduta delFeditore medesimo che aveva condotta a

termine

la

Prima

ristampa delle opere italiane.

di licenziarmi dal

Wagner,

ti

voglio accennare due

o tre altri errori curiosi, che ho trovati qua e la senza raf-

fronto col testo originale, perche

non ho potuto averne,

oltre del

perfluo tornare dopo la


II

Bruno

scrive, nella

no scoprire

come

ti

ho detto

minuta scardassata

Cena

altro

Candelajo, sul quale e su-

delle Ceneri: se

dell'

Imbriani.

non sapran-

cid clie ascosto sotto questi siseni: e siseni

qui e errore di

stampa

in

vece di sileni.

E una immagine

XVIII

cotesta

Bruno non

dal

imitata da Platone, e adoperata piu volte

de' sileni

italiane.

Wagner non

II

ma

solo nelle opere latine,

nelle stesse opere

ed annota a pie di

se ne ricorda,

pagina: sisami, cecini, susine, zinzini, zizzanie, e via di

questo passo, accatastando parole italiane, greche, di vario

ed opposto significato, senza chiedersi mai

ma

in tal caso,

che diamine vorrebbe dire 1'autore?

Un' altra volta

Mafelina, che

me

Bnmo

i)

sei la

scrive

musa

Or qua

voglio, dolce

ii

di Merlin Coccajo

una

tu sai meglio di ogni altro,

ed

e,

bizzarro Folengo invoca invece delle suore di Elicona

Wagner

il

corregge, indovina come

Bruno

II

cosi la

ve che tutti
ed

spiriti

pensare che la

traverso a

che

nella

Wagner annota

il

li

tali

sono da VAnfitrite
a pie di pagina

storpiature,

e data al suo autore

si

linguaggio

ci

sono

moltiplicate a mille

non

Bruno

doppi dagli editori.

fama

dell'

mal pratici editori

zioni dei

uomo, che ammiratori

ma
E

do

e che si

esse sono state

dire che

vuol dire che

con

E buon

il

le

tutti

segno,

imperfe-

Bruno

e tal

nemici vogliono a gara conoscere;


si

puo

deve o accettare compagno

chi voglia

della taccia

dottrina e del

autore ha coperto

persuasi che mettere in disparte non

fronte

spirito

e stata studiata at-

le difficolta della

impugno

scri-

non intendo,

questi difetti, le edizioni sono state esaurite


e vuol dire che la

uno

d'

mi maraviglio meno

le

ed

chiama

Cabala del Cavallo Pegaseo

filosofia del

il

Messalina.

parla soventi della divina Anfitrite

natura

co-

nove muse che

delle

camminare

pei

in

nessun

mo-

o combattere di

poco frequentati sentieri

della speculazione filosofica.

Oggi
animi

1'

piii

antica esecrazione del

nome

e indebolita

pur negli

ombrosi, e nelle coscienze piu trepide: ne parlano


stessi ortodossi, e

gli

menticata la tragedia

di

Campo

de' Fiori.

ed accettiamo

rinfocolare ire assopite,


de' nostri

assennati tra loro vorrebbero di-

piii

XIX

il

Noi non vogliamo

tardo rinsavimento

avversari. Ci fu tempo perd che, fra noi,

il

nome

del

Bruno parve un simbolo

di riprovazione,

chi

non osavano

alcuni per paura, altri per ri-

Da

morso.

zione tra
carte,

s'

trovare

contemporanei.

A Roma

Vescovo

di

Papa Clemente

era stato ordinato

piu fran-

trovarne men-

di

non ho potuto

libro della Deposi-

VIII., sotto la data del 16

pagamento

il

di scudi

due

per haver clegradato fra Giorda-

Sidonia

di

fruga e rifruga nelle

non questo documento. Nel

se

marzo 1600
al

intende, dov' e lecito gittar V occhio,

Generale

teria

profferirlo

qui la insuperabile difficolta

ed

no Bruni eretico. Altrettanti scudi per la degradatio1

ne di fra Cipriano de Cruciferi sotto


registrato

la stessa data, e

immediatamente prima; onde e da indurre che


insieme con

Cipriano sara stato abbruciato

lui.

fra

Questi due

scudi pagati per la dissagrazione mi fecero male: quanto poco

era costata la vita


Gli antichi

tanto

di

avevano

1'

uomo

antro di Trofonio, donde chi ritor-

nava non rideva piu mai per

tutta la vita: noi

avemmo

Tribunale della Santa Inquisizione che levava non ad uno

ma

a tutti

all'

intorno

la gajezza ed

il

riso.

II

il

Vanini ac-

cenna evidentemente ad una dottrina del Bruno, e non ardisce nominarlo, e lo

chiama per dippiu semifilosofo

sione quindi e sfuggita a tutti, che io


II

Campanella, che

cito quasi

discorre della ragione degli studi


(1)

piii

mi sappia

1'allu-

(1).

chiari uomini la

dove

tacque affatto del Bruno;

Nonnulli semiphilosophi novi dixerunt supra coelum ultimum

creatum in/initum, quasi a Deo non possit procedere actio


pag\ 359.

finita.

esse

Amphit.

XX

scusato alquanto dalle sue condizioni allora

quando,

inescusabile poi,

scrivendo nella Metafisica di una dottrina del

libero,

suo gran concittaclino,

fa le viste di

non saperne

niente

e lo

chiama un certo Nolano (quidam Nolanus). Che piu? Gli


stranieri, entrati

stessi

appena

antro

in questo

Trofonio,

di

qual' era allora questa dolente Italia, erano colti dallo stesso
terrore.

Quel Valente Havekenthal, conosciuto sotto

Acidalius, latinista valoroso in giovane

di

Bruno,

il

il

(XII. Kal. Febr.) non gia

come

12

il

di febbraio

Bruno

e si maraviglia del ritorno del

biografi

hanno

citato la

hoc hominis qui in Italiam audet

dignissimis.

dice

Berti,

il

nominandolo

miror

Tu me

Ond'e avvenuto, che


sono nep-

si

(1).

Nolanus, Patavii nunc apud vos vivere

Miror

gennajo

di

da chi persegui-

prima menzione, e non

Quaeroetiam unum: Jordanus Brunus,

abiit?

di scottarsi le labbra.

pure avvisti della seconda


(1)

in Italia,

risaputo pero chi fosse

me, quasi temendo


i

21

che riputazione tenuto, non lo chiama piu di no-

ed in

tato,

Venezia.Da Bo-

tradito, fu imprigionato a

logna adunque scrive a Michele Forgacz

esplicitamente

era venuto

eta,

trovava a Bologna quel nefasto anno 1592

in Italia, e si

quando

nome

il

is

quem Witembergae
Itane est?

et docere dicitur.

ex qua

docebis et aut certum aut

E{ quid

ut ipse olim fatehatur

nec rumori fidem adhuc habeo,

falsum

etsi

nosti,

exsul

ipsum a

fulc

facies.

XII. Kal. Feb. XCII.

De

altero

sophistajam non miror:

ita heic

varia et incredibilia alia de

ipso quotidie audio. V. Non. Mart. XCII.


I

biografi tutti quanti citano, o copiano

della lettera del 21 gennaio, e

non

si

uno dair

accorgono che

lettera del 3 marzo, diretta allo stesso Forgacz, e

discorso sul

che

si

altro,
il

il

frammento

frammento

della

una continuazione

Bruno. Mi sembra cosi pel richiamo del

jam non

del

miror

ricongiunge col doppio miror della lettera precedente; e mi sem-

bra ancora, perche


italiano,

si

parla di un filosofo noto ad entrambi, ed intanto

perche a Bologna se ne dicevano tante.

;,

Dimenticato in

meno

Italia,

il

XXI

Bruno

fu ricordato in altre regioni

ne avro

infiacchite di questa nostra, e se qualche volta

agio, raccogliero le tracce della

stranieri

sua influenza negli scrittori

per ora torno alla nostra edizione

dico breve-

ti

mente come mi sono regolato.

Anzi tutto ho stimato dovermi attenere rigorosamente


edizione prima, corretta dallo stesso autore

correggeva da se

le

prove

di

stampa, e

Dov'

allora, era quasi inevitabile.

reggere, ne ho subito informato

il

perche

gli errori di

sono frequenti, benche non manchino qua e

mente

la;

il

alla

Bruno

parole non

come, special-

e stato necessita cor-

lettore

con apposita nota

riportando a riscontro la lezione del testo, perche ognuno fos-

grado

se in

verificare la opportunita della correzione fatta.

di

Piu frequente e stato

il

bisogno della interpunzione

manchevole nelF originale.

non sono un fuordopera


colarne bene

che, talvolta
terare
to

lo

spostamento
dell'

punti e

nel periodo

membri, ed a

pensiero

il

le
;

virgole

piii

come

una tenue virgola puo

parte degli errori

difFerente assetto alla punteggiatura,

le di

al-

autore, e dove questo dubbio m' e nail

da

Avendo

lettore.

me

scorti nelle

due edizioni tedesche deriva dalla soverchia licenza

un

sai

Se non

rilevarli definitamente.
di

molto

servono anzi ad arti-

ho voluto pure mettere su Y avviso

osservato che la

ho

fatto

di

dare

possibi-

il

guardarmene, scrupoleggiando anziche rimpastando ad

arbitrio.

Libero ognuno di ardire

quando poi

si

tratta di

una parte

esattezza

riferire

detto altrui

il

persuasione che stiano a martello


;

ma

io

stimo la

della onesta letteraria.

Intorno alle correzioni proposte

astenuto

scrivendo cose proprie

da questa persuasione

sere stato infallibile, troppo ci corre.

com' e naturale
altrimenti

me

ho

la

ne sarei

alla pretensione di es-

Non avro

quindi a male

XXII

osservazioni in contrario, se fatte da persone competenti,

le

e dopo altrettanto studio

che potevo
lonta

se la

1'

fare,

ho

fatto, e

mentre

opera

all'

potevi attribuire

le

isforzi

Quel

impor-

alla

ed e ragionevole

io.

mancato per buona vo-

riconoscenza

pregio di

il

non posso, per

io

non

mia cooperazione non corrisponde

tanza che tu hai data


tu

quanto ce ne ho posto

perche

nazionale,

che faccia, oltrepassare la

capacita del mio proprio cervello.

Detto

questa intenzione generale, diro volta per volta

di

del titolo, della data,

contenuto

filosofico

della

occasione

ciascun volume: nel

di

non entrero, perche non

voglio intro-

durre nella edizione, se non poche notizie bibliografiche,

serbandomi
apposito

ma non

su la

a tempo indefinito

filosofia del

Bruno

spese mie, per avere la mente e la

ma

un lavoro

di fare

conto mio

di

mano

ri-

sciolte a

ed a

mio modo.

Questo primo volume adunque conterra due orazioni, dette

una Valedictoria, con

cui

il

Nolano

tolse

commiato dall'Ac-

cademia

di

lebro

virtu di Giulio di Brunswich, padre di Enrico Giu-

lio,

le

Wittenberga

Y altra Consolatoria , con cui ce-

che fu suo protettore, e fondatore

lia in

Helmstadt.

che importi

Non contengono ne
esprimendo

alla scienza,

1'

dell'

germanica

che

in generale,

conda,

gli stessi

si

le

la

nazione

profugo e perseguitato ave-

onore ospitato ed accolto

di

di rico-

la se-

il

Bruno conservo

poi sempre costan-

Sono pero due importantissimi documenti per

la vita del nostro

giano

altra nulla

sentimenti verso la Casa di Brunswich in

particolare, alla quale


te gratitudine.

lui

1'

prima sensi

la

noscenza verso V Universita vittenberghese

vano con ogni maniera

Accademia Giu-

una ne

notizie.

Nolano

Ho

della quale

pur troppo scarseg-

posto queste due Orazioni in principio

perche fanno parte da

se, e si

ancora per fare cio che mol-

XXIII

to

probabilmente avrebbe fatto Tinfortunato

filosofo,

mostran-

do per prima cosa ranimo grato alla generosa nazione che

covero

il

Bruno

ri-

esule per la verita.

schiarimento nulla ho da aggiungere: data, luogo, occa-

sione, ogni cosa e indicata nelle orazioni stesse. Ci sarebbe

da

cercare se delle lodi date a Lutero se ne potesse indurre ch' ei


fosse passato alla religione riformata,
serito,

che parole
nali,

impugnato;

altri
,

ma non

e la rimetto

dei quali

come alcuni hanno

e discussione da fare in po-

ad altro tempo.

mi sono servito

rarissimi' origi-

appartengono alla preziosa

collezione di opuscoli, che gia appartenne al

Cardinale Va-

che ora e posseduta dalla Biblioteca Vittorio

lente, e

nuele di

Ema-

Roma.

Segue Y Acrolismus Camoeracensis. Avendo


di

as-

pubblicare prima

sofia naturale,

poemi

disegnato

contengono

che

latini,

io

la filo-

ho creduto opportuno premettere questo

che n'e un vero e preciso sommario.


posto in Francia

come programma

di

UAcrolismus

libro,

com-

fu

una pubblica disputa te-

nuta a Parigi la pentecoste del 1586,

ma

pubblicato a

Wit-

tenberga due anni dopo.


Merita qualche schiarimento

1'

intestazione

Camoeracensis ha portato un poco


grafo, che io sappia
rola. II

buon Brucker

ha spiegato
lo

dire

dair essere

confusione

di

titolo del

ne bio-

ragione di questa paal

No-

Bruno un Nolano Cameracese;

un Venezian da Bergamo. E
il

perche quel

aveva addirittura appiccicato

lani, ed aveva fatto del

me a

la

libro

scritto

cosi

co-

V equivoco nacque
:

Jorclani

Bruni

Nolani Camoerancensis Acrotismus, senza alcuna disgiunzione in mezzo.


stotele nella piii

II

Berti, scrivendo che

il

Bruno

assalto Ari-

munita rocca, nella Sorbona, par che non

intenda neppure a che cosa accenni

quel

Camoeracensis

XXIV

che non e certo posto a caso. Egli su


sostiene contro

autorit^ del Crevier

Bruno aveva

il

polemizzare in un' aula della Sorbona: ora

di

Storia
tro
1'

Bartholmess che

il

1'

dell'

se

dal titolo stesso del

indicazione del luogo

che vuol dire

Cambrai

di

dunque

imbroglio aclunque

quel Camoeracensis.
collegio,

era vescovo

Ed ecco

di

spiegazione di

come

c'

un

uno de'tre

Cambrai; onde, per farla piu corta,

come

spiegato

ci

nome

il

Cambrai.

disse collegio di

si

un Cambrai anche dentro

fosse

era una Navarra, una Borgogna, un Reims,


,

Quando Francesco

simili.

I,

con

intenzione di sollevare Y insegnamento filologico, che nella

Sorbona andava scadendo, fondo


deir ebraica
reali,

cioe

quali

della greca

non avevano

Cambrai

legio di

e cosi

avra

e della latina

memoria

il

il

per

il

professori

1'

e forse

sul nostro filosofo

Ma

mi son valso come


il

Bruno, Edgard Qui-

1842, una*lezione

ma, pubblicata dal Bruno stesso

Collegio

edificio del Col-

Collegio di Francia

prescelse un' aula di questo Collegio.


L'edizione, di cui

lo piu nel

Bruno. Su

della disputa tenutavi dal

net volendo fare,

proprio dove insegnare,

edificio

fatto

Cambrai sorge ora

collegio delle tre lingue,

il

pigliavano a prestito qualche aula

in

nella

consiste

prendevano nome dal fondatore

un Beauvais, un Mans

di

non gia nella Sorbona.

ebbe luogo in

la disputa

Parigi fu fondato da tre vescovi

del collegio fu abbreviato, e

1'

apparisce

che fu detto quindi collegio de' tre vescovi, perche

simili fondazioni

Parigi,

programma

programma ha Camoeracensis

il

un' aula del Collegio di Cambrai

Tutto

Crevier nella

Universita di Parigi, in una nota, non dice al-

non che

1'

il

dritto

il

di cio basti.

di testo, e quella pri-

1588,

di cui

ho detto

di

sopra; ed inoltre Tedizione del Gfrorer, delle cui correzioni,

come

vedrai, ho tenuto conto; takolta accettandole, tal'altra

XXV

rifiutandole, secondoche m'e parso

il

caso. L'esemplare ori-

Roma.

ginale appartiene alla biblioteca Alessandrina di

Questo volume contiene finalmente

poema

de Immenso

Innumerabilibus:

tre

libri

una con

la

A me

data del 1591; Faltra, del 1614.

sola, col frontispizio rifatto a

nuovo

del

quanti sono

tutti

Di edizioni ne corrono due, entrambe di Francfort,

otto.

una

et

primi

ma

sembrano
che

in quella

si

da

per seconda edizione. lo ho tenuto sotfocchio Tuno e Taltro

esemplare, di cui

primo appartiene

il

niversita di Bologna,

poema

Intorno a questo

meno

latine

questo

come

italiane

delle

poema

alla

Casanatese

consenti ch'io spenda qualche pa-

no.

sono state e sono tenute da

per alcune

sai

il

giudizio e giusto

quello di quasi tutt'

si

diparte da

del giudizio sfavorevole. II

Barthol-

mess altra ragione non allega della sua preferenza

dusse
in

il

il

in italiano le

opere

latino le altre predestinate all' obblio.


egli

salvo

secreto presentimento del genio, cioe, che in-

Bruno a scrivere

veramente
so;

assegna

ma paragonato

sotto. Egli stesso

il

primo luogo

alle italiane,

pero

ci fa

il

al

Tra

piii

le

degne, ed

opere latine

poema de Immen-

poema, per

lui,

rimane

per 1'opera capitale del Nolano, e che lo

ca Rodolfo Augusto.

biamo

dove arriva
visto,

1'

II

Zimmermann,

il

1690,

non comprende

clel

il

Du-

ha

letto tan-

Gfrorer, la quale,

come ab-

Ritter, delle opere latine

edizione

tuisce nessun raffronto.

al di

sapere che in Germania era tenuto

n'era caldo ammiratore, e ne consigliava la ristampa al

to fin

per

Bruno, qui mi limitero a mo-

critici del

prima origine

che questa

poiche per ora non posso entrare nelle

ragioni intrinseche di questo mio giudizio, che

strarti la

Roma.

di

non inutilmente.

rola dippiii, forse

Le opere

secondo

il

alla biblioteca dell'U-

nostro poema; percio non

isti-

XXVI

due scrittori tedeschi che 1'hanno

letto,

Clemens, giudicano assai favorevolmente


sto specialmente:

il

sistema del Nolano

esplicitamente
si

con

latini; e

tutte le linee fondamentali

in

V altro va

titolo

poemi

piii

avanti

al dialogo

detto

il

que-

lo dice un' esposizione poetica del

De hnmenso

il

lo stesso

e nelle

e preferisce

italiano che

qua-

Universo e

delV Infinito

(1).

Niuno
si

conseguenze

principali

mondi

primo

Carriere ed

il

neppure

de' precitati autori pero,

il

Clemens che

piii

accosta al mio giudizio, assegna le ragioni della sua pre-

ferenza

per

lui

perfettamente
ed

il

dialogo italiano ed

lo stesso

il

poema

hanno

latino

contenuto (genau denselben Inhalt)\

una maggiore

divario consiste in

mehr

(mit

il

precisione scientifica

wissenschaftlicher Sehdrfe) che

poema ha

il

in

paragone del dialogo.

Tra

poemi

numero

de,

vita de

si

ancora e da distinguere

figura dagli

et

Minimo

Monade
e

latini

uno, e

1'

altri

altro

due

il

De Mona-

che diremo per bre-

de Immenso

perche

il

de

aggira attorno ad un simbolismo de' numeri, ed

una raccolta

di tradizioni

di

opinioni altrui

anziche

IVutto delle meditazioni proprie del Bruno.^ L' autore stesso,

pur ammettendo questo poema nella sua trilogia poematica,


assegna un posto inferiore, e ne fa quasi una concessione

gli

alla
si

sapienza volgare de'medici, degl' indovini, e di quelli che

chiamavano secondo
(1)

il

V. Bartholmess, Jordano

linguaggio di quel tempo matema-

Bruno

Parigi, 1846, Vol. 2. pag.

Ritter, Geschichte de christlichen Philosophie,

Hamburg,

1850.

Funfter Theil, pag 598.

Moriz Carriere, Die philos, Weltanschaung Stuttgart, 1847,


F.

I.

pag.

Clemens

21.

217.

Jordano Bruno und Nicolaus von Cusa

p. 405.

Bonn

1847,


De Monade

tici (1). II

tendimenti

e affatto disforme adunque, e per

autore e per

dell'

hnmenso,

nia I)c

XXVIT

indirizzo che segue,

guari

non citano

altro che

il

De Monade

babilmente dal frontispizio, dove

indotti in errore pro-

due poemi sono congiunti

da un Item, che sara parso un Idest

poemi anzidetti nella mente

tre

una vera
il

la

trilogia, di cui

(2).

Nolano formavano

del

De Minimo doveva

il

fondamento, tra metafisico e matematico;


parte simbolica

Che

se

si

Minimo

Causa ed Uno

gorici, per la

Bruno

II

opere italiane,

De Monade

il

ncl

il

De

ai dialoghi alle-

cosi

1'

ed

il

De

suo poema

altro

Figura.

cl

magna ex

et Figitra, ibi

toritate experientiaque aliena sine ratione

manticis, medicis, et

fisica.

dialogo del

al

contenuto

il

poema dc Immenso giudica

Ubi de Nnmcro tractavimus

(2)

dimostrazione

la
le

maniera, se non per

De Monadc, Numero

De lmmcnso

volessero riscontrare con

essere quasi

De Monade

il

assomiglierebbe fino a un certo punto

Principio,

(1)

il

non ha

De Immenso,

egregio Berti, senza far menzione del

1'

poe-

secondo poema.

Libri infatti nella Storia della matematica

II

clal

primo avra no-

e la poca importanza del

nei piu al merito del

ciuto

1'

gHn-

secundum genus mathematicis.

Ecco come, con mia sorpresa, scrive

parte ex au-

sapimus atque loquimur cum

1'

lib.

2.

cap. XII.

ultimo e piu completo bio-

grafo del Bruno.

il

Vien dopo Topera

Brano espone

divide.

in

I)c

modo

Yita di Giordano

Duca Enrico

Monade.... Nella lettera al


tutto suo

contenuto

il

Brnno, 1868

pag.

de' tre libri

236.

Ora

il

Bruno, nella lettera citata, non parla gia

divide

il

poema Bc Monade, perche questo poema ha un

si

di tre

opere distinte,

di cui lo

stesso

De Monade, Numero

et

libus, et Infigurabili

Universo

Figura

^cr....tertio,
libri...

di tre libri, in cui si

Dc Monade

Adsunt ergo: primo de Minimo, Magno

et

Giulio

in cui si

libro solo;

ma

e una.

Mensura

W;r/....secundo,

De Immenso, Innumerabi-

XXVIII

Immenso
Ceneri;

ai tre dialoghi

Principio, Causa

al

Cena

dimostrativi, cioe alla

Uno; ed

ecl

verso e mondi. In quest' ultimo poema

all'

clelle

Infinito Uni-

scorge una

difatti si

larga sintesi, dove trova luogo la polemica della

fisica

ari-

copernicana; cose
stotelica, e la dimostrazione della dottrina
gia ventilate largamente ne' dialoghi italiani

esposizione della dottrina

con dippiu

la

sua propria, che ne' dialoghi

fisica,

quasi affatto manca.


In qual tempo incomincio a scrivere questo poema, e quale

ne fu T occasione

Ecco una domanda che richiede una

sposta, alla quale niun ajuto


grafi del

fatto

importante, come

il

creduto del tutto


riere,

dizi

possiamo aspettare dai bio-

ci

Bruno, parte per aver disconosciuto

poema, come ha

ed

il

il

Berti

affatto questo

parte per averlo tenuto

Bartholmess

lo

ri-

meno

parte finalmente per averlo

stesso col dialogo italiano,

Clemens. Ci ajuteremo adunque con

come

il

Car-

gli scarsi in-

che abbiamo raccolto. dalla lettura del libro, ingegnan-

doci di fondarvi sopra delle induzioni plausibili, senza preten-

dere

darle per certezza assoluta.

cli

suol parlare raramente di se, in

vare dalle sue opere, che

si

terlocutori

ecco

le

piii

non

si

faccia ne' dialoghi,

dove Y urto degFindigressioni.

Ora

furono certamente composti e stampati

tre concernenti la

1584. Intanto

il

sua

Bruno dimoro

filosofia naturale,

quivi se

appresso, almeno gran parte; e quivi

puo rica-

sveste della sua personalita

facilmente lo fa deviare in

I dialoghi italiani

mano

si

mie congetture.

a Londra
il

Bruno generalmente

riferisca alla sua vita; pochissimo

poi da'poemi latini, ne' quali


assai dippiu che

II

modo che poco

al

io

non

dentro

tutto 1'anno

ritengo abbia posto

poema >De Immenso.

dialoghi italiani erano scritti pe' circoli di Londra, dove

nostra lingua era allora intesa dalle persone

la

ma

volendo spandere la nuova

ropa, le opere italiane

va

latino

in

rifatto

per la rimanente Eu-

filosofia

non bastavano. Lo

le

piu colte

stesso

Bacone aveprima

opere filosofiche composte

in

Se pure altro motivo non fosse sopravvenuto, mol-

inglese.

to probabilmente
in

XXIX

latino

Nolano avrebbe rescritta

il

ma una nuova

occasione

la

la

ci fu,

sua dottrina

quale dovette

o generare o affrettare la sua risoluzione. Ne' dialoghi ita-

noi troviamo bensi accenni frequenti al Cusano, ed al

liani

Copernico

ma

di

Ticone Brahe nessuna menzione:

non dovette esserne informato

fino al 1584.

Ticone intanto aveva avuta dal Re

Hven

sa 1'isola di

di

Danimarca conces-

II

di quivi le

un pezzo

il

di

osservazioni

difFondevano per

tempo

si

nome

quivi ad osservare

1577 comincio

di

un osserva-

nel Sund, e quivi fabbricato

torio astronomico, ed alla isola dato quindi

niborgo.

Bruno

il

1'

astri

gli

Europa

questa fenice degli astronomi

Ura-

di

e per

come

lo

chiamo dipoi Keplero, fece dimenticare perfino Copernico. Alla


riputazione del

IV Landgravio

glielmo

datore

un

di

dei cieli

manici

nuovo astronomo concorse

Keplero:

stima di

astronomo anche

Gufon-

lui, e

altro osservatorio nel castello di Cassel.

Le

vie

erano esplorate allora esclusivamente da' popoli gerquali in breve spazio

di Assia,

la

il

to poco piu

Galilei,

ebbero Copernico

quando scriveva

che ventenne

il

il

Ticone

Bruno, era giovanet-

ed ignorato

addormentati, diceva mestamente

gFItaliani

si

sono

Nolano. Egli intanto ac-

cettava con allegrezza questo inaspettato favore che la divina

provvidenza

manico
(1)

ribus

(1).

gli

1'

arrecava dagli estremi

lidi

inaspettato favore erano

le

Dormitantibus

Italis

dell'

oceano ger-

osservazioni degli

ex Prussia et ex germanici oceani litto-

principes in nostrae philosophiae favorem divina providentia susci-

tavitatque solertiores astronomos. De Imm.,

lib.

VI. cap.

XIX.

XXX

cometa

del 1577, che

Ticone aveva di-

astronomi intorno

alla

mostrato girare

sopra delForbe lunare, non gia

luna,
il

di

come aveva preteso

Bruno,

di

Aristotele; e se al disopra, inferiva

sono delle comete, e queste sono alterabili

ci

immutabile incorruttibilita de*

cieli

Questa inferenza tanto ovvia, che

lo stesso

parole, (1) veniva cosi a proposito, che

mano

volo pose

poema

di cui

la

dunque un sogno vano.


Ticone, e poi

Keplero alquanti anni dopo, riprodussero quasi con

me

qua dalla

medesi-

le

Bruno

coltala a

subito ad un' altra opera, che fu appunto

il

sto scrivendo.

ti

In uno de' primi capitoli

il

Bruno

si

mostra impaziente

di

esprimere questa opportunita.


Ista fuere

mihi physica ratione reperia

Pluribii abhinc tustris, sensu interiore probata,

Sed tandem

et docti accipio

firmata Tichonis

Servatis Dani. (2)


(1)

II

Bruno aveva conchiuso

lita del cielo

dalle osservazioni di Ticone la variabi-

con queste parole;

Yisi iestantur nostra hac aetate cometae

Quos Stagirita putat tantum intra concava hinae

Ora

valere geni,

neque posse manere superne;

Nulla etenim pro

sorte putat variabile coelum.

De Imm.
(2)

Quare cum semel certo

generatum
reos,

si

constitisset,

fuisse, id saepius fieri posse, et

novum

Tychonis Brahe dani de

Prorcmium.
Ed

1619,

il

1.

cap. 5.

aliquid in ipso Coelo

cometas etiam esse aethe-

non penitus concludere, saltem verosimiliter conjectare

vulgo recepta opinione non immerito dubitare

II.

lib.

mundi

Uraniburgi

deque

licuit.

aetherei recentioribus

phenomenis,

\ib.

MDXCVI.

Keplero nella Cometarum physiologia pubblicata ad Augusta

ma

scritta a

Praga

il

il

1507, scriveva

Cometae indicio, totum hoc universum, adeoque et ipsum coelum, esse


corruptibile, et successu temporis (in partibus certe) alterabile pag.

III.

Quel landem dice


e

la

tutto,

XXXI -il

lungo meditare su questo tema,

recente comprova. Mi dirai

ma

sei poi sicuro,

versi siano stati scritti proprio in Inghilterra

sti

che

Francfort, e quindi o composti quivi, o per

mania

Non

sai

chiamare questi poemi opere

concordano nel

tutti

che que-

lo

meno

in

di

Ger-

Che

tutti sian

non mi

accordo, lo so; che

d'

1'

abbiano provato

consta. Della certezza mia poi posso darti

mostrazione tanto plausibile, quanto possono essere


ricavate mediante

storiche

1'

induzione.

una dile

prove

Con uno come

te,

tanto esercitato nella critica, faro piu presto a spiegarmi.


II

Bruno,

lo

meglio

sai

me

di

cosi aperta alle impressioni della

ha fantasia

cosi vivace

natura circostante, cosi in-

tenta a cio che vede succedere, che pur senza volerlo, pur
nelle trattazioni scientitiche,
e

quando scrive

qua

a quella, dove sono

Or dunque, una pagina avanti

versi concernenti Ticone,

era valso del seguente paragone.


1'

angolo

se per contrario
in

un

Ora

altro
ti

dall'

modo

qacsia casa,

di

ti

parra cosi e cosi

(1)

Sicut

ti

si

Calais
;

parra

(1).

sembra che possa saltare

la

Bruno
di

Inghilterra riguardi indietro,

possibile, e quindi ritengo

durante

il

Se dalla rocca

in capo

un

gone a chi vive e scrive fuori delF Inghilterra


par

dove

basta aguzzar bene la vista, e non lasciarsi

sfuggire gli accenni che da.

tu guardi

e la lascia trasparire

sua dimora

che

il

in quelFisola.

poema

simile para?

A me

non

fu incominciato

Aggiungerei anzi un'al-

ab arce Caleti angulus hujus domus ab altero ejusdem

domus angulo plus

distare videtur,

tremitas ab altera eoctremitate.

Quod

quam eminus
si

posita Britanniae ex-

a Britannia retrospicias Caletum,

vix unius palmae magnitudinem, illam regionem obtinenti exaequabit.it

De Immenso,

etc. lib.

I.

cap. IV.

XXXII

tra congettura, 1'indicazione, cioe, di quei libri che

credere composti prima che

sopra un' allusione piu vaga,

fondata

prima

per

trattata,

non

poco dalla terra,

assume

che

gradi

mano

di

ammessa

che,

sul cominciare del quarto libro

Taspetto
;

possono

la

e destituita di verosimiglianza.

sollevarsi a poco a

in

il

mano

nostro globo.
si

dileguano

T addensamento delle selve,

fiumi,

ma

si

una congettura

ragione del tempo trascorso e della materia

la

Bruno

II

partisse di la:

si

e stagni e laghi e

citta si

le

confondono

immagina

e dalTalto

La
le

di

contemplare

salita

si

fa per

lunghe strisce dei

prominenze
alla vista

de' monti;
;

rimane

lo

splendore delle acque da una parte, e V oscurita della terra


dall' altra

ed

Dic: ubi

poeta filosofo domanda

il

sylvarum species? ubi flumina, montes,

Stagna, lacus, urbes, brumae discrimen

aesius?

et

Ut tantum species candeniis mansit et atri?

maculat clarum oceanum nigra insula passim?

JJt

perche

di queste isole,

ceano risplendente,

ha

guo

in
s'

che nereggiano qua e

circoscriva meglio

si

mente, poco appresso esclama


e

rannicchiata Y Inghilterra

Respice

quam

Verso

fine

la

compagnia

di

1585

il

la tra

Timmagine

l'o-

ctfegli

vedi in che punto esi-

cociguo collata Britannia

del

(1)

Nolano

torno

puncio

in

esil (2)

Francia

in

quel Michele di Castelnuovo ch'era stato suo

protettore ed ospite a

(1)

De Imm.,

lib.

I.

(2)

De Imm,,

lib,

I.

Londra

cap. V.

cap. V,

ma

breve fu

la

sua dimora

XXXIII

Francia

in

perche quivi

della pentecoste del 1586,

sofica

Germania. E

della

Manica verso Parigi

no

la

monti non

mare tocca

un ricordo

non per

visibili

sono

del suo viaggio dalla

di salire e

non pare,

fin-

non tocchi-

altissimi gioghi delFAlvernia (1).

la

dove

flagella

la

e le altre quasi
di

maggiore

le

precise allusioni alTInghilter-

Imperocche

la

come

queste induzioni proviene,

di

scellerato (2)

ricorrerebbe col pen-

ugualmente precise concernenti

diremo fra poco.

cui

secolo

il

ci si

giacitura in cui stanno, perche nel libro

tramezzano fra

questi ricordi

nia,

avvio alla volta

alzino alteri a vista d' occhio, e

s'

sono linee indiscernibili, e non

siero, se

ra,

s'

in

della religione tolta a pretesto di scismi e lecito tra-

vedere

ma

Bruno

il

erano

giostra filo-

la

descrizione dell' insensibile declivio

maggiore altezza negli

Forse

Dopo

rimembranza

la

per cui a chi viene dal

Ugonotti

e gli

breve dimora appena

della

vestigi nel libro. Forse e

che

Lega

la

a dilaniarsi a vicenda.

e pronti

arnii

la

Germa-

verosimiglianza
vedi, dall' ac-

cordo tra la successione dei viaggi del Bruno, e la successione

degli accenni nel

Sono trascorsi due

(1)

poema.

anni, ed

Sic totius Galliae regionem

sensim ab Oceano septentrionali

cacumen. De Imm.
(2)

Cui

scire

Sunt

lib.

Bruno da Wittemberga va

il

montem unum

crescit

comperio qui
est ejus

IV. cap. XVII.

Seclum evectum scelerosum,

insanum

est,

crudelia

et

impia facta

pietas, et Relligio est in schismate

Servare, aique super

jura omnia

mundum

tollere vires.

De Imm.,
La precedente

esse

usque in Alverniam, ubi

allusione

potrebbe

riferirsi al

lib.

VI. cap. 2.

suo primo arrivare in

Francia, dopo tornato di Londra; e quesfaltra alla sua dipartita, o forse

anche ad un semplice ricordo quando era gia a Wittenberga.


verso Praga
sino

al

ed

poema

il

XXXIV

e gia proceduto, a nostro avviso,

decimottavo capitolo del sesto

libro.

poeta a questo

II

punto deve descrivere un fenomeno avvertito

cTallora dagli

fin

astronomi, ed e questo, che a chi s'avanza dal

Nord verso

Sud, alcune

mano

stelle prirna invisibili si

vanno

di

mano

in

disvelando a proporzione del suo progredire nel viaggio


per contrario, altre che prima
gioni boreali

si

vanno

air orizzonte. Mille

nella

vedevano, quelle

si

chi risalendo

il

give del iiume, verso


fortuita questa scelta

come

il

Bruno,

in

dell'

Elba

s'

il

poeta

inoltra verso

densi gioghi

e,

delle re-

immagini potevano rappresentare

corso

stessa ragione celando di sotto

tivamente questo fenomeno: quale presceglie


di

il

della

Quella

alle

Boemia

Io credo di no, perche

intui-

sor-

(1).

uno scrittore

una poesia, non mi capacito che

sia

andato

fantasticando un' immagine lontana da ogni verita, quando

a colorire
e

il

suo pensiero potevano occorrergliene cento vive

vere. Chi sa che non abbia veramente valicato 1'Elba per

tramutarsi da Wittemberga a Praga, e

mente

vista la costellazione dell'

zonte, e disparire
s'

1'

Orsa fuggire sotto

olimpo boreale, mentre

innalzava scintillante

1'

olimpo austrino

viaggio in battello non e priva

(1)

che non abbia real-

di

dall'

1'

oriz-

opposta parte

La congettura

del

ogni probabilita in tanto

Aspice, Leucorcis veluli digressus ab oris,

Qermanum Oceanum

per ripas Aibidos undae

Si petis, alta poli magis ac

mage

sidera fient;

Altior ipsa tibi se adtollit Parrhasis ursa.

Si vero ad fontes, versus juga densa Duemi,


llla

quibus tepido plus

fias

proximus austro

Adventes, Cynosura magis se deprimet, atque

Austrkus adsurget, Boreus

se condet

Olympus.

Be Imm.

lib.

VI. cap. XVIII.


tempo

1'
;

cioe

ultimi,

il

doveva essere

strade, quanta ce ne

pericolo e difficolta di

quel

xxxv

altra congettura poi di avere scritto

rimanente del sesto

ed

in

libri

settimo ed ottavo

il

dopo T arrivo a Praga, parmi tanto verisimife^ da rasentare

la

certezza storica. Cosi

ciato a

Londra

la

il

poema Dc Immenso, incomin-

1584, o

fine del

principio del 1585, sa-

il

rebbe stato condotto ad oltre la meta del sesto libro, circa


il

giugno del 1588.

Se non

annoiato

sei

ti

ne

diro

Bruno non

parti

queste congetture

di

te

un' altra e poi faro punto.

Della cortesia
certo sodisfatto

di

liani

ma

Oxford

di

il

da ragguardevoli signori,

e dalla

aveva ricevuto segnalate testimonianze

Elisabetta
e

dei dottori

cortesia

del

che

diva

stima,

di

sdebito largamente ne' dialoghi ita-

si

stampati a Londra. Quivi pero, con tutte

le

pro-

lodi

digate alla regina, toccc- sobriamente della potenza marittiina


Stato. Elisabetta agli occhi suoi era ben

di quello

la

grande

anfitrite aprisse le sue fimbrie,

ianto la sua circonferenza, che

Britannia ed Ibcrnia,
al

Bruno

le

si

1'

il

di

spregiando

le

Nel mezzo quasi del set-

poeta benche lontano

sforzo

1'

muta

(1)

le

eccelse

V. Opere

ital.

torri

ed.

e leva a cielo

ondate del mare

con arte da vincere quella del mitico


navi

benche non legato da

stile

imperterrita virtu del Britanno

vorticose

ma

imperio del generosis-

all'

lei (1).

obbligo di presente cortesia


soilecito

comprende una

imperio della fortuna non cor-

rispondesse ne fusse agguagliato

timo libro

gli

ed allargasse

desse un altro globo intcro;

stesso pareva che

simo spirito ed ingegno

come

degna che

onde

Wagner.

la

Vol.

Tifi

natura

I.

che
,

lo

che

circonda

trapassa con

avealo

pag. 145.

il

le

circonval-


lato

ed

mondo

XXXVI

non barbaro pianta

ospite

altro

(1).

Perche questa mutazione nel giudizio


potenza marittima

posito della

Nolano a pro-

del

Inghilterra

deli'

spiegazione mia sarebbe, che questi versi debbono es-

La

sere stati scritti dopo

conseguenza
lippo II,

della distruzione dell' invincibile

dominio

il

de'

Howard

all'

come

il

viaggio di la

cioe,
di

e dal

in

Fi-

Por-

La nimis imperterri-

Olanda.
al

armata

mari passo dalla Spagua

mi sembra una lode

ia virtus

1588, quando

agosto del

1'

togallo air Inghilterra ed

tende in un

le

coraggio del Drake e delAtlantico una chiara

dall'

allusione alJa fondazione della Virginia. Della qual cosa piu

mi persuado avvertendo che pochi versi piu

aveva espresso
si

fossero

ut

Se

rincrescimento, che

disserrati

vantaggio

Americam premeret
la cosa

aggiungere
sto

il

poema

un

chiostri deh"

oceano

Spagnuolo

violento

avremmo

un' altra data da

vale a dire

il

libro gli

Bruno era arrivato


dopo

1'

agosto

del

al

sedicesimo

15S8

poco

rimaneva dunque a comporre, che avra

finito dipoi.

(1)

Sed

quando haec superare datum

Sollicitus labor, et

est, stat

cura Britanno,

nimis imperterrita virius,

Quae mare centosum temnens, montesque superbos,


Beridens tanti numerosa volumina

Plusquam

precedenti intorno alla composizione di que-

capitolo del penultimo libro

piu di

del

poeta

il

violentus Iberus.

stesse appunto cosi,

alle

su

in

valli,

typhisia fabrefactis arte carinis,

Oris edomitis mediis, quas Juppiter asper,

Squallidus, et furvo

tristis

pallore coercet,

Celsas naturae turres trascendens avarus,

Occurret vultu

non barbarus hospes

amico.

Be Imm.

Lib. 7. cap.

XVI.


La stampa

dei

XXXVII

Monade

due poemi de

finalmente compiuta, a parer mio,

ragione

questa data

di

maiio alla stampa del

lo

prega

la sorella

Duca Enrico

il

con quella casa. Cosi

rentato

la data,

casione e
di

perche

il

ad assistere

menso,

novembre

il

cliiarito

quando fu cominciato a scrivere

iiid

veriid e vrccisionc

mento

(1)

dove

il

Monade

(2).

Bruno
Ed

in

dove

fin

di

si

auto-

questo poema, che noi

ci

nome de Im-

trova

si riirae

una quan-

con singohtrc

comprova allega un fram-

accenna a travagli

si

Foc-

Berti.

prelodato biografo del Bruno

di episodi, ne" quali

di

e finito

che una specie

libro e tutt' altro

visto doversi chiamare col proprio


il

di

ando, perche impa-

ci

sembra aver

ci

nozze

alle

Danimarca; ed insieme

appunto

1'

Giulio

Continuando a chiamare de

abbiamo

La

parti del suo ingegno (1).

come ha creduto 1'egregio

biografia,

1590.

del

stampare questo importante poema: chiarito

potuto,

era

premette un preludio,

vi

del re di

Ora queste nozze avvennero per


queiranno:

novembre

il

De Minimo

non lasciar negletti

di

Immenso

de

raccoglie da cio, ch' egli ponendo

si

dove dice Enrico Giulio andato

Giacomo VI con

a pericoli

lunghi

Nosti Jntnc, Daniae cui sceptra tenenlis

Juncta soror, nymphae alterius soror optima magno


Conjugis heroi,
Suspicit, affinis

Concelebrai

',

quem

clara Britg.nnia

regem

quoque qui connubia praesens

sacris

Ducis

alti

adstans hymenaeis.

De minimi
Giacomo VI
morte

di

Scozia

(clie

di Elisabetta) di cui

poi fu

qui

si

fa

Giacomo

I.

e gli lascio alcuni

stici.

Vita di Giordano

d' Inghilterra

I.

dopo

la

menzione, nel ritornare alla Scozia

ando a far visita a Ticone ad Uraniburgo

(2) Berti,

exisl. lib. 1. cap.

Brimo, pag. 237.

suoi di-

XXXVIII

viaggi di chi va in cerca della

fama

dal volgo, plauso, favore, ed anche

commuove

si

ne

fa,

veramente

della

domanda

tatta la vita del

Bruno,

bella descrizione, che

suo amore per la

il

pericoli superati,

Cominciamo

dai fini propostisi:

il

Nolano

il

<

tratto

filosofia, i

suoi

viaggi intrapresi

Bruno

scrive di questi
j

unde

illis

gloria vulgi

Aura, favor, plausus succedat,


Quaesitae species

L' egregio Berti se

mente accorto a questo


fatiche durate

delle

studiosi

che della

ci

ct utilitatis

(2).

avesse riflettuto,

non dal Bruno


filosofia

ma

facevano

sarebbe certa-

si

solo segno, che qui

Se ne sarebbe ancora accorto

cro.

doveva

da quella turba

come

Pirenei, e lunghesso

taciuti, invece,

altri

nell' Inghilterra,

circostanza

fatti

di

di

lu-

alla qualita de' viaggi de-

sono annoverati alcuni dal Bruno non

oltre

trattarsi

uno strumento

scritti, di cui

le

fatti

mai,

rive del gonfio Tago; e

allora sicuramente,

come

il

viaggio

ed in Germania. Se ne sarebbe accorto alla

clie coloro,

dunt patrias; ed

il

di

cui

il

Bruno

Bruno non

dice

padre grandi facolta da sperperare:

discorreva, opes

mai

di

tutt' altro!

fuh-

aver avuto dal

Scambiare co-

mestieranti della filosofia con 1'animo altero del Bruno,

con

le

sue mire disinteressate

Ed

il

Bruno

lo

assolutamente

impossibile.

dice egli stesso, volgendosi a cotestoro, su-

(1) Id.eod.
(2)

Berti

II

cosi.

testi

poi

fini propostisi? (1)

fini

guadagno.

non ravvisa nci seguente

chi

travagli per essa,

ed

per acquistarne

filosofia

Bruno, De Immenso,

lib.

VIII. cap.

1.

dopo descritti

bito

mali spesi affanni, ed intimando Ioro

duro Necquicquam: invano v


ai

descritti viaggi

il

un

affannate

contrapponendo

seguente verso, che chiarisce

reciso

il

contrasto ch'ei vuol porre tra loro e se stesso

At mihi non opus est terrarum eoccurrere fines

Ho

(1).

creduto indispensabile additare questo scambio del Berti

per due motivi; primo, perchc non

si

un

attribuisca al libro

valore autobiografico che nou ha, essendo molto rari e molto

vaghi

accenni che vi sono alla sua persona; secondo, per-

gli

che non

giudichi, indotti dall' autorita

si

Nolano dai versi

rattere del
lo

metterebbero
II

biografo,

allegati dal suo biografo,

poema dc Immenso non ha nessun modello a

Bruno

neir eta del

insomma

Se

si

menide, e

Empedocle tra

Lucrezio tra

no da notare.

II

latini.

greci, o al

Se non che

Bruno, vissuto

po inoltrata, con una

si

filosofia

non e

un entusiasmo dettato dal-

bisogna ricorrere agli antichissimi poemi


di

cui

vuole trovare un' ispirazione

attinta alle fonti vive della natura,


la scienza,

ca-

quali

tanti che furono composti in latino

o in quella precedente alla sua

un' imitazione.

il

contro ad ogni verita storica.

in sinistra luce,

possa paragonare, tra

di

tlel

clue

di

Par-

de naiura rerum

grandi differenze so-

in un' eta di riilessione trop-

preceduta e signoreggiante da

combattere, deve spendere molta parte dei suoi canti a polemizzare

e la

ebbero punto
di

polemica disdice

alla poesia: difficolta

due poeti greci, e poco Lucrezio.

II

contro Aristotele, e Tolomeo, e la teologia, che

che non

Bruno ha
gli attra-

versano la via ad ogni passo che muove. Seconda differenza

(1) Id. eod.

e la lingua

non nativa,

XL

ma

imparata a scuola, e quindi a

stento piegantesi agl' insoliti usi a cui la


crezio

da cui

egli

prende

coscienza di

vocaholi nuovi

ma

1'

e se

prende,

si

lo

che qualcuno

ra

ed

ma, scambio

giustifica,

e se ne

di

il

la

quaedam minus

.... pro
opusj rcrum, quocunque

sit

ma

si

fa

verbi,

gram-

dissimulare Tarbitrio
il

dritto.

Ad En-

De Minimo,
poca

nar-

latinita delle

esse latine insultet

dicta; msi sai che cosa risponde ai suoi*

Si

epiteti,

arroga

aveva rinfacciato

gli

sue parole ac stidius

Nolano non

il

ma

solo nonii,

Giulio, in quel preludio che precede

rico

Lu-

tutto punto: nuo-

di

ignorato, non sarebbero mancati

avesse

matici a ricordarglielo;

che

non

poeta.

con una liberta che talvolta sa di licenza. Ei

costrutti,

sa

sel

coniarli; e

il

prestito la piu parte del lin-

in

guaggio che adopera, non puo rifornirlo


ve idee richiedevano

torce

critici ?

novilate

e fonte

irahantur

Commodius, vocum authores erimusque novarum.

Grammatici verbis ;
li

La

qucm nos indicimas

observcnt asum,

teorica bruniana

rere, e

se la giusta

sia stata

da

suoi versi

c'

non so

misura dettata dalFurgente bisogno non

un impasto proprio

puoi confondere con nessun altro

una imbastitura

di

mosse

ti

liberta di

frasi altrui
fa

avessi tempo, vorrei

(1) ISruno,

De Minim.

ollis (1).

punto possa cor-

fino a qual

per avventura oltrepassata

lui

at noois verba ministrent

certo e che nei

un colorito che
perche

il

suo

stile

e questa originalita,

tu

non

non

questa

passar sopra alla violata purezza. Se


addurti qualche esempio di questo

lib.

I.

cap,

1.

stile,

XLl

ha sparlato chi meno

piu

di cui

competente
nel latino

e stimo

Bruno

il

Che

lasciati in

la lima, molti degli

tronco

ammoniscono

n' e

tal'

usata per un altro

ripetizioni, ed

le

accennati

probabilmente emendati. Talvolta

stati

meno

se V autore ne avesse ritardata la

stampa, se avesse levate

si

pratico

lontano dal seicento, che non sia

sia piu

nelle opere italiane.

poco di tempo

n' e

che facilmente riuscirei a provare che

sarebbero

difetti

difatti degli emistichi

altra la spezzatura stessa del senso

delle frequenti interruzioni dell'autore:

spiega, a mio avviso, con 1'averci lavorato a

giando, sotto diversi

cieli,

in disposizioni

ti

che

il

viag-

sbalzi,

d'animo spesso can-

giate.

Cosi com' e

con

tutt'

difetti

che noi non abbiamo stu-

un monumento originale

diato di occultare, e

Dopo T entusiasrno

siero filosoflco.

del nostro

de' primordi della

pen-

specu-

lazione greca, la scienza non era piu arrivata a riscaldare

r estro
ei

si

sente

questo

che

del poeta:

di

il

Bruno ama

come Lucrezio

poema

la natura,

percosso

piu che in altre opere

dall'
si

come un pagano;
acre tirso

palesa

in

non so

baccante, che THegel notava nella filosofia del Nolano.

Al suo sguardo

si

slargano

confini del

mondo

danzano come ninfe attorno a Febo citaredo;


sole,

quel

velati

da radiosa sindone,

si

pianeti

la terra ed

stringono in maravigliosi

ed occulti abbracciamenti.

Ita sol tellusqne propinqui,

Sensibu' clam nostris, miris complexibus haerent;

Dum

dea subque dei racliosa sijndone versans

Semet, et iltius circa orbem sancta pererrans,


Nititur ut toto

(1)

De ImmensO)

lib.

pro

vifibu' tota

VI. cap. 5,

il

fruatur

(1).


Carducci che descrive

II

XLII

gli

amplessi

Giano e

di

di

Came-

sena velati dai nembi del fumante apennino, non dice meglio
del

Bruno.

Se

Momo

il

del dialogo italiano

ti

fa conoscere che l'au-

tore appartiene al paese delle favole atellane, nel

tusiasmo, o
grei

1'

dove vivono

poema

l'en-

eroico furore te lo mostra nato nei campi fledelle olimpiche

ricordi

battaglie

della

natura.

Ma

vedo che mi vo dilungando dal tema a perdita d'oc-

chio: abbi pazienza, e rieccomi in carreggiata.

In che relazione sta


italiane

gone

La

Qual valore

di

queste

risposta

poema Dv Immenso con

il

Bruno attribuiva a

il

le

opere

quello in para-

non puo essere data con un giudizio formolato

espressamente dall'autore; puo pero essere indotta da alcune


circostanze,
II

liane

Bruno compose
:

il

Bruno spese

opere italiane, tranne


al
1'

il

poema dopo

&'

anni attorno alle

Candelajo, ed ha poi lavorato attorno

poema meglio che cinque


ingegno, e

un paio

in tutto
il

pubblicate le opere ita-

maggior maturita

anni; la

vor della maggiore importanza che 1'autore

Ce

inoltre un' altra considerazione

e,

che

alla introduzione de'

loghi italiani del Principio,

il

poema

come

era, secondo

Consenti ch'io

commento.

ti

se

mal non mi

primi due capitoli di questo

spondono puntualmente

TJniverso e moncli

gli attribuiva.

ch' e sfuggita finora

a tutti quelli che hanno scritto del Bruno

appongo; ed

del-

piu prolungata fatica stanno adunque a fa-

la

metta

il

Causa

se

1'

ecl

poema

ri-

due massimi dia-

uno,

e delYInfinito

autore volesse indicare che

suo disegno, la sintesi di entrambi.


sott'

occhio

il

raffronto, senza altro

II

primo capitolo

Est

del

mens qnae
,

Quamque juvit

xLin

primo libro dice:

vegete inspiravit pectora sensu,

volucrcs humeris ingignerc plumas,

praescriptam

Corque

acl

TJncle ct

fortunam

celso

licet et

rapere orcline metam:

contemnere mortem;

Arcanacque patent portae, abruptaeque cathenae,


Uncle pauci excessere, quibus paucique soluti.

numerosaque

Secla, anni, mcnses, luces,

Temporis arma, quibus non clurum

Immunes

pjroles

est aes,

aclamasque,

voluere suo nos esse furore.

spacium immcnsum

Intrepiclus

Exorior, neque

Quos falso

fama

me impingere

facit

statuit vcrus

sic finclcrc

cle

pennis

in orbes

principio error.

Actque alios munclo ex isto clum aclsurgo nitentes,

Acthcreum campumque ex omni parte pererro,

mirum

Attonitis

Ed ora
1'

leggi

il

ct

distans post terga relinquo.

noto sonetto che va innanzi

Infinito Universo e Moncli, e

dimmi

al

non

se

poesia tradotta dalF altra.

m' irapenna,

chi

mi scalda

e chi

core

il

Chi n on mi fa temer fortuna o morte


Chi

le

catene ruppe e quelle porte,

Oncle rari son sciolti, ed escon fore


L' etade, gli anni,

mesi,

giorni e

1'

ore,

Figlie ed armi del tempo, e quella corte,

cui ne ferro ne diamante e forte,

Assicurato m' han del suo furore.

Quindi

1'

ale sicure a 1'aria

Ne temo intoppo

Ma

fendo

cieli, e

o vetro

a Tinfinito m' ergo

E mentre dal mio globo


E per T etereo campo
Quel

porgo

di cristallo,

agli altri sorgo


oltre penetro,

ch' altri lungi vede, lascio al tergo.

dialogo delti

pare una


Riscontriamo ora

il

XLIV

secondo capitolo con 1'esordio dell'altro

dialogo, cioe del Principio,

Elitropio.

rati clal

Causa, ed Uno.

Qual rei nelle tenebre avvezzi,

che, libe-

fonclo di qualche oscura torre, escono a la luce,

molti degli esercitati ne la volgar filosofia et altri pa-

ventaranno

nuovo

ammiraranno

sole de

non possendo

soffrire

il

tuoi chiari concetti, si iurbaranno.

Ut reus in tenebris assuetus,

quando profunda

Exerit e cavea ad solem, attonita ora repente


Conqueritur, jubaris non sueto robore laesus:
Sic

quem

vulgaris philosophiae vinxere tenacla,

Quemque diu

fatuis pavit sermonibus usus,

Heic ubi non

poterit radios perferre nitentes

Fulgentis

Filoteo.

solis,

turbari fronte videbis.

11 clifetto

non

e di luce,

in se sard piu bello e piii eccellente

ma
il

di lumi; quanto

sole

tanto sard

agli occhi delle notturne strige odioso e discaro di

van-

taggio.

At non propterea lucem culpare

licebit,

Quae quo splendidior, quantoque augustior,


Pulchrior

est,

tanto impense

et

quam

hanc nocturna propago

Saeva strigum semper torvo insectabere vultu.

E non
tutto

il

continuo

il

raffronto

capitolo, perche

che

ognuno sara

si

in

potrebbe allargare a

grado

dopo questa indicazione, se ne avra voglia.


capacitarmi che

il

Bruno abbia

minciamenti de' dialoghi

italiani,

di continuarlo

Io,

non potendo

ripetuto in latino

che versano su

due co-

lo stesso ar-

XLV

gomento, per mero caso, o sforzato da penuria


fantasia, ne inferisco,

egli tanto ricco di

ha

il

ho

significato che di sopra le

ne capacito, in quanto che, sul

me

finiiOy

che

di

immagini,

che la ripetizione

attribuito.

tanto piu

finire del dialogo

delYIn-

in ordine di data e 1'ultimo di quelli intorno alla

filosofia naturale,

Nolano

il

fa dire

ad Aiberico Gentile, ch'e

uno degli interlocutori: a maggior apprensione per Vavvenire m" apparecchio. La maggior apprensione
si

riferisca

ideato, e di

appunto a questo poema che allora aveva dunque


cui probabilmente sono
1

che vi

latini

una preparazione

cotesta

suggellare

si

leggono circa la

Perche de

del

fine

me

nelle seguenti parole

che

quarto dialogo

dell'

Infinito.

natura di comete ne parte-

la veritd della

dialogo italiano

si

valeva

di

delle

comete

si

(1).

Nel

argomenti polemici, o diremmo

presupponendo

vera natura

versi

lampantissimo a

mia opinione

remo, facendo propria considerazione di quetle

ad hominem

incontrano nelle ultime pagine.

sembra Y accenno a questo poema

Ora

credo

io

la dottrina aristotelica

riservava discorrere

tale trattazione e capitale nel nostro

della

altrove.

poema per

1'

ap-

punto.
II
li

poema

si

ricongiunge co' dialoghi italiani

riassume, in parte

li

ed in parte

continua aggiungendovi del nuovo;

onde non m'accordo, nell'assegnare

il

loro posto relativo alle

opere italiane, ne con quelli che ne lo disgiungono affatto,


distinguendo due serie di
fordese
lo

ne con

gli

scritti,

altri,

una londrina, un'

come ad esempio,

il

altra franc-

Carriere che

reputa un semplice rimaneggiamento (neue Bearbeitung),

con questo solo divario, che qui

(1)

De

Vlnfinito

etc.

pag. 77.

il

Bruno

piglia le

mosse non

XLVI

ma

gia dalla natura,

dalle facolta della nostra mente.

Tor-

nero altra volta e piu diffusamente su questa differenza

per ora mi contento di aver dalla mia una grave autorita,


quella del Keplero

precursore

no

di

che

vinazioni attribuite dall'

tengono

al

sommo

molte verita sostenute dal

mi contento pure

(1):

Galilei indica questo libro

al

fisico

come
pisa-

accennare appena che molte di-

di

Humboldt

al

Keplero stessoappar-

Nolano, e propriamente a questo poema:

(2) dal

che Keplero neppure disconviene.


Certo fa meraviglia a vedere un uomo, che dichiara non
essere astronomo di professione, imbroccar quasi sempre giusto

mentre Ticone, fosse scrupolo religioso o ambizione

cli

escogitare un sistema proprio, faceva uno strano miscuglio


del sistema copernicano e del tolemaico

minor nome,

di

farneticavano.

II

per non dire

di altri

pur essendo astronomi, risibilmente

quali,

Riccioli

per esempio

ebbe

la

fortuna di

raccogliere contro Copernico ben settantasette argomenti; non

ebbe pero ugual fortuna nella scoperta degli argomenti a


favore: pesca di qua, pesca di
fatto di racimolarne

piii

di

al

la,

pover'uomo non venne

quarantanove.

mero anche questo; ma Copernico restava

(1)

Primum

exulto,

plero al Galilei. Si circa


tas

jam

carcer,

erant mihi

me

menso

il

et

sconfitto senza ri-

discursitantes invenisses plane-

illo

Bruni innumerabilitates
Innumerabilibus.

Sidereo

etc.

Pragae, 1610.

una giocosa citazione

del

De Im-

Keplero scrive ancora: ltaque non in-

suam

Bruno.

tra questi antecessori

et

infinito. pag. 24.

cum Nuncio

videbis Galilaee nostris antecessoribus

(2)

nu-

apud Bruni innumerabilitates parata vincula

imo potius eccilium in

Johan. Kepleri Dissertatio

Dove

bel

nonnihil recreari, scrive Ke-

tuis laboribus

unam fixarum

Era un

annovera

il

hic laudem. op.

V. Humboldt, Cosmos, pag. 279 nella trad. del Faye.

cit.

pag. 25.


medio con la maggioranza

un

te,

filosofo

come

nava a volere

XI, VII

di ventotto voti.

Bruno,

il

Tra questa gen-

incorrigibilmente

clie

osti-

si

navigar contro corrente, doveva

in ogni cosa

senz' altro soccombere.

Le ragioni

tutte fin qui discorse spiegano,

motivo perche

il

gente e

za:

lui fu lasciato

di

tutta temibile, e tutta vendicativa

aveva scossa

troppi

di

nome

il

fama,

la

troppo francamente

e,

di troppi

se vuoi,

non

giustificano

nelFombra: troppa

aveva

egli offesa;

provocata

la poten-

anche alteramente aveva

egli cantato:

rerum dominos, gcntemque togatam


Spemimus,

I
i

ct

spcrni niliilum rcputamus ab isdem.

padroni del mondo, la gente togata, e insieme con loro

cucullati pedanti gli

si

scagliarono addosso con

grido del Centauro Monico

1'

immane

popidus superabimus unumr

e la turba disprezzata lo sopraffece, e lo brucio vivo.

rogo

(1)

Ne

il

scampo da postume vendette: Manfurio, Polinnio

lo

Prudenzio, Gervasio, Coribante, implacati ancora, s'ammuti-

narono

armarono

grammatico convertito
nio, o

dai favori di

era quegli che

ci

penna

la

di

Gaspare Scioppio. Questo

al cattolicismo dalla lettura del

Giovan Matteo Wacker legato Cesareo,

voleva. Questo uccello di mal' augurio

trova a Venezia quando e assassinato


e bruciato

panella:
di tutto

teologo,

(1)

il

Bruno; a Napoli quando

il

Baro-

Sarpi; a

si

Roma quando

e in prigione

il

Cam-

erudito, loquace, faccendiere scrive, ciarla, briga; sa


,

s'

e,

intromette

di

tutto; e

grammatico, e

filosofo,

quel ch'e peggio, e neofito; vario ed instabile com-

De Immenso,

lib.

V. cap.

2.


pone

la

Morale Stoica

1'

LXVIII

oscena Priapeia

chiama molle ed

effeminata la filosofia di Aristotele, ed invidia ai passeri di


Ingolstadt

po

il

moltiplicati congiungimenti; al Ritterhausen,

rogo del Bruno, loda la tolleranza romana;

buone intenzioni

de' Luterani; col

accusa

gesuiti

va poi a mendicare

la

Papa,

al

mentito nome

quota

dole

Vargas

di
d'

eredita

del Madruzzi, in qualita di famigliare d' esso Cardinale; in-

memoria eroica

sulta alla

Bruno

del

Vaticano dal Datario pontificio


(si

eam impetraro

Ma

se

e
sii

da tre

temuta

II

sollecitare in

postumo derisore

uomo che

altr'

va a

e solo, e la sua voce,

secoli di silenzio

del

questo.

Gaspare Scioppio ha ancora imitatori, e

Bruno questa volta non


lita

la diaria, beato se 1'otterra,

beatus ero).

Bruno non poteva essere

fautori,

il

non affievo-

suonera chiara, ed ascoltata,

e sbigottira gli antichi e

nuovi persecutori.

lodato tu, mio carissimo amico, che hai pensato di mol-

tiplicar gli echi di quella

cacemente

voce a noi gradita, ajutando

la ripubblicazione de'suoi libri: era

vendicar davvero la immacolata figura

di

il

solo

effi-

modo

di

Giordano Bruno.

Di Pisa Faprile del 1879.

F. FlORENTINO.

ORATIO VALEDICTORIA
A

JORDANO BRUNO NOLANO


Al)

D.

(1)

HABITA,

AMPLISSIMOS ET CLARISSIMOS PROFESSORES, ATQUE

AUDITORES

IN

ACADEMIA WITEBERGENSI

ANNO
MDLXXXVIII.
VIIIMARTII

Typis Zachariae Cratonis.

(1) Doctore.

'

RATIO

De

Solis claritate, qui est sensibile illustrissimum

(Amplissime D. Rector
berrimi

ill.

atque Professores

DD. BB. Doctores

cele-

caeterique nobilissimi et

doctissimi auditores), de universi magnitudine,

quod

est

omni ratione dictante maximum, de magnificentia

Dei

quam

ipsa natura vociferante judicamus infinitam,

quis non temere (utpote de rebus per se manifestis)

verba facere videbitur? Nunquid voces quae notae et

quaedam sunt rerum,

signa

et

earum, quae vel natura

inditae vel usu conquisitae sunt, notionum, plus indicare,

quam

ipsa significatorurn praesentia et evidentia,

valebunt? Quale igitur ego operae precium facio

ubi

Sophiae laudes adorsus, tenebricosa meorum verborum


specie

ad tantae lucis fulgorem indicandum

intendere inveniar?
turos spero,

videtur

nervos

Verumtamen vos mihi condona-

quandoquidem

ita in

more positum

ut manifestissima dicendo obscuremus

esse

dum

de ineffabilibus effando exercemur, et utcunque balbutiendo

tempus insumimus. Laudabo illam,

si

qua ta-

4
men

laus esse potest

majestas

ubi sicut conceptus (cui tanta

affulserit) rei celsitudine et

ge est inferior

et angustior: ita et

amplitudine lon-

verba ad tantun ex-

plicandum quantum mentis oculis potui exhaurire


in

modum

ordinario

et fere

mirum

destituor.

quam

omnibus communi sermonis lepore

Attamen

absit a

me

malle ingratum silendo,

probaretur
certe

Deae

monte Paridi judicandae objiut illarum pulchrior aurei pomi dono com-

tres

cerentur

verat,

quo etiam.

illepidissimum dicendo judicari.

Cum

ille

eo subdeficiunt amplius

in Ida

coram

tribus

illis

in ordine dispositis erat

ambiguus, neque quo se applicaret

dum

satis

no-

omnes
postquam ali-

visus oculorum, et cordis affectus in

partes aequaliter distraherentur. Hic

quandiu stupore attooitus haesisset, Omnes (inquit)

que singulae dignissimae sunt ut vincant.

me

at-

feli-

cem, o fortunatum judicium meum, si vel tres Deae


essent unum numen, vel unum pomum essent tria poma. En hic majestatem non sine pulchritudine

et sa-

pientia, hic sapientiam cui nulla deest majestas et pul-

chritudo, hic pulchritudo

non absquesapientiaetmaje-

state. Avertite, avertite oculos vestros

a me, quia dis-

Non potero unam (o Mercuri) prae aliis probare nisi unam extra alias inspexero. Praesente igipereo.
,

tur primo Jovis conjuge: o majestas (inquit) admirabilis,

ut regalis et venerabilis effulget, adeoque vere

digna Jove: hac celsitudine, hac divinitate quid oculis

meis optabilius?

Jam

certo scio

hanc mihi

caeteris

om-

nibus anteferendam. Atqui (ait Mercurius) et alias oportet examinare. Adest ergo Minerva

maria

(inquit) qualis virgo haec?

o coelum

quae formidanda

cla-

,,

simul et

ritas,

nitas, quae
est

natura?

probetur

amanda

Jam

et

tertia.

strifice,

et

me

ut aliquid amplius mihi

Porro

(dicit

Qua coram

Mercurius) considerata

adstante, Juppiter (ait)

mon-

quod spectaculum? quaeexcessiva pulchritudo,

me

quae

absit a

hujus? Quid

adversus tantam lucem mihi sententiam

ferre contingat.

adhuc

pulchritudo? qui oculi? o aeter-

facies? qui splendor corporis

obligans, vinciens

adstringens, comprimens

absumens voluptas? tuetur suave quiddam, jocun-

dum

et

blandum, etiam

agendum
sti.

restat?

arrisit.

Omnes

Nil ergo aliud, Mercuri,

(ait ille)

vidisti et

examina-

Profer ergo judicium. AtParis: Pulchrum ergo do-

num, pulchrum pomum, pulchriori detur. Videtis


tores)

latim

(audi-

quemadmodum aeque omnes simul atque sigil(1) judex iste probarit: cum hoc tamen accidit

quocl ei contigerit esse

causa priorem, quae

fuit

ju-

dicii

ordine posterior: quia singularum praesens aspe-

ctus

memoriam

pulchritudinis caeterarum absentium

obliterabat.
Illud isthaec fabuia notat (A) (2)

quod mihi

et ple-

risque mortalium accidit, ubi de studio, Genio, fortuna,

seu fato subeundo quaestio

unt qui in potentias,


peria inhiant.

est.

Junoni

pomum

divitias, principatus,

regna

tribuet

Minervae qui consilium prudentiam,


,

imsa-

pientiam et intellectum rebus omnibus anteponunt Veneri qui amicitias

pulchritudinem
tur.

(1)

vitae tranquillitatem

mundi scena etiam

testo ha: sigillatum.

(2) Auditores ?

jocunditates et voluptates amplexan-

In hac etenim

II

sodalitates

si

haec omnia

6
atque singula omnibus atque singulis summopere placeant

fato nihilominus

ut omnibus

viendo obsequamur

sancitum est

ne possibile

sit

hujusce numinibus aeque inser-

triadis
,

et

aequalem consequenter favo-

rem ab omnibus expectemus. Uni non tribus, unum


non ternum licebit studii aureum pomum (nemps cordis affectum)

non perperam consecrare.

Meminerit ergo Parides suae Veneris

quod vul-

hominum diviimque voluptas, nubila discuquae cum Jove maximo


tiat. Efferant alii Junonem
moderatur universum. Ego vero quale mihi lumen et
numen affulserit praedicabo. Quid autem praedicabo?
Ipsiusne nudum vidi quippiam? Num faciem, frontem,
os, genas, oculos subfurato quodam oculi jactu quantu sidereo,

tulumcunque inspexi ? Forsan oculus mortalis tantae


pulchritudinis

cum

tanta majestate conjunctae (attsn-

tius intuendo) claritatem ferre potuit

tudinis

unquam?

firmamentum pulchritudo ejus,species

Alti-

coeli ih-

visione gloriae sol in conspectu adnuncians, vas admirabile,

opus excelsi

in meridiano exurit

terram

et in

conspectus ardoris ejus quis poterit sustinere? Tripliciter Sol

exurens montes, radios igneos exsufflans

et re-

Haec cum me torvo, minaci et dedignabundo vultu quo non Venerem


sed Minervam agnoscerem, tueretur, in eo maxime me
fulgens, radiis suis obcaecat oculos.
,

me in sui desiderium et
nam quod Venus adblandiendo facit,

devinxit, in eo tanto magis

amorem

adtraxit:

minime omnium adblandiendo perficit. At cur (inquies) morosa haec virgo? Quia (inquam) sapientia se

illa

non adeo

facile

et voluptates.

neque

Non

sunt,

communicat ut

divitiae

non sunt neque fuere

tot veri

effuse

7
philosophi

quam

atque principes

multi extant et extitere imperatores

non tam multis Minervam vel indu-

armatam vidisse licuit, quam multis etiam nudas Venerem et Junonem. Paris ille si vidit, non certe
inspexit, oculos non affixit. Hanc videre est caecum

tam

et

fieri

per hanc sapere est stultum esse. Ajunt Thyre-

siam pro inspecta nuda Minerva caecum esse factum.


Quis, hac contemplata, caetera videre non contemnat?

Ego vero illam vidi an vidisse somniavi? Vidi, si tamen videndo sensum et lumen oculorum non amisi.
Vidi; si tamen vidi, et non perii. Illam attentiore me,

ditatione oculis apprehendere, est mori, est exinanire.

Non videbit me homo et


Jam ergo silentes de
et

vivet.

quae vix Mercuriorum

iis,

nuntiorum Dei voces valerent enucleare

tantummodo circumstantias

et visui

strorum magis apposita indumenta

et

illa

ad eius

oculorum no-

ornamenta

scribenda deveniamus. Casside horribili

pectu praefulgida erat

de-

quodam as-

armata, quae vultum virgi-

nalem usque adeo suavissime inumbrabat. Sic enim

nunquam

inermis est

ille

cui ipsam obtigerit adsiste-

re, ad eventus fortunae vel consilio retundendos, vel

patientia superandos
militia vita

Dum

enim

nihil aliud est

hominis super terram

haec

est illa

quam
quae

sceleratorum evertit improbitatem, audaciam compri-

Aegaeon cum caeteris giregno depellere conantem (mon-

mit, et consilia dissipat. Sic

gantibus

Jovem

strum prope inexpugnabile )

e terra

matre

quinqua-

immensam flammam ex ore proflantem,


centum manus erant ut ensibus quinquaginta,

ginticipitem
et cui

adamantina claustra transfondere confideret; totidem-

8
que clypeis horribilia Jovis fulgura contemneret, obtruncavit, et ipsius pellem pectori suo gestamen adaptavit,

partim ad propulsanda pericula

ut gloriosum rerum gestarum


stavit

partim etiam

monumentum. Manife-

haec in eo bello gigantum (qui super altissimos

montes conscendentes adeo ingentia saxa dicuntur in

Deos jaculati, ut ex iis, quae in mare deciderant, insulae


productae habeantur) (1)
na vis (quantacunque sit

quemadmodum omnis humailla)

adversus Dei veritatem

insurgens, temeritas item, arrogantia, atque praesum-

ptuosa filiorum terrae ignorantia, vana

sit.

Ex iis enim

plurimos Minervam nullo prope negocio trucidasse,

fa-

ma est. Et quia maxime omnium in bellis gerendis omnis


solertiae

mater necessaria

visibiles, sive

est sapientia, sive

adversus invisibiles hostes

ideo belligerantum

capiantur,

numen habetur. Scutum clara trans-

parentia, et multis anguibus


tur, ea

illa

adversus

circumtectum

illi

tribui-

enim natura serpentum est utacutissimecernant:

ob id enim hortamur esse prudentes ut serpentes (quia


testante

Mose hoc animal

nimantibus),

est callidius cunctis terrae a-

nam nisi vigilantiae

et providentiae rebus

acumenpraesidem militiae corornaverit, quidnam existimabimus reli-

vel longe prospiciendis

roborarit et

quum

esse praesidii contra tot tantasque myriades eo-

rum, qui nos circumstant,

et nobis insidiantur,

Ejus scutum, quod prae se

ferret,

clarissimum et

stallinum (nempe diaphanum) effingitur


pientis veritas et

maximum adversus

habeatur.

cri-

quia ubi sa-

omnis vitae ratio conspicua

certissimum, atque

(1) II testo ha:

hostium?

fuerit

fortunae impe-

riosae insultus,

repugnaculum

stata galea, quia

efficitur.

non solum viribus

et

Datur

venit, sed etiam urbanitatis et moderationis


in rebus

illi

cri-

robore uti con-

cujusdam

omnibus ornamento. Cassidi huius Deae

gal-

lus gallinaceus adapertis alis in actu sese excutientis

insistebat,

tum

quia pugnax

gilantissimus est

spide insignis hasta

volucer

illi

tribuitur, quia

gnandum, tum ad expugnandum,


genii

acumine opus

acutae,

est

tum quia

vi-

tum ad propu-

debellandum, in-

et

hujus sunt rationes

tela

animam

atque

citae,

missiles.,

futurorum veluti praescius. Cu-

et

sit

sauciantes.

Ante ipsam quosdam adversus insurgere audentes


facie (1)

Gorgonis perterrefaciens, in lapides convertit,

quia adeo formidabilis et admirabilis est sapientia,


ut prae ejus timore et admiratione homines haereant

Quae

obstupescant.

et

aurora consurgens
ribilis

Sapientia

est ista

pulchra adeo

quae procedit quasi


?

Sophia, Minerva

sic electa
,

ita ter-

pulchra ut Luna,

electa ut Sol, terribilis ut castrorum acies ordinata.

Luna propter claram venustatem,


majestatem

castra propter invictissimam fortitudi-

nem. Solium habet


Lirici

Poetae

Sol propter celsam

solio Jovis

proximum juxta

illud

Proximos

illi

tamen occupavit
Pallas honores.

Et
et

Ego

illud prophetae:

sapientia in altissimis habito,

thronus meus in columna nubis: nonne enim in re-

(1) Leggerei meglio

facies.

,,

bus gerendis

Deo sinoctuam

potentia, facilitate, et authoritate

millimus est sapiens


illi

10

In margine

sacram insculptam vidi

illius solii

quia ubique etiam quae

caeteris sunt obscurissima videt sapientia juxta illud:

Tenebrae non obscurabuntur a

nox

te, et

sicut dies

luminabitur, et non est occultatum os (1)

quod

occultum. In campo vero

fecisti

meum

solii,

et

nempe

ejusdem corporeum simula-

historia, et

crum. Ubi

tibi,

Vulcani

opera, mirabilis habebatur descriptio universi,

operum Dei

il-

haec verba scripta erant. Ipse dedit

mihi horum quae sunt scientiam veram, ut sciam


spositionem orbis terrarum

di-

elementorum
temporum,

virtutes

initium, consummationem, et medietatem

vicissitudinum permutationes

anni cursus

lium

iras

hominum,

morum

stellarum dispositiones

bestiarum

mutationes

naturas anima-

vim ventorum

cogitationes

differentias virgultorum, virtutes radicum,

quaecumque caeteris sunt absconsa et improvisa.


Est enim in me spiritus intelligentiae sanctus, uniet

cus, multiplex, subtilis, disertus, mobilis, incoinqui-

natus, certus, suavis, benevolus, acutus,

nignus

affabilis

securus

humanus, be-

omnem habens

virtutem

omnia prospiciens. Juxta solium illud Palladium vidi,


quod tum significatum tum vim insinuabat, qua tan,

diu civitas incolumis, tuta, et ab hostibus inexpugnabilis

perseverat, quandiu Palladium inviolatum in ea

servabitur.

Haec

est fulgor

et

emanatio sapientiae

quae rebus publicis administrandis adsistens

mum est

munimen. Jam ergo

(1) Nel testo os e ripetuto

due

si

potissi-

de genere eius quaeri-

volte.

tis,

Jovis est

filia,

11

sine matre, quia e Jovis capite par-

ta est, ut figurant Orphici Poetae, et revelatio confir-

mat prophetarum. Unde

Ego primogenita

prodivi,

Jovis

illud:

inquam

Dei, et emanatio

ante

ore altissimi

omnem

creaturam.

Vapor

capite nata.

quaedam

Ego ex

claritatis

est

enim

virtutis

omnipotentis sin-

cera, pura, illustris, intemerata, recta, potentissima,

superbenigna, Deo pergrata, incomparabilis pura, quia


:

nihil

inquinatum in eam

incurrit; illustris,

est lucis aeternae; intemerata, quia

cula majestatis Dei; recta, quia

potentissima^ quia

cum

sit

nam

candor

speculum sine ma-

imago

bonitatis illius;

una, omnia potest, et in se

permanens omnia innovat; superbenigna, per nationes


enim sanctas
constituit
nisi

eum

se transfert

amicos Dei et prophetas

Deo pergrata, quia neminem

cum

qui

sapientia inhabitat (1)

namque haec

diligit
;

speciosior Sole,

Deus

incompaet super

rabilis,

est

omnem

dispositionem stellarum luci comparata inve-

nitur prior.

capiantur

cum sit, non est mirum si omnes


nedum forma verum vel similitudine for-

mae

Audite Salomonem: Praeposui (inquit) illam

Talis ergo tantaque

illius.

regnis et sedibus
ratione

illius

et divitias nihil esse dixi in

non comparavi

quoniam omne aurum


est exigua, et
in

conspectu

in

illi

compa-

lapidem preciosum

comparatione ipsius arena

tanquam lutum aestimabitur argentum

illius:

super salutem et speciem et

omnem

pulchritudinem dilexi illam, et proposui pro luce habere illam, quia inextinguibile est

(1) II testo ha: inhabitant.

lumen illius.Venerunt

12

autem mihi omnia bona pariter cum illa, quia omnium


bonorum mater est. Infinitus enim thesaurus est hominibus

quo qui

tiae Dei.

Ergo

usi sunt participes facti sunt amici-

si

amicorum omnia communia sunt

ditissimus est sapiens.

quae ab

ista

Quid Juno dare

non accipias

Quid

est

tibi

quod

in

poterit

Venere

? Non est
omnium dominus di-

admiraris quod in ista nequeas contemplari


mediocris istius pulchritudo,quia
lexit illam.

mea,

Hanc ergo amavi

et quaesivi

et exquisivi

a juventute

sponsam mihi eam adsumere,

et

ama-

sum formae illius. Adivi ergo dominum et


deprecatus sum illum et dixi ex totis praecordiis meis:
Deus patrum meorum et domine misericordiae qui

tor factus

fecisti

omnia verbo tuo

hominem

et sapientia tua constituisti

ut dominaretur creaturae quae a te facta

da mihi sedium tuarumadstitricem (1) sapientiam,


noli me reprobare servum tuum. Mitte illam de coe-

est:

et
lis

sanctis tuis, a sede magnitudinis tuae, ut

sit,

ut

mecum

acceptum
ducet

me

sit

mecum

laboret, ut sciam quid desit mihi, et quid

apud

te; scit

enim

illa et intelligit, et

in operibus meis sobrie, et custodiet

me

dein

sua potentia.
Mittit certe illam

ma,

Deus

pater,

mens

illa

mittit illam (clarissimi auditores) sed

foecundissi-

qualem ? non

certe nisi qualis oculis mentis nostrae valeat adaptari,

umbra

in

videlicet lucis. Sicut sole inaccessibili, inap-

prehensibilique,et in infinitaluceoccultissimoperseve-

rante inseipso,per radiorum emissionem ejus perva-

dens claritas descendit ad nos, et per omnia se

(1) II testo ha: adsistricem.

commu-

13

Ut enim

nicat et diffundit (1).

est

primo essentia

solis

([imosolamente vix attingitur, secundo est subsistentia

quae proprium orbem obtinens

solis,

et absolute consi-

stens, vivit ubi vivit;tertio est adsistentia solis seu ope-

quae omnia comprehendit;

ratio,

et

comprehenditur ab

omnibus: haud aliter solem intelligentiae


siderare licet.

Primo

tripliciter con-

in essentia divinitatis,

secundo in

substantia mundi, qui est imago illius,tertio in luce sensus eorum, quae vitam et cognitionem participant. In

primo gradu a Cabalistis appellatur et notatur per sephirot cochma(2), in secundo ab Orphicis theologis nomi-

natur Pallas seu Minerva, in tertio communiter nomino

Sophiae inscribitur. Primo non mittitur, non cornmunicatur

non capitur

non comprehenditur , quia

omnino a rebus absoluta. Audi Jobum


invenitur

precium

ejus,

Sapientia ubi

quis est locus intelligentiae

est

Nescit

homo

nec invenitur in terra suaviter viven-

non est in me; mare loquitur, non


estmecum.Abscondita (3) estab oculis omnium viven-

tium. Abyssus dicit,

tium, volucres quoque coeli latet (id est numina,astra

Deos

ista,

mamento

istos igneos, et

aqueos orbes, qui super

discurrunt, et per aethereum

campum

fir-

veluti

(1) II testo ha: disfundit.

Le due parole da noi stampate

(2)

gono

al

scritte

correttamente dal Bruno, e

roth, ed

in corsivo nel testo

linguaggio abbastanza strano della Kabbala.


si

appartensono per6

debbono invece scrivere Sephi-

Achamot.

Sephiroth significa emanazione, ed


Clii

Non

Achamot

saggezza.

volesse conoscere tutti codesti gradi di dottrina cabbalistica,

potrebbe riscontrare la storia della Kabbala scritta dal Franck e dal


Matter.
(3) II testo ha: abcondita.

14

volitando regularissimo, citissimoque circuitu proprios

orbes conficiunt). Perditio et Mors dixerunt: auribus


nostris

audivimus famam

Deus

eius.

solus intelligit
;|

vias ejus, et ipse novit

locum

illius.

Secundo modo

manifestissima est sapientia in superficie et corpore

omnium creaturarum
auditur vox

illius:

ubique enim clamat

undique

quid enim sunt omnia quae viden-

tur astra, animalia, corpora, et illorum decor, nisi sapientiae voces, et vestigia, opera divinitatis quae indi-

cant altissimam providentiam, et in quibus tanquam in


libro clarissimo legitur historia divinae potentiae, sa-

pientiae et bonitatis? Invisibilia

enim Dei per ea quae

facta sunt intellecta conspiciuntur

habes ergo

scri-

pturam.Vis amplius audire concionatorum voces? Coeli


enarrant gloriam Dei, et opera

firmamentum,

rum non

et

manuum

non sunt loquelae

et

ejus adnunciat

sermones quo-

audiantur voces: in omnes aures, in

terram exivit sonus eorum. Tertio modo est


ritui nostro, sedet in

gubernaculo navis

omnem

insita spi-

puppi animae nostrae, praesidens

istius in turbatissimo

mari hujusce

pharus spiritus alioqui

seculi fluctuantis, ubi est etiam

in tenebris obambulantis. Itaque tres

domos habet

di-

vina sapientia, primam inaedificatam,aeternam,immo

ipsam aeternitatis sedem; secundam primogenitam,


quae

mundus

est iste

tam, quae

est

visibilis

hominis anima.

minus novit locum

illius.

tertiam secundogeni-

De prima

dicit Job:

Do-

De secunda Salomon: Ego

sa-

pientia habito in excelsis, id est in astris, in aeterno

firmamento.
eruditis

De

tertia subinfert, habito in consilio, et

intersum cogitationibus,

cum filiis hominum. Hic

et deiiciae

meae

esse

ergo tandem inter homines

sa-

15

domum

pientia aedificavit sibi

rationalem et intentio-

mundum,

nalem, quae est post

umbra
quae est ante mun-

ubi inspiciatur

primae domus archetypae et idealis,


dum, et imago secundae sensibilis et naturalis, quae
est mundus.
Hic excidit sibi columnas septem nempe septem ar,

tes,

Grammaticen, Rethoricen cum Poesi, Logicen,

Mathesim, Physicam, Ethicam, Metaphysicam. Pri-

mam quae regulet scripturam congruumque sermonem,


ad excolendam

humanam

quae persuadendo

conversationem. Secundam

et dissuadendo,

laudando et vitupe-

rando, accusando et defendendo animas et affectus ho-

minum

fraenet et moderetur. Tertiam quae intellectus

humani operationes
di, et

illas

ternas, concipiendi, enuncian-

argumentandi, dirigat et ad scopum adducat.

Quartam quae usum

rationem circa numeros, ma-

et

gnitudines, pondera, et

momenta rerum combinando

et

conferendo, Arithmeticam, Musicam, Geometriam, Pi-

cturam , Perspectivam Physionomiam


,

Astronomiam,
examinat

rit,

et species

Astrologiam,

divinationum plurimas inqui-

et perficit.

Quintam quae corporalium

substantiarum naturam speculatur in causis, principiis


et elementis

in

mundo,

et

quatenus quisque seipsum contempletur

mundum

in seipso

cultura, medicina, chimica, et,


species,
tae,

unde

perficitur agri-

secundum omnes suas

Magia. Sextam quae ordinem justitiae absolu-

moderativae, dispositivae, distributivae, et com-

mutativae applicet Juri Simpliciter, ad se ipsum, Oeconomico, ad domesticos, Politico, ad concives,

Civili,

ad proprium principatum seu imperium, Ecclesiastico,

ad caetum ejusdem

fidei,

Gentium ad homines univer-


sos, Naturali,

16

ad omnia quae sunt in nobis et circa nos,

Divino, ad ultimum finem et

primum

efflcientem qui

supra nos. Septimam qua captantur rationes uni-

est

versorum, quae sunt, principia et causae,, tum rerum

omnium, tum

et

omnis cognitionis, quae

est ab ideis,

substantiis separatis,et absolutis. Superhisce columnis

septem sapientia aedificavit

sibi

domum

inter

ho-

mines.

Quae domus,

si

ad memoriam hominum respiciamus,

primo apparuit apud Aegyptios,


daeis.

Secundo apud Persas,

et Assyrios in

Chal-

in Magis, sub Zoroastre.

Tertio apudlndos, in Gymnosophistis (1). Quarto apud

Thraces simulatque Lybicos, sub Orpheo


Quinto apud Graecos sub Thalete

et

Athlante.

et reliquis Sapienti-

bus. Sexto apud Italos sub Archita, Gorgia, Archimede,

Empedocle, Lucretio. Septimo apud Germanos no-

stris seculis: ut certe

cum Jove

et Imperio, coelestisque

curiae imagine, Minerva, haec Sophia successiva qua

dam

vicissitudine

solum vertisse

et sedes

mutasse

vi-

deatur.

Non
ri

credetis (o doctissimi auditores)

vobis,

si

falso adula-

divitias vestras penitius (2)inspicere velitis

vos qui inter alios oculatiores


re quo

me

estis.

Ex

eo enim tempo-

ad vestrates devolutum est imperium, plurima

artium, et

hominum

ingenia inventa sunt apud vos,

quibus apud exteras nationes nullum simile comperie-

Magno Suevo

batur. Alberto
similis

An non

(1) II testo

ha

(2) II testo

ha

illi

quis

eodem tempore

ipso principe Aristotele cui indignissi-

Gynosophistis.
penicius.

me

(utpote cucullatus) pro temporis

fuit

addictus, numeris multis

bone, ubi
est,
si

17

illi

illius

conditione

extitit ille superior?

Deus

Cusano adsimilandus, qui quanto maior

tanto paucioribus est accessibilis

Huj as ingenium

presbyteralis (l)amictus non interturbasset,non Py-

thagorico par, sed Pythagorico longe superius agno-

scerem, profiterer. Copernicum etiam qualem putatis


esse

nedum mathematicum, sed (quod est mirum

physicum? Plus
capitibus,

quam

ille

invenitur intellexisse in duobus

Aristoteles,,

et

omnes

Peripatetici in

universa eorum naturali contemplatione.

me ingenium promere
humi
nionem verissima,

obiter

Palingenium

credetis

repente poemate

quam

protulit

ille

Quam
in

subli-

illo

suo

mira, supra vulgi opi-

de dimensione universi,

substantia stellarum, natura lucis, orbium incolatu, et

anima sphaerarum ? An non praestant quingenta


(

inter tot vappas) carmina, Atticismo et

omnium

Romanismo

qui sub vexillo peripatetico comptius loquen-

do, et stultissime sentiendo, militarunt?


celso,

illius

Medico Para-

ad miraculum usque medico, quis post Hyppocra-

tem similis ? Quantum putem vidisset ille sobrius, qui


tantum potuit videre temulentus? Mitto plures, qui Atticas et Ausonias musas aptissime imitati sunt et imitantur et inter omnes Maiorem unum(vobisplusquam
plusquam imitatur.
satis notum) qui illas exaequando
Mitto quod et Germania suos habet Theutos novarum
,

scripturarum inventores, Salmoneas qui Jovis fulgura


aemulantur, novos Vulcanos, Prometheos, Dedalos,
Aesculapios,Endimiones, quorum minimo similem apud

(1)

II

testo scrive

praesbiteralis.

18

exteras nationes non invenietis

vit sibi
tia illa

quod

ut cognoscatis

temporibus hic sapientia aedifica-

hisce nostrae aetatis

domum. Et ne Reges Regibus invideant, scienastrorum, celsus nempe in coelum principum

oculus, qui in

primarum gentium prioribus divinae

sa-

pientiae vasis exortus est, juxta illud Manilii Poetae

Regales animos primum dignata movere

Proxima tangentes

coelo fastigia

rerum,

Qui tantum novere decus, primique per artem


Sideribus videre vagis pendentia fata.

Si Aegyptii

habuere principatu timendos, sacerdotio

verendos, et sapientia admirandos


illos

Hermetes,

illos

insiti astris

bentur; Graeci eaclem conditione

Chironem,

Trimegistos,

Mercurios, qui sub Erichtonii no-

mine, Orionis, et Ophiulci

filium,

illos

et

ea ratione ha-

suum Perseum

Jovis

Herculem; Persae Zoroastrem

Battrianorum Regem; Mcedi suum Gigem et Saborem;


Lybici ut olim

suum Athlantem,

ita et

proximis tem-

Regem; AAlphonsum Regem;


Numam, Caesaremque Dictatorem Augustum,

poribus Gamalielem, et Alulidem Damasci


lexandrini Ptolemaeum; Hispani
Itali

Antoninum,

et

Adrianum, pontificem

maximum Pau-

lum tertium apud Germanos non solum inveniemus


:

principes cultores ejus, quae

communiter recepta

est,

Astronomiae, quales audio fuisse Caesares Carolum


Quintum, et Maximilianum Secundum, a quibus modo
vivens Rodolphus non degenerat

neque ignotae

artis

fautores, instauratores,et promotores Christianum Ter-

tium, et Fridericum

Secundum Daniae,

et

Norvegiae

19

Reges, sed etiam diu olim perditae

quae vigebat apud Chaldaeos


erutores,

qualem scimus

et

et sepultae illius,

Pythagoricos, veritatis

magnum

gravium Gulielmum Hassiae, qui

in

Germania Lant-

proprii,

magis quam

sensus et intelligentiae oculis non Peripateticae

alieni

cum Ptolemaiet eam quae phy-

exorbitantis philosophiae caudatariam


cis

tantum

callet

astronomiam

sed

sice deferentes orbes, et sphaeris velut affixas vel in-

sculptas stellas non agnoscit, et cometas nihilominus

ejusdem
nos

in

cum

caeteris stellis substantiae, utpote aeter-

aethevea regione consistentes, aetherem, aerem-

que pervadentes, sursumque deorsumque a terra


terram exspatiantes,

(1 ) et

idcirco

et

ad

unum continuumcoe-

lum, sive aerem, sive aethereumcampumprotestantes.

Siquidem astra tum novae, tum antiquae apparentiae


alienas subire, penetrare , et pertransire sphaeras con-

vincuntur.Unde quis locus esse potestChymaeraeillius


impenetrabilis, indivisibilis

et inalterabilis

sentiae et naturae, illius medii, illius

quintae es-

mundani

centri,

continui regularisque ad geometricam amussim circularis

motus naturalium corporum, eorumdemque nullo

sensu, atque ratione quantitatibus et ordinibus effinctis


et aliis permultis

haec ipsa consequentibus, quae hic

esset recensere superfluum, ne intelligamus discrimen


inter fixos soles, et pluribus circumvagantes rationibus

animae virtute exagitante aerem penetrant immensum, nec non abhorreamus hanc
Tellures, quae propriae

Tellurem matrem nostram

unum

ex astris nihilo multis

circumstantibus indignius intelligere, et ea quae mille

(1)

II

testo ha: expaciantes.

20

irrefragabilibus argumentis physice

novimus

famosissimi principis observationibus

et istius

quae ab

aliis re-

latae circumferuntur, etiam atque etiam confirmata

vigebunt. Hic ergo sapientia aedificavit

Adde

sibi

Juppiter, ut cognoscant proprias vires

domum.

et absti-

neant, adde ut studio rebus majoribus adpellant, et

non

erunt homines, sedDii. Divinum, certe divinissimum


est illud gentis hujus
studiis

non

antecellit, in

At vero quis
fortis ille

est

ingenium quod
,

quibus non

quem

silentio

in

illis

tantum

delectatur.

praeteribam

Cum

armatus, clavibus et ense fraudibus et


,

vi

astubus et violentia, hypocrisi et ferocitate, vulpes et


vicarius tyranni infernalis, supersfcitioso cultu et

leo,

ignorantia plusquam brutali, sub titulo divinae sapientiae et simplicitatis

Deo

gratae, inficeret universum; et

voracissimae bestiae non esset qui auderet adversari et


obsistere contra, pro disponendo indigno et perditissi-

mo

seculo ad meliorem et feliciorem

formam, atque

statum, quae reliqua Europae et mundi pars protulisse


potuit nobis illum Alcidem, tanto ipso Hercule prae-

stantiorem, quanto faciliore negocio et instrumento (1)


maj ora perfecit, (an non enim etiam perfecisse dicam

eum, qui tam strenue atque frugaliter negocium tam


egregium est adorsus? ) Si quippe majus et longe per-

monstrum omnibus, quae


peremptum vides,

niciosius
titere,

De
(1)

II

clava noli quaerere,

testo

ha

instumento.

tot ante seculis ex-

penna

fuit.


Unde

ille?

unde?

ex ubertate fontis

gnem

Ex Germania,
Hic

istius.

ex

ripis istius Albis,

triplici illa

Cerberum

tricipitem illum

ctum orco

21

thiara insi-

ex tenebroso edu-

Hie stygius

vidistis vos, et ille solem.

ille

canis coactus est aconitum evomere. Hic vester et vetras Hercules de adamantinis inferni portis, de civitate
illa triplici

terfusa
vidisti

tum

circumdata muro,

et

quam

novies Styx in-

coercet, triumphavit. Vidisti, Luthere, lucem,

lucem, considerasti, excitantem divinum

audisti, praecipienti

illi

obedisti,

horrendo princi-

pibus atque regibus inimico inermis occurristi


oppugnasti, repugnasti, obstitisti,

spiri-

verbo

restitisti, vicisti, et

hostis superbissimi spolia atque trophaeum ad supc-

ros evexisti.

domum. hic excimelius sacrificii vinum mi-

Hic ergo sapientia aedificavit


columnas septem, hic

dit

sibi

scere adorta est, hic reformatiorem posuit Sacramen-

torum mensam. Hinc vocavit invitatos ut venirent,


ut venirent. Venerunt autem ex omni gente, natione,
et disciplinatae

Europae populo,

Itali, Galli,

Hispani,

Lusitani, Angli, Scoti, Polarium insularum incolae,

item Sarmatae, Hunni,

Illirici,

Scythae: ex Oriente,

Meridie, Occidente, et Aquilone.

Veni inter
dae

alios

ego

amore concitatus

istius ardore,

pro quo

istius
,

me

domus

sapientiae visen-

flagrans 'spectandi
subisse

Palladii

non pudet pauperta-

tem, invidiam et odium meorum, execrationes, ingratitudines eorum, quibus prodesse volui, atque profui,

extremae barbariei
ab

iis,

qui mihi

et avaritiae sordidissimae effectus:

amorem, servitium

et

honorem debe-

bant, convitia, calumnias, iniurias, etiam infamias.

22
Neque pudet expertum

esse irrisiones, contemptus

i-

gnobilium atque stultorum, quorumdam qui plane bestiae

cum

cultu atque fortuna sub imagine et

sint,

si-

hominum, temeraria superbiunt arroganPro quo incurrisse non piget labores, dolores,

militudine
tia. (1)

exilium: quia laborando profeci,dolendo

exulando

didici:

Ite

expertus,

quia inveni in brevi labore diuturnam

requiem, in levi dolore


sto exilio

sum

immensum gaudium,

in angu-

patriam amplissimam.

nunc, veteres philosophi, lustrate provincias, no-

vos adite populos, maria transite.I nunc Pythagora ad

Memphitioos vates^ Archita

in oras Italiae, Plato

in

Siciliam.I nunc, Thianaee, intra Persas, pertransi Cau-

casum, Scythas, Messagetas, opulentissima Indiae

re-

gna penetra latissimoque Phison amne trasmisso


perge ad Brachmanas, discurre per Elamitas Babilo,

nios,

Chaldaeos, Medos, Assyrios

Parthos

Phoenices, Arabes, Palestinos, Alexandriam,

Aethiopiam ut Gymnosophistas

in

solis
iis

mensam

videas in sabulo.

majora, et maiora

mundi regionibus

ijs

et

Syros,

perge

famosissimam

Ea enim

quae vos in

quaesivistis, ego in

et

universa

et

tot tantisque

una Germaniae

regione inveni.

Adde,quod cum Germanos doctrina adeo excultos

in-

venerim^ ut etiam cognoscerem eosdem minime om-

nium moribus

esse barbaros et agrestes

cum ad

vos

pro laribus vestris pellustrandis pervenissem, natione


exterus, exul, transfuga, ludicrum fortunae, corpore
pusillus,

rerum possessione

(1) II testo ha: arrogaotia.

tenuis, favore destitutus,

, ,

23

multitudinis odio pressus, et ideo stultis et ignobilissi-

mis

illis

scunt, nisi ubi

lium

nusquam

contemptibilis, qui

aurum

fulget, tinnit

nobilitatem agno-

argentum,

favor tripudiat et applaudit.

sibi

Vos

gravissimi, et morigeratissimi senatores

et simi-

doctissimi

non

sprevi-

stis, et studium meum, non a vestratum omnium studio prorsus alienum, non adeo improbastis, ut patere-

mini philosophicam libertatem, et vestrae humanitatis

specimen temerari: sed

insignis
illius

me

vestrae Minervae,

(inquam) virginis vestrae matris familias amore

caecum, desipientemque suscepistis, intraque vestros


lares fere biennii spatio fovistis, et Jovia
te pertulistis,

et iniquis

porrexistis, ut

tandem

quadam men-

meis minime placidas aures


potue-

nihil aliud vobis esse

rim, praeterquam occasio, materia, subjectum, in quo

specimen

vestrarum virtutum moderantiae,

et divitias

urbanitatis, et longanimitatis explicaretis

mundo contestaremini.
Adde quod cum de abscessu cogitarem
,

prosequenda

parte debiti mei, et

officii

istam intimassem

ut illum

quem

ribus et favoribus cumulastis,

rum cataclysmo

obrueretis

praesentia adstititis
ista
et

pubes

proque

valedictionem

tot tantisque

mens,

sed

doctissimi professores

agam

illa ratio, illa

plena

sufficiebat ut ingeniosa

mundi lampades,

reae. Jupiter alte, quas

hono-

tandem etiam gratia-

usque adeo favore

neque

vos senatores gravissimi

illa

cultissima juventus ista adsisteret

doctores celeberrimi,

mihi

coram

et

stellae aethe-

grates? Ubi, et unde

lingua, quae ad hoc apte

meos conceptus digerat et concinnet, et eloqui pro


dignitate valeam ? Agerem si possem. Sed praestat (o

24

Deus) eos videre quod concupiverim

quam quod

(1) eas referre,

audiant tam insufficienter, inepte, et in-

composite referentem, omni facundiae spiritu desti-

tutum.
Porro, quod licere existimo, numina elementorum,

omnium imprecabor. Vos Sylvarum istarum (sub quorum arborum frondibus toDriades
et Hamadriaties consedi ) Nymphas
des obtestor, ut quemadmodum vobis prope adstant
coelorum, et astrorum

Numae, Caesares, magni


lii,

ita et e

thi

duces, Marones, atque Tul-

gremio matris vestrae prodeant

hederae

lauri,

myr-

pampini, oleae, palmae. Vos numina

Faunos, Sathyros, atque Sylvanos imploro, excolite


agros, regite campos, greges et

armenta

fovete,

ut

quemadmodum hoc solum divinorum ingeniorum

est

feracissimum,

Arabiae

ita et agris felicis

felicis

et hortis

Campaniae

campis

Hesperidum non invideant.

Vos quoque Nymphae istorum fontium,


fiuminis istius, ad cujus ripas mihi

et

Nereides

aerem captasse

li-

argentum vertatur arena vestra et


sabulum vestrum in giebas auri, quemadmodum de
cuit,

adeste. In

Nilo, Euphrate, Tygri, Tago, Rhodano, Pado, et Tibride superbissimo tryumphatis.


culus, et

lampas universi

istius,

cedis tenebrarum,revertens,

Tuque

sol,

mundi o-

qui vicissitudini con-

revehensque lucem perpe-

tuo huic patriae feliciores dies, nienses, annos, et sae-

Tuque sydereum plaustrum regens Boooculos custodiae tuae a terra ista non avertis

cula reporta.
tes,

qui

unquam, aeterne excubans, abige hinc noctivagos lu(1) II testo

ha

quod concupiverim, eas referre quam

etc.

25

hoomnipotens, Deus

pos, immites ursos, vastatores leones, et caeteras


stiles

sylvarum feras:

et

Pater

ille

Deorum sub cujus imperio fortuna omnis est et


omne fatum, mea pariter atque vestrum omnium (au,

ditores celeberrimi) vota felicia reddat et confirmet.

Dixi.

ORATIO CONSOLATORIA

JORDANI BRUNI NOLANI


ITALl

D.

HABITA IN ILLUSTRI
celeberrimaque academia julia, in fine solemnissimarum
exequiarum in obitum illustrissimi potentissimique
Principis Julii, Ducis Brunsvicensium, LunaeburgenSIUM ETC.

Prima mensis

Julii

Anni MDLXXXIX

HELMSTADII
Excusa per Jacobum Lucium

ORATIO

principio

Illucl

me

Magnificentissime

excellentissimeque

Reverendissi-

Domine Prorector; Doctorum

magistrorumque omni virtutum doctrinaeque genere


insignitorum Senatus amplissime; et nobilissima, ingeniosissima cultissimaque studiosorum corona)

me

maxima sollicitudine, atque anxia cura vexat, quod


summopere vereor, ne quis minus libertatis et simplicitatis ingenii
dicii

mei gnarus, hoc ipsum leviore ju-

lance perpendens, in deteriorem partem inter-

pretetur quod

cipuus

finis,

me mea

homo

peregrinus, ignotus, et cui prae-

quo inter vos commoror,

est laterj: ita

sponte, a nullo (qui appareat) ascitus, vel

adhortatus, ultro vestris luctibus immiscear, et ad

thragicum veluti symposium minime lacessitus accedam. Subinde ne audaciae temeritatisque synto-

ma

atque effectum suspicemini, quia post usque a-

deo eloquentissimos et in dicendi facultate apprime


insignes; post

auditam (inquam) amoenissimam

et

dulcissimam, quantumvis lugubrem harmoniam, quasi

30

pro colophone appingendo, hoc crudo indigestoque

di-

cendigenere stomachum veluti delicatioribus auribus


atque palatis facturus, intrudar. Decuisset sane post
gustatos in Germanica Latiaque facundia torrentes,

quorum pollentis ingenii


manare uberrime audivistis,

fonte aurea

Charitum esse

et

quorum pectora

facile

judicarem, ut ex Italia nobi-

triclinia

aliquis Tullius resurrexisset, qui (opportune sive

lis

sit,

sive importune) tantae funebri orator accederet

solemnitati
cia,

ut ad ipsos eloquii patres in

Aegypto defunctos,

et

ventes adventasse

me

et in

videtis

jejuno

quaerere videmini unde prodam

quas

agam

principium

hac Academia vilepidae o-

hoc hispido

stylo balbutientem

iilepidoque

insua-

a quo

quid novi adferam

partes?

Horum

atque

finem audire cupiatis

si

Grae-

Italia,,

hominem a

rationis studio prorsus alienum,


vi

fluenta

illa

excusationem

causam,

rogo

at-

tendite.

Ut a

capite propositum

celeberrimi

non casu

ipsum adoriar (auditores

sed providentia

quadam

fa-

ctum esse censeo; ut nescio quo vento, seu tempestate

ad regionem hanc, hisce compulsus fuerim

die-

bus, quibus funeri celsitudinis eminentissimi, potentissimi,

Vidi

famosissimique vestri principis interessem.

universos

habitu

humanae gradus

civilitatis

luctuoso vultu

languido incessu

demissique animi signis aggravatos

lugubri
inclinati

heroas princi-

pes, comites, barones, generosos, nobiles, senatores,

cives, plebejos. Inde artes

omnes,

et

celebres facul-

atque virtutes, Religionem, Jus divinum, Theologiam, Civiles leges, Medicinam, Poesin, Oratoriam

tates,

facultatem

et

31

quae ad ingenii culturam

alias

et

conversationis humanae perfectionem plurimum conquas omnes atque singulas earum


ferre creduntur
:

productor, enutritor, promotor atque defensor illustris-

simus, et in tota Europa

nominatissimus Princeps
catus
tia

Julius in

ille

coelum avo-

sua dulcissima desiderabilissimaque praesen-

viduatas

num

mundi parte

cultissima

reliquerat.

Ilic nihil

ab

vidisse statu potui vel audisse.

quoque notavi generationis


pra exterorum fidem

Principem atque

istius

humano

alie-

Quinimo illam

mirabiiem,

et,

su-

insignem erga proprium

(I)

Dominum

cultum, observantiam,

obsequentissimique affectus notas. Cujus

officii

gra-

vissimas rationes non solum excultiorum generatio-

num

et

populorum antiqua consuetudine, verum quo-

quodam approbante antiquae

que divino

religionis

usu atque sanctione, per doctissimos Theologos et


Historicos, ex utroque testamento confirmatas audi-

Mirum
rum virili

vi.

omnes

ut

feliciter,

proque nervorum suo-

accuratissime in sui muneris obeundi stu-

dio sese gesserint.

Tunc, nescio an ego, mecummetipse

considerans, dixi, an aliquis peregrinus spiritus inti-

mioribus auribus meis insusurravit. Viden

o Itale

advena, ut ex omni genere eorum, de quibus opti-

mus Princeps benemeritus


extremi atque possibilis

est,

pro parte solemnitatis,

officii,

quod eidem praestare

tenentur, ultimum propriarum virium exprimunt et


effundunt?

Tu

quid somnias? quid ociaris? quid torpes?

quid moraris, ne statum quoque

(1)

Nel

testo

manca questa

tuum

tu ipse consi-

virgola e la precedente.

32

animo advertas, quam

deres, et illud

minus conveniat munus

nullo alio

quod certe omni

obire,

illuci

tibi

ratione a te inter praecipuos exigitur; utpote quidquid

ab

aliis

praestitum esse vides, atque praestandum

Peregrinus sum (inquis)

et extraneus.

Quid

Nola-

ita

gerendum tuum

Imo hac potissimum ratione


quiritur hic ab omni lege negocium,
ne?

quod peregrinus

es

ctas, nulla pars,

An

quocl extraneus,

ignoras tantum fuisse generosis-

cipis Julii inter virtutes alias


,,

re-

quod ad nullum ordinem spe-

et

simae et superhumanae humanitatis

rit, ordinaverit

illustrissimi Prin-

splendorem; ut decreve-

et sanciverit

quo in Julia Academia

non solum non haberentur, sed neque essent peregrini


et extranei ii, quorum possibilis est honesta conversatio, quorum professio vel studium circa Musas, et optimas disciplinas versaretur? An non summopere cavit
ne ulla bona ars, atque scientia, quae humano generi
usui esse possit, quaeque ad divinam cognitionem at-

que cultum gradus


ret,

esset, vel

ab

illa

saltem non aliena-

hoc in loco non se civem, patritiam,

et

domesticam

agnosceret; ubi nil aliud peregrinum et extraneum intelligi voluit

percupivit

riem
faxit

(quod etiam longissime abesse et exulare

quam turpem ignorantiam

feram barba-

atque cyclopicam illam inhospitalitatem

Deus, ut

illi

quod

plenius perpetuo pro voto succedat,

ne usquam Gaetica

illa

tantis ignorantiae

species sub titulo doctrinae vendi-

tetur. In

mentem ergo

torvitas loco gravitatis, et osci-

in

mentem

Itale ) revocato te

a tua patria honestis tuis rationibus, atque studiis pro


veritate exulem, hic civem. Ibi gulae et voracitati lu~
pi

Romani expositum,

hic liberum. Ibi superstitioso

33

insanissimoque cultui adstrictum


res ritus adhortatum.

tuum

et,

rae, jure

liberae

ma

tyrannorum

mor-

violentia

quatenus te capacem

ostendis, of-

efficis et

etiam et honoribus, saltein pro ejusdem votis et

intentione,

rum

hic ad reformatio-

hic optimi Principis amoenitate atque justitia

vivum,
ficiis

Illic

cumulatum. Musae enim

illae orcline

natu-

gentium, civilibusque legibus non immerito

quae

in Italia et

Hispania vilium presbytero-

pedibus conculcantur^ in Gallia discrimina extrepatiuntur, crebris in Belgia concutiun-

civili bello

tur fluctibus

quibusdam Germaniae regionibus

et in

infelicissime torpent

quillissime

degunt

hic solidantur, eriguntur, tran-

atque

cum

tuo vero principi


nis officia debes

optime

suis studiosis

pro principis arbitrio vigescunt.

Illi

ergo tu tanquam

susceptori atque fautori gratitudi-

sub quo non exul, non coactus

non

formidinis infernalis expunctas atque confossus aculeis;

sed civis,

liber,

peragas alacri
efficacia

quod

et

tibi

atque securus vivis. Perage igitur,

majori qua possis diligentia atque

munus

incumbit: hoc enim sub gra-

vissimae turpissimaeque (pro ingratitudine) infamiae


nota, sipraetermiseris.peregrinae peregrino tibi

injungunt, ut hic suo

omnium nomine,

Musae

in funebri sal-

si non
tem erga carissimum Principem
quantum pro ipsis atque pro ipso debes, saltem quantum per te potes exaequare. Illud enim tibi certissime
persuadeas volunt ut quodcunque et quantumcunque futurum est officium tuum et bono animi profe-

obsequio,

illo divinoque
ctum
magnanimi Principis Genio excipiendum ubi viderit,
atque compertum habuerit, suum votum, ingenium

affectu,

gratissimum ab immortali

34 atque suffragium

admodum
omnibus

ita

ab externis gratum accipi, quem-

a celsitucline sua gratiosissime est

oblatum atque concessum.

aliis

illis

Ex

bisce

clarius (doctissimi auditores) conjicere potestis,

non solum motus, sed etiam impulsus


peregrinus ego pro

tem

sed veluti

mea

parte

unde

atque coactus

memet non

et

uti par-

quoddam extrinsecus adjiciendum

ap-

posui.

Quod

subincle revera urget, et de

incultissimo dicendi genere

meo humillimo

et

non immerito inculcatur

quia, praeviis adeo disertissimis (1) Ilhetoribus atque

Oratoribus, ingenio tardissimus, doctrina tenuis et


gua, ultro

me

lin-

crassissimus offeram,ne vos (rogo) gra-

vius afficiat auditores, ne

inquam

temeritati

arro-

Neque enim ad tantum stultitiae sum adactus, ut ipsum quod


verum est ignorem nempe a me nilj.il 110:1 modo megantiae, atque animi insolentiae adscribatis.

lius, vel

dissimis

ideo

aequale

sed ne simile quiclem vestris cancli-

luculentissimisque Musis aclduci posse

meas

ineptias

crum

divini

facile videre potestis,

Daphnidis

tiam ad illum

cle

ac

illarum culturae atque splendori

velut aclmiscere consortesve facere

Quippe etiam

istius

non sum ausus.


ut nunc acl sepul-

quemadmodum

olim

e-

quo Mantuanus Poeta meminit, Tar-

di venere biibidci, Itaque

postquam suos ordines,

ritus,

caeremonias^pietatis finalisque ministerii actus edidere


Jovii currus, Junonii spiritus,

Pboebeae lampades, Pal-

ladiae mtisae, facundi Mercurii

-,

Charites amoenissi-

mae, coelestia nempe numina: permittite (quaeso vos)

(1) II testo

ha: disertissimus.

35

permittite accessum patere, et adventarc ultimos seor-

sim, atque solos; e montibus, sylvis, desertisque


pis,

cam-

agrestes (1), villosos, et hispidos Faunos, Sylvanos

cum eorum qualibuscunque

atque Satyros

lingua, idio-

mate, atque(ex sincero cordis aifectu) caeremoniis: ubi

non

se pro rei majestate atque dignitate, sed pro sui

muneris gratique animi


protestantur. Siquidem

omniparenti

non

non magnis

omni genere

officio

soli coelo
diis

modo

sed et terrae

sed etiam ex

non
urbanis, verum quoque

et

heroibus

peregrinis, et barbaris, tantus illustrissimi

Ego

splendor illuxisse potuit.

Julii

atque cultu adesse

sacratis bonisque laribus

solum domesticis, civibus,


extraneis

igitur qui Musa-,

rum (si quis alius) amantissimus, pro quibus patriam


domum, facultates honores et quidvis aliud extra
,

ipsas amabile, appetibile, atque desiderabile, contempsi, dimisi, perdidi;

nunc non eas

vere, et ex puro pe-

amare dici possem, si illustrissimum Principem


tantum talemque ipsarum (2) patroiium, tutorem, et defensorem, non colerem, et ab extremo hoc cffecto,
quod mortali parti solet atque debet consecrari^ desictore

diosus absisterem et abstinerem.

peregrino,

domestico

si

Non

officio (3)

desint ergo etiam

musae complevere.

Si coelestibus sidereisque cultibus apparuere

com-

pareant etiam campestribus hisce atque rusticanis.

Magna enim

et

parva

fecit

Deus,

et

ab omnibus,

juxta propriam facultatem atque captum, primitias,

atque

decimas

cultus

exigit

ha acrestes.

(1)

II

testo

(2)

II

testo ha:

(3) Leggerei

ipsorum.

domestica

officia.

et

honoris. Adsuinus


ergo nocturno,

36

et velut extraordinarii

temporis ac-

cessu Satyri, Fauni, Sylvani, quamvis lacrymas nullas

supra funere nobilissimo emit-

et luctus nullos

timus

et

exprimimus. Si enim lacrymae super tumulo

tuo requiruntur, et

illas,

quibus inspergantur, sacra-

tissimi cineres tui sitiunt (o

quas non paucas, non

non theatrinon hypocriticas, qualibus tyrannorum corpora

clefuere tibi,
cas,

Principum optime) non

etiam abluuntur

fictas,

sed sacratissimi amoris igne ex-

profuderunt oculi illustrissimi Principis

cussas

mogeniti

pri-

ac successoris tui Henrici Julii aliorum-

que illustrissimorum liberorum

consanguineorum

heroinae conjugis

heroum

affiniumque

domesticae

generositatis, nobilissimae curiae, ministrorum, popu-

lorum

denique coeli

ipsius

quo animam superis

quod ab eo tempore

reddidisti, et

libusque heroibus aggregatus

es,

magnis immortaad hunc usque ul-

timum funeralium honorum terminum

et ultra, la-

crymas suas lacrymis populorum tuorum admiscuit.


Quid enim (per Deum immortalem) credere possumus ab illa eadem die intempestivas et extraordinarias istas pluvias, ventos, et tonitrua, praeter

la-

crymas, suspiria, et querelas, quibus concelebrando

tuum funus

singuli quique dies

cibus obtulere
stris (si

num

Sic ergo potius

non

intermissis

modum

vi-

lacrymis ve-

quid possumus) posituri, rusticorum numi-

personae sine lacrymis adsumus

et

ad

celsi-

tudinem tumuli huius adducimus Sabaeorum aroma-

tum fumos; spargimusque

flores, rosas, violas

des, suaveolentia naturae matris dona,

consueta

grataque sunt

sepulcro.

fron-

etenim haec

Haec sunt quae

nostrae

campestres

37

montanaeque deae Nymphae

Najades, Dryades, Hamadryades et Napeae nostras


per

manus cumulatissime

in amoris, cultus, et obser-

vantiae signum offerenda tradere (1), priusquam ipsis

a multitudinis abhorrentibus concursu, secretius (2)


accedendi, e.t conveniendi tempus offeratur; ut muneribus hisce addant pro coronando sepulcro

earum ma-

nibus contextas corollas, non quidem ex

tristi

enim tanto heroi immortali minus

vel cypresso: has

convenientes existimant,

quem non

obiisse, sed

a vo-

credere debetis; at vero coronas atque

abiisse

bis

taxo

thiaras ex floridis rore marino, myrtho, hedera,

pam-

pino, palma, oliva atque lauro, typis Prudentiae, Sa-

pientiae, Fidei, Patientiae, Victoriae,

Pacis atque

Triumphi.

Moxque

illucl

esse volumus,

quemadmodum quas

que pietatis lacrymas


sunt

illas,

earum nomine significatum

vobis

effudistis,

pro actu effectu-

improbare non pos-

quibus coelum ipsum non solum adstipu-

latorem, sed et consortem atque comitem habuistis.

Caeterum ne lacrymae alicujus desperatioris effusiorisque tristitiae locum admittant; neve superflui extraque legem positi moeroris signa a prudentibus oculis

atque vultibus exprimi videantur, illud menti

omnium objectum

esse volunt, ut peractis hisce fu-

neralium solemnitatum muneribus,

maque

illustrissimi

universi

(2)

Julii

pia felicissi-

recordatione tranquillo

degamus animo; neque enim turbido

(1) Leggerei
II

Ducis

cum

testo lia

tradidere.
:

secretior.

illi

moe-

38

quando

rori porta ulla pateat oportet,


culis illud advertatur;

campus

si

unam

illustrissimi

plissimi

Ducis

intelligentiae o-

citra perfunctos actus

ploratui ullus vacare debeat;

tingat ut ad

mia

nempe

eum ipsum

con-

de tribus causis referamus, aut ad

Julii

personam, aut ad Ducatus am-

incornmodum, aut ad tuum tandem (Acade-

Julia) detrimentum.

Verum (o doctissimi, o sapientissimi auditores) quinam ex prima causa locus esse queat ubi Princeps
optimus omnia summa cum benedictione, coelique sin,

gulari favore perfunctus

pleno fuso

tunae evasit atque Parcarum

crymarum

valle,

ad beatitudinis

Ab hac
montem

manibus Forvidelicet

illum;

la-

ex hac

infernali Aegypto, ad coelestem illam Hierusalem; de

caeca tenebrarum abysso, ad lucis inaccessibilis pleni-

tudinem

a torrente calamitatum

ad consolationis

immensae flumina a carcere temporis^ in amplissimum aeternitatis sinum de vicissitudinali^ velutique


momentaneo principatu, ad illius aeterni regni (cujus
heredem illum constituit Optimus Maximus) adeptio;

nem

Postquam ergo ob ejusdem absentiam


debitas lacrymas profudistis (1), (eas enim patitur, at
que ordinat naturalis et humana quaedam sanguinis
lex) jam apud vos illius felicissimo statu coram oculis
evolavit?

exposito,moerori nullus amplius locus esto. Quis enim


jure plorabit pro parente, amico, beneficove domino,

peracta vitae hujus molestissima navi-

quanclo

ille^

gatione,

cum propriorum laborum mercede, praemio

atque corona portum salutis attingit, atque quietis

(1) II testo

ha profundistis.
:

,;

Num

vero

quod sccundo statuebatur loco

universis qui sub

popidis

tione vigebant, aliqua

sit

illius

ducatu

et

An non

pro

guberna-

ratione dolendum, hoc no-

omnibus maturius considerandum

bis ipsisque

quo.

39

relin-

dux
aman-

illustrissimus atque providissimus

diu ante cavit, ne ob istam

causam

subditis

tissimis suis (1) aliqua, pro ipsius absentia, tristitia ac-

cederet

An non

evidentissime constat,

lenter clivina potentia atque miseratio

quem

finem adstiterit,
diae

sicut

eum
etiam

malignitatis

ipsum
in

quam

usque in

illi

olim a millibus invi-

sicut

fortunae insultibus liberavit

et

in celsitudinis hujus

eodem aliquandiu

gradum

feliciter

evexit

conservavit

ut peracto hujus vitae cursu

effecit,

lucu-

ut
ita

instan-

teque ejusdem emigratione, posset populis suis Cel-

situdinem primogeniti et successoris sui Illustrissimi


Henrici Julii tanto animi splendore, prudentia, fortitudine,

doctrina, atque magnanimitate praeditam, et

patrem patriae loco suo optime meritum committere;

cujus eminentissimae virtutis fulgorem post Hal-

berstadensis episcopatus

rectoratus

et

aliorum

liujus

illustris

Academiae

titulorum administrationes

quas illustrissimo Duce parente superstite, adoiescens

summa cum

laude, et

omnium

satisfactione exercuit;

nunc certe firmata

aetate,,

ultro atque ultro, amplius

cum

latiore

amplioreque dominio atque

atque amplius

moderatione tanto magis illustrabitur, enitescet, propagabitur (2).

(1) Leggerei
(2) II testo

Ut

meglio

certe videre possitis illud illustris-

sui.

ha propagabatur.
:

40
simi Ducis Julii prudentissimo studio esse factum; ut

pluribus post ipsius funera saeculis

vobiscum

ejus

praesentiam melius atque melius agnoscatis.


Praetereo recensere quanta diligentia in populorum

suorum

usum, favorem, atque gratiam

utilitatem,

lustrissimos liberos suos curarit educandos. Illud

tantum mihi

memoria

quod hisce meis


licuit,

il-

unum

nulla aetas et oblivio delebit,

oculis videre, et auribus hisce audire

heroas pueros binos principes

filios

sinui et edu-

cationi vestrae commissos, certisque temporibus arctis-

simo adstrictos examini, a communibus nuptiis


chanalibus

et

compotationibus

quemadmodum neque

aversos,

prorsus

tantum

aspexit, sed

clesiasticis jugi frequentia

maxime
dignum

quam

alienos

et

studio feritatis intentos

post carnificinam fugacium leporum

nemo unquam

bac-

atque cervorum

scholasticis et ec-

conventibus interesse. Et

memoria seculorum (quod volo dicere)


quam magnifice, animose, et (non minus

illud
;

aetas pateretu^) docte in thes.es sub

magno

Ju-

ambos propositis gravibus argumentis opposuisse novimus.Ut (boneDeus)


tunc mihi pro multiplici affectu pectus subsultabat? Ut
risconsulto Borcholto disputatas

mire desiderabam

illic

pro exemplo universos Euro-

pae principes, et principum

filios

interfuisse

certe plerosque ex hisce puduisset ipsis

pere, loqui, audiri.


(1)

tenellos pro

Ut

didicissent

Questo inciso e intralciato

plerosque, e trasportarlo
tioribus, stupiditate etc.

quam

pro adultio-

res (1) stupiditate silentibus, et in auribus

genium habentibus

totum in~

iisdem pueros sa-

quemadmodum non

o bisogna riferire

innanzi; ovvero leggere

adultiores a

pro

ipsis

adul-

semper

omnium

etiam nostra hac aetate

ita

41

cissima non ubique


cipibus est alieno

commune

infeli-

atque proprium prin-

tantum ingenio,

judicio, lingua sa-

pere, consultare, loqui?

Non minori cura atque


et evidentia est

fama

sedulitate plenissima

educatam esse primogenitae

indolis

lustrissimi Principis Henrici Julii celsitudinem

il-

quae

incremento capiente aetate, diu ante praematurum nacta judicium, linguarum

virtutum

quantum cuicunque optimo

moderatori opus est


igitur

omnium^ doctrinarum, atque

culmen

attigisse potuit.

mentis oculos in altum

( si

principi atque

efferatis )

Quinam
ex dicta

caussa moestitiam populis ullam enasci posse videbitis ?

Ubi felicissimus inter Heroas collatus

lum tenens
una parte

rum

ille

animus coe-

conversisque in terram oculis videat

Duce

in

Illustrissimo Henrico Julio

ex

tum mi-

in ejus exequiis celebrandis gratitudinis et amoris

tum etiam pro

indicium

(1);

in multis

principum desideratissimas animi

populis gubernandis illas

atque corporis virtutes eximias


(

pro coelesti gratia, divino.que

mentis

ex altera vero parte

illi

adsistente favore

sub tanto, talique duce omnia ut reliquit, pacata, tranquilla^incolumique statu, utpote propter reformatiorem

religionem

justitiam

benevolentiam

atque gratitu-

dinem, populorum tanquam fortissimis vincubs obstri-

ctorum firmissimum obsequium

Num

tua tandem caussa dolere debeas, et quali ra-

tione erga Illustrissimum

fundatorem tuum hoc tem-

pore affecta esse debeas (Academia amplissima) non

(1) II testo

ha judicium.
:

42

immo

meis sed ipsius verbis,

factis

recensebo. Ipsam

beatissimam celsitudinem praesentem coram

igitur

gnosce, et

iis

atque affectu, animi


Julius

ille

a-

quibus te alloqui consuevit voce, vultu,


tui

intima pulsantem audito.

Caesar ad cujus celsum fortunae gradum

vim

superattingere non potui (quia per

patriae visce-

ribus illatam, atque crudelem illam. tyrannidem

num-

quam voluissem neque vellem) cujus tamen animum


et illustres virtutes

exaequare

stuclui, et (si

bus patriis possibile esset) superare; ut

possem

pria ratione et facto comparari

nomine

aliqua procui proprio

atavorum regum splendore compar eram

et

totum attamen
censeor: Nihil
Ille

effecit.

illi

pro mori-

et fortasse

amplius a superis fecisse

enim praetermisit qui quantum potnit

cum

manibus, non sine

e Pharii tyranni

mirabili divino favore, mediante propriae sedulitatis

atque solertiae virtute elaberetur, quando de extremo


vitae suae discrimine agebatur
ta,

in

illa

prope despera-

imo vere desperatissima cura, non magis

datus

est,

quam Musarum suarum,

sui recor-

libellorum suorum.

Molis in exiguae spacio stipantibus armis

Dux

Latius tota subito formidine

belli

Cingitur, hinc densae praetexunt littora classes,

tergo insultant pedites

Non

via nulla salutis;

fuga, non virtus, vix spes quoque mortis honestae.

Captus sorte

loci

pendet dubiusne timeret,

Optaretve mori: prohibent


Ostendit Fortuna viam

fata.

Ipsa salutis

tunc puppe relicta

pontum; siccos fert laeva libellos,


Dextra secat fluctus tandemque illaesus amico

Prosilit in

Excipitur plausu clamantis ad aethera turbae. (1)


(1) Questi versi

sono della fine del X. libro della Farsaglia di

43

omni casuum extremi-

Ita et tuus Julius (Julia) in


tate,

quos multos subiisse potui

quantum
mea composui. Te ( ut

pter eas quas

annis meditatus

sum

salutem tuam (pro-

potui eolui Musas)


scias

cum

salute

meae
cum adversum me

a primis aetatis

atque dilexi

undique vastissimi maris hujus, atque turbulenti saeculi fluctus effervescerent, et aestuarent,

cum ex omni

latere procellae nequissimae illius religionis

lentae

tyrannidis Tiberinae bestiae

me

et

vio-

fluctuantem

propulsarent; ut ab ipso materno sinu, paternis ulnis,


et totius natalis

domus amore

positumque invidiae,

et gratia

divulsum; ex-

livori, et maledictis sibilantium

serpentum, canum latratibus , sannis aprorum spu-

mantibus

rugitibus

dentibus

et

unguibus leonum

acerrime maligna fortuna concuteret. Hisce inquam


afflictantibus,
et

cum ex omni

latere circumdatus essem,

cominus mortem minitantibus,

vallatus premerer,

et

et intentantibus

vix in mortis honestae spem

ociosorum presbyterorum sententia adactus

cum

velut unica, pro

tabella superesset, te

meae

tunc

virtutis suffragio, naufragii

tamquam dimidium animae meae,

sub vexillo religionis, pietatis, et doctrinae (quae pro


parte luminis a coelo mihi irradiantis optima videbatur)

manu

hac

constantissime sustinui, ne ab undis

non solum mergereris, sed ne vel saltem


contaminareris. Dextram mihi tantum ( adhuc favori
perversitatis

et saluti

Lucano,

tuae intentam) quae reliquos labores suscipe-

fino

ad optaretve mori

il

resto e preso dagli undici esa-

metri, che Sulpizio fece per aggiungersi agli ultimi della Farsaglia
restata interrotta, non senza qualche alterazione negli uni
altri,

perche

il

Bruno citava a memoria.

e negli

ret,

44

pro scopulis evitandis, fluctibus superandis, et ut

ad tutum portum mei tuique communia viscera per-

duabus manibus altera tota

reliqui. Itaque e

ducerem,

meae

tuae, altera vero partim tuae, partim

ministrabat.

mium

Hac

asperas atque longas calamitates

nempe hujus pelagus immissus)


li,

oppugnavi,

que

me

vitae ad-

ergo dextera in agone positus niin saeculi

reppu-

subivi, pervasi,

tandemexceptum vi-

expugnavi, calcavi, superavi

avitissimo coelestis curiae plausu

deo; teque in optimo portu collocatam relinquo,

immo

habeo.

Memento ergo

num e
meum

meis
indidi

perpetuo

in

tui Julii,

cum

quam

velut u-

communicavi, ut mei amoris pignus

et

tuo

corde

te esset indelebilis

ctoris

Julia,

a coelis aspicio, cui ideo nomen

liberis

meorum liberorum
ut

mea

consisteret.

quorum

insculpsi;
,

eosdem

tibi

Ego
ut

te

animo

amor erga

educandos tradidi

lacte religionis, pietatis, doctrinae e tui pe-

uberibus exsucto,,

propriae

substantiae

amorem

tui

in visceribus

injectum conciperent

quo

te

tandem tamquam propria viscera diligerent, proindeque ipsi te vicissim adultiores alerent, regerent,
promoverent, et tutarentur,

mea

Julia.

Te ego Ju-

liam appello quae antequam appareres in cultu la-

pidum, fundamentorum^ parietum, colunmarum, tectique istius sensibilis


enutrita,

salva

me

me

me

nascente nata,

adolente adulta,

salvo.

Julius natus, et

me

lactente

fuoiente fii^iens

Ut vero eo tempore

cum

me

Julia nata qua

Julio vivente Julia vivens, o-

ptime cavi ne et esset defuncto Julio defuncta. Vivit tibi Julius,

vivit tibi.

Caro de carne mea, san-


guis de

45

quem adhuc
vivam tecum) primogenitus meus Henricus

meo

vivo, et

sanguinc, (in quo et per

Julius, spiritu nihilominus heroico, et Dei l)eneficiis

exornatus, sicut divino


tor

astitit: ita

tibi

muncre me vivcnte Rec-

etiam multiplici plenioreque gratia at-

quc suffragiorum

officio,

nunc

ille

te

ex toto e ma-

meum
meum con-

nibus meis suscipiet carissimam. Siquidem ut


in

nomen.

ita et

plius

vultum, et

et agnoscet.

i(Miiplal)itur,

fovebit, augebit,

fendet.

animum

Illc

tc

in te

amplius atque am-

ditabit, exaltabit,

atquc de-

Valc ergo (mca Julia) vale, aeternum valc

unum

quantum praecipere possum praecipio; teque quantum rogare possum rogo. Me ama;
ct si me vicissim quo ego te complexus sum amore
prosequeris, quos amavi ama, quos recepissem recict

hoc

pe

tibi

quos honorassem honora

protege

quos

pro-

texissem.

beatissime heroum, principum sapientissime, du-

cum

celeberrime, en ubi erat cor tuum, spiritus tuus,

animus tuus; en ubi totum, en ubi tantum studium.


Non antiquorum more templum idolorum erexisti, non
aras

immundis daemonibus, atque misanthropis

ritibus consecrasti,

spi-

non coenurn seu coenobium, vel

dormitorium monachorum

glirium nempe desidio(


sorum nidum ) fabricasti; non superfusis multa arcium propugnacula expensis, passimque munitissima
architecta quibus violentum populis rebellaturis frae-

num

immitteres extruxisti. Illud enim (o

pientissime

ducum

sa-

cognovisti, quam vires hujusmodi non

minus possint contra Principem, quam pro Principe comparari, quibus paratis, non solum contingat

46
metuere.

sibi

illis

pace

prudentia

sed etiam adeoque magis


Optime considerasti populos

illorum caussa

tyrannis

ab

maxime

longanimitate

benignitate,

atque

aeternum sub ecdem


regimine conservari. Talibus compedibus
manicis

justitia

detineri,

et in

muris^

jugis,

imperasti

propugnaculis

regnasti

atque turribus

vallis

regnas adhuc et imperas. Sic

tuos sola animi prudentia et invicti spiritus

hostes

robore perterruisti. Considerasti sapientiam atque re-

rum

peritiam omnibus propugnaculis et oppugnaculis

praevalere. Quapropter

tum populorum

salutem,

tum

principum magnitudinem atque potentiam, bona item

omnia

in

uno Musarum cultu

liam hanc

tuam

sita esse conspiciens, Ju-

nomen tuum

et aftectum

tuum

Musis consecrasti.

At nunc quid
sae

Ipsae

tibi

vicissim pro tanto

in aeternitatis

tibi

munere Mu-

templo statuam au-

ream erexere, cujus dexterae ensem cum lancibus


Astrea porrexit et applicuit laevae Minerva sa,

pientiae

et

pectori

librum concessit apertum. Pallas

fortitudinis

Capiti

adjecit.

quam

legis

atque magnanimitatis thoracem

corona

prudentiae

atque consilii

magnus Apollo pertexuit, est immissa.Sub


pedibus innumerorum variorumque monstrorum simulacra videre licet Invidiae, Fraudis, Irae, Gulae, Imtibi

pietatis

Superstitionis

Ignorantiae

Ocii

Luxus,

Detractionis, Avariciae, Tyrannidis, Violentiae, alio-

rumque millium.

Ibi

circum ex candidissimo

solido-

que argento proprias singulae statuas apposuere.Ubi


Clio

praeteritarum

rerum memoriam ante oculos


rerum gesta-

praesentis aeternique saeculi revocans,


rum tuarum gloriam
gravitate insignis
pas, quibus

47

decantat.

Melpomene thragica

homines

simum exitum tuum

elementa

Dii, coeli et

felicis-

decorarunt. Comica Thalia

pidis, blandisque jocis congaudens,

mere

pom-

funebres augustissimasque

iis

tuis heroicis consiliis et facinoribus sese

suerunt

vel

altissimis

le-

qui olim te-

oppo-

etiam nunc livore insano aegrotantes


tuis detrahere contenderent

laudibus

in

aenea tabella inscriptis hisce carminibus insultat:


En

super astra manens sannas contemnit inanes

Materiam

Calliope heroicis carminibus tuos,

gum

nostris, livide, tolle jocis.

gestus (1) decantante

atavorumque

re-

Terpsichore affectus cythara movet, imperat, auget

Plectra gerens Erato saltat pede, carmine, vultu:

bignat cuncta

Urania (2)in

manu

celsis

loquitur

Polyhymnia gestu.

mundani templi

laqueariis,solido

auro, atque hyacintho utriusque hemisphaerii coelestis

imagines universas vivo proprioque colore


sas continentibus,

nomen

expres-

illustrissimum tuuni circa

Erigones fulgentem spicam coelatum ostendit


Ibi

(3).

ad septentrionales(4)imagines oculis intendenti-

bus aspicere primo

licebit

Helicem, Cynosuram,Draco

(1) Invece di tuos gestas, sarebbe meglio: tua gesta.

testo ha: Uranie.

(2)

11

(3)

Una

lesti si

consimile interpetrazione simbolica delle costellazioni ce-

rinviene nel primo dialogo dello Spaccio della bestia trion-

fante, col quale


(4)

II

si

puo

illustrare tutta questa parte dell' orazione.

testo ha: septrentionales*

48

nem, Bootem, Coronam Ariadnae, Herculem, Aesculapium seu Serpentaurum, Lyram, Cycnum, Aquilam, Sagittam, Delphinem, quorum singulae singulas
virtutes tuas insinuant, propriisque notis descrihere
intelliguntur. Delphin philanthropiam et

tem, Thessalica sagitta post

cem

in

maturum

humanita-

consilium

feli-

peragendo celeritatem. Aquila amplioris do-

minii dignitatem, Cycnus puritatem, Lyra suavita-

tem, Aesculapius prudentiam, Hercules fortitudinem,

Corona majestatem
tiam,

Bootes custodiam

et vigilan-

Cynosura suhlimitatem atque firmitatem, Helice

inocciduum illustrissimae serenissimaeque prosapiae


tuae splendorem.

Secundo

formas

in

cum horeum

et

illas,

quae magis inter Tropi-

cingulum primi mohilis incumbunt

perspiciendae veniunt Falx adamantina seu ensis in-

curvus, Caput Algolis seu Medusae, Capra


dis,

cum

hae-

Crines Berenices, Deltoton seu Triangulus, Au-

riga seu Erichthonius, Perseus,

Andromeda, Cassio-

pea, Cepheus, Equiculus, Pegasus seu Bellerophontis

equus. Ubi

Pegasus alatus fuseque per aethera

cursum explicans

famam tuam universum orbem

pervadentem designat, Equiculus libertatem, Cepheus


(

qui et Cheicus, id est inflammatus) ardentem erga

Musas religionem atque justitiam zelum, Cassiopea


illustrissimae heroinae conjugium, Andromeda manicis atque
catenis alligata
Dei timorem atque
,

pietatem, quibus ita tui affectus atque opera devinciebantur, ut nihil praeter divinam et naturalem

ralemque justitiam

tibi

licere

arbitrareris

mo-

neque

committeres. Perseus triumphator, strenuae sedulita-

49

atque illaboratae virtutis tuao index et

tis,

testis est.

Berenices facilitatem et ornamentum aperit.

Crinis

Auriga Erichthonius qui carmine quercus adtraxisse


nativum eloquium et gratiam qua durissifertur
,

mas gentes
gulus

virtutum ternarium, Prudentiam qua nego-

omnia

tia

fecisti,

pra

in

proprium ohsequium emolluisti.Trian-

eam qua

et

cum

facta defendisti Virilitatem. Ca-

haedis (ex vi siderali) sollicitudinem, di-

gniorumque rerum curam. Caput

sum

qua eadem per-

es adorsus, Strenuitatem

tantur,

monstrum

Papalis,, cui

illud

Gorgonis

illud

(1), cui pro crinihus venenosissimi

reci-

angues implan-

perversissimae (2) Tyrannidis

supra capillorum

numerum

administrant universae contra

Deum

adsistunt et

naturam

et

homines hlasphemae linguae, quaeque pessimo ignorantiae et nequitiae veneno

a regionihus

istis

sum experimur.

mundum

inficiunt,

quod

tua virtute detruncatum et avul-

Gladius

ille

adamantinus monstri

caede rubens, mentis invictae constantiam, qua hor-

rendissimam illam feram


Tertio orhis

runt Pisces
des

illi

ohliqui

confecisti.

sidera respicientibus

Dionei, Phrygius

quem Aquarium

occur-

Ephebus Ganime-

appellant, Hispida species Ae-

gocerontis seu Capricorni, Chiron centaurus, Scorpius,


Libra, Astraea virgo, Leo, Cancer,
storis et Pollucis

simulacrum,

Geminorum Ca-

Taurus, Aries. Ubi

Aries aurato vellere effulgens, notat


cificum,

auctumque seculum post ferreum

(1) II testo
(2)

aureum

ha: recisus.

testo ha: perversissime.

et pa-

et turbi-

dum

ducatui

50

per te inductum atque confirma-

isti

tum. Taurus Europaeus vector, constantiam, gravi-

tatem

maturitatem. Castor atque Pollux invio-

et

quam

latam in amando et reamando legem,


atque

gratus,

miram laborum

tolerantiam.

instar inflammantis solis, latissimo


scintillat,

Eros

Cancer fervens, ardens

exigit verus et Anteros.

adustus,

justus

in distribuendo et retribuendo

et

Leo cujus cor

radiorum ordine

invictissimum magnanimitatis vigorem, quo

turbas et bella,

ne mota superares, antequam move-

rentur oppressisti. Astraea, naturalis continentiae et


castitatis

specimen. Libra, quanto cuncta moderami-

ne tum in

aliena,

tum

in propria persona gesseris.

Scorpius contracta cauda formidolosus, atque undi-

que ramosa brachia recurvans, fraudolentum atque

subdolorum temeritatem atque audaciam quam repressisti.

dam

Chiron superiore parte tantum homo, quos-

e tuis populis

quos a barbarie

humanitatis veram speciem evexisti,


pietatis,

in

artium atque

quo ab

inflectitur,

plius

in

superplantatis

studiis.

ad superna

Aegoceros

solis

cursus

apertam ampliationem dominii, atque am-

futuram exaltationem. Phrygius puer de Jovis


nectar effundens rationem adducit, qua

cellariis tibi

digne

musarum

inferis partibus

et feritate

Musae

truxerint

tibi

utpote

in

templo famae sacellum hoc ex-

numero beatissimorum numinum

de vino aeternae fruitionis participantum, adscripto.


Pisces in alta coeli parte constituti, ob

eam cau-

sam, quia Venerem atque fllium a Typhonis gigantis

furore

liberarint

eadem ratione

ostendunt celsitudinem

coelestis

incolatus

esstj

tuam

participem


nam legem

51

illam gominae diloctionis

Evangelicam

nc temeraretur a saevissimo atque truculentissimo


tyranno, intra proprios lares transfugam suscepisti,

susceptamque tuendam defendendamque confirmasti.

Ultimo ad inclinantem, infernamque

coeli

partem

subjacentem admirabiles offeruntur imagines 0-

tibi

rion, Procrinis et Sirius canis,

Hydra

Corvus

Cratera

Lepus, Argonavis

Lupus, Ara

Centaurus

Piscis Austrinus, Cetus (1), Eridanus

Corona. Ubi

Corona (quam Uraniscum appellant) superbiam,

nam

ambitionem, Tyrannidemque

profusam

et

significat;

et va-

Eridanus,

indiscretam elargitionem seu prodigali-

immoderatam concupiscentiam. Piscis


mutam ignorantiam. Ara superstitiosum cultum et
idololatriam. Lupus rapacitatem et saevitiam. Centaurus duplicitatem cordis et affectus. Cratera temutatem. Cetus

lentiam, helluositatem et ebrietatem. Corvus loqua-

citatem et scurrilitatem. Ilydra multiplicem mordacitatem


et

atque maledicentiam.

Argonavis avaritiam

fraudolentam usurpationem. Lepus pusillanimita-

tem

et

luxum. Canes duo terras immodicis ignibus

concoquentes, iram et invidiam. Orion tempestosus


et

horribilis,

crudelitatem atque feritatem. Hisce

gnificantur vitia, quae

si-

non minore virtutum nume-

ro conculcasti, snbjecisti, domuisti. Feritatem atque

crudelitatem

admirabili clementia: Iram et invidiam

patientia et longanimitate
quii maturitate

mone

Detractionem, gravis elo-

Loquacitatem circumspectissimo ser-

Helluositatem et ebrietatem abstinentia et so-

(1) II testo

ha

Coetus.

brietate
te

52

Duplicitatem cordis veritate atque sincerita-

Rapacitatem atque saevitiam mitissimo tractabi-

lissimoque

ingenio: Superstitionem

religione atque pietate

Mutam

et

Idololatriam

ignorantiam sapientia

atque doctrina: Immoderatam concupiscentiam


in affectibus temperandis

simonia et frugalitate

Rerum

modo

dilapidationem par-

Superfluam ambitionem atque

tyrannidem, patriae paternitate.


felicem ergo

quaterque tanto fun-

o terque

datore Julio beatam Juliam

Academiam. Vive, egre-

dere, vade, incede, consiste, sede gloriosissima inter

omnes mundi academias. Augustissima

ma,

celsissima Princeps, principis

soror, et

quam

illustrissi-

filia,

principum

longo ordine illustrissimorum nepo-

tum manet cathalogus amplissimus. Quam generose


orta, quam magnifice educata, quam gloriose adolescis. Vive, et pro hoc funebri habitu, quem ut portares digna effecta es, pro lacrymis hisce, quas sub
titulo filiae

fundere meruisti

inquam luctu

gaude etiam

in ipso

gloriare, quia digniores pro simili tan-

toque objecto academia nulla

fudit,

vel fundet

un-

quam. Fundator tuus, princeps tuus, dominus tuus,


parens tuustenet coelum, de coelo te respicit. Inde
tibi aderit. Ibi

pote
bit

illi

ille^

Deo Optimo Maximo

votis oblatis (ut-

gratissimus) quidquid pro te volet impetraqui in meliori statu

tibi possit

esse deterior.

DlXL

non

est

verisimile ut

JORDANI BRUNI NOLANI


CAMOERACENSIS ACROTISMUS
SEU

RATIONES ARTICULORUM PHYSICORUM


ADVERSUS PERIPATETICOS PARtSIIS PROPOSITORUM, ETC.

VITEBERGAE
Apud Zachariam Cratonem

ANNO

1588.

JORDANUS BRUNUS NOLANUS


Parisiensibus et aliis e generosissimo Galliarum rk-

gno philosophis sensatioris philosophiae dogma"


tum amicis, et defensoribus.
S.

Quamvis mihi urgentioribus


dito

negociis impe-

hac materia agere non

dc

pluribus

aliis

nihilominus tamen aliqua

me

licuerit

ex parte expectationi

vestrae satisfacere credo, ubi non adeo usque breves

quibusdam articulorum adnexae


veluti praefixae sunt rationes
plinis mediocriter
ritu

aliis

vero ex dictis

ut ipsis

qui in disci-

sunt versati, vel natura meliore spi-

donantur, plus

quam

tutum exsuscitandis

mediocriter ad veritatis ob-

sufficere nequeant. Iis porro qui

Talpae sunt, in aequo haec esse possunt atque meridiana lux. Valete.

FORMA EPISTOLAE AD REGEM


HENRICO

III.

GALLORUM POLONORUMQUE
JORDANUS BRUNUS NOLANUS.

CHRISTIANISSIMO

REGI

S. P.

Natura vociferante

dictata,

sensu indicante exami-

nata, exactaque ratione definiente sancita

quae pau-

56

communicavit

cis altior intelligentia

descere videantur

in

munitissima

ne invidioso contemptu

sor-

ne amplius inaudita causa taxen-

impune authoritate iniquius

tur, ne qua

mantur

quae multitudi-

quaeque

nis robustior error insectatur,


veritatis arce consistunt

(1) suppri-

haec in universitatum principe discutienda

proponantur, per magis ad hoc militiae genus idoneos


exagitentur, subque tuis (o

REX

potentissime

pro-

deant auspiciis. Vale.

FORMA EPISTOLAE AD RECTOREM


AMPLISSIMO, EXCELLENTISSIMOQUE DOMINO D.
RISIENSIS

Qui

ACADEMIAE RECTORI JORDANUS NOLANUS.

universitatis

Do-

quod pluribus abhinc annis per hujus

tum

rectores,

tum universum

professo-

collegium mihi non fuerit effusissime elargitum ?

II

(2)

II

testo

ha iniquiu.

Rettore delFUniversita di Parigi, a cui

questa lettera, era allora

me

S. P.

extraneum philosophum impendi

officii in

possibilis (4), est,

(1)

(2) PA-

(3) egregiae humanitatis actus (amplissime

mine) quid

rum

F.

J.

il

Bruno

il

Dottore Giovanni Filesac

corrispondono appunto le

iniziali

D.

J. F.,

che

si

scrive

al cui

no-

trovano nel

testo.

Giovanni Filesac, dottore in teologia, fu uno de' confessori del


Ravaillac, assassino di Enrico IV; percid figura da interlocutore
in

un dialogo del Voltaire.


(3) II

(4J
la

II

Gforer corregge quis, senza necessita.


Gforer corregge possibilis
:

mantenghiamo per

ferisce

ad

officii.

far piu

est,

sopprimendo

la virgola: noi

chiaramente capire che possibilis

si ri-

,,

57

Dum

non modo communi quadam, qua erga omnes


affecti estis humanitate, verum etiam certa haud vul-

me

gari ratione
cis,

tum

rum

adsistentia

vobis devinxistis, ubi

et in privatis lectionibus,

negocium

deo ut nullus mihi de

me

alma literarum parente,


(jiiam.

Jam

animo

sedet, nec

minus,

(1)

in pubbli-

continua doctio-

mei concelebrastis,

quam

un-

ubi per alias universitates mihi peragrare

possim neque debeam velut insalu,

istum articulorum nume-

memoriae pignore discutiendum


mihi suadere possem vel vobis peri-

quasi pro

proposui: ubi

si

pateticam disciplinam magis

quam veram

in

perpetuo

piobari, vel plus universitatem istam Aristoteli,


isti

a-

extranei, in hac

titulus occurrere potuerit

tato hospite iter arripere

rum

studii

tum

quam

Aristotelem universitati debere, ab istiusmodi pro-

ponendis proculdubio abstinuissem, ne forte quod in vestri

gratiam atque obsequium praestare aveo,

ausu quodam

hostili

id

ipsum

atque temerario, minorique (quam

decere possit) reverentia facere viderer.

sequium nostrum (qualecumque

sit

Oum vero

ob-

ipsum) prudentiae

magnanimitatique vestrae gratum futurum, vosque de

omnibus aequi bonique consulturos minime diffidam


favorem super haec cum excellentiae tuae, tum universi collegii

tam

certe mibi

sum

perte omnibus manifestum esse

pollicitus
potest:

quam

quod

si

a-

qua

cuicum-

(vel

nova) ratio nos excitet atque cogat

que

liceat philosophice in phiiosophia libere opinari

suamque promere sententiam: quodque si per me (cujus in hac parte non nihili fieri solet authoritas aut
(1)

Arliculi

si

chiamavano pure

le tesi

che

si

proponevano a

disputaro.

58
facultas

ad

satis

ubique terrarum

suetam exercitationem

et

apud vos con-

veritas frustra

exagitetur, consequenterque tanto

propugnanda

jam olim

nota, con-

Acade-

firmetur amplius, nihil certe praestabo tanta

mia indignum.

Si vero

quod magis sperarim

per

haec exsurgentis (1) philosophiae primordia, aliquid


quod posteritas commendare et amplecti possit atque
debeat, aperiatur,

ipsum sane

erit

hac vestra principe

universitate dignissimum. Vale.

EXCUBITOR
SEU

JOH. HENNEQUINI APOLOGETICA DECLAMATIO HABITA 1N AU-

DITORIO REGIO PARISIENSIS ACADEMIAE IN FEST. PENTEC

ANNO 1586 PRO NOLANI ARTICULIS.


Credendi consuetudinem, Illustrissimi

amplissimi

doctissimique DD., potissimam esse caussam, qua ratio

humana

a perceptione

eorum quae sunt per

se

manifesta impediatur, in fine secundi de sapientia declaravit Aristoteles

ubi

quantam vim haec habeat,

leges (inquit) declarant, in quibus plus fabulosa atque


puerilia possunt propter consuetudinem,

quam ea quae

sensibus expressius cognoscuntur. Sicut enim (adjicit


illius

Commentator Averroes)

sueverunt
ipso

(1)

ea perhibentur facultate praediti

tamquam
II

qui veneno vesci con-

proprio cibo reficiantur,

testo ha: exurgentis.

ut

tum

tum consequen-

quod

ter

caeteris est vitale

sibi exitiale

animo sunt

judicii

atque medicina

elargita dona, quique

sunt adepti, citra

idipsum

omnino dormientem

magnam

difficultatem

quaqueversum sese difposse concipere lumen, si quando ad arsupra communis sensus atque iidei am-

arduumque negocium

cem

experiantur. Porro quibus a fato meliora

animam non
fundens (1)

59

bitum revocati

licebit

duas contradictionis partes

et inter

constituti judicesordinarii exuti affectus caligine, tuni

intentius utriusque partis rationes exaudiant et

genter examinent

dili-

aequa lance quidquid sensibus

et

videtur apertum, vulgatum, concessum, constans, a-

micum, atque domesticum


fuerit

revocatum,

cum

bile

vulgus, servile

sicubi in controversiam

eo quod videtur absurdissimum

adversario, conferant. Ita

deorum hominumque

enim

fiet

tandem coram

ut

judicio non temere, velut igno-

atque stupidum pecus, in profun-

do obscuritatis atque ignorantiae barathro


in

tamquam

meridiana luce et expressa veritate constituti, cre-

didisse videantur: velut

suasum

esse potest

tatem quae sensum

ii

omnes quibus quoque

per-

divinam unquam esse posse veri,

vereque naturale

et

humanum

judicium subterfugiat atque reformidet.

Ego plane

auditores

videns, et ex

animo videns,

longe lateque sophisticae philosophiae tenebras titulo


et

existimatione lucis contra veritatis fulgorem ita

grassantes, atque praesumptuosissime triumphantes


ut ab

iis

undique tamquam ab ipso sole veritas tam-

quam cymmeria

caligo explodatur

(1) II testo ha: diffendens.

exsibiletur

et

ne

60

ipsa quidem contradictione censuraque digna

meque

existimetur: diu haerere,

sum ne opus tam ( primo tamen


,

tandem

continere coactus

arduum

aspectu)

in

caussa adeo neglecta suscipienda adorirer (1), quo


pro viribus laborarem e cathedra sapientiae extructum
aedificium,

tam bene ornatam, adeoque strenue muni-

Aristotelis similiumque authoritatem

tam

velle,

deturbare

eque fundo caliginis veluti sorclescentem eruere

veritatem. Porro quis in pectore accensae lucis ignem

(ne erumpat

in

aerem)

diutius

occultum continebit?

quibuscumque non obstantibus,

Iis igitur aliisque

cat

tandem

tis,

majestas verae

(si ita superis videatur)


lucis,

causae dignitas, occasionis

oblatae commoclitas, spesque in eo

xuum

est

rerum

vicissitudine

sita,

fieri,

ut

quod necessa-

quemadmodum

alternatim diurna lux noctisque tenebrae


cedunt,

ita

vin-

specimen verita-

mutuo suc-

in orbe intelligentiarum veritas et error.

Idipsum nostrorum etiam adversariorum testimonio


comprobatur,

si

(2)

ei,

quod asseruit Plato

consimile in primo de Coelo et

teorologicorum Aristoteles

neque semel, neque

bis,

mundo

dicit.

et

in Cratilo,

primo Me-

Necesse est (inquit)

sed infinities easdem

acl

nos

pervenire opiniones.
Nihil igitur impediat

mum

quod novarum opinionum de-

sectator, assertor, atque probator habear,

si

quip-

pe accusatores mei penitius intueantur, videbunt non


esse antiquam opinionem, quae aliquando
extiterit, sicut et

(1)
(2)

noi

II
II

nova non

haec ipsa cui nunc innitor, haud

ita

testo ha: adoriter.

Gfrorer legge: Si quidem, invece del solo

sembra bastare.

si del testo,

che a

hoc tempore recens

est et

gunt contemptibilior
antiqua, et

ma.

Nemo

apud eos qui minus

intelli-

ut aliquando non habita fuerit

apud naturae rerum

peritiores probatissi-

nemo

servus non ex antiquis regibus,

gum non ex
hominum

61

antiquis servis,

quandoquidem

ita

longa aetas atque fortuna permiscet.

non

similiter circa obscuras,

mus

opiniones? Hinc mihi,

quantumvis

et

An

radice

in

tandem

cere, probabitur certe planta sicuti

delitescet

res

et illustres existimabi-

obscuram atque salebrosam faciem contingat


simae arboris specimen

re~

inspi-

nobilis-

illustriumque fructuum ordo

ubi de principiis labor extitit

de iine

quidem excellentior habeatur,

gloriosior fructus tanto

quanto singularius quippiam in veritatis semita per-

paucorum

attrita pedibus

molimur enixius: ut inde

exoptatius emergat quod longis majoribusque tenebris

oppressum fuetat atque circumventum. Quod

si ita

cur nobis vitio vertetur quod augustiore lumine duce


ab Aristotelis familia deficiamus, eque vulgaris philosophiae veluti turba in

vertamus,
visse,

si

quandam

quando eidem

quasi solitudinem di-

Aristoteli a veritate desci-

atque magnis sapientiae parentibus ducibusque

praestantissimis degenerasse et defecisse licuit


si fallacis

sensus opinionisque lavore

becillitate

ad

injuria

tot,

Quod

et argutuli so-

phismatis industria, nec non malesuadae

temporum

fidei (1)

im-

atque tantos errores intrudendos

viam

sibi

stravit, et aedificium va-

stum magis quam robustum velutique quoddam propugnaculum apparavit cur non credam me saniore
:

(1) II testo

ha malesuadis:

il

Gfrorer pure.

62

magisque regulato sensu,vivis efficacibusque demonstrationibus et ipsiusmet sese explicantis naturae vo-

verum ingeniis nostris exorientis luminis fulgorem praenunciare, indicare, aperire ut pateat quam
probatum, verum, constans, firmumque sit quod proponimus et commendamus, quamque alienum, inconcibus

stans, et infirmum,

suoque ipsius pondere ruinosum

quod negamus atque despicimus,


nil

si

rerum natura

in

hoc magis potest esse dissonum

undique magis potest esse consonum

illo
:

vero nihil

quantumlibet

merces preciosissima occultetur, sub

enim
ipsa tamen apparenti impossibilium assertionum
sub sylenis

divinum

facie

specimen sublatescens, quod

illud veritatis

vi-

lissima credendi consuetudo in multicurva obliquaque

amotis

contortum intuetur, in apertum,

superficie

speculi

ipsis fallacibus intermediis, evadat.

Deorum (cum quibus


me videre arbitror) sine regno gloriam, quam inglorium coram stultissima multitudine regnum dum ilInterim malo coram oculis

lud etiam

possum mihi tuto

polliceri,

quod opinio ve-

ra durabit, inque sapientiorum ingeniis altas radices

aget

autem atque

fallax

(quantumvis

illud

sophistica, licet ad

modicum

prolixum tempus appareat) trium-

pharit, levissima etiam levissimo vento tolletur

que decidet

dimus quod

at-

siquidem in arido campo satum esse cre-

in sola opinione, cui nullius veritatis ful-

cra subtenduntur

est

fundatum. Licet igitur serior,

tamen aliquando exsurget veritas ipsa, quam


saepe communis opinio convellit quo enim istam arguendo altius infodit eo fortior tandem ( perversis
validior

etiam Geniis

rumpet

atque misanthropis spiritibus invitis)

in lucem.

e-

G3

Dicant igitur quicumque velint assertiones nostras


similes
ris

illis

apud Lucianum

esse quales

narrationibus habentur

in libro de ve-

dicant ipsam contra

morum probatissimorumque philosophorum


rapidissimum torrentem adnatare

tatis

sum-

authori-

improperent

nobiscum consentientium numerum exiguum, hinc

enim

nihil se

suo videbunt argumento consequutos

quo vel nos cum nostris insanire,

esse,

vel se

cum

suis permultis sapere videantur.

Nihil certe prodest

opinione vulgi valeamus,

si

vere aegrotemus, nihil obest

cum

grotantes (1) habeamur,

certe valebimus,

quod

amplius in hoc proposito magnifacimus, quan-

tanto

tum

plus

aegritudo

haec ab
et

si

ejusdem sententia ae-

si

secum habet momenti animi sanitas vel


quam corporis quandoquidem quanto
:

illa altius

excellitur, eo dignius quaeritur (2),

gloriosius invenitur

etiam

si

communis commen-

datio

non subsequatur, ubi plerumque magis

atque

stulti,

infirmi

se saniores atque sapientiores esse au-

tumant.

Et ut rem velut ab
esto

quod ego

alio

capite iterum exordiar:

sicut et caeteri (sive perpauci, sive

extent perplurimi) decipiar et errem, decipi tamen


et

erroris

menti

caligine

quaeso (3)

teneri

erit,

dum

ex una parte

unum

Nolanum proximum, praesentem, neotericum,

video

neque

satis multitudini

tissimum, utpote qui


(1)

si

non credam: quid argu-

II

cum

testo ha: agrotantes.

(2) II testo

ha queritur.

(3) II testo

ha queso.

probatum, imo potius ingraipsa

perparum propeque

nih.il

64

eonsentiat, cui etiam aliquod testimonium dare

quorumdam longe a memoria hominum sepositorum (sive famam sapientiae

videtur catalogus exiguus

verioris, sive

sensum spectemus ipsum

et authori-

tatem), quales sunt Chaldaei, Pythagorici, et divino-

rum quorundam

quorum sensus ad metaphoras

ex

alia

vero parte tot sapientiae humanae protoplastas,

cum

posterioribus

contractus

est

devolutus

et

adeo numeroso comitatu, qui de suggestibus universis, tot

seculis,

imperitarunt

tam egregie musis


jam magis ego una cum paucis ad
in tot regionibus,

hanc contemptibiliorem partem inclinem, aut saltem


(pro rata judicii) ex aequo inclinare possim atque
ad alteram.

Ab hac

sententia, quae,

hoc posito veluti

principio atque fundamento, veluti necessario subse-

quitur, inferrique posse videtur


te, (1) et

permittite

tinere judicium,

quaeso

supersede-

me meum adhuc suspensum

quoadusque

aiiis

in

re-

philosophorum

schola probatis magis convincar rationibus et argu-

eam

fortasse deferar sen-

Moram

istam aequo animo

mentis, ut tutius tandem in

tentiam

quam

mavultis.

vos mihi condonaturos ea ratione

eonfido, quia vos

non ignorare arbitrorquod mihi potuit

esse manife-

stum, utpote numerosius contubernium non esse

ita

perpetuo securius, adeoque firmum, ut ab uno indivi-

duo interdum

facile

praesertim ubi muitae

convinci nequeat et dissipari


lites,

multae confusiones, rixae

multae, innumerae discordiae, nil ordinatum,

rum,

nil

munitum,

et ubi

(1) II testo ha: supersedite. II

praeterquam

in

nil cla-

tituli,

pro-

Gfrorer corregge pure supersedete.

65

fessionis, et principii unitate, nihil

terquam

si

fuerint vel

conforme. Ubi, prae-

mercede conducti,

vel aliquo

jacturae timore compressi, omnes omnibus contradicunt, solus est quilibet, alterum

nullum omnino pro-

bant singuli, et ideo omnes, (1) omnium, praeter


proprio judicio,

stulti,

quam

quo quidem quodnam majus

fal-

sitatis caecitatisque indicium essepotest? Quid dice-

mus

si

ex hac

alia parte

convincatur oppositum, utpote

ubi consentientium, (2) sequacium, vel

(si

mavis) sec-

tariorum supercrescente numero, simile aliquid nequeat


evenire? Sordidi nimirum ingenii est

cum

multudi-

ne, quia multitudo est, sentire velle: siquidem vulgi

opinionibus et confirmatione

multorum

veritas

non

neque ideo doctum se quispiam habere dequod talis habeatur. Volens ergo fallitur qui te-

variatur,
bet,

mere

credit ubi temere credere

sine

ratione

non cogitur, ubi non

adstipulandum subscribendumve

scientiae nostrae, nostrae conscientiae

lumen non

ubi
suf-

fragatur. Illud ego considero, quod beatius est citra

opinionem (3) in

opinione sapere, praesertim


profiteri (4),

quam citra veritatem in


cum nimis usuveniat illud

rei veritate,

quod

nihil

ad errorem pronius (ipso etiam

vulgo contestante) vulgi opinione habeatur


stante quod

non ubi de

non ob-

veritate definiendum est, sed

ubi leges instituendae, religionum cultus sanciendus,


et eas

(1)

quae ad populorum convictum faciunt delibera-

Questa virgola manca nel

strare che

Vomnium va

(2) II Gfrorer corregge


(3) 11 testo

(4)

II

testo, e nel G-frbrer;

ma

giova a

mo-

conjudicio.

pure

cosi. II testo ha:

consentientum.

ha: opionem.

testo ha: proviteri.


vocem

tiones,

66

populi pro voce Dei

habendam

(ubi con-

senserit) esse censeo (1).

Hic igitur ubi libere conceditur opinari, longe lateque contemplari posse datur, ne frustra oculis sensus
et intellectus donati

rum

videamur, quos ad libitum stulto-

praestigiatorum et ignorantium occludamus, in-

que beneficum deum

et

naturam

nobis, et abjiciamus: quasi haec

num eorumdem
veritati veritas,
et adversari:

donis consistere

veraque lux

luci

effodiamus

ingrati,

dona cum

aliis

numi-

nequeant, et quasi

verae obsistere possit

potentiam illam discretivam et contem-

plativam, quae est de substantia, essentiaque naturae

nostrae

mus.

(2)

immo nosmetipsos reformidantes refugiaHuc divinitatis in nobis insidentis memores,

lucisque in arce animi nostri residentis, considerationis oculos

advertamus, ubi

si

rem

(ut par est) propius

inspectemus, illam certe notitiam nos videbimus


consequutos, qua
affinius, vel

esse

nil pulchrius, nil dignius, nil veritati

naturae conclamanti magis consonum et

adversus fallacia sophismata

et

somniantium divina-

torum credulitatem firmius invenitur.


Hinc videre licebit animum in immensum evolare
potentem, ubi jam olim hoc in arctissimoque carcere
detentus fuerat, unde quasi per rimas densioraque fo-

ramina ad distantissimos stellarum orbes obtusam oculorum aciem intendebat: cujus etiam alae (pro more)
(1)

Gfrorer corregge: circa eas: 1'aggiunta del circa non e per6

II

necessaria, perche

deliberationes esse
(2)

non

ci

II

senso corra. Ecco come intendo io et censeo eas


vocem populi pro voce Bei habendam.

il

Gfrorer aggiunge un interrogativo, che non e nel testo, e

va.

67

veluti cultro hebetis credulitatis (1) incisae

densarum nubium velamen

non

ultra

aspectum amplissimi

in

universi expediebantur, quique propriae technis phan-

deorum
adamantinum

tasiae fabrefactum, inter nos, invidentiumque

medium plusquam aeneum et


opinabatur intercedere: jam ex illo infinitae

gloriam,

tis, fatalis

mortalita-

irae, pluml)ci judicii, incertissimae salutis

Erinnyum aeternarum, adamantinorumque ostiorum atque catenarum nusquam existentium horrore solutus, (2) aerem atque spacium tot
partialis amoris,

tantorumque mundorum capacissimum, utpote infim-

tum

subit, quibus

redditus clarior caelum penetrat,

stellas discurrit, transvolat ultra

margines, ipsique octavae


illius et

illius,

imaginarias mundi

nonae

illius,

decimae

aliarum, quas philosophorum caecitas mathe-

maticorumque vanitas

sibi finxit,

sphaerarum moenia

evanescunt. Hic coram omni sensu atque

ratione, soler-

tissimae inquisitionis clavibus, (3) claustra veritatisreserantur, caeci illuminantur,

mutorum exsolvuntur

linguae, claudique pro spiritualibus, mentisquo

pro-

gressibus impediti solidantur, et eriguntur^ ubi non mi-

nus

ipsis

astra praesentia, atque ipsos astris

efficit

praesentes altius incumbens seseque attollens ratio,

quam

si solis,

lunae, caeterorumque astrorum per ha-

bitacula discurrerent, atque regiones: siquidem ea ipsa,

quam

huic

(1) II testo

quem

mundo

il

Gfrorer, ed ha ragione.

Nel testo manca ogni punteggiatura.

ratione solertissimae inquisitionis


rer mio.

similia,

quam

ha: habetis credutatis.

(2) Cosi corregge


(3)

incolimus

II

II

testo dice

Soluti.

Gfrorer divide cosi

clavibus etc.

Male,

a pa-

68
dissimilia,

quam minora

pejorave, aut

quam majora

meliorave possint existere, apertissime videbitur. Hinc

ad meliorem numinis

producimur

istius

atque matris (in cujus sinu

enutrimur, atque recipimur) contempla-

tionem promovemur, ne

eam

ultra, (1)

pus esse existimemus, aut

anima

sine

mentiuntur) corpora-

(uti

lium sentinam substantiarum. Manifestum quippe

quod

si

orbem lunae aliarumque stellarum

mus, in loco vel


et

simili vel forte pejore

tam bona, atque

cor-

erit

incolere-

degeremus, ut

fortasse meliora in ambitu circum-

ferentiae visibilis inveniuntur

quemadmodum

diver-

graduumque species in iis indiviquae sunt apud nos possumus agnoscere. Hinc

sas perfectionum
duis,
tot

totque sidera intelligimus esse

stellas,

numinum

decies

centenorum millium

templationi primi, universalis


cientis

adstantium.

phantasticorum

numini octo

est

Haud

et

infiniti

ultra

ultra,

aeterni

coneffi-

compedibus

ratio

mobilium
non ultra
decemque motorum manci-

adstricta

novem

numerum

Noscimus enim unum coelum, aetheream regionem et immensam, in qua ut hoc magnificum a-

patur.

strum, quod tellurem dicimus,

ita

et aiia infinita pro-

prias ab invicem distantias

obtinentia, ad perpetuam
vitam atque lumeu, propriis consistunt librata ponderibus.

Haec

illa

sunt flammantia corpora, quae glo-

riam majestatis Dei

et

opera

manuum

ejus

adnun-

Hinc ad infinitum infinitae causae effectum detegendum promovemur, et ad divinitatis contemplationem non tamquam extra, seorsum, atque longe a no-

tiant.

(1) Questa virgola

manca

nel testo, e nel Gfrorer.


bis,

69

sed in nobis ipsis (utpote ubique integre positam)

manuducimur,

quia scilicet haec magis ipsa nobis,

quam
est omnium essentiarum

nobis esse possimus, intima

ipsi

vere ea

et totius esse substantificum,

essentialissimumque centrum.

rum mundoruin

est: si

cultoribus

Unde non minus ab

alio-

apud nos, quam a nobis

apud ipsos esse perquirenda ducitur. Non etenim nos

minus lunae

et

cuicumque astro

astrum coelumque

sumus, quam universa ipsa nobis esse

possint.

tandem

quantumlibet

sibi

e nobis unus,

quantumvis

musisque clamans

canens

solus,

Hinc

atque sapiens, adver-

sus generalis ignorantiae myriades triumphabit. Inte-

rim decernendi judicium non ad edita convitia, inanes

somniantium authoritates, non ad lumine captorum


stimonia
strioris

sed ad virn regulatioris sensus et ad

ingenii

obtutum

si

de lumine

te-

illu-

cleque colore

vere unius videntis acquiescendum est judicio, quamvis

omnium

ignorflntia

qui fuere, sunt et erunt caeci, reclamet(l)

sapientis precium atque


quabit.

mitto)

mus
agere

omnium numerus
momentum nunquam

sique stultorum

Haec aliaque plurima (quae

cum

ita se

exae-

dicere praeter-

habeant, dubitemus, inquam, dubite-

interim, quoad liberius, atque sincerius


liceat.

unius

Neque obstent

causam

Aristotelis discipuli, quos

quanto ipso Magistro oculatiores esse non credimus,


tanto magis perperam ab hoc nostro sensu dicimus ab-

horrere. Minus

enim proprio duce videre possunt qui


(exempli gratia) vacuum ipso audito nomine contemnunt, quod Aristoteles multis
(1) II testo ha: relamet.

refellere nititur argu-

70

Infinitam universi

mentis.

molem

dimensionem

et

istam ut manifeste erroneam respuunt, ubi Aristoteles

causam pro viribus armatur.


Terrae quietem de qua stultos tantum dubitare stultis.

quasi contra egregiam

simi

omnium

existimant, multiplici fulcro

pro contra

asserentium gravitate, dignam existimavit Aristoteles

ad hanc enim causam pertinet quod medietas

mundo

cundi, et totus quartus de coelo et

se-

liber enixe

concludere contendit. Nos autem super haec crcdimus

caussam

rum

aristotelicis pugiunculis contemptibilem,et eo-

duci molestissimam, satis omnibus tandem melius

considerantibus optimam futuram.


ut Peripateticis

Quod

si

hinc accidit

omnibus opponar, eosdem (utpote meae

causae adversarios) formidare debeam

omnium

formidabo, qui magis

ctrinae,

quam ejusdem

fide,

eos

famaque

intelligentia

maxime
illius

commoti

do-

tanto

plures orationes quanto pauciores rationes, effundent

Ut ut autem sit non propterea ab incepto desistam


qui non huc me contuli, ut commender, sed ut quibus
rationibus damnari possim, appareat: non importune
,

oppositam partem negaturus, sed rationes quibus


ter sentire cogar, inquisiturus.

maxima ex

ali-

Quamvis non ignorem

parte eos qui ad disputandum pubblice se

conferunt, magis victoriam gloriamque exaucupaturos,

quam

veritatem

studiose

Nihilominus tamen

sive

ex

indagaturos
altera

que parte, sin minus ex neutra error


bus certe sperandum

vanum futurum. Ex

est,

sive

prodire.

ex utra-

sit aliquis,

omni-

studium nostrum minime

disputatione

enim

fiet,

ut qui in

principio insolentius falluntur, (1) tandem, veritate sae(1) II

Gfrbrer corregge

fallantur ; non bene, a mio avviso.

71

animnm refricante coaoti, sensim a falsitate desciscant. Quod si intelligentiae lumine non subitam
messem recipimus, sed tempore ad maturitatem jacta
pius

semina profectura expectanda proponuntur,


sane non

citra naturae

sed certo

bito,

Vos

ordinem

temporum

accidit,

scientiae

tia sit

ipsum

discursu, largitur universa.

igitur interea obsecro et obtestor ut

mum

id

quae non su-

(cum maxi-

impedimentum, imo ipsissima ignoran-

putare se scire, unde sophista non inquirat

ul-

a contradictorio aures avertens, et ingenium) ut

tra,

nempe saltem ad

nos in eo conveniamus principio,

tempus nos nescire existimemus, supponamus,

finga-

mus:ut hinc fortasse aliquid prudentiae luminique nostro possit accedere,

narum,

dum

vel adversariorum seu alie-

amicorum seu propriarum tenebrarum,

vel

aut saltem incertissimae lucis perspecta veritate, aut


ultro confirmemur, aut caecitatem
tes

reformemur, latescentibus sub

nebris excussis. Quoadusqueigitur

que vere

possit,

nostram agnoscenspecimine

lucis

visum

communiter omnes

sit

te-

quid quis-

constituti judices

ut sinceriorem sententiam producamus, de contrariis

assertionibus

Vos

igitur

exoro, ut

utramque existimemus esse possibilem.

ingeniosissimos scientiarum Professores

coram

veritatis majestate ita

rem gerere

vi-

quam

ae-

deamini, ut non tam iniqui et rigidi actores,

quiores pacatioresque judices in causa videamini, ne-

que tam oratiouis fervore,

quam rationum pondere

at-

que gravitate, vel confirmare vestram, vel alienam


convellere sententiam videamini.

Dixi.

CATALOGUS ARTIOULORUM

ARTICULI DE PHYSICO AUDITU


PRIMUM LIBRUM

IN

1.

Natura

2.

Duplex cognoscendi ordo

est

subjectum scientiae naturalis Aristoteli.


Aristoteli est in suo prooemio,

phy-

sicus et metaphysicus.
3.

Unum

4.

Sphaericum esse non

tollifc

5.

Ab hoc

hoc

ens infinitum Xenophani, bene.

nil

effluit,

in

infinitum esse.
nil influit.

secundum multas rationes ipsum

6.

Licet

7.

Non

8.

Materia prima

9.

Consideratio principii formalis currit

accipere.

necessario simplicia sunt compositorum principium.


Aristotelis

IN

Naturae nomine dignior

11.

Vix

12.

Locus

13.

Natura non
Natura non

medium

quam physica.
cum suo materiali.

est logica,

SECUNDUM LIBRUM

10.

invenies

magis

est materia.

considerationis inter physicam et mathe-

maticam.

14.

et

tempus necessario sexturn causae genus complent.


errat.

forte fortuna agit.

15. Necessitas naturalium aequaliter respicit

IN

omnes causas.

TERTIUM LIBRUM

16.

Male

17.

Motus non semper est actus imperfecti, nec actus imperfectus.


Motus species adaequant numerum praedicamentorum, vel su-

18.

definitur motus: actus existentis in potentia.

perant.

Motus melius definitur per alteritatcm, inaequalitatem, non ens.


Motus non magis in movente, quam mobili, ab, et in utroque
21. Argumentum inllniti ex numoro indeficiente, (1) non solvitur.
19.

20.

22.

Non

23.

Optimc Anaxagoras

cst corporis ratio, planitio terminari.

infinitum so ipsum firmare.

dixit:

(2)

quoque

25. Infinitum

dicitur, cujus, ct cui nihil cst cxtra.

2G. Impossibile est Aristoteli, ct aliis, finitum

universum probare.

27. lnfinitum dicimus, et ut materiam, ct ut actum.

IN

28. Translatio
29.

QUARTUM LIBRUM

corporum indicat locum esse spatium.

Loci non cst continere, sed tcrminare.

neque forma aliquo pacto.

30.

Locus neque materia

31.
32.

Neque centrum, noque peripheria locus est sphaerae.


Partes sphaerae non magis mutant locum recta, quam

33.

ldem

3-i.

Yacuum

cst

vacuum,
cst

unum

est,

spatium

locus,

plenum,

infinitum.

Aequivoce dicitur de recipiente

et

terminante.

35.

Non

sit

vacuum.

30.

ldem subjecto

37.

Vacuum

potest esse motus,


cst

circulo.

et Hesiodi Chaos.

si

non

vacuum continens

et disterminans.

cst a corporibus separatura, ipsis

imbibitum

uhum

continuum.
38.

Tempus non

39.

Malo motum mensurare tempus, quam tempus motum.

est in

coelo subjective, scd potius in tellure.

IN

QUINTUM LIBRUM

40. Quiescant omnia, nihilominus erit tempus.


(3)

1N

SEXTUM LIBRUM

42.

Continuum ex

43.

Tempus non habst continuitatem

(1) 11

indivisibilibus componitur.

Gfrbrer sopprime questa yirgola, ed altera

il

deU'inflnito ricavato dalla indefettibilitadelnumero

argomento dell'infinito non e


Nella numerazione degli articoli

senso. L'autore vuol dire: 1'argomenlo

non

sciolto daAristotele.il Gfrorer

sciolto dairindefettibilita del

fa dire: lo
(2)

a motu vel magnitudino.

il

24 e saltato nel testo;

si

numero.

puo

perft supplire

Intestazione, ch'e nel corso della esplicazione di essi articoli.


(3)

saltato simihnente l'ait. 11, che

si

pu6 facilmente supplire allostesso modo.

10

con

la

74

Magnitudinis et tcmporis non plus eaedem

divisiones,

quam

magnitudinis et numeri.
44. Infinitas

non potest eodem pacto esse

in

tempore

et

magni-

tudine.

IN

45.

Ex

SEPTIMUM LIBRUM.

principiis Aristotelis

lem esse motui

motum rectum

sequitur

comparabi-

circulari.

IN

OCTAVUM LIBRUM.

46. Latio non potest ostendi aliis motibus prior.


47. Lationis continuitas pendet a continuitate alius motus.
*

Cur nullum motum alium ab ea esse continuum


teles

48. Est

dicit Aristo-

quidem primus motor, sed non

in ordine

orbium, vel

stel-

larum.
49. Pueriliter dicitur circumferentia

mundi praecipua sedes primi

motoris.
*

Primus motor extra terrae circumferentiam non


Praecipua ejus sedes est in centro

50. In toto physico auditu ne

est.

telluris.

una quidem adducitur demonstratio.

ARTICULI DE COELO ET MUiNDO.


IN

PRIMUM LIBRUM.

51. Aristotelis nulla ratio concludit, universum esse perfectum.

52. Jmpossibile est esse Peripateticum, et probare universum esse

perfectum.
*

53.

Universum nobis nec perfectum, neque imperfectum est.


Ridiculeex differentia dimensionum infertlationum differentiam
et

numerum

Aristoteles.

54. Sphaericaquidem sunt astra, sed non ad geometricam amussim.


*

Ex

Latio recta (1) est partium non bene constitutarum, et quodam-

sphaericis corporibus nullum potest esse simplex.

rnodo praeter naturam.

(1) II

testo ha: resta.

75

medium terrae multiplicitcr ejus circumferentia agitur.


Motus simplex, qualem imaginantur Peripatetici, nullus est.

55. Circa

55.

Ll. Praetcr aercm, vel atomos,

53. Corpus

non

simplex mobile.

est

compositum non movetur sccundum praedominantis

ele-

menti motum.
*

Inimo nulla est simplicis elementi motio juxta


rentias, a mcdio, ad

medium,

tres illas difie-

mcdium

et circa

definitas.

corporum

59. Nulli sphaerarum, seu astrorum, seu

absolute gra-

vitas inest aut levitas.


60.

Omnia in loco suo circulariter moventur aut mancnt:


autem motus partibus est accidentarius.
,

61. Ubi non est

motus

rectus

circularis in natura, est ejus vel similitudo,

vel appetitus, vel inquisitio, et adpulsus ad ipsum.


02. Experientia non solum ex
caudis, sed etiam ex

sursum,
63.

quam quoquo versum moveri.

Gravissimum
se liabere,

61.

Totum

comctarum crinibus, comis, barbis, et


omni parte dcmonstrat, igncm non magis

et

levissimum

definit lationem

ita et

medias secundum rationcs


contingit.

partibus secundum

rationem, non autem partes

LIX.* 65. Ut

esse, et

omnibus corporum partibus

rem

et

secundum

toti.

tellus est ingenerabilis, incorruptfbilis

et inalterabilis,

astrorum reliqua.

66. Profundiori

igitur ratione sedes

incorporeorum Deorum sta-

tuenda.
67.

LX.

Per aethera intelligimus


tam aliquam essentiam.
68.

Mundus,

astrum, non

id est

non ignem, non aerem, vel quin-

astra,

universum

est

infinitum.

Mundus,

id est

ita.

69. Definimus ergo universum: substantiam

corpoream infinitam,

in

spatio infinito.
70.
*

71.

Universum

est infinitum

unum

continuum, seu magnitudine.

Mundi vero sunt multitudine seu numero infiniti.


Ergo extra singula astrorum seu mundorum est aer

et

spatium

infinitum, extra vero universum, nihil omnino.


*

Praeter infinitatem, alia ne

fingi

quidem potest causa, qua extra


neque vacuum neque
,

universum nec locus, neque plenum

tempus detur.

LXI. 72. Turpiter


(1)

II

testo

(1)

ha: Tupiler.

corporeum

mundum

atque sensibilem incor-


poreo atque

mundo, secundum localem situalem-

intelligibili

que clifferentiam,

76

dicens,

definit Aristoteles,

hoc, supra hoc, continens

extra

illud esse

lioc.

LXII. 73. Incessabilis motus non diviniora, sed infirmiora ostendit


corpora.
*

Nusquam idem

est locus vel terminus proprie

unde

incipit et

ubi desinit motus.

LXIII. 74. Mundus necessario


75.

est genitus

76. Potest sane aliquid genitum esse, quocl


77.

et

corruptibilis

versum vero ingenerabile est et incorruptibile.


Quod ergo ex inordinato factum est ordinatum (1)

Uni-

munclus

est.

minime corrumpatur.

Cum

Iioc ergo, quod astra dissolubilia sunt, stare potest, quod


non dissolvantur.

IN
LXIV.

LXV.

SECUNDUM DE COELO.

78. Coelum, cujus

Astrorum

79.

( si

motus

est incessabilis, aer est.

Dii sunt) nullus est,

quem primum

cliccre

possis.
;

Primus Deus

est infinitns spiritus,

omnia penetrans,

vivificans

compreliendens.

astrum est, non minus quam aliud, coelo affixa.


Corporum quod simplex est et incompositum, quale subsistit acr
solus, (consistentibus caeteris) ipsum nullo pacto generabilc vel

80. Tellus
81.

corruptibile est.
*

Atomis vero convenit non modo esse

in composito

secl

et

com-

poni.

82.

Ab

infinitucline

universi non male suscipitur ratio,

indifferenter unclique se habentia,

seca opportunitate certam


*

3.

qua astra

non ab extrinseca, sed

intrin-

lationem.

sibi definiant

Astra omnia ex quatuor vulgatis elementis sunt composita.

Horum tamen quaeclam

dicuntur ignes

sensibilia, ut soles, qui scintillant,

quia per ignem sunt


quaedam aquae super coelos,
,

ut tellus, luna, et quae circa liunc solem sensibilia, et circa alios

distantiores invisibilia.

LXVI.

84. Ignis purus, simplex, et absolutus

nusquam est, sicut et


humidum nutrimentum nusquam est apud nos et potius
aqua absolvitur ab igne, quam hic ab aqua.

extra

(1) II

teslo

ha

Ordiordinatum.

85.

Ubique

77

sumus, astrorum synodo

igitur, sicutin hac, ubi

circa

solem circumcursant tellures. Sol vero vel minorem circulum


dcscribit in medio, vel manet.
*

IIuc pertinet considerare

siatu,

sistit

quodammodo, quod

ahtur

ignis

con-

ct

aquae vero motu.

solo aequaliter calefiunt, et

bcne habcnt astra aquea distan-

atquc propinquiora.

tiora,

86. Poeticis similes figmentis sunt rationos, quas adducit Aristotcles


citius, quaedam tardius, quaedam pauquaedam
cioribus (1),
pluribus agantur motibus.
Nullius, praeter terram, astri possumus motus diilerentias deiinire, priusquam illius sicut hujus reddamur incolae.

pro

lioc

LXYII.

quod quaedam

87. Astra ultra

88. Circa

iilos,

cum

Saturnum continue

puta tellures, non possunt esse

sint planetae,

sensibiles, sicut nec

illis

regionibus praeter hunc solem

igncus ct amplissime scintillans


iis

sensibilia, solcs sunt.

est, aliquid est sensibile, (2)

qui

ex

quae moven-

corporibus est ignis et minus intonse lucidis,

tur circa ipsum, puta Tellus, Mercurius, Iupiter etc.


*

imaginaremur

Ita ctiam pueriliter

illos soles

per suas tellures

nobis deberc eclipsari, sicut et hunc solem per istas


bus, quac ad illam

svnodum

proximum solem nec

spectant.

simpliciter

illis

telluri-

Yidemus ctcnim hunc

neque ad totum hoc astrum

eclipsari.

LXYIII.

89. Yirtutc vcl

animae

illius, ellicaciter

comprimentis, seu continentis, aut


vitae spiritus, qui anima
astra, vcl

mundi

principia contraria

infinite diffusi et insiti illius

dicitur, immortalia servantur

eadem corundem astrorum substantia continue

re-

formatur.
*

jNlotus iis,

quem

cum

sit

a natura quae est anima, vcl a dicto spiritu,

velut animao omnis

dinem

est atque laborem,

animam

intelligimus

citra lassitu-

multo magis, quam nostri motus na-

turales.

90. Quissanae mentis conditioncm telluris, ca^terorumque astrorum,

nostra dctcriorem existimabit quoad corporis et animae dignitatcs

(1)

Iltestoha: paucioricus.

Gfrorerqul muta la virgola del tutto in un punto


virgola, staccando dippiu il secondo inciso dal primo; senza ottenere senso: io leggerei; aliquid est sensibiie ex iis corporibus igneis ct minus e/c.jSoppriinendo la virgola, ed il secondo esl; e cangiando Yignis
{2)

II

in ir/neis.

91.

Maxime

atque vanos oportet eos esse motores

sollicitos

qui

adeo vasta corpora, utpote tantos mundos, in substantia adeo


rarissima, subtilissima, nulla, et veluti opinariae (1) illius quintae essentiae infixos, ab extrinseco, et alieno mediante circum-

ver sent, et (2) tamen minuscula et fragmenta quaedam ad

bram

magnetem per vim

et

am-

formamque insitam

spiritualem,

moveantur.

LXIX.

mensuram motus

92. Circa

tius,

quam

illorum Geometria mentitur po-

metitur.

93. Potius a compositione,

quam

a simplici principio, motus species

definitur.

LXX.

Aut non magis aqua

94.

supra terram,quam terra supra

est

aquam, aut certe aqua medium

LXXI.

vexa continens

LXXII.

astri

hujus obtinebit.

Epgo praeter aerem nullum corpus

95.

Manet ergo unum

96.

est

alterum con-

superficie.

infinitum, immobile et informe

in

quo aer juxta extrinsecae figurae modulum omnia proxime


comprehendit.

Ad motus

velocitatem nobis

sphaericae,
rabiliter

quam

minus

(3)

confert magis

nil

cujuslibet figurae

alius

qui haec

iis

multo

si"

et

astra sint

incompa-

inclavata orbibus

infixa et

imaginantur.
97.

Nullum astrorum

est in medio, quia

universum undique acquale.

98. Ideo in quocunque astro hujusmodi inveniemus alios


tos polos;
lus

quandoquidem non

est e fixis stella,

non habeatur, hoc nostro vel exactior

illi

defini-

quae alicubi po-

vel ita, vel prope

exactus.

IN
LXXIII.

99. Materia tertii libri neque convenienter continuatur se-

cundo, nec

(3)
II

II

ipsi

convenienter (4) haec, quae quarti

Gfrbrer corregge:

cum

invece

Gfrorer qui aggiunge un

Biuno vuol

est.

edil Gfrorer hannno: opinaria.

(1) II testo,
(2) II

TERTIUM LIBRUM DE COELO.

dire:

di et.

quam

che fa dire

il

dee pre.nere a coloro che gTimmaginano inchiodati


ta, gli fa dire;

contrario

a noi preme poco la figura delTastro per

la

di cio

che vuol dire 1'autore.

sua velocita; molto meno poi

nelle sfere.

II

anoipreme incomparabilmente meno, che acoloro

Gfibrer, con la sua giuni

quali

grimmaginano

in-

fissi nelle sfere.

(l)HGfrbrer ha convenientur certo per errore


uno sproposito.

di

stampa,perche per correzione sarebbe

100. Ibi contra

platonicas superficies evaginans gladium atque vi-

brans, findit sibi vultum et suara

IN

LXXIV. 101. Grave

primam materiam

sustollit.

QUARTUM LIBRUM.

et leve

non dicuntur dc corporibus naturalibus,

naturaliter constitutis.

102. Heterogeneis telluris partibus universis,

103.

partium homoge-

et

motus, qui primo et per se convenit, est circularis.

neis,

Partium

quam

telluris nulla

est aptior ccntro vel

circumferentiae

alia.

Astra omnia, quae fixa dicuntur, ultra sensibiles planetas, per


se lucentin sunt,

naturam

104. Contra

utperselucet
est ergo

lioc

prope nos, puta

quod dicitur

telluris

sol.

omnes partes

appetere definite centrum, non minus enim adpellunt vicissitu-

quadam

dine

alio.

105. Est quippe et animal

quoddam

terra,

106. Cujus partes neque locum neque subjectum aliud agnoscunt a

suo toto, cui naturaliter et individualiter congruunt.


107. Difficile igitur est videre

partium naturalem aliorsum

extra

suum totum, adpulsum.


108. Impossibile est
bire

LXXV.

sphaeram

ullara perpendicularem

109.

Ex

principiis peripateticis sequitur,

nium esse aerem.


XXVI. 110. Grave et leve nobis est respective
autem absolute et naturaliter.

XXVII.

111.

An non omne

verso

Ex

su-

gravissimum om-

et rationaliter,

non

elementi gcnus perpetuo obtinet super-

semidiametrorumqnc omnium partcs

ficiem

Nonne quod
112.

rectumve

motum.

nobis est ascendens

aliis est

descendens et e con-

principiis peripateticis etiam sequitur,

non simplex elemen^

tum obtinere centrum, sed compositum, ut metallum.


LXXVIII. 113. Praeter aerem non est elementum, quod a compositione absolvas.

114.

Hunc autem hujusmodi praeterquam

circa globos

non agno-

scimus.

LXXIX.

115.

Ab

aere peregrinis impressionibus affecto male de

aere philosophatur Aristoteles.

Non minus

116.

80

naturaliter e fundo emergit,

quam fundo immcrgi-

tur aqua.
1

Ex

17.

positis a Peripateticis

concludas oportef, aliam esse naturam

illius ignis, qui creditur in concavo orbis lunae, ab ipso qui est

apud nos,

LXXX.

et

generatur

Idem appulsus

118.

in aere.

locum proprium contendentis

partis ad

gravitas dici potest atque levitas.

Ad

119.

Antipodes nostros et aliarum stellarum incolas ad certum

nunctum aethereae regionis relationes vicissitudinales ipsius


sursum atque deorsum necessario nos subire constat, quemad-

modum

si

terram circumeas, ipse

tibi oppositis

pedibus

ambu-

labis.

120. Gravius nobis est quocl plures sub iisdom dimensionibus partc

comprehendit.

PYTHAGORICAE, ET PLATONICAE
Peripateticis impervise assertiones,

quas probainus

et

defendimus.

DE NATUllA.
Natura

est

sempiterna

dentiae instrumentum

3.

et individua essentia

Per insitam

Quae quamvis ad certum finem omnia


ginatione consultationeve ducitur
fectiora progrediens
ficif;

G.

mundum

5.

sibi

2.

Divinae provi-

dirigat, nulla

Ab

4.

tamen ima-

imperfectioribus ad per-

eiilciendo, se

Indefatigabilis; 7. Niliil

sapientiam agens

ipsam quodammodo

eorum, quac habet, sorte nacta;

ef8.

Certis rationibus seminalibus certas necessario formas ubique explicat; 9. Quibus,

tamquam

principiis atque regulis,

motus omnes,

quodam tenore dotinit, et librata quadam moderatione, mdtiforme quidem ducit ad opus uniformi tamen ordine; 10. Ipsa est ars vivens et quaedam inteliccqui per se indoterminati sunt, certo

tualis

animae potestas, non alienam sed propriam, non extrinsecus

sed intrinsecus, non electione

tali,

scd ossentia

tali,

petuo figurans: utpote non sicut statuarius externe,


et

sed perinde ut Geometra,

cum discursu,
dum vehemen-

aiTectu figuras imaginatur, spiritum ejus

intimum ima-

instrumento operatur

ter

quodam

ginatione

materiam per-

movet atque

iigurat.

81

DE UNIVERSO.
Universum

(ni

horum utrumquc

vclis dicere

duplex corporcum et incorporenm et


unum infinitum ex incorporea et

infinitum) est

corporca, scnsibili inscnsibilique substantia consistens;

capacissimum

et

pcrfcctissimum ens

3.

Cujus

Omnium

2.

intclligibilis sub-

scmpcr et ubiquc cst; 4. Quinimmo ipsa est ipsum ubiNullam divisioncm admittcns 6. A motu aliena, ct consequenter supra providentiam constituta; 7. Ipsum quod cst corporeum, neque moveri neque manerc satis unquam commode dixeris, benc autem immobile: item quod idem permanet et mostantia tota

que;

5.

vetur; 8.

Ipsum innnitum cum

ipsius aliquid cst pars

sum

et

9.

rationem existens

Justitiam, et Judicium.

sit,

Omne
;

totum quoddam non

intellectum et

omne

est,

10. In eo tria licet contemplari:

Legem

in

neque

ens extra ca-

mente divina quae

Legcm,

est ipsa re-

rum omnium dispositio; Iudicium in mente animae mundi ad divinae legis normam singula decernente Justitiam in omnium ad;

pulsu atque voluntate singula juxta animae mundi decretum exequente.

DE MUNDO.

Mundus
tis, infiniti,

iste sensibilis (quia finitus) respectu

ens; 3. Platoni in
stici

lerc;

universi, unius, en-

nulla est pars; 2. Ideo recte Xenophani et Parmenidi non

maligno positus. non tamen malus; neque (ut Gno-

volunt) male institutus, contrarietatem a se non valens expel4.

Interim animal

cst,

a mcnte dependcns, perfectissimum,

animam

liabens; 5. Deus quidam ad intelmundi productus exemplar; 6. Ncc separatus ab efficiente


neque commixtus illi; 7. Secundum esse totum a I)eo depen-

propriam, sicut et nos,


ligibilis

suo,

fit sempcr, et simul scmper totus factus


8. Ideo
ipsum temporaneum credas, sive aeternum mentis oculis complectaris, ex nihilo a prima mente productus intelligitur aut pro-

dens, simul totus

sive

duci; 9.

da,

Ejus materialia principia sunt Terra, seu Atomi, seu Ari-

Abyssus seu Styx, seu Oceanus,

Spiritus, seu aer, seu coelum,

seu firmamentum; 10. Ejus prima accidentia


dici

(si

tamen accidentia

possunl) sunt tencbrae et lux, ex quibus subinde

est ignis, et

caligo in genere, quae nobis sunt secundaria elementa.

11

ARTIGULI DE NATURA ET MUNDO

Nolano in principibus Europae Accademiis propositi: quos Joh.


Hennecprinus nobilis Parisiensis sub ejusdem felicibus auspiciis
contra vulgaris et cujuscumque adversariae pbilosophiae professores triduo Pentecostes in Universitate

Parisiorum defen-

dendos evulgavit.

Brevibus adjectis rationibus.

Nihil

quod ad universalem fidem atque

nem infirmandam faciat


quam definituras, neque

religio-

dicturus et assertive un-

ad certum philosophiae ge-

quae secundum

humanam

rationem

nus pro

ea,

veritate

anteponendum statuendumque laboraturus,

est,

sed vel ad (illustrioribus philosophiae professoribus

dignam) exercitationem: vel ut quanta

sit

adeo vul-

gatae atque in ore plurimorum celeberrimae Peripa-

teticorum disciplinae firmitas, vel infirmitas elucescat:

Jordanus Brunus Nolanus subsequentes universis Europae Academiis discutiendos proposuit articulos, et

ego Joh. Hennequinus Parisiensis sub ejusdem clypeo


in

omnium

litterarum parente Lutetiae universitate,

publice defendendos exposui.

Eos

ita ipsi

ordinasse


placuit,ut

quae in

horum

libris

series

83

illi

seriei

perpetuo respondeat,

capitibus atque sententiis scientiae et

historiae de natura

apud Aristotelem comperitur.

ARTICULI
CIRCA PRIMUM PHYSICI AUDITUS LIBRUM.
ARTICULUS

I.

DE SUBJECTO SCIENTIAE NATURALIS.

Nusquam

Aristoteli naturalia, corporea, mobilia-

que entia esse subjectum scientiae non intelligunt Peripateticorum plurimi: neque Aristotelem ipsum ubi-

que naturam exclamantem exaudiunt.

ARTICULI PRIMI RATIO.

Hic nondum Aristotelicam, sed Aristotelicorum

fere

omnium notamus in propriis principiis ignorantiam.


Hic illud est in memoriam revocandum, quod cum inter philosophos quaeritur, an aliquid sciatur, aliis par-

tim, aliis vero prorsus affirmantibus vel negantibus, ad

veram perpetuo

cum
nita

illis

sit,

respicitur scientiae rationem

primo posteriorum analiticorum

nimirum de subjecto naturalis

contemplationis naturalis inquirentibus

dendum
(1)

Nol

non va.

est

corpus

testo c'6

quae

libro defi-

scientiae, seu
,

non obtru-

sensibile, mobile, naturale, (1)

un punto, che

fa

terminare qul

il

periodo e che


si

84

(i) subjectum scientiae debet esse aeternum,

immu-

verum, constans, simplex, unum, semper ipsum,

tabile,

ubique ipsum. Neque etenim universum ipsum, qua-

unum

tenus

concipitur

uniusque naturae

absoluta

substantia

sed certe ipsa universa natura, seu sub-

qua

stantia, scientificae (si

esc) obiicitur

contemplatio-

inquam quae principium motus omnis

ni. Illa

stoteli: illa

quae

haec astra, non aliquid certe

est Ari-

eorum, quae in

est substantia

seipsis

non hoc coelum, non


tale, quod (2) haud qui-

motionis principium admittunt

dem

scibilis,sed sensibilis, opinabilisve sibi vindicat(3)

rationem. Hinc subjectum scientiae demonstrativae-

que

(4) conclusionis

perpetuo specifice singulariter-

que sumitur, nusquam vero pluraliter atque numesiquidem de

raliter:

sole,

secundum speciem,

certe de solis natura, de animalis natura,

mae natura, quandoquidem

aut

deque ani-

de solibus, de anima, de-

que coelo, historia perpetuo dicitur esse non

Cur

(5)

igitur contra Aristotelis

morem,

et

scientia.

omnium

phi-

losophorum dicendi consuetudinem, ens mobile, ens


naturale, corpus mobile, corpus naturale et similia
scientiae subjectum adstruunt

(1) II Gfrorer corregge


lo

mutando

il

Cur ubi quaeritur,

si in sed:

senza necessita per

meno.
testo ha: quo.

(2)

II

(3)

II

testo ha: vendicat.

(4)

II

testo ha: demonstratinae.

(5) II Gfrorer

so perche.
cifico

II

cambia sjpeciem che sta benissimo

Brnno vnol

in

specimen non

dire che la scienza tratta del concetto spe-

soltanto e che degli individui discorre la storia

dottrina aristotelica

Che c'entra

lo

specimen?

secondo la


an de rebus naturalibus

mnes

in

dum

eandem

85

scientia,

sit

concorcliter o-

feruntur affirmativam, ut postmo-

contra eos ubique adeo aristotelica reclamante

praeceptione, sophistarum morc, ad excusationibus et

glossematibus colorandam atque pingendam potius,

quam ad negandam

falsissimam convictamque senten-

tiam recurrant: atque ita quod excusare nequeunt,

eorum pertinacis
ignorantiae turpitudinem illi soli non videant (1) qui
nihil omnino vident ? (2) Quid enim (per Deum immortam bene velare contendunt

ut

talem) aliud est dicere, de ente mobili secunclum ra-

tionem formalem, universalem, communem, quoad (3)


eius essentiam, ct simplicem quidditatem, non ratione

qua compositum, subsistens, particulare, materiale,


scientiae subjectum esse,
bile,

quam

docere non ens

sed entis mobilis naturam esse, quae

mova-

scibilis

let subire rationem? Quid, inquam, aliud est isthaec

loquendi forma,

quam

irresolutissimi, seque

ipsum de-

struentis et abnegantis indicium ingenii? Quid insu-

per

aliud est

de hominibus esse scientiam,

clicere

secundum specificam et universalem rationem, quam


dicere non de hominibus
sed de natura hominis?
Nonne modificationes istae de multis faciunt unum,
,

de plurali singulare,
turali

cle

naturalibus naturale,

cle

na-

naturam? Considerate an Aristoteles docuerit

unquam

dicere de Socrate

esse scientiam,

de Callia

de Platone,

secundum quod homo, de homine

esse

scientiam secundum rationem specificam, quoad ejus


(1) II testo ha: videat.
(2)

Nel

(3) II

testo e nel Gfrorer

testo

lia:

quod.

manca

1'

interrogativo.

86

substantiam, essentiam, naturam: an potius sint quo-

rundam Scoticolarum
latorum?
crate

dum

nec

cle

voces, atque similium cucul-

verius Peripatetici dicant, nec de So-

Platone

mine, neque de

nec de Jove, neque de ho-

aliud esse praeterquam histo-

diis,

riam: sed de natura hominis, deque natura deorum,


(si

qua forte apud nos) tanquam de universalibus

scientia dicitur. Consideretur

an Peripateticorum mo-

scientiae significationem, per

re,

an captiunculatorum more

prie, et propriissime,

stinguere consuescant. Sic


bus, de preputiis:

communiter, pro-

illi

di-

de soccis, de cicatrici-

Grammatici recte diphtongandi,

ac-

centuandi, et punctuandi: caupones (1) recte coquendi,

atque sophistice propinandi scientiam dicunt. Nec

minus a^asones bestiae recta domum redeunti scientiam tribuere possunt. Perpendite an juxta philoso-

phorum principum consuetudinem


cant:

diate, sed mediate,

cum

distinguentes

di-

mobile non primo, non imme-

particulare et

atque

secundo scientiae

subjici;

ipsius Aristotelis vestigiis insistentes animadver-

tere debeant, (2) sensibile, mobile, particulare, nec pri-

mo, nec secundo, nec mediate


per

se,

tum

nec immediate

nec

nec per accidens, esse posse scientiae subjec-

quemadmodum quod

est per se

per accidens quidem potest esse

ne

quod

est

sensibile

intelligibile,

per se particulare et mobile, nec per accidens potest


esse universale et immobile.

Unde nunquam

les in particularibus scientiae


(1) II testo

ha caupone

il

nomine usus

Aristote-

est,

Gfrorer corregge cauponae sbadata-

mente.
(2) II testo

ha debent:

il

neque

Gfrorer corregge pure debeant.

87

primo posteriorum Analiticorum

uti docuit

quiens. Qiti, yicod

omnis triangahis habet

libro in-

angulos,

tres

scivit,

quocl hic, qui est in scmicirculo, est triangulus,

siniiil

inducens cognovit. Neque uti docet ubique, ubi

dum

aliquid demonstrative sillogizzare contendit, sive

circa naturalia, sive cirsa divina, a physicis terminis

ubique abstinens, ad mathematicos adsumendos devolvitur,


tura,

quonon

de subjectis, sed de subjectorum na-

contemplativam speculationem esse insinuet. Qui

igitur de mobili, de corpore, de naturali,

immo

de mo-

eam

bilibus et naturalibus scientiam esse dicunt,iidem

ajunt esse

secundum quod

et

quatenus, ac

si

dicant,

oblique, excusatorie, reflexive, conversive, mediate, et

communiter loquendo, improprie,


et per accidens:

indirecte, secundario

iidemque non sunt philosophL, imo nec

Peripatetici, nisi secunclum quid, obliqui, reciprocales,


indirecti, secundarii, accidentales, et improprii, pro-

prie

autem captiunculatores,

fugacissimi, ettransvolae

pugiunculi.

IDEM EX CONDITIONE SUBJEGTI


INSINUATUR.
His ad majorem elucidationem (quando
istiusmodi quaestiones flmbrias (1)

ita

maxime

circa

dilatare

consueverunt, iisdem placere mihi certe suadere pos-

(sum plures additae subjecti scientiae conditiones,

qui-

bus designati homines nobiscum Aristotelis vocem

(1) II testo ha: simbrias.

88

audire cogerentur. Si enim primo scientiae subjectum

debet esse ens, quia non ens non est scibile

constat

quod apucl majorem, melioremquem philosophorum


partem naturalia (quandoquidem mobilia et incon,

non vera, et non entia habentur et appellantur, et (1) quod perpetuo constat atque manet,
constare atque manere dicitur, est natura. Si secundo
stantia sunt)

subjectum oportet esse cognoscibile, quia frustra scire

quaerimus impossibile
(etiamsi

gnoscibile

verum

sciri (2),

constat

maxime co-

non cognoscatur) haberi.maxime

ens, constans

talia

non sunt naturalia

ulla,

sed natura.
Si tertio debeat esse intelligibile, quia sensibile et

imaginabile, et opinabile, sensum, opinionem, atque

fabulam statuunt
rale ullum,

intelligibile

imo naturale

nimirum non

intelligibile nihil aliud esse

constat,

quam ipsam naturnm,

dem ex

naturalibus intelligibile resultat.

Si quarto oportet

laribus scientia
in

non

quam

et de

utpote

facit

omnibus vere

quod

II

se

in

dicitur, (3)

quibus ipsa

ad ejusmodi historiam, ut in Meteorologi-

Gfrorer corregge scitu invece

(3) II Gfrorer corregge dicatur, ed


II

et

habet: sive per particulare

cli

nessuna necessita.

sciri

stesso: lascio clunque la lezione clel testo.

(4)

sit,

facit acl ejus scien-

(1) II Gfrorer cangia questo et in sed, senza

(2)

omnibus

in

ubi est scientificum

omnino ordinatissime
quod

quod

natura. Hinc ubique natura quae-

ritur (4): sive per universale

tiam

ipsaque est quod tan-

esse universale, quia de particu-"


est: certe

omnibus verificetur

nihil aliucl est

est natu-

testo ha: quieritur.

ha ragione.

il

senso rimane lo


cis,

nus

in

iis

(1)

80

quae de animalibus, do

plantis,

ot id

ut item ubi inordinatio ost ex parte

aliis,

quao turbat ingenium cognoscentis.

cultatis,

suam de anima

Aristoteles circa

gediffi-

Unde

inquisitionem humi-

ipsam inter historias circa naturam ad-

liter sentiens,

numerat.

ipsum opus

Si quinto

est

ut in universis artis

inquisitivae partibus innotescat, vel saltem inquira-

constat ipsum verificari, comprehendiquo fma-

tur,
liter,

tum

in tota speculatione,

tum

et in univorsis

ejus (quaecunque et qualescunque sint) partibus. Finaliter,

inquam,

et objective, quia

duplicem in qua-

cunque arte subjectionem comprehendimus. Est

nim quod materiam adaequat

illam, utpote

citur operationi, ultra et extra

non extenditur,
vel

iis

actio

subji-

artificis

sicut est lapis vel lignum, vel aes,

omnibus commune,

tuni omnibus,

quod

quod

ete-

tum

in

arte statuaria,

quod

singulis subjicitur operationibus.

Est etiam quod finaliter adaequat artem, utpote quod

tanquam
extra quocl illa non
operationi

tuaria statua

actus

intendit

est

unum

multitudinem multiplex:
tenus denominat

objicitur, ultra et

sicut est in arte sta-

Hic subjectum

non

et singuli operis

unum

totale, sed

nisi

intentionis

juxta partium

quis naturale

ut frequenter capiunt

bus supra dictum est


est materia, et

ejusdem

quam totum opus

intendunt.

materialiter

finis

ii

non qua,

de qui-

compositum ex natura quae

ex natura quae est forma, vel natura

ipsum subsistens

(1) II testo ha: in

sed quod denominat habitum scien-

genus.

12

tiae,

vel historiae

90

qui contra divinum

cum, magicum, logicum, morale


guitur

mathemati-

et naturale clistin-

quandoquidem subjectum

explicite in recto

de tota physica, et de singulis ejus partibus praedicatur: subjectum autem quod finaliter est subjectum
et intentionis,

objectum vulgo appellitatur, quodque

objective considerari dicitur, certe est ipsa natura, ut

manifestat ipse Aristoteles, qui

ubique reddens rationem:

omnium tractatuum

quoniam

(inquit)

cle

natura

est consideratio ,

ad eam

quae de natura est historiam, hoc conducere

vicletur;

circa

est scientia,

naturam

quoniam methodus nobis

est

Si sexto operae precium

monstrentur,
illud

icl

est

quae

natura

ut ejus passiones de-

circumstent, (1) quae


illucl antecedant, quaeque

illi

concomitentur, quae

consequantur

cle

est,

utpote caussae et principia, ex quibus

est seu cognoscitur:

acl

naturam sane omnia spectare

videbuntur, cujus ubique rationes

modi

species

circumstantiae, indicia, effectus, atque rationes patefieri

volunt.

Si septimo deceat, ut eo nihil aliucl proprius adsi-

gnari possit intentionis subjectum,


gis meliusque est universale

semper

quod

iclem, intelligibile

illucl

jam quodnam ma-

aeternum, immobile,

magis, a sensibili semotum,

in materialibus in principio intenditur

in

pro-

gressu quaeritur, in fine contemplari licet, praeter ip-

sam naturam? Ad quid

aliud historiae atque tractatus

rerum naturalium advertunt ?


Si octavo Peripateticis

(1) II testo

ha

circumstant.

ex auctoritate eorum prin-

91

definiendum est do subjecto intentionis

cipis

propositum

ex

si

maxime suam

verbis auctoris philosophi, cujus est


perire intentionem

artis

a-

exaucupari de-

beant, audiant illum in principio primi de physico


auditu, ubi proponens quid

pia hujus philosophiae

de natura

tiae

agendum

circa princi-

sit

inquit: circa principia scien-

ipsum

re-

quoniam,

in-

in principio tertii libri, illud

petit.

Ubi tractatum de

quit,

de natura scientia

infinito adoritur
est, circa

magnitudines et mo-

tum, et tempus, et caetera, ideo hujus scientiae propria consideratio est de ipsa Circa principium octavi
.

libri,

adsignans caussampertractationisdeprimo motu,

et de

primo motore

quae de natura

considerationem hanc,

est spectare.

ait,

ad eam

Audiant illum in princi-

pio primi de Coelo, et notent an aliud proponat ah eo

quod

in

primo

tertio, et

octavo physicae auscultatio-

nis proposuerit? Ibidem inquit: scientiam de natura

plurimam(l) circa corpora, magnitudines, passiones

motus etprineipia

talis

et

substantiae versari,omniapro-

pter naturam, quae in ipsis invenitur et aperitur, perlustrari .Ubi indicat se

non per

se

intendere, deque ejusmodi quae

cipue inquirere, sed undique

ram

animum

bilibus
stantia,

et

cipio tertii
11

ubique

et

per se

II

naturae notitia subeat: minime

addixisse, sed

natu-

il

testo

ei

quod

mo-

in ipsis est sub-

immobile motus principium. Idem in prinde Coelo repetit, inquiens In iis quae in
:

plurima: correggo plurimam col Gfrorer, perche


plurima e riferito a scientia: STUaivjir/].... y\ TcXsiaxyj.

testo ha:

in Aristotele

(2)

naturam habent pre-

perscrutari (2), et ideo circa corpora et id genus

alia speculari, ut

(1)

corporum scientiam

ha

persecutari.

92

hac philosophia eonsiderantur, plurima esse ad


riam de natura

magis quam ad scientiam

histo-

quia plu-

rima contemplatio est circa corpora composita, unde


quasi ex historia, non ex perfecto universali scientiam

naturae persequimur. Audiant illum tandem in prin-

Metheororum (1) epilogantem, notentque, quod de


universis praecedentibus tractatibus^ non mobile, non
naturale, non compositum, non aliud hujusmocli sed
naturam et motum se inquisivisse resumit. Ejus haec
cipio

extant verba:

omni motu

De

primis igitur causis naturae, et de

autem et elementis secundum quod sunt disposita secundum superiorem lationem (id est secundum quod habent principium motus, utpote

naturali, de astris

naturam

in seipsis) similiter de generatio-

ne et corruptione, quorum principium


diant

eundem ibidem sequentes


,

est

natura Au.

tractatus superiori-

bus continuantem, indicantemque se aggredi historiam

eorum, quae

fiunt

secundum naturam, inordinatiorem

tamen. Idem ex prooemio

ricum

libri

de anima,

quem

appellat, considerans elicere possit. (2)

innumeris

aliis

aperit

locis

considerare poteritis

histo-

Idem

in

quos ista luce videre et

ubi perpetuo accipit

naturam

ut de quo (3) est scientia, consideratio, contemplatio,


historia;

coelum vero, elementa, mobilia omnia, corpo-

ra universa, tanquam circa quae naturae consideratio

(1) II

Bruno scrive sempre comequi Metheororum,

e le parolede-

rivate, con 17^;ilGfrorer corregge

sempre levandolVz, ed ha ragione.

quo historicam

apellat, cons. licere possit.Ro ac-

(2) II testo ha:

cettato la lezione del Gfrorer benche

si

a prooemio e leggere historiam invece


(3)

II

potesse anche riferire


di

historicam.

Gfrorer corregge qua, senza bisogno.

il

quo

,,
,

versatur, (1) et

93

tanquam ex quibus naturae species inAt ubi unquam de naturalibus,

telligibilis eminet.

de naturali, de ente mobili, dc corpore mobili, vel


de

aliis

hujuscemodi

methodum

scientiam, vel historiam dixit

considerationem

SECUNDUS ARTICULUS.
In prooemio physici auditus duplicem
di

rationem

cognoscen-

quarum haec quidem physica

est

illa

metaphysica, ah Aristotele insinuatam non capiunt:


ut

tandem

in speculationis istiusmodi progressu

non

minus extra Aristotelis eorum principis intentiones,

quam ex ejusdem

intentionihus fallantur atque fallant.

RATIO.

secundum articulum illud animadvertite


quod cum Aristoteles in prima prooemii parte dicit,
procedendum esse ex iis, quae sunt circa principia
Circa

scientiae de natura, notat

ordinem quem tenere de-

bet tractatus physici auditus inter caeteros suae naturalis

parte

philosophiae
dicit,

Cum

vero

in sequenti

innatam esse nohis viam, ex notioribus


notiora naturae: unde ah universalihus

nobis, ad
confusis,

libros.

hoc

est universis, totis, confusis, contractis,

compactis, indistinctis, veluti commixtis, ad particularia,

partes, simplicia, distincta, absoluta. pura, im-

(1) II testo

ha versetur:

lio

corretto versatur perche tutti

verbi

nel periodo sono aH'indicativo:il Gfrorer ritiene versetur,e corregge

emineat: bisognava pero correggere anche

gli altri.

94

mixta, a consideratione videlicet


per

modum

contractionis et impuritatis, ad contem-

plationem absoluti,
Ibi notat

contemplatione

et

solius, nudi,

atque puri.

ordinem quem habet contemplatio na-

turae, per naturalem philosophiam, quae physica di-

ad contemplationem naturae per divinam philo-

citur,,

sophiam

quae Metaphysica nominatur. Quid enim

Nonne a natura quemadmodum composita, utpote secundum quod hujusmodi, nempe ut est principium
rerum naturalium, ad eandem absolute capiendam
partim ex quinto Metaph. partim ex
sciplinae libris:

Nonne a

aliis

ejusdem di-

principio, caussa et elemento

rerum naturalium, od absolute capiendum principium,


caussam, et elementum, post habitam ejusdem distinctionem
aliis.

et

multiplicem rationem ex quinto Metaph. et

Nonne a materia

modi,

acl

solute,

materiam

ex octavo

et

et

et forma, actu et potentiahujus-

formam, potentiam

et

a cognitione unius materiae, unius motoris

gnitionem unius simpliciter,


titudine

seu

etc.

et incontracte (1),

pluralitate principiorum

cierumque motuum

actumab-

ncno Metaph. praesertim? Nonne

ad pluralitatem

entium

ad coa mul,

spe-

simpliciter,

differentia contrarietateque principiorum, et entium,

ad rationem differentiae contrarietatisque simpliciter,


ut sunt videlicet circa universaliter ens

a considera-

tione motus ut sequitur naturam, estque subjective in

naturalibus universis,

ad considerationem ejusdem

absolutiorem, distinctiorem, simpliciorem, ut videlicet


entis

passio,atque specierum ejus differentiam con-

(1) II testo ha: in contracte.


stituens: a ratione

finiti

05

contracti ad naturalia, (1)

ad ejusdem distinctam, incontractam


rationem

ex

absolutam

et

decimo Metaph.: Nunquid non a con-

sideratione circa substantiam

mobilem

in physicis

ad considerationem circa substantiam absolute, simpliciterque

capiendam progreditur: a contemplatione

moventium intelligentiarum ut sunt motrices


ad
earundem contemplationem prout sunt: a contempla,

tione unius principis motoris


principis absolute

dem non

ad eam quae est unius

ex cluodecimo Metaph.

quemadmodum

videt,

Quis tan-

a speculatione natu-

rae circa species sensibiles seu naturales, ad specu-

lationem ejusdem circa species in seipsis, partim in


tertio et quarto,

partim in tertiodecimo,

et

decimo Metaph., ubi de universalibus, de

quarto-

principiis,

de numeris, de ideis, iisque quae sunt circa haec,

examinando et disputando inquirit? Hinc proportio


Physicae ad Metaphysicam concluditur esse, 1. sicut considerationis de simo, ad considerationem hinc

quidem nasi secundum


sicut cognitio

cundum
sum 3.
:

ctum

et

se,

inde vero curvitatis. 2.

secundum nomen ad cognitionem


,

significati

sicut confusi mixtique conceptus ad distin-

immixtum:

absolutum:

ad

4. contracti

concreti ad abstractum: 6. rationabilis


bile:

7. ut scientiae

speculativi ad
lescentis

se-

defmitionem, et partium ejus sen-

ad sapientiam

contemplativum:

8.

ad

il

intelligi-

ut intellectus

9. ut notitiae

puerorum, qua appellant omnes

(1) II testo ed

5.

ado-

viros pa-

Gfrorer hanno: contracti. ad naluralia; l'edi-

tore tedesco non ha capito

il

senso.

96

ad notitiam adulomnes feminas matres


tam aliorum distinguentium unumquodque termini
enim confuse in physicis accepti in sua significata
significatorumque species distinguuntur in Metaphysicis, ut maxime patet ex quinto Metaph., uhi omnes
tres

et

significationes

adducuntur substantiae, causae, prin-

elementi, infiniti, caeterorumque quae in natu-

cipii,

ralibus, nonnisi obiter et

ad modicum distinguuntur.

Metaphysicus enim distinguit horum unumquodque


utpote qui ens non secundum

unam contractamque

rationem, sed secundum omnem, ahsolutam, et in-

contractam,

omnes
tat,

quam solummodo

rationes dividendo

quod quam

et in

Aristoteles lucrari pertenalias

feliciter faciat,

ARTIC.

Unum

distinguendo

aperiemus.

III.

ens infinitum immohile bene posuit Xeno-

phanes, et ejus discipulus Parmenides, et hujus


pulus Melissus, nec

disci-

eos insectatur Aristo-

feliciter

teles.

RATIO.

Xenophanes ex

ipsius Aristotelis verbis

voluit esse, quicquid est. Si ejus

non ens , non

potest esse principium

in nihilum labi nequeat,


existit

sique

ex nihilo

ei

quod

fiat oportet:

non

est id

esse

non

quod

quod

potest.

est

si

est

omnia
aliquid

si

aeternum

est nihil,

quidquid

fiunt, nihil

accedit

et

est,

prae-

iterum

quia in eo quod est paucius,

amplius

inque minore majus

97

Ipsum quoque ens, mole infinitum sit oportet, quia


sicut non habet principium temporis quando factum
sit, ita neque termini unde factum sit: similiter neque
temporis instans , neque magnitudinis terminum in

quem

Idem unum
mutuo

desinat.

invicem

sit

necessario

invicemque aliud

alii

oportet, quia plura ad

sese

terminare oportet,

finem esse.

Simile quoque undequaque sibi, quia dissimilitudo

jam proxime

negata, pluralitatem statuit. Ipsum idem

praedictis rationibus, aeternitatis, immensitatis, unita-

undequaque

tis,

similitudinis

Non enim movetur

pers
tur

enim

tale

sit

neque forma

non

oportet.

sit

vacuum, quod extra

esse nequit. Doloris, aegritudinis

scibile

tur

in

immobile

quod aliquid excedit

nisi

plenum, vel

tale vel in

tum

et

infini-

morbique ex-

quod neque

situ transponi-

diversificatur. Alteri

quoque admi-

oportet,

admixtione enim quod non est procrea-

erit,

quod erat

interit

admixtio item ex multis

oportet. Haecille, qui ens et

verum

appellabat,

sit

quod

mente intellectuque conprehenditur, rerum substantiam, naturam universam: caetera vero quae sensum

communem

et

imaginationem pulsant

quaeque

in

vultu et facie naturae esse videntur plura, diversa,


contraria,
entia,

mobilitf

alterabilia, admiscibilia,

ille

non

non vcra appellabat. Unde Parmenides ejus

so-

cius atque discipulus, se ab intellectu ad opinionem,

ab eo quod est verum ad


entis contemplatione
proficisci,

bile, sicut

cum

id

quod

est apparens,

ab

ad non entis ratiocinia dixit

post positum

unum

infinitum et

immo-

Xenophanes, ad ponendum duo contraria

principia, hinc calidum, lucidum, leve, inde frigidum,


13

98

obscurum, grave converteretur. Adversus

doxa

examinatos

intelligentia

Aristoteles

non

conjicio

cum

sed

istos ortlio-

quid rationis habeat

gravior

occasio

dabitur, ad singulas aristotelicae invectivae

partes

respondebimus.
ARTIC. IV.

Ex

unum

eo quod Parmenides dixit

aequale, atque sphaericum, et Melissus


infinitum,

minime

undique

unum

contradictio sequitur inter

sibi

asserit

sed

illos,

potius alter alterum exponit.

RATIO.

Quod

non

est finitum

duntaxat: quod

centro

est ubique aequale,


si

aequalitas

sed a

centri

non

differente distantia vel aequidistantia rationem obti-

solummodo erit quod ubiestque ex onmi parte sphaericum.

net, undique aequale

que centrum habet,

illucl

Sicut juxta intelligibilem


tura, in universi (1)

propriam

in

hoc

modum

universo conjicitur, in quo

mundus, nullus

rentia dicitur alteri, qui sibi

undique

in

universo

(1)

II

non

orbis in circumfesit

in centro, quia

aequalis habetur

parvumque horizontem
oportet,

Deo, in na-

est in

una substantia, juxtaque rationem

sensibili

nuila stella, nullus

ad

magnum

respectus. Infinitum igitur

sit

quod undique aequale esse debeat.

Gfrorer cjrregge

in universo

non bene, perche qui

il

Bruno parla della sfericifa dell'infinito, non gia deH'unica sostanza


comune a Dio, alla natura, aH'uhiverso.

99

ARTI(\

Unum
dem

V.

igitur infinitum ens dicimus, ex

quod

nihil effluat proprium, et in

quo qui-

nihil influat

peregrinum.
RATIO.

Particularia ea ratione corruptionem subire dicuntur, quia partium constantiam, ordinem, et

triam,

quam ad hoc

vel illud

integrum constituendum

quandoque nacta sunt, amittunt: ubi velut a


continentis
in

unum

mundi

giones emigrabunt.

unde iterum

pareat ubi

dis-

ad diversas veluti re~

Quod sane continue

compositum optime consistero videtur)


e

diversis

regionibus, diversae veluti partes

concorditer coalescebant

sidium perpessurae, ab uno

quidem

symme-

(etiam

cum

efficiunt: si-

quocumque composito (licet ubi magis apminus) quaedam sibi cognata, propriaque

effluunt, aliis influentibus peregrinis, et

haec quae ad vitae

quoadusque

suppetentiam faciunt, extrusa

non

fuerint, et quae ad compositi fatale detrimen-

tum

sufficiunt intrusa

unum idemque

non

fuerint

constare, vivere,

creditur esse individuum.

Universum

vero infinitum, cui nihil est extra, nec certe quodpe-

regrinum

illi

accedat habet, nec quo ejus domestica

ab ipso recedant agnoscit.

ARTIC. VI.

Ipsum certe

substantialiter est

immensum

chaos,

immensus

vel aer

100

vel atomi infinitae:

ad

quibus

rerum generationem atque vicissitudinem,

ordinatri-

cem, segregatricemque oportet praeesse mentem, spi-

ritumque omnibus infusum , omnia vivificantem

exa-

gitantem, alentem.

RATIO.

Juxta multiformem rationem


et ordines atque

per multiplices vias

media, ad rerum naturalium con-

templationem accedentibus multiformis multiplexque


,

occurrit

idemque verus atque

et judicandi

modus

scientificus definiendi

quocirca nulla

et contemplationis via^

sententia

est

quam non omnino

philosophus attulerit, quae nobis in aliquo ordine


et certa

men

quadam

ratione

indignus
,

non probetur. In omni ta-

philosophandi genere, (licet ipsum non omnes

expresserint vel curarint,

quam

utpote qui magis ad

praxim, velad definitam quandam potius,

ali-

quam

ad universam contemplandi rationem adspiraf unt ) (I)


alterum intelligimus quod rerum est substantia atque
materia, alterumque quod

omnium

sit

efficiens, di-

rector, et ordinator.

ARTIC.

VII.

Logice quidem definientibus aut mathematice

compositorum principia videbuntur

plicia

literae

(1)

II

ita

sim-

enim

atque syllabae principia sunt dictionum


Gfrorer corregge: adspirarint.

et


lineae figurarum

atque

figurae:

gemus

101

alioqui prius natura sunt dictiones

haud secus

in natura tutius intelli-

simplicia et particularia composita

chaos, exirc atque segregari,

et universali

ex uno

quam ex

hinc indeque positis simplicibus coalescere.

RATIO.

Certe aliter literae atque syllabae extant dictionum


principia, et lineae figurarum, quarn vulgata elementa

dicuntur

et

enim sunt
sicut

corporum: haec

intelliguntur principia

veluti res, illa veluti signa

non physice punctus

fluit

esse possit materiale principiuni,


ficiem, neque

quaedam. Porro

in lineam, ut cujus

neque linea

superficies in corpus

in super-

sed abstractive

post corporis habitum sensum, istos subire placet pro-

nimirum ubi non sunt eaedem vel siminaturae resolutiones ad vcra secundum naturam

gressus
les

ita

ncc philosophicae sunt neque

principia comparata,

quod si ita est, philosophi


non rationem naturae conforaccommodant,logici suntnon physicktemcra-

frugaliter disciplinales
illi

qui

mant
rii

naturam
et

rationi

machinatores, non frugi abstractores mathematici,

magis itidem sophistae quam philosophi.


ARTIC.

VIII.

quam materia illa prima


rerum naturalium principium quam sane

Nihil jejunius fingi potest


Aristoteli

ex ipsiusmet Aristotelis decretisemedio sublatam esse

comperimus

si

102

non mathematicum

logicumque, sed

potissimum res naturales exigunt princi-

naturale

pium
RATIO.

Anaxagora

Si petas ab

quid est materia

quid

primum subjectum rerum naturalium? Re-

videlicet

spondebit, compactum, conipositum, confusum, mix-

tum quoddam. Habet


cles, liabet

habent

Melissus

et alii certe

quod

similiter

Empedo-

afferat

Democritus, Pythagoras, Piato,

non nomine, nec ratione aliqua definit quid

primum

adducit

autem

quid adducant. Aristoteles

quoddam ens

sit illud

quod ideo reale non

quam physicum

dixerim, quia magis logicum

recte

tandem principium apparebit. Quale enim


primum subjectum, quale primum principium, quod
consideranti

ab esse sequentium non absolvitur, quod nullam ex


sed

omnem

tem, esse potest? Quale quod potius

quam

ut quo alia indigeant assumitur?

teles

ipse

ex suis fundamentis

manifestum

struat,

phiae locis

et

est

aliis

indigum,

Quod

Aristo-

hanc materiam

iis

iisdem argumentis

tertii libri

de Coelo agit con-

tra puncta, lineas, atque superficies platonicas:

nullum grave ex non gravi


fieri

II

testo ha:

ibi

nulium corpus ex non

vere atque constanter affirmat. Mitto

nunc rationes quas


(1)

de-

ex plunbus propriae philoso-

praecise ex

quibus circa principium

corpore

se,

aliunde habere (1) dicitur actualita-

et

in Dialogis de principio

omnem aliunde

et hapere.

causa


uno,

et

et in

iis

103

qnae de generatione circa materiae

actualitatem adduxi.

ARTIC. IX.

Cur, ubi circa naturalia consideratio

principium secundum

formam ad metaphysicam

siderationem prorsus referatur


tio

instituitur,

con-

nulla Aristoteli ra-

cst.

RATIO.

Ejusdem
finire,

artiiicis

nemo

est qui

esse,

materiam atque formam de-

abnuat,

et pluribus in locis ipse-

met Aristoteles testificatur. Cur igitur pro principii


secundum formam habenda ratione ad Metaphysi,

cam

transmittitur

physicum sit eo

(1)

cum

quod

tale

est

principium non minus

secundum materiam? Nun-

quidenim ipsum, quatenus principium


tione, e

ra-

est, ulla (2)

materia queat absolvi? Nunquid quod perpetuo

materiam recipit, etin materia

consistit, et citra

mate-

riam non comperitur, metaphysicum esse potest Aristoteli?

At, et quicquidsit de hoc, ubiin metaphysicis

Deum)
definit,

per

de rerum naturalium formali principio magis

quam

in physicis de materiali?

An

fbrte tunc

secundum formam determinat, cum planumeros nititur destrueAn talibus secundum formam principiis sublatis,

de principio

tonicasideas, et pythagoricos
re?

(1)

II

tesfo

lia:

sit,

eo quod,

(2) II Gfrorer corregge niilla, invece di ulla,

non so perche.

com'e nel

testo:

104

quippiam est quod eorum loco substitutum ab Aristotele


possimus intelligere?

An quemadmodum

illud nobis innuit,

quo omnia naturalia sunt mate-

unum,

rialiter

definivit,

certum

ita ibi

quae

in natura

hic Aristoteles

aliquid, et certa aliqua

specierum faciant diversita-

tem, utpote unde naturalia adeo numerose secundum

formam

diversificentur?

CIRCA SECUNDUM LIBRUM


ART. X.

Naturae nomine dignius esse formam quam materiam

nusquam probare

nem quoque

potuit Aristoteles. Privatio-

naturae nomine insignire, nescio

quam

tute potuerit.
RATIO.

Nusquam

ostendit Aristoteles,

naturalium constantia
res corrumpantur,

cum

ubi

sit

formarum

quippe omnes particula-

neque communiter neque praecise

rationem ejus principii, quod semper maneat oportet,


haberepossunt(l). Ipsae

si

epotentia materiae educun-

non extrinsecus ab

tur, et

materia veriori modo sunt

nem

efficiente

et a

inducuntur, in

materia actus ratio-

habent. Hinc quod est forma Aristoteli

non ens

qui universum

actum

et veritatem

aliis

est

ad mate-

riam referunt, quandoquidem haec formarum omnium


parens est et genitrix

(1)

II

non

est contra

formarum

Gfrorer corregge: possint, senza ragione.

ulla

105

qualemcunque capiat Aristoteles

materiae

ipsius

Quod vere perseverat materia

principium.

non minus particularis

quae est in

me

est,

et in lapide,

semper manet, quam universalis

ma

ad universales

appellatur Aristoteli,

nisi

recursum) habet novum esse

quam in
Quaenam

superficie

faciat

et abesse, noviter in-

est principium

et
,

si

evanescit.
ulla

quae

ante et supra particularia non est Peripateticis

sit

Quae

est in particularibus

quae

corruptibilis, et
lis

quicquid autem for-

materiae apparet

forma

igitur

quia

non

est universalis et in-

est post particularia, intentiona-

est et logica. Jactet igitur

quamtumlibet Aristoteles

logicam materiae et formae distinctionem, quia nun-

quam

ut realis philosophus, reale et

formam

physicum prin-

cipium

adducet

cus (1)

recurrat ad ideas, vel Pythagoricus ad nu-

rneros.

Porro

ordinatricis

exagitantis,

nisi

vel factus Platoni-

haec sunt in natura ex vi mentis

si

vel

non

ex natura materiae seipsam casu


est

quod formam constituamus prin-

cipium, sed vel efficientem et materiam, vel solam

materiam

sub alicujus

contrarietatis conditione et

moderamine. Sed de actu materiae

formarum
cipio

in ea,

partim

defmiemus, ubi
titu

(1)

et

de existentia

partim diximus in dialogis de prin-

ubi

de generatione pertractabimus

et de privatione et

materiae appe-

quid nobis videatur, aperiemus.

II

testo lia

Platonitus.

14

106

ARTIC.

XI.

Harmonicam tutius
inquies, quam inter phy-

Astrologiam, Perspectivam, et
naturalis philosophiae partes

sicam mathematicamque considerationem medias.


RATIO.

Astronomiam

Si

Perspectivam

Harmonicam
nemo illum

et

physicae partes fassus esset Aristoteles ,

naturalem philosophiam perfecisse existimare potuisAtqui cur has inter mathematicam

set.

medias appellabimus

disciplinas,

cum

et

physicam

inter abstra-

ctum a materia, et cum materia conjunctum medium imaginari nequeamus ? Nonne et Aristoteli phy,

quam Perspectivus accipit ? Nonne


physicos numeros Harmonicus ? Nonne physicum accipit circulum, et quandoque lineam et figuram Asica

est

linea

strologus, ubi

sive imaginata sint haec, sive realia,

sive intrinseca, sive extrinseca sphaeris ipsa

tur

semper cosmicam materiam respiciunt.

ARTIC.

Locum

et

lium caussae
biles

dican-

XII.

tempus necessariae sunt rerum naturaet

ad nullam positarum quatuor redaci-

propterea tamen

illas

non

destitit Aristoteles

contra antiquorum consuetudinem sine ulla ratione


praetermittere.

107

RATIO.

Quis a tempore et loco

ctionem absolverit
fieri

vel esse dixerit

teatur

rerum naturalium produ-

quis liorurn quidpiam citra

non per

quis haec

cum causam

facti

defectusque ra-

temporisque penuriam

loci

se causas fa-

plurimum adducimus

ut

temporis opporfcunitatem atque loci

tionem

haec

Quis confidat

haec ad aliquod vel plura vulgatarum causarum ge-

nus referre

cum neque

pars rei sint

veluti materia

et forma, neque efficientis praecisam rationem habeant:

sed et continentis, adstantis, circumstantis, consistentis,

conservantis

et

quam ad rerum
ahsint.

neque

finis

sunt rerum magis

non a finis ratione longe non


Imo neque exemplar ad formam quae rei pars
finem,

si

est, reducitur; neque minus finis ad efficientem redu-

citur,

quam exemplar

et ideo

non minus meretur

quam fi~
materiam cum

stinctum causae genus nominari exemplar


nis.

Aut

igitur ad capita efficientem et

Platone causarum

di-

numerum reducamus

aut pari ra-

tione ad pariter causasplurespositis(l)progrediamur.

ARTIC.

Nunquam

XIII.

natura errat: sique interdum monstra non

produceret, erraret.

(1) Ii

vuol dire

Gfrorer corregge: positas; e non intende


:

o riduciamo le

il

senso.

II

testo

cause al numero di prima, o ammettiamo-

ne pih di quelle poste da Aristotele.

108

RATIO.

Non

quantum et quale in se est qui


praestat quod melius commodiusque fieri potest, expeerrat qui facit

ditque magis, et subjectum materiae opus pro


ctae materiae ratione tractat.

Imo

sicut intellectus at-

que sensus se habet ad objectum suum, quod


lius

quam ipsum

aliterque respiciat

subje-

sit,

errat

me-

si
:

ita et

natura ad proprium subjectum, in quod

si aliter

quam ipsum aptum natumque

errat: neque

igitur in universali,

neque

sit pati

agat,

in particulari error est.

ARTIC. xiv.

Natura fortuitum

rrihil

esse potest.

RATIO.

Quidquid sane natura

facit, intendit,

intendebatque

facere, undique certas determinatasque habet causas,

certum determinatumque flnem; quod autem fortuitum


dicitur, absolute a fortuna non est, sed ad hunc vel illum, cujus est incertus insperatus inexpectatusque
eventus. Sed pro ampliore quaesiti resolutione notan,

dum, naturam agere omnia,


nia item

unam

et

non unum

esse substantiam

sinealia:

quae non

flt

om-

sed est.

Cui sane enti innumerae adveniunt dispositiones, qua-

rum hae quidem sunt finis,illae vero ad flnem. Pcrro


cum non sint ipsa rerum substantia et id quod est
,

niliil est ita flnis

ut ad aliud

non tendat, vicissimque

109

ad omnia tendant omnia, diversorumque respectu,

et

fl-

nis sunt et ad finem, et contra finem. Distinguentibus


igitur
facit

naturam,

omne:

et

in

eam ex qua

fit

omne,

quatenus ipsa est omnia

et

eam quae

ut actus po-

tensque formare et omnia (1) possibilitate et potens


onmia fieri apparebit quemadmodum in iis qui di:

agere propter finem

cuntur

nem
iis

et in

natura agit propter

agentibus finem, natura agit finem

quae sunt ad finem, natura est ad finem,

sunt

una

natura

finis^

sunt fine
est

est finis.

In

iis

et in

iis

quae

quae a certo remota

natura a certo fine remota

omnium rerum

in

fi-

substantia,

est. Si

unum

etenim

subjectum

una natura, de uno praedicata omnia certe verificantur. Si natura imaginetur extra rerum substantiam
,

ut quiddam per se existens, atque sepositum, rationabilius

sane esset quaerere, an agere propter finem

secundum unam,

vel alteram contradictionis

illi

partem

contingat. Sed ubi natura est ipsauniversalisrerum substantia, et

ipsum quod

est, in diversis

sane contrariis-

que habitis suppositis, diversas contrariasque adsumit


denominationes
stantiae est, in
tineri

et habitudines.

Ejusdem quippe sub-

eodemque naturae gremio

dicitur con-

cui de frigore destruente conqueri

eodem construente gaudere

de

et cui

contingat. Ubi igitur

om-

nia agant propter finem, natura agit propter finem:

si

nihil ita agit, natura non agit: ita si quaedam agunt,


quaedam vero non agunt, circa unam rerum substan-

tiam contraria contradictoriaque concurrent.


terim per ipsas dispositiones

(1) II testo

ha:

omni apossibilitatc.

Dum

in-

et ordines in ipsis ordi-

110

nibus, et in diversis subjecti partibus, aliisque disposi-

tionibus

incompossibilitas

repugnantia

eadem subjecta

consistit. Istud in

atque fuga

linea erit manife-

stum, in qua simul duo recti anguli, alter rectus alter

vero curvus

maxime

alter

rectus alter

maxime

cur-

vus, rectus pariter atque curvus exoriuntur, rectus


simul et curvus intereunt. Ita una est contrariorum

natura
illis

subjectumque prorsusque eadem substantia

subjicitur.

Idem

igitur principium,

que naturalium omnium natura

medium,

finis-

eademnempeusia
ejus quod est bonum et malum, bonum et non bonum,
calidum et frigidum amicum et inimicum idem est
quod omnium horum denominationem suscipit de eodem (inquam) omnia verificantur, atque praedicantur.
est:

artic. xv.

Rerum

naturalium necessitatem ad omnes causas

aequaliter referimus

quia temere Aristoteles diversa

causarum genera ea ratione comparat

ut ad

earum

aliquam necessitas magis referatur.

RATIO.

Temere quaeritur

an

prolificationis necessitas

ad

patrem magis conspiciat, an ad matrem, cum tam male


sit.

haec sine

illo^

quam

iste

sine illa prolificare pos-

Similiter an materia plus concurrat

In omnibus item necessario

an

efficiens.

circumstantibus

juxta

diversum causandi genus, comparatio ulla locum non


admittit.

Porro

in

eodem causae genere consideran-


ti,

agens unus

si

locus unus

cum

cum

alio

una materia cum

tempus unum cum

alio,

rantur, accidet sane

alio

ut rei necessitatem

ad hoc atque ad

liter

111

illud

alia

confe-

non aequa-

referamus.

CIRCA TERTIUM LIBRUM UBI DE MOTU


ARTIC. XVI.

Actus existentis in potentia secundum quocl hujusmodi, non magis definitio motus

torum aliorum
definire.

quam

est,

rnul-

quae eadem ratione facillimum est

Sic etenim quies est actus existentis in po-

secundum quod hujusmodi vita est actus


existentis in potentia anima est actus existentis in
tentia

potentia:

quem

sane definiendi

modum utpote nugacem

spernimus.
RATIO,

Omnis quidem forma


potentia

est,

sive suhstantialis illa

diate suscipere dicitur


talis,

Aristoteli actus existentis in

quae suhjecto

sit,

quam imme-

prima materia, sive acciden-

in actu existenti superindncatur.

Ita igitur actus et potentia

ubique horum alterum et

ad invicem referuntur, ut
sit

alterius

et

ad alterum

sit.Hinc potentia vitam hahentis entelechia (1) anima


est, vita

estperfectio vivere potentis, et quies ipsa, cui

motus opponitur, non minus actus existentis


est.

Imo

etsi

omnis motus

est propter quietem, potiori

ratione haec actus ejusmodi erit,quam


(1) II testo ha: endelechia.

in potentia

ille

possitesse.

112

ARTIC. XVII.

Nec tute motum actum imperfecti, neque sat vere actum imperfectum dixeris unquam, interdum enim est actus perfecti, perpetuoque actus perfectus
est,

ad

si

quod ad ipsum

illud,

est in potentia, se-

cundum quod hujusmodi, respexerimus

(1).

RATIO.

Omni motui minime


imperfecti,

convenire constat, esse actum

motus enim coelo ut actus

perfecti con-

venit apud Aristotelem ipsum, et apud nos qui (2) globis universis.

turaliter

coelum
definit

Haec

quod

non enim

Aristoteli:

coelum,

est ratio ejus, ut

non moveretur

si

quam corpus

sane est actus perfecti


stenti in

mum

maxime

sibi

moveatur na-

non

esset sane

neque profundius

circulariter mobile. Ille

qui convenit

subjecto exi-

naturali dispositione

attingenti entelechiae (3)

actus perfecti est anima


lis

altius

ita

et

terminum
motus

iste

et ulti-

ut ergo

natura-

tanquam propria
concomitatur. Nec obest

qui animae praesentiam per se

passio

consequitur

quod omnis motus


(1)

imo

est propter indigentiam,

ne dica-

manca la punteggiatura nel testo. II Gfroquoad ipsumest in potentia, fa un vero gar-

questo periodetto

rer poi correggenclo

buglio.
(2)

frase

II Gfrorer sopprime il qui, forse per non avere


va integrata motus qui convenit.
:

(3) II testo lia un'altra volta: endelechiae*

inteso, che la

mus ipsum
rerum

in

actum pcrfecti, quia gradus sunt


et unaquaeque suis numeris

esso (1)

speciebus

perfecta intelligitur. Porro

ab

comprehendatur

alia

imperfectum non

113

species

quia

comprehendat

vel aliam

dicitur.

una numeri

imperfectum non

Ilinc

est

astrum, quia coelo indiget, imperfecti non sunt soles,

neque

hoc

est

terrae, quia

suffragantur, quatenus

natura inditum, ut

illis

habeant ad

mutuo

Quocl

alia.

si

alia

perfectionis ratio eousque

intendatur, ut ipsum perfectum

unum

digeat,

horum ordinem

sit

quod nullo

perfectum universum,

erit

in-

neque di-

cetur perfectum quasi perfecte factum, sed quatenus


in eo nihil est infectum: itaque

perfecti, quia

quod

unum

motus

duntaxat immobile quod est ens,

Quod subinde actum imperfectum


motum, non satis videre possum, quomodo
sensus.

dixerit

excusare possit ut universaliter

quatenus mobile

est

valeat

quis

alius

posset

quam motus

cabile,

quis alius actus, vel perfectio

quam
non

aedificatio

est

mus enim

II

est

si

motum

quia mo-

actus

esse

quatenus aedifi-

nunquid aedificium

esse
?

potest

at aedificium

nacta (2) perfectio, et

mobili, quatenus mobile: do-

actus perfectus aedificabilis

potentiam non ad

motum

sed

quate-

rem

con-

testo ha: esso.

(2) II Gfrorer corregge

mente

aedificabilis

non convenit

(3) notat

(1)

motus, sed post

actus qui

nus

im-

universum, sed non ad hoc respexit Ari-

est

stotelis

bilis

est actus

nata;

se

nonche

di

nacta usato passiva-

trova pure qualche esempio; e nacta talvolta sitrova scam-

biato con nata.


(3) II testo ha:

quatenus, notat,

15

stitutam

114

utpote aediflcium

aedificabilis

autem, qua-

tenus notat potentiam ad aedificationeni, motus qui-

dem

ille

bile

primo modo

actus perfectissimus

est, et

ultimus. Aedifica-

potentiam ad

dicit

motum

esse, et

domus est ejus actus perfectus, aedificabile secundo modo notat potentiam ad motum^et ideo aedificatio
ideo

est ejus actus perfectus.

tenus mobile

est,

Perpetuo igitur mobilis, qua-

motum actum

an motus

set Aristoteles. Mitto nunc,

quem

qui sensu

non

perfecti dicere debuis-

percipit, nulJa

sit

definiendus,

unquam

definitio-

tione percipiet.

RATIC. XVIII.

Motum non

in quatuor, vel sex tantum, sed in

nibus reperiri praedicamentis

dicere

om-

debuisset Ari-

stoteles.

RATIO.

Certe sicut in substantia est niotus Aristoteli, quia

tanquam in proprio subjecto (1)


secundum substantiam motus est Aristoteli, quia tales
accidens est in ea

babentur generatio

dum
cum

quantitatem est motus


est

motus

in qualitate

in

quanto et secun-

secundum losecundum qualitatem

in loco, et
et

motus. Ita in relatione, et ad relationem

est
ipsi

et

et corruptio

aliquando moventur qui

quod modo

intelligitur;

(1)

est

quod

fit

pater, qui

quod prius non

si in

testo ha: subiecto.

quibusdam

Secundum,

erat,

fit

quia et

dominus,

animo motus

liceat abnuere, sunt

115

non potest: ex motu enim locamotu secundum generationem , et secundum


quantitatem necessario sequitur motus secundum liacerto in quibus negari
et

li,

bitudinem, et relationeiu, qua aliquid dicitur genitum,


filius,

pater, dextrum, superius, majus, minus, aequa-

Pariter ad actionem

le.

passionem, seu

motus non

ipsa

quando

et

si

cum stans fit


dumquod est
uxoratum

et

et in actione

seu agere

passione motus est,

si

ad

haec

sunt. Similiter in situ, et ad situm, in

ad quando

ad habere,

pati, et in

in ubi et

ad ubi

in habere, et

quis recte judicet, videbitur esse motus,

sedens

cum hesternum

fit

hodiernum

quodnon estannulatum
annulatum. Cur igitur mo-

domi,fit in foro:
fit

uxoratum

et

nunc quidem quatuor, nunc vero sex tan-

tus species

tum faciat Aristoteles, addiscere vellem


Nunquid et totidem P r aedicamenta ?

libentissime.

ARTIC, XIX.

Magis definiunt motum qui ipsum


qualitatem

et

non ens quoddam

actum ejusmodi, qualem

qui

alteritateni, inae-

esse dixerint

quam

astruit Aristoteles.

RATIO.

Non
tas

quod Aristoteles inde urgeat, quod

alteri-

et non ens in iis quae non movenmota quiescunt, verificatur: quicquid est hoc,

inaequalitas

tur, vel

non

est

est illud

inaequale

ab aliquo

et quicquid uni est aequale

et nihil esse potest

sive

in

motu

alteri est

quod alterum non

sive extra

motum.

sit

Cum

116

quippe alteritas, inaequalitas

et

non ens

distingui-

tur in absolutum intrinsecum, et ad idem subjectum,


et in respectivum, extrinsecum,

ad diversa subje-

et

moto

cta, videbitur prorsus alia ratio in

et

quie-

scente. Quod enim movetur in seipso, et ad seipsum,

semper

est

alterum et inaequale

idemque: siquidem per


et in

non

et

non ipsum

motum magis non

ens datur,

entitate esse, quia perpetuo aliud et aliud

esse recipit, aliam aliamque quantitatem, aliam aliam-

que qualitatem: quod vero jam


respective duntaxat

non ens

atque quiescens,

est,

inaequale et alterum

dicitur.

ARTIC. xx.

Motum dicere possumus magis esse in movente,


quam in mobili, item magis in mobili quam in movente, nec non aequaliter in utroque, et ab utroque.

RATIO.

Motus primo

est in

movente, ut in principio acti-

tanquam

vo, primo, et per se: in mobili


ctivo

et materiali

ter: aequaliter

sideranti

patet

aequaliter in utroque

manifestum.

tertium

Primum

puta quod

sit

formali-

dicitur,

non magis

quam subjectum
motus

dicatur. Ideo

una proveniens

secundum

et

facile

aequaliter in utroque
efficiens,

ab ipso motum:

sit

nec magis subjectummotum dicitur,


ille

ab utroque, originaliter; ut recte con-

formaliter, inde elucescit, quia

movens

in subje-

quam ejus movens

est ratio aequalis ab utroque

quia ex movente

eque moto

re-


sultat motus,

sic ut

ex vidente

rante et operis subjecto


est,

et ideo patet

templari licet quatuor,

et

operatio

viso, visio

quae ut

autem ab

formaliter dicitur, ut

originaliter

117

ope-

in

ipsis

provenit,

ipsis

etiam quartum.

con-

Ilic

nempe operantem,

operabile,

operationem, opus.

UBI DE INFINITO
ARTIC. XXI.

Illud propriissimum, quocl

communem

facit dubi-

tationem, per id quod in cogitatione non deficit nu-

merus,

mathematica magnitudo

et

Aristoteles.

Non enim

nusquam

diluit

plus debet habere imaginatio

naturalis, vel naturaliter posse debet,

quam

natura:

quinimo quid aliud crediderim esse imaginativam potentiam, praeterquam naturae

umbram

aemulatricem?

RATIO.

Unde ex

parte hujus potentiae naturalis est

infi-

nitum, ut imaginatio quantitatem quantitati addendo

non quiescat,neque illi terminetur dimensio simpliciter,


et aliquid extra mundum nequeat non fingere, sive

vacuum
turali

sit illud,

talis

sive plenum.

tantaque

naturam certa ratione

Unde etiam

potentia
illi

inest

non secundum

respondentem

bulationis gratia, natura pedes

non

alicui na-

Nisi

effecisset

am-

anima-

neque contribuit potentiam ad terminum, quem


non attingat neque decet ut naturale quidpiam ,
libus:

118

terminum quem natura

praescripsit (vel

forte

non

exsuperat) excedere possit: unde enim hoc a natura?


contra naturam, citra natu-

Si in

natura

ram,

et certe tale ultra

nil frustra,

tendatur oportet. At inquiet quis

mus

nunquam

naturae vires

quod a pari posse-

credere esse homines majores coelo, vel

gnum

quam coelum

saltem,

phitarum sententiam

mea

dum meorum quodnam

igitur

in

tam ma-

anthropomor-

est, juxta

ex eo loco

introducitur: coelum, sedes

in-

quo Deus dicere

terra, scabellum pe-

templum

aedificabitis

Porro non propterea quod imaginatio

mihi

illud

po-

test,

necesse est idem naturam posse, vel efficere.

Ad

hoc dicitur

quod nec naturae potentiae

cum unum

repugnat, ut

ens,

sit

nec rationi

una substantia, unum

infinitum informe, illud possis denominare

modo
ciei

seu sumere sub cujuscunque formae, vel spe-

ratione

quia tandem adeo non est absurdum

accipit Aristoteles in

esse

hominem unum,

modi substantiam

molem

et

licet

quantitatem

tionem hujus

astri

primo physicae auscultationis,

ut
si

omne quod

quis heracliteam referat propositionem,


est,

quolibet

vel aliam aliquam hujusce-

enim species

et

figuram

quoad earum

sequuntur condi-

quod habitamus, unde

minimum specierum connascentium

magnum

et

in eo intra defini-

quosdam ( etsi indefinite ) terminos contineantur,


nulla tamen species absolute certum definitumque ratione ulla numerum habetatque molem. Hincquaedam

tos

species animalium, quae

majoribus maiores

animalibus nascuntur, in

in minoribus

minores apparent.

Sic majores sunt vermes, in quos (1) corrumpitur caro


(1) II testo ha: in quo.


quam

equina,

119

caro passeris. Quia igitur non est pars

materiae, ex qua non possit esse homo, est sane in


potentia naturae, ut infinitum

hominem, imo

fecerit infinitum

et infinita quaelibet species.

apparuit

Non

hominem

est

ut

ficus

esse,

Ita

homo,

homo,

quia

neque figuratum.

infinitus asinus, infinita,

inquam quia infinitum est unum idemque


in una substantia unum ens

totum indifferens

quo homo

in

sit infinitus

opus (inquam) ut appareat

(inquies) infinitus
?

imo ut

Sed ubi (inquies) unquam

infinitum neque terrninatum est

Ergo

faciat,

est vere, asinus est vere,

vere est quicquid

est:

quod vero non

aurum

vere, et

est infinitum, u-

num, immobile, sed figuratum, finitum, mutabile, non


est verum, sed non ens, sensibile, opinabile. Quod igitur imaginatio quidlibet infinitam ad-

tur

non

fallitur

veritatem appellit,

molem

persequi-

naturam imitatur, et ad
quam sensus, ad veritatem inquam
sed altius

primi intellectus, qui non potest intelligere nisi unum,

neque potest
est

intelligere nisi intinitum. Infinitum

quod potest

quod

est

nomen

illud

operatur

quod potest, quod agit

indescriptibile, ineffabile, et

enim

unum idemque

est

ideo uiium est

illi

omnia nomina

illi

convenire possunt, et riullum nomen.

Ex

iis, si

cui a-

liqua videntur absurda, ipse ampliore indiget declaratione, cui

non

est hic locus: interim

ne temere judicet.

ART. XXII.

Negamus

Aristoteli corporis rationem esse planitie

terminatum, sicut et numeri rationem numeratum esse

non concedimus
iste,

petit

120

enim

in principio philosophus

quotiescunque tales adsumit definitiones.

RATIO.

Cum

inquit Aristoteles: est de ratione corporis esse

planitie

terminatum, et ex hoc inducit, corpus infini-

tum non

esse,

suo more ex suppositione falsorum, pro-

priorumque principiorum
corpus infinitum esse

omnis corporis

incedit.

Supponenti

superficie terminari

ratio, sed finiti

art.

non

vero
erit

tantum corporis.

xxm.

Nulla quoque ratione fulcitus Anaxagoram arguit


infinitum seipsum firmare asserentem.

RATIO.

Infinitum, quia infinitum


trepidat: infinitas
tio,

enim

est

maxime non nutat , non


maxima immobilitatis ra-

ideo infinitum seipsum, firmare dicitur: quia ex sua

ratione habet, atque natura firmitatem.Quare (inquies)

non

defertur? ex intrinseca causa, respondebimus, quia

non habet extra se spacium, quia


non habet terminum unde et quo feratur. Seipsum firmat igitur quia ipsum est sibi ratio firmitatis: neque
enim vi, neque natura est alicubi, quia est universum

infinitum est, quia

et ubique.

121

ARTIC. XXIV.

Nobis non est impossibile simul infinitum dicere


corpus, et locum

quemdam

corporibus esse.

RATIO.

Si

non

superficies, sed

nullum corpus, neque

maximum,

sive

sive

spacium quoddam locus

est,

ulla pars corporis illocata erit

minimum,

sive finitum

sit

ipsum,

sive infinitum.

artic. xxv.

secundum quanti-

Infinitum et nos dicimus, cujus

tatem accipientibus semper aliquid accipere extra

Neque abhorremus ab hac

est.

definitione. Infinitum est

cujus nihil est extra: item, cui nihil est extra.

ratio.

Omnium particularium
aliquid est extra: quia in

num quod

influit,et est

finitorumque compositorum

omnibus

est

proprium quod

semper peregrieffluit.

Omnium

particularium aliquid est extra, et sphaera totius e qua


participant, et ideo

quod

vero nihil

neque

niti

est,

in ipsis est, erat extra. Infifuit,

neque

erit extra: et ideo

infinito soli convenit, ut ejus nihil sit extra universaliter,

hoc

est

neque actu, neque potestate.


16

122

ARTIC. XXVI.

Finitum Aristotelis

est

ignotum, falsum,

et

impos-

notum, verum, atque necessarium estinfinitum

sibile:

plurium philosophorum.

RATIO.

Omnia videmus perpetuo ad

aliquid

finiri,

sive sen-

su indicante, sive imaginatione persuadente, sive ratio-

ne argumentante. Et

difficilius est

persequi

bandi terminum omnium, extra quod


corpus, neque

vacuum, neque

hoc enim quomodo

sit

locus,

nunquam

praeceptor Aristoteles , neque alius

(1)

curam

pro-

nullum

est

neque spacium

potuit persuadere
;

et ideo finitum

ipsum, et terminus universalis, est inconveniens, falsus


et impossibilis, ut per alias proprias rationes indicavi-

mus
tum

in dialogis de infinito universo (2).

idest

incompletum, imperfectum, mancum, finem

desi-

non autem negative, quod neque perfecte

dici-

neque imperfecte.

(1) Leggerei meglio col Gfrorer:

deve, a terminum.

II

bilmente in mente

il

(2)

infini-

terminatur, nisi quod est privative infinitum:

derans;
tur,

Nullum

flnitum

Questa menzione

le altre

extra quem, riferendolo, come

si

Bruno, se ha scritto extra quod, aveva proba-

due precedenti

dimostrano che questi

di sopra.

de' dialoghi italiani


de' dialoghi

articoli

De

la

De

Vlnfinito Universo, e

Causa, Principio ed Uno,

furono formolati dal Bruno stesso.

123

ARTIC. XXVII.

Infinitum dicimus non solum ut materiam, sed et ut

actum.
RATIO.

Non est materia infinita


sed ubique actus
est

enim vacuum

cuum

sine aliqua potentia et actu,

alicujusque formae particeps


sine aere vel alio corpore

capias ut spacium, sive ut disterminans;

non

sive va-

non

est

locus sine locato.

CIRCA QUARTUM LIBRUM, UBI DE LOCO.


ARTIC. XXVIII.

Translatio corporum indicat magis locum esse spa-

cium

quam quidcunque

aliud.

Est igitur receptacu-

lum corporum magnitudinem habentium, ad nullam


quatuor causarum reducibile, sed per se quintum causae genus referens.

RATIO.

Propter translationem

lum manifestum

dam

est

locum esse

potentiam obtinere: sed

tentia

quinam

(1) II testo ha:

non sosed et quan-

inquit Aristoteles

aliquid

o Aristoteles

haec po-

(1) esse potest in superflcie potius

quam

qui ha

lo stes-

quinam: deve

so significato, che nelForaziano:

dire

qui

quinam, dove

fit

Moecenas

il


in spacio

124

cur potentiam tendendi ad locum

prohibitum, per superflciem

spacium

dicis potius

suum non
quam per

Individuum secundum latitudinem, mathe-

maticus (inquam) locus tuus, quomodo naturalem

lam vim admittere non nequeat

ul-

quae enim physica

qualitas potest superficiei corporis esse propria, ut trahat, alliciatque

locandum

quinam

(1) tripliciter di-

mensionatum una dimensio continebit?

Illud sane, in

quod transfertur corpus opus est ut capiat id vero


quod capit, spacium est, non superflcies in tali enim
,

loco, qualis est inter

dum

duos

(cuius dimensiones

circulo) locari

non

istos circulos

corpus

soli-

omnes sunt aequales externo

potest.

Quomodo ergo

superficiem,

externo circulo aequalem, sufficere ad loci rationem


facies
rit

Nonne corpus undique

necessario aliud

ab extrema

illa

tius, vel ejus

plenum requinullum corpus esse quod spacium


se ipso

medium

circumferentia, usque ad

cujuscunque partis occupet

to-

Cur enim

Hesiodus citatur rebus faciundis locum, vacuum, spacium, chaosque praeponens, ubi
ristoteles) superficiem
sint, esse

in

non

ille

non tecum

(o

A-

continentem, (quae, nisi corpora

spacium quoddam supposuit,

potest) sed

quo mirabilem illam potentiam prioremque omni-

bus esse oportet: ipsum sane

rum, quodque sine

aliis

alio-

esse posse intelligitur. Proin-

de quod duo corpora non sint simul

una corporis continentis

quo nullum

est, sine

non prohibebit

superficies, sed differens

utrisque debetur spacium.

Hoc neque elementum

quod
est,

neque ex elementis, non enim elementa corporea ha(1) II testo

ha un'altra

volta:

quinam.

bet

non

neque incorporea
sensibile

nem

habet.

125

haud quidem corporea quia


,

haud incorporea

Porro vacuum

est

quia

seu

magnitudi-

spacium

quo sunt corpora magnitudinem habentia

in

sive ele-

menta sive ex elementis constantia percipias. Esse


autem duas dimensionis species, alteras quidem spacii, alteras vero ejus quod in spacio, neque impossibi,

le est,

neque inconveniens, sed maxime necessarium.

Neque est quod locum ad definitam aliquam quatuor


causarum referre cogat Aristoteles cum ipse nobis
cum tempore sextum causae genus constituat, et Pla,

toni
ni,

exemplar addenti, septimum. Nec negamus Zeno-

quod cum locus

ut in quo aliquid

Quae non

sit.

sit

sit, alicubi sit

non autem

est

alicubi,

translata augentur

accedit in

iis

alicubi

quod

in alio

non mutant spa-

cium, sed amplius adsumunt spacium,

tum

enim

si illis

augmen-

quae a solo extrinseco principio, ex-

trinsecus additione facta, maiora fiunt.

artic. xxix.

Loci nimirum continere est

minime autem ter-

minare.
RATIO.

Continere quidem
est principii,
stituit:

loci est

quod tantum

certe tutius dixeris

et
,

terminare autem aljus


corpus locatum con-

tale
illud

cum, esse locatum, quam e contra;

quod terminat

lo-

nisi loci significa-

tionem quis transferat ad vas in quo aqua vel aer


continendus, ejusdem mole atque figura terminetur:

126

aqua

alioqui ideo mihi tantus locus est in aere et in

quia ego tantus sum, et ideo terrae tantus locus est


in coelo sive spacio universi, quia terra tanta est.

quidem

Differentia
est

inter

quia spacium est

nomen

spacium

respectivi: hinc

locum

spacium haec

et

absoluti

locus

nomen

est locus propter locatum, et

locatum majus, spacium majus exigat oportet


si ita

locus

est

potius (1) locatum terminat locum

locatum: locatum enim

spacium ad esse

(2)

locum

cum: quamvis nullum spacium

nullum corpus
porro

ut

est,

est sine eo,

sit

ubique locus, et non alicubi in loco

Zeno

quod
qu^tm

contrahitque
,

tantum lo-

sine corpore, sicut

quod occupet, spacio. Loci

alicubi in spacio

sit

definit

talem locum

et spacii est, ut sit


;

si

bene percipiant

et Aristoteles.

artic. xxx.

Stultum
coactare,

est

cum

locum ad esse materiam vel formam


possit esse, sitque aliud.

RATIO.

Potuit sane Plato dixisse, materiam esse recepta-

culum quoddam,

et

locum quoddam receptaculum

se.Non propterea calumniae locus

(1)

Nel

juxta Ari-

testo potius e ripetuto.

(2) II testo

vi premette
il

erat, ut,

ha adesse

il

Gfrbrer non solo

una virgola, che non e nel

lo lascia tale

testo, e

guasta

il

locato contrae lo spazio ad esser luogo,quel tal luogo

luogo.

es-

quale

ma

senso, ch'e:
,

quel tanto


stotelis

censuram

12

receptaculum

illi

idem

quod

fuerit

materia, et materia idem ac receptaculum.

Porro

si

Plato vel alius quispiam dixerit locum es-

materiam, talem

se

lem

tem

per qualem

et

pars

in

sed rei subjectum propter receptivam faculta-

et quia sicut

materiam oportet, ad quaqua et quae non sit rei

intelligat

eidem loco diversa succedunt cor-

pora, ita diversae formae eidem subjecto permanenti

Cur autem locum ad esse materiam vel formam obliget Aristoteles non satis indicat postquam
in suis cathegoriis locum quantitatis speciem declaravit
et postquam doctor iste negat (1) locum esse
materiam vel formam, cum longe absit ab eo ut sit
pars rei. Determinat tandem esse aliquid, quod neque
similiter.

materia, neque forma, neque compositum quid

sit;

sed

ferme quid logicum, suo more , et nescio quale semi-

mathematicum ubi locum formam quandam

astruit,

quia, uti forma, terminus rei est: oblitus ejus rationis,

non minus
bene quam contra Platonem. Quomodo enim acciden-

quae militat contra seipsum Aristotelem

formae rationem obtinet respectu ejus

talis

inest ut

forma

sit alius,

nempe

quomodo

cui

continentis corporis superficies


erit, si

non

cum

locus est locati forma,

item ad locatum confert, et quid locato


ris

quid

corpo-

contentiideo forma, quia corporis continentis su-

perficies est

(2) Si porro locus

quiore et generaliore, physica


ficatione,

spacium

rei locatae

suum terminum

locus

negat e ripetuto nel

non terminus, sed

et rationali

aequale

magis

est,

antisigni-

habet sane

in spacio, sicut et res, et


testo.

(1)

II

(2)

Nel testo manca Tinterrogativo.

cum

128

re ipsa, cujus locus est: conterminatum item,


rei

terminativum

nusquam

intelligitur.

ARTIC. XXXI.

Totum fluvium non dicimus


cium ipsum potius

medium

in

esse

quo fluvius

locum

quid extra,

illa

sed spa-

Neque sphaerae

est.

aut ultimum locus esse potest

quod implet

sed spacium

et ideo quamvis corpori

non

sit ali-

nihilominus in loco.

erit

RATIO.

Si locus sit spacium, inquit Aristoteles, infinita erunt


ioca, translato

enim aere

et aqua,

omnes. At nobis non inconvenit

idem facerent partes


partes aquae esse in

aqua, sicut in toto: in spacio autem sicut in loco quas

sane finitas sive infinitas accipias


illis

num

finita infinitaque

debebuntur, quae repleant, spacia

Sique velis u-

continuum corpus aliqua ratione indefinitum

cundum partes

accipere,

aqua transfertur,

non urgebo.

et partes

Cum

se-

itaque tota

aquae consequenter transfe-

runtur, non est necessarium quod locus transferatur


et

consequenter

loci sit locus

transferuntur, ita

dum tamen

ut

enim totum

et partes

totum atque partes locum mutant

spacium, quod universi spacii pars

est,

im-

mobile permaneat. Quamvis igitur partes non mutent

locum tamen cum toto mutant, ubi in


aliud spacium transmigrant. Aequivoce sane ad locum,
situm

in

toto,

qui est pars spacii universi, dicitur locus qualis est vas:

quod cum aqua plenum

de loco in loco transferatur,


cum locato

locus

129

transferri dicitur

minus locatum quoddam

est vas

proprie

quam

patet ratio, quare non totum fluvium

autem non

aqua.

Ex

aliusmodi

vel

quidpiam dicimus esse locum, sed spacium in quo


vius

est.

spacium
coelo et

medio

Non coelum

ultimum locus

est.

est

nec

in loco

coeli

sed spacium id

erit,

quod

enim, non quaedam

et ultimo terminatur. Sic

tantum corpora sunt

flu-

quiddam sed
Non inquam medium in

est locus,

quo coelum

in

his

universum corpus

et

et

corporis universi partes, in continuo sunt illocata, quia


in loco illud

nens ipsum
vere locus

sit,

cui

corpus aliquod est extra, conti-

sed quicquid corpus

est,

est, in

loco est. Talis

qui nihil rei est, qui neque major, neque

minor: superficies vero continentis, aliquidalicujus corporis,

quod continere dicetur,

est

quatenus item con-

tinens contento major est certissime. Talis locus est pro-

pter translationem

in translatione

enim non tantum

terminum ad quem, quanto magis spacium


quod deserat, per quod feratur, et in quo sistat et ut
motus sit in loco,longe magisincomparabiliter quaeritur
spacium in quo quid movetur, quam intra quem termioportet esse

Neque tantum per positionem superficiei corporis


continentis, quantum perspacii positionemlocatumponi
necesse est. Talem oportet esse locum immobilem. Ita

nus.

enim

cum

superficies corporis continentis, sicut et contenti,

proprio moveantur subjecto, oportet.

Talem quo-

que esse locum immediate adsistentem locato,

cum

semper inter duas superficies duorum corporum,


quid mediet oportet, ipsum vero est aliud

loci

genus,

quod vacuum interjectum disterminansque dicimus.


17

ali-

130

ARTIC. XXXII.

Minime verum

est,

quod recta movetur magis mu-

quam quod

tare locum,

circulo torqueatur.

RATIO.

Nihil sane mutat

quod

est universi

locum

si

corporis,

quod circulo circa pro-

Idem totius corporis


nec propterea non existimabo

prium centrum movetur,


considerabo spacium

ad universale spacium

referatur.

ipsum totum mutare locum, quia ubi circulus

iste cir-

omnes singulaeque ejus partes


non minus quam si recta moveantur, (A/B) quia quod est spacio A fit in spacio B et
quod in spacio B fit in spacio A. Putare autem quod
tantummodo partes locum mutent, toto in eodem loco
ca centrum movetur,

locum mutant

consistente

accidit

iis

qui

tantum per extrinsecam


intelligunt haec

superficiem et

extremum suae molis

esse in loco

quia uno inconvenienti dato, plura se-

quuntur.
ARTIC. XXXIII. UBI DE V/.CUO.

Cur non idem vacuum, locum, spacium, plenumque


dixerim: neque enim illis adstipulamur qui , ideo quia
aer aliquid

est,

vacuum

esse dicunt.

RATIO.

Vacuum spacium

utpote in quo actu nihil

sit

nos

131

non ponimus, sed spacium certe

modo

aliud corpus necessario

primo ab aere

repleri

natum

in

quo modo

est.

vacuum, spacium

sunt corpora;

vacuum,

mmime

non

sit.

quo

Cum vero

vero, in quo nihil est.

locum dicimus sine corpore, ipsum non re

(1)

mus colorem pomi


pomo,

Hinc no-

vel terminus, in

cum

sed ratione a corporibus sejungimus. Sicut

in

Est enim nobis ens

infinitum, et nihil est, in quo aliquid


bis definitur

unum

contineatur , quodque

citra illud

esse qualitatem

dici-

visibilem

illam

corporeum, tangibile, gustabile,

odorabile, et quicquid aliud, colorem sine subjecto et

concomitantibus accidentibus

non modo vere

sed

etiam verum definimus, neque mentimur, atque (2) si


dicamus, colorem pomi esse sine substantia subjecta,
sapore, et caeteris. Dicentibus item

cium sine corpore,

idest

spacium

vacuum

illud

esse spa-

continens citra

corpus contentum, non accidit sane idem esse vocem,

punctum,

et

vacuum, quia

spacia

illa

non

sunt, in qui-

bus aliquod corpus esse possit.

Non potest sane Aristoteles negare, esse spacium


unum idemque, in quo erat aqua, et modo est cubus:
quod cum neque aer, neque cubus sit, quid erit? quomodo
cuum

definietur
illud

quomodo nominabitur

non dicetur? quod

nisi esset,

quare va-

non haberet

certe corpus ubi alterius corporis loco succedat, neque

locum unde recedens,

alteri

movetur, ubi aliquid aliud


aliud: quia

(1)
(2)

cedat. Nihil

est,

illuc

sed unde cessit aliquid

cubus iniectus in aquam non est in spa-

Questa virgola roanca nel testo e nel Gfrorer; e


II

enim

Gfrorer corregge ae : ed e lo stesso.

ci

va.

quo

cio in

sed

si

est,

132

sed in quo erat aqua, et ubi nihil est

quid aliud esset, ipsum esse non posset. Unde

quanam movetur,

quidquid movetur,

nisi

per vacuum,

aliud est? neque


quo
eniin per vacuum moveri intelligimus, vel in vacuo

utpote per spacium,

esse, in

quod

quo

illic

nihil est

in

neque movetur, ne ipsum quidem,

movetur, ibique

est. Ubi quoque densatio fit


non minus quam ubi translatio

et rarefactio, oportet,
fit,

nihil

partem

parti cedere, et consequenter corpus cor-

pore trudi, in eodem loco; id non est possibile,

nisi sit

spacium a corporibus distinctum, successive

unum

atque alterum recipiens. In spacio vero, in quo nihil


esse videtur, aer certe est, inter

aerem vero atque

pus sensibilius, nihil physice mediare dicimus,

corlicet

mathematice aliquid inter duas diversorum corporum


superficies

dium

semper

nominare

si

alia ratione

Quod sane mecerte poteris, quam

intelligere oporteat.

velis,

non

aliter

vacuum, locum, quod

(1)

non

sit

spatium,

sed spatii terminus. Sitque revera, ubi nullum est corpus,

non tamen spatium, sed

vacuum

appellare libet,

spatii

extremum, quod

si

vacuum corpora disterminans

esse intelligatur, loci, spatii, locatique conterminum.

Dicimus quoque, quod cum aqua migrat

majus subjecta materia spatium

cum

exigit,

in

aerem,

minus vero,

aquam transmutatur aer. Non propterea sequitur interdum alicubi vacuum esse sine corpore, natura
enim ita providet, immo necessario naturaliterfit, (2)
in

quod terra vel

sole,

nunc ad unum

(1) II Gfrorer corregge


ferisce a

(2)

medium.

Iltestoha:s#.

nunc ad alterum

qut, non accorgendosi che

il

quod

si

ri-

133

tropicum accedente, in hisce semper sequalis transmu-

Neque enim

tatio succedat.

obest,

quod plus aeri^

fiat

ex aqua (ut ex vasibus, quae ex mutatione humidi in


spiritum perfringuntur, est manifestum), quia

modica aqua migrat in multum

aeris,

multum

si

hinc

aeris (1)

modicam aquam mutatur, dum vitatur contrariuma contrario.Ad id autemnon oportetcirculumvel


alibi in

motum rectum

definire,

undique enim aucta aqua vel

totum corpus majus minusve redditur.

aere, undique

Non enim minus

tardiusve crescit totus lacus,

subterraneis emergat aqua,


bus, vel e coelo pluat.

tandem idem
quod non

et

Ex

iis

quam

si

omnibus manifestum

vacuum ipsum,

defluat e monti-

esse locum, spatium, plenum,


est aer

si illi

est

vacuum,

sed primurn, cui

vacuum replere convenit. Dicitur plenum, quatenus


habet molem cujus est susceptivum: vacuum, ut sine
illa intelligitur

locus, ut continet.

ARTIC. xxxiv.

Vacuum
tur.

Ipsum

est spatium, in

unum

est

quo

tot corpora continen-

infinitum, cujus partes ibi

tantum

sine corpore esse intelligimus, ubi corpora corporibus

continguntur (2) et alia moventur intra

(1) II testo
testo,

ed

(2) II testo

ma

non

ha

modicum

io accetto la

c'e

ne

acris:

Gfrdrer ha corretto com'e nel

sua correzione.

ha contiguantur:
il

il

alia.

il

Gfrorer corregge continguantur;

verbo contiguo, ne

il

continguo.

II

Bruno avra fog-

giato questo verbo per esprimere la contiguita, che delresto si espri-

me

bene col contingo.

134

RATIO.

Vacuum

est,

a quo corpora recipiuntur, et in quo

corpora continentur: recipiuntur autem ab eo,

dum

eodem

nihil

spatio

semper immobili permanente, (quo

fixius esse potest,) aer vel aliud alii (1) in ipso cedit.Inte-

rim igitur
ante

vacuum

nihil per

ibi nihil extiterit,

ferri intelligitur, quasi

quia aer

est,

ubi nullum aliud

corpus sensibile apparet; qui sane aer ipse esset locus,


ipseque esset vacuum,

si

non moveretur,

si

non cede-

ret corporibus aliis

eodem succedentibus

Porro quia ubi erat

aer, ibi aliud est corpus, ubi

in spatio.

una

non
quod se

aeris pars extiterat, alia convincitur adesse, ideo

ipse est natura loci, spatii, vacui. Hic

torqueat Aristoteles, quod,

magnitudinem, quantum

(2)

aequales. Sicut

vacuo

quali

et loco,

enim

est,

cum cubus tantam habet


habet vacuum, propterea

eaedem sunt dimensiones cubi

quam

non

atque vacui, potius

differt

corpus cubi ab ae-

locatum videlicet a

loco, ita

dimen-

siones corporis a dimensionibus spatii seu vacui diffe-

rant oportet. Neque propterea sequitur, quod eadem ratione quotlibet dimensiones in

eodem erunt

loco: incon-

venit enim simul duplices esse locatorum dimensiones;

dimensiones autem locati atque

loci simul,

compositas-

que quodammodo esse, prorsus est necessarium. Nus(1) II testo ha: alio.
(2)

II

Gfrorer corregge: quantam, mostrando

senso, che e
pa.

II

il

luogo di

di

non intendere

il

cubo ha tanta grandezza, quanto e il vacuo che occuAristotele a cui allude il Bruno, dice appunto cosi:
,

'AXXa lujvxal 6xu6o? Ix l ^ooutov \kifzQoq, oaov xaziyzi xo


xevdv.

135

quam enim tantum corpus


sit

locabitur

nisi

tantundem

(quod ipsum capiat) dimensione spatium. Oportet

locum facere corporibus, praeter


cujusque molem, non enim aliter exceptio et collocatio
fit, nisi in eodem spatio C (quod est quid aliud a duo-

igitur, o Aristoteles,

bus) in quo erat A,


tur, suas

quae sunt

B.

fiat

Cum

enim cubus transfer-

easdem secum habet dimensiones, ibidem


spatii,

perpetuo permanentibus,

in^eodem successive

dum

iis,

infinita

corpora cedant.

sibi

artic. xxxv.

Non igitur ullus


omne enim movetur

motus,

erit

si

non

sit

vacuum,

aut e vacuo, aut ad vacuum, aut

in (1) vacuo.

RATIO.

est,

Nulla necessitate (inquit Aristoteles,

vacuum

locum corpora
quod

si

motus

tum quia (contra Melissum)


plenum, tum quia in motu secuudum

esse oportet:

potest alterari

concedimus

sibi

cedant oportet.

Nos ad

liaec

non oportere esse spatium,


corpore, tale enim vacuum et

et consentimus,

motum

faciat sine

natura respuit, etnos, ulla ratione non cogente, ponere non debemus
sibi

sed

vacuum

esse potest, in quo

cedant, succedantque corpora,

si

spatium idem

revera est, quod jam ab aere occupatum, ab aqua

nunc occupetur, postmodumque ab alio aliquo possit


occupari, ab hisce omnibus distinctuin consequenter.

(1)

II

testo

ha

in ex:

il

Gfrorer pure.

136

Necesse est enim aliud quid vere esse a

spatium, in quo aer mihi,

me

et ab

aere

ego aeri vicissim ce-

et

dimus.

Quod item

inquit Aristoteles oportere

motum

in tempore, et ideo, ut

motus

oportet, cui mire obstat

vacuum, quia nulla

portio velocitatis inter

id,

sit,

esse

temporalem esse
est pro-

quod per plenum movetur,

quod per vacuum; istud sane nobis non obest, quia


non tale ponimus vacuum, quale alicubi vel aliquanet

diu immoretur sine contento aliquo corpore. Nihilomi-

nus tarnen

etsi illud

temporalem.

sit,

non

Non necessarium

tollit

est

motum

propterea

moveri in

instanti,

quod movetur per vacuum. Oportet enim etiam spatium non esse indivisibile, neque corpus quod movetur: ubi vero spatium est corpus divisibile, licet nulla
sit

ex parte medii resistentia, quid necesse est

in instanti fieri

Si

motum

enim ponatur quod ego per lineam

AB moveri debeam

a termino

A ad

terminum B,

inter

quos terminos neque aer neque aliud corpus intermediet,

nunquid non propter molem meam atque distantiae

B, quae est 50passuum, nihilominus mihi conficiendi

erunt 50 passus,

quamvis

quam

aere mediante

Procul dubio,

velocitatis differentia soleat accedere etiam

a dividendo medio luto, aqua,vel aere, nihilominus

men aliae

ta-

tarditatis velocitatisque rationes reliquuntur;

oportet enim successive alternatimque passus exten-

dere

et successive pars

mino, moveatur per

quodam

post partem recedat a ter-

medium

et attingat

terminnm,

et

ordine distantiae partes, etsi nihil contineant,

Neque propterea accidit, ut aliquid per


nihilum moveatur: vacuum enimnon estabsolute nihil,

pertranseat.

137

sed nihil eorum, quae nioventur; est

tium locus

necessarium

et

tamen verum spaomnium receptaculum,

quod non minus debet esse verum


stoteli,

ut in

eo

sibi

necessarium Ari-

et

quam

diversa cedant corpora,

eidem materiae necessario verissimeque esse oportet,

eodem diversae recipiantur formac

in

subjecto.

Qua-

tuor igitur nobis in genere sunt velocitatis tarditatis-

quc rationes: aut quia medii

enim atquc

fert (1), facilius

aqua

aut

quia

ct spatii

citius

fert

aut differt terminus ad

quem

est

ditfert

locum

motus

dii-

quam

cedit aer,

ipsum quod fertur

velocius fertur, quod magis valet sibi


re

dimensio

quia
aperi-

sicut dif-

terminus minus naturalis a magis naturali, et na-

turalis a praeternaturali,

ad quos majori vel minori

sponte vel violentia feratur. In his omnibus, quod ad

motuiu spectat, vacuum

non motum
tantum

nihil

vel quietem sed

conducere videtur, cui

locum

et

continentiam

Ut enim materia aequaliter


ad omnium ibrmarum receptionem, ita spa-

est administrare.

se liabet

cium ad omnium locandorum continentiam


ter;

indifferen-

quae (2) quidem propria natura hinc indeque hac

illacque hucillucque

versum definitemoveri

Quatenus aliquid feratur per

id,

contingat.

quod erat plenum,

tamen per id, quod est plenum: et id, quod


movetur in orbe, movetur sane in spatio, in quo nihil,
quod vero movetur motu recto. opus est, ut aliud illi
non

(1)

fertur

11

Gfrorer aggiunge qui

testo, ch'io

1-e

seguenti parole, che

mancano

cum quam multum

aut quia, quod est in medio et ceclere debet, est

differens .
(2)

II

nel

ho sotfocchio: velocins enim transitur spatium modi-

Gfrorer corregge

qua.
18

cedat. In

iis

138

non
virtutem acquiri a me-

itidem, quae pelluntur vohmtarie, et

cum ratione, (1) dicit Aristoteles


aere, vel alio, cum potius ab

dio

eo impediantur

sed

ipsum, quod fertur, innatam vel impressam habet virtutem, qua ad illam loci differentiam, ad

tandiu

pellit:

pelli-

quae virtus impressa quandiu durat

feratur,

tur,

quam

ut ubi quis pilam

vitati proportionale impressit;

sursum

jaciat,

le-

illi

ad cujus certe lationis

medium, quamvis ad lationem

differentiam nihil facit

simpliciter sit necessarium, quia, nisi sit spatium, per

quod

Non tamen

feratur, nulla latio esse potest.

ejus est definire propter quid

quod movebitur

ideo

stabit

alicubi.

Ex hoc

quod vacuum nullam habet

igitur,

non necesse

tiam,

est

corpora

in

vacuo quiescere, ut

motu

videtur Aristoteli, sed per vacuum, vel a


naturaliter vel alia ratione indito

vacui non

est,

ut

natum

sibi

non impediri, quia

determinet, sed ut

sit illud,

quod aliud quiescat, vel moveatur, vel

in quo, vel per

ut

motum

differen-

est se habere, (2) per se

ipsum

vel ad alia

Immo tale naturaliter oportet esse spatium, quale cum nullam ad motum differentiam habeat, vel faciat, non magis faveat una, quam alia ratione motis: non magis iis, quae moventur, quam iis,
sese habeat.

quae quiescunt;
ter

et ideo spatium,

moveantur, potius debet

quod

aliudve,

(1)

II

vacuumquam

vel cedere debeat.

Gfrorer sopprime questa virgola e Y

della frase, e legge

scontrato
(2) II

resistat,

per quod res naturali-

intelligi

il

non cum ratione

ei, ch'

Sed decet
e a principio

dicit Aristoteles .

testo di Aristotele, e la correzione e giusta.

Gfrorer sopprime questa virgola.

aer

Ho

ri-

quo haec mutuo

esse, in

cuum non

tollit

139

atque cedant. Va-

resistant,

proportionalitatem motus, licet cnira

tollatur ratio velocitatis,

quae est ab obsistente, rema-

net tamen ratio quae est a cliversitate terminorum, ut

sursum

deorsum, ratio item, quae est a qualitate

ea quoque, quae est a mole mobilis, ea tandem,

spatii,

quae

et

est a virtute pellentis extrinseci vel intrinseci:

medium

igitur

nec

est,

nec esse potest velocitatis

tardi-

Tandem qualecunque et quodcunque sit


medium, per quod res ferantur, contra rationem videtur quod dicitur ab Aristotele, mobile a medio habere
tatisque ratio.

quod moveatur, cum per medium


descendant

et

quaquaversum

alia ascendant, alia

deferri

videmus haec

quidem et illa tunc nuncque tardius, illa vero et


nunc tuncque velocius; in quibus, quamvis quod
in medio, (quod Aristoteli

magis, aliquando minus

medium

resistit,

est

dicitur) aliquando

impurior

ut aqua

magis quam purior, haecque magis quam

quam tamen medium per

ista

sese habere vim,

aer,

qua

nun-

pellat,

ostendi poterit.

ARTIC. xxxvi.

Vacui non solum continere, sed


et ideo

ipsum locum

corpus

est,

dam

et disterminare est:

sine corpore, vel spatium, in

esse dicimus, neque alia

ratione,

locum atque vacuum

quam

quo

levi qua-

differre sentimus.

RATIO.

Vacuum certe

etiam oportet esse, quod disterminet:

14

quod(l) enim tellurem ab aere

nuum, nunquid

discernit,

ne

tellus ac telluris superficies?

sint conti-

aerne an

Nonne disterminans aliud ab iis esse


oportet? Ibi igitur ponimus vacuum sine corpore, nbi
corpora corporibus contiguantur. Ibi vacuum non est sic

aeris superficies?

mathematice spatiuminterjectum, quia


necessario, et inter utriusque

pora
si

est inter

superficiempositum;

enim duo corpora sunt contigua, quae

sisve motibus moventur, vel

oppositis diver-

quorum alterum movetur,

movet, vel alterum quiescit, non

alterum

communem

duo cor-

est

quod

habeant superficiem, sed inter utriusque

proprias, aliquod spatium, vel spatii terminus esse debet,

quod qualecunque

inscribi

non

rum: haud
screta,

unitas

cuum

poterit,

aliter

si

sit, aliter,

neutrum
sit

vacui nomine,

esse potest extremo-

quam, ubi unitas

intermedium aliquod
sit,

quam

est a dualitate di-

opus

est,

quod neque

neque dualitas, neque numerus; ut igitur va-

rationaliter est in numeris, atque mathematicis,

ita realiter intelligatur in physicis

disterminans.

Non

medium contiguorum
corporum: si enim esset spatium, haberet extremum distinctum ab extremo duorum corporum; et forte opordatur vacuum, (2) spatium, sed

teret

adhuc quaerere ininfinitum, quid mediet

inter illa

extrema, ubi vacuum est locus secundum aliam ratio-

nem, quia

est locus, qui continet,

et est locus,

qui

terminat.

Vacuum

vero spatium, in quo corpora continentur,

(1) II Gfrorer corregge


(2)

che

il

quid.

Sopprimerei questa virgola, ch'e nel testo, e nel Gfrorer, per-

Bruno qui parla clello spazio vuoto, una volta come intervallo,
come contenente; come si scorge dal perioclo seguente.

un'altra

unum

est

infinitum, cujus partes alicubi sine corpore

esse intelligantur,

contigua, ut
ita

141

nempe

ubi

corpora corporibus sunt

unum continuum

tamen nocesse

est,

ramque contentam,
igitur quanivis

facere

non videantur;

inter vere continentem, sphae-

aliquid extet

vacuum

interniedium. Hinc

in universo sit

unum

conti-

nuum, propter corporum distinctionem habeat, quod


in insitum et comprehendens distinguatur; quemadmo-

dum quamvis ima continua lux, quae


est, eam tamen, quae in aqua est, ab
est,

in

aquaetinaere

ea,

quae in aere

dicimus terminari, tanquam a corpore, et a quo*

dam

inter

utrumque corpus medio, tanquamab extre-

mo. Hinc certe continentiae dimensionum specifica diversitas


est,

non

obsistit,

quia, ut in alio articulo dictum

dimensiones vacui ad corporis dimensiones collo-

candas non sunt incompossibiles, sed sunt adeo necessariae, ut nullae aliae sine aliis esse possint,

quae

si-

cut dimensiones spatii minores corpus minus, majores

corpus majus recipiunt

ita et

nullae nullum. Mitto,

quod non solum dimensiones vacui


stantia est,
liaec

bus,

neque accidens,

si

quod neque sub-

peripatetice significent

nomina) concurrunt cum corporis dimensioniquod

est substantia

quaedam;

(1) et

cum dimen-

sionibus lucis, vel coloris alicujus, quae dimensiones


corporis

non

luci,

diaphani adaequant,

dimensiones

illas

sed corpori illuminato proprias dicendo per-

sisterent Peripatetici: sed


(1)

licet

nosinterim non urgebimus.

Gfrorer aggiunge qui un scd.

14^

ARTIC. XXXVII.

Vacuum tum separatum quid a corporibus, tum


ipsis imbibitum, tum unum continuum clicere non formidamus:

id

enim necesse

est.

RATIO.

Non

ita

vacuum corporibus insitum

dicimus, ut ex

pleno et vacuo corpora componantur, (quamvis forte

bene dictum

sit

apud

usurpant) sed quia,


teat, et spatii

eos, qui vacui

cum omne

quent, ut

aere

corpus collocari opor-

dimensiones, quae ipsum excipiant, ex-

quirat, oportet ut spatii dimensiones

mensionibus

nomen pro

harum

continuitas

quasi correlative

mutuo

cet physice vere

realiterque

corporibus non

est,

cum

corporis di-

respondeant, et se invicem adae-

sibi ita

cum

illarum continuitate

se ponant.
sit

Vacuum

igitur

li-

separatum, tamen a

sed ratione dictitante concipitur.

Concipitur autem per analogiam corporum eodem in


spatio succedentium. Sic materia Aristoteli logice concipitur,

sine

logice

forma

ulla,

tamen

quid est non intelligitur

per cujus analogiam cognoscitur.

Intelligitur ergo

vel quatenus

ipsa

vacuum

naturam

vel quatenus ipsis

a corporibus separatum,

refert a corporibus distinctam.

adeorum

distinctionem interjicitur.

Corporibus item dicitur insertum, imbibitum, insitum,

ob dimensionum ejus

cum

illorum dimensionibus con-

cursum. Continuum tandem

unum

infinitum dicitur,

quatenus, citra habitudinem ad particularia,

unum

est

143

omnia recipiens, continens, terminans, comprehendens,


aliud ab universo, a particularium mole, etparticula-

rium terminus, diversas suscipiens denominationos.

Quod tandem ad totam hanc materiam spectat, occulere nihil visus

ripateticus,

catam

est super

hoc negotio Simplicius Pe-

magis quam suus princeps, qui post

Aristotelis intentionem, melius

tandem

explidefi-

vacuumquidem per se spatium et corporum quoddam receptamhmi, quod etiam habet apniens, inquit:

titudinem ob diversas ipsorum differentias, forte non-

Etenim in raris et densis


oportet esse quendam locum et intervallum , aliud a
corporibus, qtcod quidem comprehendit rarum. Non
durn ex

dictis

sublatum

est.

enim a corpore proximo

fit,

sed in ipso intervallo, a

quo corpus proximum imjndsum. vel densum

excessit.

omne corpore
privatum intervallum confutare, nam vacuumhoc actu,
Videtur etiam Plato

vacuum

revera, et

quod evertat coniinuationem,


intercidat,

ut

prorsus non

est,

et

consensum universi

neque quicquam confert,

sit.

UBI DE

TEMPORE

AUTIC. XXXVIII.

Tempus, quod

est

mensura motus, non

sed inastris, et primus

non

est alibi,

quam

ille

est in coelo,

motus, quem concipimus,

in terra subjective.

RATIO.

Si

tempus ponatur nobis, ut Aristoteli,mensura mo-

144

non propterea ponetur

tus,

motus

subjective

ille,

in

coelo,

cujus non est

quo omnia tempora

metiri dicuntur, sed certe in astro;

si

et

motus

quippe motus

quo omnia velocissimo raptu circa terram exa-

ille,

gitari videntur, in terra subjective re vera comperiatur, tot

sane erunt in universo tempora, quot sunt

et astra.

Neque enim

dem

si

unum

potest esse tale

omnium motuum mensura

ut

so,

in univer-

existat: quandoqui-

nos essemus in alioastro,apertissime constaret

brevissimum

motum omnium

esse alium

cut in luna constat alium esse

dierum spatio

octo

et viginti

cipit,

quod hoc astrum,

ab

isto, si-

motum diurnum,

ubi

sua superficie

re-

in

spatio viginti quatuor

tellus,

horarum. Proinde cum tempus ut quid fluens imaginetur,

ipsum continue regulatissimeque

oportet

fluens intelligere: at
lius

quinam motus iste diurnus ilmotus super linea


diurnus neque aequalis? si non

potest esse mensura, quando

aequinoctiali

non

sit

aequaliter per regulatos duos alios

motus

quorum

nonae spbaerae

alter dicitur octavae, alter

dicitur proprius,

tum

unde

et irregulate

circuitus

producatur

duas partes aequales accipies

tum

ille

At

in

exorbitet,

regularitei

motu

illo

ubi duos fingeres

quas

mo-

An si provideas dividendo hanc


mensuram unam, motum unum et distinguendo in
tus (1) proportionales?

duobus

circulis

aliquid

promovebis

meridiano videlicet
,

ut

tandem

certa

unius vel alterius circuli habeatur

Porro revera omnes

(1) 11 testo

ha: motur.

circuli

et aequinoctiali.

lex

partium

qui videntur

ej

ve-

145

non sunt

rificantur in coelo per nostros astronomos,


nisi

usurpato nomine

culi

canones judicari possunt. Regula igitur motus

circuli,

neque

per

fideliter

diurni, sive a sole capitur solo, sive a terrae

motu, sive ab utroque, sive ab

non
et

si

tantum

sive ab aliis cir-

neque esse potest geome-

cuitibus, nulla cst prorsus,

trica:

liis,

cir-

quippe regulariter dividere lineam belicam

est possibile, et

motus supra ea aequalis omnino

quonam

exacte ad rationem, non est naturalis:

igi-

tur pacto se commetiri poterunt motus atque tempus?


ubi

enim

sibi

aequum, quod aliorum aequalitatem

est ista temporalis

tatem judicet
tur

omnium

mensura

ubi est illud

et inaequali-

Quia primus motus Aristoteli habeba-

regulatissimus

utpote cui motus octa-

vae sphaerae hic singularis esset primus, ideo ex ipso


capta est ratio temporis et mensurae durationis

nium: at quid nunc diceret,


ret,

diurnique motus

si

alios

motus comperi-

mensuram millegeminis

latisque commotionibus turbari videret

ad quot et quanta errata unius

praesumtio

hominem istum

cadunt sex

illae rationes,

asserebatur,

tanquam per ipsum

tio successiva,

2 quia

sit

quia

Jam

coeli

tempus

mensuretur dura-

maxime famosus, 3
sit

vides,

quomodo

adegerit! Ecce

irregu-

ignorantia atque

quibus motus

omnibus communis, 4 quia


primus omnium,

rei

om-

sit invariabilis,

quia

5 quia

sit
sit

minimus, utpote velocis-

Postquam de ratione mensurae est 1 ut agnoscatur per ipsam (1) alterum quantum est, 2 ut sit
simus.

cum mensurato

unius generis

(1) II testo

ha

aut simpliciter aut per

tpsa.

19


easdem conditiones,

146

(1) alterum, vel

longitudinem, vel successionem


ut

sit

nota,

immo

utrumque habeat

vel intensionem;

notior, utpote per

quam

alia inno-

eadem ne deceptionem causet


ut nihil sit, quod hanc
in judicio; 5 ut sit minima
mensuram subterfugiat, minima autem non simpliciter,
sed secundum sensum.
4

tescant;

ut perstet

artic. xxxix.

quam tempus
motum novimus du-

Potius motus est mensura temporis,

mensura

motus: verius enim per

rationem,

quam

e contra:

mensurari contingat

se

mensura motus
temporis

erit

quamvis enim haec mutuo

nunquam quoddam tempus


quidam motus mensura

ni prius

extiterit.

RATIO.

Cum

tempus

cet absolute

sit

duratio quaedam, quae quidem

mente capi

possit et deiiniri,

bus absoluta non invenitur

tamen a

li-

re-

quia relative ad durans

et durantis dicitur. Sicut igitur locus unus, infinitum

unum,

nito esse oportet, ita


ratio,

Et

commune pro universo infiunum tempus commune, una du-

infinitum spatium

nec finem neque principium ullum recognoscens.

veluti sub

infinita

uno

infinito spatio,

continuo,

communi

particularium loca, propriaque spatia intelli-

guntur, quae singulis quibusque quadrant: ita sub com-

(1)

Nel

testo

manca

la virgola: nel

Gfrorer pure.

147 muni ima onmium


tiones atque

duratione, diversis diversae dura-

tempora appropriantur. Differunt autem

duratio atque spatium, quia undique, in generali, et


particulari,

spatium immobile manens, tempus vero

velocissime fluens intelligitur in

moventur, tardius in

me

in

iis

iis,

quae nullam suscipiunt alterationem,

immensum

licet

consequenter durare intelligun-

et

dum tamen

tempus dicimus;

salem,

si

collocare
ea quidem
qua non eorum, quae moventur modo, sed et

omnium, quae sunt


tur,

quao citissime

quae aegrius mutantur, mini-

quae horum sub tempore


ratione,

iis,

sicut

locum univer-

spatium, ita et tempus universale

aeternitatem dicimus. Sub una igitur duratione alia

di-

horum

cuntur aeterna,

alia simpliciter temporalia, et

alia maioris, alia

minoris aetatis, et in his accidit menti

accipere tempus,tum ut

mensuram tum ut mensuratum;

dumvicissim tum quantitatem durationis per motum,

tum motus quantitatem per durationem inquirimus: interim tamen nunquam tempus est mensura motus, nisi
ipsum prius ut motus
semper tempus

(1) definitum capiatur.

Immo

alicujus revolutionis quantitas est, et

propterea magis, atque per se, motus est temporis

mensura, minus autem, atque per accidens, tempus est

mensura motus:

tandem,ut verius dicamus non mo-

ita

motum, quam motum metiri per tempus;


dum postquam motus quandam durationem pro mensura accepimus, per ipsum alias motus durationes exafcum (2)per

minamus.

Ex quo

constat, nos certe cognoseere de

tempore per motum potius, quam de motu per tempus.


(1) II Gfrorer corregge
(2) Cosi

ha

il

testo ed

motu.
il

Gfrorer: io leggerei:

tempus per motum.

Et

148

certe, ubi videt Aristoteles

exemplo eorum septem,

qui Sardibus (1) apud heroas dormierunt, quod nulla


est perceptio temporis,

ob id quia nulla est perceptio

motus, debebat poteratve concludere,

motum esse

tem-

mensuram, potius quam tempus motus.

poris

ARTIC. XL.

Nibilominus tempus esse dicimus,

si

omnia quieve-

Propterea non tempus sed temporis cognitionem

rint.

motui alligare debuit Aristoteles.

RATIO.

Certe

motus non

si

le diceretur,

eademque

esset et mutatio, nihil tempora-

omnium tempus, una


quae aeternitas dicitur: immo tem-

idem unumque

duratio,

pus quod est

esset

cujusque rei aetas, (2) nullum esset.

Esse igitur temporisjuxta suas speciespendeta motu.

Jam

omnia quiescere, accidetne propterea haec non durare ? immo durant, una eademque
omnia duratione durant. Sed nullo existente motu,
si

accidat

motus

nulla durationis ejus erit mensura. Erit igitur

mensura temporis, seu durationis omnino

in

iis,

quae

certam definitamque durationem admittunt, sed revera

cum placuit
accipere tempus mensuram motus, tempus motum diur-

magnaex

(1)

II

parte id olfecit Aristoteles, cui

testo

ha: Sardis:

il

Gfrorer corregge Sardibus

il

Bruno

par che abbia voluto conservare la forma greca del testo aristotelico,

che dice: sv SapooT.

(2) II testo ha: aeta.


num

esse voluit, et ideo

non accepit durationis speciem

secundum

absolute, sed

149

esse ad

quandam

motiis spe-

ciem contractum. Si nusquam igitur fuisset motus,

di-

versae non essent durationis species, sed una, et sine

nomine (quod a
*

differentia originem habet) aeternitas.

Sed siponantur omnia quiescere, curnumerus temporis

a numero motusahsolvi nequeat, ego non satis vi-

dere possum, nisi pro principio


gniflcatio

omnino

coarctata

sit,

haheam

ut temporis

si-

legi illius peripateticae definitionis

quam (ut fieri dehet) temporis ratum respective capiatur, ut tum uno

potius

tum absolute
tum alio modo sit; ex

tio

iis

autemmodistempus non mo-

motum numerans, atque mensurans, sed ut per


motum mensuratum numeratumque capiatur. Quod
autem ad quietem attinet, et hanc per motum mendo ut

surari dicimus

atque tempus; quod

si

omnia

quie-

non propterea desinet tempus esse durationis


mensura, quia una erit omnium duratio, una quies.

verint,

Unde

sicut rehus motis, unius

tumjudicamus,
quietem, et

ita

motum

per alterius

omnium

tunc unius quietem per

omnium

mo-

quietem per unius quietem

(nisi

inaequalitatem de ratione temporis esse velis atque

mensurae,) tempus judicahit: quandoquidem mensura


duplex
tius,

alia,

est,

ut

cum

dies

quae sumitur a parte respectu to-

mensuratur per horam,

alia

sumitar a toto ad totum, et haec duplex


quata videlicet, ut uhi toto pondere

que lihrarum, ponderamus ponderahile

brarum, vel
ni

cum

illi

adae-

est quin-

totidem

li-

ulna ligni mensuramus ulnam pan-

et proportionalis,

terrae

est:

quod

quae

ut

cum gradu

coelesti

correspondentem mensuramus.

gradum


Haec omnia

150

ita definita

durationis speciem

de tempore, ubi ipsum non

sed ipsam durationem credimus

unde tempus perpetuum aeternitas


est,

est,

secundum species innumerabiles. Si

finitum aetas

cui vero libeat,

tempus pro mobilium duratione usurpare, non

infitia-

dummodo interim, hoc


non impediatur a contemplatione plurium, quae modo

bimur,

habito pro principio,

aliasquetetigimus etdeterminavimus.

temporis cognitio motui alligata

quam

sufficit

feliciter,

mensura motus

fingive,

quam

est,

non potest

mon-

nobis,

locum: quia tempus, quod aequalis

strasse
tholica

et

sit,

inde constare potest; hic enim

Quam bene etiam

et

ca-

aliter percipi,

per motuim sive naturaliter a circui-

tione solis, vel lunae, vel alterius astri, sive artificialiter

a fluxu aquae

vel

pulveris

punctorum, de quibus nullum non


et

vel

conversione

sensibiliter ab alio

concipimus. Et pro satis

a se ipso varium non

comperto habemus, nusquam motus quantitati

et

fi-j

gurae geometrice aequali, physice aequalem motum,

molem, atque figuram respondere.

CIRCA QUINTUM LIBRUM.


ARTIC. XLI.

Quidquid in quinto
in species, de

motuum

libro

ubi de divisione motus

motus unitate atque

pluralitate, de

atque quietum contrarietate habetur, post-

praedicamentale, logicumque est, minime quidem physicum.

151

RATIO.

Quis considerationes

quibus totus quintus

illas,

li-

ber physici auditus expenditur, logicas esse ignorat,


praeter

eum

qui inter naturales et rationales consi-

derationes distinguere nequeat

Talia quoque logica

sunt ratiocinia, qualia, quid ad physicam conferre

comtemplationem, nihil certe

possint, vel boni addere

video:

judicaremque prorsus haec

meum

hoc negotium

futilia

siquidem

otio indignius esse judicarem,

deque ingeniis, quibus

talia

sunt curae,

curandum

non censebo.

CIRCA SEXTUM LIBRUM.


ARTIC. XLII.

Nunquam

physico propositio vera

(quodcunqne
ni; sicut et

sit

illud)

quod

est,

continuum

ex indivisibilibus non compo-

indivisibile

moveri nequeat.

(vi-

de 32, 86.)
RATIO.

Priusquam Aristoteles supponeret, continuum

in

infinitum esse divisibile, dividique in semper divisibilia,

indicare debuisset,

aequaliter

globus

sit

sint iuaequalia,

qualia.

cum

divisibile

cum hoc pomo

quomodo totum universum

terra ista, et totus iste

quomodo haec

licet finita

per divisionem in infinitum sunt ae-

Sive enim aequales, sive proportionales par-

152

tes intelligas, in quas fiat divisio,

acceptum de majori
cipi poterit

semper

ei

quod

est

in infinitum divisibili, aequale ac-

de in infinitum

divisibili

minori: quia par-

tes quas semel accepisti a majori majores, acceptis ite-

rum

atque iterum a minori mole minoribus, (1) adae-

quabuntur necessario. Quod


que

actu aequale

est

si

ita,

cur non utrum-

totum? Quomodo non omnia

continua aequalia non sunt,

ad aequales tandem

si

constituendas magnitudines, per proportionales saltem


partes devenire possunt ? cur non aequale actu est

magno

in utroque, puta in

partes

elici

et parvo,

si ita intinitae

ex uno ut ex alio?

possunt

quomodo

aequalia sunt in potentia, actu vero inaequalia


aequalis ista potentia aequale aliquid

in

quo fun-

quodque aequalem constituat actum, non

detur,

quomodo

gnoscit?

cur

co-

finita inaequalia sunt, infinita ae-

qualia? Dicis aequalia in potentia: at quis est actus

hujus potentiae? dicis nullum: at quaenam est baec


potentia, cujus nullus est actus? Dicis

boc

ferre po-

tentiam mathematicam, minime vero physicam: at cur


in infinitum divisibile accipis (2)

cum nusquam

physicis,

quantum physicum

in

natura neque natu^alis ratio

in infinitum dividendo progrediantur, sed in quibus-

dam

minutis sistat oportet? Mitto quod neque matheGfrorer divide con una virgola cosi

(1) II

strando

di

noribus:

non intendere

il

testo

non

lia

il

ne

una massa piu grande,

volte da
(2) II

una massa

piii

mole, minoribus: mo-

la virgola del Gfrorer,

parmi poi questo. Nella divisione


sola da

senso. Io ho trasposto la virgola

si

le parti

dopo mi-

ne la mia.

II

senso

maggiori, prese una volta

agguagliano

alle minori, prese piu

piccola.

Gfrorer frappone qui una virgola che non e nel testo, senza

accorgersi che

quantum

sta per quantita, ed e oggetto di accij)is.

153

matici accipiunt infinitam sempliciter lineam, cujus


nullus usus esse potest, sed
accipiunt, quia

illis

secundum quid

infinitam

infinitum est quantumcunque, et

quod non definitae sumitur quantitatis, quatenus

semper amplius acciperc

post acceptum

nodo,

cum

AB

linea

lplum in infinitum
it

illi

duplo major

divisibilis

non

liceat.

linea

sit

erit?

si

in

illis

Quo-

D, per

puncto

aequalis, et aequaliter in infinitum divisibilis

A
B

D
duplex, quia lineae magnitudo

Ibi sidivisibilitas est

cur infinitas partium non

est duplex,

erit

consequenter infinitum, quodest in linea A,

duplex, et

duplum

sit

ad infinitum quod est in linea B, et infinitum in


(sive in potentia

dietas infiniti in

sive in actu, nihil differt)

sit

me-

A? Quomodo unum infinitum

est

ma-

sit,

jus alio in potentia vel in actu? an infinitae partes

unius sunt majores


(ut diximus)

cum

minori, tot certe


ut

partibus alterius? Atqui

infinitis

liceat

quotcunque accipere partes a

tandem

licebit accipere et duplicare,

semper partes majorcs adaequare

enim lineae

AB

possint. Partes

bis divisae in partes aequales,

aequales partibus lineae

BD

semel divisae

ta et infinities divisibilis (1).

Non

sunt

et in infini-

differt si toties

vel

utrumque
majus vel mi-

quoties fiat divisio. Porro licet aequaliter


sit

quia in infinito non est

divisibiie,

nus, et infiniti digiti


finitae

non sunt minus, quam sunt

in-

parasangae: stabit tamen semper verum, quod

(1) II testo

ha

divisibili.

20

154

quam
illa, quam

duplo sunt plures partes aequales in linea A,

in linea

unde an in plura

ista linea, et duplo

rint aliL

majorem obtineat potentiam,

Tandem cur non

consequenter

nitum

judicat Aristoteles,

semper

linea divisibilis sit in


et

divisibilis sit

propterea

quod cum

divisibilia in infinitum,

adhuc

in infinito sint infinita

divisibilia,

vide-

in infi-

non remanere locum,

illi

quare in primo pbysicorum tam strenue urgeat adversus Anaxagoram^ ut ex cujus sententia consequatur, in infinito esse infinita infinities

Cur non

grediemur, ubi in

infinifca infinities

quam linea, et
quam superficies ?

superficies,

plura,

et infinities (1) ultra infinities infinita pro-

corpus

plura divisibilis est

infinities

in infinita

Aliud sane est magnitudo

mathematice , aliud magnitudo physice sumpta. Est

autem naturae
dam, quod
in

ipsum

dividenti terminus

videlicet in plura alia

mathesis citra praxin (2)

tum contemplationem
re, faciat

per

velit infinite divisibile

est

et

tan-

adsume-

illas

ultimo minimas

ad quas nullum artificium instrupossit;

quam,

ultra

nullus actus naturae neque alterius causae pro-

egregie non physicorum


ludat ingenium

Ex

corpus componitur

(2)

ad

aliquo propius accedere

grediatur, quid rationis est

(1)

ratio

ad arbitrium. Facit certe natura divisionem,

partes devenire

cum

cum

dividitur,

omnem et usum ad vanam

quam consentaneum

mento

non

quod etiamsi

facta fuerit divisio;

quod-

indivisibile

II
II

paxim.

quod tam

subtiliter et

more sed mathematicorum

minimis

illis

due

volte.

omne

corporibus

corpus inquam sensibile

testo ripete infinities


testo ha:

quod


in riiinima illa

cuni

155

fuerit

resolutum, nullam

retinere potest compositi speciem

illa

enim prima

ex quibus omnia conflantur corpora,

sunt,

propriissima fiunt

omnium

iis

dinatis,

in

os

iis

nullain

os,

habet formam: caro nullam carnis:

speciem lapis

lapidis

lapis et caro

et

quae

corporaliter subsistentium

materia. In eas partes resolutum

sed ex

certe

non

ossis

nullam

differunt,

diversimode compositis, compactis et or-

caro, lapis

os et caetera fiunt diversa.

Ex

horum duo est diviex horum quatuor compactum in quatuor ho-

liorum duobus compositum in


sibile,

rum

est divisibile.

Et

necessarium

ita

viduum additum individuo

faciat

est,

ut indi-

majus, quia indi-

vidua corpora physica sunt, non vanae mathemati-

corum

species.

ARTIC. XLIII.

Minime omnium fcempus a motu continuitatem habere dixerim, vel a magnitudine, quoadusque id
lius

probaverit Aristoteles;

nusquam vero

me-

illud ipsi (1)

concesserim, quod ait esse manifestum, et magnitu-

dinem a tempore continuitatem obtinere, quia magnitudinis et temporis


17.

eaedem

sint divisiones.

(vide

37.)

RATIO.

Si cessante
illo

(1)

motu non

desinit labi

continuitatem habebit

II

testo Iia

sibi.

tempus, cur ab

cum tempus mensuret

156

omnem motum, nulli certe motui alligabitur. Immo dum


nullus motus comperiatur

nec probetur continuus re-

non tamen propterea durationem ipsam, tem-

gulariter,

pusve ipsum irregulariter continuum dicemus. Si item

omnia ad hoc spatium quiescere


propterea
essetve

illa

hora non

momentum.

tur per se

illi

tempus, videbi-

continuitatem convenire
est;

quia per se

quod autem mensuret motum

mensuretur a motu, mensuret magnitudinem

magnitudine mensuretur, accidit

quoddam

est, et

quod habet per

extraneum.
se,

illi,

ego non

et a

adventitium

Jam quomodo

illi

ratio ejus

quodammodo pendeat ab

respicit per accidens,

non

intelligantur,

a semisse, et a puncto,

Si rite deflniatur

quantum continuum
et

differet

eo,

quod

satis video.

ARTIC. XLIV.

Licet tempus et magnitudinem infinita concesserim

atque ponam: non tamen ideo isthaec eodem pacto in

magnitudine,atque tempore dixerim reperiri. (vide 81.)

RATIO.

Quomodo item

eodem pacto sit in tempore


nisi quia utrumque continuum quoddam est, et utrumque mihi (non Aristoteli)
immensum; an propter illam mathematicam in infinitum divisibilitatem ? Porro tempus Aristoteli esse de-

et

infinitas

magnitudine, non capio,

bet divisibile in infinitas partes aequales, quia aeter-

num

est^

magnitudo autem, quae convexo

natur, divisibilis est in

illas

coeli termi-

proportionales et imagi-

157

Tempus inquam physice, realiter et vere est


ihfinitum, magnitudo autem geometrice etyarie. Temnarias.

pori item

ultra

infinitas

partem

phantasia

est in praxi,

licet accipere,

infiniti

quia semper partem

magnitudini vero est

in

continui in semper divisibilia divi-

sihilis.

CIRCA SEPTIMUM LIBRUM


ARTIC. XLV.

Ex suis principiis (velit nolit) fateri dehet Aristoteles, motum circularem motui recto comparalbilem esse,
cum alicuhi tetragonismi possibilitatem supponat et
asserat.

RATIO.

Motus sane

circularis recto comparabilis cst,

neam rectam comparare

circulari possibile est

si

li-

sique

temporis continuitas, motus corporisque mohilis conti-

nuitatem consequitur, cur non proportio


citatem et tarditatem in
regulares

Sed de

iis

motu per duas

erit inter velo-

lineae species

quac sunt circa geometrici tetra-

gonismi possibilitatem, partim ubi de somnii interpretatione discussimus, partim aliis in locis definiemus.

CIRCA OCTAVUM LIBRUM, UBI DE PRIMO


MOTU ET MOTORE.
ARTIC. XLVI.

Quod

dicit Aristoteles

se priorem,

non probatur

lationem caeteris motibus esnobis.

158

RATIO.

Cur

latio caeteris

mobile atque motus

motibus prior

ut nihil moveri incipiat

quam non movebatur,

habent

erit,si ita se

nisi certe

post-

novam aliquam

dispo-

sitionem acquisiverit, quo illuc hinc deferri incipiat.

Mitto quod,

mundo

naturaliter

esse coeli motus,

quae a

motu gubernantur. Nullum

coeli

nantibus et

aliis,

existente aeterno,

quam

non potest prius


eorum,

alteratio

quippe, ita opi-

instans esse potest, in quo non conti-

nua rerum mutatio perseveret. Quod

si

ad non prius

tempore vel duratione, sed ad prius natura recurrat


Aristotelis mentio, nos quoque,

veatur localiter

priusquam aliquid mo-

novam natura praecedentem

disposi-

tionem, vel ab extrinseco efficiente seu movente, vel

ab aliqua intrinsecus in subjecto mobili innovatione

mo-

imbuisse oportere asseveravimus. Cur enim nunc


veri incipit,

cum

prius non moveretur,

novitas

si alia

aliqua non illud adalterat?

ARTIC. XLVII.

Necessarium

est lationis continuitatem alius

continuitatem consequi

nem

esse

alium

motum non

continuum?

eam

continuentur.

latio-

(vide 61. 73.)

Nos vero ideo continuam dicimus lationem, ut


tus per

motus

cur igitur dixit praeter

alii

mo-

159

UATlO.

Ideo sane est motus, ut generatio, seu alterationum

minime autein ea ratione generatio alteratioque est, ut localis motus consequatur.


vicissitudo compleatur;

Ideo est motus, ut ea, quae sunt composita, serventur;


et

omnino motus omnis ab indigentia aliqua derivatur.

Quod enim omnicompos

est,

nulloque indiget, ut

illi

addatur accedatque, non est quod moveatur. Tale au-

tem de corporibus

subsistentibus, viventibusque nul-

nunquam frustra coeleste corpus


movetur, nimirummotus ejus continuitatem continui-

lum
tas

est.

alia

Si

igitur

perpetuo concomitatur. Porro

consideravit

Aristoteles in particularibus quibusdam, quae

tur ad

moven-

novam generationem, ex quibus cum genitum


quae ad quantitatem mo-

fuerit quippiam, quiescunt;

ventur, ubi adaucta imminutaque fuerint, non ultra

progrediuntur; at ex talibus non debebal nequepoteral


illud inferre universale,

quo assereret

unam solamque

lationem de motus speciebus esse continuam. Astra

enim omnia, ut

tellus et luna,

quaepraecipua mundana

sunt corpora, ne instans quidem praetereunt, in quo

non etiam alterentur; similiteret


ipsis reperiuntur, subjecta

particularia,

in quibus

non

quae

est

in

quod

unam, certamque motionis, alterationisve speciem spectes, sed communiter alterationem et mutationem. Ubi
vero universalis propositio formanda est non respi,

seu dissodebemus ad hoc compositum


lubile, ad hoc individuum,sed ad ipsam subjectamphydivisibile

cere

sicamque materiam

quae nihilominus continuo sub

alteratione fluctuat,

160

quam

globus universalis variis

la-

enim in quibusdam
quaedam alterationes lateant, quae in aliis evidentius

tionis differentiis agitetur. Licet

sese promunt,
cet etiam

non tamen inde abesse

secundum quasdam

intelliguntur;

li-

species intendi remitti-

que, incipere et desinere videantur, in alterationis ta-

men

genere, non minus continenter

ragunt,
stoteli

quam coelum

motus

ille

suum cursum

pe-

vel globi coelestes^ in quibus Ari-

continuus regulariter reperitur, per-

severatque. In caeteris enim, licet continuus, irregularis

tamen, trepidansque

et

quodam modo non continuus

consequenter habetur motus, quia quod augetur, caleflt,

decrescit, discit, etc,

non ita temporibus aequalibus,

aequalem magnitudinem, calorem, mensuram

et

do-

ctrinam recipit; sicut quae in circuium moventur,


aequales aequalibus temporibus arcus in suo circulo
describunt. Sed an talis aequalis

arcuum

descriptio,

an geometricus iste circulus, seu geometrice regularis

superfluum

latio reperiatur,

multoties

est

amplius ambigere:

enim attenclimus, non mathematicam sed

physicam regularitatem spectandam in rebus

quam
quam
mutuo

regularitatem non magis

referre licet

caeteras universas motionis species


se concomitantur, ut

esse,

ad

unam

quae

ita

mutuo invicem concau-

sare videantur.
ARTIC. XLVIIl.

Est sane primus niotor,


universalis, a quo

vegetant, vivunt

porum

et

id est praecipuus,

unusque

per quem omnia moventur,

in ordine

autem aethereorum cor-

nullus motor aliqua ratione primus invenitur.

161

RATIO,

Motus diurnus
primus motus

Aristoteli

est, cui

vulgoque philosophorum

consequenter secundus, tertius,

deinceps sunt caeteri a Saturni usque ad lunarem

et

sphaeram computati.
fixis, vel

Aliis

supra fixas

alios

dus, vel tertius, et ultra, (1)

rum.

Jam

ultra

motum diurnum

in

motus intuentibus, secun-

motus

est a sphaera fixa-

qui erit hic primus motus

si ille

aliique,

qui generaliter in universo, quasi continuo uno circa

terram devoluto, reperiuntur apparere, in terra ipsa


vere esse

convincentur

dum primo

ad

noctisque vices circa proprium centrum ad so-

diei
lis

subjective

gemino convertitur adspectum hemisphaerio; secun-

do ad annuas tempestates variandas, circa solis regio-

nem

intra certos hinc inde positos polos;

sui ipsius
bi,

tertio ad

renovationem, velutique renascentiam,

aliosque

mundi

ali-

cardines designat, qua certis

non autem perpetuo, quaedam

di-

ejus

stributa

seculis,

membra

frigore torpeant, alia vero calore exaestuent,

alia

superfluentibus undis subjaceant, subque vortici-

bus contineant praeruptos anfractus, quaedam continuis aeris apertioris tempestatibus exponantur,

nunc

has,

nunc vero

dam

vicissitudinum distributione torridae Zonae sub-

jacentes
caetera,

illas

proprii corporis partes justa qua-

aequinoctialis lineae cingulo praecingit, et

quae istud consequuntur, ad tropicos atque po-

los accidentia (2) in aliis


(1)

subinde conceptis in propria

Questa virgola manca nel testo, e nel Grfrorer.

(2) II G-frorer

corregge

accedentia.

21

162

Dunique interim pariter

superficie lineis atque punctis.

caetera ad solem nobis affinia moventur astra, quinam

erunt orbes horum deferentes (1)? qui motus primi ? qui-

nam

secundi

globo

motus

Si

qui videtur universi, soli

ille,

proprius, qui erit extrinsecus

ille

motus gene-

extra omnia, cujus phantasiae pareat (2) motus

ralis

iste

sit

unicus et individuus, qui in hoc parvo, solo singu-

larique globo convincitur ?(3)

Quod discrimen est, si

omnia circa parvam cymbam temere moveantur,

vel
fere

instantaneo, rapidissimo et dispergente motu, vel frugaliter

haec suum cursum peragens caeteris manenti-

bus moveatur

tum motus

et

convertatur

si

naturalis possibilisque

possibilis infinitorum circa

inquam vel unus

unum. An non

qui nobis videtur primus et universalis,


lus est, sed

per

alii

(4) igitur hic,


aliis

ex uniuscujusque proprio astro

idem nulatque

alii

innumerum mundorum seu stellarum nume-

rum appareant ? (5) dum


centrum, ut
conversis
ces

tan-

intraalia, velim-

sit

vel ipsi orbes circa proprium

tellus haec, convertantur, vel circa aliud

medium, diurnae

lucis atque

commutentur, ut aperte

in luna apparet ob

causam, quia nobis finitimum

primus motus

tenebrarum

eam

astrum. Nullus ergo

est

est generalitate

vi-

quadam,

si

astris

omni-

bus a propria anima propriis motibus moveri conveniat.

Nusquam primus

(1) II testo
(2)

II

ed

il

est motus,

Gfrorer hanno

testo ha: cuius

tempore caeteros

deserentes.

phantasiam pariat : ho accettata

zione del Gfrorer, che parmi piu appropriata.


(3)

Nel testo manca 1'interrogativo.

(4) II testo

ha an :
:

(5) L'interrogativo

il

Gfrorer corregge

manca

an non.

nel testo, e nel Gfrorer.

la corre-

163

vel natura antecedens, localis, (1)

prius

ex astris tempore

si

non reperiatur unum, neque natura patitur ignea

astra sine aqueis

neque aquea sine

igneis,

neque spa-

tium inane. Si ergo ex corporibus nullum est

neque motus

neque motor ullus

ullius

primum,
quan-

erit (2):

doquidem cujusque mobilis motor propria anima

est.

ARTIC. XLIX.

Plus

quam

quam puerilis

naenia est

primum motorem, tan-

in praecipua sede, in circumferentia

locare. Secl

quod

Aristoteli et

tamque dissitum ab iisdem

col-

vulgo primusmotor

cernitur, a nobis extra ter-

non reperitur, sed

rae circumferentiam

mundi

in

medio ter-

rae principaliter procul dubio residet.

RATIO.

Jam

si

habeant, quae proxime supra dicta

ita se

sunt de primo motu, quis est


rentia locus? Nulla

enim

ratio

ei

mundi circumfe-

in

estpro ultima circum-

immensi,

ferentia, nullus terminus, nullus finis aeris

neque habet totum hoc aethereum ejusve pars


circa terram vertatur,

motus esse

sunt sensibiliores,

(1) II testo ed

il

mun-

quorum quidam nobis

quidam parum sensibiles,

insensibiles

Gfrbrer hanno: antecedens locales, che direbbe

contrario di quel che

Bruno

(2) Qui, per chiarire

Gfrorer.

circuitus,

ut

talis ullus coeli

potest: sed ipsum est in quo corpora

dana suos percurrunt

il

neque prorsus

il

sostiene.

senso, aggiungerei

prinius

come

fa

il


At

alii.

esto

universum

164

sit

finitum, (1)

unum conti-

nuum, unus mundus, unum corpus sphaericum, circa,


centrum mobile, quod tamen ullis demonstrationibus

fieri

non potest verisimile

Ratio haec multum

(2).

facit

motum

ad

terrae convin-

cendum, item ad praesens propositum, quia cum

versum non
ferentia et

uni-*|

continuum mobile, quomodo a circum-

sit

non ex omni parte

agit

quod

plures

si

concedes esse motores, cur prior, superiorque potius

quam secundus

et inferior? Dices quia

movet. At an non naturaliter

movetur ? An non multus


paucus ? Si

dicis

Mitto, quod

gubernare

major atque minor

ignis facilius movetur,

propter influentiam, dicis

illa nihil facit

vertit, pellit, girat,

et

ita

rem

quam

fictam.

ad virtutem motoris, qua

movetque, quia aliud

aliud est movere, licet

majorem orbem

est influere

non

influat nisi

movendo. Nos enim de primo motore, qua motor


quaerimus

est,

(3).

Argumentatur enim hanc dissolutionem

et inconti-

nuitatem, quod fictorum orbium deferentium diversis-

omnes convertuntur; quomodo igitur


possunt unum continuum corpus efficere ? quomodo in
simis motibus

unico motu concurrere possunt, quiunius tantum continui est,

quod discontinui prorsus esse nequeat

qui-

nirnmo eos qui moveant primo motu, oportet esse


tot motores,

quot sunt

coeli,

orbes, epicycli, astra et

omnia quae per diversum motum


testo ha:

(1)

II

(2)

Lacunam

quid deesse.
(3)

universus

discontinuitatis argu-

si flnitus.

hic indicat editio originaria

Nota del Gfrorer

manifestumque

).

Item quaedam desunt. (Nota del Gfrbrer).

est ali-

menta

faciunt,

165

quo quid absurdius

vel

motorem unum

pulsibus distractum ita omnia movere, quo

diversis

quid inconvenientius?

Quae causa

erit,

ut potius obti-

quam inedium? cum in continuo


nulla pars movetur sine totius motu ideoque motus
non magis est centri, quam circumferentiae, quia prorneat peripberiam

Neque

sus unus idemque continui totius.

est

verum,

quod pars circumferentialis velocius moveatur, quam


pars centralis, quia
ut
est

unum

haecparscum

illa,

etillacum

ista,

continuum, simul moventur. Neque verum

semper, quod velocius est illud quod aequali tem-

pore majus spatium praeterit:

locum habet

talis

in diversis mobilibus,

enim comparatio

non inter partes

unius continui, ubi non minus velocitas partium

cir-

cumferentialium sequitur velocitatem partium centraliorum,

quam

velocitas centraliorum partium sequitur

circumferentialium velocitatem; ideoque proprie una

eademque

est

omnium

quod ubi motus

tarditas

vel velocitas.

est a natura, seu

Mitto,

ab anima, convinci-

tur perpetuo esse a medio, a centro, sicut experimur


in nobis ipsis, et

argumentamur

in omnibus,

tum mo-

tum et motus speciebus. Unde cum terra sit


animal quoddam divinum, et a propria anima princi-

bilibus,

piumhabeat, eidemque vere conveniat motus


nus, qui universalis
tius in

suo centro,

rentia recoimoscit.
o

ille

diur-

motus apparet: motorem suum po-

quam

in

sua vel aliena circumfe-

166

ARTIC.

In universo

L,

tandem physico auditu

adduxit Aristoteles, syllogismis ne


tulit

e multis, quos

unum quidem

at-

demonstrativum.'

KATIO.

Ubi principium, causam, naturam, motum,


tum, locum, vacuum, tempus
nis subjecta

male

et reliqua

definita sunt, nihil est

iis

magis quam

ne

et Aristoteli et

infini-

consideratio-

quod vere de

de non ente demonstrari possit. Non-

omnibus confirmata sententia est,

quod ante demonstrationem de subjecto praecognoscere oporteat, quid

ceptu

malae

sit

ipsum

definitionis

Jam subjectum

non

est

rum: ex quo, quicquid de ipso


stica praedicatur induciturque,

sub con-

ipsum , non

est

ve-

in conclusione syllogi-

tanquam de non ente

inducitur , et remanet argumentationis forma seu species

sine

subjecta materia, provenitque

gicum magis

faciens ad ingenii juvenilis exercitium,

quam physicum

quodque ad veridicam mentis

neat formationem.
Finis in

aliquid lo-

physici auditus articulos.

perti-

1G7

CIRCA PRIMUM LIBRUM DE COELO ET MUNDO.


ARTIC.

Ex

quae

ipsis,

LI.

in principio libfi de coelo

mundum

Aristoteles, pueriliter aclmocluin

pmeponit

esse perfe-

ctum inducit: quinimmo Peripatetici omnes medium ad


probandam mundi perfectionem non habebunt.
potissima Aristoteli ratio

Ibi

festum

sit

est,

quod,

cum mani-

intra magnitudinis species corpus esse per-

fectum, patebit etiam, universum, ratione qua corpus,


esse perfectum, quia per partes discretas,

lam

excludit, est

formam tandem suam

fectum: itidem ratione,- qua universum


sicut

nul-

omne: per partes continuas, quibus

constat, est totum: per

dicitur;

quarum

enim ideo corpus

est

est,

est per-

perfectum

perfectum inter

magnitudines, quia non transit in alius generis magnitudinem, ita est et perfectum in genere rerum, quia

non terminatur ad aliquid aliud, quod


quandoquidem extra universum nihil
fectum non
sit

est.

sit

extraipsum,

est, alioqui per-

Hic oportebat addere, quod extra non

aliquid sui,et ad

ipsum pertinens, quia decet (1) esse

ibiinfinitum et immortale, vitam vivens sempiternam.

At

(o bone!)

si

ideo dicitur perlectum, quia nihil est

eadem ratione omnia individua sunt pernamque sicut haec terminantur ad aliud diversum, ita et mundus ad aliud diversum (quod est intelultra ipsum,

fecta:

(1)

II

testo ed

conveniente.

il

Gfrorer hanno

dicet,

che non

rai

par dare senso


ligibile)

terminatur. Neque obest, quod in genere cor-

porum perfectissimum
non

est corpus; hinc

est

universum, quia extra ipsum

etenim nulla sequitur pro ipso ra-

tio, nisi circularis et

tra

1G8

petens quod est in principio.

Ex-

enim hoc finitum ab Aristotele imaginatum, nos

intelligimus infinitum spatium


infinitos.

Quod

si ita

jam

astraque seu

Aristotelis

mundos

universum per-

fectum est, etejus perfectionis difficultas intacta et non

improbata remanet: universum quoque,


ideo etiam perfectum
in

quod

erit,

si sit

infinitum,

quia extra ipsum non

fluat vel terminetur;

unde aperte vana

quitur haec perfecti definitio,

et

consideratio

est,

relin-

per-

fectionis universi, sub ratione non decidente atque

scernente, sive finitum

sit

di-

illud, sive infinitum, labo-

rat sub aequivoco, utpote sub diversis genere ratio-

nibus.
ARTIC.

LII.

Constat apud nos, sphaerica esse astra, eque sphaericis

corporibus nullum esse, nec esse posse simplex.

Corpus enim solidum, atque


sistat elementis

opus

est:

sensibile

ex plurlbus con-

nullum quippe elementorum

(ut elementi veramobtineat(l)rationem)sensibile esse


potest; et

ostendemus hanc sphaericitatem

astris con-

venientem non esse exactam geometrice, seu ad matheseos

normam,

sed juxta physicis corporibus conve-

nientes differentias.

(1) II testo ha: obtinet.

169

ARTIC.

Quam

persuasione motus, ipse movetur et nos

levi

movere contendit
tionum

LIII.

Aristoteles

differentias concludit

ubi trium

suarum

la,-

ex trium magnitudinum

seu dimensionum differentia. Nos enimnullum sursum


vel

deorsum

nisi respective intelligimus,

mus unquam
dextri:

ad

principium, unde motus, esse rationem

unum

quippe situm quod est dextrum ad

alium secundum alias


ta sinistrum,
sint

loci differentias invenietur,

ante, supra. Mitto quod,

mundana corpora

deorsum esse

neque dicere-

poterit,

cum

pu-

infinita

et infinita rnundi dimensio,

nec

neque medium, neque sursum.

imaginamur coelum,
sphaera enim altitudo,

In corpore etenim rotundo, quale

sex differentise concurrunt; in


latitudo et longitudo

idem sunt, nec non motus,

qui

secundum altum
imum, sub polo habitantibus dicitur secundum latitudinem: his quidem dextrorsum, illis vero sinistrorsub aequinoctio habitantibus dicitur
et

sum. At motus accessus et recessus ad polos, qui est

secundum latitudinem ad dextrum sinistrumque aequinoctialibus, erit idem secundum difterentias altitudinis (puta

sursum atque deorsum) polaribus. Neque item

est ratio,

quare unus polorum dicatur sursum, alter

vero deorsum, praeterquam diversorum accolarum respectu.


rei

Quod vero

dicit Peripateticus

esse ex natura

distinctionempartis superioris, ubi nobilior estcceli

motus, quare polus antarcticus debeat ea ratione superior appellari,

quod nobiliores

tiae stellas contineat,

quam

et nobilioris influen-

arcticus:

hac nuga, obli22


non

tus, (1)

zodiaco,
verbis
.

170

utitur ubi nobilior coeli pars

sub

illi sit

neque persilasionem habet Aristoteles pro


quibus

istis,

illae stellae istis

cornparentur.

Porro nobis, quibus astra universa in aere con-

tinentur, infinitum cpmplectente spatium,

minus neque

alia ratione

terram

coelo

quam

unde non

contentam

que firmatam intelligimus

omnis quaestio de localibus

coeli differentiis.

alia astra

at-

perit

ARTIC. LIV.

Nulla apud me, naturaliter se habentis

(2),

natura-

quam circa medium appellat Aristoteles. Porro nos non unam dicimus circa medium lationem, sed certe plures quam astra,

lis latio est

praeter eircularem,

quia terra multipliciter movetur circa proprium cen-

trum, et non uno

modo

circa solem, ut pluribus alibi

demonstravimus. Est porro motus circa medium duplex in specie universi: alter

aqueorum astrorum, seu

tellurium circa ignea astra, sive soles: alter partium

medium (neque enim per

cujusque astri circa totius


luna movetur circa terram,

rum

dum

se

differentias distantia-

et

relationum ad solem percurrii) ita tamen (ut in

tellure

hac) ut non magis circa centrum, quam a cen-

tro et ad

centrum per omnes sphaericae dimensionis

differentias

(1) II

moveantur; circuitus enim hic non

Gfrorer traspone cosi

le

parole deltesto: hac

tur, oblitus: ho creduto poter conservare

1'

aggiunge

qui,

geo-

nuga non

uti-

ordine del testo, e rime-

diarvi con chiudere oblitus tra due virgole.


(2) II Gfrorer

acl

a schiarimento, mobilis.

metricam, sed physicam (ut

mus) normam

alibi

pluribus

insinuavi-

perflcitur.

ARTIO. LV.

Circa terrae centrum non est alia

praeter-

latio,

quam partium ejusdem, quae non magis circa centrum


moventur, quam a centro et ad centrum secundum
omnes

differentias;

totius.

Haud enim

etiam aquae, quae


aliter

convexa

telluris

sunt

flumina bene consideranti

ca centrum movebuntur; motus enim,


flcie

membrum
quem

in

cir-

super-

peragunt, circumferentialis

esi

omnino, minime rectus.

ARTIC. LVI.

In naturalibus nullum simplicem

motum

verifl-

eorum pequia nusquam natura

care possunt peripatetici philosophi, neque

dissequa astronomorum turba,


fert

geometricum circulum, ut supra innuimus,

et alias

pluribus demonstrabimus.

ARTIC. LVII.

Quid absurdius

dici potest,

quam quod corpora com-

secundum corpoream substantiam, in ipsis praedominantem, moveantur, si metalla, quorum substan-

posita,

tiam aqueam profitetur Aristoteles, ad fundum aquae


feruntur? sique ait idem Aristoteles esse quaedam, quae

composito agantur motu, composita

.?

172

ARTIC. LVIIL

Nullam sphaerarum motu recto

agitari videmus,

quia certe nulla gravis est aut levis. Frustra igitur

princeps Peripateticorum corpora superiora per latio-

nem

comparatinferioribus.Dicamus igitur sentiamus-

que melius

cum in loco suo moveantur


dum interim partes omnium

omnia,

culariter moveri,

suum locum
ubicunque

positae

fuerit

(si

cir-

extra

detur aditus) recta ad ipsum,

transferentur

quare omnes motus

motuum species,
motum quaerunt et

naturales, naturaliumque

circulares

sunt vel circularem

imitantur.

Nullam

igitur

corporum partem gravissimam

quam eandem levissimam

dicere

non

dicis,

itemque

possis,

mediocriter se habentem, et interdum neque gravem

neque levem; quandoquidem secundum sphaericae dimensionis differentias omnes, partes agitantur omnes.
Interea pessime asserit Aristoteles eo ferri totum, quo

pars fertur; sive enim sursum, sive deorsum


tur gleba

nunquam terram

ferri possibile est

cessarium est, eo naturaliter

quorsum

ferri

quo

fer-

sed ne-

glebam, quo, vel

terra fertur.

ARTIC. LIX,

Non magis

ingenerabilia, incorruptibilia,

tabilia et inalterabilia esse caetera astra


ista (si

rem

inaugmen-

quam

tellus

penitius intuebimur) videbuntur. Propte-

rea non sequitur quod divina corpora tollamus e me-

173

dio,(l) locum, sedesque deorurn, fortunatorumque ani-

morum

evertamus, incorporeis qiiippe substantiis quis

corporeas pro locatione sedes necessario destinabit


(

!ur

ergo ad aliud

genus, in quo, aeterno aevo frui

coeli

dicuntur mentes, oculos non adtollimus


per

eam (quae

Adde

igitur

corporum naturalium

infra habebitur)

distributionem, quod,

quemadmodum non bene Anaxa-

goras utitur nomine aetheris (sinonmentitur de

illius

opinione, ut facere consuevit in omnibus, Aristoteles)

pro igne, quasi omnia astra ignea


Peripateticus per

sed

ligit,

sint, ita

nec beno

aethera nou astrum currens intel-

orbem deferentem.
ARTIC. LX.

Mundum

esse finitae quantitatis

Aristoteles, nec quivis alius


nisi

unquam probare

nomine mundi utatur pro

significatione, quibus

idem

nusquam probat

est

ea,

poterit

quae apud nos

mundus

et

est,

astrum. Di-

cimus ergo universum substantiam infinitam

molem

infinitam in spatio infinito, sive vacuo, plenoque in-

Unde universum unum est, mundi vero innumundana corpora singula finitae sint
magnitudinis, numero tamen omnia infinita sunt: ne-

finito.

meri: licet enim

que enim

finis

immenso,

in

unum)
lum.

ullus praescribi

quo

potest spatio aetheris

tot astra (sicut et tellus est

veluti disseminata consistunt;

Mundorum

(1) II Gfrijrer

vero

aggiunge un

unum

astrorum

itaque coe-

utpote astrorum extra

et.

quem-


aerem

libet,

174

infinitum, ut

ligimus; extra universum

unum

continuum, (1)

autem revera nec

intel-

nec

locus,

plenum, neque tempus datur: quocl manifestius patet


ex eo, quod interminatum quiddam est, quam ex alia
causa, quae possit ab Aristotele produci in medium.

ARTIC. LXI.

Hic neque ipsemet se noverit extricare,


tur afferre

modum, quo

mundum

extra

coga-

si

est aliquid

non senescens, intransmutabile,

inalterabile, impassi-

optimam vitam habens, per

se sufficiens, totoque

bile,

aevo perseverans. Quomodo enim


materialia sunt,

non ideo

quae

ea,

illi

corporea

finita et

cum ad certam loci, situsque


vertantur? quomodo sensibile intelligi
possunt,

minime
intelligi

differentiam repotest locali dif-

ferentia ab intelligibili terminari?

ARTIC. LXII.

Cur (2) item incessabilem motum ad diviniorem

ra-

tionem potius referre potuit, quam ad infirmiorem,


quia

cum

aberrat?

(3) vulgari, sensus perturbatione ducitur et

Cur etiam quod eundem

(1) II Gfrorer,

dorum

vero

nisi

senza intendere

il

dicit esse

locum, un-

senso, corregge cosi: JExtra

mun-

utpote astrorum, quemlibet aerem inflnitum

et

unum continuum.
(2) II Gfrorer corregge: Quidni, invece di Cur.
(3) II

Gfrorer sopprime

vulgari vuol dire con


batione.

II

testo

1'

il

cum

uomo

perche non

del volgo, e

non

accorge che

s'

veramente dopo vulgari non mette virgola

lo sbaglio del Gfrorer.

il

cum

accorda con pertur:

da qui


quem

de incipit et in
lariter fertur,

non

175

finit (1)

efficit,

motus

ut recentiores astronomi ad-

testentur hujus hominis philosophiam in

dicae antiquorum
esse

quod circu-

ejus,

iis,

quae mo-

astronomorum ohservantiae deerant.

fundatam?

ARTIC. LXIIl.

Mundus quem
,

antiqui philosophorum parentes ge-

nitum esse dicunt, postmodumque sempiternum, inter


quos est Empedocles, non est universum,sed haec machina huicque machinae similes; de ipsa quoque et de
ipsi

simihhus dictum intelligitur de generationis, cor-

ruptionisque vicissitudine,

quam

novit Anaxagoras:

quorum neutrum quippiam contra naturae rationem


adserere conflrmamus, utrumque enim

recfce philoso-

De universo
incorruptibile, nemo phi-

phantihus prohari posse conspicimus.

veroquod ingenerahile
losophorum
ter

sit et

est qui contenderit:

eorum inquam

universum atque mundos discrimen

faciunt, qui-

que infinitam substantiam cognoverunt.

lllud

quod ex inordinato factum esse ordinatum


particulares

mundos

qui in-

ergo,

dicitur,

ad

refertur et animalia quaedam: un-

de in universo non sequitur generatio et corruptio,


sed ejus dispositionis conditio et in ejus partibus vicissitudo et ordo. Ita et proportionaliter

(1) II iesto

ha

(2)

finis:

il

Gfrorer

finit,

dire.
(2) II

astro,

uno eodemque suo modo perseveanimalium, plantarum, aliorumque multorum

quod incolimus,
rante,

hoc

Gfrorer corregge: in

uno

etc.

come parmi debba veramente

176

vicissitudo generationis corruptionisque periicitur. Licet etiam dari nequeat ingenitum corruptible,(l) quid

impedit, quo minus esse possit genitum, quod

corrumpitur? haec etenim astra,


talem nihilominus nacta sunt

sint,

licet

minime

omnia genita

animam

et tale

illis

adstat efficiens primum, quale hanc velut ab extrin-

perpetuo materiam tenacissimis vinculis valeat

seco

cohibere. Perpetua igitur haec bene adtestatur Plato,

ab

pythagoricis et siculis

aegyptiis et

philosophis

edoctus (quantumvis non sine potentia ad dissolutio-

nem, exqu6
stant), qui

contrariis elementis composita (2) exi-

primum Deum circumstantes

loquentem introducit

nequaquam

sibi

Deos

vos quidem dissolubiles

al-

estis,

vero dissolvemini

CIRCA SECUNDUM LIBRUM DE COELO ET MUNDO.


ARTIC. LXIY.

Immortale
incessabilis

illud

coelum atque divinum, cujus motus

neque principium habens neque

omnia continens,

nihil aliud

finetii,

secundum substantiam

esse dicimus,

quam aerem, neque

motum, quam

aeris.

ejus alium

esse

Porro aerem duplicem cogno-

scimus: talem videlicet^ qualis est turbulentus atque


tempestuosus, qui est pars substantiae telluris et ad
unius globi istius constitutionem concurrens: et tran(1)

11

testo ha: incorruptibile: IlGfrorer corrujptibile: ho accettata

quest' ultima lezione,


(2) 11 Gfrorer,

non

come

migliore.

d'accordo col testo, legge:

contrario al senso, e da sopprimere.

non

existant: io credo

il

177

quillum alium, qualis est circa tellurem permeantibus


astris

undique cedens, omnia continens, universa su-

stinens. (vide 2.)

ARTIC. LXV.

Coelum Diis antiqui atque recentiores attribuerunt,


ubi

illi

per Deos vere astra ipsa intellexerunt

quibus nullum fateri possum


se; licet Chaldaeis ex

globum,

sol

medius

iis,

primum Deum

ex

esse pos-

quae sunt apud nostrum

inter astra

haec septem, templum

magnique Dei tabernaculum habeatur, et Pythagoricis


Deus

sit

infinitus

spiritus

omnia penetrans

prehendens atque vivificans (vide

unum

terra est, quae

comprehenditur
ter

3.).

com-

Astrorum

igitur

non minus digno altoque

quam quodcunque ex

aliis

coelo

aliud. In-

haec ingenerabile, incorruptibileque est aer im-

mensus, utpote corpus spirituale, omnia stabiliens

at-

que firmans, qui aut est prima subsfcantia, aut certe

ex omnibus

proximus, qui primum est

illi

atomis atque

spiritu

(qualia suntastra,

solidiora

efficiens,

ex

spissioraque corpora

astrorumquemembra)compaginans.

Ipse est figuratum firmamentum (1) per vectorem Atlantem, omnia sine labore sustinentein, et cui lassitudi-

nem

nullum grave contranitens iuTellures superiores igitur non sunt

et imbecillitatem

ducit (vide

3.).

graves neque leves

sua in

neque terra

regione infinita consistit.

(1) II Gfrorer traspone:

gerlo

sicut

medio con

1'

ista

firmamentum figuratum

immagine

ubi mole

Non minus

igitur

per congiun-

di Atlante.

23

178

non habent quo caundique ad aerem indifferens

neque

alia ratione, caetera astra

quam ista tellus


quamobrem non aliunde motum
dant,

ab opportunitate vitae,

sibi

decernunt, quarn

igneorum quidem corporum

ab aquis, aqueorum vero ab ignibus, frigidorum a cacalidorum afrigidis, quo se mutuo foveant.

lidis,

igitur revolutio celerior astra sustinet, ut dicit

neque quintae

docles,

somniat Aristoteles.
iis

illius

essentiae conditio

in

ignea intelli-

vel ignes sunt, puta soles qui per sese lu-

guntur,
:

Empequam

Astrorum vero quaedam, quia

igneum excedere Oceanum constat

cent

Haud

alia vero

cum

in

iis

aqua exsuperet,

cumeant proprios, a quibus refbveantur,


tellures aliae,

et cir-

ignes, sunt

quae ex diaphana superficie, lucentibus

lumen emittunt

expositaa radiis,

infirmius.

ARTIC. LXVI.

Hic minime nobis, aliisque rectius judicantibus credibile est purum, simplicem, immixtumque ignem alicubi subsistere nec constare posse, ubi
lis

vacuus

congruit

naturae non
neque aquam seorsum alicubi subsi-

et inanis, bonitati dignitatique

sicut

stere possibile est

unde ne aquea quidem animalia

nutrirentur atque vegetarent

mutuae

mundus inco-

quibus etiam aliquid

voracitati praeesse oportet, ex quibus con-

stent et ubi sistant. Necessario igitur ex astris ita constitutis

quaedam

quemadmodum
quaedam vero intra alia

circa alia moventur,

tellures circa istum solem

170

circuunt (1), sicut igneus iste sol in medio aqueorum

corporum. Fit autem, ut planetarum quorundam circa solcs,bi quidem majores, hi vero minores circuitus
conficiant

ut tarditate elongationem (2) compensent

motu distantius
atquc velociorepropinquius.Soli autem in meclio sufficit, ut minorem per circuitum moveatur, aut (ut quiut

inquam aeque

dam

calefiat tardatiore

judicant) maneat. Ilaec

ita

si

>

quam longe

sint,

Aristoteles noster aberrat a veritatis scopo, ubi cau-

qua stellarum quaedam tardius , quae-

sam

adducit,

dam

velocius,

quaedam

bus motibus exagitantur, cur


risque, bi vero

quaedam pauciori-

pluribus,

una tantum

ille

pluribus innumeri-

stella

torquean-

illustres

tur orbes.
ARTIC. LXVII.

Astra igitur omnia, ultra Saturni distantiam, quo-

rum

motus videtur,

nullus

sunt, sivesoles: ad

ras suas

neum
les

est.

illos

at

scintillant

exiguum enim, ut iste (3)

ignes

intra ter-

itidem intra terras moveri consenta-

Ipsorum

tellures seu

propter distantiae

ra corpora

ut istae ad

unum

utpote

aquae non sunt

momentum,

ita

et quia sunt

visibi-

mino-

ad suos soles proportionabiles,

istum, et quoniam, quae speculari-

non adeo longius

ter lucent,

quae

diametrum

visibilitatis

servant, ac principaliter splendentia. Hinc Saturnus


Jupiter, Mars,

Venus, Mercurius

(1) II Gfrorer corregge:

dal qual ultimo


(1) II testo
(3) II

il

et

Luna

quae sunt

circumeunt.&e pero circumeo,e

circueo,

Bruno ha cavato: circuunt.

ha elongationi: accetto

la correzione del Gfrorer.

Gfrorer corregge: istum, senza necessita.

180

tellures,

faciem ostendunt nobis igneis astris persimi-

lem, ob

eam quam modo diximus propinquitatem

enim ab

ipsis

non

accideret,

si

id

a nobis tantum dista-

quantum regiones aliorum ignium ultra Saturnum. E speculo enim propinquo lumen simile apparet
atque e propinqua candelae luce, sed ambobus distanrent,

tiam nactis
specularis

longe incomparabiliterque citius

quam verae

lucis evanescit.

Quamvis

visio

igitur

circa alios soles ultra istam circa nos regionem astro-

rumque synodum

sint (ut

sario sunt) aliae tellures:

ad

communem

vitam neces-

neque tamen ad sese osten-

dendum nobis, neque ad eos

soles eclypsandos

habent

Apud nos enim Luna Solem eclypsat non


propter eam, quam ad ipsum possit habere, propinquitatem, sed ob eam, quam ad oculos nostros adeppotentiam.

ta est.

ARTIC. LXVIII.

Optime

alicubi

dictum extat ab anima cogente seu

operante, aeterna servari corpora

illa:

tas copulatas, ordinatasque servat

haec enim uni-

animalium partes

quae anima recedente dissolvuntur. Porro anima


immediate

atque proxime

facit

principaliter causa

illa,

primo autem atque

quae dicitur omnibus insitus

vitae spiritus et infinite diffusa


igitur inde

id

mundi anima. Nequit

negotiosam tristemque consequi vitam; non

enim eadem conditio est animalibus illis atque nobis


ibi enim omnia natura et naturaliter potentissime
:

aguntur, ubi non a continente mutuata vita et anima,


sed propria est

nec aliquid extraneum atque repu-

181

gnans habent,quod mota vectent trahantque

(1);

neque

proximum habent,in quod commigrent, mutenturve


oppositum

tum

sibi

(2),

sed libere contrarium evadunt, et cogna-

persequuntur. Sicut igitur nos absque laborc

sollicitudineque videmus, respiramus, dormirnus, et in

anima opera

nobis

vitae peragente

humores

spiritus-

quc vitales continue circumeunt,ita praecipua


di

membra

laborem

munminime

illa

divinissimaque animalia sollicitum

quibuscum couvenientissime

subire decet,

aguntur omnia. Quid igitur ab anima cogente formidat Aristoteles

Detur igitur

(vide 6.)

so circumcirca spatio aeque facillima

progressio, definiat
sitas certos

illis

illis

ab immen-

quaquaversum

certus vitae finis atque neces-

determinatosque circuitus, qui non reve-

hentibus sphaeris (in quibus veluti clavi adfixa consistant) neque pellentibus gyrantibusve ministris

meent

sed per

in praecipuis

eam animae vim, quae


integris

re-

tanto certius

divinioribusque

corporibus

agnoscitur, quanto ignobilior nobis est conditio, qui-

bus

illa

spiritum corpusque suppeditant, quique vivi ex

eorundem gremio prodimus

dem

resoluti recipimur.

lius

incomparabiliter,

haec tan-

et alimur, et in

Astra igitur sunt, quae (faci-

quam

aves per aerem, pennis

dividendum) per aethereum spatium se transferunt:

enim non minus natura comparatum

est,

quam

id

vul-

gares imaginari possint terrae, in medio quiescere, (3)


(1) 11 Grfrorer

dere

il

corregge: vectet, trahatque, mostrando di non inten-

senso.

(2) Ii G-frbrer

per la stessa ragione, aggiunge un in

va: avverto che la virgola


(3)

non e nel

che non ci

testo.

Questa virgola e la precedente mancano nel testo e nel Gfrorer:

mi par necessaria ad evitare che

si

possa intendere: in medio terrae.

Cur

naturaliter convenire.
lius, vel

182

igitur

aerem vel aere subti-

spiritualissimam, vanissimamque^ utpote adeo


,

nempe

quae tam vasta soliclissimaque corpora rapiat

potius,,

rariorem, quintam illam essentiam quaerimus

quam

penetretur ab

illis

et

pervadatur? (vide 17. 56.)

ARTIC. LXIX.

Frustra Aristoteles horum circularem


luti

geometrice regularem persuadere

ve-

motus regularitatem habent, ea certe non


ad circulum, sed ad eamcausae rationem, propter

tur ullam
est

motum

nititur. Si igi-

ii

quam moventur. Neque bene

Aristoteles ad simplex

aliquod principium et elementum, motus differentias


refert,

quae ad ipsa integra, ex heterogeneis partibus

constantia, animalia referendae erant, astra videlicet

quorum

substantia ex quatuor elementis necessario

conflatur. (vide 41. 42.)

ARTIC. LXX.

Hinc ab omni ratione atque sensu alienum constat


circa aquam, ignis circa

quod aqua circa terram, aer

aerem

ricam superficiem

Aut

igitur

terram;
licet,

ista

corpus et unicam sphae-

concurrunt omnia. (vide 30.31.)

non magis dicere possumus aquam supra

quam terram

super aquam: aut,

verissimam Thaletis sententiam

confirmemus,
initio

unum

fingitur, ubi in

et

si

comparare

Theologorum

qui terram fundatam super aquas ab

praedicarunt (vide 78);

simum, concretissimum

et

aqueum enim

est spissis-

consequenter gravissimum.

183

ARTIC. LXXI.

Haec
nullum

si

habeant, de praecipuis eorporibus

ita se

est

quod convexe sphaericam superficiem

habeat, praeter aerem

coelum denominare
astra

licet,

purum

totidem certe

coeli

quem

si

sunt quot

cum moveri contingat, evenit,


unum modo in aliud sese recipiant. Quod

quibus tamen

ut

modo

si

quis quaerat a nobis , quis

in

seu ccelum,

ne corporum ordo

et

tandem

in

hac

infinitudi-

quae perfectae universitatum

re-

giones? regiones singulas dicimus, quae singulas ad

proprium solem planetarum synodos complectuntur, ad

aliammundi siimificationem.
o
ARTIC. LXXII.

Certis ergo legibus infinita astra in

feruntur , universo uno infinito

immenso

spatio

immobilique manente

(pide 2.); cujus sicut nulla est circumferentia, ita nec


ulla forma, et in

re singula;

quo aetheris

est finire atque termina-

quae non minus apta sunt ad

campum,

per se moveantur per aethereum


gis
si

secundum

motum

deferentis lationem),

si

(sive

maquam

sive

angularis,

sphaericae sint figurae(W&27.29.). Nullum interea

astrorum
sol,

quodcunque e t qualecunque

inquam,

fuerit, sive tellus, in

circumferentia dicere possis, ubi

sit illud

medio vel

omnium

sive

in universi

singula cir-

cumquaque infinitum spatium habere convincentur.

quomodo omnia dicere possis in medio,


Apparebit autem omnibus astrorum incolis

Hinc habes
vel nulla.


medium

se universi

184

obtinere; sicut

enim

et in superfi-

cie cujusqueglobi,hemisphaeriihorizontisque centrum

in quolibet

rum desumi
aetheris
certis

mensi

eque quolibet puncto, respectu diversopotest

itainquacunque regione punctove

immensi maneas

in

orbem

astris

numeris intervallisque ab invicem distinctis,imspatii

faciem prospicies. Denique

circa propriae magnitudinis

tum immensum,
veluti

undique

universisque

cum

revolvetur,, to-

astris

universum,

unum motu rapidissimo circumvolvi


quod, cum tellus ad suam suorum-

continuum

videbitur. Hinc

centrum

dum ipsum

est,

que vitam (ne vel frigoretorpeat, vel absumatur igne)


ad solem, unde fomentum capiat, omniquaque convertitur, efficitur ut ejus vertiginis ignorantia

deferentes orbes

fixorum

stelliferumque illud omnia raptans

imaginari faciat, et universam naturae

in sensibus

perturbatioribus ignorantiam confirmet;

cum tamen,
(quale unum

ut

istis in

medio quiescere videtur

ex nobilissimis

astris) in

ita

hac aethereae regionis parte

regulate pro naturae exigentia


nitos polos peragrans

suum spatium ad

defi-

circa proprium centrum con-

vertitur, atque solem.

CIRCA TERTIUM LIBRUM.


ARTIC. LXXIIl.

Tertii libri intentiones sunt ejus pars consideratiolibris de generatione et corruptione,


ad finem disputationis hujus de mundo,

nis,

quae est in

nec

facit (1)

(1) II

Gfrorercorregge: faciunt, senza necessita.

185

hanc motionem

nisi fortasse Aristoteles sapiat et

nem quandam

appellans. Ibi ratione

nerationem esse ex supcrficiebus,

primam
i

<

ssc

e medio;

latio-

qua destruit gc-

suam materiam

tollit

generationem enim elementorum non

ex non corpore decernit.

CIRCA QUARTUM

LIBRUiVJ.

ARTIC. LXXIV.

Disciplina de gravi et levi, quae est

apud Aristote-

lem, prorsus perversa est, pro quo (1) hasce verissimas

ponimus propositiones. Grave

et leve

non dicuntur de

corporibus naturalibus, naturaliter constitutis, nec de

nec (2) partibus earum: si terreno globo et cuicunque astro constantes in iina sede
ipsis integris sphaeris,

conveniat habere partes. Porro partes telluris natura-

circularem motumhabent, ut patet in aquis emer-

liter

postquam emerserint, redeunt,

gentibus, quae,
in aliis

dum

ejusdem heterogeneis partibus

in ea et lapides

non secus quam


tinuo

tum

fit

extruduntur

tum

manifestum,

et intruduntur;

ubi

in (3) animalibus accidit, in quibus con-

emissio et immissio

ossis,

est

sicut et

carnis,

omnium: particulae enim

tum aliorum homogeneorum ad

cutim transmittuntur. Effluxus igitur influxusque par-

tium continuus
ticularibus

est in terra, sicut et in animalibus par-

unde evenit ut partes centrales quando-

que circumferentiales evadant, vicissimque de circuni(1) II Gfrorer legge:

qua.

(2) II Gfrorer ripete

il

(3) II

de.

Gfrorersopprime questo

in.

24


ferentia
tant.

centrum, aliasque locorum

Hinc continue

mare

18G

sit,

differentias repe-

facies telluris variatur, ut

modo

modo montes appareant,

ubi undae fuerant,

ubi valles subsederant, (quodque frequentius apparet)

modo vaporum exaltatio, modo pluviarum casus eveniat, modo lutosum aliquid in lapides inspissetur, modo

spissi lapides in

pulverem resolvantur

in

quibus

omnibus nullum violentum concesserim, sed naturalem prorsus

tummodo

omnem motum: illud enim

appello,

violentum tan-

quod extra vel contra naturae opus

atque flnem contigerit. Contra naturam igitur

omnes

telluris partes

quandoad

centrum non

est,

globi circumferentiam transferantur,

que de terra dicimus, idem

ut

obtineant, neque ali-

Quod-

in sole inque caeteris astris

intelligimus, in quibus ex iisdem principiis compositio


verificatur. Nihil ergo
et

ad medium

ferri

non

natum, quia particulae


pefiuntur,

quam

natum
sit

est ferri a

medio, quod

(natura illud imperante)

telluris

non plus quiescere comLonge

cujusque animalis particulae.

igitur a naturali contemplatione desipit


stoteles (vide 22.),

quod

si

quod

ait

Ari-

quis transponat terram, ubi

nunc est luna, non fertur partium unaquaeque ad ipsam,

suum locum. Immo dicimus

partes unius terrae

non habere majorem potentiam, ut

sint partes alterius,

sed ad

quam

partes unius animalis, ut sint alterius animalis

partes.
lis,

Motus quoque rectus

nulli sphaerae est natura-

sed partibus sphaerae extra propriam regionem

positis,

quae in suaesphaerae corpore non recta move-

buntur, sed ut dictum est supra in articulo proprio.

Haec

circulatio

non geometrica,. sed physica

est.

187

AKTIC. LXXV.

Si
(jiio

gravissimum
tondit ad

est,

quod rapidissime velocissime-

medium, gravissimum omnium aer

est,

Immo

nul-

post ipsum gravior est aqua, ultimo terra.

lam terra simplex gravitatem habere videbitur


partium consistentia gravitas

est, alio

si

ex

quoque gravita-

suinpto principio et causa. Si gravissimum in me-

tis

dio debet

esse

compositum

id

sit

oportet,

maxime aqua praedominetur; quare purum

in

quo

terrae illud

elementum, ejus corporis centrum obtinere impossibile


est.

Corpora enim spissa suntgravia, spissioraque

graviora, omnis

autem

spissitudo esta concretione par-

tium seu atomorum, onmis concretio ab agglutinatione, agglutinatio

omnis ab aqua.

ARTIC. 1AXVI.

Seipsum apud nos accusat Aristoteles, ubi super


antiquos, qui simpliciter grave simpliciterque leve

non

cognoverunt, sejactat. Nobis enim grave et leve respective duntaxat>

minime autem

simpliciter dicuntur.

Qui enim absolute grave esse potest,

ubi,

si

ignis a

nobis tanquam ad sphaeram suani ad solem ascende,

ret, solaribus ipsis

ab

illis

descendere

certe dicetur, sicut et

ascendit ad nos descendens

ARTIC. LXXVII.

Nusquam natura

practicat leve

sursum

et

grave

188

deorsum, (quomodocunque capias sursum atque deor-

sum)

sive eo respicias

quod

altissimi

montes

quod ubique

aquarum

et

est

medium,

planities in

sive

convexa

terrae superficie perpetuo concurrunt.

ARTIC. LXXVIII.

Aut elementum nullumab


aut

si

aliquod ejusmodi

alio

absolutum invenitur,

ipsum

est,

est aer; ignis

quamvis penetrativissimus, nunquam tamen


quo vel in aliquo simplici
quale est

humidum

pingue

ab

nisi

ali-

vel composito invenietur,


,

vel huic proportionale.

quod aer circa globos purus

Satis interim est,

reperiatur,

enim

alicubi

quandoquidem ad circumferentiam cen-

trumque compositorum hujusmodi

nihil

potest esse

simplex, praeter minima. (vide 39. 37.)

ARTIC. LXXIX.

Non bene

inde

demonstratur aer in sua sphaera

gravior, quia utres aere pleni citius descendunt

quam

vacui; ibienim inspissatus aer est, etplures sub minori

dimensione partes obtinens, neque

motu concurrere

potest, ut et

non perinde movetur, atque

cum

aqua

in

totius sphaerae

cymba

vel dolio

in fluvio atque (1) mari.

Mitto quod hic, qui in utribus inspissatus deprimitur,

idem calore attenuatior sursum tendere

dicitur.

Frustra

igitur Aristoteles aliquid vere de aere vel alio elemento


definire nititur,

(1)

II

postquam ipsum a sua naturali

Gfrorer corregge:

vel.

dispo-


sitione
teli

semotum

non

189

acceperit.

Ad

haec, cur aqua Aristo-

sua

est levis in regione

ad su-

e profundo

si

Cur item aer ad

perficiem terrae videatur emergere?

regioncm illam non ascendit, ubi ignisnihil aliud

ignis

praeter attritum aerem esse creditur, et sistente coelo


nihil esse posse praeter

Si item

aerem convincetur?

omnia gravitatem habent praeter ignem, certe

ignis, qui in

concavo

coeli fingitur,

eo qui apud nos est, ad quos

a quo

(vide 39.)

enim deorsum

cum

aequivoce est

nunquam

inde descendit;

trudi potest? quid est quocl

ipsum

huc? quomodo in horum compositionem vcnit


quomodo (consequenter) elementi munus exequitur

pellat

(tride

29. 39.)

ARTIC. LXXX.

Gravitas et levitas nihil aliud est praeter appulsum

partium ad locum suum, in quo vel moveantur vel

quod

quiescant, et per

pars

tum

nata

est, esse

gravis

tum

ferri

debeant, pro quo quaelibet

levis esse intelligitur, quae, ubi

degens, nec gravis est neque levis; relin-

quitur ergo gravis levisque ratio

per absolutas enim differentias


est.

mundi

Quocirca bene Plato in Timaeo

esse aliud

locales

sicut

Timaeo, esse

etiam

cum

Hunc

ex

am-

frustra refricat

gravius bene dicebatur

quod ex pluribus

quod ex paucioribus.

non

si

est et undique oppositis pedibus

bulabit unusquisque ipse sibi.


Aristoteles,

nullum

dicit: in coelo

quidem sursum, aliud vero deorsum

omni parte simile

in

respectiva tantum,

est, levius

autem

190

CONCLUSIO.

Videant igitur domini Peripatetici, an ex

fide viri,

exque credendi consuetudine deceptis, an firma aliqua


ratione munitis, una
oculis

cum eorum

principe,

antiquam philosophiam intuentihus,

gentis veritatis semina sordescant.

postquam quorundam novas

(si

tam

torvis

ista

resur-

Nos etenim

interim,

quas habent pro sua

causa) rationes audiverimus, propositorum articulorum

ampliores rationes elucidahimus.

FINIS.

JORDANUS BRUNUS NOLANUS


DE IMMENSO ET INNUMERABILIBUS
SEU DE UNIVERSO ET MUNDIS
Ad illustrissimum

et

Brunsvicensium

sium Episcopum

reverendissimum heroem Henricum Julium


et

Lunaeburgensium Ducem

etc.

Halberstaclen-

EPISTOLA DEDICATORIA ET CLAVIS.

ILLUSTRISSIMO, REVERENDISSIMOQUE PRINCIPI


HENRICO JULIO BRUNSVICENSIUM ET LUNAEBURGENSIUM DUCI
HALBERSTATENSIUM EPISCOPO

JORDANUS

Apud

N,S.

(1)

Aegyptios primum, successu vero temporum

apud Persas,
venit,

B.

atcpue

Ttomanos (Princeps optime) usu-

ut de sapientibus fierent reges,

unde

sent sacerdotes;

et

de regibus es-

scientia, potestate, et authoritate

insignes, merito dicerentur TrismegistL

Ne philosophus

sordide egenus naturae sensus, et rationis lucem, po-

tentiorum formidine supprimeret:


crita veritatem

Ke

sperans

litatis, stidtitiae,

(1)

che contiene

insulsissimi sycophantae

tre

Bruno Nolanus Salutem.

poemi De Monade,
il

expayescens, ignobi-

atque malitiae ad statuum confusio-

dedicatoria veramcnte

pubblicando prima
qui,

et

et tartaros

Questelettere significano:

Questa lettera

hypo-

pro sacrariorum applausu ddulteraret.

rex ad unius insolentis

,'vocem, coelos

et ignobiliter

premessa a tutto

De Immenso,

De Immenso abbiamo

servendo alla intelligenza

creduto

e
cli

il

volume

De Minimo:
premetterla

di esso.

25


nem, regnorum

ligiones,

dissipationem,

brachium,

fieret idolum,

194

et

et

proprium dedecus,

Ne

instrumentum.

leges, re-

atque cultus qui ad rerumpublicarum statum,

augitmentum,

ei

defensionem sunt, pro cujusque gentis

captu, commodo, et defensione aut

aut revelati:

mox

diversi generis

ficti,

aut inventi,

impostorum praetex-

tibus evaderent materia fallaciae

fomes abusus,

ignis enormitatis itniversae. Sic prudentia

et

rerum,po-

testas agendi, et ratio perficiendi (quasi funiculus tri-

plex) ad principis gloriam, reipublicae utilitatem,


seculi

exemplum praeeminebat,

gebat,

Sic

(inquam) Sapientior

et

praepollebat, praefulille,

rermn

potens, vel

contemptor, ex mercenaria non mentiebatur avaritia;

Sacerdos

ille

honore illustris,ex perditissima non im-

ponebat ambitione;

ad bonitatem

pagandam
fervore,

tum

Rex

in pectore

tum

ille

idem

et

ad sapientiam

et

hominum consequenter pro-

veritatis

lumine

tum sanctimoniae

nobilitatis valore praeditus,

veram

inter

mortales divinitatis imaginem (non ulli idla in re inferior) testabatur

Sub ignoraniiae

capite, et perversarum

sitggestionitm pectore (seit reconditorio) potestatis bra-

chium,
stulti

quanam

meliits statua praesentabimus,

quam

unius robustissimi, in medio humilis,paventis,

et

inermis populi, ancipitem, funestitmque casu, fortuna-

que circumrotantis gladium? Cui nempe de


sticorum armento magistcr

morum;

ignobili rv-

de insolenti ca-

ptiunculatorum, vel grammaticorum academia institu-


tor doctrinae; de

195

somnolento

et praestigioso

liaeantro revelator areannset

melancho-

maximi altitonantis pau-

per emissarius,ad consummatissimam usque temulen-r


tiam inurbanitatis, ignorantiae, et impietaiis pocula ab

ineunte aetate propinarunt.

mihi simplicius

tinet,

est

rum more eloqui coner


non minus ingenitae,

quam

Genio adultae,
tiae, et

Jam quod ad propositum aU

ingenium,

quam

ut rhetorico-

ut Illustrissimae Celsitudini tuae


et

interno

aliunde

quodam praestantiore

j<rl</<'

sint virtutes, gra-

ornamenta; qualia usque adeo

illustris,

consul-

ta,atque gravissima nobilissimorum,prudentissimbrum,

omni

<>i

ut

tibi

dore

ma

spectabilitatis

nunc

genere insigniiim curia (quae

adstat, ita et

)<<)</)'</<<<>

semper

contestatur.

adstitit)

Nec non

Celsitudine iua convenere

ita

eximio splenin

Nat'ura, ingenium,

fortuna, ut fortunata naiura populorum,

fortuna sacerdoium

rum
mo)
i/fs

et

illustrissi-

ingeniosa

naturali ingenio, academia-

prhiceps jure (quam hoc seculo possibile est


sies (1):

ut

quodam

et

opti-

divino consilio, triplici praela-

ordine, quae sapienter praemeditando proposi/n^is.

potenter exequendo perfioias,

et irreprehensibiliter

</<>-

fendendo conserves. Ego, cuiin Germaniam, tanquam


pacatiorem Europae regionem, hac fluctuanfi ternpestateacto, non tantum ex fama,

sensu

ei

probatissima

(1) II testo ha: sies.

quadam

quantum expresso

experientia

eximia

196

tanti Ducis claritas innoiuit, inhumaniter,

etsacrilege
nitatis

me gerere

viderer, si expressius istud divi-

simulacrum aliquo possibili cultu non proscque-

observarem, colerem. Triplex

rer,

guiiatis (1)

igifoir

meae depromptum munus.

Princeps,) offero.

Primum quod ad

antististem, tertium

populorum

Numero

et

et divinatio, (2)

Figura

liber, in

Mensura
mdet

Secundo de Mo-

quo

revelatio, fides,

imaginationum, opinionum,

et experi-

agnoscit vel vestigia.

Immenso, Innumerabilibus,

et Infigurabili

in quibus evidentes,, ceriiorcs. etfortis-

libri,

mundorum

Simae sunt demonstrationes, qualiter


pitblicae disponantur^
to

et

et disciplina

intellecturti.

mentorum fundamenta quaedam

universo

sacrorum

spectat.

quibus doctrina, eruditio,

Teriio de

et sa-

quod ad principem pastoremque

primorum principiorum
nade,

et

exi-

raaxime

eruditum

Adsunt ergoprimo de Minimo, Magno


i/t

ex arca

(tibi, ter

pientem, secundum quod ad episcopum

libri,

prophane

gubernatori

unum

subsit, et

sine fine

regnum

res-

infini-

naturae comprehensibiliter,

et

incomprehensibiliter ordo mctnifestetur. ln primo volu*

mine studiose cupimus,


i

in

tertio

in

secundo incerti quaerimus,

clarissime invenimus.

sensus , in secundo verba,

(1) II testo ha:

in tertio

area exiguitaris.

(2) Qiiesta virgola

manca

In

nel testo.

primo plus
res.

valet

Primum

est

107

circa nobis innata, secitnditm

circa

circa inventa.

Primumin methodo

secundtcm (ut

licet)

Primum

audita,

tertium

certe mathematica,

divina, tertium vere naturali,

habetobjecta simplicia,

secundum

abstracta,

tertium composita. Ia primo sapientia habet corpus, in

sectmdo umbram,

in tertio

animam. Inprimo elementa

sunt terminus, minimttm, magnitudo, subjectasunt

li-

/icd.

anguhts,

et

triangulus: doctores, templum Apolli-

nis,

Minervae

et

'eneris,

quae constructa sunt

circulis

<d tingentibus, penetrantibus, continentibus: in quibus

figurae, nttmeri, et mensitrae

omnes

sitnt implicitae,

-quaesitae, explicitae, in virtitte definitionum, aooioma-

tum
rei,

monas

theorematitm. In secundo

numerus

est qitalitas

est sitbstantia

intema, seu differentia spe-

cifica; figura est accidens exterhts et signitm.

dem contemplamur

i.n

circitlo,

numerum

Mona-

in tripliciar-

chetyporttm reliqitorum triade, figitram elementaliter

quidem

in

singitlis,

monadem omnia
differunt,
est
tiae

effective

autem in omnibus. Per

numerum

concordant, per

praecipite

per figuram maxime contrariantuf. Monas

enim individua

quaedam

principiorum

rei sitbstantia,

numerus

explicalio, figitra vero ab


situ

el

ordine

qiiodque absohtte vcrum:

dimanatio.

numero

est substan-

explicatorum

Monade

est

rst jivopria in specie

bonum: figura
ritas aliter

est certa relatione

pulchrum.

Nam

ve-

est alibi, bonitas alia est aliis et alibi^pul-

chritm aliter est

aliis alibi et

aliquando.

Monas bene

198

habehti docct servare, male vero habenti variarc

lo-

cum; numerus nomen; ftgura habitum.


Li

tertio

ad lucem datur

a tenebris per colorcs

in-

gressus. Distinctio colligitur inter ftnem, ftnitum ct in-

Rursum

ftnitum.

Denuo

/.

inter cfftcicntem,

motum, quietem,

inter

lux

cl

immobilitatem.

aer ; praecipua subsistentia (sub uno exi-

et

V omnium pmicipe

et ab

omni ordine

lem, tellurem, et Coelum. TJtque

naturalis etpraecipuum ignorantiae

tum

sit

non videre

rum, motuum

in

absoluto) so-

impedimentum

tiae

e'x

et efjc-

universo praecipua elementa sini

istratur ut in
.

elementum,

scien-

fundamen-

rebus conf&nnitatem substantia-

et virtutum. Infertur perfectio universi

unitate, veritate, etbonitate,

in efftcacia potentiae

vae, in dispositione potentiae passivae^ et in dignitate effectuum.


In
%

lia

Quae perfectio vera

esse

non

potest,

innumerabili multitudine, in immensa magnict in

perspecto coordinationis ornamento. Sic

encyclopedia

quadam eruuntur,

diriguntur, ap-

plicantur. Triplici etiam ordine in unius scakie scric

cum

inguuntur, ut
litate veritas.

cum

brevitate sit facilitas,

veritate certitudo.

cum

Nec non

faciih re

considerata dignitas, in propositorum diversitate ordo,


in

mediorum paucitate

ficat, ratio

ratur.

qua natura

contemplatur, deus omnia

Hacc

putantur

sufftcientia;

et

sunt,

quorum plura a

absurda, prqpms

si

in

signi-

onvnibus ope-

longe visa, defbrmia.


spectentur, formosa

199

erunt etvcra,proxime autcm nota, ut pulcherrima pariter

atque certissima erunl comprobata; quorum cerie

claritate diffvgient

tenebricosa

commenta,

illa

consueiudo credendi cogit esse vera

et

pulchra;

q\
q\

rationis (vellevi) trutina invenientur incerta etin

cunda; ac tandem sub naturae luce ejus, quae de noslris

sensibus et demonstrationibus enitescet (quantum-

libet

fugiendo longius re<;edant) turpissima

bilia

cognoscentur.Quae an

mam

ita sc

Celsitudinem tuam rogo, ut

et impossi-

Kabeant, Illustrissi-

tanquam apprime

sapiens scienter examinet, tamquam. episcopus sincere


judicet, el

tanquam princeps potenter abignorantmn,

malignorum,

et

ignobilium contemptu, calumniis,

violentia defendat.
$u, voce, et

sole,

vl

Quando egoipse tenebrasipsas au-

calamo oppugnavi, expugnavi, sustuli:

tionis adsistente

et

ra-

lumine, naturae ipsivs adstipulante

Dei optimi ptaedestinante gratia: quem rogo,

mentem nosiram magis atque magis ad veritatem

illuminei, coridtro

adbonitatem accendat,

et Ilhtstris-

simae Celsitudinis iuae brachium amplius exaltet at-

qve amplius. Yale.

LIBER

CAPUT

I.

I,

Est mens, quao vegeto (1) inspiravit pectora sensu,

Quamque

juvit volucres humeris ingignere plumas,

Corque ad praesrriptam

Unde

et

Fortunam

licet

metam

celso rapere ordine


et

contemnere mortem;

Arcanaeque patent portae, abruptaeque catenae,

Quas pauci excessere, quibus paucique


Secla, anni, menses, luces,

soluti.

numerosaque

Temporis arma, quibus non durum

proles,

est aes

adamasque,

Immunes voluere suo nos esse furore.


Intrepidus spacium

immensum

Exorior, neque fama facit

Quos

sic findere

me impingere

pennis
in

orbes,

falso statuit verus de principio error,

Ut sub conficto reprimamur carcere vere,

Tanquam adamanteis

Nam

cludatur moenibu' totum.

mihi mens melior; nebulas quae dispulit

Fusim, (2) qui reliquos arctat,

Quando adeo
Undique qua

illius

2)

Questa

Olympum,
fecit,

facile occurrit penetrabilis aer.

Quapropter dum tutus


(1) II testo

disjecit

speciem vanescere

illas,

iter sic

carpo, beata

ha: vegele.
virijola

mancanel

testo.

26

202

Conditione satis studio sublimis avito

Reddor Dux, Lex, Lux, Vates, Pater, Author,

Adque

mundo ex

alios

isto

dum adsurgo

Iterque:

nitentes,

Aethereum campumque ex omni parte pererro,

mirum

Attonitis

et distans post terga relinquo.

Quod universa pro suae

essentiae conditione ad ipsum, ad

dinata sunt finem, aspirent, trita

nimium sententia

est.

quem

or-

Bona vero

tanto eminentius efficaciusque perquirit unumquodque, quanto perfectiorem sortitum est naturam.

Hoc

est

quod simpliciasimplex, cor-

poreum corporea, divina divinum assequi contendunt.

Inter universa

liomo duplicis oppositique boni desiderio fertur, quatenus tum corpore,


iis,

tum animo, pro viribus atque captu quam optime

quae circum

in

megacosmo

luptatem perfruatur,

et

disponatur: ut

consistunt, ad necessitatem atque vo-

omnium pro

suae nobilitatis consequutione,

atque complemento ordinem, dispositionem, atque naturam contempletur, in confinio aeternitatis atque temporis, inter

exemplatum

utriusque particeps substantiae, extremorum


tium, in horizonte naturae constitutus.

Ex

rem animi, quam

quanto

corporis

curam

gerit,

archetypum

mundum

intelligibilem inter sensibilemque

quodammodo

et

positus

intersti-

geminis autem tantomajo-

stantia est, istud vero extrinsecus adjectum

ille

intrinseca rei sub-

quoddam:

ille

aeternus

unusque perseverans, istud ad momenta quaelibet

aliter aliterque

compositum

est, istud

quiddam

atque figuratum:

ille

ipsemet existens

vero

circa consistens. Ille platonicis individuus, impassibilis, per

se motus, stans per substantiam, baerens divinis,

dominus materiae,

a rnaterialiber, incompositus, persevivens, ubiquetotus, vim habens


infinitam, subjectum veritatis aeternae, divina

ciens omnia, superans omnia: hoc infra

mente formabilis,

omnia

fa-

patiens ab omni-

bus, (1) sensibilibus duntaxat actuabile formis, subiectum opinionis,

vim habens undique

finitam,

(1)

Nel testo manca la virgola.

(2)

Anche qui manca

la virgola.

nusquam nisi

in toto (2),

locoque totum,


viiac subjectum

203

organum, compositum

vivcntis

mntenao man-

cipatum, formac subserviens, procul a divinis, per substantiam fluctuans, ab alio

qualecunque

motum,

bonum

passibile,

dividuum. Porro ad quoclcunquc,

adspiret atquc contcndat,

si

non fortuna sed cum

quam bruta animantium sortead

ratione geri desiderat, meliori

cumstanscoelum atque mundos

(sic

Heic objecta

pictura, liber, atque speculum ubi rospiciat, legat, et contem-

illi

pletur (1)

summi boni vestigium,legem,

ne,ratione et imagine

summam

quadam,unde

et

simulacrum,

in dispositio-

species eliciat intelligibiles, ubi

veluti sensibilibus (2) auribus exhauriat

harmoniam,qua tan-

per scalarn prospecierum gradibus adaliussupernisese

quam

cir-

enim astraappellamus) oculorum

aciem intcrnique sensus intentiones convertat oportet.


est

et

contemplationcm adtollat, Sic velut

in spacio

(3)

mundi

universum, in quo

semet exerceat, ratione pellustrat.


Hic

mens

dum omnia
in

quidem

quam

primo vcro, etvoluntas


in

praecipuum esse

curat, atque facit, illud

ducit, ut

primo bono conquiescat: quando-

in

conquirenda bonitate, adipiscendisque bonis bumanus nun-

intellectus et affectus expletur;

unde evidentissime constat

non ad particularia bonaatque vera, quae ultra semper aliud

et aliud

attendant et cor,cupiscant;sed universalebonum,atque verum, extra


et ultra

quod nullum queat verum

reperiri,

atquebonum (4).Quoties

enim aliquam superesse noscendam veritatem


superesse

in

igitur in veritate

bono finibus incluso, inquisitionis

appetitus est, ut

omnia

(1)

II

II

(3)

II

(1) II

testo

quandiu aliquod

est;

haqui una virgola, che non

inquirimus,

terminum habente,

et

et expetentiae finis erit. Insitus

unicuique: appetit sem-

fiant, (5) singulis et

per esse quidquid aliquando

("2)

et

bonum comparandum judicamus, aliam semper

semper appetimus. Non

aliud

ubique videre,quidquid alicubi videt;

ci

va.

testo ha: sensibilius.


testo ha: ispacio.

senso del precedente periodo

si

coglie chiarainente

la sintassi pero

mente non corre.


Ut

omnia

fiant nel testo non e chiuso tra due virgole. e riesce oscuro.

grammatieal-

204

universaliter habere, quidquid singulariter habet; toto frui qui parte fruitur;

omnibus dominari tanquam etiam

omnibus subjicitur appetit;

et

possit,

hoc etiam quod

consequutis non est contentum

ubi

aliquid ulterius remanserit assequendum. Sic materia particularis,

sive corporea, sive incorporea ipsa

expletur nunquam, et conse-

sit,

quutis ab aeterno particularibus formis, in aeternum

nihilominus

consequendas concupiscens, non est contenta; sensus seipsum non


quia quocunque procedat versum,

nit,

semper

(1)

fi-

et ubique in centro

se videt esse horizontis, sive per terrae superficiem, sive per univer-

continentiam, alios subeundo mundos

si

tarit.

locum prospectus commu-

Imaginatio et intellectus ultra positum

numerum

magnitudi-

et

nem, atque spacium, tum ad mathematicum tum ad physicum obje-

ctum non

unquam. Haec quippe

sistet

etiam infinitum circumstat spacium,


receptio, formabilitas, materia.

Quod

quam utnaturae

tura universalis,

infiniti

sunt

fetura

capacitas,

ita et possibilitas,
si

sicut

non minus magnifica est na-

particulariscujusque pro captu, et

naturae (etiam pro ejus immensitate) universalis exaequare possit


appetitum: inconveniens omnino apertissime esse videmus,

si

quis

existimet intentionem et affectum singulis et omnibus ingenitum,


insitum, inseparabilem

et consubstantialem

quodammodo

sit

frustraque ad falsum et impossibile respiciens objectum

ex

alia parte

natura atque efficiens

ille

irritum,

quoniam

(quocunque appelletur nomi-

ne) universalis,finito vero atque bono contenti, (2) infinitam particu-

larium rerum adspirationem usque adeo injuriose compescant, atque

deprimendo defraudent; nec non

finiti

boni

veri et entis principia

contra infinitum malum, falsum, et inane consistant. Neque nos ab


istius lucis

apprehensione perturbet, quod et desiderium praesentis

vitae (sicut

omnia particularia

rant) defraudatur

La viigola nianca

nel testo.

(2)

La

nel testo.

manca

cum materia

comprehendere nequeat

sigillatim,ita,

(1)

virgola

forma perpetuari deside-

inde enim istud evenit, quod,

cularis universos simul actus

comprehendit atque

in praesenti

quod praesens

est,

parti-

successive

tantum cogno-

205

atque desideratrper naturae crgo dictaraen vult esse semper, per

scit

est a contractione

eam vero (quae

formac ad hanc materiam,

et li-

mitatione materiae ab liac forma) ignorantiam, vult scmper cssc hoc

quod

enim aliud unde venit

est; nescit

et

quo vadat. Idco

instrumenta corporis equini sunt comparata

cui

corporis

humani

et

sciret

omnium reliquorum instrumenta

si

anima,

eam manere

seriatim

vcl

confuso ordinc quodam, neque defunctionem praesentium instrumen-

torum ad futuram deinceps (secundum innumerabiles species) vitam

nontimetmor-

pertinere quippiam, non tristaretur.^lmma sapiens

tem,

immo interdum

ergo substantiam
sifas,

illam ultro appetit

omnem

ultro occurrit.

illi

pro duratione aeternitas

Manet

pro loco immen-

pro actu omniformitas.

Non levem

igitur ac futilem

atqui gravissimam perfectoque ho-

mine dignissimam contcmplationis partem persequimur, ubi divinitatis,

naturaeque splendorem, fusionem, et communicationem non

Aegyptio, Syro, Graeco, vel


et ignobiliore
et

Romano

individuo

quadam materia cum attonitorum

inventum confingimus

regia, in

immenso

fientis et

omnia

et

somniamus: sed

in

non

in cibo,

facientis potentia;
,

unde
et

potu

seculo perquirimus,

augusta omnipotentis

aetheris spacio, in infinita naturao geminae

quam magnorumque aniraantium

in

mundorum

tot astrorum,

numinum

nentium atque saltantium absque numero atque

omnia
in-

uni altissimo concifine

juxta proprios

ubique fines atque ordines, contemplamur. Sic ex visibilium aeterno,

immenso

et innumerabili effectu, sempiterna,

immensa

illa

majestas

atque bonitas intellecta conspicitur,proque sua dignitate innumerabilium deorum,


enarratione,

mundorum dico

immo ad

adsistentia, concinentia, et gloriae ipsius

oculos expressa concione glorificatur: cui im-

menso mensum non quadrabit domicilium atque templum


majestatis plenitudinem agnoscendara atque percolendam

ad cuius

numera-

bilium ministrorum nullus esset ordo. Eja igitur ad omniformis dei

omniformem imaginem conjectemus oculos, vivum etmagnum


admiremur simulacrura: hinc
sus

ubi, velut in

isus anteccdit, ratio de puppi

clavum

illius

animae prora, pharus sentenet, in

speculam lumen

206

intelligentiae tollitur, ut de toto horizonte praeterita,


tat,

memoria, repe-

praesentia meditetur, et futura praevideat. Hinc miraculum

gnum

a Trismegisto appellabitur

ipse sit deus, qui conatur

ctum

sine fine (ubique

omnia

homo

qui in

fieri, sicut

deum

transeat quasi

deus est omnia

tamen finiendo) contendit

ma-

ad obje-

sicut infinitus est

deus, immensus, ubique totus.

CAPUT

II.

Discrimen inter lucem et tenebras, diurnum et nocturnum.

Ut reus

in tenebris assuetus,

quando profunda

Exerit e cavea ad solem attonita ora, repente

Conqueritur jubaris non sueto robore laesus:

quem

vulgaris sophiae vinxere tenacla,

Quemque

diu fatuis pavit sermonibus usus,

Sic

Heic ubi non poterit radios perferre nitentes


Fulgentis

solis,

turbari fronte videbis.

At non propterea lucem culpare

Quae quo
Pulchrior

splenclidior,
est,

licebit,

quantoque augustior, (1)

difficilem,

Mens me sacra

rarum

vultu.

perferre laborem

jubet, coeca

dum

Captivos animos sacris numeris

tendit abysso

in

amoenum

Abducere aspectum circum sublime micantum,


Queis cultu vario natura exornat

Non

ullo adstrictum fine,

Quo non

sit

II

Olympum

immenseque capacem,

numerus divinam concelebrantum

Virtutem; tantum

(1)

quarn

tanto impense hanc nocturna propago

Saeva strigum semper torvo insectabere


Altum,

et

testo ha: angu&lior.

dominum quia

curia tanta


Addecet

207

solium semper super omnia celsum,

et

Et majestatem immensam

margine templum.

sine

Ut varias tamen usque adeo species animantum


Terra

paucis

dedit,

humana

forma

est

tributa,

Perpaucique homines veri sunt, quique deorum


Alta inter multos habiti sunt indole digni;

Non

talpas hinc

aliter

contemplabere, (1) dium

Sicubi in aethereum aspectum adventasse

Horrentes iterum

telluris

fodere

licebit,

dorsum

Matris, (2) tentabunt veterem adremeare cavernam.

Nocturnus Bubo, dirum mortalibus omen,

Ut primum Cvpriam viderit claro ex oriente


Surgentem,

et valvas, rapida vertigine, matri

Adproperae rerum,

Non

feret

ille

Armentum,

cui

(3)

Phoebi monstrare parentis,

Jovem refugax pervadere apertum.


injunctum colere antra Acherontis

Atque interdictum

est

sublimem

Incurvo ad Orcum ventre,

tollere

vultum,

et cujusque

serenae

Lampadis aspectus, cornu iinperiosa recurvo,

Hoc

adiget noviter, revocabitque illud Erynnis.

Porro

felici

cognata animantia

Antrorum ad umbras,

Ad

soli,

noctis fugientia ab umbris,

tenebrasque sinus materni, quando molestae

In noctis tinem trahit orbita temporis

illa,

Sublatis sublime oculis, animoque refecto,

Respirant, grates vicibus referuntque benignis,


Insueto cordis plausuque Orientis adorant
Atria, de

quorum

stabulis crinitus Apollo

(1)

Questa virgola mancanel

(2)

Questa virgola manca pure.

(3)

Questa virgola, e

le

testo.

due precedenti mancano neltesto.

208 ~-

Auratis currum vectantem tela


Extulit,

diei

atque operum coelo gratissimus

alto

Admonitor, spacium nostri percurrit Olympi,

Quando

oculos tantos oculum collegit in

Argum Mercurius Phoebi


Ad

unum, ut

virtute peremit.

primo videantur aspectu,

isthaec, quaeso vos, qnaliacunque

(si iniqui judicii titulum abhorretis) adtendite

ut qui vobis insa-

nire videtur, saltem, quibus insaniat rationibus, cognoscatis: gratae

sub echinorum asperitate castaneae


nis preciosissimae

absconduntur

(1)

formose puer nimium ne crede

Est sententia,

quam prima eminus

ctione indignam judicavi, quae

ximo vera comperta


cessaria

est,

cle

et contradi-

sile-

colori.

fronte stultam

propinqno

demumque

possibilis, et

penitius considerata

tum primum

atque justitia

ubi ex opinionibus, sectae


est ut

de pro-

tum

ne-

terras deserere incoepit

quaestum facere coeperunt. Inde quippe

tanquam ad propriam atque liberorum vitam pro par-

opinionibus

tis

subque

tum evidentissima comprobatur.

Sapientia

ortum

quandoque merces occultantnr.

ad

adversariorum usque ultimam internecionem

propugnarent. Ejusmodi auspiciis

tum

religio atque philosophia in-

terempta jacet, tum respublicae, regna, atque imperia, cum sapientibus, principibus, atque populis turbantur, perduntur, exterminantur.

Heic non ea nobis philosophia proponitur

omnium

quae ad miserorum

miserrimos, qui pro pane lucrando philosophantur

atti-

neat et adspectet: sed eorum tantum nobile respicit ingenium, qui


vel partis uti possunt, vel aliter,

quam

opinione, fide, et assertio-

ne serviendo, ad vitam necessaria comparant

tem per se colendam, rebus

Primum
(1) II

ditari

oportet

testo ha: conslaneae.

vilioribus

et veritatis

majesta-

non submittunt.

et philosophari postea.

Dives est qui

multa habet,

ditior cui

pauca

209

sufficiunt, ditissimus qui

haec omnia

contemnit: portat quas habet divitias, divitiarum amator, et

illis

affligitur

quas non habet. Considera qualiter prius divitem esse

porteat,

quam philosophum. Et rogo ne

et Aristotelis,

bellos

quorum

non editos

iste fertur

romanorum nummorum

cet

thagorici libros (unde


fecisse
tari

te Platonis historia fallat

Speusippi philosophi defuncti

talentis atticis tribus

o-

li-

septuaginta duobus videli-

millibus: ille

autem

Timaeum nobilissimum

tres Philolai

Py-

illum dialogum per-

decem millium denariorum precio comparavit. Di-

dicitur)

ergo prius oportet et postea philosophari. Porro illud a

duum

famosorum sapientium gestibus accipiamus, ut quantaslibet divitias


haud quidem pro gloria

et opinione, sed pro sapientiae

verae a-

deptione profundamus.

CAPUT
Dispositio

synodorum ex mundis

in

III.

universo. Distinctio inter astra lucentia per se

Our planetae, qui sunt circa

et per aliud.

Ut solem hunc circa

Tellus,

alios soles,

non videntur.

Luna, aliger Hermes,

Saturnus, Venus et Mavors, et Juppiter errant,

Et numerus fasso major, nam caetera turba


Partim pro vicibus, partim non cernitur unquam,
Sic circum

quemque alium: nam Iege necesse

fit

est

Naturae, flammas fomentum sumere ab undis.

Maximu'

(1)

Mutuum,

(2).

quando hic vult circum undique multa minora


ut vires immittant, atque remittant

Proficuas; ubi conveniens distantia


Conciliat;

nam

pacem

de adversis vita atque nutrimen

Devenit, harmonicis quia seposita intervallis

Concurrunt, motusque vagos contemperat aestus.


ha

maximu

(1)

Iltesto

(2)

Qnesta virgola e

la

sta per

maocimus; perci6

l'ho segnato

con l'apostrofo.

precedente mancano nel testo.

27

210

unumquemque Phoebum cytharoedum

Sic circum

Nymphae choreasque

Plures discurrunt

frequentant,

(1) vegeto sensu, ac clara ratione videmus,

Quas

Quando unam ad normam venit abstans atque propinquum,

Nec

primorum principiorum

variat numerus

Conformem

speciem ut nequeant coalescere ubique.

in

Sic meliorantes vesana protervia fruges

Non

perget temerare, volens ea promere sensu

Quae non sunt

sensus, (2) atque

unum

In lunaeque

specie,

unum

telluris et

dicere solem,

unum;

Altius atque ullos ita non errare planetas

Ut non apparent;
Sic unus

tantum

et sol ita
siet,

corpore maior,

ut spectabilis unus

Sensu coram inope, ac bruta ratione represso,


Qui solem ex

astris fixis

non concipit unum,

Sideraque totidem soles quae fixa videntur,

Quaeque ut

scintillent species rutili efficit ignis.

Major ut exigua distantia mole videri


Cogit ut et nullas circum discurrere Lunas.

Ut

circa

hanc navim varias mare

cymbas

findere

Sentimus, cujusque datur loca posse notare,

Non

sic

Idem

si

in reliquis

longe lateque remotis


pariterque videmus

fiat pariter,

Siccine distante in sylva male sane notabis

Ut

circa

Credere

hanc Iaurum varias errare volucres?


te

tamen hoc jubet experientia multa;

Vel saltem a

simili

stupidum suspendere sensum.

Praediscas, ne naturae breviata facultas

testo

ha: qua.

(1)

II

(2)

Nel testo, invece della virgola,

c' e

un punto; e

cosi negli altri

due

incisi

che seguono


locis,

Ac

causa

Atque

haec apprehensio rerum;

(2)

quales hinc esse videntur,

constemus quales inde esse videmur,

ita

templis ubi

Scilicet e

Ergo

siet nostra

ita subsistant

Nosque

visoque lioc corpore, (1) materie

Hisce
si

211

Lunae despiciamur.

principio admirer, duhitemve, nec almae

Occludam valvas ad mentis lumina, ne

sic

Sensibus inveniar frustra donatus ab aevo.

Ceu hunc solem circa video terere aera multos,

mundos

Sic infinitos circum consurgere

Oceano,

illustres alii

(3)

fucrint (4) ubi soles, (5)

Concludam, aut dubitem non

(6)

Qui veluti constant peregrina

Ut speculum obversas

Non

gnorans, mole minores, (7)


luce, potentes

parteis atque propinquas,

in

(8)

parte ex omni, non versumquaque remittunt

Conceptam speciem sacratae lampadis. Ergo


nostri inconstantia sensus

Illud principio

Edoceat, ceu principium

tibi

cognitiohis

Debeat objectis conlatis pluribus

Atque facultatum

esse,

variis currentibus

una

Testibus; est enim diversis insita rebus

Lux

veri,

et

veluti

tenebrarum splendet ab orbe.

Universum philosophiae momentum, quo a pravae

dispositionis

ignorantiae atqne sophismatis finibus elongatur, est univsrsi im-

(1)

Questa virgola manca nel

(2)

Nel testo

(3)

Questa virgola manca nel testo.

(1) II

testo

c'

ha

fuernit.

(5)

Questa virgola manca uel

(6)

Gnorans non

c' e:

(7)

Nel testo

(8)

Questa virgola e

c* e

testo.

un punto.

il

testo.

credo aver

il

Bruno usato non gnorans invece

punto.
la

seguente mancano.

di

ignorans.

212

mensitatem a mundi distinguere unitate,finitudinem rerum, et materiei, (1) potentiae

Vide

num

divinae activae et naturae passivae repugnare.

stellae sint

ejusdem substantiae et ex

mentis, atque tellus, an vero

Num

sicut tellus in

et sol, et

omnia

astra;

iis

conilentur ele-

aliis ?

medio aere vel aethere


an vero medium

consistit

luna

ita et

sit istius fixionis causa

illa

vero omnia orbibus sint affixa solidissimis, qui gyratorum quorun-

dam

pulsibus atque tractibus torqueantur.

Num
augium

motus

istius diurni,

(2), solstitiorum,

atque variationis ejus polorum

quam

aequinoctialiumque punctorum mutatio con-

sequitur, causa sit subjective in tellure vel extra illam.

Quam

vulgus comprehendat,
qui et

eorum

Quam

levis definierint Peripatetici, et

bene de natura gravis atque

quam

solide naturali

motu distinxerunt

anti-

principiis atque caussis.

famoso

illi

elementorum ordini natura respondeat.

Quamque bene universum

in suas distribuatur parteis

atque

mem-

Et plura quae ex horum capitibus atque fundamentis prae-

bra.

positis atque jactis consequuntur.

Ponimus hoc quod summa probabimus evidentia


niverso praecipua primorum corporum genera, Soles

(3).

Duo

in u-

nempe atque

Tellures.

De primo genere
singularum

quam

illae

loco,

non major, neque

aliter sol iste

quarum

spectabilis esset,

a loco istius solis et a nostris sunt spectabiles regionibus.

De secundo genere
circa solem

fixae (quas appellant) stellae sunt, de

est Luna,Mercurius,etreliqui planetarum, qui

tum annuis

discursitant motibus

uno eodemque aethereo spacio,

coelo,

quam Tellurem consistere videmus,

tum

diurnis.

Omnia

campo, firmamento non

et

in

aliter

ponderibus librata propriis

consistunt.

Neque

est

quod ad universi speciem magis obtinere medium

(1)

Questa virgola manca nel

(2)

Questo nome par coniato da cciyri, splendor.

(3)

II

testo ha: eudentia.

testo.

di-


cere possis,

quam quodcunque

213

aliud;

cum

constet (l)circa

omniapa-

undequaque immensum pro innumerabilium astrorum seu mun-

riter

dorum continentia spacium

Unum primorum
posse, illud indicat,

patere.

corporum genus absque

alio consistere

minime

quod diversorum oppositorumque concursu ad

motum, ad generationem

rerum consistentiam natura provideat.

et

quibus absque ingenio atque ratione largiti sunt oculi,ita nega-

Ii,

bunt circa alia astra fixa, nempe solcs ,discurrere planetas, sicut
apparent:

cum

et

omnis ratio

dictet,

vitatem,

tum maxime propter vim luminis remissiorem

speculo,

quod

ctat

lucis

umbram

fixorum astrorum quocunque

sunt speciei, ea, quae ad specificae

omnino oportet esse eadem.Neque ad


illis

quae est in

alio tellures,

quae sunt circa

in iis

quae ejusmodi

naturae consistentiam faciunt,


fabulas, sed ad

eam, quae sub

occultatur, sapientiam conversi esse judicabimur,

daemon, seu furor homericus

nempe

stellis,

non

atque imaginem non ipsam lucem obje-

hoc fixum astrum, non apparere possunt. Porro

silenis

et

quod tum propter corporum par-

(2),

inducit

Jovem cum

quod

diis ceteris,

ad Oceanum juxta Aethiopas epulari. Aethiopes sunt

opaca planetarum corpora, in quibus elementum aquae dominatur,


qui et hospitalium
et

numinum

conditione celebrantur. Qui vero

deorum

epulantum retinuere nomen, sunt ignea astra quae, dicendis causis,

magis principe conditione


nutriantur, alia

insinuabimus.

(1)

(2)

II

II

testo ha: conster.


testo

ha

dii

quam vulgus

Homerciu*.

nominitantur: sed

ii

quomodo per aquas

capiat ratione, planius in

sequentibus

214

CAPUT

IV.

Sensu non minus probatur infinitum, quam sophistae putent finitum esse manifestum. Ut

magnum

corpus opacum
reat.

Ut mundi

abeant

(2) in

Non

et

inter

duo parva lucida, ac

mundorum synodi

ut

in,

si sit nihil

punctum

intermedians, dispe-

distantia (1) tenuentur et

nihilum.

non

sensus,

tollit

astruit insinuandi

Judicium immensi, siquidem neque convenit


Stulto etenim tantum (3),

olli:

verum reputabitur

esse

Sensibus expressuni, turba importuna sophistae.

An non

quidquid adest oculis comprensile semper

Admittit reliquum ulterius quo contineatur,.

Teque ad consimilem formam perducit euntem?

Ut sensu quoque

Materiam

teste tuo sine fine procursus

tribuat.

Aspicis ut turri ex alta conspectus horizon

Convexum plano

Ac

non

si

continuare videtur,

liceat cursu

Et natura parens

At modo curn
Continue

sic

sic

sibi

contendier ultra,

moenia

liceat loca

fixerit illic

marginis adproperare

praesentem, absentemque videbis,

Et panter procul ac proprius sese insinuare.


Undique enim

Non

simili

pro sorte aberitque aderitque,

secus esse putes, quando omnia

Stellifera cavitate

means

perstringit

margo recurva,
Olympus,

Apparens varia longe virtute micantum,


Arctans subjecta haec fatalibus omnia

Et

tibi

si

praesto est currus rationis, adito

(1)

Iltestoha: distatia.

(2)

II

(3) II

testo ha:

testo

vinclis.

abe an.

non mette questa virgola, che mi pare opportuna a chiarire

il

senso.

et


Quo

215

pedibus non ire datur; distantibus et te

quodque ex

Junge

astris,

Quem

par componit substautia principioruni,

Unde

illis

cognoscito

muhdum:

Tellures Solesque agnoscere possis,

ibi

Quos Cereres Bacchosque vocat veneranda

Nam

tibi

Alterius

Quam
Non

si

liceat,

fieri

mundi hujus sede

cujuscunque incola

sol ille hinc est hic

vetustas.

relicta,

solis,

maior non

erit illinc,

facientque sui sensum currentia circum haec

Sydera, ne ad

minimum

siquidem accedentia punctum,

Sensus enim docuisse potest, quam corporis atri


Millibus est pecies numeris absumpta, priusquam

Lampadis accensae perdat distantia sensum.


Addito ut et majus quantumvis corpus opacum (1)
splendentem inter stellam lumenque videntis

Si

Praegrandi atque globoso dorso interjiciatur,

Dummodo

servetur tantum distantiae utrinque,

Quanto utrinque suo consumpta


Filo

Nil

est

area tractu,

quantumvis directo intersituetur,


visum intra apparebit lumenque

Contra

videntis.

alterius proprius sit finibus

si

horum

(Finitimo ut Lunae Tellus turbatur ab orbe,

Lunaque

Telluris) labor et defectus utrinque

Constabit varius.

Ergo quid

ubi splendens (2) area solis

dices,

Major tam multo

est

circumgyrantibus astris

Tot numeris absumpta, velut de corde Leonis,

Deque oculo Tauri

potis est

comprendere quisque,

Luminis augusti unde extenuata potestas


(1) II

testoha: apacum.

(2) II testo

ha: spendens

216
ne major

Istius est solis,

Quam

reputem haec tenuata

citius solis

De mole hac

specilla

subito in nullum labentia corpus?

Ergo non tantum

Verum

sit Basilisco ?

sensus Apollinis hujus,

tibi

etiam Synodi

quanta planetis

totius,

Circa istum solem et spacii comprenditur orbe,

Obteritur sensus, tenuatur, et adnihilatur:

Inde ubi conspectum geminae concurrit in

Lampadis aspectus vix

Cum tamen

unum

stamine septae,

ullo

a sole hoc solem illum abstare necesse est

Distans a nostro

quantum hoc

sole est Basiliscus;

Hinc aditum nactus plus contemplere profunde

Ut credas totum hoc

oculis lustrabile nostris

Non tantum terram, solem, magnam synodumque,


Si

ad infinitum spacium conlata ferantur,

Non

ullam possint rationem partis habere.

Namque

infiniti poteris sic

dicere partem,

Ut

stultus poterit sine sensu

Ut

libet

Multique

Non

innumeros quamvis
illos

tum

soles,

stet credere soles

unumquemque

planetae,

numerus vult major haberi,

ideo nutnero

Innumeri

circa

verba referre.

numero

sine suntque planetae,

Innumerae ut monades aequant diades triadesque


Innumeras. Ulnas neque quisquam dicere plures
Ausit in immenso

Ne numerum,

et

quam

passus, et parasangas;

numeros, finem finesque requiras,

Heic ubi nec numero locus est ullus neque

Nec
Non

potis est

numero numerus

conferrier

fini,

ulli.

aliter desipit dicens finem universi constare sensu, quia nihii

ultra stellarum fixarum

orbem illum extimum

est luminis

quod

ille


indicet; sicut et

217

finem unius sylvae quispiam sensu constare ideo dixe-

Nos vero

rit,quia ulterius arbores nullae videantur.

contra, uni-

et,

versi infinitatem sensu constare dicimus, quia uitcrius ad horizontis

margines adproperantem sensus semper horizontis centrum

comitem individuum:
periphcriac
et

punctum

facit (ubi illo se contulcrit) esse

docet sensus, quod

in

si

facit esse

eidem quemcunque ejus quae apparebat

ita ut

astrorum

centrum. Hinc

quocunque essemus,

alio

pari-

ter nos in centro esse, et tellurem non minus inde ad circumferentiales partes pertinerc videretur.
Ita nec sensu iudice decipietur asserens, stellarum

quam

ad invicem esse proximiores,

sint

Luna

Tellus et Saturnus; ut apparent Pleiades,


tiatur

solcm

soli

xao (1), quam

cum tamen natura non

plus esse propinquum, fixam

cum

sit sol iste

fixarum quasdam

et Tellus, Solet Tellus,

nempe

altero de proximioribus,

steliam

pafi-

quem ex ma-

gnitudinis ratione viciniorem cognoscimus.Id vero ita(antequam aliter in posterioribus probetur) sensu

sicut ab arce Caleti angulus huius

quoque constabit esse possibile:

domus ab

angulo plus distare videtur,

quam eminus

mitas ab

Quod

altera cxtremitate.

si

tum, vix unius palmae magnitudinem


obtinenti exaequabit.

Ex

altero

ejusdem domus

posita Britanniae

extre-

a Britannia retrospicias Cale(2), illam

ingentem regionem

hoc incipere poteris et de

iis

dubitaro

quae nostris antagonistis sensu, suorumque instrumentorumusu

xime constare pcrhibontur


Alchazeles arabs

ma-

(3).

mahumetanus theologus,

a quo ot

quidam Chri-

stianorum didiccre, irrefragabilo (4) in llbro destructionum contra


aeternitarios adducit

argumentum ex

duodecies plures fuisse annos

menses quam
horas.
si,

et

Unde

dies,

quam

(2)

La

(3)

II

rneasos,

quod oporteret

infinitos

trigesies circiter plures

quatuor sup ra viginti vicibus plures dies

cadit simile

quam

argumontum contra immensitatem univer-

mundorum innumerabilitatem:

(1) II testo

co,

quia plures essent tellures

ha: sixae.

virgola parmi opportuua a chiarire

il

senso.

testo ha: perbibenlur.

(1)11 testo ha: irrefraqibile.

28

quam

218

soles, et deinceps alia mille. In cujus puerilis

argumenti et omnino

(quia est ab extraneo inconvenienti (1)) alieni, (2) solutione in libro

quam

destructionis destructionum nescio

Sed nos hanc stultitiam

in

iis,

feliciter laboret

quae de minimi existentia

Averroes.

et

contem-

platione dicta sunt, fusius elusimus.

CAPUT
Ut inuniverso ubique
re

sit

medium, ideoque non minus ubique

mundos quam tellurem

iater

quae

V.

sol est unus.

consistere videamus.

Cometas

nihilo

Omnia

a planetis differre

in

aetheris medio consiste-

astra circuire, etiam fixa,


nisi situ

ad nostrum aspe-

ctum, quo eorum lux tanquam de obliquo speculo nobis objiciatur interdum.

Centrum

igitur spacii

Undique enim

immensi statuetur ubique,

quaque

et

Ergo quo haec deceat

est

ferri,

versum dimensio

tanta.

non terminus urget

Corpora naturae, sed convenientia vitae


Spectata a sensu atque animo qui est insitus

ollis.

Inde opus esse nequit totum ut per inane feratur,

Et

adeant palando recessus,

spacii incertos

Sed peragunt orbes

vitai circa

elementa

Oceano undantes mundi, intra quos breviore


Soles circuitu vel nullo forte vagantur.

Delius hic varians apparet dimetron usque,

Non

quia circa ipsum sem'ta (3) est eccentrica Terrae

animae

Insita, sed quia vult

Corporaque

in

vis cuncta moveri,

proprium semper versarier orbem.

Hic etenim effectus vitae

est,

vitae hoc quoque signum,

(1)11 testoha: inconvenient.


(2)

Questa virgola manca nel

(3) II testo

ha semta: ho

Lucrezio scrive

testo.

scritto sem'ta, perche si

vegga che

sta in luogo di semita. Cosi

inifum per initium.

Ut videas

init'utn

motus a corde
Lib.

creari. >

II,

De

nat. rer.

219

Vitae hoc principium, vitam hoc quoque concomitatur.


Sic igitur fixum scintillans dicimus astrum.

Ignea

Nam

nam

apparent collata planetis:

sic

quis corpus cernat contentius

si

Quain suevit vulgus,

facile est potis

horum

ille

negare,

Seclusis septem, reliqua aeque abstantia ab orbe hoc.

Confer enim e minimis spica


Qualibet aut

Temporibus
Ista fuere

magna quae

cum

Virginis (1) unam,

plus distabit ab

illa,

varie distare videbis.

variis

mihi physica ratione reperta

Pluribus abhinc

Sed tandem

sensu interiore probata,

lustris,

et docti accipio

firmata (2) Tichonis

Servatis Dani, ingenio qui multa sagaci

atque aperit conformia sensibus hisce.

Invenit,

Ergo

perit

coelum quod

tantis fixa tenaclis

Sidera contineat, quodque

Queis

mage non

Quam

ligni nodo,

Ergo

unum

plurima raptet,

liceat propria virtute

moveri,

ligno constante, (3) cieri.

quam

loco constans

possit findier aether

(Finditur ut dubio procul omni) concipe tandem,

Atque sophistarum misera haec


Visi

deliria pelle.

testantur nostra hac aetate cometae,

Quos Stagirita putat tantum


Ora valere

geni, neque posse

intra

concava Lunae

manere superne,

Nulla etenim pro sorte putat variabile coelum

(1)

Spica va intesa nel significato

che riferisce e traduce un verso

Spicum

di

illustre

di stella della costellazione di

Arato

II

(3)

Ho

rezza.

ha

in

Cicerone

tenens splendenti corpore Virgo.

De nat.
testo

(2)

Vergine. Cosi

deor. Cap. 42.

firmatae.

chiuso tra due virgole

ligno constante, benche nel testo non sia, per piu chia-


quod non

Fissile

sit,

220

non

non penetretur.

cedat, (1)

At supra Lunam peregrina haec corpora

constant,

Et modo Telluris versus properantia partes,

Nunc

magis atque magis

illi

Ergo penetratur spacium ne

Nec plenum prorsum,

fierique remota.

inane,

fiat

at vero substantia

quaedam

Quae spacium primo repleat, quae pervia cunctis


Corporibus

fiat,

possunt ubi corpora mundi

Legibus aeternis motus subigi atque

Non remanebit

locus gravitati etlevitati,

quietis.

qua minus Tellus

liqui muncli in aethereo spacio consistere possint, ac ad

et re-

unam magis

regionem ferantur,ruitent,praecipitentur, quam ad aliam.Sed causa

motus

et quietis

et spacio,cujus est

tantum continere,

quas compositionis eorum natura

dictat, ratio-

Quae etiam non permittunt mundorum corpora

incerto cursu

capere, sed ab
nibus.

non erita loco

aliis,

quocunque, ideo sine lege

quoniam quoquoversum aequalitcr

ferri,

iisdem suVjectuni cedere potest spacium: locus quippe non est omnis,
sed una duntaxat ex omnibus ad

Quod etiam

fixae

moveantur

distantia inter duas quaslibet

quae
alio

alia (licet

motum

causa conferens.

stellae facile conjici potest, notata

primae magnitudinis uno tempore,

non multo propter

apertas

tempore anni poterit conveniri. Et Solis motum proprium ne-

cessario

eum cognoscimus duodecim mensium

est in circulo

medio inter planetarum

rum tropicorum

punctis terminatur;

moveatur.

Non

manentem

propterea desinimus

et sicut alios

dum

(1) II testo
II

ha

caedat.

testo ha: aequibililer.

cum

diameter duo-

Tellus interim aequabili-

motu diurno

et

annuo

antiquis sclem in rnedio

Aplanem nominare

facit ut deinceps a sole tanto

spacio compleri, qui

circulos, cujus

ter (2) absque illa copernicana inclinatione

(2)

promptasquo causas)

stellam

proprius stellas

satis

appellemus

enim
fixas,

221
quanto eorum motus

minus atque minime mo-

differcntiis scnsus

vetur.

Astronomi nostri temporis


atquc princeps) talia

cle

quorum

Tliico

Danus nobilissimus

cometis (quos nos occultas

Tellures seu

astra intelligimus esse, quia ad oppositionem specularem (qua fiat in


eis

angulus repraesentationis a sole ad nostrum visum) raro

deve-

niunt) talia de cometis certissime rcfeiunt et testantur, ut non possintin ea amplius


inter

cum vulgo

illam igneam

Scd de

iis

et

qua accensionum materia

infra, alio in loco fusius disseremus.

pereat illud non

fissile,

rarum involucra cum


nobis via

fide consistore,

infimam aeris rcgionem accensa praedicctur.

cum

octavi mobilis

satis est

quod

non penetrabile coelum: uni astro tot sphae-

epicyclis, et epicyclulis obligata

offendi, et

illa

Nunc

janua

illa

adapcriri,

assecutione sensus

jus quod incolimus astri, dispereat.

et incipiet

qua colligamen

illud

eorum motuum, qui sunt hu-

Unde celebcrrimus

ille

naturae

vultus sensim incipiat enitescere.

CAPUT

VI.

Vaiiae Peripateticorum principum de locatione universi assertiones, et de eo quod


finit

universum. quod neque locus

sit

neque spacium.

Huic spacio cupiens Stagiraeus fingere finem

Promere non potuit valeant qui


Et quaerens ubi
Nulla cum

Nec

facie,

muros;

convexa supremi,

sint axis

neque corpore contineatur,

spaeio, nec inani,

Quod

sistere

ullo

neque de genere horum

capiat quicquam, vel quod comprendere possit:

In se concludit (pueriliter) esse locatum.


Si caret extremo, subtilis

Machina

tota loco,

Vel geminus cardo


(1)

Cosi

il

testo:

Averoes

centrum cui

magnum

megliomi parrebbe terminet.

inquit,

innititur, esto;

qui terminat (1)

axem.


Praecipua ergo

loci ratio

222

contemnitur

illi,

Per quam non usquam mundum perhibebitur


Quin

Nempe
Ut

dum

et

ut

ratio ulterius perquirit et urget,

convexum primum dicatque locatum,

parteis inquit

Inque

ergo

illa

esse.

quae

in partibus insituantur

ista est,

inque ista est

illa

vicissim.

Pergo tamen, totum,cupio quoque scire, (1) quid extraest?


Respondet sensu viduata voce sophista:

Divinum

Mens

unum, constans,

ens,

cuncta gubernans.

nihil indiga,

sibi sufficiens,

(2)

sine fine beatum,

Sic factus nobis sophus iste propheta repente est

Implicita (3) filum quia perdidit in Labyrinto.

Pcrro

dic:

fieri

(4)

quanam

ratione potestur,

Ullo ut finitum dicas non corpore corpus,

Non

plano planum, spaciosum non spacioso

Quare infinitum generis comprendis

Quod non

alius,

quantum, neque quanti terminus

est

isto

in

Ordine, quo physice ac proprius perquirere suemus.

Natura hoc siquidem divina haud


Totum, nec varia pro sorte

Quae ratione

Immensa

locus

non

est

minus intra

est intus et extra:

ulla est, atque locata.

hic (5) igitur pro majestate colendus,

Corporea nihilominus ad simulacra relatus

Innumeros inter divos haec sidera mundos

Quos lymphas mens sacra vocat flammasque ministras,


Spirituumque choros, concentu quique perenni
(1)

Questa virgola e

che cosa

c' e

la

precedente mancano nel testo

(2)

Mancano

(3)

Leggerei: Implicito.

(4)

(5) II

il

senso e

voglio sapere

fuori di tutto lo spazio?


i

due puuti nel testo: ce

li

ho messi per chiarire

il

senso.

due punti mancano nel testo.


testo ha:

hunc;

il

quale mi sembra non dar nessun senso.

ancora

223

Immensi innumeras templi inlustrant regiones:

nam

Principe

tanto tanta est quoque curia digna,

Nec quemquam numeri finem decet

esse

deorum,

Quos credo tantos divina animalia mundos


Qui volucres

dicuntur ab ore,

coeli sacro

Est quorum nullus numerus celsique tonantes.


Esset ut ergo

Nempe

malum

non

Sic male

spacio non esse repletum,

pariter spectabile totum

fiet

Undique enim spacii

Heic quis

eadem natura, voluntas

est

eadem, forma et subiectio prompta.

Efficienti

illas

in Acroamaticis,

accidens

liuic

adeo augustam molem non esse creatam,

quam

catio Simplicio

Peripateticorum nugas numerabit

coelum esse

Ait Aristoteles

in loco per accidens.

Sed istud per

varias accipiat explicationes videto.

primum

distinguitur juxta

Coeli signifi-

Aristotelem, ut primo

denotet universum, secundo partem ab elementorum sphaeris reli-

quam,

ma

coelorum extremum reliqua omnia complectens. Pri-

tertio

significatione est in loco per accidens,

quae sunt coeli et elementa. Secundo,

rum

alii

ad

alios finiuntur. Tertio

idest

modo neque per

accidens est in loco; sed per se est primus locus,


perficies corporis

omnia

continentis.

per suas partes,

per suos orbes, quo-

(1) idest

ibi

se,

neque per

enim

est su-

Gilbertus Porretanus vult

il-

lud (2) esse in loco per accidens, idest per superficiem proprii corporis

convexam, quem omnes ideo exsibilant

perficiem illam oportet

cum

peripatetici, quia su-

proprio subjecto corpore esse mobilis-

simam, locum vero Aristoteles ubique vult esse immobilem, non


subjecto, sed extra subjectum(3), attingentem immediate.

hispanus,

(1)

Qui deve

(2) II testo

(3)

cum

La

Aristotele

ripetersi un' altra

Avempace

ultimum coelum octavam sphaeram


volt&per accidens, tralasciato nel

ha: illum. Sbagliato, perche

si

riferisce

intel"

testo.

a coelum.

virgola neltesto non c"e, e deve andar qui, perche Aristotele dice cosi

nepifyovTcc nepzc ax/vvjrov npMTOV.

in

TO TOV

224

ligens stellarum fixarum advectricem, dicit illud esse in loco per


accidens,idest, per superficiem proprii corporis

mam

idest

Saturni sphaeram immediate continet

Sedistum primo eadem

spicit universi.

sibilabunt, quia

quam

illa

ratione,

medium

re-

qua Gilbertum, ex-

non minus haec superficies concava mobilis

est,

convexa. Proindeque hoc est definire locum secundorum

mobilium, non primi et universi

nisi

(quod uni est per se quidquid

tionis

convexam, qua septi-

recurrat ad

illius

proposi-

alteri per accidens est)

con-

versivam, et non exsibilabitur, sed per contemptum relinquetur in


pace. Averroes
idest

omne corpus contentum

ait

esse in loco per

juxta veram locati et directam definitionem

superficie corporis continentis est

se,

nempe quod

complexum. Universum vero,

si-

cut et ultimum coelum, est in loco per accidens, nempe non per id

quod

est extra, sed per id

cum Avempace

quod

est intra: sicque concurrit aperte

et Themistio, volens

cationem immediate esse

coelum juxta tertiam

signifi-

per superficiem extremam totius

in loco

quod complectitur: mediate vero per centrum universi. Coelum vero


juxta primam
esse

respicit, et in

non esse
tis

significationem in loco

intelligit in totius

immobili et constantissimo

ad quod secunclum partes omnes

quo habet fixionem. Thomas vult ultimum coelum

in loco per se, idest, per

neque per accidens

centro

idest per

externam superficiem contineninternam contenti superficiem

immediate, et per centrum totius mediate. Similiter neque ipsum

universum vult per accidens esse

in loco, idest, por centrum: forte

quia centrum non habet rationem quantitatis continuae, ideo neque

per

se,

dum

neque per accidens, neque secundum genus, neque secun-

cum

prae-

rursum, reductive tamen, (proprius

quam

speciem potest esse locus; sed potius habet aliquid

dicamento

ubi, et aliquid

centrum ad quantitatem continuam (1)) ad situm: sed

est in loco

per

accidens, idest, per eas quibus continuatur, integratur, et quas continet parteis,
ter,

quarum data per

(1) II testo ha:


('2)

quatenus

divisibilitatis ratione

conlinuo.

Questa virgola manca

sunt in loco potentiali-

possibile, vel impossibile, (2) divisione, essent

uel testo.


in loco actualiter.

Puto eum

sicut ego (seclusis universis)

quia

mcum

idest

cum

caput est in

225

intelligere sic

sum

in loco,

nihilominus in loco per accidens,

cerebrum

collo,

universum esse

in capite,

nucha

ccrcbro,

in

cerebro, ct undiquc et ubique pars parti haeret, usque ad

infinitum, ne

quando exteriores partes non secundum totam superfi-

ciem esse in loco(l), sed secundum


inter Peripateticos principes

eam qua tangunt

alias. Isti

sunt

sub quorum vexillis reliqui militant

universi.

De

eo quod intelligunt extra convexitudinem illam

fusius in fine

dicetur.

CAPUT
Disgressione

quadam

loci deflnitio

VII.

ex parte, qua tum superficies, tum immobile quiddam

esse oporteat, discutitur.

Corporis inde hujus spacium, quod continet istud,

unum numero

Pluria non

Corpus

in

simul obtinet

hoc spacio simul haud

Ad spacium

et sic

in pluribus esset.

corpus, spaciumque ad corpora non est

Diversa ratione alibique alibique putandum.

Nam vacuum

nihil obsistens admittere posset,

At minime excludit patrantem, vimque capacem,

Nec minus

est nullis

arctatum tinibus ipsum

Ponere conveniens, quam

sit

sine fine

bonumque.

Materies ergo est mundi infinita decenter

Excogiiata (2) mihi,

quam nusquam concava Lunae,

Non usquam emensi

facies stellantis

Olympi

Terminet, at spacium replet quod concipit ultro,

Innumeras
(1)

com'
(2)

stellas,

nempe, haec vaga corpora mundos,

L'inciso precedente grammaticalmente non corre:

il

senso per6

s'

intende

e.
II

ttsto ha: exogitata.

29

lo lascio


Quae

226

minus

nihilo foecunda

fingere possis,

tibi

Quara Tellus, iisdem quia sunt compacta elementis,

immensum

Talibus

(1)

spacium splendescit ab astris.

Sic phvsice ad aniplum lux est sine fine refusa,


Spiritus illustris quia complet, continet, implet

Quae sunt igne suo circumspectata

vel unda.

Si velut esse potest infinitum simulacrum,

Iramenseque capax templum, imperium sine

fine,

Usque adeo admirans magnum dominum atque parentem,


Est insensatae raentis, quae corpora vastam
Sic speciem nobis perhibent, vasta esse putare,

Vel quoque quod factum est divino robore dignum.

Nam

ad speciem veri

si

Exaequant punctum qui

unum

sint conlata, nec

effectus

nomine gaudet.

Ergo quantumvis momentum corporis

exit,

Majestatis habet diae vestigia nulla,

Attamen

est,

veluti dictum est, extare necessum.

Ponere quandoquidem non

ullo tine

Convenit hac caussa, quia

certis intervallis

repressum

Dissepti inter se sunt (haec animalia) (2)

Quae coram

deitate nihil sunt,

si

mundi

nuraerari

Finita possunt tandem ratione, nec uni


Illi

conveniat

numerum hunc

attingere tantum,

Qui innumero numero innumerorum nomina


Credere praecipiunt et

sic

oracla prophetae,

Tam raultos quae ajunt coram deitate


Quam nullus alius multos comprendat

ministros,

Siccine demittis clypeum et amplecteris

Nempe
(1)

Nel testo

(2) II

alias nos adducis


la virgola

non

c'e, e

testo ha: haec (animalia)

'

ab

ipsa.

aram?

temere ad rationes:

mi par che

mundi.

dicit.

ci vaila.

227

Queisque per immensura spacium totum iusinuat se


Spiritus hic simplex infusus totus ubique?

Quare, inquam,

Sumere naturam divinam

Quam

confuso nomine

(1) sic te,

stulte

finis,

videmus,

ratione alia scio finem principiumque

Et medium

centrum, et totum constanter ubique

et

Evertis miserande etiam ad

Namque
Natura

mundum

extra (2)
est divina,

si

ibi

quam

confugis aram;

discrimine posta locati

spacii vacuique

Abjecti vicibus supplens, conterminat inde

Corporis et spacii et faciei munere functus,

Nempe manet spacium

sublato nomine vero.

Esse deuin heic intus quidvis, extraque jubebis,

Natura occulta qui sensum excuset ineptum,

Omnia nempe

potens. Nihilominus urgeo,

vls

si

Respondere manens sacratam tutus ad aram.


Dic:

Epicureo

(4)

Extremas

si

(3)

cui percurrere ad oras

volucrem jaciatque sagittam

liceat,

Margine ab extrema, nonne ad externa feretur?


Scilicet

(1) llo

chiuso

intorctum validis pro viribus

ibit,

inquam

il

tra clue virgole per mostrare, che qui

Bruno risponde con una

in-

terrogazione alla interrogazione precedente, ch' e una obbiezione posta in bocca ad Aristotele.

testo ha:

extram.

(2)

II

(3)

Nel testo manca

(4)

Nel testo

il

punto.

mancano idue

Lucrezio, a cui appartiene


I. lib.

1'

punti, che sono necessari

ipotesi riferita dal

ad intendere

Bruno. Ecco,

difatti

De Nat. rerum.

Praeterea,

Omne quod

si

jam

finitum constituatur

est spatium: si quis procurrat

Ultimus extremos, jaciatque volatile telum


Id validis

Quo

utrum contortum viribus

fuerit

ad oras
:

ire,

missum mavis, longeque volare:

A.n prohibere aliquid censes,

obstareque posse

il

sinso. Qui allude a


versi lucreziani, nel


Metaque delato

Unde

(1) ulterius sic transilietur

aliud spacium tibi constituatur oportet,

Quod quoque
Si

228

si

claudas, parili

argumento aperimus.

non pertransit jaculum, quod

Est,

quod

statuas prohibere (2) obstareque pollens,

ibi

quod

pariter, quicquam,

Dimensum

mittitur, ultra,

Dimensum hoc

non ut actu

aliud,

undique claudat;

et

animorum

est

Contentum corpus, formae actu materiesque.


Sed scio quid

(3)

sacratam tutus ad aram,

dices,

Corporis et spacii et vacui

fit

terminus, omnis, (4)

Solvensque hos nodos unus qui est omnia solus.


Oranes talem accipiunt locum per accidens

quidem

loci definitio

competere

quali ne per accidens

enim

possit. Si

est superficies

cor-

poris, sive contenti sive continentis, sive concava sive convexa, ministri est (5),

quod non potest esse immobilis

ultima definitionis loci differentia requirit


telem, sed omnes quomodocunque
in loco et

alioqui

secundum locum,non

locum esse locatum

corpus, movetur

motum

loci

non solum juxta Aristo-

debet esse motus, oporteret enim


,

Iltestoha: probibere.

(3)

Questo periodo manca atfatto

pollens prohibere, et obstare, et

(1)

non

di

sit

differen-

mo-

punteggiatura. Io l'ho inteso cosi:

ut corpus esl contentum actu

Questa virgola e

la precedente

La sintassinon

animorum,

il

et

raancano nel testo: ce


1'

quicquam, quod

ibi

staluas

senso correrebbe.

materies actu formae.


le

ho poste, perche omnis va

inciso seguente.

corre. Invece di quel ministri, che

metterei manifestum, ed

est

quod tmdique claudat, dimensum parilcr ; dimensum

con corporis, non gia con terminus, ne con


(5)

illa

quia superficierum non est alia

jaculum, quod mitlitur^ non pertransit ullra,

hocaliud,

ipsum

moveri per

lelo.

(2)

Si

et

tunc non esset quod

locum naturalem a vase: proinde

tia esset superflua in definito

(1) Sottintendi

quod cum

Si dicant superficiem

accidens, quia motus per se corpori convenit


Aristoteles distinguat

quam immobilitatem

definientes: et merito, quia

sicut vas vini

secundum locum.

non parmi

ci

abbia nulla da fare,

immobilis. Superficies itemque est corporis continentis,

alia

bilis,

229

immediata corpori contento

liun est

quia sic inter superficiem ac

superficiem mediat spacium, sicut intcr punctum et punctum linea


et
(

rursum urgebimus,

si ita,

utcunque tangat

Non

mediet? (2)

hinc superficiem contenti, inde continentis, quid

est

via verbis, quibus effutiant Peripatetici, ni ve-

extra proprias egrediendo metas, concedere inane, et repetere

lint,

antiquorum sententiam, qua spacium

Non
est in

plus

sapiunt, qui ad

alii

ullo pacto. (3)

nitionem:

sit

non

ocum

recurrunt, quod non

neque per accidens,

juxta allatam

Quod aliam ad hoc servitium

(rogo) quae

Horum universorum
excusavit

se,

erit locus,

locus, vel loci genus.

sit

centrum

genere superficiei, neque pcr

tetice scntiamus, ideo

scilicet,

et

velis loci assignare defi-

nullus Aquinate melius

quodam

habitudinem

quam

(4) in loco cor-

quod formaliter

cst in

distantiam

superficies illa obtinet

loco immobile

Ex

ad

hujus ergo ra-

quiddam judicandum
probat, ex eo

idque ab Aristotelis sensu non abhorrere

sc.

immobilitatem

loci

centrum, polos, et universi extimam superficiem.


tione,

peripa-

conveniat, non per accidens, sed per

illi

qui hinc quidcm pro materiali

ordinem

si

definitionem,

loci

poris continentis acccpit superficiem, inde vero formale

est

qua spacium tangit

(l) inter superficiem

ipsum innuente, quod concavum lunac sursum,

et

id

centrum terrae

deorsum immobilia sunt. Ex qua sane propositione non male qui-

dam presbyter
tele

definitur

peripateticus solis elementis locum, qui ab Aristo-

(5),

convenire

lum pro secunda, atque

ait,

et

juxta definitionem illam coe-

tertia significatione,

non esse

Sed urgetur: quo coelum moveatur secundum locum


de loco extimae superficiei

(1)

La

virgola

manca

in loco habet.
;

et

quomodo

dubitet Aristoteles. Sed ad Aquinatem

nel testo, ed e opportuna a chiarire, che

si

tratta di

una nuova ob-

biezione.

testo

ha qui una virgola, e

ci

va un interrogativo.

(2)

II

(3)

Nel testo

c' e

(4)

Mancala

virgola, ed e necessaria per mostrare che questo

una virgola.

spondenza del formale che viene appresso.

(5)Qnesta virgola e

la

precedente mancano nel testo.

pro materiali

e in corri-

jam proprius

redeo, cui

230

locus non erit superficies corporis continentis

neque contenti, sed quod circa utramque, (1) vel circa quod
utraque

unde etiam proprii

est:

loci ratio

prorsus extra illam

illa

defi-

nitionem est petenda.

CAPUT
rhantasiam motus diurni ab externo

impedimentum

esse,

illo

VIII.

principio versus hoc

mundi medium incurvo,

quominus universi conditio apprehendatur, sed eam purgant

piimo, indistinctio spacii a spacio: secundo, inconvenientia potentiae aeternae sine


actu;

cum

actus hujusmodi etpotentia non

quantum

tis flniti,

infinite ociantis, et

ditferant: tertio,

Deus non tantum ageu-

potentiam naturalem impedientis titulum su-

sciperet.

Adde

ut inepta loci est

finitio,

Concludam nusquam, neque


cui

Et

(2)

Nam
Non

ratio,

posse locatum

nomen quadrare putandum,

praecipue hoc

Icl

dici

qua mihi totum

ut reliquis ideo siet esse locatum, (3)

sunt pars ejus spacium quod replet inane.


locus est facies ejus quod continet ergo

Corporis, aut clusi quod contineatur ab

Nam cum

illo;

contento aut hoc quod continet

iret.

Sic veluti locus est motus, foret atque locatum,

Sic foret atque locus motus, velut estque locatum.

Ergo

extremum

si

locus est immobile quiddam,

Est interjectum ambabus spacium faciebus,

Cujus adhuc finem

(Nam

(1)

II

geminas inter
testo ha:

esser piu chiaro


(2)
(3)

Ripeti
II

testo

cedente.

quis perquireret ultra,

spacii proprius debet

Extrema nunquam
Si

si

et

il

quoque terminus

esse)

potis est consistere fine,

facies

spacium esse necesse

utraque, e potrebbe stare,

riferito

est.

a corporis conlineniis e conlenti: per

senso ho corretto utramque, riferendolo anche questa volta a super/icies.

ut est inepta ratio.

ha un punto, che non

ci

va perche
,

il

nam

si

rannoda sdVideo del verso pre-

231

Et ex Peripattticis plurimi, Aristotclis sentcntiae contra vacuum


acqniescere non potuere
est insectatus, cujus

porum

est

quam prae

cacteris

omnia argumcnta ad cam quae naturalium

causam spectant(l):ubi quippe nulliuscorporissuntdi-

mensiones.spacii dimensiones esse decebit,

Quinimo

illae

quibus

illae recipi

pos-

dimensiones nusquam absque dimensionibus

istis

esse possunt. Est ergo spacium, quantitas


triplici

cor-

ineodem spatioquodabomnibus aliudquoddam dimensum

esse oporteat

sint.

audactius Philoponus

in

quaedam continua physica

dimensione constans,in qua corporum magnitudo capiatur, (2)

natura ante omnia corpora,et citraomnia corpora consistens, indifferenter omnia recipiens, citra actionis passionisque conditiones, immiscibile,

impenetrabile, non formabile

illocabile, (3) extra

et

omnia

corpora comprehendens, et incomprehensibiliter intus omnia continens.

Quo

qualius.

rum

loci

munus

actuale habcnte

locato nihil potest

esse ae-

quo ne cogitatione quidem dimensiones locatorum corpo-

erunt separabiles. Quod primo

tiam aequalitatis,

quam cum

sit

quantitas patet per differen-

contcntis atque comprehensis corpori-

bus habet. Sccundo quod continua quantitas, de

non est dubi-

illo

tandum, cui nulla physicarum magnitudinum aequc potest esse continua

quippe actualis divisio est impossibilis. Quod tertio

cujus

inter physica

omnia natura primum

primo nccessarium

ct

etenim locandis corporibus praeesse oportet

mutuo iisdem succedentibus immobilcm

mum

et

cum

ipsum

locatis esse, et

consistere, et

omnibus de-

recedentibus remanere. Quod quarto physicum, patet quia a

naturalium rerum cxistentia non ullaabsolvi ratione potest. Quinimo

rerum efficiendarum,seu quacunque sorte produccndarum,potentiam

tum activam concomitatur omnino


nisi

(1)

tum

vcl totam possibilitatis rationem ad

inscparabiliter passivam

Questo periodo, senza punteggiatura ncl testo, e perci5 un po' confuso

cosl:

Cuius omnia anjumcnla spectant ad eam causam


'

quae

est

va ordinato

corporum natura-

lium ineodem spalio, quod oporleal esse quoddam dimensum, aliud ab omnibus.
(2)

Questa virgola manca nel

(3)

Questa virgola

testo.

manca pure

nel testo.

ipsum referre profundius

;,

sapiendo

malimus. Heic

distributio in

tibi

pauperrima

non

omnia

est

illa

naturae et naturalium

materiam, formam, atque compositum non satisfaciat

inde enim spacium praeternaturale


teret,

232

et antenaturale judicare opor-

enim materia neque forma. Quod quinto indifferenter

recipit, inde patet

ex hoc: quod

difficultas in recipiendo

omnis

a recedentis et succedentis potentia et impotentia corporis proficiscitur.

Quod sexto

nil

agat

nilque patiatur, manifestum ex eo quod

nullius est particeps vel susceptivum

formae vel

qualitatis

per ac-

cidens enim valde ubi rationem loci locatum adaequantis recipit

cum

adaequati

ita figura sicut et

Quod septimo

tur.

magnitudine concurrere

immiscibile, clarum est, quia corporum invicem

cedentium secundum partes mixtio est


sed sibi invicem cedentia suscipere.
trabile: id

intelligi-

enim penetratur

fiunt, (1) vel discontinuae

spacii vero

Eadem

non

est cedere

octavo ratione impene-

cuius partes a partibus distantiores

sunt aut discontinuabiles, tales, per

conditionem secundam, (2) spacii nequeunt esse parteis.

harum

Nono non

formabile: hoc enim materiam oportet esse seu subiectum et omnino


alterabile. Est

decimo

illocabile,

quum

spacii

non debeat esse spa-

cium, neque loci locus. Undecimo, extra omnia comprehendens, quia

quando finem omnia habuerint atque figuram

ultra ea

minime

non poterimus intelligere spacium comprehendens. Duodecimo, in-

comprehensum, quia non

est intus ut

ita

comprehendatur, sed

ita

ut exaequet propriis dimensionibus alienas, sicut diaphanitatem di-

cimus

in crystallo, exaequative.

locatum ipsum aequalius

ut

Tertiodecimo

aequale locato, quia

Rethorum more loquar) non

potest

esse sibi. Quartodecimo, ne cogitatione extra corpora, siquidem cor-

pora
tare

ne cogitare quidem

nisi alicubi

se dicere possint plurimi,

possunt quae non intelligunt

possumus

quemadmodum
non

sic

licet

et alia

optime cogi-

multa dicere

possumus corpus abstrahere

a spacio, cogitatione, sicut a corpore spacium. Quintodecimo, neque


(1)
k

2)

frase.

Nel testo la virgola non

Manca questa

c' e.

virgola e la precedente nel testo:

ma

ci

vogliono per articolare bene la

nequc accidens, quia non

substantia

quod cst in rcbus, sed potius


quid

sit

da(l),

233

de duratione)

quadam

cst

quo rcs

in

ante locata

cx quo rcs sunt, neque

localitcr sunt, natura, (quid-

cum

locatis, post locata.

Secun-

attentione ad praedicamentum spectans quantitatis, et

continuae quantitatis generi subalternatur: hoc quippe, quo vel ante


vel extra corpora necessario consistit, accidentis non capit rationem:

itaque per accidens ad vulgo


ceretur.

nominatorum gcnerum aliquod redu-

Nobis vero interim quiddam extra genus intclligcndum

sicut unitas et terminus,

est:

neque ad substantiam pertinent, neque ad

quodam cum

accidcns (2), nisi secundo (3),

discretam vel continuam respectu

sed

iis

relatione ad quantitatem

spacium multo magis ad

necessitatem existentiae rerum naturalium concurrit, pro quo locum

atque materiam

unum idemque

nem

pluribus inculcare taedet.

dum

sit litigatoribus,

Plato esse voluit

Ex

iis

sed ejus rei ratio-

facile patebit

quid responden-

qui ex petitione principiorum volunt

omni

di-

mensionis deberi locum; et locis vim attractivam, expulsivam, alterativam, imo et gcnerativam

tribuunt

usque ad illam Presbyteri

spacium

neoterici facultatem, qui eo processit usque, ut, cogitatione,

ab intcrvallo

idest

admodum plurima

intervallum ab intervallo sejungens

IX.

Pleraque ex praepositis resumuntur

qua extra

est

(1)

Questa virgola manca nel


testo ha:

Questa virgola manca nel

(4)

Questo luogo intricato,

do,

esl

caasa, qua

capercmus;

(4)

capiamus

mundus caperemus

ubi iste

testo.

neque adccidens.

(3)

Nec

et confirmantur.

mundum quoque non

Quae mundo absente hoc

(2) II

strenue

persequatur deinccps.

CAPUT

Nec causa

testo.

al sclito,

per difetto

di

punteggiatura,

non capiamus quoque exlra

videlicet

dimensum spacium,

ubi est

mundum
mundus

io

1'

ho inteso

cosi.

quae, absente hoc


isle,

quocl ni

abessel.

30

sit>

mun-

mundus

234

Dimensum spacium, quod

Non

ni

sit,

mundus

abesset.

fugere urgemur spacium plenum vel inane,

Phantasiae

istius devincti

Quo extrema

carcere gyri,

a medio pariter distare videntur,

Lampadibus sensum

diurni

fixis faciente

motus, quo circum cuncta rotantur,

Illius

Praeter tellurem media in statione (1) manentem.

Quidquid

mundo spacium concedere

id est,

Quod moli par

oportet

sublata mole manensque

sit,

Credideris, aliudque putes comprendere posse

Aequale huic mundo, positus

si

cesserit iste.

Quale igitur spacium, sublato hoc corpore mundi,

Non
Id

potis es fugere, (2) a


ita,

si

mundo inquimus

quod spacium a spacio discrimen habebit

Praeterquam quia sors Fati

Ut nihilum spacium reliquum

At quare aeternum
Atque

esse seorsum.

sanxit iniqua,

sine fine receptet?

stat contentiva facultas

alia a proprio

Si aeternis actus

sic

quae non cognoscitur actu,

non

differt

atque potestas?

Forte voluntatem vis ista vetare Deorum, (3)


Utpote naturae valeat quae (4) obsistere rerum

Cum

vere natura manus

Vis, Actus, Ratio,

sit

cunctipotentis, (5)

Verbum, Vox, Ordo, Voluntas.

Naturae cursum quicunque ergo impedit,

ille

(6)

est

Excors, insanus, calomastix, impius, exlex,


(1)

Iltestoha: instalione.

(2)

Questa virgola, e

(3) II

testo

le

due precedenti mancano nel

ha un interrogativo, che ho trasposto

pone soltanto una virgola.


(1) II

(5)

testo ha:

qua.

Questa virgola manca nel

(6) II testo

ha un

interrogativo.

testo.

testo.

in fine del

verso seguente, dove

il

testo

235

Numinis intemerata etenim natura ministra

Legum

suppeditans justarum vera elementa,

Cui Deus obsistens

Multum equidem

si

quis fingatur adesse,

defit Genius-

Spectandus nobis,

quo possit haberi

titulo laudisque

Heic habes argumenta:

quorum varia nequeat


2.

est.

1.

vehendus.

ex indifierentia spacii inclusiet exclusi,

esse potentia, et par consequens neque actus.

ex co quod sensus undique superatur, nusquam superat. 3. eadem

materia,

eadem

potens Dcus
isto,

potentia,

idem spacium, idem

spacium, hunc exacquans

mundum, ab

ponere cogimur, est indifferens.


ens non
finiti

enti,

vcrum

5.

eo quod extra

mundo

mundum

bonum tanquam nihilum malo

falso opponeretur. 6. infinita

causa injuriose

potest habero efficientis. 7. inclignum majestate

et bonitate ejus,si finitis adstantibus possit

argumento ex

sacris

contentus esse ministris:

desumpta authoritas non refragatur

licet

pro indefinito a nobis numero sciant excusare, neque enim

infinitum
ita et

aeque ubique

dicetur effectus causa, quinimo ad finitum eifectum neque no-

men neque rationem

cui

efficiens,

et natura. 4. proin circumscripto ab hoc spacio

divina bonitas atque potentia indefinite tantam esse affirmare

audebunt.

CAPUT

X.

Nova energia quadruplex adducitur argumentum,


non numero

et

una apud nos pariter atque vulgus

efficax authoritas, ad propositum.

Sive igitur spacium hoc,

mundum quod

continet istum,

Mentis decreto seu casu perficiatur,

Quaerimus an

Cum

clusi spacii ista potentia constet

reliqui exclusi, nihilum

Non eadem, an
Nunquid ubi

quod continet extra,

per se nullo discrimine capta est

est riihilum discrimina fingere possis

Anne

ubi discrimen nullum est, varia estque potestas

Quod

si

non quicquam

est,

ulla

quod sorte repugnet,

236

Quominus atque ipsum inveniatur corpore plenum


Quin potius spacium
Dedecet ergo

Quam

est res

quaedam nata

repleri:

(1)
(2)

nequicquam tanta facultas

siet

Deus

faciat frustra

natura manere.

et

suspicias ingenti corpora gyro,

Ergo age

Quae mira

hunc solem

circa

serie acta cientur,

quaeque familia

Quosque

alios ultra queis

Inde per

immensum quod visum terminat atque

soles

promunt ut promere possunt

Praestringit, quia se

Consimiles species, neque finem pollicitantur.

Dum

variis varia stellis distantia

Ad minimam

molem

usque procul visus superatur horizon.

Hinc infinitum sensus ratioque reclamant,

Nempe eadem forma


Donatum

parili

totum materiesque,

est per

spacium patet undique honore,

Permanet atque eadem rerum

Vim conceptivam
Pro

nil

finit

materiei,

quod semper

sine fine aditu est

Ac Deus

potentia semper,

illa

et implet et explet,

ubique et undique praesto

efficiens et

est.

Talibus a causis, elementis, principiisque,

Quae non

deficiunt,

Dicendum nihilum

Nusquam

ne et possint adnihilari,

spacii

non esse repletum

ut abesse potest pollens producere

Semper ut

est spacium,

Esse bonum

Foecunda

est,

est

non

esse

vis

promptaque materiei,

malum

est,

et

testo qui

(2) II t<?sto

in spacio

ha punto.

ha un

et pater adstat,

versum quaque remittens

Non unquam exhausto praegnans

(1) I

Bonus

mater genitalia semina rerum

Undique concipiens

Hinc velut

mundum,

altro punto.

hoc concepta

de fonte mariti.
est

machina mundi,

237

est potis esse alio in spacio

Quae

Necnon quidquid habet sinus


Undique deprompsisse potest

Nam

concepta seorsum,

immensa potestas

iste

specie, aut genere

unum:

tantum spacium quod mundum continet istum,

Mundo

isto ablato, nullo discrimine

ab

illo

Distaret spacio quod circumquaque seorsum est.

Ergo

possum recta ratione repletum

ita et id

Credere, ut hoc video

Cum

Uni una

Cum

cum

nihil obsistat,

Innumerae partes,

quam

et

ditet copia

rerum,

quoque principiorum

sint

ubique atque undique praesto, et

est ratio, similis simili,

aequa coaequo.

ratione igitur paribus paria tribuuntur

Materiae, spacio, praesentique

efficienti:

Oppositum vero ac diversum non sapienter.

Adde etiam:

(1) infinitum si superaret

Ut nihilum immensa mundum

Namque

infinito

Est nihilum

inane

retineret in alvo,

collatum finibu' (2) pressum

ad ipsum quia nulla proportio restat.

Istud idem dicet,

si

conferat

efficienti,

Cui sine fine vigor, finitum denique factum:

Quisquam

Quam

infinite potius

reprendet avarum

merito bene pro factis extollat eundem.

Nempe bonum

dicunt quod se diffundit (3), habetque

Effectum bonitatis, ut hinc doctoribu' sacris

Inventa est ratio

geniti,

quod tantum adaequet

Virtutem, deus atque siet genitans genitusque.

At nos dum physice sanctum perpendimus actum


mancano

(1)

Questi due punti

(2)

Ivapostrofo raanca nel testo: l'ho messo perche

fare soventi Lucrezio.


(3) II testo

ha: dissundil.

nel testo.
si

veda

clie

staper

/inibios. Cosi suol


Quo

se diffundet, bonus et dicatur ad extra (1),

Et sine

Cum

malus, (2) bonus et

fine

certa foret tantarum copia rerum,

si

trutinam

numeri possent ratione,

(3)

Nominibus dotata

quoque adacta

suis

Quemadmodum quoque bonum


haud

foret

non

num

est esse, et

dus

finite erit ille,

tanto a rebus proprium magis abstrahat actum.

Quod

Ad

238

esse;

bonum

perpetuo non esse

non

alius,

malum autem

sam

neque ex parte

rum

spacii,

et affirmative esset
efficiens,

lus.

est) esset finitum sin-

efficientis,

ita

neque ex parte

Nullum ociosum

'111.

Primo

IV.

Quinimo

majoris continentis

finito effectu finite

effectus iste,

infinitum,

quem

tibi objectas

bonus esset

tanquam rem

imo ad innumerabilis

quodcunque

magnum

Nel testo

tum demum tanquam centrum

manca questa

Manca pure
testo

ha

II

(1)

Questa virgola manca nel

opportuna a chiarire

trulinam ad: ed

(3)

il

senso.

metro nol comporta.

testo.

Qui mi sembra doversi ripetere

Le due

il

il

nullwn.

virgole tra cui ho chiuso

il

nihil esl

mancano

diffe-

in nihilum cva-

virgola.

la virgola, ed e

finiti

corpus a momento

nescit.

(6)

et

non

potens et nolens idipsum positive

idemque pro

rentias, nihil est, (6) sicut

(1)

sicut

pro infinitae autem actionis repressione esset infinite ma-

magnam, mundum ad

(-2)

ava-

et

comunicare et diffundere,

non se diffundens (5) potest esse bonum.

potens est privative malum,

mundi

tibi

infinitum diffusissimum et uni-

ad bonorum effectum se

potest

sine causa

mun-

Si ergo

neque aliam fingere possis cau-

impedimentum.

tanti boni esse

malum

a similibus causis bo-

quomodocunque nomen

versalissimum. II. Nullum neque exparte


rei factae,

esse hic, et

mundum.

quoque dictum

(ut supra

gulare, et individuum,

videri.

mundum

aliter in simili spacio

malum

iste solus est et

accipiatur

est

creata

(4)

nel testo.

239

CAPUT
mundus

Etiamsi

iste sit

perfectus, non

tollit

XI.

esse innumerabilibus qui sint

eadem

ratio-

ne perfecti, vel magis, ubi spacium, pater efficiens bouus et potens, materia obsequens, effectus laudabilissimus.

Nec bene cunctarum huic mundo

perfectio

rerum

Largita est liorum sensu, firmataque voce.

etenim quae possunt undique tantis

Infinita

In spaciis et

tam multis succedere semper,

Omnia

qui poterunt isto contenta putari

Si vir

enim summus, donatus

Quanta homines cuncti


Quid vetat esse

et

indole tanta,

ditantur, sic statuatur,

homines,

alios

illique subesse

Ordine in hoc generis, et partibu' materiei

Quae

se ita propterea amplificat; vel

qua ratione

Harmoniae tantae ac numeri servarier ordo


valere queat, nisi pluria distribuantur?

Ille

Optima namque monas, numerum quae complicat omnem,

unum dumtaxat

Corporea pro sorte

Arcens innumeros

Non

satis

Totum
Et

est

ullo sine limite

se fundens extra omnia,

simili bonitate

(1)

in

omni

synodum extra omnem stellarum pergere mente

spacium templi

Cosi ha
sit

sit

sui siet obvia imago.

Est Deus immensus, vestigia

cum

cum

potens foecundat inane; (1) ut

Te via sacra jubet nihilominus,

Sic

mundos.

unum, quia mens foecunda per amplum

Per totum generosa


Sic

idipsum est

il

testo; io leggerei

et

illic

sic bonitatis,

magni speciem simulacri

con quest' altra punteggiatura: se fundens exlra, omnia

in omni, et simili bonitale polens, ec.

non ha senso.

et velut

II

se

fundens extra omnia pel Bruno

: ,

240

Haud

jure asseritur

non occurrere ubique,

sibi

Undique, qua et versum vertatur cunque, potensque

Et bonus haud rebus parce insinuatur agendis.

Innumeros iuxtaque gradus divina potestas


Innumeris

in subjectis recolenda subibit

Qualia sunt Tellus, Sol, Luna et liquidus Aer.

non credetur ab

Deficiens faciens ita


Si quanta est spacii,

si

quanta potentia inanis

Ad complectendum, exaequandum,
quantum

Materiae, (1) et

ullo,

petit

concipiendum

ampla potentia

in

ipso

Consistens, substrata modis adeo numerosis, (2)

Foecundus
Deficiens

Aut opus

tantum valet actus

(3)

nunquam
illias

mirae signum bonitatis,

Temporis atque

Adde ut

et

sufficiensque.

quia terminus ipsum

efficiens,

loci

nusquam mensura

immensum

coercet.

quoties intelligo (4)

templum,

Nullius adversi argumenti vincla subibo

Cogetur potius confusus abire minister


Stultitiae,

tanto lucis splendore repulsus,

Cui temere

immensum spacium corpusque negatur;

Adstruiturque simul gemina

Et

illa

potentia frustra,

nullis bonitas subjectis insinuanda,

At tam parca

sui,

ac tam sordida, tamque remissa.

Immensum natura sinum quando


Usque adeo frustrata

dolet,

explicat, ut quid

sublataque tanta

Inhausto (5) a fonte est fundendae gloria lucis?

(1)

Questa virgola manca nel

(2)

Questa virgola manca nel

(3)

II

testo

ha una virgola

qui,

(1) Iltesto ha: intellego. II


(5) II testo ha:

In hausto.

testo.
testo,

ed

come purelaprecedente.

io l'ho tolta,

perche

il

foecundus va con actus.

Brunq suol usare 1'ortografia lucreziana.

24!

Quale putem ingenium sobole fraudantis avita

Mundorum innumeri
mane

numeri, quos margine nulla im-

capit spacium, quo (1) contemplarier apte

Alta queat deitas, virtutisque actio et actus,

Cum

nihil impediat,

Quid speculum

contra nihilumque reclamet

fme negem,

sine

et

dignum simulacrum

Promere naturae ne corporeo clueatque

modo

Infinita

Cur non

substantia, visque perennis

explicite

Ut deus implicite

Nempe

immensum quoque
in toto est,

per effectum

sibi

et

creditur esse,

totus ubique

non occurrat abunde

Et quid ego reputem plus

ire

quod

cur non

Possibile et facere et

Atque necessum

Nec
Ut

non

est,

Sic neque velle


Illi

et

fieri,

intelligit

potis

est

ille

et

excors,

factum placitumque

opus venientia prorsus

potis est facere id

qualis

et

bonum producere: porro

fine

non placeat

Illi

ex ore prophano,

Sacrilego, (2) auditu indignum, quain

Effectum sine

talis

quod non

placet,

in

unum;

haudque probatur:

nequit esse profecto.

potest quod non

vult:

namque moveri

congrueret, seque ipsum posse negare.

Infmitae caussae et principio

nequidcm

aliquid, nisi infinitum:

municat, seu (potius)


et multitudinis

et

suam magnitudinem

in

magnum

immo

(3)

com-

rerum corporearum

atque potentiae vestigium

(4), infinitum

ma-

absque numero subjiciat oportet. Sic ab uno consi-

quo leggerei quos.

(1)

Invece

(2)

Questa virgola mancanel testo.

di

potest esse

ergo se rebus corporeis

existentiam explicat, objectum pro captu ejus es-

sentiae simulacrum,

gnitudine

niliil
si

testo ha: corporis.

(3)

II

(1)

Nel testo nianca la virgola, che serve a distinguere vestigium da inftnitwm*

31

242

unum

mile

modo.

neque

est,

imago eorporeo potest esse

aliter divinitatis

Ut quippe repugnat

finito actio

infinita

vel

subjectio

ita

et infinito efficienti finiti formatio, infinitoque spacio seu materiae


finita formabilitas

rale

quoniam

actio

sive voluntarium dicas

quanta

in infinito

quod negare

et effectus,

principium sive natu-

natura

est

tanta est potentia

ita est facile, ut et impossibile est

probare.
Licet autem sigillatim ad individua respicienti, sub ea, qua sin-

gula sunt, ratione proxima atque immediata ad finitum principium

atque caussam referri debeant


finitus respicit

quandoquidem finitam potentiam

effectus, in universitatis

nitum efficientem primum singula


rabilia

cognoscunt. Heic

authoritate

fendendo

tuenda

vel

(1)

immenso innume-

non

sophistice, vel pro

gloriae de proposito

pro

infi-

in

omnia

et

quisquam

si

tamen computatione

quocunque de-

conservatione, vel pro servili et mercenaria

quadam

fide

ignobilissime contestanda, sed serio pro veritatis atque propria dignitate (2) contemplari: illud primo sibi ante rationis oculos proponat
oportet, ut consideret uter

eorum, qui duas contradictionis partes

tuentur, exigere probationem debeat ab altero:et cujus


sit

ostendere et probare. Quilibet dicet,

est dubia sententia.


cipiis

(3)

decere probationes, cujus

Ejusque subinde dubia est sententia, qui a prin-

contrarium ejus quod ab

sequive possit, (4) affirmarit.

na essentia est

infinita.

Modum

est simplicissima

II.

illis

consequatur

Principia communia

Modum

essendi

essentia

in

(3) II testo ha:


(4) II testo

conDivi-

sequi-

qua nulla compositio potest esse

quisqnam.

Manca un verbo

I.

possendi consequitur operandi modus. IV. Deus

eodem idem

posse, agere, velle, essentia, potcntia, actio, voluntas

(1) II testo ha:

sunt.

modus possendi

vel diversitas intrinsece. V. Consequenter in

(2)

inter-

per se manifestis et ab utraque altercantium parte con-

cessis, aliud, vel

tur. III.

eum

maxime

finito:

aggiungerei

velil.

quia ptincipiis.

ha: conseqai ve possit a/Jirmarit.

et

est ess<

quidquh

243

do eo verc dici potcst, quia ipse ipsa cst veritas. VI. Consequcn-

Dei

ter

voluntas est super omnia

idcoquc frustrari non potcst

neque per aliud. VII. Consequenter voluntas

modo

necessaria, sed ctiam cst ipsa necessitas, cujus

nequc pcr seipsam


divina est non

oppositum non cst impossibilc modo, scd ctiam ipsa impossibilitas.

modo,

VIII. In simplici esscntia non potest essc contrarictas ullo

neque inaequalitas: voluntas, inquam, non est contraria et inacqualis


potentiae. IX. Necessitas ct libertas sunt

dandum quod, cum agat

immo omnino non

potius

sitas et natura,

non

finita

fieri;

in

quo

non est ratio quae


in simili spacio

major

neque

istum

ille

dum

rei

veriiatem

neque

esset

biliter melius est

Mundus,

faciat esse finitum. XIII.

quam non

facere.

quam

ruere illum

est in

quam
secun-

infinito

ordine

habitudi-

esse, dignius estfacere

Ponere ens

sinere non ens

et
,

quod

verum improportiona-

et nihil.

(2),

XV.

Potentia et

tunc enim potentia ad impossibile

XVI. Potentiam infinitam (extensiva

actu esl spacium infinitum.


testo

intelligere. XII.

spacium extra mundum,

uno uniuscujusque

in

ad essc frustrari est

II

simile

naturalis frustrari non debet, et ad infinitam durationem

referretur.

(2) Si

boc mundo

qua hic formidet

spacium csse sine proprio actu

(1)

spacio, quod,

non esset huic mundo impedimento

est esse,

bonum, quam non

siva)

isti

sursum vero atque deorsum secundum cer-

quae sunt

nem. XIV. Mclius

voluntas

mundus

extra istud

ratio

in boc spa-

quandoquidem ubique medium

tam eorum

esi/

est

tollat

X. Potentia in-

mundus

est

mundo remanens

buic

aequale

neces-

quae enim impossibilis, vel ad

XI. Sicut

potest csse in simili spacio

Huic spacio

agendo, quam

infinitum; non est, inquam, potens

nisi sit possibile

possumus

agat: sed

libore

(1) necessitas requirit.

impossibile potest esse potentia

ablato,

non

libere ageret, aliter

facerc infinitum, nisi sit potens

cio, ita et

est formi-

necessitate naturae,

imo naturac

est,

unum, unde non

lia:

sic

actu

malum

sive

XVII. Sicut hoc spacium

natura.

devc sottointendere un'altra volta: non debet.

sit,

sive inten-

infinitum poni

sicut et

potest recipe-


re hunc munclum et ornari
ipso indifferens

XVIII. Ornamentum

ita et simile

istius

similem concepisse.

spacii,hnjusque mundi perfectio nihil est,

ornamento atque perfectioni

non

acldat vel subtrahat vel sufficientiae vel incligentiae, (1) prae-

quod
stet

quodcunque spacium ab

non absente principio

simili

244

exigat

ita actuari

XIX. De deo

istud.

et

illud,

cujuscunque

alius

quam actuatum rerum

de natura

rebus maximis nihil temere

quominus

spacii,

plenitudine sit

quam optime sentiendum. XX. De

citra

sensum atque rationem defen-

denclum.

Hisce ita constantibus

causam

qua

probandum

infinita essentia

est adversario.

atque potentia

cum

constare possit potentia activa infinita

rum:

III.

simile

qua

spacio quod hoc

semper accipimus esse

spacium:

mundo

finite

esse

I.

operetur:

vim

possibilitate finita re-

absente comprendimus

minime

et

qua

II.

cui

ultra adjectum possit esse

IV. qua, tota materia est finita et margine

illius

extimi

comprehensa: V. qua, Deus non vult quantum potest: qua, esse

coeli

plures hoc nobis manifesto mundos, non

sit

conveniens. VI. Neces-

cum

sitatem in

Deo

et actione

non concurrere. VIII. Posse aliud quam vult

aliud esse a libertate. VII. Potentiam

quam

potest. IX. Alia

velle,

quam

(2)

habere nomina

quod vult, posse

quam

voluntate

velle aliud

habeat. X. Posse aliud

aliter esse haberi

quam

sit

vere,

et necessitatem esse aliud et citra divinam voluntatem, et e conver-

Posse item velle quod non vult, stante quod non possit esse quod

so.

non

est.

CAPUT
Ad

id

quod dicunt

Item

XII.

infinitae potentiae activae

eam posse quae non

non respondere possibilitatem reruni.

faciat neque velit, neque consequenter probet.

Praeteritum, praesens, quiquid capis, atque futurum,

Ante Deum praesens unum


(1)

Questa virgola manca nel

(2)

II

testo ha: qua.

testo.

est

unumque perenne;

245

Utque simul nequeunt contradictoria

stare,

Sic et quae ad partem sunt contingentia utramque,

Temporis

Omne

istud

etenim quando est (quoniam

Eligit ergo

Non

Deus quod

futuri.

est) est esse

vult, dat, scitque,

necesse.

(aoitque

variare potens ipsum non seque negare:

Quod
Nec

habent pro conditione

vult atque potest est

potis est facere

Nempe ipsum fatum


Ergo

alius

quam

Sic aliud fieri

sit

quam

unum

prorsus idemque,

quod non vult esseque factum,


divina est ipsa voluntas.
veluti
fit

non

est potis esse,

non posset ab

illo.
(

Est siquidem natura Dei substantia simplex,

De qua quantumvis praedicent nomina

mille,

Nullo re pro signata discrimine distant,


Diversos quamvis actus referant rationi,
Sensibus, et variis effectibu': (1)

dum

speculamur,

Est quoque de objecto varius conceptus eodem,


Ingeritur variis in

Nam

mentem namque

veluti in sphaera

fenestris.

longum, latum, atque profundum

Conveniunt, atque objectum capiuntur ut unum:

Non

secus in mole hac, quae non finita probatur,

Altum quod
Et

tibi

Majori

dicam nihilominus imum,

dicis,

quod latum
id ratione

est,

decet

mihi longum

verum

est,

atque profundum.

esse putari,

Sicubi natura est quae totum totaque ubique est;

Quanta

ejus bonitas, tanta est sapientia, virtus,

Actus, amor, vita, imperium, decus, atque potestas.

Atque ideo

Omni ex
(1)

nihilo est major, sed cunctivalenter

parte sibi occurret, totaliter

Questi due punti, e la virgola seguente

mancano

omne

nel testo.


Aeque

Ne

24G

infinitum centrum est, aeque omnia

manus

breviata

finit;

patrantis tanta putetur,

Quam

tanta exagitat virtus, sapientia, arnorque.

Nunc

valeat Genii species male suada maligni

Credens finitum hoc totum, et quod

Actus

et effectus, sicque

differat ultro

audens jungere

unum

in

Objectum simplex quae non consistere possunt.


Infinita virtus

neque a seipsa

si

tate suae naturae agit

voluntate

in

nec ab

finitur,

alio,

non agit necessitate naturae

eorum morem quae

tunc necessi-

alia

a se

et

sua

necessitati subsunt; sed ipsa est

(ut saepe dicimus) necessitas. Agit ergo necessitate, quae neque ab


intrinseco et per se, neque ab extrinseco et per aliud frustrari potest.

Non

primo, quia non potest aliud esse atque aliud

do, quia ista necessitas, (1) reliquorum

omnium

non secun-

lex est. Antevertens

ergo naturam illam, necessitatem, et voluntatem, et potentiam

quominus procedat secundum totam potentiam quae est

esse potest,

ipsa bonitas, aut nihil; et

potentia, aut nihil

rerum

quae

secundum totam bonitatem quae

est infinita, aut

non

ipsius;

diffun-

imperfectum aliquoties objectum: proindeque affectu atque

latentia undique turbatur:

quod

si citra

turbatam voluntatem,

atque cognoscitivae potentiae cursum absque ignorantia


sionibus ageremus;
definita esset

duorum oppositorum (2),

et

consultamus

definimus affectu. Deus ut natura


bus, eoque convenientissimo
agit; et

voluntas

Idcirco

cum

cum

incertique tandem

cum

modo

sit

Questa virgola manca nel

testo.

Questa virgola manca pure.

(3)

II

ha Tantica forma

unum

oplv,,

sit

et

cum

turbato

perfectissimus, uno de duo-

et quia

bonitate, et bonitas

in ornni specie

(2)

testo

et aliis pas-

operatio nostra perpetuo

ad melius. Antequam enim operemur, inter utramque

viam haeremus

(1)

est ipsa

quae se

aut non ab ipso. Nostra agendi libertas fertur imperfe-

dit infinite,

cte, et in

niliil

non coactus agit

cum

optimum

libere

necessitate concurrit.

(3),

unum

necessario a-

git et

cere

non

atque

utque non potest esse

aliud,

quam

247

nisi

bonus, non potest aliter fa-

faciat.Quare necessitate naturae

unum et(l)alterum

bonum

facit,

atque melius;

oppositorum, quod est deterius, neque ejus

potentiae, neque voluntatis, neque necessitatis objectum poterit esse

unquam

vel subjectum. Caveat ergo presbyter

qui

ille,

divinam

libor-

tatem aeque inter contingentia et possibilia collocat atque nostram


neque imperfectioni naturae adscribat quo
ab ea aversa

finita,

uno modo hirundo


re

non posset

telam atque

quam non absque maximo


nidum quo meliore

facit

sic et

formicae cavcam

de quorum

retia:

Salomon qui sapientissimus


dixit.

et

adcommodatiore face-

varieque aranearum species

omnium sensu

citra

errore persequeretur:

morem

definire formidavit

Ad

imperfectionem ergo lucis et coelestis cujusdam vigo-

referendum

est

quod homines ambigant consultando,

in

quae ad victum, cultum, et defensionem pertinent, quod

omnes sapercnt
omnes.

Non

optime

quam de
aestuant.

omnibus

si

optime

et consequenter uno modo gubernarentur

melius ergo rite consideranti de hominis libertate sen-

ticndum, qualis ea cunque

tate

ille

praecipitantium sententias

Quis novit an spiritus hominis ascendat sursum, aliorum vero

deorsum
ris

ad alteram partem de-

sit

iis

Non

sit,

aut

unquam

fuerit

quae sub incertitudine versantur


est ergo

vel esse possit,

vertiginisque casu

dignum ut Dcum ex hujusmodi gcneris

liber-

aeque vel inaequaliter ad duo contradictoria volenda, vel agen-

da, velle vel agere posse refcratur: id

enim totum a contingenti, am-

biguoque, et fluctuante inter contraria principio demanat: sed

illius

generis est libertas, quae idem est quod ipsa necessitas, cui nihil

superstat majus, cui nihil obsistit aequale, cui omnia

atque per omnia obsecundando subjiciuntur.

(1)11 testoha:

e/;ma civorrebbe veramente: aut.

omnibus

248

CAPUT
Ubi

XIII.

tendit imaginatio de quantitate

in infinitum

potentia quae est


est in materia:

in

continua et de numeris, activa item

elemento, receptiva item quae est in spacio, formabilis quae

cur intellectus

atque faciet extrase

ille

qui intelligendo facit,

cur optimus agens,

num, cum omnis natura exigat

Dum numerum

infinitum

finituin ponit

intelliget,

finita

numero

et

volet,

magnitudine bo-

numero, molem moli superaddit,

Apponens monadi plura

et

complurima multis,

finem meditatio quemlibet ultra.

Percurrit

Ergo sophista cave,

ne, tactus

Usque adeo impurum


Ut, rninus illum

persistas

lumine tanto,

dogma

tueri,

actum quam nostra potentia

possit

Promere, concludas, vel promere nolle reare


Plane pollentem frustra.

At.vero ut

sterilis

Tempus,

immensum

et

non

est

mens

spacium,

illa,

perenne

numerum irinumerumque

Discursu nullo conceptans, atque labore,

Multo plusquam

Non

sua per naturae elementa

vi distractus fundit

Sic sequitur tali

Quicquam

Quam
Ille

sol

lucem atque calorem,

ex conceptu verius esse

consistens, pulchrum, verumque,

bonumque

nostros queat ante oculos substernier

ut

naturam resque extra

ergo

intelligit esse,

Sic sunt omnino, non est quicquam impediensque

Nam

species concepta deo est effectio resque

Sic ergo

expansum infinitum

Innumero numero quae sunt

Ceu perfecta monas

Omnia substentans

et multiplicata

distincta sub ipso,

tota intima et extima tota,

graditur super omnia (nempe

Sola ipsa in toto, et totum consistit in ipsa)

Alte comprendit cui


Debile

Quem

tibi

in

superadjiciatur.

nil

praeterea indicium

tibi

non dabit

ignis,

exigua contractum monstro

Lignorum quem
In

249

si

favilla,

fotrix substantia pascat,

non finitum excrescet semperque manebit

Ergo

virtutis

si

(1)

tantum, corporis hujus

Se praefert species, qufnam trepidare decebit,


Ancipitique animo

populo sese addere, ut erret

Tuto cum multis, quam stare a partibu' veri


Et se fidenter

profiteri nobilitatum

Splendore insignis sophiae, divisque propinquum

Ajo principium primum virtute superstans


Principiis atque

iis

quae horum glomeramine fiunt;

Voto, opere, inferius

quando

Sic ergo

in

tibi

non fingatur,

et actu.

spacium virtute capaci

Materia est semper cupide substrata, valensque

Formator praesens,

prompta, et semina praesto,

vis

Quis cursum tantae bonitatis praepedit error?

Nunc spacium tantum

Ac

nunc tanta potentia inane

est,

est,

privata suo quaedam natura tenore,

Nempe

locus,

vacuum, cupiens natura, capaxque

Materiae adsimile, aut substantia materiei est


Fiendique facultas, non temeranda Platoni,

Urget compleri, justas tollitque querelas


Affectantis opus pulchrum,

verumque

bonumque

Importunus amor stimulat

(2)

Quod neque cognoscat

neque complectatur avitum.

(3J

vim concipiendi

(1)

T/ interrogativo rnanea nel tesio.

(2)

II

testo ha: stmtihit.

(3)

II

testo

(t)

Avitum parmi ricavato da aceo, benche questo verbo manchi

ha

(4)

cognoscl.
di

participio.

32

Anche

250

Indeque ab adverso grandi stimulo bonitatis


exagitans, animansque perennis

molem

hic

Spiritus

Plenique tudo (1) patris, per

Quantum mens

potis est

quam

decet esse beatum,

non invidiosa beare,

Quis circumciso sensu, et ratione retonsus

Usque

Quantam

Ne

ut tantam nequeat comprendere lucem,

est,

amor

(2)

malum

sine fine

Finitumque

hic geminus,gemina ista potentia praestat,

bonum immenso

(3)

Ne aeternum

sancta de mente triumphet,

infelix genitor

Dede manus ergo,

contrastet inani,

genitrixque querantur.

nec Stagiraeus inepto

tibi

Garritu sensus praestringat.


Vestigium, simulacrum, et speculum

infinitatis in

omnibus quae

videmus atque singulis experimur; ad hanc imaginationis


lectus

numeros numeris,

et

et intel-

magnitudines magnitudinibas, et species

speciebus adjicientis, absque vis termino contendit, hancque conte-

Hoc sensus non

statur (4).

ubique se esse in centro

detestatur visus, qui quocunque pergat,

aeque quoquoversum respiciens

horizontis

formatione indicat; hoc appetitus animalis, seu rationalis, qui adeptis

unquam non

dum

(5):

est contentus,

quandiu aliquid remanserit adipiscen-

ubi quippe majora quaeque sperantur, prima sordent.

Hoc

principiorum naturalis potentia etiam activa: una enim facula innumerabiliter accensibilibus, et infinito accensibili proposito sufficiens esse

videtur.

nel cap.

XI

En
il

Bruno ha detto: sobole fraudantis

puo intendersi

(2) II

(3)
(4)

dit

altrimenti,

Stainvece

(1)

II

testo

quo nos cunque vertamur,

ut

ha

testo ha

di:

deserit.

avita: e ne in questo luogo, ne nell'altro

che per desideralo.

etpleniludo.

Fitumque.
io la

punteggiatura, che nel testo era cosi: absque vis, termino conten-

hancque conlestatur.

numeros

(5) II testo

non

quanta.

Ho rimessa

adjicientis

infiniti species

II

etc.

ha: adpiscendum.

senso

e:

vis inlellectus et

imaginationis absque termino

JORDANI BRUNI NOLANI


DE MAXIMO ET IMMENSO

LIBER
CAPUT
Vulgata sententia

est:

parvus error

I.

in principio,

quippe omnia sunt seinina et elementa,

in

II.

magnus

in fine est;

parva

et niiniina

quibus specierum tota pene substantia

coosistit.

Occursu geminum perplexus quando viarum


Ancipiti temere meditatur mente viator,

Qua

sibi

pergendum, via quae carpenda minus

sit:

Tristis ut erroris (1) sibi suasio nulla relicta est

Securus graditur cantu silentia (2) captans,

Quando non multo aut

niliilo

differre videntur,

Arcte principio communi namque propinquant


Heic multas centrum methodos ubi terminat unum,

Immensum quae protenduntur


Ast tractus, adolente
Sensim

Non

sit

si

Non

discrimina crescent

complebitur amplius error.

et sensibilis

aliter si forte inter nihil esse putabis,

Num
Ac

via,

in intervallum.

vel non

sit

quicquam quod contegit omne;

de quantis ea controversia multurn

possit sophiae

cursum variare, nec

Solemnes metae turbentur principiorum:


(1) II testo
(2)

ha: erorris.

Iltestoha: soleniia.

hilo

252

Stellarum nempe est eadem et natura animantum,

Atque elementorum manet haec concordia discors,


Sive intra fines numerus

Rem

seu super

sit,

illos.

vero melius ultra speculando, videbis

Vastorum errorum monstra

Nempe

et portenta creata;

oculis rationis erit satis undique apertum,

Quam

lateat species

legum naturae utriusque,

Ignisque extinctus, lux suffocataque mentis


Altero ab istorum,

Quae quantum

Tantum ex

iis

primis prima haec,


iis

putaverunt, an hoc
illo

modo

sententia

sit

Aristotelis

se habeat

nobis

et

illi

diligentia definiendum.

est.

II.

contraimmensitatem multis (tanquam pluribus argumentis) constans

argumentum adducitur

illud

et

examinatur.

primum sensu comprendere

namque

sit

sine fine

primum monstrare

istud

oportet,

decebit

Corpus enim simplex vel mixtum cernimus

Hocque nequit
Ergo

immensum

plures ex veteribus philosophis

maxima cum

Inquit Aristoteles, an simplex

Corpus,

illis.

omnis veri cogniiio consistit atque

communis mihi

partibus ex primo motu

Ergo

illis,

ex impossibilibus unum. In eo enim quod res

CAPUT
Primum

istaque ab

media haec, haec ultima ab

quemadmodum

summa: itaque de hoc

Haec

membra

inquit Aristoteles: non parvi referre, sitne

infinitumque corpus,

hoc vel

in contraria pellunt;

a tenebris lux distat, falsaque veris,

mediis longe

Quambene

namque

esse,

sine fine dari, nisi praesit et

in eo satis est si

Non elementorum

illud.

demonstravero finem.

corpus simplex neque coeli

Esse infinitum, patet hinc, quod mobile gyrans


Primum

253

occurret sine mole profundo

infinite

Et pertransibit, duplici fluxuque notato


Centri,

quorum

alter medii per compita coeli

Tendatur qui cum coelo

gyrum moveatur;

in

Alter non ullum raptatus circinet orbom,

Et quem sustineat

coeli dissector horizon,

Nunquid non medii

fixam, sive una ex parte

Hanc reliquam
Terminus

transibit linea coeli

in centro,

sit illi

ex utraque per ipsum

sive

Transeat et quaedam sine cardine dimetrus exstet?


Adde: velut spacium, geminum intercrescere fluxum

Tanto plus constat, quanto majore recessu

medio capitur; quod

sine fine recedit,

si

Linea tunc nulla est quae

illuc,

ubi linea sistit

Altera, discurrens valeat pertingere tandem:

spacium sine

Sic (1) pertransiri

Porro quis usque adeo

fuit

Immense expansum quando

negandum

fine

unquam

est.

stultus, ut illud

idemque

fateatur,

Dixerit inversum, aut centrum confinxerit

illi?

Parmenidis sensus, Xenophanis, atque Melissi

Unum

principium,

Immotum

unum

dicunt omnes ratione coacti,

mundi innumerique moventur.

In cujus spacio

Perge ergo

mentem revoces quinam

in

Provocat has

(2) liteis queis strenuus

An non commentis

haerens propriis

ille

sophorum

usque triumphas

testo ha: si invece di sic.

fioo

negandum

testo

ha

messa

luogo

di et

io

II

(3)

Laque probatum

in

la

puateggiatura

nel testo c'e

hac.

(2)

Avverto che tutta

l'ho

est,

improbatum,

il

procul horrens

mente illorum praeconcipis imque probatuin,

(1) II

adde

ens sine fine repertum,

di

(3)

questo periodo, da

solo punto e virgola

dopo capitur.

2134

Principio adsnmens technis illudere

fictis

Continuas, et de coelato facibus orbe

totum

Constituis

Inde superficie
Cardinibus

Huicque

Ut

tibi

tibi

est,

cum

hinc centro, quodque revinctum


certo super axe rotetur

certis,

infiniti

mobile, quale repressum

(1)

succurrit opinio deinde

sensu

sit

disceptatio nullo,

Phantasia haec etenim, mota

tellure, peribit,

Qua circum totam gyret quantumlibet


Tendatur sine

fine

mihi, tibi fine

ultra

premendum.

Quapropter cumulos nebularum discute tantos

Aera per liquidum jactu contende oculorum,


Illius

lumine finem

et spacii noli sine

Asserere, et parili, qua pergis pergito semper

Consimile ad spacium (quid turbat posse?), tenore.

Undique quodque vides circum confinia terrae


Transparens, itidem circa confinia Lunae,
Solis,

et

astrorum reliquorum corpora crede.

Innumerosque hujus generis comprendere mundos

Immensum

spacium, qui certis intervallis

Distent, quo

non interimantur, quin potius

Ordine, quo dictum

se

valeant refovere vicissim.

est,

Immensum spacium hoc immensus


}

et aer,

abunde

Cognoscunt omnes totum non posse rnoveri:

Quonam

tendet enim spacium

si

non habet extra?

Interea innumeris passim splendescere mundis,

Ordine quos certo circumvolvi, atque rotari

Quidnam posse
(1)

LTintetrog-ativo

mancu

vetat

nel testo.

quid non conclamitat esse

255

Omno

Sic argumentari incipit Aristotelcs:

aut compositum

et ita infinitum

positum. Cui respondemus esse

corpus aut simplex

tum

simplex,

non potest esse compositum infinitum,

nisi

tum partium supputata multitudine.

Aristoteles

est,

aut com-

tum compositum, quia

infinitum

sit,

ex"quo com-

inquam tum computata magnitudine

ponitur, simplex: infinitum


tius,

corpus, aut simplex est,

Sufficit

orgo mihi

corporis infinitao sunt lineae, quae producuntur a meclio,

sunt distinctae quantumvis

cum sensim

modicum

a centri

Infiniti

quarum,

si

ut esse possunt) re-

distantia in infinitum crescat, sicut finis non da-

tur in longitudinem

omnino non

pariter

mitti.Ideo neque

tempus quo

esse convenit. Si

enim

AD

fit

et

poterit in latitudinem ad-

motus, neque spatium ipsum, finitum

AC

sunt infinitae, spacium inter D^et

non poterit esse finitum, nullum ergo esse poterit, quod


pleat,

to-

inquit

videre non esse simplox corpusaliquodintorminatum et

immensum. Primum autem de primo cxaminando corpore.

gione,

motum ex-

tempus.

Neque

posita fixa linea

principium quo linea

AD

linea vero

AD

incidat in lineam

AC.

AC

mobili

poterit esse


Neque

erit differentia, si

earum

vel alteram (1)

256

ponas ambas motas invicem occurrere

stare, ut infinita infinitam possit incurrere, et

deinde praeterire: heic enim nulla tardioris ex una et velocioris ex

ambabus motis
terit esse

ullum inter impossibilitatem

immensamAC,

AD

qua immensa

immensam GE. Quinimo

vel

concurrere tempus adhoc,ut linea infinitavel

Ad

Neque discrimen po-

lineis esse differentia poterit.

oportebit

transeat

immensum

minimum moveatur.

haec, qui poterit motus circularis esse non extante circulo? quo-

modo vero

vel circulare erit vel circulariter agitabitur

cui non magis

infinitum

secundum figuram moveri convenire potest

quam

esse figuratum ? Inconvenit ergo infinitum moveri, sicut impossibile


est,

immensum tempore

quae ad

num

ubi nescirem referre,

tum verba recenseat

ut

nomen

spacium

praeteriri.

Haec

num autem magis

extra proposi-

enim certa sunt haec omnia

vel fingere norit

Non habebat sane vir

ita et certe

iste

more

unum

qui (2) infinitum mobile statuerit

quid ergo oportuit tot multiplicare rationes atque verba

optime

similia,

et

redeunt, sunt quae adducit argumenta,

veriora,

ad propositum facientia.

nihil

jus

finito

unum omnia tandem

philosophorum hic princeps

ut pejus

quam andabatarum

neque ad homines, neque ad hominum sensus

diglaclietur, ubi

Vide infinitam materiam

astra in spacio, haec


pora, quae sine

nemo cum

in spacio,

moventur

sunt,

quorum

nemo

dixit

unquam

ratione poterit inficiari.

rendo propriis

et

move-

haec non movetur. Vide

haec appellata sunt mundana cor-

numero

infinitum mobile

singula moventur, universum


;

in universo infinita mobilia)

Quam

turpiter, in principiis hae-|

et negatis, disputat iste dialecticorum pater,

imo

gices universae (qualem in calce elenchorum profitetur) inventor,

que completor

inter

universum

et

rnundum, nullum accipit

lurem moveri imaginatur omne, quod


II

testo ha: altero.

(2) II testo

ha

q.

illi

lo-j
at-

discri-

men, antiqui vero capiebant: universum appellat hoc quod circa

(1)

ad

Ostendit

rectos habeat oculos. Vide prius infinitum spacium, hoc non


tur.

cu-

tel|

non asserebant. Hoc inteh


ligit in

infinitum sub

257

oadem mofus

neque

fundamentis

Quin etiam
diurna

non intelligebant,

quam

se strenue pugil iste torserit (2), vidimus.

postquam finitum sub hac imagine mobilis rapiditate

mundum

qualem etiam Epicurei

concepit,

non costituentes
ut vel

(1),

iili

in

brutum non posset unquam imaginari. Hisce

infans, et vocale

jactis

norma

diurni et revolutionis

immcnsum unum continuum cxcrescere, quod

sibi

proposuere

(3),

vei

finem rebus

saltem aliquid praestare posset,

dubium aliquod de unitate mundi

fulcm de pluralitate

et alii

possit intrudere menti

immensitatem saltem externi

spacii

vel

ex-

tenuare.

CAPUT

III.

PONIT ET SOLVIT SECUNDUM ARGUMENTUM.

Secundum

ad

quali pulsu
raui: 3.

motus (quae per rectam lineam

reliqua

ex.

tur ct examiaatur
sibi

inculcando

1.

sursum

et

est) specie

conveniens ascendere et descendere partes

motum rectum non

argumentum

deorsum non ex natura


,

adci-

rei esse; 2.

et alio

ae-

quocunque

esse astri ullo pacto, ideo nec telluri convenire.

4.

Iisdem

omnia astra constant elementis, quae duplex ad genus omnia reducuntur ex superabundante

et

dominante igne vel aqua.

nongravibus

dispositis

in

minima ratione physice grave, sed

vel

Mox

5.

Ex

iis

innumerabilibus suo ut sunt ordine

suo loco, non modo infinitum non sequitur, sed ne

quod coelorum ductu est conatus

Hoc elementorum

finituin

logice, arithmetice, geometrice.

recto concludere

in

orbem, (4)

motu

Nititur, atque alias vires exprimere frustra.

Non unquam
Et

(1)

II

infinito

(Stagirites inquit) ab ullo

mihi ratione probari

motum sursum,

atque deorsum;

testo ha: frudamentis.

(2) II testo

tralasciato

il

ha: setor serit:& uno sbaglio tipografico in luogo di se torserU,


se,

Abbiamo pero

perche erastato ripetuto dall'autore per inavvertenza.

(3) II testo ha:


(4)

fit

et leviore

fingi,

Tractu

pote

propotuere.

Questa virgola mauca nel

testo.

33

Namque ambo

ii

258

motus cum

sint contraria

quaedam

Atque pari metro ut vigeant contraria opus

Quod poterit motus sursum

Si definitur centro contrarius

Unius extremi quare

sit,

sine fine probari


illi ?

(1)

fine videre

si

Alterius possum finem, quoque credo sequenter

Quam

media arctari deceat quoque

limite certo.

Sic igitur fines nequeunt protendier ultra

quam

Aeris atque ignis,

Quod

si

Tellus surgat et unda.

(ut et est certum)

Qui poterunt
Illud item

fines

finem decet esse locorum

extra istos ire locata

apprime gravitas, levitasque docebunt,

Et quod naturae nulla

inclinatio

vana

est,

Corporibus siquidem praescriptus terminus

Haec tandem

Quae scandunt,

Te,

triplici

in

sine fine foret:

argutum absurdo,

Primum

est,

Infiniti

mensura invenientur

Namque

quod gravitas

corpore tanto

quod dicere

si

finiti

corporis, atque

in una.

gravi, quocl sit finito pondere,

Sive infinita ex massa subtractio


isto

mox absurdum

Quod gravitas tandem


Aequalis potuit,

(si

vis,

dixisse pudebit.

tantum

Ponderis apponam, quo tandem aequabitur

Ex

qui

ideo ut certe quandoque quiescant.

Addito praeterea ut levitas

Aut gravitas

est,

gremioque receptet avito

sistat,

illi.

fiat:

sequiturque secundum,
finitae molis ut esse

quantumvis superaddas,)

Major, subjecta hac, (2) infinita inveniatur.


(1)

narlo
(2)

rire

il

Leggerei raeglio:
:

ille,

ille si riferirebbe

Questa virgola e
senso.

la

perche

di centri

essendovene un

solo,

non occorre determi-

a molus.
precedente mancano nel testo: e mi sembrano necessarie a chia-


Cum

250

grave praeterea atque leve, haec duo principia extent

Tardi et velocis, major

Improperatus

tibi

tertius error

quod tunc

erit,

sine fine citato

Aequetur currens quod non sine

Nam

tine

citatum

est.

tarclum et velox gravis et levis esse sequuntur.

Et quia conferri nequeunt sine

Ac quod

fine

quod extat,

finitum est, illud fateare necesse est,

Ut non finitum

vel

non motabitur, aut

si

Huic, ratione aliqua, tribuatur posse moveri,

Ut grave finitum,

moveatur tempore

(1)

oportet.

unquam

Mobile enim ternis simul esse in partibus

Non

aliqua poterit nobis ratione

Ergo nec

suasum

instanti potis est aliquando

Quisquam, quantumvis pollens sine

Omnis quapropter

cui

finito,

Namque

operae est virtus

pulsu,

movere

fine sit ille.

tempore fluxio obibit

Atque a

Finito

(2) veloci aequabitur ultro,

momento,

et

finita ut

suppetat omni, (3)

pondere adacto.

SOLUTIO.

Tu vero solidum

Namque

primum

in eos

Per discrimen

rationis concipe lumen.

ejus

jacularis inania verba

quod sursum

est atque

Quale ullum non est ponentibus hoc sine

fine.

Quid medium, quidve extremum praesumis,


(1)

Questavirgolamanca:

grave finitum. Altrimenti

si

l'ho

messa perche

il

oporlel ut grave finilum

tanporc; che non avrebbe portato 1'inconvenieute, a cui


(2)

Questa virgola manca nel


Questa

namque

vii-gola

testo,

inanca nel testo:

est virtus finila, ut

et hisce

senso e: opor/et moveatur tempore, ut

sarebbe potuto intendere

(3)

deorsum,

si

moveatur

vuole sforzare 1'avversario.

ed e necessaria, perche veloci va con qequabitur1'

ho messa

perche parmi doversi intendere cosi:

suppetat omnioperae, finito pulsu

elc.

260

Principiis haeres propriis, illisque negatis

Hoc

est principiis ostendere velle petitis.

Ergo age

Ut

respires, et nostra liaec concipe clicta,

sensum

ratio

moderetur habenis,

propriis

Innumeros noscens mundos, spaciumque capaci


Cuncta sinu claudens, itidemque fatebitur
Quod, solem hunc
Finitis,

illud

circa, atque illum, discurrere gyris

varii possunt debentque planetae.

Sic et nos de Tellure

In medio

hunc profitebimur esse

mundum, quia

coeli

magnus horizon

Tellurem, ut centrum cohibens, punctumque videtur.

Ut

certe riihilominus

qui Cynthiae ab oris

iis,

Respiciunt circum dispersos undique mundos,

Et Tellus medium circa revoluta videtur,

Ut quodcunque extra

Non

aliter

est

spectatum sensile lumen.

breviora terens per compita Apollo

Circuitus, medii qui errantibus ambitus

istis,

(1)

Temporis hoc ipso quo circinat intervallo,


Illius

augustae

Cuncta

Non

sibi

suadet et incola

lucis,

circum medium versarier astra

illud

igitur proprie est

mediam

sortita

cavernam

In toto Tellus mater, sed ad hanc regionem

Mundique aspectus

tanti,

quantus capit illam

Sensibus objectam (2) speciem, qua cuncta putantur

Lumina

caelato circumversarier orbe.

Perspectum

est nobis

quantum videre

vetusti,

Et quae terrenis descendere multa videntur,


Ascendunt

(1)

aliis.

Questa virgola e

(2) II

la

At quae

sublata volabunt,

precedente mancano nel testo.

testo ha: obiestam.

201

Anticephi (1) dicent Lunares lata deorsum.

Ergo ad

sunt haec discrimina mundos,

finitos

Non autem ad totum immensum


Unde

et

Illinc

ima petens

dum motu

idem corpus,
ire,

fertur eodem,

hinc dicetur in altum.

inter fines proprios flnita

Ergo

referenda putandum:

feruntur

Corpora, nec cursu infinito pergere recta


Consequitur dictis sapientum haec ipsa putanda.
Indefessa tamen proprios revoluta per orbes,
ln medio, aut circum

Aevo

felici

(2) spectata perenni

seclorum aetate fruuntur.

De gravibus levibusque
Nobis,

medium,

quae

alia est sententia prorsus

consona

certis vero- stat

signis.

Motus enim rectus gravium leviumque quid


Totius asseritur,

si

tantum partibus

esse

isce (3)

Convenit, a propria quae sunt regione revulsae

Nam

totum

et partes in toto

Recta autem

Frustumque

ferri

circulo aguntur.

profugum refugumque videmus

e laribus propriis,

Adspirat, seu sint

quacunque locorum

sursum seu posta deorsum

Ad laevam dextramque, antrorsum


Hinc aer

liquidus,

Non certam
Ut

sibi

sive retrorsum.

lymphae, peregrinus et ignis

ad sedem, sed circumquaque feruntur,

Scilicet ut propria

integris ista referre,

quadam gravitate premantur,

Forte premantque aliud, plane stultissima vox

(1)

Vocabolo coniato

(2)

Questa virgola manca nel

(3)

11

testo

conveniens opus est aliisque fovendis.

At vero mundis de

due vocali.

ha

iisce,

dall'

ma

autore secondo

la

1'

analogia

di

est.

anlipodes.

testo.

misura del verso non andrebbe senza

la contrazione delle

262
Nam

velut istae atomi, in radiis quas cernere solis

Possumus, haud gravitate premunt hunc aera quaquam(l),


Sic infinito

campo vastissima mundi

in

Corpora sunt nihilum, quo tantus

tanquam

Possit,

ista sit

findier aer

mole premente gravatus

Libera sed peragunt qualem, dictante benigna

Natura, cursum norunt magis esse decentem.

Porro atomi exagitatum hunc

Motum

aeris insequitantur

spirantis, qui pars est corporis hujus.

Externus vero, mundos qui continet, aer

Non

vehit atque agitat neque pressus sustinet

Verum

ita firmat eos, ut parte tranabilis

illos,

omni

Consistat, proprioque actis obtemperet ultro

Appulsu, nihilo ut ab avita praepediantur

Hac metodo, quae natura

Non

praescribitur

illis.

gravis est igitur Tellus magis in regione

Hac, quam

sit

propria in regione Venus

(2) Pyroentes,

Cynthia, Apollo, Dios, Saturnus, Mercuriusque,

Quotquot

immenso sunt

in

scintiliantia (3)

campo,

Unus, continuus, quae circumplectitur, aer.


In quibus, et veluti parteis, (4) Telluris aguntur

Membra,

ubi comparibus, totidemque, iisdemque elementis

Conflantur quae haec in nostra regione videntur.

Ergo

Telluris quia

eadem conditione

Congaudent omnes celebres

(1)

Questo

(2)

Le due

care che

si

riunito

un

con Yhaud precedente: haud quaquam.

virgole fra cui e posto Pyroentes

tratta di

(3) II testo
(4)

quaquam va

effectibus isdem

mancano

nel testo:

ci

vanno per

indi-

altro pianeta, di Marte.

ha: scincillantia.

Questa virgola e

la

precedentemanoano nel

con membra, non gia con parleis.

testo: sono necessarie, perche telluris

va

2G3

Nil vetat esse quidem quod terrae partibus

Idem conveniat quod terrae partibus

Cumque

infinitas Tellures asserere

Subjectum sine
Et

levis,

fine gravis

illis

istis.

ausim,

fateamur oportet

et medii, frigentisque atque calentis:

Nunquid propterea dogma hoc absurda sequentur

Innumerum hinc

numerum gravium

igitur

esse fatemur,

quibus haud poterit conlectum dicier unum,

Quod

grave

sine tine

est,

veluti millena librarum

Conligat e variis mensuris computus unus


Subjectis plumae in quibus illud distribuatur.

Secundo circa secunda simplicia corpora quae motu recto aguntur,

eodem effuticndo tenore aerem verberat


posset nominare, qui

postquam enim neminem

ignem unum posuerit continuum infinitum, sur-

sum mobile ad ulteriorem terminum/vel deorsum,


riorum contrarii sunt motus, contrariorumque
trarii.

ait

tamen: contra-

motuum

termini con-

Termini contrarii per lineam rectam, seu per diametrum de-

finiuntur, hi sunt

sursum atque deorsum; contrariorum vero

terum finitum esse oportebit,

si

unum non

erit infinitum.

Jam

et al-

nobis

compertissimus est terminus eorum quae moventur recta deorsum et

ad centrum, in quo quiescant densa, spissa, frigida, gravia


igitur possibile,

non

est

sursum non esse terminum, sed infinitum superstare

rarum, calidum, leve: quod


terit esse sine fine:

si

extrema

finita

sunt

medium non po-

adducit exempla et geometrarum more

strationes ad propositum, propriae imaginationis

nihil

demon-

autem quod

ad antiquorum et nostram faciat sententiam. Nos enim gravitatem,


levitatem,

medium

monstrabimus,

et

extremum, sursum etdeorsum nulla esse de-

motum

item secundum naturam nullum esse rectum

neque in toto subjecto mundo


constitutis.

orientis

neque

in partibus

Ostendemus insuper motum


ad

occidentis punctum;

mundi

naturaliter

illum circularem qui est ab

rursumqueaBpuncto recursum

ad

datum, neque dari posse, neque recta, seu

in natura

nusquam

motum ab A

diametraliter

264

in B, et

in

esse ex dictamine na-

turae.

Proinde pirtium naturalium, quae sunt in eterogeneis Telluris et


aliorum astrorum membris, qualiscunque supponatur vel ponatur

motus partium quae sunt

quando teneant sphaerae medium

quam

(1) aliqua

medium,

suum

illa

assignari

(2) sui fiant

modo deorsum ab antipodum

atque

rem

differentiis, ut

iis

planetae

horizonte,

qui plus

deorsum

est

tellus tellurem

tellus

trum referrentur
puncto

ibi

capiuntur.

modo

cui

modo

vel

modo sursum

dextri
fit

a no-

modo dexter modo

spectat

mundorum

si-

ut ad tellu-

suum uniuscujusque a quovis suae

maxime

partes

servandam ordinantur atque conspirant; hinc


solem quantumlibet vicinum

tingentem haberet, non esset

in

quadam

minusque ab aequatore distant

circumferentiae puncto medium.Sic enim


in toto

neque

modo inmediis intersursum atque

Quod vero ad singulos

polis.

in suis partibus,

suum

et illa

mundum, qua astrorum

quibus vicissim, sicut nobis,

nister,sicut habitantibus sub polo:

deorsum

suum habet haec

planetas medius quisque proprios

modo deorsum

sinistri, et

Itaque

et per se possunt in toto vel in partibus

capientibus in ea significatione

sursum

stro,

ita

sed tantum positione et habitudine

sol erit inter

suum haec habet sursum,

synodus,

modo

tellus, alius vero luna

hae differentiae simpliciter

Rursumque

ita ut ali-

aliquando vero extremum, nun-

superficiem proprii superegreditur astri.

mundus

sicut alius est

moventur per totum,

in toto et

ille

in potentia

alterius. Sit Tellus

adunionem

et si sol solem,

vel etiam con-

partium unius ut ad cen-

A, Luna

nimirum particula Telluris

quae se attingant

circuibit

suum

vel

descendet versus A: particula vero Lunae C circuibit vel descensum


faciet in A. Sic

Rursum

et I

aeque undique
ad B,

et

L ad A,

et

ferentur ad

M et N

descendit usque ad B, ascendit usque ad C,


(1) II

testo ha:

(2) II testo

ha

mim quam
;

deorum.

aliq.

ad B;

BF,
et

et

ad A.

ad A.

descendit usque ad A,


ct descendit (1)

205

usque ad C. Haec ad

communem sensum

dicta sint et

partes recta ferri debeant:


spacio posito inani, per quod

naturam enim motus

Haud

aliter

quam

non cognoscitur.

iste rectus

nostri corporis partes in sua veluti sphaera at-

que regione (de propinquis ut cerebro, corde, brachio

non loquor, sed prioribus) quoquoversum


prio feruntur,quae

perent

eadem extra

(2)

et similibus

impetu appulsuque pro(3), tor-

Partes Telluris atque Lunae

impetum eum perderent,

illam manerent, quiescerent

speciem denique mutarent.

seorsim positae

secundum

sicut

neque partes maris

extra propriam sedem fluxum non concipiunt illum atque refluxum.

Et valde

rationi atque experientiae

que magis a suo recedit loco


ctet atque feratur, ut

consonum

est, ut

quanto quid-

tanto minori ad illum impetu respe-

maxime tandem,

ultra definitum

quendam

ab-

scedens terminum, ne respiciat quidem; etiamsi aer, qui est supra

(1)

Parmi debba

dire

ascendil.

quoquo versum.

(2) II

testo ha:

(3) II

testo ha: quescerent.

34

260

extimam superficiem (quem aethera

Telluris

astra discursitant

gus mediam regionem appellat,

ipsum

dicunt, quia per

ejusdem esset conditionis, atque


et inter telluris

iste,

quem

membra cum

vul-

sapien-

tibus antiquis computat Aristoteles: quanto enim plus aquae subest,

tanto

supernatare posse pondus experimur

gravius

haud

aliter

quanto plus subest aeris, tanto magis superinsistere volucris poterit:


ut patet in

rem

quae immotis pennis volant superne, quo, crebris ae-

iis,

ictibus verberando, (1) pervenerant. Itaque

non solum ex parte

minoris appulsus ex distantia, sed etiam ex minoris attractus, ex parte


multi medii sustinentis, ratione, pro leviori habetur quidquid ab imo
longius absistit loco.

volumus

principiis:

pora constituens,et

Hoc non ex

nam
in

nostris

vulgus de partibus Telluris, cometarum cor-

si

cogatur definire quare tam vasta

inquam, multa materia constantia


in illa

non potest esse

sed ex vulgatis assertum

incensiva (2) aeris regione collocans, aliam non

posset adferre rationem

adeo potenti

illa

corpora,

tam,

quam multa ab usque

parte igne, (cui aeque potens in inferioribus hisce

locis), (3)

non descendat naturaliter potius, quam

violenter circumraptetur. (4) Sed haec absurda ex aliis parentibus,


liis

et nepotibus, et

portune

quaquecircum

unum falsum

excusare,iisque

certumque

fi-

famulantibus absurdis, im-

alio falsiore principio,

quorum

tota in auribus est

perpetuo demonstrantes

anima persuasum, ratum,

efficere poterunt.

(1)

Questa virgola, e

(2)

II

testo

infinitis

ita

ha

le

due precedenti mancano nel

incentiva

testo.

V ho mutato in incensiva, sebbene non sia voce latina, perche

risponde al concetto che vuol significare.

manca un

(3)

Qui

(4)

L' autore ha dimenticato, parmi,

e circumraptetttr

verbo: per esempio: leneniur, riferito a


il

a rnulta materia: come sta ora

dant, e circumraptentitr.

quam multa

constantia illa corpora, ed ha


il

(corpora).

riferito

descendal,

periodo, dovrebbe leggersi: descen-

Minime grave

267

Levissimum

<5J

<o

Levius

Minus grave
<tt

<5J

Leve

Grave

60
<*)

Leve

Grave

Minus leve

Gravius

Minime leve

Gravissimum

03

r
CAPUT

IV.

ARGUMENTUM TERTIUM.

Tertium ex absoluta universi natura

tum

vel

recto,

Particulari
infinitum

continuum

tum

motu

circulari

elementa compleotitur atque coelu

nihil infinitum sibi constituere

sicut ipse sibi confinxit

unum

(ut seilicet

motu exagitabile)

quasi hinc

r.ifellitur

terminum.
sit

II.

Quod non

coutinuum unum

ita

aqua.

Corpus non ullum infinitum repperiatur,


infinitum quoque quod generale

Commento

Non

(I) II

negandum

orditur tali monstrare sophista.

inrtnitas species

testoha: qua-

supponere rerum,

I.

nobis est

ignis; inde

At postquam monstrasse putat quia (1) particulare

Mox

argumentum inculcando

est,

vero

Sed

Ut

dare

definitas

sum

268

ratione coactus,

motus sunt atque elementi

definitae

Compertae species

duplici ratione volente.

Partibus ex hisce

infinitis,

Aut lympha

Non

quaelibet ignis

quibus est gravitas levitasque tributa,

est,

quidem sunt quando

finita

Ultra opus est quodque ex

Ac spacium
Unde

istis

sine fine valere,

decet esse capax sine fine profecto,

infinitus valeat peragi

Quod plusquam

Nemo

corpora tanta.

(1)

quoque motus

satis est dictu

etenim loca ad

illa

a ratione alienum:

meat quae visere nunquam

Posse dari credat, ceu quivis aestimat Orcum


In nullo esse Joco, non curat tendere ad

Orcum.

RESPONSIO.

dictis

porro nostris non

ista

sequuntur,

Circulus est (2) quibus infinitus principiorum,

Nec per inane immensum atomos mundosque vagari,


Ceu

Epicurei,

Nam mirum

volumus

sine fine deorsum.

ut potuit talis sententia

mentem

Indugredi infinitum contestantis, ut ullus

Terminus aut medium qua transitus est minimorum,

(3)

Queis natura dedit perfundier undique circum,

Continue ad

(1)

Quando va

imum

uaito col

casu influitantia

quidem; ed

il

quandoquidem

dici

divi.so,

come

suole

il

Bruno con

altre parole in servizio del metro.


(2) Intendi:

(3)

nobis, quibus circulus principiorum est infinilus.

Minimorum

qui sta per

atomorum. Lucrezio

1'usa pure nello stesso senso.

Praeterea nisi erii nxinimum: parvissinia quaeque

Corpora constabunl ex partibus

infinilis. lib.I-

26y
Malint

quam

Ac longum

nomine

fluxus generali

ferri,

per tractum delata subirent,

si

Impetis adpulsus vi definita profundi

Ora

infinito spacio

Ponimus

defuncta superne. (\)

interea specierum de variarum

Concursu totum consistere, non tamen

illas

Innumeras, atqui haec quae constituuntur ab

illis,

Tellures, Soles, Lunaeque, atque id genus astra.

Unde

locus non esse potest quo tale sequatur

Absurdum,

sine fine gravis, sine fine deorsum;

Proxima sedrepetunt connaturalia quaeque,


Telluris corpus ad istud,

Ut partes hujus

Lunai partes ad Lunam, per regiones

Quasque suas

quare haec

sic

motus terminus

Ut certa mundus donatus margine quisque


Tertio circa totum argumentatur dicens.

partem perspectum

est, (2)

immensum non

deinceps videamus, an infinitum

sit

arctat,

est.

Ex accommodatis

ergo ad

esse corpus: sequitur ut

corpus universum

de toto infinitatis genere dicentes. Corpus omne aut

(3)

primum

immensum

aut

determinatum. Si est immensum, aut est ex inter se similibus

ab invicem dissimilibus partibus. Si ex dissimilibus, aut est ex

certis

definitisque specie, vel ex infinitis.

manifestum

est,

aut

At non essc ex infinitis speciebus

quia numerata sunt simplicia corpora secundum

speciem, et simplicium corporum simplices motus atque qualitates.

(1)

Non credo

inutile dichiarare

1'

intelligenza di questo luogo abbastanza intricato: la-

sciando nel testo inalterata la punteggiatura.

gredi

mentem

transitus

minimorum (alomorum)

eircum,

hacc Epicurei

Nam mirum,

ut talis sententia poluit in-

(Epicuri) conteslantis infinitum, ut ullus terminus. aut

malint dici influitantia continue ad

generali nomine fluxus: ac

si

medium, qua

esl

quibus (minimis) natura dedit perfundi undique

imum

casu

quara ferri

(minima), delata per longum tractum, subirenl definita

ora profundij vi impelus, adpulsus; defuncta spacio infinilo supeme.


(2)

Questa virgola manca nel

testo.

(3)

Questa virgola raanca nel

testo. ed e

opportuna a chiarire

il

senso.


Quod

oportet esse

cis corporis

motum,

cipium, quoque simplicem), qui

formam,

et

fieri

Ut, inquam, ignis

sit infinitas?

sunt motus et qualitates (quoniam simplicem simpli-

finiti

si

270

sit

motus

(1) illius

prin-

potest ut ex ipsis consistere pos-

interminatus, aqua

intermi-

sit

nata? Ita non hinc infinita levitas consequetur atque gravitas? an

non et loca infinitaesse magnitudine oportebit? quod


dent deorsum, quod dabitur spacium

corpore, quod spacium sursum, vacare poterit

tum ex una
tate

poterit esse parte, et non

non ascendet grave


,

infinita

Leve

ascendet

interminatum
Si circulo

si

recta

vel

esse,

motu

Vel motu gravis

necesse est

hoc autem vel

levis

et tunc

et tunc

erit (2)

quonam

quonam descendet

extra quocl neque locus esse poterit neque

motum

infini-

infinita levi-

non descendet gravitate. Si vero

ipsum uno dumtaxat motu exagitabile

immensum

infinito

Et quomodo

ex altera

ex similibus universum constitutum partibus intellegas

recta, vel circulariter

descen-

ita

si

occupatum ab

est

si

vacuum

redibunt partes, quas in primo explicamus

velis,

argumento.
Quia

rum

immo quodcunque

et

(3) qualitatum conditiones

qualecunque etiam citra praedicta-

moveri non

poterit,

siquidem neque

sua moveri poterit natura, neque externa vel violenta aliqua

non

natura, quia motus hujusmodi ad locum sibi convenientem est alium:

non

violentia, quia a loco sibi convenienti est alio.

mensum

Atqui extra im-

ubi poterit conveniens vel inconveniens esse locus?

Ponatur

praeterea casus ut grave infinitum transeat, infinita gravitate


nite

ponderans

et certi
et

infinite

Questa virgola, come

la

ferri

debeat?

(2) II testo

ha: velerit.

(3) II testo ha:

An

tibi in

infinitum tendere, (4)

precedente e la seguente mancano nel testo

sarie a cansare parecchi equivoci.

(1)

finiti

debent esse termini: quid enim est quod perpetuo quorsurn

nunquam quousque

(1)

movebitur deorsum; atqui omnis motus

inii-

praedicrarum.

Questa virgola manca nel

testo.

e sono neces-


aliud est

quam non

ad partem nullam

in

271

quam

finem tendcre, quod quid est

contendere

Sed, o bone, qualem tu fingis distinctionem contrariorum corpo-

rum, nequc a nobis expressam

certum est hujusmodi infinitum,

neque a natura constitutam

unum

vidisti,

vel duo, neque moveri posse

neque consistere, neque gravis suscipere rationem neque levis,neque


ad locum aliquem appulsum habere, neque a loco

neque

in loco,

neque circa locum aliqucm, seu centrum, circumferri. Vide an


quid adversus intentionem nostram, cui

unum

est

ali-

continuum spa-

cium; in quo, ut supra dictum est, discretos retinent diversa corpora


sine

numero, sed determinatarum, ut explicavimus, specierum ordi-

nes atque recessus.

Quo

quibuscum disputas

te alio proripis

quid somnias; quid vagaris;

contra quale agonizas

sum? Infinitum universum

immensum

et univer-

est immobile; in infinito universo infinita

universorum generum sunt mobilia, quorum singula finibus et regionibus sunt contenta propriis
circulos, et

dum

suos quaeque astrorum peragunt

non in infinitum evagantur. Haec ex partibus eteroge-

secundum speciem

neis

speciem,

finitis

finita et

determinata corpora quae secun-

determinatisque consistunt elementis, et forte

ad eandem tandem omnia referri poterunt substantiam,

quod non

urgemus: haec elementa, sive unius sive plurium capiantur specierum,

si

effluxum ab integro

erit finitus,

secundum numerum

secundum materiae

videlicet

erunt; alterabilia vero


actus:

mundo non

scilicet et in particulari: et aeterna,

numerum eundem,

secundum parvas

quorum alterationem excessivam

corruptionis

nomen

velit

11

testo ha:

impcbiemus.

et
si

singula astrorum

magnas

dispositiones et

quis ad generationis et

promovere, non impediemus (1) neque ur-

gebimus, qui nihilum de nominibus


stente, sollicitamur.

(1)

habent, illorum etiam motus

veritate in suo

ordine consi-

272

CAPUT

V.

Digressio quaedam, quod

si

veluti dissolubiles,

ex natura compositionis, sunt mundi,

dissolvantur partibus a toto corpore diffluentibus


tatione atomos (seu

Attamen atque

Quod

non inconvenit universah agi-

quomodocunque appelles prima corpora)

illud si velles dicere

infinite vagari.

tandem

mutantur, senio torpentque relapsi

si

Mundi, ceu Tellus senio confecta videtur,


Illud item invenias profitendum,

(Quod patet

magnaque cuncta
mundi,

in parvis) pereant animalia

Nempe immutentur,

labantur, dissolvantur.

Materies veterem speciem pertaesa, recentem

Aucupet

(1) assidue, fieri

quod concupit omne,

Viribu' proque suis omni enti consimilari:

Qualem Anaxagoras

intelligit esse, potestque

effluxus proprii et peregrini influxus adurgent. (2)

Si

Tunc

certas variando vices, fluxumque

atomorum

Credere in immensum haud dubia ratione valemus.

Ac

veluti varios anirnas tentare recessus

Perpetuo

est

notum,

sic

versum totum,

Inferri

Singula

nam

fine

corpora materiei

nil

posse vetabit:

ac nihilominus ordine certo

Hos varios peragunt cursus

Quod

si

ille

faciesque resumunt.

a rebus non esset fluxus, et

ille

testo ha: ancupet.

(1)

II

(2)

Qui Tautore accenna a due dottrine, delle quali una e veramente

F altra no.
sagora:

ma

corpi composti di parti

pori \Jtopoi) p e i quali

siinilari,
i

testo

ha adurget, e deve

Anassagora,

corpi accolgono gliefflussi (^JTop^OSa) delle parti

similari provenienti dal di fuora, furono, invece concepiti


II

di

o di omeomerie, furono concepiti da Anas-

dire adttrgent, corae

da Empedocle.

ho corretto

omnes perpetuari,

Influxus, possent res

Ceu

273

semper easdem.

vires certe retinerent

Ergo ut nativi major confluxus habetur,


magis vegetant, ultroque adolescunt

Sic magis atque

Certam usque ad metam, qua adtacta exinde

fatiscunt

Corpora, namque premens eadem est contrarius ordo.

Semina

circum

(1) uti

dum

corpora conglomerantur,

Atque atomi ad parteis adduntur continuandas,


Interea proprios consurgit corpus in artus;

Ut partes autem

Tam
Hoc
Ut

exglomerantur eaedem,

e centro

bene composti fiunt divortia sensim.


si

principibus contingat (2),

in

solet in parvis,

Concedam
Quando

facile,

corporibusque

atomos circum sine

fine

ac circum per inane vagantes

succedunt alteritates

infinitae

Corporibus, quae

mox una

e regione repulsa

Excipiant aliae. Interea ne credito posse


Tales naturae (3) canones consistere,

Hac forma excursus

Ad metam non

fiat declivis,

ut

nisi

e propriis

Quae cavet opponens


Attamen esse

(1) II

testo ha:

in

demigrent sedibus
(5),

eandem.

hac quae patefacta

consistant, ratione

Tandemque

unquam

impingant, sistantque vagari,

Donec fortunam incurrant peragrando

Nam

nempe

te mille

isce (4);

absurda sequentur.

nequit, quia passim corpora

somnia

non va.

II

senso e

uti corpora

magna

conglomerantur circum

mina.
(2)

Questa virgola raanca nel

testo.

narurae.

II

testo ha:

(4)

II

testo ha: iisce;

(5)

Questa virgola manca nel

(3)

ma

scrivendo isce

si

est,

vede megliola contrazione.

testo.

35

se-


Concipiunt

274

haec quae pelluntur ab

aliis

astris,

Ut quoque materies nostra hinc demigrat


Plato in Timaeo ita

rum

summum deum

et illinc.

deos alloquentem,ex Chaldseo

Vos quidem dissolubiles

arcanis, introclucit:

estis,

nequaquam

vero dissolvemini. Cui affine est illud,quocl in vulgatis divinismonu-

mentis habetur. Deus

stetit

in sinagoga

Deorum. Hos Plato aperte

quae omnia ex quatuor integrata intelligebat

intelligit esse astra,

(1)

elementis,sed propter dominium lucis ignes habebantur omnia,praeter

Lunam

et

antichtonam Tellurem

ta ministras dei, (2)


similes sint Sancti

apud nos, volucres

divina

similiter

flammas ignis appellant,


coeli,

monumen-

stellas coeli

quibus

terram viventium, aquas

super coelos obtemperantes ordini altissimo.

quo nos dissolvimur,ordinecorrumpuntur, ut

animalia

Illa

scilicet

si

eo

eaclem elementa

ad aliorum compositionem individuorum, excursione quadam facta a


proprio supposito, procedant

hoc certe nescimus, ut certe scimus

composita esse, et consequenter dissolubilia)

omni jndicante natura potentiam superstare


,

cum

nitae virtutis, quae

justitia

(3)

certum

et

providentiam

moderatur totum

est

tamen,

in infinito, cujus

aeternitate possint vigere, vel tempori subesse.

voluntate haec in

Naturae porro suae destituta non unquam possunt aeterna

secundum numerum, quia eorum


virtute, intrinseco

infi-

quodam a

esse

singula, ut sol et tellus, finita sunt

principio non possunt

habere seu reci-

pere effectum infinitum,consequuntur enim se tria haec, Esse, Posse,


Operari.

tum

est,

Tunc

dico,

successione

si

principia

quadam

prima horum corporum

veri, per singulos vero progressus perpetuo certum

terminum ea incurrere

(1) II testo ha:

oportet.

inlelligebant.

(2)

Questa virgola manca nel testo.

(3)

Nel testo la parentesi

si

effluunt; cer-

in infinitum et universali agitatione

chiude dopo composiia esse.

mo-

definitumque

275

CAPUT
Quartum argumentum

madmodum

et

si

solvitur,

duo

quod

VI.

est ex. toto

motuum

genere, et ostenditur que-

adtingant vel admisceantur corpora,

infinita se contingant, vel

non sequitur actio velpassio

infinita nisi extensive;

unde nullum esse posset inconve-

niens.

Rursum principium ex

aliis

motus speciebus

Concipiens, vires sic orsus viribus addit.

Et corpus sine

fine

nequit consistere, quod quid

Finitum peragat, quod ab ipso vel patiatur:


Passio nempe omnis velut est in tempore motus,

Exiget et tempus. Quare contingat oportet

Finitum ut corpus, comprensum margine certa,


(Si

quando haec possis

Qua

et infinitum,

Atque data

se inter collata putare)

forma

afficiatur

possit parili virtute

Namque duo

eadem,

moveri

cognata proportio constat

liaec inter

Efficiensque minor poterit quod major habere,


Perficietque minor, vi quod majore peractum est.

Nec

pariter faciet quisque sine fine potenter

Subjecto in

quoquam

Exigitur ceu

Nam

vis,

sicuti locus

finito

namque

Quae

haud

Finitum

poterit finitus habere

(2)
(3)

sine fine est,

vis, materiei,

mensurae

subsit, (1) inepta est.

et patiens, (2) infinitum efficientem

Quodnam
(1)

formae

definitae

tempus

finitum et quod sit utrumque.

Complexu corpus comprensum quod


Sic infinitae

ibi

ferre potest, ubi certa proportio, (3) agentis

Questa virgola e

la

precedente mancano nel testo.

Questa virgola manca pure.


Questa virgola nianca, e

gia con proportio.

l'lio

messa perche

si

veda che agcnlis va con virlulem, non

Virtutem

faciat vi

cum

276

patiente coire

Proinde infinitum duplex hinc indeque ponas,


Actio nimirum ex

Nam

non

istis

ulla sequetur.

nunquam

complebitur actio

infiniti

Contra infinitum, neque principiatio

Nam

quantum hoc

Immensis, inquam,

urget,
si

fiet

tantum contra

(1) stat et illud.

rerum summa duobus

Consistat primis, quae sunt contraria, certe

Gignitur aut nihilum, quia

Nempe

e distinctis

lis

dominatur avara:

actio nulla sequetur

iis

Tantarum ad prolem usque adeo dignam specierum,


Altero ab alterius depulso finibus aeque.

At vero

si

forte

Quod grave;

locum

Nam

levis occupet illud;

sique gravis leve: tunc

Aut aeque alterutrum

(2)

immensa potestas

penetrat, vel sistit utrinque;

aut par obsistens est hinc, illincque resistens

Aut tantum hoc

illud

illinc,

superatur et

Quarto per omnes mutationis species argumentatur

assumens

Omne quod

principium quod omnis mutatio est in tempore.

istinc.

in tem-

pore mutatur est finitum. Sit ergo ab infinito calefactum aliquid, vel

pulsum, vel
sit

quocunque passum modo:

alio

de termino in terminum, oportet

tempore:

sit

tempus

illud

eam

et

cum omnis

in definito

(annus), quo minus

est

mutatio

quodam

mensis

esse

hunc

effectum, qui est finitus, habere oportet proportionem ad aliquem

effectum, qui in parte istius temporis promitur ab agente finito

habeat ergo ut

quadruplo major; sequitur nimirum

sit

druplicata virtute

agentis, vel agente finito quadruplo

illius finiti

majoris virtutis idem possit a

quod qua-

finito

produci effectus, qui ab infinito

productus est aequali tempore. Quinimo non est opus, ut multum


(1)

Nel testo cotitrastat e unito inuna parola sola. Cosi usa

(2)

La punteggialura

cli

di

scriverla sempre.

questo periodo e stata tutta messa da me, specialmente ne' pri-

mi tre versi, dove nel testo manca

atfatto.

277

adjiciatur quo agcns finitus et tcrapus finitum majori agat, in qua-

cunque proportione, virtute majorem cfiectum

illo

et tunc finitus

agcns majorem infinito agente producet effectum.

Item sicut
tutis
si

cst ratio

ad virtutem,

absurdum

magnitudinis ad magnitudinem,

ita est

etiam ratio temporis ad tempus. Itaque

est, (ut et certe est), infinitum, et finitum pari

pore commutare id quocl majus est

tempore commutabit quam quod

seu majoris virtutis

rainoris

est virtutis.

sequetur quod infinitum non in temporc mutabit.


ristotelis verbis

quinimo et finitum a

usque absumitur, ut patet


in infinitum

ita est et vir-

procedcre

finito

Addo

si

ita

A-

hisce

minimum

instans

ut visus vel visibile devanescat et absu-

tatem, et obtusitatem anguli

cadit

qualitatis

propter acui-

enim angulus lineae super

minimus. Sic tempore quo mobile

et

Id

tcm-

minori

analogia visibilium: non enim oportet

in

matur proptcr cxcellentiam vel defectum

neam maximus

ad

cumfcrentia pertransit minimo certum spacium,

in

magna

minimum

li-

cir-

inclusae

minoris circumferentiae proportionale spacium pertransibit in non

tempore, et

maxima

rationc

tandem

in

non tempore

transibit

mi-

nimi circuli partem: quid enim minus potest essc minimo, sive simpliciter

minimum

mum tempus,

capias, sive

secundum naturam?

quo aliquis naturalis motus

Si,

inquam, mini-

perfieri potest

capiatur

ACNPRTSQODB
secundum spacium

AE

in majori circulo,

motui, quo aliquid moveatur

non

erit

tempus naturali

secundum BF, tanto minus secundum

CG, DH. Itaque non


et

est

278

quod

et

ad infinitam usqne magnitudinem

virtutem recurrat Aristoteles ut et non in tempore motus con-

sequatur, et transitio (1), sed in hoc nullus error

CAPUT

VII.

Respondetur ad quartum argumentum, ostendeudo


sit

actio atque passio;

attingant extremitate.

sit

III.

quoraodo iu

I.

infinito

ubique

casu quo una se duo

infiuita

(2)

finita

contraria

casu etiam quo invicem misceantur in corpus unum. IV. ca-

unum contrarium

su quo circa

sarium

non sequatur actio

II.

est.

fiuitum,

immensum

sit

alterum. V. quod tamen neces-

contraria aeque extensive ponere et materiae magnitudine, et numeri raul-

titudine infinita.

At vero immenso, quod nullus terminus ambit,


Actio non ulla est prorsus, neque passio

porro

Ipsius est in se cunctos comprendere fines.

Mox

nihil ipsius pars est,

verum omnia

Consistunt, definitis virtutibus acta

Per numerum innumerum,

infinito

in ipso

robore ubique

Finita virtute valet per singula,

nempe

Rebus dans cunctis quod agant,

et

(3),

quod patiantur,

Ordinibusque suis varientur consequitanter.

Quanquam ergo innumerae

partes patiantur agantque, (4)

Adversi mundi hinc, atque

illinc

Et

sic

Actu, at

finitis

II

11

testo

ha

incle repellitur

qui sunt sine fine per

transiiios.

testo ha: seduo.

(3)

Questa virgola manca nel

(4)

Questa virgola manca pure.

testo.

uno

omne

spacium. Quare natura refutat

Distincti

(1)

unum

contra stent, sic concilientur in

Immensum immenso non

(2)

sint sine fine,


;

Ut gemina hacc

Continuum

Quae

siet

270

sine fine sient contraria, et

hinc, reliquum

vero

unum

siet illinc,

rationis opus capit, atque insana mathesis:

Quando

in natura, (1) hinc

duce frigore, et inde calore

Milite finito pugnabitur undique passim,

Et nusquam numero innumero consurgere contra


Constabit:

numerum

Innumerum gerere
Bellum

vero innumerum, numerumque

dum semper

perenne

in spacio sine fine

contraria sunt et ubique,

Et semper numero numerus contra

Innumerum innumero non

stat ubique, et

ulla in sede repugnat,

dum

Atqui extra ad libitum ratio

supputat, exit

Altera vis isthinc sine finibus, alteraque

Addere praeterea

dictis illud

illinc.

quoque possis,

Ut quamvis planum duo corpora terminet unum,


Quae, parte e reliqua,

Ambo

magnum

infinitum in corpus consurgere ponas, (2)

Mutuum

et obsistant

Adversam quae vim

Nusquam etenim

haud

vis sine

Partibus ex

Contra

istas

Proxima
et

illis

omnis

procul hinc, hisque inde remotis;


pollebit et illas,

tantum pars partem

attingit et urget.

virtutis sine fine ille actus adesset,

Undique fmitum

finito antistat,

(1)

Questa virgola manca nel

(2)

II

(3)

Questa virgola manca nel testo.

testo ha:

testo

taliter

concurrant tota haec contraria in unum,

Nusquam

(4) II

(:])

vis tanta potest conlecta videri,

neutrum partes

(4) sed

iine sequetur,

sine fine obtundere tentet

Atqui extensa viget dimensaque

Imo

per inane profusa,

ponas

agendo.

testo.

mutuum t

et obsistant:

ha qui una virgola, che non

ci

va.

il

mutuum

invece va con obsUtant.

280
Credimus hoc totum tenebris ac
Frigoreque

affectis

unum

Sincere hoc

compactum

luce, calore

partibus, et nil

reputari posse vel illud.

Sic vis finita est finitae opposta decenter,

Ordine ut ex

tali

Mutuo namque
Vincens

sit

consistentia rerum.

ubi se vincunt contraria passim,

pace hunc, quem nactum

in

est,

honorem

sedis

Possidet ad tempus, donec victoria versas

Concipiendo

Et

vices,

imperiosa feratur,

alio

fuant paullo ante serena:

facie turbata

Hostis ut in pace est, quia vinctum supprimit hostem.


Sic ergo adversis ex

Nam
De

passim

serie

adversis,

fatali,

quae

Foedere discisso

mox

talis

corpora constant.

istis

adversa triumphant
rota temporis alteret

atque

respublica finem

Incurrat, teneatque recens ea regna potestas.

Immo

Tellurem frigens suppone elementum,

et

Continue effusus

Algens ex

ipsi

quam

circumplectitur aer,

tantum regione propinqua,

Ast reliqua, liquidum qua cselum tangit, adurat

Aethereum spacium quoque mox

Nec non Hyppasi ausimus

Num

sine fine putemus,

sensui adstipulari,

tu propterea poteris concludere firmo

Tanquam ex
Deductam

principio, in nihilum

algentis

vim

quod oporteat esse

corporis; atque, repente

Vel sensim, exitium tandem incurrisse perenne?


Id

fieri

qui posse putas,

Pars partem oppugnat?

proxima tantum

si

(1)

nequeunt distantia longe

Seposita propriae virtutis fundere sensum:

(1)

Questo interrogativo manoa nel

testo:

ed

il

qme

scritto qiti.


Neinpe infinitum,

Corpus

in

Queis a

281

partibus, infert

finitis

externum propriae vestigia formae,


interdum vincatur,

finito

Contra stans,

et ultro

semper servetur eadem.

serie

infmitum nova fercula namque ministrat

Illi

Perpetuo, et quantum vis corporis egerit hujus

Tantum

suppeditat; quia spissum fortius istud

Innata semper remanet virtute tenaci.

Ambae

hinc consistunt species: isthaec quia vincens

Egestis gaudet
Illa

lucrum jacturaque par sunt:

etiam semper tantum instauratur, et ullam

Jacturam minime

incurrit, quia suppeditabit

Et quod contra stans

Egestum proprias

carpsit,

dum

carpit et ultra.

ideo sedesque revisit,

Indolis antiquae speciem noviterque resumit,

Seu ex

finito sit corpore,

Imbellem imbelli

Quem

seu sine

fine.

imbellis ratione refutat,

laudis falsae,

non veri cura

Heic sunt ploraque bene allata

et

refixit.

optime habent,si dignius appli-

centur ad propositum,nempe eorum qui infmitampotentiam referunt

ad actum finitum

dum

An non

a secundis numinibus

ctum, veritus ne minus

adduceret

effectum infmitae seipsam moderantis

et finitum

efficaciae praedicant.

aptius

Timaeus finitum asserens mun-

altissimo praecipiente

eifeclui

numine

produ-

inadaequatam causam impertinenter

(1)

Heic ulterius est advertendum ut ab omni corpore extensive virtus


profundatur, non intensive, quia sicut ubi pars una corporis est

non est

alia; ita

unde pars una corporis

agit,

non agit

ponatur casus ut duo infinita corpora concurrant in

(1)

L'interrogativo

manca

alia:

ibi

ergo licet

unum terminum,

nel testo.

36


ut corpus

AB,

et corpus

BC

poterit agere nisi usque ad


similiter

G valebit

Pars item

in E, et

282

terminum BI, ibi nimirum pars

in

partem E,

in

et

nisi

non autem

non

in E, et

in D.

reddetur intentior atque fortior per partem F, non au-

tem per partem

pars item

roborabitur adsistentia partium 0,

H, non autem partium L, Q, M. In corpore ergo

usquam

usque ad partem D:

infinito

non intendi

poterit infinite virtus.

N G

LQ

Ponatur insuper casus, quod concurrant

tum pugnaret contra

finitum,

misceantur, semper fini-

proximum contra proximum vicinum,

pars tangens contra tangentem, ut

tingens contra adtingentem, ut

contra

contra 0, et

Proptereaque supposito quod Hyppasum


sensisse, qui circa finitum

et

et

contra

ad-

M contra K.
Heraclitum accipimus

hoc frigidum corpus, (1) infinitum objecit

spiritum igneum, (de cujus opinione non possumus perfecte definire

quando ignorantum sophistarum relatu

afferantur),

non propterea

se-

quitur neque repentina neque tarda corporis infiniti contra finitum


victoria, per ea

tandum quod

quae

qui

(2)

unum

proxime posita sunt atque conclusa. Et noprincipium,

unamque substantiam

professi

sunt, eandem iidem contrariis ad diversorum contrariorumque com-

positorum productionem intellexerunt procedere dispositionibus. Et


quia de duabus dispositionibus in superis lucem dominari atque

gnem

viderant, ideo

significatio ignis

ignem potius infinitum ex sensu

apud eos non

est

eadem, atque

ergo quorum caremus monumentis,

(1)

Questa virgola manca nel

(2) II testo ha:


(3)

II

testo

testo, ed e

q ue.

non ha questi due punti.

quam melius

opportuna

acl

i*

professi sunt; et

alios: (3)

sapientum

fieri potest, sentien-

intendere

il

senso.

dura, ut

283

quid minus definite, vel vere, oos dixisse accipiamus,

si

tcm aliquo modo probabiliter

(1) intellexisso.

sal-

Sed de opinionibus

liisce alias.

CAPUT

VIII.

QUINTUM ARGUMENTUM, ET RESPONSIO.


Ad quintum (quod

ia

verbis huplicatur)

rum specierum non inconvenire,


riam neinpe sub omnibus,

Unum

ostenditur, infinita plura diversa-

unumque

infinitum constituant: mate-

sub singulis speciebus infinitain esse, necessum

ergo dicam infinitum continuumque

quod componatur, idemque:

Principiis variis

Materia ut
Telluris,

et

argumentum

ut universum

solis sine fine est,

(2)

materiesque

quidnam mirum absurdumque sequetur

Attonitis oculis, tumido spectabilis ore,

Inducas sine fine dari uno in corpore posse

Nempe

infinito

Dissimili specie,

per plurima rursus in uno

quorum unumquodque

decebit

Materia immensa pariter constare. Quid obstat,


bone,

cum

multis ens constans

immensam molem

Cuilibet

sit

substernier

speciebus,
?

Immo

Esse operae precium sapienti haec ipsa fateri

Ostendam, manifesta

Namque

satis

meditantibus apte,

infinitum quidquid componit et ornat,

Finibus adstringi nequit, ut quoque multiplicantur

Per numerum species quas concupit adsimilare


Consimiles spacium; definitis elementis

Innumeras cerno

tellures,

Materiam immensam
(1) 11

(2)

testo

ha

manoano

et orbes.

lapidis, ligni

probaliler.

Questi due punti

solis

nel testo.

atque metalli

est.

Et carnis,

densi,

rari,

284

calidi,

atque rigentis,

Sique lubet, pondus, motum, lucem, atque tenebras,

Subjectum passim (ut

Namque

infiniti est

Nec minus
Ordine

At

est

finita

ex

dixi) sine fine videbis.

quidquid sine fine, ut et ipsum


iis

quicquam numero,

ac serie, canones synodumque.

continuum cernas concurrere

si

Omnia, ceu plenum,

Majus

ibi

unum

atque minus, numero vel mole, nequibunt

Dum innumerum
Tellures,

in

lux, aer, inane, Iocusque,

Extra finitum confingier intervallum

Unumque

nisi spectes

(1),

reputo solem terramque vagantem,

interea solem circumdare plures


illo

hos circum numerante planetas.

Tellurem quamvis populos comprendere multos

Civibus et multis populum consurgere quemque,

Undique nimirum populus numerosior exit


Orbibu' terrarum, tellures solibus unis.

Atque

uno, a numero numerus non

infinito in

Differt:

atque monas numero coaequabitur omni

Mille infiniti non sunt plus,

Et vicibus non

Non

finitis

Hujus

secl

et alterius

duo, tresve,

comprensilis unus.

igitur plures soles,

In toto poteris,

quam

quam

dicere cives

tantum ab ordine mundi

numero quae constituuntur

Mensura, ac propriis momentis, ordine certo,

Innumero nempe atque immenso non locus


Esse potest

pluris, modici,

Quae numeri
(1) II testo qui

et

mensi discrimina cernimus

ha un punto.

ullus

pauci, atque minoris,


esse.

est.


Quoniam quidquid

285

in infinito est, (1) infinitum oportet esse, si

ex

eo infinitum constitui intelligatur, non inconvenit infinitos intelli-

gere soles ct tellures, ex quibus,tanquam primis in synodos

rum concurrentibus,

universitas est innumerabilium astrorum, quo-

rum propriarum singula specierum varietate exomantur

ut et

sub speciebus innumerabilia contineantur individua singulis

immensa

est

illis

sic

et

astrorum materia, non minus immensa corum, qui sub

forma ignea sou


sibus offcruntur

quominus

mundo-

quam oorum

solis,

ubi licet

non

qui sub aquea seu telluris

sint nobis

sensibilia

sen-

quid prohibet

similia similiter se habentia principia, atque

ex principiis

earundem specierum composita, similibus rationibus extent sensibilia

quibus et efficionfia sunt atque servantia? Ut stupide Peripateti-

corum princeps

quasi nostrum ex hac regione sensum judicem fa-

ciens atque causam,oxtra coelum neque locum, nequo sensibile quip-

piam esse

colligit hisce verbis.

Ac

si

omne corpus

sensibile

agendi, capiendi,et quasi patiendi habet, aut utramque;


test ut

immcnsum corpus

sit sensibile:

atqui

nitum corpus

est extra ooelum. Ita et

Vesuvium

montem

esse credidi

non po-

omnia corpora, quae

neque finitum, neque

loco sunt, sensu percipiuntur omnia, ergo

(2)

fleri

ego puer

ut nihil

vim

in

infi-

sic nihil ulfra

quod sub sensum ca-

deret, habebatur.
Infiniti

quidquid e^t sino fme ut et ipsum: hoc ut intelligas, illud

quoque sciendum est


hunc, vel

synodum

niti

quo non concludas tellurem hanc, solem

(3) istam

cunque similem aliam,


finitas,

tibi,

vel

planetarum circa hunc solem,

quotquot numerabiles accipias

quia sunt in infinito, seu

aliquid sunt habenda,

infinit.ic.

et

quam-

esse in-

Tunc quippe tanquam

quando ad incircumscriptum

sub ratione indefmita capiuntur. Ut vero

sic finita et

et

infi-

immensum

terminata sunt,

nullam ad infinitum habcntia proportionem sunt, eatonusque nihil


ipsius vel in ipso osse intelliguntur. Sic extensive infinita est lux, te-

(1)

Questa virgola manca nel

ha

(2) II

testo

(3) II

testo ha:

testo.

Vesunium.

synodum

islam,

planetarum

etc.


nebrae,plenum,inane;

sic

286

non sunt plures, quam

soles, tellures;

quam

tellures, animalia et plantae.

CAPUT
Digressio

universo

quaecbm ex

IX.

resumens commemoranda

dictis

astrorum synodi

infinita sint mobilia, infinitae

(1)

ut in immobili infinito

ut Heracliti

(2)

sensus stat

contra Aristotelis rationes invalidissimas: minimeautem securus est(si ex relatis verbis veliinus judicare)

secundum naturae veritatem:

stantiae speciein, universoium corporum

dum

(3),

ut

non commode ad unam sub-

naturam redegerant

heic supponitur: ut errantium circa

antiqui

hunc solem male

alibi

est definitus

proban-

numerus

mundorum.

Novimus

ut

tantum spacium comprendere possit

Tot numero sine

Quorum

alii

fine suis

regionibus orbeis,

in reliquos vires jaculentur, ut ignes

Oceanos circumstantes

feriendo, vicissim

Frigoris et parili plagas virtute reportent.

Mutuum

interea refovent,

mutuumque alimenta

Vitai vegetes ultro citroque ministrant


Heic, ubi discrete contraria distribuuntur (4),

Undique

finita ut

Namque

infinito

Non
Quid

perimat pereatque potestas:

quamvis

ulla alteritas,

non

Quas sane partes non

latio nulla.

crescat,

proliibet partes ne

Atque locum mutando,

sit

non minuatur,

commutentur

(1)

II

(2) II

ipsius esse, sed ipsi

(3) II

in uno,

tamen aut totum aut integrum dicere

testo ha:

commemoranoa.

testoha: Heracli.
testo ha:

capiantque?

(5) vices tribuant

Inquam; vel potius toto consistere


Si

in ipso,

propandum.

(4)

Questa virgola e la precedente mancano nel

(5)

Questa virgola mancapure.

testo.

possis

Quod

pressum

nullis

Infinita

Undique
Et de

duo

sibi

finita

sit

287

finibus.

Ergo simul

sint

partibus obvia passim,

simul liaec virtute coibunt,

infinito infinitum

non patietur,

Dico infinito in spacio frigus calidumque

Per spacium

tensam atque tenebras,

tensa, et lucem

Quae natura suo

distinxit in ordine passim

Altera ab alterutris, ut sunt contermina ubique

Quare naturam ad rerum


Sic dico

respiciamus,

si

nusquam, utquod possum dicere ubique

Quidquid comprendens quod non comprenditur usquam,

Nec

faciens patiensve aliquid possesque putare.

Ergo elementorum

virtus, finitaque moles

Quantumvis subjecta datur, ceu finxerat

ille

Qui nihilum coelos aliud cognorat ab igne,


Vel nihilum coelos cognoverat aera praeter,
Cujus in

immensum pandatur

Non tamen

E medio
Quod

Seu

Non

nec, in

immensi progressu temporis

ullo,

quod paullo diximus ante.

seu fmita est circum dimensio coeli,

magnum semper
nisi

corpus sine fine supersit,

vicina poterit de parte

movere

Corpore in extento quia vis extenta


Intense

(1)

putanda

poterit,

ceu namque propinqua

tota est moles, neque virtus esse propinqua

Tota potest. Ergo non actio tanta sequetur

(1)

11

est.

nunquam calidum caussare vigorem

Certam ultra metam

Non

campum,

reliqua haec tollens elementa repente:

Colliget adtendens

Nam

fimbria

iccirco Stagvrita sapisse putetur,

testo ha: exiencta.

magnae dimensio

Undelibet, quanta est

Ducere nec juvat absurdum

Quod duo

vicissim

contra stantia ab uno.

sibi

ut sunt sine

Quisnam

molis,

reliquo de absurdo

sint sine flne loco peregrina,

Obvia, et extremo

Namque

288

fine,

infans poterit

loco peregrina putare

legem quis ad ordinis ullam

sursum deorsum, dextrum atque sinistrum,

Regere:

si

Et sunt

finiti,

et sunt discrimina

finis,

Heic ubi plura simul certo sunt ordine clausa?

Sed quidnam Ephesio

infinitus proderit ignis

(1)
?

Quid Metapontino tam multus serviet aer?

Cur corpus

Non

sine fine volunt

comprendere

mundum

heic,

semper

alibi, simili similem finireque

Virtute sphaeram? (2) simili quia stante tenore,


Dissimilis casus rationem reddere oportet.

Dicere quapropter mundos, ut et esse videmus

Hoc uno

Cum

in spacio, parili

tellure suo libratos

forma atque colore,


pondere circum

Undique, (ubi haud spacio est

statuibilis ullus),

finis

Nil contra sensum inducit, nihil a ratione

Diversum,

quod naturae cunctiparenti

nil

Conveniat minus

Exigat

et

efficiens, patiens,

Ut tantum

Nec

(3),

sciet

non

illa

immensa

capiensque

potestas

(4) necesse

est ve.rum, substans, sapiensque, bonumque.

Heraclitus sejunctam (5) fingere lucem

Ignis, nec calidum nullo insistente vapore.

(1) 17

interrogativo

manca

nel testo.

(2)

Questo interrogativo manca pure.

(3)

Parmi che invece

di

minus

sia stato posto per inavvertenza:

il

Bruno avrebbe dovuto scriveret magis;

ovvero ha adoperato

(1)

Questa virgola manca nel testo.

(5)

II

testo ha:

sejunclam.

il

minns per non.

che

il

/ninu

289

quem

Nullus enim est ignis,

nullus substinet

humor;

Naturae humenti accedens quapropter habendus,

Aut humens natura

siet

Conditione, quia est

illius

(1)

pro materiei

forma reperta

Et lux atque calor. Nullis rationibus usus,

Naturam humentem asseruitque Thelesius ignem.


ignem

Secl quid tantopere est

Nonne opus

quoque

est aliam

Sidera qua rara non

tibi

multiplicari?

mox

adducere causam,

velut aethera, massa,

sint,

Corporeque in denso faciant consistere lucem

Non

ignis natura

quidem communis,

Sensibus inspicua haud

Et simul adnectens parteis


in

raro, atque

Atque haec

Non

si

tanta

omni non comperiatur

Conciliat,

quodque

in igne.

ut tot per saecla perennet,

est,

et

stellas,

virtus

in corpore coeli,

sine subjecta est terra,

Qui solidat

esse putatur.

quaedam quoque

inspissatrix vigeat

Quae

et ipsa

substantia, inani

vacuum spacium quaeque

Persimilis,

Ergo

ullis

immensoque

liquore,

corpora cuncta, atomosque

est unclae vi conciliatum (2),

Terraque Cecropio quondam

(3) est

Terrea discipulo saltem

dicta Plotino,

vis

Lumine naturae ingenito

id

cogente

reputata Platoni,

fateri.

Esse quidem haud poterit cliversis partibus unum,

Nec per

se rari ac spissi discrimen habebit,

At dubio procul omne, isthaec contraria prima


Perficiunt per

se,

mediis aliisve reportant,

Unde cadant actus

ha qui un punto, che non

(1)

II

testo

(2)

II

testo ha: concilatnm.

(3)

varii,

Iltestoha; Cercopio

ci

variique vigores.

va.

quandam.

37

290

Proxima nec lunae

est

eadem

qua

substantia,

sit

Sic spissum corpus, proprio non lumine gaudens,

Ut Stylbon(l), Venus,
Qui nec

et Tellus, reliquique planetae

referunt solis magis eminus (2), astra.

Naturam

Ergo sunt iisdem mundi composta


Sidera

quae

scintillant, ut scintillantia tot,

duplici

tot,

(3) elementis

tantum splendentia caussa,

Cujus subjectum vis ignea, et unda repertum

Haec

est.

sunt passim spacium disposta per amplum,

ita

Ne mutuo

perimant, sed aniica pace fruantur.

Quando reluctantur coeuntes foemina masque,


Spiclaque contorquent, nexuque Cupidinis acri
Bella gerunt, genitalis adest hinc pluvius humor,

Foecunda mater quem Tellus

concipit alvo,

Et Phoebus prius ardescens exsuxerat

alte

Crinibus auratis, gemina haec nectentibus ora:

Nec

sol

immenso tantum spacio

est satis

unus,

Fertur ut insauo proinpsisse Epicurus ab ore

Corpore cui
Nostri

quam

stellae nihilo

majore putantur,

(4)

valeat visus comprendere sensus.

At passim innumeros, dum circum vertimur,


Accipimus

magnum

esse

pariter per inane micantes,

Unica Titani neque conjux creditur

uui,

Unica pulsanti neque Phoebo nympha choreas


Ducit, et harmonicos

numeros

Ast veluti Tellus cum Luna


(1)

OT/A_pcoy, nitens,

si

chiama tanto

il

feliciter explet.

est,

Mercuriusque

pianeta di Mercurio,

come

quello di Venere: qui

intende di Mercurio.

s'

(2)

Questa virgola e

(3) II testo ha:


(4)

la

precedente mancano nel testo.

composti.

Allude ad un' opinione di Epicuro; onde questo verso va inteso cosi.

stellae

putantur corpore nihiio mojore, quani

ec.

Cui (Epicuro


Cum Venere
Non

2<>L

adnexus, quo currant passibus aequis;

aliter fortasse Jovi,

Marti, ac Seniori

Consortes natura dedit, qui tempore certo,

Aut

nunquam

raro, aut oculis

su-nt

lumina

Non siquidem hos tantum reputabimus


Atqui
no

esse planetas,

quos inclitus ordo reposcit.

infinitos,

plurima ab igne,

sic igitur calefiunt (1)

Lux

nostris.

multis medians clarandis sufficit una.

Infinitum infinite, hoc cst intensivc, non agit neque patitur:


luiu vero iinite,

hoc est cxtensive, agit ac patitur. Ubique, inquam

finitus ealor finito frigori


telluri,

infinl-

finita

cum hoc

ignis aquae,

lux

finitis

occurrunt tenebris

ipsum esse infinitum

stat ubique

sol

in-

ignea corpora, ct ex alio praedominante

finitos esse soles et tellures,

elemento aquea; finita individuorum singula sunt atque species, sed

onmia individua (sub indefinitarum mcdiarum specierum numero,


definitarum

primarum quae sunt elementa

sunt infinita, ct infinita

materia, qua constant omnia, et non est finitum

est

omnia continentur, finiuntur, finiteagunt,

mensuratum

ergo sigillatim

finis

eonferatur, est

nullum.Hoc

infinitam, cuius
est

est et

centrum

est

finite

spacium

in

patiuntur. Ubique

quod ad (2) universum

est ubique

circumferentia nusquam.

quod undique sphaericum dixit universum Parmenides

finita

unde

scilicet

idem

quo

si

quod sphaeram definivitXenophanes

sphaera finita ab uno tantum puncto


admittit,

ct

est latum,

vero ab omni. Sic infinitum

indifferentiam

Hoc
quia

dimensionum

longum, atque profundum;

nusquam

in-

est circumferentialiter,

ubique est centraliter.


In

iis,

agit in
nus.

(1)
(2)

quae secundum

loci

agunt

differentias, proximius, eiiicacius

subjectum,quam remotius: majus item vehementius, quammi-

Majus remotius exaequare proximioris calorem potcst

II

II

testo ha:

testoha:

cat/iunl.

cla.

et supe-

rare. Ideo ignis, quantus est E, accendit,

ipsum F;
stantia

et ignis,

DE,

quantus (1)

secundum distantiam EF,

quadruplo

efficacior

absumet E,

di-

DF

di-

duplo saltem efficacius accendet F, secundum

et

stantiam. Hinc artium et medicinae doctor Calefacius pro urbe qua-

dam

capiencla

commentum

excogitasse fertur.

Ad

milliaris

inquit

quadrantem, quam trium milliarium circuitus complectitur, urbi

vi-

cina est sylva, qua tota igne flagrante, cogentur sane, tanto cominus

aestu compulsi

deserere

cives ultra Sarni ripas proprias

domos diffugiendo

(2).

Huic sane argumento Aristotelis horum Peripateticorum principis


autlioritas

apprime suffragatur, qui

aethereus ignis (3) sine

fine;

ait: si a circulo

oportebit tellurem

DF, sursum

est

corpus finitum, ne

ad temporis quidem instans contra adeo intensam caliditatem posse

(1J II testo

(2) II
(3)

II

ha

testo ha
testo

ha

quanlum.

deferere.

aetherewm

ignis.

293

argumcnto supcrius

consisterc, secl huic (1)

satisfaccre non praeter-

misimus.

Proptcr infantiam autem pcripatetici argumenti, non roborari (2)

Chaldeorum, aliorumque ejus scntcntiae sapientum, qui

IIeracliti(3),

Luci ooclesti infinitum ignem profitentur, intelligimus: praeter


si

humidam naturam ab

quam

ignc non abstraxerinf.

CAPUT

X.

SEXTUM ARGUMENTUM A DEFINITIONE CORPORIS

(4),

DILUITUR.

Sextum
ptum

argumentuin ex indistincta et mutila corporis

principale
eliditur:

quianon est de corporis natura esse

1.

pertinet esse figuratum:


stal

infinitum corpus

3.

ex distributione corporum naturalium:

continue'infinitum:

Quam

sibi

Immensum
Dimensum

5.

(1)

definitione

coutinuum infiguratum non esse con-

spacium universum

est infiguratum et

continxit finitio corporis idem

excludit quoniam dimensio triplex


facit,

ac certum mole, atque figura; (5)


sibi

dogmata vana

resarcit: (6)

infinitum quanto (7) non congruat, atque

testo ha: //>".

11

(2) Sottintendi:
(3) II testo ha:

argumenlum
Hecaclili.

(1)

Questa virgola manca nel

(5)

Nel testo

manca

testo.

al solito la punteggiatura.

Va

inteso cosi.

Finitio corporis, q/uam idem (Avistoleles) sibi con/inxil, excludil

niam,
(6)
i

immensum y quo-

etc.

Questi due punti

mancano

nel testo:

servono a indicare che

due seguenti versi sono

domini aristotelici ricostruiti con lapetizione di principio contenuta

zioue del corpo.


(7)

desum-

ad speciem corporis

dimensiones spacii a corporis dimensionibus longe aliae sunt.

Principioque potens

Ac

1.

fuiitum: 2

Quanlo

sta per quanlilati.

nell'

anzidetta defini-

294

membrum quoque

Principis

haud bene

Porro

quo constat, quantum

et

sit

Proposito plura adnectam,

An non

et spacium,

illa

differitatis.

assertio

quam haec

vana

est,

caussa requirat.

quod corpus continet,

(1)

ipsum

In longum, iatum, distinguitur atque profundum?

An non dimensum

An

est

an non dimensio trina est?

perseveras spacium Stagyrita negare

Cum tibi
Quam sit

plus multo debet

materies

fieri

manifestum,

ratione reperta,

tali

Heic ubi succedunt obeuntia quanta vicissim.

Nam

certum

est

Aereum corpus

spacium quod nunc me continet,

is

aequale receptis,

diversum, naturaque tertia constat,

(2)

nullo variabilis actu:

Nam

finis

Quam

haud proprie

Plana

reputabitur

ille,

tua confinxit, peregrina lege, Minerva,

Planum seu

est

Quae manet una eadem


locus

mox

succedet quando recedam,

Quod, dubio omne procul, quantum

Aque

et

facies ejus

infinita

quod continet, heic nam

prostabunt inter utramque,

Dico superficiem contenti, conque tenentis. (3)


Scilicet ut

puncto interjecta est linea bino,

Sic facies inter spacium jaciatur oportet,

Quaerere cujus adhuc possis qui terminus exstet

Atque

ita

perpetuo ulterius sine

fine

vagari.

Quin etiam partes antiquo ex dogmate servans,


Hjstruis ipse tibi, incostanti voce,

<

Effugium,

(1

(2)
iii

cum

Questa virgola e
Iltestoha:

una

sillaba.

Conque

iis.

II

ia

viarum

contenti vis, conque tenentis

precedente mancano nel

Bruno scrive quasi sempre

L'avvertiamo questa volta per


lenenlis sta per: el contenentis.

testo.

ii,

tutte.

iisdem ec, coutraendo

le

due vocafl

295

extendens, quoque contrahit illam,

Corporis hanc faciem

Atque hanc dissolvens locus ultra desinit

Utque superficies proprio cum corpore

Ergo haud perpetuo

capientis

Extremum

quem

locus est

esse,

defit.

corporis ipsum

stabile dicere possis,

Sed spacium aut spacii amplectentis fors quoque finem,

Quem

nihil

Vox

illius

etiam

reputes vel corporis hujus.

corpus erit dimensio triplex

tibi

centro in longum egrediens, latum, atque profundum,

Quamvis non longam

Quod

tota in toto est,

omni ut quoque

Lux, calor, algor, odor, color,

Undae conveniens

Cur

tibi

non

et transluciditatis

dimensaque lege putantur

simili

non sunt

liaec

Sum
Ne

at

lati;

non longa,

contentus ego, mihi

possit spacium, (1)

Sed

si

Conjicies,

(2), aspicias,

in

corporc tanto,

at passio longi.

dum quoque

confiteare

quiddam quoque corporis

quam

virtutem, tua

Vindicat

corpora tanta;

Mensaque non sunt haec, sed menso


lata,

tinnit in aure:

species, et in aethere constans,

Audio quid referas

Non

profundam

dicas, latam atque

finitio

esse.

jure

superesse negotia multa

queis persuasor non prorsus ineptus

Spectandus venias. Omni regione penetrat

Lux spacium, atque omnes

per partes continuatur,

Et mage continue spacium replere videtur,

Quam

lignum,

lapis,

et ferrum,

in quibus exstat inane

Immixtum, aut interjectum quod credere malim.

Vix fuga

te eripiet

(1)

Questa virgola manca nel

(2)

II

('>)

Qui, ed appresso

quando accedentia

testo, ed e opportuna.

testo ha: vendical.


il

Bruno usa accedenlia per accidentia,

(3)

quaedam

296

non

Asseris, ut

Nam

concedimus

inviti

et

nos

non ipsa implent, sed cum replentibus, inque

Isdem, (1) non veluti partes concurrere constat.

Verum

ubi discrimen finitio continet illud

Proin doceas: (2) quid plus diffusa (3) per aera lympha,

Vel lignum

Lignum

in spacio tenet acceclentia

(ais) est corpus,

praeter

per se subsistit, at

In reliquo lignum densum,

durum atque

illa

resistens,

Sicque coloratum, lux se non sustinet ipsa,

Lux

abit in nihilum vanescens, materiesque est

Lignea perdurans,

Omnia concedo

alia

haec, centenaque millia plura,

Dummodo continuum

Nam

partes linquatur in omnes.

sapor, atque color, gravitas, densatio, cuncta haec

Non minus
Per

redimendaque forma.

accedunt ligno spacioque, nec ipsa

se consistunt,

Nec magis

Quam

quam

(4) lux, calor, algor, odorque:

est constans quidquid

lignum

facit esse,

quidquid luci perhibet quoque, ut ipsa

Post obitum

At non de

ligni subsidet terra

lucis specie subsistit

Quicquam, quod lucem quis

Nec volumus

Verum quod

plane, neque
residet,

(5)

est,

humor,

affirmare fuisse.
ista

negare.

est substantia

rerum,

neque mole notatum.

Nulla dividuum affirmat ratione subesse,


Materies nempe est rerum substantia quaedam,

(1)

Iltesto ha: Iisdem.

(2)

(3)

II

(4) II

(5)

due punti mancano nel


testo

ha

testo ha:

dissusa.

qnam.

Qnts da qneo.

testo.

ipsa.

abactae

possumus

quodque

Corpus Aristoteli non

vel

sit


Quae molem

297

formae pro conditione.

recipit,

Hinc moles sequitur formam, formamque figura.

Ergo quidquid

agit subjectum corporis altum,

Amplum, spissumque,

id

non

sed quid

est substantia,

Accedens. Igitur quidquid dimensio profert,


t

Atque

totum

capit,

est accedens

quam

Nil magis est ligno,

luci.

Corporis ut ratio minus huic,

Unde

et

Hinc

vere

colligo

quam convenit

illi.

idem corpus Physicae datur, atque Mathesi,

Et spacium
Corpora

ergo per illam

si

Perpetua

est melius substantia dicta Platoni;

mutuo transmutant, inque


donatum

(1) serie

is

Hactenus intento

vicissim

meare.

est posse

haec fecisse videntur.

satis

Elsi quantitatis differentiae sint finitum et infinitum, et

neutra primarum
cies, et

harum

quantitatis specierum, (quae sunt linea, superfi-

corpus), definitionem ingrediatur: ubique

tamen Aristoteles,

quasi naturae corporis repugnans, accipit atque ponit infinitum

corpus

omne

quippe

vult

(2)

figuratum. Infiniti porro figuram

esse

corporis, saepius allatis rationibus, spliaericam (3) dixerunt antiqui

plurimi post

Xcnophanem. Talem

necessario dimensiones
est ostensum. Infiniti

nimo

(5),

cum
(4)

intelligimus esse et spacii, cujus

corporis concurrunt dimensionibus, ut

vero plani figuram

circularem esse retulimus;

in iis

quam eandem

quae de mifinis,

terrnini,

atque minimi contestamur, et allatae sunt, quibus sphaericum est

minimum, sphaericum

est

magnum,

et

sphaericum

est

maximum

(6),

differentiae.

(1)

II

(2) II
(3)

II

testo ha: iis.


testo

(4) II testo

(5)

non ha qnesti due punti, senza

quali infinitum parrebhe stare con corpus.

ha: Infmiti.

Questa virgola e

eccislentia: Lib.
(6)

testo ha: sphoericwn, dixerunt.

1.

la

precedente mancano nel testo.

K una

citazione del de

cap. XII.

Questa virgola manca pure nel

testo.

38

Minimi


Spacium,

in

298

quo corpora recipiantur, nescio quomodo quisquam

non omnino mente captus

possit effugere,

ipsumqne non essequip-

piam omnino a corporibus distinctum. Moxque apparet quemad-

modum

ita coecitas coecitatem, ignorantia

in ordine

eorum

qui plus verbiculis atque ratiociniis,

ipsum quod longitudine,

ipsum consequenter corpus

desinat esse spacium, vel in et

cumin

quod vel recedente corpore

erit,

cum

dimensionibus

tribus spacii e-

duo se

cum

simul corpora non compatiuntur, quia tres dimensiones

non

defi-

spacio intelligere opor-

runt dimensiones corporis. Ideo autem (inquit Aristoteles)

aliis

tribus

possunt esse dimensionibus. Ast, o bone, corpus mathemati-

cj est in genere quantitatis, et tunc definitur; quantitas trium dimen-

sionum: et

sic

esse, consistentiaque substantiae abstrahit.

ab

pus physice est in genere substantiae,

et

Cor-

tunc definitur; substan-

dimensiones, seu substantia corporea

tia tres concipiens

vulgus, differentia mediante, a genere generalissimo

sic

enim

ad primum

subalternum genus (corpus) immediate descendit; proximam nempe


substantiae speciem Sic et dimensiones in proposito dupliciter acci-

pimus, primo physice et hoc pacto bifariam, et

scilicet ut

sunt in

ratione Loci, et ita non sunt corpus, neque pars corporis, neque accidens, ut in superioribus ostendimus: et ut sunt in ratione locati, et
ita

constituunt speciem

ciente, necessaria
illa

test

dimensionum
,

quantum

eam

(1)

11

cum

incompossibilitas

loco incompossibilitas, ubi

testo ha:

quantum ideoque:Vk un
;

il

senso pero e questo. Se

che coteste dee averle anche


lo

sequi po-

secundum

rei

et dimensiones

nequeunt sine aequalibus conceptantis spacii esse dimensioni-

inciso tralasciato

pure

suffi-

per seque manifesta distinctione stante, tantum

veritatem corpus non potest ullum esse sine loco


illius

Hac

substantiae, quae dicta est.

spacii atque corporis

locati

lo spazio

spazio che quello occupava

del corpo, e le tr e dello spazio.

latitudine, atque profunditate defi-

nitur quantum, ideoque (1) quae tria


teat,

quam rerum

naturae attendentes, exorbitant; ajunt pro completa corporis


nitione

ignorantiam consequitur

po'di viluppo nella sintassi, forse per qualche


il

corpo

si

definisce per le tre dimensioni, poi-

ne consegue o che

spostato

il

ovvero che siano coesistite insieme

corpo
le tre

si

dilegui

dimensioni

Neque

bus.

quemadmodum

rere,
iM

dimensiones

spacii

ejus generis alia

ita corporis accidentia poteris asse-

diaphanitatem, colorem, humiditatem, odorem,

cum dimensionibus aequa

non sunt quanta,sed quanti;non

quae

scilicet,

est albedo, vel duritas, sed tricubiti

tricubita

dor

299

(1),

quac Platonicis

est in tricubito lapide,


;

non tricubitus splen-

sed tricubiti; spacium vero non est corporis cujuscunquc spa-

cium

sed natura

quaedam a corporibus

,.

corporumque partibus

accidentibus, physice et realissime distincta,


tra, et post

quam

et

oportet ante, ex-

corpora quaecunque definita, intelligere; et a cujus con-

nullum, vera imaginatione, corpus absolutum comprehendere

sortio

poterimus.

CAPUT

XI.

SEPTIMUM ARGUMENTUM A MEDIO DEFINITO, ET EXTREMO


DEFINIENDO.
Septimuin, quod ex positis ab adversantibussequitur argumentum, examinatur: irrationaliter scilicet localibus
(liscriininantiuin.

Ubi

illis

nihil est

venire"; nihil circumferentiale,


et

differentiis

medium;

Ut

sit

nihil esse.

sibi

quam

confinxerat

liceat

magis ac magis adjicere

Sed reliquum esse decet, velut unum


Crassius in medio, gravius,

Confirmat finem totius ut

Secum

in-

ille,

simplicius sursum, leviusque, nec hisce

Perpetuo

Gyro

nequeas

quod ncqueat paribus rationibus centrum comprobari:

probatur absolute grave et leve

Scalaque naturae,

tum universum, tum prima corpora naturae

cpiod nihilominus circumferentiale

et

est

ultra,

oppositorum

mage compositumque

illud

adactum

extremum rapida vertigine coelum

conripiens totum retinensque superna,

Ut segni medium tenuit pro pondere

tellus.

At vero immenso medium extremumque negatur,


(1)

oou

1'

11

testo ha:

ultiina:

aquae, che non pu6 stare: suppongo che

ed aequu corre col senso.

siasi

scambiata

la

prima vocale

300

Magnaque quotquot sunt mundorum corpora

circum,

Sunt totidem pariter sursum, pariterque deorsum


Caelicolae ut nobis

Nec

sunt

ii,

sumus

iisque vicissim,

definitum cunctis reputabitur (1),

Nostratis mundi

Unum

si

gyrum

si

unum

concipiemus,

campum aethereum,

qui cuncta perambit.

Singula deinde suis ut sunt atque omnia membris,

medium cuique

Sic

Haud

aliter

Quidquid

et

est

imum, extremumque supernum,

lunae certum est de corpore sursum

externum subjectus spectat horizon,

Nimirum coelum

est cui dicitur illa deorsum.

Proinde velut medium Tellus propriumque deorsum

Haud

noscit propria

Sed centrum massae,

quicquam de mole remotum,


(2)

cordis

mediamque

(3)

cavernam,

Vita unde in corpus diffunditur optima totum,

Praecipuamque animae sedem quam credere

medium lunae

Sic

Membrum, quod
Ergo

Nec

illi

tibi

quod omnes

et reliquis decet esse,

Connectit partes, in quod conspirat et

omne

refovent animantisque undique vires.

adsistunt, confluctant (4) undique ad illurn.


sit

mirum quod

dicitur inque remotis, (5)

Sensibus abspicuum; nostro quia prorsus

Apparet

simili in

quam nos

Esse nequit,

orbe

infera nobis

inferna in sede locatos

seguente mancano nel testo.

(1)

Questa virgola e

(2)

Questa virgola manca pure.

la

in

discrimine dicta potestas.

Quandoquidem antipodum sedes magis

testo ha: mecliaque.

(3)

II

(4)

Covfluctant sta per confluctuant.

(5)

Questa virgola manca nel

ho inteso
motis.

possis

cosi:

Aec quod

Dove abs'picuum

testo: ce

dicitur

sit

1'

ho posta per staccare remotis da sensibus

tibimirurn,

e voce foggiata dal

et

Bruno

abspicuum sensibus in (orbibus)


in

signitWto

d'invisibile.

io

re~


Credamus, miseroque

Nec casum metuas

Quam

jure

ii

301

.polo,

praestantibus

et

illis,

illis.

ima ruinam,

in

timeant, ne nos in concava coeli,

Illorum pedibus quae sunt subjecta, ruamus

Undique

Qua

telluris

facies quia respicit

radii a centro

Non magis

altum

extremam ducuntur ad oram.

(1)

a luna recident, plantaeque, hominesque,

Saxosi montes penetrabunt aera circum

Ad

nos usque magis,

Praecipiti (2)

quam

Pindus, Otympus, et Athlas,

metuant cursu loca celsa subire.

Melius diu multotiesque definituni


biqne, seu finem

cum

est, in infinito

ferentiae extimae positione,

quam

corporum naturalium esse nullum


manifestius.

Et ordo

neque sensui, neque


test.

Nec non

ille

raiioni,

illae (3)

dicendis

sufficientissime

punto manca.

(1)

Nel testo

lltestoha: frecipili.

(3) II

il

testo ha: ille.

simpliciter in ordine

et per ulterius

suo loco dicenda

naturalium corporum, seu sphaerarum,

neque naturae,

differentiae,

velut ex pythagorico

(2)

medium

ullo

congruere modo po-

sursum atque deorsum, dextri atque

tanquam ex natura rerum,


riliter

esse u-

in ipso saltem spacio nequeas ap-

prchendere. Pluribus manifestavimus

fiet

medium

principio coincidens, et centrum absque circum-

dogmate

quam

sinistri,

insulse atque pue-

deducantur,

commonstratum. habebitur.

dictis

atque

302

CAPUT

XII.

ARGUMENTUM A PERFECTIONE UNIVERSl


COMPREHENSUM TERMINIS EXIGAT,
Argumentum quod

QUAE PROPRIIS

SOLVITUR.

a definitione perfecti, universique perfectione per Aristotelem

allata

(1

deduci potest, multiplici ratione

refellitur.

Fineque supposito, perfectum concipit unum

Ac totum

iccirco perfectio nulla

Sphaeram

infinitam, proprio sibi fine negato, (2)

Ut quaecunque

sui,

Finem perpetuo ex

Non

immenso

erit

Perfectum

dicit

Definit proprius,

Non migrat
Atque

Nam

manebit

et

quae comperiuntur in

alio capientia.

perfectio,

Quare

qua ratione

mundum, quia terminus


veluti

illa,

quoque corpus

illum

in

ullam

quanti speciem, ceu linea, punctus,

superficies fluitant in corporis actum.

postquam punctum per longum

fluxerit, atque

Linea per latum, (3) facies dederitque profundum,


Materies superest nulla, ut dimensio quarta

Succedat: moles hinc perfectissima corpus


Astruitur. Samio celeber ternarius hinc

est,

Hincque sacerdotes terna vice thura ministrant,


Et primum primo hoc numero Deus impare gaudet.

Nam

tria,

principium, medium, finisque, creata

Cuncta movent, adigunt,


Et quia, natura
testo ha:

et certo limite claudunt.

veluti dictante, solemus

pcr Arislolelem, allata deduci

(1)

II

(2)

Questa virgola ela precedente mancano nel

(3)

Questa virgola mauca nel testo: l'ho messaperpiu chiarezza

etc.
testo.


Post unum, atque duos,

Coepimus a

ternis

303

(1)

omnes

ubi solum et dicimus ambos,

et dicere cunctos.

Siccine Pythagoras numerator, gesticulatrix

Techna sacerdotum, sanctorum somnia, graecae


Grammatices numerus

triplex, dimensio trina,

Perfectum ut capiat mundum, succurrere possunt

Huic Physico

logicorum ingrata parenti,

ratio,

Qui docuit veris propriisque ostendere verum

Nunc quae non

caperet sicco pro themate rethor

Suadens, utque nimis temnit jejuna poeta,

Ut mundum

(2)

promat perfectum,

colligit.

bone, quod corpus, quia triplex terminus

Nec

qui,

illi,

reliquum, quae non perfecta probabit

fluit in

Fragmina

At

Quae

(3) propriis

clauduntur

(4) finibus,

atque

Nil reliquum admittunt, quo perficiantur abunde.

Testantur quoque se perfecta animalia, plantae, et

Membra

suo

in genere, ut

dens

(5),

vero mundi perfectio devenit inde,

Si

Quod, veluti corpus quantum,


Ultra, ceu

punctum

Sic

dum

(6)

non tendit ad ullum

in filum se flumine tendit,

Hocque superficiem fluxu

genit,

istaque corpus

naturae finitur corpore corpus,

In reliquum
Ufc

cornu, pilus, et unguis.

mundus non ullum corpus

abibit,

terrae (7) ad lymphas referuntur, ad aera lymphae.

Claudicat haec ratio, siquidem quoque constitit illud,

(1)

Questa virgola manca nel testo, e

(2) II

testo

(3) II testo

ha

II

testo ha:

(5)

II

testo ha: des.

(7)

II

testo

invece, dopo solum.

ha: quo.

(4)

(6) II

c' e,

mumdnm.
clundunlur.

non ha questa virgola, ne

testo ha: lerra.

la

preoedente.

Quod

30-1

nulla possit Stagyrita ostendere sorte,

a toto hoc nihilum superesse, et eidem

Conjecto

Adjectum quicquam frustra

fingatur, et exstet

supervacuus mundus qui subjiciatur.

Ille

Perfecti

Non

ratio nurneri

non

quam quot

sunt

sunt

Sed numerator

Ergo

quia plures

est,
,

numerus neque parcior

erit perfecte, et

computus

ejus.

mundi partes prospexerit omnes,

licet

numerum

Digerat et rerum

Perfectam

non

tribuet,

Gnosticus et Manes

Oceanum non

sapiens ad amussim

perfecti rationem.

mundum,

qui corpore constat,

esse mali, sibi posse probari

Desperant prorsum. Samiusque philosophus anceps,

Ex

perfecto

commixtum

Unde mali atque


Si quaeras

Tunc audire

cur

licet:

quaeras

Ultra

si

Tunc

referet;

notat imperfectoque,

boni seriem duplicemque reponit.


sit

perfectus

mundus?

et illud

quia non finitur ad ullum.

cur non finitur ad ullurn

quoniam perfectus mundus habetur

Sic ratio est ratio rationi, quodque erat ante

Principium, evadit conclusio: circulus estque

Non geometrarum
Vix eadem
It

vapor

in

Proin velut

lympham, lympha
efficiens facit

nam

et melius constaret,

Namque adeo

Xel testo

hunc

ex elementis: (1)

redit inque

vaporem.

tot partibus,

idem

tot credo potuisse creare.

aliter si conflasset,

Quominus

(1)

morem: siquidem physicorum

ratio est, nisi forsitan

Perfectum non

Atque

in

nihil esse

due puuti non

ci

sono.

bonum

quid prohiberet

quam modo
valet,

constat

ut meliori

isto


Conditione capax

Unum

nequeat consistere,

quotl in genere est

Pro generis captu, pro voto

Unique versum
Nulla

ratio

tlabit

fine

putandum

est

constituentis.

et quidquid contraria conflant,

istud

(2)

Deitas,

non simplex absque solutum

Supposito, ac certo perfectum

Compostum siquidem,

praeter

Physis optima

infinitum solum.

Nempe

305

seu

seu non sine

sit,

fine,

perfectum, nulla negabit:

Namque bonum, verum,

et

perfectum dicitur unum,

Immixtum, simplex, abstractum,

iinmobile, per se,

Xenophani immensum, sphaerale ens Parmenidique.


Praeterea exquirani: nunquid

si

linea tanta

Fingatur, quae ultra coeli convexa feratur,

Longior, effecta est causam perfecta per istam

Num

quoque: (3) mundano perfectius orbe reporto,

Extra

si

At mihi

capiam comprendere cuncta trigonon


si

(4) subjecta carere

referas:

Perfecti univoca ratione, quia ordine

Non comprensa
Inquam,

(5)

Mathesis

eodem

minus debent conferrier. Ergo,

sufficiens ratio

non esse putetur

Perfecti haec tantum, quia nil conterminat ipsum.

Adde quod

Non minus

et

caussa

est tenuis,

Nam

nulla

Hinc

poteris,

si

quam

sint

(2)

Vale: et universum.

geometrica

ista
ficta.

pars partem perstringit, ut aer

(3)

Questi due punti, e

virgole seguenti

mancano

nel testo.

(1)

Questi due punti e la vitgola seguenle

mancano

nel testo.

le

(5)

Questa virgola manca pure.

(6)

Questa

v.irgola

ab

perfectio,

absolutum. La virgola, che segue absolutum manca

Val

ei

mundi

niundum perfectum dicere parte

(1)

::

((>),

manca

nel testo, uel pari che la seguente,

nel testo.

(1),


Orbem

305

complexus lunae

telluris;

(1),

elementa; (2)

Concava Mercurii Lunae orbem sphaera, ubi tandem


Perfectus nihilo

Qui

niundus ab orbe superno

sit

Addam:

differt.

perfectus et ipse

supremus

Orbis erit tantum pro parte liac ultima, quae

Comprendens

Neque tandem pars ea primum

reliquas.

verum ultima tantum,

Perfecti ratio est, facies

Planum convexi quae

dicitur.

Constabit quod perfectum

Et nihilo

siet; (4)

cum

Ejus enim reliquis constant

In longum et latum haerentes.

Quam

mundi

tenui constet

Quam neque
Ex bonitate

partibus,

Quam
rum
per

una

Ideoque videto

perfectio techna!

forma probet, neque

pars, neque

(3)

illa

undique partes

vis,

neque fiml

datus, neque terminus efficientis

PerTectus, qui perfectam contingere

Hoc opus

sit

metam

nihilum quare appetat ultra.

efticiat,

nugatoriis universi perfectionem astruit rationibus

qu a-

prima.est, quia non finitur ad aliud, quia scilicet est finitum

Cujus tamen ratiocinii medium plus ad nostrum faceret

se.

propositum,

quam

ipsius:

etenim perfectum verius

erit

quod neque

actu neque potentia, neque re, neque imaginatione finitur ad aliud;

omnem

sed

actum, potentiam, imaginationemque

tractavimus

et

figura

(1)

Questa virgola manca.

(2)

Qui

il

orbem

testo

ibi

ha un punto che non

telluris;

complexus lunae

magna ex

1)

Questa virgola manca nel


Questo punto

e virgola

ci

va;

il

senso essendo questo:

(perstringil) elevnenta;

testo.

manca

hoc

pure.

Numerl

parte ex authoritate expe-

orhem lunae; ubl landem, sitperfectus mundus qui


(3)

aliam

de quibus perpendendis iocus nobis esset, ubi de

listicas,

git)

finit

quas verosimiliores subnectit cabba-

est infinitum. Mitto rationes

ul aer (p

concava sphaera Mevcwii,

nihilo differt

...

307
loquimur, cum

Hentiaque aliena (1), sine ratione sapimus atque

banticis, medicis, et secnnclum genus mathematicis.

Omne
ad

aliiul

jfectionis
1

proinde perfectum

est,

quia est

non terminatum individuum,


ratio.

Mox

illi

urao praecipuarum

et

concJudendum

enumerationem

paucioribus male constaret,

ei

sua individuitate (2)

in

haec est intrinseca per-

fuisset, posl

speeierum na

quemadmodum mundus ex

superaddita plura essent

mundo

su-

pervacua; quod item species aliter efformatae atque ordinatae melius

haberent

lKiii

Momi

conlra clamores

Gnosticorum

atque

Manichaeorum: quorum rationibus tum authoritatem divinorum adderem, quibus omnis creatura, (3) vanitas,
tatur

tum

(-1):

rationem, quia

et

et

nihil,

non cnsrcpu-

bonum,

est finita bonitate

niln'1

quod non possit esse melius: quidquid potest melius esse, habet
aliquos mali
simpliciter

deteriorisque gradus

illustre

niclius.

quod

Hoc

et

per se

et

unum ubique

cujus perfcc.ta imago

simulacrum nullum esse

el

imperfectus

est, ut

lux et tenebrae, tristitia


in alteratione sunt

unitatis

sunt indifferentia
ca'i

lum

maximo

et

unum

malum

unum

frigklum

et

veniunt: qua
rationale

verum,

liln'o

(1)

Questa virgola manca nel

(2)

II

testo ha: individilate.

(3)

II

testo ha: crcurin-c

(1)

II

testo ha: repulalur.

Tum

elc.

et

forma,

omnia ubique
rationem

universum singularisirrationale in animali

et

unum

hoc ostendimus

(nempe maximo
et in

ut in

dc Minimi existcntia.

testo.

et

in infinito in

sic in infinito

per universum sunt

coinciclentia saepius

coincidontia anguli in

mundus quicunque

bonum, materia

atque motu, quae omnia

Quemadmodum
el

et

nisi infini-

potest,

gaudium, concurrunt;

et

veritatis et bonitatis

simo jure dicitur.

est

totum, Deus, naturaque universalis:

tum: finitum ergo quodlibet est imperfectum


sensibilis

absolute

quo neque majus esse potest quipp.iam, nequc

et

est

est

ab omnibus obscuritatis gfadibus non est ab-

solutum. Ideo perfectum simpliciter


infinitum,

quemadmodum quod non

minimi cum

schemate

cle


Modo ergo

308

corporeo divinitas secunda, explicata, nusquam tota,

praeterquam

in infinito

unam partem habet,

(omne enim corpus

ita est

dispersum, ut ubi

(1) aliam nullam habeat, aut habere possit) in

sua tantum universitate et ordinibus sub immensitatis ordinatione

cum

innumerabilibus: ubique principium quod

nempe centrum quod ad

tens,

circumquaque refertur infinitum. Hoc

secundum

tate procedit

fine concurrit

admit-

infinitum circumquaque et ad quod

esse totum

est

quod ab aeterno a

divini-

ut infinitae communicatio boni-

tatis, actus effcctusque divinae omnipotentiae externus; unica illius

et

minime

multiplicabilis imago, illustre speculum,

stissimum, in quo

illi

concinentium deorum laudes sine fine atque

numero undique occurrant, neque turpissima


voragine quasi terrefiat: et hoc,

tatis

ret appetitus

tibi

sicut

per

si

illa

inani-

quo humanus non conquiesceilla.

perfectum est quod nonfinitur ad aliud,

viclebor, stantibus

universo finito

in

infinitaque

optimi expleatur atque maximi voluntas

Et (per fidem nostram)


an non

templum augu-

hujus definitionis terminis, aliquid

perfectius imaginari,

si

vel corpus imaginer

majus

qui non desinunt sphaeras alias atque alias phantasiare su-

illi

eam quae octava

et

ultima

fuit

Aristoteli, temporis subjectum;

cujus nulla ratione motusexorbitet, intensionis remissionisque signa


concipiat.

trianguli

Mundi, inquam,

mundo

erit

imaginatione perfectior imaginatio

mundi superantis, quia diameter mundi

tandem

longitudine

circumscripti; vel lineae

perfectionis

mundanae caussa

finitur

erit

ab

contingit esse

terminum

Questa virgola nmnca nel

et sortis,

illius

su-

eadem ratione sua-

qua eidem extremum

hoc habet ut universi perfecti (quatenus

est perfectum) causa siet.

(1)

Quidquod

ad convexam

perficiem per accidens reducibilis:quandoquidem

rum quibus componitur partium,

illa.

dinmetrum

testo.

300

CAPUT

XIII.

UTCUMQUE PROBATUR PERFECTIO 1MMENSI.

Data ex

iroxiiiH> dirtis

occasione, aliae probabiliores, quibus uniyersum

immensum) perfectum

definitur, rationes

(<iuo<i

ponimus

adducuntur.

Accipe nunc quibus immenso est perfectio causis:

Non

quia

factum, (1) perfectum dicitur; et non

sit

completum, finem vel quod

adeptum

Quod

sit

Quod

certis constet numeris, simili ratione

Qua

suemus

species

sit

speciebus

distinctas ?

Dicere perfectas, velut et sunt participanter

At vero quoniam
Et genus

Ac

veluti

Quo sub

omnis contenta sub ipso

est,

nihilum, quantumvis digna, relata

iii

Ipsum ad

modus, ordo, potestas,

series,

et species

semper

simpliciter

ad ipsum

finitur,

consistunt tot particularia mundi,

Quorum adeo

affabre conspirant

membra

suumque

Perficiunt totum. Quanto ergo eminentius esse

Perfectum credam hoc,

quod perfecta coire

in

Noscimus innumera! An, sublato hoc nomine, rebus


Conveniens
Illi

reliquis,

generis pro conditione,

tentabo praetexere dignius

unum

At quis pro tanti nomen modo


Instituet?

Quare proprium

versum, ut
Omnis,

(1)

(2)

et

nomen

(2) praeco,

Questa virgola manca nel

La virgola manca

sit

liber,

testo.

nel testo.

sibi

significati
sufficit

definitio,
titulus,

Uni-

resque

ratio,

simulacrum.

310

In proprii meta generis producere parvos

Exiguae possunt caussae perfectius actus

Quam

magis immensa

Quam

nihil impediet,

et generalior illa valebit

nilum cui obstet, et ullo haud

Detrectante, (1) suis quae sanciat omnia fatis


Sicubi praeterea est formae genus

Omnis item

omne repertum,

omnis numerusque,

species distincta,

Actio, opus, series, medium, ordo, idea, potestas,

Materies, spacium, motus, tempus, locus, actor;

Praeterea quod

Materies amphitrites

Perfectum sique
Certa dispostis

ipsissima forma,

formarum

sit

materierum

sit

est multis

serie,

quod partibus exstat,

coeuntibus apte,

et

Quid dices ubi concurrunt cuncta optima


Unica corporea

est divinae mentis

in

unum

imago,

Vestigium, statua, archetypus, scriptura, sigillum,

Quam
Militis

metuunt, recolunt, celebrant. mirantur, adorant,

innumeri duplex exercitus obstans

Undique consurgens fata

contraria,

in

pacem

Ordine sublimi harmonicae servandoque

Nec quia naturae

in

Et sua monstra parit species non una,


Artirlcis

legis.

gremio non optima quaeque

licebit

carpas molimina tanta potentis,

Quidquid enim exiguum

est,

imbecille, inque

minutum

Totius incurrit complendam ad nobilitatem.

Nunquid enim pictura

Quando auruin aut

An non

et

tibi

tunc optima

tyrius color

tiet

optimus undique fulget

furva e nelmla micat optime

an

Esse gradus poterit, qui pro serieque locoque

(1)

Questa virgola manca pure.

ullus

311

Corpus ad integrum bonus haud


In

ac toto

fine,

et

sit,

optimus ipso

ut vix nunc reputabitur usus

Ullius esse, (1) ulli quia non confertur, at

in

Prospicuus facieque tenus venit obvius uni

Sensibus

in

Quo mage

specie cui non

adcommodus

exi.t

diversae adpositus venit adgeneusque.

Harmoniam nec vox, quamvis


Altaque, perspicue peracuta

Tot mediis

se

clarissima, conflat,

inter contraria prorsus

iactis

uno

sed ordine in

Nobiliter tanto magis ars praefulget

et alte

Incumbit, quia quisque sonus variantior exit,

Longedo, brevitas, cursus, mora, scansio, casus,


Progressus, repetitio, continuatio, pausa.

Proinde quibus templum, divinaque machina tota,

(Proxima quando

etiain

pulcherrima

membra

videntur),

Subsistunt parteis nihilominus anteriores,


Simplicior quibus est substantia,

principiique

Plusque elementorum sunt proxima conditioni,


Ipsa procul dubio

Quae
Porro

si

si

Judicio,

mage sunt informia semper,

prospicias, (2)

facile

et

contemnere

ad seriem veniant conlata, sagaci

variam,

illam virtuti

mque perennem

Cunctarum

extolles primordia nobilitatum,

Queis sine

nil

Esse bonum,

pulchrum,

nihil

magnum, perfectum

enim non

fit

est spectabile,

nullum

dicier ausit.

Nil ergo incusa sapiens, contemnito nilque


Si quid

possis.

perfectum sensibus, ipsum

Stat perfectivum, aut perfectile, perficiensve.

(1)

Qupsta virgola nianca nel

testo.

(2)

Questa virgola nianca nel

testo.

Perfectum distinguitur
re.

in id

Perfectum simpliciter

gine.

Primum

quod

est in toto totum.

est

quod

quod simpliciter,

in toto et in

Primum

esse,

secundum

in

gene-

Omnium horum

in

est

intellectus universi,

corporeum

illius

im-

fini,

ad quem potest ordina-

respectu, secunda

quadam

ra-

universumex mundis totque vere

tione simpliciter perfectum dicitur

numinibus illustrissimum,

ima-

genere definitur quasi factum

in

numeris absolutum;

copulatum.

quod

omni parte totum, secundum

est divinitas

mensum simulacrum. Perfectum

tum

et id

est duplex, in essentia videlicet et in

bonitas absoluta atque veritas

suis pro capacitate

312

quod innumerabilia

in suo genere per-

tanquam unum perfectionem omnium complectens, reducuntur,

fecta

referuntur- uniuntur.

mundorum
praecipua
diata

Horum

quippe nullus est

mundus

sigillatim, vel

synodus, vel synodorum quantuscunque numerus

quadam ad deum

collatione referendus

quadam per immensum ex innumerabilibus

sit,

qui

sed tantum me-

et infinitis

simula-

crum, imaginem, ideam unam, verbum unum omniaportans, specu-

lum incomparabilis

sapientiae, potentiae, atque bonitatis.

malum

Nihil est absolute imperfectum,

omnis substantia absolute


stantia,

est bona.

sed ad aliquid tantum:

Principia sunt ipsa rcrum sub-

quae semper manent: tamen per ordinem aliquorum respe-

ctu et deordinationem respectu aliorum,


et mali accidentales

perfecti et imperfecti, boni

compositiones et nomenclaturas accipiunt: op-

tima enim quaeque ordialiter(l)in

iis,

quae abjectissima viiissimaque

censentur, inexsistuntait in pictoris pixide colores contemnuntur, qui

mux
cum

(1)

in

ordinem picturae explicati, momentum

efficiente continere videbuntur.

Avverbio coniuto da

orclior.

illius

praecipuum

JORDANI BRUNI NOLANI


DE MAXIMO ET IMMENSO

LIBER

III.

CAPUT

I.

Ut Peripateticorum similiumque philosophantum sensus a


atque puerorum

principiis perinde se

habeat

quos eodem instituendos ordine suscipimus, quo nos optima mater

erudiit natura.

Sic

quondam puero

Cum gremium

mons peramoene Cicadae,

mihi,

geniale

tuum primaeva foveret

Viscera, blandiri tua lumina sancta recordor.

Ut fueras hedera,
Et corni,

et

ramis redimitus olivae

et lauri, et myrthi, rorisque marini,

Castanea circumcinctus, quercu, populo, ulmo,


Conjugio

uviferae vitis felicibus, utque

Ruvida porrexit tenerae manui manus uvam,


Indice distencto dixti mihi: respice ad austrum,

Respice

germanum

Germanus meus,
Si te illuc

Cumque

mihi ab

ille

tibi

parte Vesevum.

quoque vult bene

mittam, nunc dic

illo

illa

vis ire

credis

manebis

posthac. Vitreis tunc versus ocellis,

Prospectans formam informem, relegensque figuram

Furvi dumtaxat cumuli: dnrso


Dixi,

ille

repando,

incurvus dentato tergore, coelum

Contiguum findens?
(1) II

ille

monte Cicala,

toto discrimine

di cui qui si parla, e vicino

mundi

a Nola, e dirimpetto

al

Vesuvio

40

(1)

314

Hinc abstans, fumo turpisque umbrante, nec

Muneribus

Nec

pollens, nec

dulces

Obscurus, tetricus,

At tu subridens
mei, atque

Ille

enim sunt poma nec uvae,


arbore et hortis,

ficus: caret

illi

trux,

tristis,

tamen

tibi

est

tibi

sit,

avarus.

vilis,

germanus amansque

bene vult. Vise ergo, nec ejus

Blanditias contemne, scio nihil

Quod

ullis

faciet,

molestum

ille

nolensque manere redibis.

Ergo ubi adesse datum

est

illic,

propiusque tueri

Vesuvium Baccho celebrem, multoque superbum


Arbusto, ubertim e ramis pendentibus uvis,
Fructibus omnigenis, varia quos alma figura

Atque colore parens promit natura, benigno


Adspirans coelo patriae, nihilumque deesse
quas noram, rerum

Illi,

proin pluria centum

Attonitus novitate meos tunc arguo

primum

Mendaces oculos. Dumque haereo, num mihi

Imponat

falsa specie, festivior

Germanus

Quem

tuus,

ille

fors

nunc

ille

patrem Campania

felix

vocat, ingentis clypeo qui corporis, austri

Invisum avertit cara a regione rigorem


Et jubet

ut,

furiis,

quas Scylla atque atra Charybdis

Suggessit, positis, huic mitior irrepat orbi

Ulnis

me exceptum

refovens, variisque coronans

Frondibus, et palmas ignotis fructibus implens,

Atque sinum: memini insciolum ut


Ingenio officium, (1) pueri

(1)

Questa virgola nianca

dum

supposta derivazione da aveo.

Qui

il

testo

ha una virgola.

avitum

praestabat avaro. (2)

ce 1'ho posta, perche ho inteso

aviium offleium avaro ingenio pueri. Avitum

(2)

ridebat,

il

testo cosi

dum pracstabal

sta nei solito signifioato di desideralo, di

315

Linquit opns tnnicae puerilis fimbria, curam

Femora non ullam innectunt nudata. Sed

alte

Arboreis gaudens opibus, inbiansque recepi

Auribus baec placido senior quae protulit

ore.

Heic remane ergo, tuique lares contemne Cicadi

Dives opum quam sim cernis, cultoque renidens

Aggere, quarn pleno mibi gestit copia cornu.

Hinc oculos adverte

tuos,

Extremum

meus germanus,

tenet

ille

spectato Cicadam,
ut atro

Vertice contingit coelum, piceique coloris

Veste tegit fuscos artus, bumilisque, pudensque,


Caerulea involvit miserum caligine corpus.

Tunc ego:

eras et tu, tua ad arva priusquam

talis

Venissem, similisque

tibi

Praesentem cum me

accipiet.

spectabitur

ille,

Sic inde recedent

Et nebulae, et coelum, niundi mediumque redibit

Rursum

illuc

Accessi

mecumque ubicunque manente

Sic

mecum,

puerum docuere

ut seniper comitatus ab ipso

remansit.

prius dubitare parentes,

Et veluti rerum faciem distantia mutet


Servatis rebus, (1) sibi per totum alma et ubique

Naturae constet majestas, nec meliora

Tam

facile

Proxima, ut

aut pejora putem distantia, quain sunt


et

tandem coelum nos

quam sumus

Sit milii

Telluris

quacunque siem

Esse mihi Occasum

At quoniam

bic,

iis

qui coelum sunt quoque nobis.

in regione,

videbo

parili distantia et

Ortum.

idem vultus mihi subvenit

Cautior en sensus comprendo conditionem,


(1)

Questa virgola manca nel

(2)

Questa virgola manca pure.

testo.

repertum

esse, (2)

illic,

,:

316

Qui quoniam radios circum undique

projicit aequos,

Viribus atque aequis aeque contendit in omneis


Diffusus parteis, speciem sic ipse figurat

Nempe

hic finit spacium,

sibi

non

spaciumque

se

Quo

per se sine fine (1) capit quocunque recedat.

Non

ideo visus mentitur,

nam

quantum

sibi

Possibile est aequis radiis monstrare, reportat

Et quocunque abeas, mensuram servat eandem.


Defectus rationis

erit,

praesentia tantum

Cunctarum quae sunt rerum momenta


Ut

multi, astrorum

Quae prope

tantum isthaec maxima credunt

sunt, stellas

non majore esse figura

Ut quoque Tellurem medium rerum

Cum tamen

putare,

inveniam medium

esse putarunt,

in toto

omneque

Partibus ut cunctis pariter pars quaeque relata

Ergo non
Ast

facile

parte,
est.

certa finitur margine coelum,

amplum

aetherea haec regio, stellaeque per

Tenduntur spacium

sine fine

Quod brevibus non

sint ea sensibus obvia, si

nec inde neganda

quae

Ultra stelliferum convexum contineantur.

Et quia Aristoteles arctatum corpus habendum hoc


Finibus apprendit, quia sat convincitur
Interiisse vagi subjectum temporis

Et trepidans turba

Cum

est,

quae

illius

illud

unde
sensibu' adhinnit,

trepidet mire subjectum temporis illud.

Est operae ergo almo doctori mobile primum

Jam nonam ac decimam sphaeram


Illustrem

Undecima

stellis,

sed

(1) II

testo

motum suppeditantem:

est noviter superaddita

Nec data propterea


ha sine

sine.

superaddere, nullis

est

subsidiatrix

populo pax grata sophantum

Nam

317

duodena caput jam jamque

efferre videtur:

Insanus medicusque ignem succendit, ut inde

Innumerae simul occurrant, concentra reportans.


Istis

nimirum tanta

Namque
Qua

est confusio adorta,

apparentis mundi vertiginis hujus

definitum est tempus generale diurnum,

Principium tribuunt huic, quae supereminet omne,

Sphaerae constanter:

sibi

nec adeo usque propinquum


in undis

Agnoscunt, velut infehx Narcissus


Subjectis speciem complecti tendit

Proxima cum tam

sit,

frustra

at illa

tam quaeritur extra

Et magis atque magis protendens brachia,

Amplius

et ultra

adproperans, tanto iliam cernit abire:

Quoque

ipse accedens,

Interea

occurrit, ridenti adridet, et ore

hoc longius

Oscula quae hic parat, concinnat et

Ut praeter planum

nihil

Ergo ubi complexu

hic

Turbat aquas:

hunc

recedens.

illa

illa

vicissim;

siet inter et illam.

votum concludere

tentat,

species, et spes confusa recedunt,

Ut tandem noscat vanum simulacra laborem


Injunxisse viro, quia proxima praetereundo,

Ut sua seque suos


Devius

Quam

infelix

fines exquireret ultra,

tam longius exulat a

se,

spaciosa magis sibi coeli templa subire

Suadet, et augustam

divum pertingere

in

aulam.

Ut philosopho ea credenda non sunt, quae nequeunt evidentius


probari, ita neque temere sunt reprobanda quae certa

incusari (1) ratione. Esto (ut penes

me

an universum ponere debeamus (3) terminatum necne


(1) II
(2) II

3)

II

testo ha: incusare.


testo

ha

testo ha:

pacla.

povere debeanus.

non possunt

nullo est pacto) (2)


?

Cum

dubium,
constet

318

singulorum quemlibet esse finitum,

sic

versum

immensum,

esse non

riuntur et nascuntur,

humanam speciem exortam

sic et

interituram: qued etiam

credendum colligemus

uni-

quod hominum singuli mo-

sicut ex eo

secundum peripatetica

esse atque

principia est absur-

dissimum; cui suppositum est ut hoc pacto ab individuo ad speciem

argumentando deducere non


nes ut ut valere

(cum tamen

capitis et obtusioris ingenii,

est

nihil valeant)

quam

apud aliquem hebetioris


doctrinae queat

ut robur nostrae

concludere, ubi de

mundo simpliciter

et universo quaestio

omnia quippe argumenta quae sunt ex motu, ex

sursum

et

om-

tantum respectu individuorum, particulariumque

intueri, possunt

mundorum

liceat. Aristotelis profecto rationes

deorsum, extimi

et intimi,

centri et

diiferentiis

circumferentiae

actionis et passionis, calidi et frigidi, rari et densi, gravis et levis,

sunt passiones

finiti

nec probant sed supponunt finitum, petunt

fi-

nitum, accipiunt finitum. Universam igitur Aristotelis subtilitatem,


tenuitatem, inanitatemque contemplantibus apparebit, (etiam nullis

a contradicente adductis rationibus), pro

quam

perdita causa susce-

perit patrocinium.
Si a infinitum

universum profitente quaeratur, ubi

est

universum?

In infinito spacio respondebo. Ubi est infinitum spacium?

Nusquam,

ubi sit terminus: ubique sine termino; neque est quod tanti spacii (1)

terminum quaeras complectentem, vel

aliud spacium in quo collo-

cetur et a quo recipiatur. Ubi vero tu terminatum dixeris univer-

sum, neque nosti spacium a corpore distinguere, neque locum seu


intervallum intelligis quod occupet
extra

illius

neque quod inoccupatum

universum? In

Ubi sunt suae partes ? In


in seipso,

toto.

seipso.

Ubi

Ubi

est

est

ipsum? In suispartibus.

totum

immo etiam nusquam. Quare

In suis partibus ite-

quia extra universum

non estlocus, neque spacium, neque vacuum, neque corpus. Hoc

timum quod nunc


(1) II

dixisti,

testo ha: spacie.

(2) II testo

(2)

convexitudinem praedicemus; quid respondes interro-

ganti: ubi est

rum,

ha: in occupalum.

ul-

ostendas velim, et videamus uter nostrum

319

Quarc extra universum non

meliorem afferat rationem.

spacium, \acuum, corpus, motus, tcmpus

Responde

tu:

est locus,

quia haec

omnia sunt passiones corporis, vel sunt partes corporis, vel corporis
circumstantiae, vel ipsa corpora; ideoque ubi nullum est corpus,

ibi

totum vero corpus, quod vel simplex

est

esse

non possunt

ullo pacto:

vel compositum, est ultimi coeli superficie

sum? Quia

tota corporea materia est intra ultimi

At, o philosophorum
tibi

aequipollere

et

superficiem.

nunquid non

videntur propositiones istae, quibus probas, quas

quam

illi

pro conclusione habes? Con-

haec colligenda: Ergo Dniversum est finitum: cui certe ae-

clusio est

quipollent:

Ultimum

universi

bosum, cujus centrum tenet


finis est

materia est

non

coeli

logicorum omnium eoryphaee

pro principio, inquam, accipis,

Universi

conclusum.Quarc conclu-

finita,

convexum

tellus,

est,

Universum

Universum

est (1)

glo-

circulariter movetur,

motus diurni temporjsque subjectum, Tota rerum

Totum spacium

est finitum

est locus, extra istud temporis

per haeres in principio

Extra istum locum

subjectum non est aliud. Ita sem-

eaque assumis, quae cum ipsa conclusione

aequivalenter omnino refutata sunt

sunt,inquam, quae nihilo praeter

quinimo sunt ipsa conclusio;

quam

voce a conclusione differant,

penes eos qui praeter auditus sensum, etiam alicujus intelligentiae


sunt participes.

Nunc,

si

pus, corpus

lubeat, quacrc a mc: ubi est locus, spacium,


?

In Universo.

Ubi

cst

Universum

ln

vacuum, tcm-

omni

loco, spario

temporc, corpore. Extra universum est aliquid? Minime.

Quianeque

locus,

nec spacium
et extra
est.

est,

Quare

neque spacium, neque motus, neque corpus. Quare

neccorpus? Quia haec ornnia

universum

Quare infinitum

Quia
?

nihil est extra.

Quia non est

postquam aliud ad aliud semper

finis,

finiri,

in universo.

Cur

quem

id ?

Cur nou

Quia infinitum

vel possis ostendero,

sensus et nostrae rationes

confirmarunt; postquam activam passivamque,'concupitivam expleti-

vamque potentiam,
tibi sine

sine termino necessario esse

compertum

est.

causa Deus infinitae virtutis volens et efficiens est

ut est agere potens

(1) II testo

ha;

ei.

Ubi

finitus,

quod nunquam aget neque volet,et consequenter

320

potens facere quod non vult, potentiam aliam

imo

et contrariam

habens voluntati, et voluntatem potentiae contrariam. Ubi nos potentiam passivam activae correlativam agnoscimus, et nullam esse

potentiam quae non referatur ad aeque possibile definimus.


nihil prohibet

cere duo,

ab uno

infinito principio (cui

quam unum

non

finitum, et innumerabilia

sit

quam duo)

eodem genere perfecta multiplicata provenire. Ubi

infinita in

ab uno non

si

oporteat esse, nisi unum, cur non tanta abunitate tantum erit

Cur
(

effectus

facere infinitos mundos, sed natura non estca-

pax, materia non est tanta,

mundi

infiniti

tantundem

spacii

non possunt, quia hic

fieri

est tota materia. At, o Reverendissime, cur

et

non

et

tantundem mate-

non potest esse sub eadem potentia? An non

ego de infinita possum praesumere potentia

homines generare: sed

nitos

unum?

vim suae causae referendo mentietur? Potest equidem

inquit Presbyter

riae et

Ubi

plus difficile fa-

infiniti

possum quippe

me homines non

infi-

possunt gene-

quia finita est materia seminis, finitum est tempus, finitae quae

rari,

submitti possunt genitrices. Nugator ego

Qui ejus

tibi ?

Cur non

et

mihi tu

potentiam activam in Deo ponis, cui nullam potentiam

rei

passivam respondere asseras. Differt (inquis) divina potentia, atque


tua.

rea

At non

ita

(inquam) tuae nugationes, atque meae.

ambo (amabo) distinguamus

in

agens naturale quod tota virtute

Sed inte-

eorum, quae mobilia sunt, sphaera

efficit,

ab agente voluntario quod

moderata. Subindeque credamus agens illud voluntarium quod est

divinum

et

immutabile, in quo voluntas

et cui virtus

pro voluntate satis

est,

cum

immo

virtute non repugnat,

ipsa est voluntas quod

si-

cut non potest velle nisi quod vult, et non potest a sua immobilitate,
unitate, et simplicitate deficere, ita

Neque distinctionem
nariam introducamus
plicet

non potest facere,

nisi

quae vult.

potentiae in absolutam et ordinatam, vel ordiillo

ubi non libertatem protestetur, sed im-

apertam contradictionem. Est perfectio

in nobis (si ita placet)

ut possimus multa facere quae non facimus:blasphemia vero est facere

Deum

currit

alium a Deo: voluntatem eius aliam atque

cum

alia,

unam quae

potentia, aliam quae abhorreat a potentia, in melius con-

tradictoriorum alterum,vel deterius.

:,

321
CAPUT
Melioribus alis in coelum mdnuducimur.

II.

Moxque nos

compcrimus.

constitutos esse in coelo

miserande senex, tanto cui tempore coelum,


Sideraque, et

Ante

mundi

series spectabilis huius

oculos, vicibus tantis repetendo, dedere

Materiam sensus
Naturae a

libro,

tu pronus, (1) lumine, et aure

a luce, a voce revulsis

Scrutaris nubes, nebulosa volumina vertens,

Cernuus, incurvus, gibbosus, pandus, Athlantis


Instar, ut est coeli suppressus pondere, cuius

Aspectu careat, Stagyreo e flumine monstra,


Phantasiae nassa, (2) expiscaris stultitiarum;

Ut sensum

multa ratione refixum

infantis,

Amplius insolides: doctorem ut funera tantum

Tandem cum pompa

excipiant

Advolet in quintas naturas,

et spiritus illas

scilicet astra.

Eia age, o venerande senex, requiesce, repone,

Tandem

respira, et coelo meliore fruare

Erigere, et clauso hoc

Quid non

Totius ut

Num

(2)
(3)

similis,

repertus

Telluris horizon,

quoque, sidereae reliquas regionis ad oras

Assumptus,

(1)

de carcere prodi.

te docuit saltem (3) dubitare,

Totum per gyrum

Ne

demum

mundum

videas in imagine eadem,

medium rursus

quo non pedibus

videare tenere

(4) liceat Telluris

ab orbe,

Nel testo manca questa virgola.

Questa virgola e
II

la

precedente mancano nel testo.

testo ha: saliem.

(4) II testo

ha: pedibis.

41

Non

juvat ingenii cursum intentare per alas?

Eia igitur fingas primum,

Certum

(si

nolle fateri

confingas, inquam, te linqu^re nostrae

est),

Telluris sedes, et recta scandere versus

Finitimum lunae corpus.


Sursum,

sursum

(si

An

An

non,

nunquid eunti

liceat plus dicere forsan),

magno consurgat corpore

Accidet ut

Amplius

Dic:

tellus

maior terrae apparebit horizon

quam multum

crescit distantia,

tam

fit

Tenuius hoc oculis corpus spectabile coram,

Ne vultum

(1) coeli populetur

illius,

imago

Amplius ut nullus veniat subiectus horizon,

Luminibus

coeli est ubi pars expressius acta

Maior? (2) Nec multum

Usque adeo, quo

Nam

tibi

sit

est

opus ut tollare superne

Tellus sub imagine Lunae;

distanti saltem ad sex millia

passum,

Arboris aut montis species non ulla manebit

Sed globus obiectus tantum, vel circulus

atris

Distinctus maculis, obversi spicula solis

Quales admixta tenebris

(Nam

secus in nubis

cum

luce colorant:

formam consurgit opacae

Coelantis rutilas concreto corpore stellas,

Qui semper magis atque magis tenuetur, ut

altis

Amplius adproprians scandendo recessibus, unde

Tum demum,

in stellam recidens sublimia solis

Atria claudentem, conceptet munia noctis):

Nempe
(1)

Questa virgola manca nel

manca

testo.

(2)

I/interrogativo

(3)

Questa parentesi roanca nel testo

col

nam.

(4)

II

(3)

ea (4) subiectus tantummodo portat horizon,

testo ha: ea.

nel testo.
;

parmi qui

si

chiuda quella segnata cominciata


Qualem,

Lunam

si

323

teneas, dabit orbita

Si

Venerem

Ut

tot distingtlas candentia sidera

(Quos

Veneris,

coeli e

Unde operae

Solem

si

Lunae,

Solis abunde.

mundos,

media nequeas regione videre,

tantum suffundi lumine

est

Atque ubi non,

solis,

congenea cum lumine

nisi

solis

Natura, valeas minimo consistere puncto),


Accidit interea ut, tibi
(Si

dum

tenuatur horizon,

hanc speciem proprio hoc tunc nomine

licet

Ut melius formam

dici),

maior

integri, distantia

Interea explicitet, quia quamvis mole minore

Occurrat, species plus attamen


Obiicit ante oculos, quia

Quo magis a

illa

figurae

maiorem explicat arcum,

tanto secedit corpore visus. (1)

Ergo maris tandem

species terraque subibit

Ordine quo mediam sphaeram compingit ab alto

Spectandam,

et tenebris sic

mixtam cernere lucem

Conveniat, veluti facies maris insita solem


Concipiet, terrae speciemque adposta reportat.

Amplius hinc
Et forma

et

Ut tandem

si

te

exportes plus, plusque recedens,

moles pariter tenuabitur ultro,

species prius

Et quod, splendente,

Ho

inteso

queas videre

il

testo cosi: Ul dislinguas tot

media regione

cidil inlerea ut,

mam

dwm

tibi

integri orbis, quia

coeli,

Questa virgola

bat splendenie

yine

fili,

e la

unde operae

man-

candentia sidera, mundos, (quos neest

tanlum suffundi lumine

solis.)

ac-

tenuatur horizon.... nt distantia maior interea explicilet for-

quamvis

plus figurae ante oculos, quia

(2)

partem a splendente revulsam

In questo periodo ho dovuto aggiungere la piu parte della punteggiatura, che

(1)

cava.

cit

(2)

absumatur opaci:

is

occurrat mole minore, alkxmen

illa

species obji-

elc.

precedente e

la

seguente mancano

il

senso e

quod monslra-

partem revulsam a splendenle,tum demum suppressum in nulla ima-

faciat videri

partem conlinuam cum parle.

>

324

demum

Monstrabat, nulla tum

imagine

in

fili

Suppressum, faciat partem cum parte videri

Continuam: ex toto hinc splendens reputabitur astrum.


Versus quapropter terram e regionibus

Nunc

altis

illam aspiceres variae sub imagine lunae,

Ut lunae

luna vicissim

telluri

tellus,

Sint coelum, infernus, medium,

Respectu ad solem, vicibus,

Mercurio Venerique Venus

extremumque

Mercuriusque

(1)

motu, quia non mage

Et mole,

et forma, et

E radiis,
Quam sit

Veneri Tellus, Lucinaque distant,

Lucinae

Alma Venus

sensuque suo proprium atque alienum


nisi vis rationis,

edocta, sibi atque

Concipiat

Omnia

siquidem

telluri,

solis

remota

et Telluri a sole

Confundunt motum,

Usu

eodem

atque figura

luce,
sit

in

quod convenit apte

aliis

sic

ab acri

circum versa videntur

velut ipsa intra omnia versa est.

motus subiecta

Sic etiam semper

Ni vere immotum

sit

laterent,

constituibile

quiddam,

Cujus ad aspectum mundi distinguere motus

Apprime

Hoc

Nunc quidnam

valeas.

ipso poterit,

Motus concipiant

quo perstante omnia certa


proprii discrimina

Prae cunctis reputare

Versum?

Num

certius esse

non

licet

est ea

solum ut

Nonne
siet

Uni-

mater stultitiarum,

Ut spacium immensum, nullo

spectabile fine,

Mundis distinctum innumeris, quos dicimus


Usque adeo magnis

Aut rursum ex
(1)

II

testo

ha:

fit.

alio

sibi sufficientibus

quod

sit

astra,

ex se,

virtute propinquum,

Continuum

unum

efficiant

325

versabile circum

Hunc punctum, usque adeo immensis gyrisque


Tempore tam modico, quam convenit ut

rotentur (1)

ipsum

siet

Inversum circa proprium proprio ordine centrum,

Quo mortem

vitae fructusque reportet

fugiat,

Ferventi a segete spiculorum, vivida

Quae

solis

plenum circum jaculatur

virtus

Sic igitur lunae

Quod proprium

si

orbem

constituaris in orbe,

centrum vertatur

circa

Hanc ipsam rerum

in

te

Consimilique modo,

habebis

circum conditionem,

fias

ubicunque, videbis

Te circum rerum faciem constanter eandem


Et semper proprii

At vero

solis

Quod circum
Tunc plane

Nam

in

cunctis imitamina motus.

quando de sedibus omne

motum lumen

est

facile

esset

medius synodo

Quorum natura

est

spectare liceret,

eorum apprendere

mundorum

leges;

finitimorum,

est Telluri consimilaris

Naturae, et specie consistunt partibus iisdem.

Indeque prospectans alios circum undique

Tantaque constanti videas plantamina


Si

manet omnino, ut Samii

Nec tam

soles,

luce,

dixere, quietus,

distanti circum e regione volucres

Haec circum,

veluti

circum

te errare videbis

Lumine quae non sunt tanto neque corpore tanto


Ut nostrae
Et

(1)

Telluris in regione propinqua,

reliquis Tellus simile

astrum comperietur.

L'autore scrivendo rolentur, ed efjiciant ha avuto

periodo spacium

immensum ; ma mundi innumeri.

in

mente non

il

vero soggetto del

326

Si versus abstantes aetheris partes a Tellure daretur avelli

quaquam continget

horizontis crescere

molem

quanto quippe a

lure magis elongabere, tanto visualis angulus super

nor efficietur, ut patet super basi

dinis absistit, tanto


,

minor angulus ad easdem

bus

tandem

angulus

et

Extra umbram quoque

stitutus

non videt aliam iucem,

nisi solis, et

Umbra

quippe noctis est quae

facit videre stellas,

ex luce

fit (2)

facit, (qui

solis

cum

informis

telluris

con-

admodum

diei.

umbra

diei,

Ergo

si

in

vacuo extra tellurem aethere esse

nihil esset visibile praeter tristissimum

vastissimum

telluris

circa ibi

non

corpus

nisi

quam

in

astrorum corpore

tellure ipsa vel simili loco,

et

et

quem neque

rapidissima revolutione, sustineat;

est ulli peregrino,

possibile. Ideo physice judicanti

liceret

infaustissimumque solem,

sensu nihil praeter ipsius calorem esset sensibile

quo

et

lenebris telluris admixta, alios videre

ex duorum istorum contrariorum contemperamento prove-

niunt), colores.

alio

magnitu-

visibilis

(1) tendit extremitates

in oculo nullus est, et basis nulla, et totus

triangulus in lineam evanuit.

quae

tel

basi mi-

cujus angulis magis atque magis ad rectitudinem accedenti-

basis
,

eadem

ne-

productis triangulis a punctis

3.4. Ideoque oculus quanto magis a specie

2.

1.

AA

praeterquam

non invenietur

astris, consistere

felicior

animalia terrestria

non possunt usquam

ulla statio,

praeterquam

in

feliciter consistere.

Sed redeamus ad ea quae paulo ante sumus adorsi. Interea dum


horizontis species per

majorem recessum tenuata videbitur

accidit:

ut visus, quanto magis eminus est constitutus, tanto majoris arcus


globi superficiem finientis speciem apprehendat, ut

tandem integrum

sufficienti

acl

hemisphaerii

elongatione facta) deveniat aspectum.

Ubi quia aquea terreaque astrum

est superficie distinctum

accidit

ut ad objectum solis maria inter continentes aridae partes et insulas

interluceant: atque informis corporis opaci figura ex conterminatio-

ne lucidi corporis est conspicua.


lius

Hoc quod

schemate demonstretur.

(1) II

testo

(2) II testo

ha dopo easdem uaa virgola che non


ha

sit.

ci va.

dicitur

in subjecto faci-

Typus in quo ostenditur quomodo, recessu sursum,

ita hori'

zontis diminuitur diameter, ut et aspectus hemisphaericus, etcir-

cumferentialium Telluris partium augeatur.

Ibi

specula horizontis artificialis (quem appellant) est

pondet arcus globi


tionis est 2.2., cui

1.1., cui res-

AA. Horizon primae (quam accipimus) diminu-

respondet arcus globi BB. Horizon tertiae diminu-

tionisest 3.3., cui respondet arcus C.C. Horizon quartae diminutionis


est 4.4., cui

arcus D.D. respondet. Ita

dum

tenuatur horizon, etiam

328

certa analogia,comprensio arcus usque ad paralleli diametricardines

E E concrescit.

In qua distantiae differentia, vel circiter, constituti vi-

deremus Tellurem iisdem omnino accidentibus perspicuam, quibus


hinc videmus lunam.

Neque enim

superficies ad objectum solis,ad

aliter Telluris affecta esse potest

aspectum lunae,vel

unde ab opposito contra solem loco imago

loci,

cularis.

Neque enim

cunque

videri, praeter soles,

ita

omnia situantur

nempe quae

alius

cujuscunque
spe-

illa reflectitur

astra, ut possint

fixa sunt.

unde-

Itaque quanto

angulus visualis minoratur ex una parte amplius; tanto major in


arcu hemisphaerico arcus comprehenditur, et horizon tanto minor

magis magisque redditur: horizon, inquam,


lius

perseverare, qui

ex consueto

si

ita liceat

nomen

il-

unus

et

et proprio significato

unius est conditionis atque mensurae.

Non solum

Tellure, arcus comprehensio illa adolescit

verum

ergo sublatis a
et illius

quae

erat occulta) lucis species exsuscitata, duplici demergit ratione, et

hac qua ad ulteriorem basis oculus procedit apprehensionem,

qua ad oppositionem magis atque magis specularem

enim

in ipso speculo consistit,

non

Lux

adpellit.

eminus convenienti distantia consti-

etenim, qua ad solem splendent aquae, existentibus in aqua

est visibilis

lunam atque solem

et radios et semitas versus

undis speculantur, et ea quae ad illam partem consistunt


visibilia

altiora vero tenentibus

horizon Telluris recedenti ad

speciem

cum suo
lum

et

Qui

non videt imagines quae a speculo re-

flectuntur, sed ad oppositum et

tutus.

hac

et

et

Lunae

totum resplendet. mare.

Lunam

usque, tenuatus

species adaucta in

illis

in

sunt

Sic ergo

erit in

Lunae

formam eandem, qua Tellus

heic sensibilis est horizonte.Quare et sic tellus lunae est coe-

astrum,

quemadmodum

telluri luna.

Deinceps videbimus ut

et tellus et luna mercurio et veneri mercurius sint atque venus, par-

vae toto lucentes corpore

stellae.

Hoc ubi

primum mente compre-

henderis ut telluri sunt similes undique mundi, et horum circa eun-

dem hunc ignem (nempe solem )

latentes plurimi

quorum

nonnulli

videntur aliquando: quae ratio est (inquies) ut potius haecinnumerabilium

mundorum corpora

ea

successione

gyrum rapidissimum

,!

329

tanto circa tcllurem tempore conficiant, quanto mihi mirabile vidctur, ut ipsa circa proprium conversa centrum ad

circumstantium

motum circum
go)

in

putat,

quam

in sensus facultate,

prchendere,

cum

mc promoveat

aspectum? Et

telluris intra

cum

tellus

omnium

stcllarum

sonsus illarum potius

si

comprehendat, an est (ro-

moveatur, aliter motumillius ap-

quam apprehendat? An non ubique experimur quod,

vehiculo agimur minime succussorio interruptoque cursu, neque

aliquam impingentes materiam, continuo regulatoque ducimur

ctu,

moveri nullo nos sensu percipiemus,

nisi

conlatione

aliquid quod est fixum, et certo fixum esse noverimus?

sensus

instruit

urget ne

sibi

immo

En

sensu fallentem sensusmetipse

principium tribuatur erroris

illud,

tra-

quadam ad
ut

sensum

corrigit

et

quod a ratione potius

imbecillitate proficiscitur.

CAPUT
Tellurem non esse (cum infinitum

sit

III.

universum)

in

medio,

nisi ea,

qua omnia

in

medio

dicere possumus, ratione.

Sic ergo,

in

quavis centrum est regione, videnti

Immensum spacium
Ut

totum

rationis lumine

cernenti, oculi radio, qui tenditur aeque

Undique, perpetuo medium par obviat

Et suus

ipse locus

centrum ad

mediam

(1)

spectabile, (2)

Aequalis circum definit linea fluxu


Simpliciter vero

illi.

quantum

tellurem, aliudve

Corpus, vel punctum, non est ratio, neque sensus,

Nec

vis naturae statuens, ut pluribus apte

Monstratijm est

(1)

La punteggiatura

di

alibi.

Quod

questo periodo

tellus deinde,

manca

relata

affatto nel testo, tranne la virgola

totum.
(2)

Questa virgola manca nel

testo.

42

dopo

330

Ad

quoclcunque meat circum e regione propinqua, (1)

Sit

medium, quanam poteris ratione probare

Quo sensu
Unde

qua natura

nihil capiunt, nihil

Ad quam non

queis denique signis

unde exposcere possunt,

referantur legibus, et quae

ullis

Solem duntaxat novit rerum esse parentem,

Quarum

ipsa

est

mater

simili

qua

sorte, planeta

Indigus est omnis, qui circum haec atria currit


Consimili specie; ,(2) et concretum partibus iisdem

Quemque

Nonne ad lucem diam, atque calorem

Consimiles.

legemque capessant

Est, ut vertantur (3), potius,

numero astrorum

Dicito: (4) de

Quod

tibi

tellurem circa confingere possis

Postquam vertigo subtracta


nihil

quando inversum

(5),

Sentiat esse suum, quo abeant

Quamlibet haec, medii

soli

Nec lunam
Questa virgola
II

testo

somniet esse

se circa erit, ut

illa

omnia,

motum

non
?

circuit atria solis,

nempe, oppositosque

Quocl, solem circa

(2)

sibi

inferne videat, nunc esse superne,

Conjunctos

(1)

dum

est illa diurna,

quod non, quidquid

est

Pergyrans

Hos nunc

an foret urium

tanto,

Continue norma physice discurrere eadem

Qua

decet partus simili de fonte referre

medium gyrantia

ideoque est
et illa,

tanturn mirabere, quae comes et pars

e la precedente

raancano nel testo.

ha qui una semplice virgola; ed

spostato la punteggiaiura, perche

il

senso e

il

punto e virgola, invece, dopo iisdem.


el

Ho

quemque, concretum iisdem partibus

decel referre etc.


(3)

Questa virgola e

la

(4)

Questi due punti

mancano

(5)

Questa virgola e

la

precedente mancano nel testo.

II

nel testo.

precedente mancano nel testo.

senso

e:

nonne esl polius, ut

etc.

Cum

una

tellure

Atque locum

Non
Quae

siet

non multo

forte minore,

plus nacta

fuerit

soli

anni circumflua tractu

est

Quae cum mole

331

propinq