DE BELLO CIVILI I,3
Congedato alla sera il senato tutti coloro che sono ai suoi ordini, sono chiamati da Pompeo.
Misso ad vesperum senatu omnes, qui sunt eius ordinis, a Pompeio evocantur.
Pompeo loda coloro che sono pronti e li conferma per l’avvenire, castiga i più lenti e li incita.
Laudat promptos Pompeius atque in posterum confirmat, segniores castigat atque incitat.
Molti dei veterani dell’esercito di Pompeo sono chiamati da ogni parte con la speranza di premi e di ordini
Multi undique ex veteribus Pompei exercitibus spe praemiorum atque ordinum evocantur,
molti delle due legioni, che sono state tradite da Cesare, sono chiamati.
multi ex duabus legionibus, quae sunt traditae a Caesare, arcessuntur.
La città è riempita e (anche) lo stesso comizio di tribuni, centurioni, e coloro che sono stati chiamati.
Completur urbs et ipsum comitium tribunis, centurionibus, evocatis.
Tutti gli amici dei consoli, i parenti di Pompeo e di coloro, che portavano vecchie inimicizie
Omnes amici consulum, necessarii Pompei atque eorum, qui veteres inimicitias cum
verso Cesare, sono radunati in senato;
Caesare gerebant, in senatum coguntur;
dalle voci e dalle corse di questi sono spaventati i più deboli, confermati i dubbiosi, in realtà
quorum vocibus et concursu terrentur infirmiores, dubii confirmantur, plerisque vero libere
è strappata via la possibilità di scegliere liberamente alla maggioranza.
decernendi potestas eripitur.
Promette L. Pisone censore che lui stesso andrà da Cesare, uguale (fa) il pretore [Link], i quali di queste
Pollicetur L. Piso censor sese iturum ad Caesarem, item L. Roscius praetor, qui de his rebus
cose lo informino: chiedono sei giorni di tempo per fare quella cosa.
eum doceant: sex dies ad eam rem conficiendam spatii postulant.
Sono dette anche da qualcuno delle proposte, affinché dei legati a Cesare siano mandati,
Dicuntur etiam ab nonnullis sententiae, ut legati ad Caesarem mittantur, qui voluntatem
che presentino a lui la verità del senato.
senatus ei proponant.
DE BELLO CIVILI I,4
A tutte queste cose è controbattuto, il discorso del console, di Scipione, di Catone è opposto.
Omnibus his resistitur, omnibusque oratio consulis, Scipionis, Catonis opponitur.
Le vecchie inimicizie con Cesare e il dolore per la sconfitta incitano Catone.
Catonem veteres inimicitiae Caesaris incitant et dolor repulsae.
Lentulo è mosso dalla grandezza dei debiti e dalla speranza dell’esercito e dall’avere province e
Lentulus aeris alieni magnitudine et spe exercitus ac provinciarum et regum appellandorum
1
dalle donazioni dei re che devono essere nominati, e si vanta fra i suoi che egli sarà un altro silla,
largitionibus movetur, seque alterum fore Sullam inter suos gloriatur,
a cui tutto il potere ritornerà.
ad quem summa imperii redeat.
incalza Scipione la stessa speranza della provincia e degli eserciti,
Scipionem eadem spes provinciae atque exercituum impellit,
i quali Scipione ritiene che li dividerà per parentela con Pompeo,
quos se pro necessitudine partiturum cum Pompeio arbitratur,
allo stesso tempo (incalza Scipione) il timore dei giudizi, l’adulazione e l’ostentazione sua e di potenti
simul iudiciorum metus, adulatio atque ostentatia sui et potentium,
che nella repubblica e nei processi avevano grandissima influenza.
qui in re publica iudiciisque tum plurimum pollebant.
Lo stesso Pompeo, incitato dai nemici di Cesare, e perché non voleva essere messo alla pari con nessuno
Ipse Pompeius, ab inimicis Caesaris incitatus, et quod neminem dignitate secum exaequari
in dignità, tutto se stesso dalle sue amicizie rimuoveva e con i comuni nemici si riconciliava,
volebat, totum se ab eius amicitia averterat et cum communibus inimicis in gratiam redierat,
dei quali egli stesso la massima parte in quel tempo della parentela aveva tirato addosso a Cesare
quorum ipse maximam partem illo affinitatis tempore iniunxerat Caesari;
allo stesso tempo (è) scosso dall’infamia delle due legioni, che aveva portato via dal viaggio in Asia
simul infamia duarum legionum permotus, quas ab itinere Asiae Syriaeque ad suam
e Siria per la sua potenza e dominio, e aspirava a risolvere la questione delle armi.
potentiam dominatumque converterat, rem ad arma deduci studebat.
DE BELLO GALLICO I,1
La Gallia è tutta divisa in tre parti, di cui una la abitano i Belgi, un’altra gli Aquitani la terza coloro
Gallia est omnis divisa in partes tres, quarum unam incolunt Belgae, aliam Aquitani, tertiam qui
i quali sono chiamati Celti nella lingua degli stessi, Celti nella nostra.
ipsorum lingua Celtae, nostra Galli appellantur.
Tutti questi per lingua, istituzioni e leggi fra loro si differenziano.
Hi omnes lingua, institutis, legibus inter se differunt.
Il fiume Garonna divide i galli dagli aquitani, la marma e la senna dai belgi.
Gallos ab Aquitanis Garumna flumen, a Belgis Matrona et Sequana dividit.
Di tutti questi i belgi sono i più forti, per il fatto che sono i più lontani dal culto e dall’umanità
Horum omnium fortissimi sunt Belgae, propterea quod a cultu atque humanitate provinciae
della provincia, raramente i mercanti vanno da loro e portano cose che servono
longissime absunt, minimeque ad eos mercatores saepe commeant atque ea quae ad
2
a effeminare gli animi, sono vicini ai germani, che abitano oltre il reno,
effeminandos animos pertinent inportant, proximique sunt Germanis, qui trans Rhenum incolunt,
con i quali fanno guerra continuamente.
quibuscum continenter bellum gerunt.
Per la quale causa anche gli elvezi superano i restanti galli in virtù, poiché combattono con battaglie quasi
Qua de causa Helvetii quoque reliquos Gallos virtute praecedunt, quod fere cotidianis proeliis cum
quasi quotidiane con i germani, in quanto o dai loro confini li tengono lontani, o essi stessi portano la guerra nei loro.
Germanis contendunt, cum aut suis finibus eos prohibent, aut ipsi in eorum finibus bellum gerunt.
Una parte delle loro, che si è detto i galli abitano, prende inizio dal fiume rodano, è compresa
Eorum una pars, quam Gallos optinere dictum est, initium capit a flumine Rhodano, continetur
dal fiume garonna, dall’oceano, dai confini dei belgi, confina anche col fiume reno dalla parte dei
Garumna flumine, Oceano, finibus Belgarum, attingit etiam ab Sequanis et Helvetiis flumen
sequani e degli elvezi, verge a settentrione.
Rhenum, vergit ad septentriones.
i belgi dai territori dell’estrema galla provengono, si espandono nella parte inferiore del fiume reno,
Belgae ab extremis Galliae finibus oriuntur, pertinent ad inferiorem partem fluminis Rheni,
guardando a settentrione e al sole che sorge.
spectant in septentrionem et orientem solem.
L’aquitania dal fiume garonna ai monti pirenei e a quella parte di oceano che da alla spagna
Aquitania a Garumna flumine ad Pyrenaeos montes et eam partem Oceani quae est ad Hispaniam
si estende, guarda tra occidente e settentrione.
pertinet; spectat inter occasum solis et septentriones.
DE BELLO GALLICO IV,1
Quell’inverno che seguì, che fu l’anno ai consoli Cn Pompeo, [Link], i germani Usipeti
Ea quae secuta est hieme, qui fuit annus Cn. Pompeio, M. Crasso consulibus, Usipetes Germani
e anche Tencteri con una grande moltitudine di uomini attraversarono il fiume reno,
et item Tencteri magna [cum] multitudine hominum flumen Rhenum transierunt,
non lontano dal mare, in cui il reno affluisce.
non longe a mari, quo Rhenus influit.
La causa dell’attraversamento fu che perseguitati con la guerra erano oppressi dai suebi da parecchi anni
Causa transeundi fuit quod ab Suebis complures annos exagitati bello premebantur
ed erano stati allontanati dall’agricoltura.
et agri cultura prohibebantur.
La gente dei Suebi era di gran lunga più grande e bellicosa di tutti i germani.
Sueborum gens est longe maxima et bellicosissima Germanorum omnium.
3
Questi erano detti avere cento villaggi, da cui ogni anno conducono fuori una migliaia di soldati
Hi centum pagos habere dicuntur, ex quibus quotannis singula milia armatorum bellandi
a causa della guerra dei confini.
causa ex finibus educunt.
I restanti, che rimanevano a casa, mantenevano se e quelli; questi in cambio un anno dopo sono in armi,
Reliqui, qui domi manserunt, se atque illos alunt; hirursus in vicem anno post in armis sunt,
quelli restano a casa.
illi domi remanent.
Così non era trascurata né l'agricoltura né la teoria e la pratica della guerra.
Sic neque agri cultura nec ratio atque usus belli intermittitur.
Inoltre presso questi nulla era di terreno privato e separato,
Sed privati ac separati agri apud eos nihil est,
Ne era consentito rimanere più a lungo di un anno in un luogo per l’agricoltura.
neque longius anno remanere uno in loco colendi causa licet.
Non vivono molto con frumento, ma la massima parte con latte e con il bestiame molti sono impegnati
Neque multum frumento, sed maximam partem lacte atque pecore vivunt multum sunt in
nella caccia; la quale cosa sia per il genere di cibo, sia per l’esercizio quotidiano, sia per la qualità della vita
venationibus; quae res et cibi genere et cotidiana exercitatione libertate vitae,
poichè da bambini sono abituati a nessun obbligo o disciplina non fanno nulla contro la loro volontà,
quod a pueris nullo officio aut disciplina adsuefacti nihil omnino contra voluntatem faciunt,
e sia alimenta le forze, sia rende gli uomini di straordinaria grandezza di corpo.
et vires alit etimmani corporum magnitudine homines efficit.
E avevano portato al punto che non hanno alcun vestito eccetto pelle in quei
Atque in eam se consuetudinem adduxerunt ut locis frigidissimis neque vestitus praeterpelles
luoghi freddissimi
habeant quicquam, quarum propter exiguitatem magna est corporis pars aperta,
et laventur in fluminibus.