Sei sulla pagina 1di 27

[le onde

gravitazionali]

anno 2 numero 5 / 9.07

asimmetrie
rivista trimestrale dellIstituto
Nazionale di Fisica Nucleare

BTJNNFUSJF

3JDFWVUPJMQSFNJP/PCFM OFM 5BZMPS


EJTTF)VMTFFEJPOFMOPOEFDJEFNNP
EJDFSDBSFPOEFHSBWJUB[JPOBMJFOFNNFOP
EJGBSFFTQFSJNFOUJTVMMBOBUVSBEFMMBGPS[BEJ
HSBWJUhJOJ[JBNNPBGBSFVOBNBQQBEFMDJFMP
TUVEJBOEPVOOVPWPUJQPEJTUFMMF DPTDJFOUJTPMP
EJTUBSQFSDPSSFOEPVOBTUSBEBNBJFTQMPSBUB
QSJNB FDIFOVPWFUFSSFNFSBWJHMJPTFQPUFWBOP
BQQBSJSFPMUSFMPSJ[[POUF
-BQVMTBSCJOBSJBoVOTJTUFNBJEFBMFQFS
TUVEJBSFMBHSBWJUhDIF USBMFNBOJGFTUB[JPOJ
TJDIFEFMMBOBUVSB oRVFMMBQJ}TFNQMJDFNFOUF
PTTFSWBUBFMBQJ}EFCPMF VONJMJBSEPEJNJMJBSEJ
EJNJMJBSEJEJNJMJBSEJEJWPMUF 
QJ}EFCPMF
EFMMBGPS[BFMFUUSPNBHOFUJDB
/FXUPOOFMEJDJBTTFUUFTJNPTFDPMPMBEFTDSJTTF
DPNFMBGPS[BDIFBHJTDFUSBEVFDPSQJNBTTJDDJ
FOFEFEVTTFMBEJQFOEFO[BEBMMJOWFSTPEFM
RVBESBUPEFMMBEJTUBO[B
*MQSJODJQJPEFRVJWBMFO[B WFSJDBUPEB(BMJMFP 
oVOQJMBTUSPEFMMBTJDBNBMPTJTEBBODPSPHHJ

DPOWFSJDIFBDDVSBUJTTJNF4FDPOEP&JOTUFJO 
MBHSBWJUhoDBVTBUBEBDBNCJBNFOUJOFMMB
HFPNFUSJBEFMMPTQB[JPFEFMUFNQP RVFTUB
TJDVSWBWJDJOPBMMFNBTTF
/FM&EEJOHUPO EVSBOUFVOFDMJTTF WFSJDx
MBEFFTTJPOFEFMMBMVDFTUFMMBSFOFMQBTTBSF
WJDJOPBMMBTVQFSDJFEFMTPMF FE&JOTUFJO
EJWFOOFVOBDFMFCSJUh
-BQVMTBSCJOBSJB TDPQFSUBEB)VMTFF5BZMPS
QFSEFFOFSHJB JEVFBTUSJSVPUBOPTFNQSFQJ}
WFMPDFNFOUFBWWJDJOBOEPTJ
VOBQSPWBJOEJSFUUBEFMMFTJTUFO[BEFMMFPOEF
HSBWJUB[JPOBMJQSFWJTUFOFMEB&JOTUFJO
*TJDJMBWPSBOPJOUFOTBNFOUFBMMPTWJMVQQP
EJUFDOPMPHJFBWBO[BUFOFDFTTBSJFBPTTFSWBSF
EJSFUUBNFOUFPOEFHSBWJUB[JPOBMJFNFTTFJO
JOUFSB[JPOJWJPMFOUFEJNBUFSJBQSPEPUUFEBDPSQJ
DFMFTUJ-BTUSPOPNJBEFMMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ
oJMOVPWPBQQBTTJPOBOUFUSBHVBSEPQFSTUVEJBSF
MBOPTUSBHBMBTTJBFM6OJWFSTPEJRVFTUP
WJSBDDPOUJBNPJO"TJNNFUSJF
"OESFB7BDDIJ

BTJNNFUSJF

MFEJUPSJBMF

BTJNNFUSJF
3JWJTUBEFMM*TUJUVUP/B[JPOBMF
EJ'JTJDB/VDMFBSF

QSPHFUUPHSBDP
FJNQBHJOB[JPOF
.BSDP4UVMMF4MBC

5SJNFTUSBMF BOOP 
OVNFSPTFUUFNCSF

DPPSEJOBNFOUP
SFEB[JPOFHSBDB
4BSB4UVMMF4MBC

EJSFUUPSFSFTQPOTBCJMF
3PCFSUP1FUSPO[JP QSFTJEFOUF*OGO
EJSFUUPSFFEJUPSJBMF
"OESFB7BDDIJ
DPNJUBUPTDJFOUJDP
%BOJMP#BCVTDJ
1JFSB4BQJFO[B
$SJTPTUPNP4DJBDDB
"NFEFP4UBJBOP
"OESFB7BDDIJ
SFEB[JPOF
7JODFO[P/BQPMBOP
$BUJB1FEVUP
'SBODFTDB4DJBOJUUJ
"OUPOFMMB7BSBTDIJO
IBOOPDPMMBCPSBUP
%BOJMP#BCVTDJ -VDB#BJPUUJ 
6NCFSUP#PUUB[[JOJ $BSMP#SBEBTDIJB 
"OESFB$BNJMMFSJ -FPOBSEP$BTUFMMBOJ 
.BTTJNP$FSEPOJP$IJBSPNPOUF 
*HOB[JP$JVGPMJOJ &VHFOJP$PDDJB 
4JNPOF%FMM"HOFMMP #SVOP(JBDPNB[[P 
"OOB/PCJMJ "OUPOJP1BPMP[[J 
-VDJBOP3F[[PMMB (VHMJFMNP.5JOP 
4UFGBOP7JUBMF
SFEB[JPOF
*OGO1SFTJEFO[B
QJB[[BEFJ$BQSFUUBSJ
*3PNB
5 
' 
DPNVOJDB[JPOF!QSFTJEJOGOJU
XXXJOGOJU



TWJMVQQPXFC[JOF
4MBCDPO.BTTJNP"OHFMJOJ
TUBNQB
(SBQIBSUTSM 5SJFTUF
TVDBSUBEJQVSBDFMMVMPTB
FDPMPHJDB&$'
'FESJHPOJ4ZNCPM5BUBNJ
HN
3FHJTUSB[JPOFEFM5SJCVOBMFEJ3PNBOVNFSP
EFMMOPWFNCSF3JWJTUB
QVCCMJDBUBEB*OGO
5VUUJJEJSJUUJTPOPSJTFSWBUJ/FTTVOBQBSUFEFMMB
SJWJTUBQVxFTTFSFSJQSPEPUUB SJFMBCPSBUBP
EJGGVTBTFO[BBVUPSJ[[B[JPOFTDSJUUBEFMM*OGO 
QSPQSJFUBSJPEFMMBQVCCMJDB[JPOF
'JOJUBEJTUBNQBSFOFMNFTF
EJTFUUFNCSF5JSBUVSBDPQJF

DPNFBCCPOBSTJ
-BCCPOBNFOUPoHSBUVJUP
5SFNPEJQFSBCCPOBSTJ
$PNQJMBSFMBQQPTJUPGPSNTVMTJUP
XXXBTJNNFUSJFJU
*OWJBSFVOBNBJMEJSJDIJFTUBB
JOGP!BTJNNFUSJFJU
$POUBUUBSFMBSFEB[JPOF
XFC[JOF
%BRVFTUPOVNFSPTBShB
EJTQPTJ[JPOFBODIFMBWFSTJPOF
POMJOF BQQPTJUBNFOUFTUVEJBUB
QFSEBSFNBTTJNBBHJMJUh
FBDDFTTJCJMJUhBMMJOGPSNB[JPOF

DSFEJUJJDPOPHSBDJ
$PQFSUJOB.BSDP4UVMMFHQQ
.BSDP4UVMMFHHB CQ.BSLVT
1PFTTFM "FJ
-VDJBOP3F[[PMMB "FJ

HDQ.BSLVT1PFTTFM "FJ

-VDJBOP3F[[PMMB "FJ
HEQ
-VDJBOP3F[[PMMB "FJ
3BMG,BFIMFS ;JC"FJ

HQ"TJNNFUSJF*OGO SFBMJ[[BUP
EB*OUFSOPTFJ
HHB C D EQ-VDB
#BJPUUJ "FJ
3BMG,BFIMFS ;JC"FJ
HFQ
-VDJBOP3F[[PMMB "FJ
$ISJTUJBO3FJTTXJH
"FJ
HQ"TJNNFUSJF*OGO
SFBMJ[[BUPEB*OUFSOPTFJ
GPUPBQH
4BUFMMJUF3FTVST%, 3FTFBSDI$FOUFS
GPSUIF&BSUI0QFSBUJWF.POJUPSJOH
GPUPC DQ.1FSDJCBMMJ $PMMBCPSB[JPOF
7JSHPHQQ*OGO$FOUJNFUSJ
GPUPQ$PMMBCPSB[JPOF&HP7JSHP
GPUPQ$PMMBCPSB[JPOF&HP7JSHP
GPUPQ*OGOGPUPQ.BSDP4UVMMF
GPUPBQ.BUUFP%BOFTJOGPUPCQ
*OGOGPUPDQ$FSOHHB CQ
"TJNNFUSJF*OGO SFBMJ[[BUPEB*OUFSOPTFJ
TVEJTFHOPEJ.JDIFMF#POBMEJ
GPUPQ
.JDIBFM.VDLHBQ/BTB
HCQ"TJNNFUSJF*OGO SFBMJ[[BUP
EB*OUFSOPTFJ
GPUPDQ*OGO"TJ
HEQ&TBGPUPQ*OGO
HBQ"TJNNFUSJF*OGO SFBMJ[[BUP
EB*OUFSOPTFJ
HCQ"TJNNFUSJF*OGO
SFBMJ[[BUPEB*OUFSOPTFJ
HQ
$MBVEJP'FEFSJDJ -OG*OGOHQ
"TJNNFUSJF*OGO SFBMJ[[BUPEB*OUFSOPTFJ

HBQ"TJNNFUSJF*OGO SFBMJ[[BUP
EB*OUFSOPTFJTVEJTFHOPEJ"TJ/BTB

HCQ"TJNNFUSJF *OGO SFBMJ[[BUB
EB*OUFSOPTFJTVEJTFHOP"TJ

HHB CQ"TJNNFUSJF*OGO
SFBMJ[[BUPEB*OUFSOPTFJ
HDQ
"TJNNFUSJF*OGO SFBMJ[[BUPEB*OUFSOPTFJ

HQ4BMWP'VOEBSPUUP
HFOUJMNFOUFGPSOJUBEB4FMMFSJP

HBQ"DDBEFNJBEFMMF4DJFO[FEJ5PSJOP
HCQ$JSDPMP.BUFNBUJDPEJ1BMFSNP
GPUP-IDQ$FSOGPUP.FHQH.FH
$PMMBCPSBUJPOGPUP#PSFYJOPQ#PSFYJOP
$PMMBCPSBUJPOGPUPQ.BSDP4UVMMF

BT




<MFPOEF
HSBWJUB[JPOBMJ>

0OEFEJTQB[JPUFNQP

EJ-VDJBOP3F[[PMMB

$IJGBMPOEB



EJ-VDB#BJPUUJF#SVOP(JBDPNB[[P

"CSBDDJBBQFSUF

-BTEBEJ-JTBOFMMP4QB[JP

EJ4UFGBOP7JUBMF




6OB.BHJBEBTJDJ

 

EJ$BSMP#SBEBTDIJB

<BT>UFDOPMPHJBFSJDFSDB
1FOEPMJIJUFDI






EJ(VHMJFMNP.5JOP

&JOTUFJOTPUUPFTBNF



EJ%BOJMP#BCVTDJ

(BMJMFP(BMJMFJWBOFMMP4QB[JP

EJ"OOB/PCJMJ




5SBTDJOBUJEBMMBHSBWJUh



EJ7JODFO[P/BQPMBOP

<BT>JODPOUSJ
$POWFSTB[JPOJEJTDJFO[B
TV3BEJP3PDL






0MUSFMBRVBSUBEJNFOTJPOF




<BT>DPOBMUSJPDDIJ
-JOOJUPBQPSUBUBEJNBOP



EJ"OESFB$BNJMMFSJ



<BT>SBEJDJ
MMMJOHVBHHJPEFMMBSFMBUJWJUh

EJ6NCFSUP#PUUB[[JOJ

<BT>OFXT

EJ'SBODFTDB4DJBOJUUJ

4VPOBOEPFSJTVPOBOEP



EJ-FPOBSEP$BTUFMMBOJ



EJ&VHFOJP$PDDJB

$BOUPBEVFWPDJ



EJ*HOB[JP$JVGPMJOJ 4JNPOF%FMM"HOFMMP 
"OUPOJP1BPMP[[J



EJ.BTTJNP$FSEPOJP$IJBSPNPOUF

<BT>CFOWFOVUJBCPSEP
.JTVSBSFMJODSFEJCJMNFOUFQJDDPMP



EJ"OUPOFMMB7BSBTDIJO

1FSMJNNBHJOFJODPQFSUJOBFEJQ
TJSJOHSB[JB.BSJOB1FDDIJBS 
BSQJTUBEFMMPSDIFTUSBEFMMB'POEB[JPOF
5FBUSP-JSJDP(JVTFQQF7FSEJEJ5SJFTUF

BTJNNFUSJF

TPNNBSJP



0OEF
EJTQB[JPUFNQP
EJ-VDJBOP3F[[PMMB

4POPBMMBGFSNBUBEFMMBVUPCVTRVJB1PUTEBNFDPOUSPMMPOFSWPTBNFOUFJMNJPPSPMPHJP
4POPMFFMBVUPCVTEFMMFoJOSJUBSEPGPSUVOBUBNFOUFVOQBOOFMMPMVNJOPTPNJ
BWWJTBDIFMBVUPCVToBTPMPVONJOVUPEBRVJFDIFSJVTDJSxBEBSSJWBSFJOUFNQPBMM*TUJUVUP
"MCFSU&JOTUFJO EPWFMBWPSP
2VFTUPFQJTPEJPQPUSFCCFTFNCSBSFVOFMPHJPBMMBQVOUVBMJUhUFEFTDBNBoJOSFBMUhVOTVDDFTTP
EFMMBTJDBUFPSJDB PMUSFDIFEFMMBUFDOPMPHJB FJOQBSUJDPMBSFVOFMPHJPBMMBUFPSJBEFMMBSFMBUJWJUh
GPSNVMBUBRVBTJDFOUPBOOJGBQSPQSJPEB"MCFSU&JOTUFJO.FOUSFoQSPCBCJMNFOUFOPUPBUVUUJDIF
MBDDVSBUBDPOPTDFO[BEFMMBQPTJ[JPOFEFMMBVUPCVToHBSBOUJUBEBMMPSNBJEJGGVTJTTJNPTJTUFNBEJ
QPTJ[JPOBNFOUPHMPCBMF JM(QT (MPCBM1PTJUJPOJOH4ZTUFN
QPDIJQFSxTBOOPDIFTFO[BMFDPSSF[JPOJ
JOUSPEPUUFQSPQSJPEBMMBUFPSJBEFMMBSFMBUJWJUhJM(QTOPOTBSFCCFJOHSBEPEJEJSNJTFMBVUPCVTo
EJFUSPMBOHPMP PQQVSFB#FSMJOP BLNEBRVJ
-BUFPSJBEFMMBSFMBUJWJUhoJOSFBMUhCFOQJ}DIFVOTVDDFTTPQFSJMTJTUFNBEJUSBTQPSUPVSCBOP
NPEFSOPFSBQQSFTFOUBBCVPOEJSJUUPVOBEFMMFQJ}JNQPSUBOUJUFPSJFNBJGPSNVMBUF&TTBoVOB
DPMPOOBQPSUBOUFEFMMBTJDBNPEFSOB TFO[BMBRVBMFHSBOQBSUFEFMMFPTTFSWB[JPOJQSPWFOJFOUJ
EBMMBTJDBEFMMFQBSUJDFMMF EBMMBTUSPTJDBFEBMMBDPTNPMPHJBSJTVMUFSFCCFSPJOTQJFHBCJMJ/PO
QSFUFOEPDFSUPEJTQJFHBSFPSBVOBEFMMFQJ}DPNQMFTTFUFPSJFOPUFJOTJDBNBUFNBUJDB NBo
TJDVSBNFOUFVUJMFSJDPSEBSFDIFMFFRVB[JPOJEJ&JOTUFJOOFTJOUFUJ[[BOPJOVOFMFHBOUFDPNQBUUF[[B
MFTTFO[BTUFTTB QSFEJDFOEPMFRVJWBMFO[BNBTTBFOFSHJBFMBDVSWBUVSBEFMMPTQB[JPUFNQP*OBMUSF
QBSPMF MFFRVB[JPOJEJ&JOTUFJOBGGFSNBOPDIFNBTTBFEFOFSHJBOPOQPTTPOPFTTFSFDPOTJEFSBUF
FOUJUhEJTUJOUF*ORVBOUJUhFRVJWBMFOUJ JOGBUUJ FTTFQSPEVDPOPFTBUUBNFOUFMPTUFTTPFGGFUUP
VOBDVSWBUVSBOFMMBTUSVUUVSBEFMMPTQB[JPUFNQPDIFTJNBOJGFTUBBUUSBWFSTPMBGPS[BEJHSBWJUh
JMDBNQPHSBWJUB[JPOBMF
TVGDJFOUFQFOTBSFBVOMFO[VPMPUFTPBEVOBDFSUBBMUF[[BEBUFSSB*OBTTFO[BEJQFTJFTTP
BQQBSFQFSGFUUBNFOUFQJBUUPUVUUBWJB TFWJBQQPHHJBNPVOPHHFUUP BEFTFNQJPVOBQBMMBEBCJMJBSEP 
JMMFO[VPMPTJJODVSWFShOFMMFTVFWJDJOBO[FFRVBMTJBTJBMUSPDPSQPNFOPNBTTJDDJPUFOEFShBDBEFSF
OFMMBCVDBDPTsQSPEPUUB PBSVPUBSWJJOUPSOP
-BSFMBUJWJUhHFOFSBMFIBTVQFSBUPOFMDPSTPEFHMJVMUJNJOPWBOUBBOOJVOBHSBOEFRVBOUJUhEJWFSJDIF
TQFSJNFOUBMJFEoBODPSBPHHJMBUFPSJBEFMMBHSBWJUB[JPOFDIFNFHMJPEJRVBMTJBTJBMUSBoJOBDDPSEP
DPOMFPTTFSWB[JPOJBTUSPOPNJDIFFDPOHMJFTQFSJNFOUJDPOEPUUJJOMBCPSBUPSJP4FNCSFSFCCFVO
TVDDFTTPTVUVUUBMBMJOFB FJOHSBOQBSUFMPo5VUUBWJB DoVOBTQFUUPEFMMBUFPSJBDIFOPSBTJo
TPUUSBUUPBMMBWFSJDBTQFSJNFOUBMF FQFSUBOUPSJNBOFVONJTUFSP RVFMMPEFMMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ4F
EBVOBQBSUFMBUFPSJBOFQSFEJDFJONBOJFSBBCCBTUBO[BEJSFUUBFTFNQMJDFMFTJTUFO[B EBMMBMUSBQFSx
OFTTVOFTQFSJNFOUP EBRVBSBOUBBOOJBRVFTUBQBSUF oNBJTUBUPJOHSBEPEJSJWFMBSMFEJSFUUBNFOUF
4FMBUFPSJBEFMMBSFMBUJWJUhHFOFSBMFoDPSSFUUB DPNFMBHSBOQBSUFEFMMFDPNVOJUhEFJTJDJTPTUJFOF 
MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJOPOQPTTPOPOPOFTJTUFSFFEFWPOPQPUFSFTTFSFSJWFMBUFJONPEPEJSFUUP 
FOPOTPMPBUUSBWFSTPFGGFUUJTFDPOEBSJDIFQPUSFCCFSPFTTFSFBUUSJCVJUJBODIFBDBVTFEJWFSTF


BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

B

C

D

.BDPTBTPOPFTBUUBNFOUFMFPOEF
HSBWJUB[JPOBMJ $PODSFUBNFOUF FTTF
SBQQSFTFOUBOPMBQSPQBHB[JPOFBMMBWFMPDJUh
EFMMBMVDFEJEFCPMJJODSFTQBUVSFOFMMB
DVSWBUVSBOFMMPTQB[JPUFNQP MFQJDDPMFQJFHIF 
OFMMFTFNQJPEFMMFO[VPMP
%BVOQVOUPEJWJTUB
QJ}NBUFNBUJDP QFSx MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ
OBTDPOPDPNFTPMV[JPOJEFMMFFRVB[JPOJEJ
&JOTUFJOJODBNQJHSBWJUB[JPOBMJEFCPMJ DJPoJO
MFO[VPMJRVBTJQJBUUJ*ORVFTUPTFOTPMBUFPSJB
MFEFOJTDFDPNFTPMV[JPOJEFMMFFRVB[JPOJ
EJ&JOTUFJO DJPoSFMBUJWFBQJDDPMFDVSWBUVSF
EFMMPTQB[JPUFNQP FTBUUBNFOUFDPNFMFPOEF
FMFUUSPNBHOFUJDIFTPOPTPMV[JPOJQBSUJDPMBSJEJ
BMUSFFRVB[JPOJ MFFRVB[JPOJEJ.BYXFMM FMF
POEFTVVOBTVQFSDJFMJRVJEBTPOPTPMV[JPOJ
EFMMFFRVB[JPOJEFMMJESPEJOBNJDB*OUVUUJ
RVFTUJDBTJ MFPOEFTPOPTPMPEFMMFQJDDPMF
QFSUVSCB[JPOJDIFTJBMMPOUBOBOPEBMMBTPSHFOUF
DIFMJIBQSPEPUUJ FTPOPEJUJQPUSBTWFSTP 
PTTJBQSPEVDPOPDBNCJBNFOUJOFMMBEJSF[JPOF
QFSQFOEJDPMBSFBRVFMMBJODVJTJQSPQBHBOP
$POTJEFSJBNPJMDBTP TJDVSBNFOUFQJ}WJDJOPBMMB
OPTUSBFTQFSJFO[BDPNVOF EJVOPTUBHOPTVMMB
DVJTVQFSDJFTUJBJOJ[JBMNFOUFHBMMFHHJBOEPVO
UBQQPEJTVHIFSP-BQSPQBHB[JPOFEFMMFPOEF
EBDRVBQFSUVSCFSFCCFJMUBQQPF OFMDBTPEJ
POEFEJQJDDPMBBNQJF[[B RVFTUPDPNJODFSFCCF
BPTDJMMBSFDPONPUPQFSJPEJDPMVOHPMBWFSUJDBMF 


QFSQFOEJDPMBSNFOUFBMMBEJSF[JPOFEJ
QSPQBHB[JPOFEFMMPOEB*ONBOJFSBEFMUVUUP
BOBMPHB MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJDIFTJQSPQBHBOP
OFMMPTQB[JPUFNQPMPQFSUVSCBOPNPEJDBOEPOF
MPDBMNFOUFJMWBMPSFEFMMBDVSWBUVSB RVJOEJ
EFMDBNQPHSBWJUB[JPOBMF
%VSBOUFMBMPSP
QSPQBHB[JPOF MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJQSPEVDPOP
DPTsEFMMFGPS[FEJNBSFBDIFGBOOPWBSJBSF
MBQPTJ[JPOFEFHMJPHHFUUJ JOQBSUJDPMBSFEJ
RVFMMJDIFOPOTPOPTPHHFUUJBGPS[FFTUFSOF 
FTBUUBNFOUFDPNFMFGPS[FNBSFBMJFTFSDJUBUF
EBMMB-VOBTVMMB5FSSBJOEVDPOPMPTQPTUBNFOUP
EFMMFTVQFSDJMJRVJEFTVMQJBOFUB
*OHFOFSBMF MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJTPOP
DBSBUUFSJ[[BUFEBEVFHSBEJEJQPMBSJ[[B[JPOF
JMQJBOPTVMRVBMFPTDJMMBJMUBQQPEJTVHIFSP 
OFMMFTFNQJPEFMMPTUBHOP
MVOHPEVFEJSF[JPOJ
QPTUFBHSBEJMVOBEBMMBMUSB
0HOVOPEFJEVFJOEVDFVOBGPS[BNBSFBMFEJUJQP
RVBESVQPMBSF PTTJBEJDPNQSFTTJPOFJOVOB
EJSF[JPOFFEJTUJSBDDIJBNFOUPJORVFMMBBFTTB
QFSQFOEJDPMBSF HB HC
1FSOPTUSBGPSUVOB
MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJDIFHJVOHPOPTVMMB5FSSB
OPOQSPEVDPOPEFGPSNB[JPOJBQQSF[[BCJMJFTTF 
QFSx TPOPBODIFUBMNFOUFEFCPMJDIFUVUUJ
JEJTQPTJUJWJOPSBDPTUSVJUJOPOTPOPBODPSB
TUBUJJOHSBEPEJSJWFMBSMF
.BDPNFTPOPHFOFSBUFMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ 
*OSFBMUhFTTFTPOPQSPEPUUFJODPOUJOVB[JPOF

B
-VPNP7JUSVWJBOPEJ-FPOBSEPJO
BTTFO[BEJDBNQJNBSFBMJQSPEPUUJ
EBPOEFHSBWJUB[JPOBMJ
C
%FGPSNB[JPOFRVBESVQPMBSF
BMMBRVBMFTBSFCCFTPHHFUUP
MVPNP7JUSVWJBOPEJ-FPOBSEP 
TFBUUSBWFSTBUPEBVOPOEB
HSBWJUB[JPOBMF*OSFBMUh 
MFEFGPSNB[JPOJTPOPNPMUP
QJDDPMF BMMJNJUFEFMMFQPTTJCJMJUh
EFJQJ}TPTUJDBUJSJWFMBUPSJ
FTJTUFOUJBMNPOEP

PHOJWPMUBDIFVOBNBTTBFOFSHJBoNFTTBJO
NPWJNFOUP RVJOEJBODIFBEFTTP OFMMBUUPEJ
TGPHMJBSFRVFTUPGBTDJDPMP5VUUBWJB MBNQJF[[BEJ
RVFTUFPOEFTVMMB5FSSBoJOHFOFSBMFJOOJUFTJNB
FPOEFUBMJEBFTTFSFSJWFMBUFQPTTPOPFTTFSF
HFOFSBUFTPMPEBFOPSNJNBTTFJONPWJNFOUP 
BWFMPDJUhWJDJOFBRVFMMBEFMMBMVDF$IJBSBNFOUF
TVMMB5FSSBOPODoOVMMBDIFTPEEJTRVFTUF
DPOEJ[JPOJFEoOFDFTTBSJPSJWPMHFSTJBTPSHFOUJ
EJUJQPBTUSPTJDPQFSQPUFSTQFSBSFEJBWFSFVO
TFHOBMFTVGDJFOUFNFOUFJOUFOTPEBFTTFSF
SJWFMBUP(MJPHHFUUJBTUSPTJDJJOHSBEPEJQSPEVSSF
POEFHSBWJUB[JPOBMJSJWFMBCJMJEFWPOPFTTFSF
FTUSFNBNFOUFNBTTJDDJF QFSQPUFSTJNVPWFSF
BEBMUBWFMPDJUh EFWPOPFTTFSFBODIFNPMUP
DPNQBUUJ$BOEJEBUJJEFBMJEJRVFTUPUJQPTPOP
JCVDIJOFSJFMFTUFMMFEJOFVUSPOJ JOQSPTTJNJUh
EFJRVBMJMBDVSWBUVSBEFMMPTQB[JPUFNQP
SBHHJVOHFJQJ}BMUJWBMPSJQPTTJCJMJ-BSBEJB[JPOF
HSBWJUB[JPOBMF JOPMUSF oQBSUJDPMBSNFOUFJOUFOTB
RVBOEPoFNFTTBEBVOTJTUFNBCJOBSJPEJTUFMMF
EJOFVUSPOJ PEJCVDIJOFSJ DIFNVPWFOEPTJB
TQJSBMFJOEJSF[JPOFEFMDPNVOFDFOUSPEJNBTTB
SJMBTDJBOPFOPSNJRVBOUJUhEJFOFSHJBFNPNFOUP
BOHPMBSF VOBRVBOUJUhDIFEJQFOEFBODIFEBMMB
WFMPDJUhEJSPUB[JPOF

*TJTUFNJCJOBSJEJPHHFUUJDPNQBUUJTPOPMF
TPSHFOUJJEFBMJFNBHHJPSNFOUFSJDFSDBUFEBJ
NPEFSOJSJWFMBUPSJFJMUJQPEJSBEJB[JPOFFNFTTP

QVxFTTFSFJMMVTUSBUPDPOVOBTFNQMJDFBOBMPHJB
NFDDBOJDB4JQFOTJ JOGBUUJ BVOBDPQQJBEJCBSSF
JOSPUB[JPOFJOVOPTUBHOP HD
MFCBSSFSPUBOUJ
SBQQSFTFOUBOPJMTJTUFNBEJPHHFUUJDPNQBUUJ
FMFPOEFEFMMPTUBHOPTPOPBTTPDJBUFBMMF
JODSFTQBUVSFEFMMBDVSWBUVSBEFMMPTQB[JPUFNQP 
DJPoBMMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ
4QJSBMFHHJBOEPWFSTPJMCPSEPEFMMPTUBHOP 
MFPOEFQPSUBOPDPOTnFOFSHJBFNPNFOUP
BOHPMBSFFEJNJOVJTDPOPJOBNQJF[[B QSPQSJP
DPNFBWWJFOFQFSJTJTUFNJCJOBSJ
4PSHFOUJEJRVFTUPUJQPFNFUUPOPTPUUPGPSNB
EJPOEFHSBWJUB[JPOBMJRVBOUJUhEJFOFSHJBQBSJ
BRVBMDIFQFSDFOUPEFMMBMPSPNBTTB*OQSBUJDB 
JOVOJOUFSWBMMPEJUFNQPEJBQQFOBRVBMDIF
NJMMJTFDPOEP TQSJHJPOBOPMFOFSHJBDIFDFOUJOBJB
EJTUFMMFTJNJMJBMOPTUSP4PMFFNFUUPOPJO
NJMJBSEJEBOOJ DJPoJOUVUUBMBMPSPFTJTUFO[B
&TTFTPOPNFEJBNFOUFBHSPTTFEJTUBO[F
EBMMB5FSSBFEJDPOTFHVFO[BMBNQJF[[BDIF
HJVOHFBOPJoFTUSFNBNFOUFQJDDPMB1FSBWFSF
VOJEFB CBTUJQFOTBSFDIFVOTJTUFNBCJOBSJP
EJCVDIJOFSJEJNBTTBVHVBMFBMOPTUSP4PMF B
VOBEJTUBO[BEJTFJDFOUPNJMJPOJEJBOOJMVDF 
QSPEVDFPOEFHSBWJUB[JPOBMJDPOVOBNQJF[[BEJ
VOBQBSUFTVNJMMFNJMJBSEJEJNJMJBSEJQSFOEFOEP
DPNFSJGFSJNFOUPVOBMVOHIF[[BQBSJBMMB
EJTUBO[BUSBMB5FSSBFJM4PMF MBEFGPSNB[JPOF
DBVTBUBEBMMPOEBHSBWJUB[JPOBMFTBSFCCFEFMMF
BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

D
"OBMPHJBNFDDBOJDBEFMMFPOEF
QSPEPUUFEBVOTJTUFNBCJOBSJPEJ
PHHFUUJDPNQBUUJ-FCBSSFSPUBOUJ
SBQQSFTFOUBOPJMTJTUFNBEJPHHFUUJ
DPNQBUUJFMFPOEFEFMMPTUBHOP
SBGHVSBOPMFJODSFTQBUVSFEFMMB
DVSWBUVSBEFMMPTQB[JPUFNQP PTTJB
MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

EJNFOTJPOJEJVOBUPNP.JTVSFEJRVFTUP
UJQPTPOPDIJBSBNFOUFBMMJNJUFEFMMBOPTUSB
UFDOPMPHJBFMBSJWFMB[JPOFEJPOEFHSBWJUB[JPOBMJ
SBQQSFTFOUBRVJOEJVOBWFSBBQSPQSJBTEB 
OPOTPMPQFSMBTJDBTQFSJNFOUBMFNB JONPEP
FRVJWBMFOUF BODIFQFSRVFMMBUFPSJDB
-FPOEFBUUFTF JOGBUUJ QSPEVSSFCCFSPVOTFHOBMF
DPOGSPOUBCJMFDPOJMSVNPSFEJGPOEPEFJSJWFMBUPSJ 
SBQQSFTFOUBUPEBMMJOFWJUBCJMFDPOUSJCVUP
EFMMBNCJFOUF FRVJOEJUFPSJDBNFOUFJNQPTTJCJMF
EBSJWFMBSF5VUUBWJB TFJMTFHOBMFGPTTFOPUP
BQSJPSJ RVFTUPQPUSFCCFFTTFSFFTUSBUUPEBM
SVNPSFEJGPOEPUSBNJUFVOBUFDOJDBDIJBNBUB
NBUDIFEMUFSTDIFoBCCBTUBO[BTFNQMJDFEB
DPNQSFOEFSF4JJNNBHJOJEJFTTFSFBMMBTDPMUP
EJVOBUSBTNJTTJPOFSBEJPGPOJDBFTUSFNBNFOUF
EJTUVSCBUBNBJODVJoDPNVORVFQPTTJCJMF
VEJSFFEJTUJOHVFSFPDDBTJPOBMNFOUFEFMMF
QBSPMF&CCFOF TFBOPJGPTTFSPOPUFBMDVOF
JOGPSNB[JPOJEJCBTF DPNFBEFTFNQJPMBMJOHVB
VTBUB MBSHPNFOUPEJTDVTTP JMOVNFSPEFMMFWPDJ 
FDPTsWJB
JMOPTUSPDFSWFMMPTBSFCCFJOHSBEPEJ
FTUSBSSFJMTFHOBMFEBMSVNPSFFSJDPTUSVJSFDPTs 
RVBTJJOUFSBNFOUF RVBOUPUSBTNFTTP
%BVOQVOUPEJWJTUBUFPSJDP RVJOEJ MBTEBo
RVFMMBEJQSFEJSFMBGPSNBEFMMPOEBHSBWJUB[JPOBMF
QSPEPUUBEBMMFTPSHFOUJQJ}JOUFOTFFDPNVOJ 
BMOFEJGPSOJSFRVFTUBJOGPSNB[JPOFBJTJDJ

TQFSJNFOUBMJDIFTJPDDVQBOPEJNFUUFSFBQVOUP
JTJTUFNJQFSMBSJWFMB[JPOF4FNCSFSFCCFVO
DPNQJUPTFNQMJDF NBOPOMPoBGGBUUP
-BTPMV[JPOFEFMMFFRVB[JPOJEJ&JOTUFJOJO
BTTFO[BEJBQQSPTTJNB[JPOJFTJNNFUSJF 
JOGBUUJ oFTUSFNBNFOUFBSEVB QPJDInMFTUFTTF
FRVB[JPOJTPOPNPMUPDPNQMFTTF"RVFTUPWBQPJ
BHHJVOUBMBOFDFTTJUhEJEFTDSJWFSFJMNPUPEFMMB
NBUFSJBBUUSBWFSTPMFFRVB[JPOJEFMMJESPEJOBNJDB
FEFMMBNBHOFUPJESPEJOBNJDB SBHHJVOHFOEPVO
OVNFSPEJFRVB[JPOJBDDPQQJBUFDPTsFMFWBUP 
DIFMBMPSPTPMV[JPOFoQPTTJCJMFTPMPTGSVUUBOEP
MFSJTPSTFEFJQJ}QPUFOUJTVQFSDBMDPMBUPSJ
/POPTUBOUFRVFTUFEJGDPMUh TPOPTUBUJGBUUJ
SFDFOUFNFOUFOPUFWPMJQSPHSFTTJFMBQSFEJ[JPOF
EFMMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJQSPEPUUFEBTPSHFOUJ
DPNQBUUFOPOoNBJTUBUBBDDVSBUBFTUBCJMF
DPNoPHHJ SFOEFOEPDPTsQJ}FGDBDFMB
TJOFSHJBUSBTJDJUFPSJDJFTJDJTQFSJNFOUBMJ
OFMMBSJDFSDBJORVFTUPDBNQP
DFSUBNFOUFVUJMF BRVFTUPQVOUP TQJFHBSF
QFSDInTJBDPTsJNQPSUBOUFSJWFMBSFMFPOEF
HSBWJUB[JPOBMJDIJBSPDIFVOUBMFTGPS[P
TDJFOUJDPFUFDOPMPHJDPOPOoJOUSBQSFTP
TPMUBOUPQFSEJNPTUSBSFDIF&JOTUFJOBWFWB
SBHJPOF"DDBOUPBVOVMUFSJPSFWFSJDBEFMMB
UFPSJBEFMMBSFMBUJWJUhHFOFSBMF JOGBUUJ MB
SJWFMB[JPOFEJPOEFHSBWJUB[JPOBMJDPOTFOUJSFCCF

0OEFHSBWJUB[JPOBMJFPOEFFMFUUSPNBHOFUJDIFBDPOGSPOUP
&TJTUPOPEJGGFSFO[FSBEJDBMJUSBMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJFRVFMMFFMFUUSPNBHOFUJDIFDPNFMBMVDF
WJTJCJMF BMMBDVJFTQFSJFO[BTJBNPBCJUVBUJTJOEBMMBOBTDJUB$POTJEFSJBNPOFBMDVOF

E
4JNVMB[JPOFBMDPNQVUFSEFMMFPOEF
HSBWJUB[JPOBMJQSPEPUUFEBVOTJTUFNB
CJOBSJPEJEVFCVDIJOFSJ

POEFFMFUUSPNBHOFUJDIF

POEFHSBWJUB[JPOBMJ

4POPPTDJMMB[JPOJEFJDBNQJFMFUUSJDJFNBHOFUJDJ
DIFTJQSPQBHBOPBUUSBWFSTPMPTQB[JPUFNQP

4POPPTDJMMB[JPOJEFMMPTQB[JPUFNQPTUFTTP

4POPRVBTJTFNQSFJMSJTVMUBUPEFMMBTPWSBQQPTJ[JPOF
JODPFSFOUFEFJDPOUSJCVUJQSPWFOJFOUJEBNJMJPOJ
EJFMFUUSPOJ BUPNJPNPMFDPMF

4POPTFNQSFQSPEPUUFEBMNPWJNFOUPDPFSFOUF
EJVOFOPSNFRVBOUJUhEJNBTTBFOFSHJBPHHFUUJ
BTUSPOPNJDJPMPDBMJBEEFOTBNFOUJEJQVSBFOFSHJB

$JNPTUSBOPJEFUUBHMJEJRVFTUFDPODFOUSB[JPOJ

1PSUBOPJOGPSNB[JPOFTVJNPWJNFOUJHMPCBMJEJHSBOEJ
DPODFOUSB[JPOJEJNBTTBFOFSHJB

-FMVOHIF[[FEPOEBTPOPHFOFSBMNFOUFQJDDPMF
SJTQFUUPBMMFEJNFOTJPOJEFMMFTPSHFOUJ RVJOEJo
QPTTJCJMFPUUFOFSFJNNBHJOJEFMMFTPSHFOUJTUFTTF

-FMPSPMVOHIF[[FEPOEBTPOPDPOGSPOUBCJMJDPO
MFEJNFOTJPOJEFMMFTPSHFOUJ%JRVFTUFVMUJNF
OPOoRVJOEJQPTTJCJMFSJQSPEVSSFJNNBHJOJ

4PGGSPOPEJGFOPNFOJEJBTTPSCJNFOUP EFWJB[JPOF
FEJTQFSTJPOFBEPQFSBEFMNBUFSJBMFDIFJODPOUSBOP
OFMMPSPQFSDPSTP

4JQSPQBHBOPQSFTTPDInJOEJTUVSCBUF BMMBWFMPDJUh
EFMMBMVDF BUUSBWFSTPPHOJUJQPEJNBUFSJBMF

/POQPTTPOPDPOUSJCVJSFBWFSJDBSFMFTJTUFO[B
EFJCVDIJOFSJ JOQSPTTJNJUhEFJRVBMJSJNBSSFCCFSP
JOUSBQQPMBUFBDBVTBEFMSFETIJGUHSBWJUB[JPOBMF

-BSJWFMB[JPOFEJVODFSUPUJQPEJPOEFHSBWJUB[JPOBMJ
GPSOJSFCCFMVOJDBQSPWBQPTTJCJMFFJODPOGVUBCJMF
EFMMFTJTUFO[BEFJCVDIJOFSJ

E

EJBQSJSFVOBOVPWBOFTUSBTVMM6OJWFSTP%BMMFPOEFSBEJPBJSBHHJHBNNB JOGBUUJ TPOPMFPOEF


FMFUUSPNBHOFUJDIFBUSBTQPSUBSFMBNBHHJPSQBSUFEFMMJOGPSNB[JPOFDIFPHHJSJDFWJBNPEBMOPTUSP
6OJWFSTP&TTF QFSx QPSUBOPFTTFO[JBMNFOUFOPUJ[JFTVJEFUUBHMJEFMMFTPSHFOUJDIFMFIBOOPFNFTTF 
FNPMUFNFOPTVMDPNQPSUBNFOUPDPNQMFTTJWP
-FPOEFFMFUUSPNBHOFUJDIF JOPMUSF TVCJTDPOPHMJFGGFUUJEFMQBTTBHHJPOFMNBUFSJBMFJOUFSQPTUPUSBOPJ
FMBTPSHFOUF DIFJOQBSUFMFBTTPSCF-FPOEFHSBWJUB[JPOBMJ BMDPOUSBSJP TJQSPQBHBOPQSFTTPDIn
JOEJTUVSCBUFFDJGPSOJTDPOPJOGPSNB[JPOJTVJNPWJNFOUJHMPCBMJEFMMFTPSHFOUJ BGSFRVFO[FDIFTPOP
BTTBJQJ}CBTTFEJRVFMMFEFMMFPOEFFMFUUSPNBHOFUJDIF*OWJSU}EJRVFTUBTPSUBEJPSUPHPOBMJUh
USBJEVFUJQJEJNFTTBHHJ MJOGPSNB[JPOFDIFTBShSFHJTUSBUBBUUSBWFSTPMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJTBSh
VOJDBFDPNQMFNFOUBSFBRVFMMBFMFUUSPNBHOFUJDB
1FSRVFTUFSBHJPOJ MBSJWFMB[JPOFEFMMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJSBQQSFTFOUBVOBEFMMFQJ}HSBOEJTEF
EFMMBTJDBNPEFSOB NBPGGSFBODIFMBQSPTQFUUJWBEJGPSOJSFJOGPSNB[JPOJDIFDJTPOPTUBUFOPSB
QSFDMVTF$PNFHJhTVDDFTTPJOQBTTBUPDPOMBWWFOUPEFMMBTUSPOPNJBBSBHHJ9FEJRVFMMBHBNNB 
MBTUSPOPNJBEFMMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJTBShGPSJFSBEJHSBOEJTDPQFSUF TWFMBOEPVO6OJWFSTPDIF
OPSBoSJNBTUPBWWPMUPOFMMPTDVSJUh

#JPHSBB
-VDJBOP3F[[PMMBoQSPGFTTPSFEJBTUSPTJDB
SFMBUJWJTUJDBBMM"MCFSU&JOTUFJO*OTUJUVUF "FJ
EJ
(PMN JO(FSNBOJB EPWFEJSJHFJMHSVQQPEFEJDBUP
BMMBNPEFMMJ[[B[JPOF DPOTJNVMB[JPOJOVNFSJDIFF
TUVEJQFSUVSCBUJWJ EJTPSHFOUJEJPOEFHSBWJUB[JPOBMJ



-JOLTVMXFC
4VMMBWPSPDPOEPUUPBMM"FJ
IUUQOVNSFMBFJNQHEF
6OJOUSPEV[JPOFBMMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ JOJOHMFTF

XXXFJOTUFJOPOMJOFJOGPFO

BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

$IJGBMPOEB

<BT>
6OGBSP
HSBWJUB[JPOBMF

diminuzione del periodo orbitale rispetto allosservazione del 1975

4FCCFOFOPOBODPSBSJWFMBUFEJSFUUBNFOUF FTJTUPOP
QPDIJEVCCJTVMMFTJTUFO[BEFMMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ
2VFTUBDFSUF[[BTJEFWFBMMPTTFSWB[JPOFEFMMBQVMTBS
143  BQQBSUFOFOUFBVOTJTUFNBTUFMMBSF
CJOBSJPTDPQFSUPOFMEBHMJBTUSPOPNJBNFSJDBOJ
)VMTFF5BZMPSDPOJMSBEJPUFMFTDPQJPEJ"SFDJCP 
B1PSUPSJDP6OBQVMTBSoVOBTPSUBEJSBEJPGBSP
TUFMMBSFVOBTUFMMBEJOFVUSPOJDBQBDFEJDPNQJFSF
PHOJTFDPOEPOPBHJSJTVTUFTTB FNFUUFOEP
POEFSBEJPJOEJSF[JPOJCFOEFOJUF"QFSJPEJSFHPMBSJ 
MB143 FNFUUFTFHOBMJBODIFOFMMBOPTUSB
EJSF[JPOF5SBUVUUFMFQVMTBSTDPQFSUFEB)VMTFF5BZMPS 
MBGSFRVFO[BEFMMFNJTTJPOFEJPOEFSBEJPEBQBSUF
EFMMB143 NPTUSBWBBMDVOFBOPNBMJFSJTQFUUP
BMMFBMUSFQVMTBSBMMPSBOPUF*MTJOHPMBSFDPNQPSUBNFOUP

EJNJOVJTDFEJVOBRVBOUJUhDIFQPTTJBNPNJTVSBSF
/FMHSBDPEFMMBHVSB MBEJNJOV[JPOFoTUBUB
SFHJTUSBUBMVOHPVOJOUFSWBMMPEJDJSDBUSFOUBOOJ1FS
PHOJBOOPEJPTTFSWB[JPOFoSJQPSUBUBMBEJNJOV[JPOF
EFMUFNQPOFDFTTBSJPQFSVOBSPUB[JPOFPSCJUBMFEFMMB
QVMTBSCJOBSJBRVFTUPoDBMBUPOFMDPSTPEFHMJBOOJ
EJTFDPOEJ JQVOUJOFMHSBDP
-BDVSWBDPOUJOVB 
JOWFDF SBQQSFTFOUBJSJTVMUBUJEFMMBQSFWJTJPOFUFPSJDB 
DBMDPMBUJOFMMJQPUFTJDIFMBWBSJB[JPOFOFMMBSPUB[JPOF
TJBEPWVUBBMMFNJTTJPOFEJPOEFHSBWJUB[JPOBMJ
$PNFTJQVxWFEFSF MFNJTVSFTQFSJNFOUBMJTJBEBHJBOP
QFSGFUUBNFOUFTVMMBDVSWBUFPSJDBF BCVPOEJSJUUP 
MPTTFSWB[JPOFEFMMB143 SBQQSFTFOUB
MBQSJNBQSPWBTQFSJNFOUBMFJOEJSFUUBEFMMFTJTUFO[B
EFMMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ<%BOJMP#BCVTDJ>

0s

%VFDVSJPTJUh

-5 s

*MTJTUFNBCJOBSJP143 TJ
USPWBBBOOJMVDFEBOPJ DJSDB
NJMJPOJEJNJMJBSEJEJDIJMPNFUSJ

OFMMBDPTUFMMB[JPOFEFMM"RVJMB

-10 s

143TJHOJDBQVMTBS-FDJGSFTFHVFOUJ
TPOPMFDPPSEJOBUFDFMFTUJPSFF
NJOVUJEJBTDFOTJPOFSFUUBFHSBEJ
EJEFDMJOB[JPOF
-BDPOPTDFO[BEFMMBTJHMBDPOTFOUF
BHMJBTUSPOPNJEJSJDPOPTDFSFJMUJQP
EJPHHFUUPDFMFTUFFEJTBQFSFEPWF
QVOUBSFJUFMFTDPQJQFSPTTFSWBSMP

dati sperimentali

-15 s
previsione
teorica
della relativit
generale

-20 s

-JOLTVMXFC

-25 s

*MTVPOPEFMMFQVMTBS
XXXKCNBOBDVL_QVMTBS&EVDBUJPO
4PVOETTPVOETIUNM

-30 s

-35 s

-40 s

1975

1980

1985

anno di osservazione


QPUFWBFTTFSFTQJFHBUPTPMPBNNFUUFOEPDIF
MBTUFMMBPSCJUBTTFJOUPSOPBVOBDPNQBHOB BODIFTTB
QSPCBCJMNFOUFVOBTUFMMBEJOFVUSPOJ QFSEFOEPFOFSHJB
FSBMMFOUBOEP'VRVFTUBMBTDPQFSUBEFMQSJNPTJTUFNB
CJOBSJPEJTUFMMFEJOFVUSPOJ DIFWBMTFB)VMTFF5BZMPS
JMQSFNJP/PCFMQFSMBTJDBOFM
1FSVOTJTUFNBCJOBSJPDPNFRVFMMPEFMMB143  
MBUFPSJBEFMMBSFMBUJWJUhHFOFSBMFQSFWFEFVOB
DPOTJEFSFWPMFFNJTTJPOFEJPOEFHSBWJUB[JPOBMJ BODPSB
USPQQPCBTTB QFSx QFSFTTFSFSJWFMBUBEJSFUUBNFOUF
TVMMB5FSSB*TVPJFGGFUUJ UVUUBWJB EJWFOUBOPFWJEFOUJ
PTTFSWBOEPMPSCJUBEFMMBQVMTBS-FNJTTJPOFEJPOEF
HSBWJUB[JPOBMJ JOGBUUJ SJEVDFMFOFSHJBEFMNPUPPSCJUBMF
MFEVFTUFMMFUFOEPOPBEBWWJDJOBSTJMVOBBMMBMUSBEJ
BMDVOJNFUSJMBOOPFMBQFSJPEJDJUhEFHMJJNQVMTJSBEJP

1990 1995

2000 2005

5SBMFTUFMMF UFOPSJ 
TPQSBOJFCBTTJ

B

EJ-VDB#BJPUUJF#SVOP(JBDPNB[[P

C

D

-FTPSHFOUJEJPOEFHSBWJUB[JPOBMJQPTTPOPFTTFSF
EJOBUVSBNPMUPEJWFSTB*TFHOBMJDIFFNFUUPOPTPOP
UJQJDJFSJDPOPTDJCJMJFSBQQSFTFOUBOPEVORVFVOBTPSUB
EJJNQSPOUBEFMMBMPSPPSJHJOF&TTJTPOPDBSBUUFSJ[[BUJ
EBVOBGSFRVFO[BQSJODJQBMFFEBVODPNQPSUBNFOUP
QFDVMJBSFDIFDJQFSNFUUFEJDMBTTJDBSMJJOTFHOBMJ
JNQVMTJWJ QFSJPEJDJPTUPDBTUJDJ6OHSVQQPBTn
oDPTUJUVJUPEBJTFHOBMJEBTQJSBMFHHJBNFOUP DIF
DPNCJOBOPDBSBUUFSJTUJDIFEJWFSTFFTPOPQSPEPUUJEBMMB
DPBMFTDFO[BEJTJTUFNJCJOBSJEJPHHFUUJNPMUPDPNQBUUJ
5SBJTFHOBMJJNQVMTJWJQJ}JOUFOTJDJTPOPRVFMMJQSPEPUUJ
EBJDPMMBTTJHSBWJUB[JPOBMJ2VBOEPVOBTUFMMBFTBVSJTDF
MBTVBTDPSUBEJDPNCVTUJCJMFOVDMFBSF FTTBDPMMBTTB
OPBGPSNBSFVOBTUFMMBEJOFVUSPOJPVOCVDPOFSP
6OBTUFMMBEJOFVUSPOJoVOBTUFMMBNPMUPDPNQBUUBDPO
VOSBHHJPEJVOBEFDJOBEJDIJMPNFUSJFVOBNBTTBJOUPSOP
B NBTTFTPMBSJ-BTVBEFOTJUhNFEJBoDPTsFMFWBUB
DIFVOTPMPNFUSPDVCPEFMMBNBUFSJBEJDVJoGBUUB
FRVJWBMF JONBTTB BMMJOUFSBDBUFOBEFMM)JNBMBZB
*CVDIJOFSJ JOWFDF TPOPDBSBUUFSJ[[BUJEBVODBNQP
HSBWJUB[JPOBMFBODPSBQJ}JOUFOTP UBOUPDIFOFBODIF
MBMVDFSJFTDFBEBCCBOEPOBSFMBMPSPTVQFSDJF
2VBOEPBDPMMBTTBSFoVOBTUFMMBEJHSBOEJEJNFOTJPOJ
DPOVOBNBTTBQBSJBMNFOPBNBTTFTPMBSJ

JMDPMMBTTPTDBUFOBFBMJNFOUBVOBTVDDFTTJWB
FTQMPTJPOFEFMNBOUFMMPEFMMBTUFMMB MBTVQFSOPWB 
FOFMMFTQMPTJPOFTJQFOTBWFOHBFNFTTBVOPOEB
HSBWJUB[JPOBMFEJEVSBUBMJNJUBUBFEJHSBOEFBNQJF[[B
$POHMJBUUVBMJSJWFMBUPSJQPTTJBNPQVSUSPQQPBTQFUUBSDJ
BTJNNFUSJF

E

BCDE
4JNVMB[JPOFBMDPNQVUFSEFM
DPMMBTTPEJVOBTUFMMBEJOFVUSPOJ
EFTUJOBUBBFWPMWFSFJOCVDPOFSP
B-BTUFMMBBMUFNQPJOJ[JBMFTPOP
WJTJCJMJMFTVQFSDJEJVHVBMFEFOTJUh
EFMMBTUFMMB JOCMVFWFSEF
FMB
DVSWBUVSBEFMMPTQB[JPUFNQP
C-BTUFMMBDPMMBTTBQSPEVDFOEP
VOCVDPOFSPFTJDSFBMPSJ[[POUF
EFHMJFWFOUJ JOCJBODP
MBTVQFSDJF
EBMMBRVBMFOJFOUFQVxQJ}VTDJSF 
BDBVTBEFMMBHSBOEFBUUSB[JPOF
HSBWJUB[JPOBMF
DE/FMDPMMBTTPoFNFTTP
JNQVMTPEJPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

"ampiezza" dell'onda (Hz -1/2)

sensibilit crescenti

F
4JNVMB[JPOFBMDPNQVUFSEJVO
TJTUFNBCJOBSJPEJEVFCVDIJOFSJ
JMDVJPSJ[[POUFoSBQQSFTFOUBUPJO
HSJHJP
4POPSBQQSFTFOUFMFEJWFSTF
GBTJEFMMFWPMV[JPOF OPBMNPNFOUP
EFMMBDPBMFTDFO[BEFMTJTUFNBDIF
QSPEVDFVOTJOHPMPCVDPOFSP
-BHSJHMJBSBQQSFTFOUBMBDVSWBUVSB
QSPEPUUBOFMMPTQB[JPUFNQP

sis
bin

ari

eg

ala

buc

hi n

te m

eri

ma

Lisa
Ligo
Virgo
Advanced Ligo/Virgo
Dual
Nautilus, Auriga, Explorer

i bi

ssiv

nar

ie

coa

ttic

les

he

ste
lle
di n
eut
ron
i

cen

supernovae

ze

pulsars

0,00001
F

EJPTTFSWBSFTPMPFWFOUJQSPEPUUJEB
TPSHFOUJJOUFSOFBMMBOPTUSBHBMBTTJB MB
DVJGSFRVFO[BQSFWJTUBoEJDJSDBVOPPHOJ
DJORVBOUBOOJ1FSPTTFSWBSFVOOVNFSP
NBHHJPSFEJFWFOUJoOFDFTTBSJPNJTVSBSF
BODIFFTQMPTJPOJBWWFOVUFNPMUPQJ}
MPOUBOPFQFSRVFTUPJOUVUUPJMNPOEP
TPOPJODPSTPHSPTTJTGPS[JWPMUJBE
BVNFOUBSFMBTFOTJCJMJUhEFJSJWFMBUPSJ
0OEFHSBWJUB[JPOBMJEJUJQPQFSJPEJDPTPOP
FNFTTFEBTUFMMFEJOFVUSPOJJOSPUB[JPOF
BEFTFNQJPMFQVMTBS
*ORVFTUPDBTP
MPOEBoUBOUPQJ}JOUFOTBRVBOUPQJ}
RVFTUFTUFMMFTPOPBTJNNFUSJDIF BE
FTFNQJPBDBVTBEFMDBNQPNBHOFUJDP
JOUFSOP FRVBOUPQJ}BMUBoMBMPSPWFMPDJUh
EJSPUB[JPOF
*ORVFTUPDBTP MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJTPOP
DBSBUUFSJ[[BUFEBVOJOTJFNFMJNJUBUPEJ
GSFRVFO[FFTPOPEVORVFQJ}GBDJMJEB
JEFOUJDBSFSJTQFUUPBMMFPOEFJNQVMTJWF
$JxDIFSFOEFEJGDJMFMBMPSPSJWFMB[JPOF 
UVUUBWJB oMBMPSPNJOPSFBNQJF[[B
&TJTUFQPJVOBUFS[BDMBTTFEJTPSHFOUJ
DIFFNFUUFPOEFHSBWJUB[JPOBMJEJUJQP
TUPDBTUJDP DJPoVOTFHOBMFJODVJOPOTJ
QPTTPOPSJDPOPTDFSFFMFNFOUJSJQFUJUJWJ
FDIFoQFSDFQJUPDPNFDBTVBMF
4PSHFOUJEJRVFTUPUJQPQPTTPOPBWFSF
PSJHJOFBTUSPTJDBPDPTNPMPHJDB6O
FTFNQJPEFMMFQSJNFoJMGPOEPTUPDBTUJDP


0,0001

0,001

0,01

0,1

10

100

1.000

10.000

frequenza (Hz)

DIFTJQFOTBQSPEPUUPEBVOFMFWBUP
OVNFSPEJTJTUFNJCJOBSJEJTUFMMFNFOP
DPNQBUUFEFMMFTUFMMFEJOFVUSPOJ JMDVJ
TFHOBMFTBSFCCFUSPQQPEFCPMFQFSQPUFS
FTTFSFJOEJWJEVBUPTJOHPMBSNFOUF/FM
DPNQMFTTP QFSx FTTFQSPEVSSFCCFSP
VOGPOEPBMMFCBTTFGSFRVFO[F DIFo
QPTTJCJMFSJWFMBSFOFMMPTQB[JP*MGPOEP
TUPDBTUJDPDPTNPMPHJDPGVJOWFDFHFOFSBUP
EBMMFTQMPTJPOFEFM#JH#BOHFRVJOEJ
GPSOJSFCCFVOJNNBHJOFEFMQSJNP
JTUBOUFEJWJUBEFMM6OJWFSTP
*TJTUFNJCJOBSJEJTUFMMFEJOFVUSPOJ
FPCVDIJOFSJDPTUJUVJTDPOPVOBDMBTTF
BTnTUBOUF QFSDInRVBOEPJEVF
PHHFUUJDPNQBUUJTPOPNPMUPEJTUBOUJ
USBMPSPQSPEVDPOPVOTFHOBMF EFUUPEJ
TQJSBMFHHJBNFOUP BQQSPTTJNBUJWBNFOUF
QFSJPEJDP CFODInEJQJDDPMBJOUFOTJUhF
RVJOEJEJGDJMNFOUFSJMFWBCJMF5VUUBWJB 
RVBOEPJEVFPHHFUUJTPOPQJ}WJDJOJ B
DBVTBEFMMBQFSEJUBDPOUJOVBEJFOFSHJB
FNPNFOUPBOHPMBSFBUUSBWFSTPMB
SBEJB[JPOFHSBWJUB[JPOBMF
MJOUFOTJUh
EFMMFPOEFFNFTTFBVNFOUB DPTsDPNFMB
GSFRVFO[B OPBMNPNFOUPEFMMPTDPOUSP
FEFMMFWFOUVBMFDPMMBTTP EVSBOUFJMRVBMF
BWWJFOFVOBDPQJPTBFJNQVMTJWBFNJTTJPOF
EJSBEJB[JPOF"ODIFJORVFTUPDBTP 
DPNFJORVFMMPEFMMFTPSHFOUJJNQVMTJWF 
TFDJTJMJNJUBBEPTTFSWBSFVOBSFHJPOF

EJ6OJWFSTPDPOUFOFOUFTPMPMBOPTUSB
HBMBTTJB MFQSPCBCJMJUhEJSJWFMB[JPOFTPOP
CBTTFEFMMPSEJOFEJVOBPHOJDFOUPNJMB
BOOJ$POMFOVPWFHFOFSB[JPOJEJSJWFMBUPSJ
TBShQPTTJCJMFFTUFOEFSFJMSBHHJPEJ
PTTFSWB[JPOFBEJTUBO[FEJDJSDB
VONJMJBSEPEJBOOJMVDF QFSMFRVBMJDJ
TJBTQFUUBEJQPUFSSJWFMBSFEBJEVFBJWFOUJ
FWFOUJBMMBOOP OFMDBTPSJTQFUUJWBNFOUF
EJTJTUFNJCJOBSJEJEVFCVDIJOFSJPEJEVF
TUFMMFEJOFVUSPOJ
*TJTUFNJCJOBSJTPOPQSPCBCJMNFOUFMF
TPSHFOUJDIFBMNPNFOUPDPOPTDJBNP
NFHMJPEBMQVOUPEJWJTUBUFPSJDP BODIF
HSB[JFBJOPUFWPMJQSPHSFTTJDIFTJTPOP
PUUFOVUJOFHMJVMUJNJBOOJNFEJBOUFMVUJMJ[[P
EJTJNVMB[JPOJOVNFSJDIF-FFRVB[JPOJ
EFMMBSFMBUJWJUhHFOFSBMFDIFEFTDSJWPOPMB
EJOBNJDBEJRVFTUJPHHFUUJTPOPJOGBUUJDPTs
DPNQMFTTFEBSFOEFSFOFDFTTBSJPMVUJMJ[[P
EJBWBO[BUJBMHPSJUNJOVNFSJDJFQPUFOUJ
SJTPSTFEJDBMDPMP2VFTUPIBQPSUBUPBMMB
OBTDJUBEJVOBOVPWBCSBODBEFMMBTJDB 
OPUBDPOJMOPNFEJSFMBUJWJUhOVNFSJDB 
DIFIBQFSNFTTPEJGPSOJSFQFSMBQSJNB
WPMUBVOBEFTDSJ[JPOFBDDVSBUBEJGFOPNFOJ
BTUSPTJDJDPNFJMDPMMBTTPEJTUFMMFEJ
OFVUSPOJPMBDPMMJTJPOFEJCVDIJOFSJJO
TJTUFNJCJOBSJ GPSOFOEPBMDPOUFNQPVOB
QSJNBTUJNBEFMTFHOBMFDIFMFBOUFOOF
HSBWJUB[JPOBMJEPWSBOOPSJWFMBSF

<BT>
&WFOUJFTUSVNFOUJ
/FMTFHVJUPWFESFNPHMJTUSVNFOUJQFSSJWFMBSFMF
POEFHSBWJUB[JPOBMJ EJDVJRVJSJQPSUJBNPBMDVOF
DBSBUUFSJTUJDIF-FDVSWFSBQQSFTFOUBOPMBTFOTJCJMJUh 
QFSPOEFHSBWJUB[JPOBMJEJEJWFSTBGSFRVFO[B 
EJWBSJFTQFSJNFOUJ QSFTFOUJPGVUVSJ
1FSPHOJTUSVNFOUPoSJQPSUBUBMBNQJF[[BNJOJNBEJ
VOPOEBHSBWJUB[JPOBMFEJVOBDFSUBGSFRVFO[B DIFMP
TUSVNFOUPoJOHSBEPEJSJWFMBSF4VMMBTTFPSJ[[POUBMF
TPOPJOEJDBUFMFQPTTJCJMJGSFRVFO[FEFMMPOEB JO)[ 
FTVMMBTTFWFSUJDBMFoSBQQSFTFOUBUBMBTVBBNQJF[[B
RVBOUPQJ}CBTTBoMBDVSWB UBOUPQJ}TFOTJCJMF
RVJOEJNJHMJPSFoJMSJWFMBUPSF1J}QSFDJTBNFOUF 
MFDVSWFSBQQSFTFOUBOPQFSPHOJGSFRVFO[BMBNQJF[[B

#JPHSBF
-VDB#BJPUUJF#SVOP(JBDPNB[[PTPOPSJDFSDBUPSJ
BMM"MCFSU&JOTUFJO*OTUJUVUF "&* (PMN (FSNBOJB

)BOOPTWJMVQQBUPJDPEJDJOVNFSJDJ8IJTLZF
8IJTLZ.)%QFSMBTPMV[JPOFEFMMFFRVB[JPOJEJ

EFMMPOEBHSBWJUB[JPOBMFJOHSBEPEJQSPEVSSFOFM
SJWFMBUPSFVOTFHOBMFVHVBMFBRVFMMPQSPEPUUPEBM
SVNPSF JONFEJBFBRVFMMBTUFTTBGSFRVFO[B1FS
SVNPSFEJVOSJWFMBUPSFTJJOUFOEFJMTFHOBMFHFOFSBUP
EBUVUUJJGFOPNFOJEJEJTUVSCPQSFTFOUJBEPHOJ
GSFRVFO[B1FSVOJOUFSGFSPNFUSPUFSSFTUSFDPNF7JSHP 
P-JHP BEFTFNQJP VOTJTNB PRVBMVORVFBMUSP
UJQPEJWJCSB[JPOF oVOSVNPSFDIFQVxNBTDIFSBSF
MFGGFUUPEFMMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ1FS-JTB DIFo
VOPTTFSWBUPSJPTQB[JBMF MFTPSHFOUJEJSVNPSFTPOP
OBUVSBMNFOUFEJUJQPEJWFSTP
&EJWFSTFBODPSBTPOPMFDBVTFDIFHFOFSBOPEJTUVSCP
OFJSJWFMBUPSJBDVTUJDJ DPNF"VSJHB %VBM &YQMPSFS

F/BVUJMVT*OPHOJDBTPOPOoNBJQPTTJCJMFMJCFSBSTJ
DPNQMFUBNFOUFEFMSVNPSF%BUPDIFJMSVNPSFo
VOBNFEJBTUBUJTUJDB TPMPJTFHOBMJDIFMPTVQFSBOP
EJNPMUPJOBNQJF[[BQPUSBOOPFTTFSFSJDPOPTDJVUJ
JNNFEJBUBNFOUFJTFHOBMJEJQPDPTVQFSJPSJBE
FTTP JOWFDF QPUSBOOPFTTFSFJEFOUJDBUJTPMUBOUP
NFEJBOUFDPNQMFTTFBOBMJTJEFJEBUJ
-FBSFFPNCSFHHJBUFSBQQSFTFOUBOPMFQPTTJCJMJ
BNQJF[[FEFMMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJQSPEPUUF
EBGFOPNFOJBTUSPTJDJ BMMFEJWFSTFGSFRVFO[F
-FBNQJF[[FBUUFTFQPTTPOPWBSJBSFEJNPMUP QFSDInMF
OPTUSFQSFWJTJPOJTPOPJODFSUFFQFSDInOPOTBQQJBNP
BDIFEJTUBO[BTJUSPWBMBTPSHFOUF<$#SBEBTDIJB>

&JOTUFJOFEFMMJESPEJOBNJDBFNBHOFUPJESPEJOBNJDB
SFMBUJWJTUJDBEVFMBCPSBUPSJBTUSPTJDJWJSUVBMJBUUSB
WFSTPJRVBMJoQPTTJCJMFQSFEJSFMFNJTTJPOFEJPOEF
HSBWJUB[JPOBMJEBTUFMMFEJOFVUSPOJFTJTUFNJCJOBSJ

-JOLTVMXFC
*NNBHJOJFMNBUJEBTJNVMB[JPOJOVNFSJDIFEJTPSHFOUJEJPOEFHSBWJUB[JPOBMJ
IUUQOVNSFMBFJNQHEF7JTVBMJTBUJPOT

BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

"CSBDDJB
BQFSUF
(SBOEJJOUFSGFSPNFUSJMBTFSDPMMBCPSBOP
OFMMBSJDFSDBEFMMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ
EJ$BSMP#SBEBTDIJB
C

B



-BWWFOUVSBEJ7JSHPFCCFJOJ[JPOFHMJBOOJ 
EVSBOUFVODPOHSFTTPEJSFMBUJWJUhHFOFSBMF
*ORVFMMBDJSDPTUBO[B JOGBUUJ "EBMCFSUP(JB[PUUP 
TJDPEFMM*OGODPOVOJOUFSFTTFQFSMFPOEF
HSBWJUB[JPOBMJ DIFBMMPSBQSPHFUUBWBQSPUPUJQJEJ
TPTQFOTJPOJQFSJTPMBSFEBJNPWJNFOUJTJTNJDJ
JEJTQPTJUJWJEJUFTUEFJGVUVSJSJWFMBUPSJ FCCF
MPDDBTJPOFEJJODPOUSBSF"MBJO#SJMMFU VOTJDP
GSBODFTFBODIFHMJJOUFSFTTBUPBMMBSJWFMB[JPOF
EFMMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ NBDPOVOCBHBHMJP
EJFTQFSJFO[BDPNQMFUBNFOUFEJWFSTPMPUUJDB
FJMBTFS%BRVFTUPJODPOUSPEJFTQFSJFO[F
DPNQMFNFOUBSJ OBDRVFMJEFBEJDPTUJUVJSF
VOBDPMMBCPSB[JPOFJUBMPGSBODFTFQFSSFBMJ[[BSF
JM1SPHFUUP7JSHP VOJOUFSGFSPNFUSPMBTFS
WEQQ OES
QFSSJWFMBSFMFWFOUVBMF
QBTTBHHJPEJVOPOEBHSBWJUB[JPOBMF4FHVs
DJSDBVOEFDFOOJPEJMBWPSPJOUFOTJTTJNP WPMUP
BMDPNQMFUBNFOUPEFJQSPUPUJQJ BMMBTUFTVSB
EJVOQSPHFUUPFBPUUFOFSFMBQQSPWB[JPOFF
JMOBO[JBNFOUPEFMM*OGOFEFM$OST JMDFOUSP
OB[JPOBMFQFSMBSJDFSDBTDJFOUJDBGSBODFTF
0HHJ7JSHPoEJWFOUBUPVOPTUSVNFOUPNPMUP
QPUFOUF&TTPDJQFSNFUUFEJDPOUSPMMBSF
DPOTUSBPSEJOBSJBQSFDJTJPOFMBEJGGFSFO[BEJ
MVOHIF[[BEFJTVPJEVFCSBDDJPSUPHPOBMJMVOHIJ
CFOLNDJxoGPOEBNFOUBMFQFSDInEBMMB
WBSJB[JPOFEFMMBMVOHIF[[BEFJCSBDDJQPTTJBNP
SJDBWBSFMBNQJF[[BEFMMPOEBDIFMJIBJOWFTUJUJ
"MMPSPQBTTBHHJP MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ JOGBUUJ 
EFGPSNBOPBMUFSOBUJWBNFOUFMPTQB[JPJOEVF
EJSF[JPOJQFSQFOEJDPMBSJ QSPEVDFOEPDPTs
MBMMVOHBNFOUPEJVOCSBDDJPFMBDDPSDJBNFOUP

D

EFMMBMUSP$JxBMUFSBMPTGBTBNFOUPUSBJEVF
GBTDJMBTFSDIFEhMVPHPBVOTFHOBMFMVNJOPTP
TVMGPUPEJPEPSJWFMBUPSFMBDVJJOUFOTJUhEJQFOEF
EBMMBWBSJB[JPOFEJMVOHIF[[BEFJCSBDDJ
%BMNPNFOUPDIFRVFTUFEFGPSNB[JPOJTPOP
FTUSFNBNFOUFQJDDPMF oOFDFTTBSJPBVNFOUBSF
MBTFOTJCJMJUhEFMMPTUSVNFOUPEJNJTVSBNFUUFOEP
JOQSBUJDBPHOJQPTTJCJMFBDDPSHJNFOUP*MQJ}
OBUVSBMFQFSVOJOUFSGFSPNFUSPDPOTJTUFOFM
EPUBSMPEJCSBDDJNPMUPMVOHIJRVBOUPQJ}HSBOEF
oMBMVOHIF[[B JOGBUUJ UBOUPQJ}HSBOEFoMB
TVBWBSJB[JPOF4VMMB5FSSB QFSx TJSJFTDPOPB
SFBMJ[[BSFCSBDDJSFUUJMJOFJBMNBTTJNPEJRVBMDIF
DIJMPNFUSP DPOTJEFSBOEPJDPTUJ MBNCJFOUF
FMBDVSWBUVSBUFSSFTUSF$PTs QFSBMMVOHBSMJ
WJSUVBMNFOUF BMMFMPSPFTUSFNJUhTPOPTUBUJ
DPMMPDBUJEFHMJTQFDDIJEJQSFDJTJPOFMFGGFUUP
EFMMFWBSJB[JPOJ RVJOEJ WJFOFNPMUJQMJDBUP
GBDFOEPTsDIFJGPUPOJEFJSBHHJMBTFSQFSDPSSBOP
BWBOUJFJOEJFUSPNPMUFWPMUFJCSBDDJ QSJNBEJ
SBHHJVOHFSFJMGPUPEJPEP*O7JSHPDJBUUFOEJBNP
DPTsEJQPUFSNJTVSBSFEFMMFEJGGFSFO[FEJ
MVOHIF[[BEJNFUSJ VONJMJBSEPEJWPMUF
QJ}QJDDPMFEFMEJBNFUSPEJVOBUPNP
/FMDBNQPEFMMPUUJDB 7JSHPVUJMJ[[BVOBOVPWB
HFOFSB[JPOFEJMBTFSVMUSBTUBCJMJ NFOUSFQFS
QSPEVSSFTQFDDIJEJRVBMJUhFTUSFNBoTUBUP
DPTUSVJUP B-JPOF VOMBCPSBUPSJPBEIPDQFSMB
EFQPTJ[JPOFTPUUPWVPUPEFJWBSJTUSBUJSJFUUFOUJ
DIFDPNQPOHPOPDJBTDVOPTQFDDIJPTUBUB
PUUFOVUBVOBSJFUUJWJUhEJPMUSFJM  
FMBTVQFSDJFEFHMJTQFDDIJoDPTsMFWJHBUB
DIFMFEJNFOTJPOJEJFWFOUVBMJJSSFHPMBSJUhTPOP
BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

B
7JSHPWJTUPEB1BNFMBJNNBHJOF
TBUFMMJUBSFEFMMJOUFSGFSPNFUSP7JSHP 
WJDJOPB$BTDJOB 1JTB

0MUSFBMMBQQBSBUPTQFSJNFOUBMF
1BNFMBQFSMPTUVEJPEFJSBHHJ
DPTNJDJ WE"TJNNFUSJF

JMTBUFMMJUFSVTTP3FTVSTPTQJUB
VOBQPUFOUFTUSVNFOUB[JPOF
GPUPHSBDB HSB[JFBMMBRVBMF
oTUBUPSFBMJ[[BUPRVFTUPTDBUUP
C
-PTQFDDIJPTFQBSBUPSFTPTQFTP
OFMMBTVBDBNQBOBEBWVPUP 
WJTUPEBMCBTTP
D
6OPEFHMJTQFDDIJEJ7JSHP
JOGBTFEJQSFQBSB[JPOF

<BT>
6OBOUFOOBMBSHB
NF[[PNPOEP
QFSDBUUVSBSF
JMGBOUBTNB
QSFWJTUPEB&JOTUFJO
-FPOEFHSBWJUB[JPOBMJ
4UFMMFEPQQJF TUFMMFSVPUBOUJ TVQFSOPWBFF 
JOHFOFSBMF PHOJDPMMBTTPHSBWJUB[JPOBMFQSPEVDPOP
SBQJEJDBNCJBNFOUJOFMMPTQB[JPUFNQPDIFTJ
QSPQBHBOPBMMBWFMPDJUhEFMMBMVDFMFPOEF
HSBWJUB[JPOBMJ2VFTUFPOEF BMDPOUSBSJPEJRVFMMF
FMFUUSPNBHOFUJDIF QPTTPOPWJBHHJBSFFUSBTQPSUBSF
FOFSHJBTVHSBOEJEJTUBO[FTFO[BFTTFSFBTTPSCJUF
EBMMFTUFMMF.BMBGPS[BHSBWJUB[JPOBMFoMBQJ}
EFCPMFEFMM6OJWFSTP RVJOEJoEJGDJMJTTJNPWFEFSMF

5. torre
specchio

2. specchio
separatore
6. rivelatore

specchio

5. torre

$PNFGVO[JPOBMJOUFSGFSPNFUSP
*EVFGBTDJEJMVDFMBTFS QSPWFOJFOUJEBJEVFCSBDDJ 
WFOHPOPSJDPNCJOBUJ JOPQQPTJ[JPOFEJGBTF

JONBOJFSBDIF OPSNBMNFOUF OPOBSSJWJMVDF
TVMSJWFMBUPSF

2VBOEPVOPOEBHSBWJUB[JPOBMFBSSJWBQSPEVDF
VOJOOJUFTJNBWBSJB[JPOF QJ}QJDDPMBEFMOVDMFP
EJVOBUPNP
EFMMBMVOHIF[[BEFJEVFCSBDDJ
VOPTJBMMVOHBFMBMUSPTJBDDPSDJB


4.

-BWBSJB[JPOF DBVTBUBEBMMBEJTUBO[BUSBHMJTQFDDIJ 
JOEVDFVOPTGBTBNFOUPUSBJGBTDJEJMVDFFRVJOEJ
EFMMJOUFOTJUhEJMVDFPTTFSWBUBEBMSJWFMBUPSF*MTFHOBMF
DIFJMSJWFMBUPSFPTTFSWBoDPSSFMBUPBMMBNQJF[[B
EFMMPOEBHSBWJUB[JPOBMF

1. laser

specchio

specchio

3.

specchio
specchio

$PNoGBUUP7JSHP
7JSHPoVOJOUFSGFSPNFUSPMBTFSEJUJQP.JDIFMTPO
DPOEVFCSBDDJEJLNEJTQPTUJBEBOHPMPSFUUP

-FUPSSJ<>
1SPUFHHPOPBMMPSPJOUFSOPHMJTQFDDIJ0HOJTQFDDIJPo
TPTQFTPBVOTJTUFNBEJJTPMBNFOUPTJTNJDPSFBMJ[[BUP
DPOVOBDBUFOBEJQFOEPMJ

specchio
separatore

specchio
separatore

specchio
separatore

4PSHFOUFEFMGBTDJPMBTFS<>
*MSJWFMBUPSF<>
4QFDDIJPTFQBSBUPSF<>
VOPTQFDDIJPTFNJUSBTQBSFOUFDIFEJWJEFJMGBTDJP
MBTFSJODJEFOUFJOEVFDPNQPOFOUJVHVBMJNBOEBUFOFJ
EVFCSBDDJEFMMJOUFSGFSPNFUSP

laser

specchio

laser

rivelatore

specchio

rivelatore

$BWJUhSJTPOBOUF'BCSZ1nSPU<>
'PSNBUBEBEVFTQFDDIJ FTUFOEFMBMVOHIF[[BPUUJDB
JOPHOJCSBDDJPEBBDJSDBLNQFSWJBEFMMFSJFT
TJPOJNVMUJQMFEFMMBMVDF4FSWFBEBNQMJDBSFMFGGFUUP
EFMQBTTBHHJPEFMMPOEBHSBWJUB[JPOBMF
5VCJBVMUSBBMUPWVPUP<>
4JDDPNFMBQSFTFO[BEJHBTSFTJEVPQFSUVSCFSFCCF
MBNJTVSB JMQFSDPSTPEFMGBTDJPEJMVDFUSBHMJTQFDDIJ
EFWFUSPWBSTJBMMBQSFTTJPOFFTUSFNBNFOUFCBTTB
EJBUNPTGFSFDJPoJOVMUSBBMUPWVPUP
-JOUFSGFSPNFUSP7JSHP
1FSDFSDBSFEJSJWFMBSFRVFTUPUJQPEJPOEF M*TUJUVUP
/B[JPOBMFEJ'JTJDB/VDMFBSFJUBMJBOP *OGO
FJM$FOUSF
/BUJPOBMEFMB3FDIFSDIF4DJFOUJRVFGSBODFTF $OST

IBOOPDSFBUPQSFTTP$BTDJOB 1J
M0TTFSWBUPSJP
(SBWJUB[JPOBMF&VSPQFP &HP
2VJoTUBUPDPTUSVJUP
MJOUFSGFSPNFUSP7JSHP
Pisa

QFOEPMJ

$PMMBCPSB[JPOF
-BDPMMBCPSB[JPOFGSB7JSHPF-JHP -BTFS*OUFSGFSPNFUFS
(SBWJUBUJPOBM8BWF0CTFSWBUPSZ
EhWJUBBEVOVOJDP
HSBOEFPTTFSWBUPSJPDIFBUUSBWFSTBM"UMBOUJDP 
EBMM&VSPQBBM(PMGPEFM.FTTJDPFBSSJWBOPBMMFDPTUF
EFM1BDJDP/FGBOOPQBSUF7JSHP JEVFPTTFSWBUPSJEJ
-JHP VOPJO-PVJTJBOB MBMUSPOFMMPTUBUPEJ8BTIJOHUPO
F(FP MJOUFSGFSPNFUSPBOHMPUFEFTDPWJDJOPBE
)BOOPWFS4BShDPTsQJ}GBDJMFDBQJSFTFVOTFHOBMF
DBQUBUPEBVOBOUFOOBHSBWJUB[JPOBMFoEBWWFSP
EPWVUPBEVOPOEBEJQBTTBHHJP

Virgo

Ligo

Livorno

Ligo

Geo
Virgo

TQFDDIJP



EFMMPSEJOFEFMOBOPNFUSP DJPoEFMNJMJBSEFTJNP
EJNFUSP-BWFSBTEBEBWJODFSF QFSx o
JTPMBSFMPTUSVNFOUPEBUVUUJJQPTTJCJMJGFOPNFOJ
DIFQPTTBOPDPQSJSFHMJFGGFUUJEFMMFPOEF
HSBWJUB[JPOBMJ
-FWJCSB[JPOJTJTNJDIF TFNQSFQSFTFOUJTVMMB
DSPTUBUFSSFTUSF TPOPNJMJBSEJEJWPMUFQJ}
HSBOEJEFHMJTQPTUBNFOUJEPWVUJBMMFPOEF
HSBWJUB[JPOBMJ1FSJTPMBSFHMJTQFDDIJEBMTJTNB 
TPOPTUBUJNFTTJBQVOUPJTVQFSBUUFOVBUPSJ 
HJHBOUFTDIJBNNPSUJ[[BUPSJDIFTPTUFOHPOPHMJ
TQFDDIJNFEJBOUFDPNQMFTTFDBUFOFEJQFOEPMJ 
BMMJOUFSOPEJDBNQBOFEBWVPUPBMUFN-F
FDDF[JPOBMJQSFTUB[JPOJEFJTVQFSBUUFOVBUPSJ
QFSNFUUPOPEJFTUFOEFSFMBTFOTJCJMJUhEJ7JSHP
BCBTTFGSFRVFO[F OPB)[ NFOUSFHMJBMUSJ
JOUFSGFSPNFUSJBUFSSBOPOQPTTPOPTDFOEFSF
BMEJTPUUPEJ)[$JxEhB7JSHPMFTDMVTJWJUh
QFSFTQMPSBSFVOJOUFSWBMMPEJGSFRVFO[F
QPUFO[JBMNFOUFNPMUPJOUFSFTTBOUF EPWFTJ
QPUSFCCFSPWFEFSFPOEFHSBWJUB[JPOBMJQSPEPUUF
EBQVMTBSFEBTUFMMFCJOBSJFDPBMFTDFOUJ
6OBMUSBGPOUFJNQPSUBOUFEJEJTUVSCJTBSFCCF
DPTUJUVJUBEBMMFVUUVB[JPOJEFMMJOEJDFEJ
SJGSB[JPOFEFMMBSJB MVOHPJMDBNNJOPEFJGBTDJ

EJMVDF"RVFTUPFGGFUUPTJSJNFEJBJONPEP
DPODFUUVBMNFOUFTFNQMJDFGBDFOEPQSPQBHBSFJ
SBHHJMBTFSOFMWVPUP/FMMBQSBUJDBMBOFDFTTJUhEJ
VOWVPUPFTUSFNBNFOUFTQJOUP BUNPTGFSF

BMMJOUFSOPEJEVFUVCJEJ NEJEJBNFUSPF
LNEJMVOHIF[[B IBSJDIJFTUPMBSFBMJ[[B[JPOFEJ
RVFMMPDIFo EJHSBOMVOHB JMQJ}HSBOEFTJTUFNB
EBVMUSBBMUPWVPUPE&VSPQB
2VFTUFFBMUSFFTJHFO[FIBOOPTQJOUPJSJDFSDBUPSJ
FJUFDOJDJDPJOWPMUJOFMQSPHFUUPBTWJMVQQBSF
MFQJ}BWBO[BUFUFDOPMPHJFJOOVNFSPTJDBNQJ
2VFTUFUFDOPMPHJFTPOPPSBBEJTQPTJ[JPOFEJ
BMUSJDBNQJEJSJDFSDBFEFMMJOEVTUSJB
(SB[JFBVOBDDPSEPSBHHJVOUPSFDFOUFNFOUF
DPOJHSVQQJEJMBWPSPEJBMUSJJOUFSGFSPNFUSJ JEVF
-JHPOFHMJ4UBUJ6OJUJF(FPJO(FSNBOJB OPO
DJTJMJNJUFShBDFSDBSFDPJODJEFO[FUFNQPSBMJ
GSBJWBSJSJWFMBUPSJNB TDBNCJBOEPTJJEBUJ
PSJHJOBMJ TJFGGFUUVFSBOOPBOBMJTJNVMUJQMF
FDPFSFOUJEJUVUUJJEBUJ NJHMJPSBOEPDPTsMB
TUBUJTUJDBFMBGEBCJMJUhEFJSJTVMUBUJ7JSHP 
DIFIBSBHHJVOUPVOBTFOTJCJMJUhQBSBHPOBCJMF
BRVFMMBEFJEVFJOUFSGFSPNFUSJ-JHP EBMMP
TDPSTPNBHHJPIBJOJ[JBUPBQSFOEFSFEBUJ
BQJFOPUFNQPFDPOUJOVFShOPBTFUUFNCSF
BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

specchio

laser
rivelatore

<BT>UFDOPMPHJBFSJDFSDB

<BT>
-BDPMMBCPSB[JPOF
7JSHPFE&HP

1FOEPMJIJUFDI
EJ7JODFO[P/BQPMBOP


-BDPMMBCPSB[JPOF7JSHPoDPTUJUVJUBEBSJDFSDBUPSJ 
QSPWFOJFOUJEBMM*OGOFEBBMDVOJMBCPSBUPSJEFM$OST
GSBODFTF $FOUSF/BUJPOBMEFMB3FDIFSDIF4DJFOUJRVF

BDVJSFDFOUFNFOUFTJoBHHJVOUPVOHSVQQPEFM/JLIFG
EJ"NTUFSEBN
&HP M0TTFSWBUPSJP(SBWJUB[JPOBMF&VSPQFP oJMMBCPSBUPSJP
DSFBUPOFMTPUUPGPSNBEJDPOTPS[JPGSB$OSTF*OGO BM
OFEJQSFOEFSTJDVSBEJUVUUFMFJOGSBTUSVUUVSFOFDFTTBSJFBM
CVPOGVO[JPOBNFOUPEJ7JSHP"UUVBMNFOUF&HPIBSBHHJVOUP
MBTVBEJNFOTJPOFEJSFHJNF DPOQPDPQJ}EJEJQFOEFOUJ 
GSBDVJMBTRVBESBEJPQFSBUPSJDIFDPOTFOUFJMGVO[JPOBNFOUP
EFMMJOUFSGFSPNFUSP JOQBSUJDPMBSFEVSBOUFMBSBDDPMUBEFJEBUJ
/VNFSPTJEJQFOEFOUJEJ&HPDPOUSJCVJTDPOPBODIFBMMB
NFTTBBQVOUPFBMNJHMJPSBNFOUPEFMSJWFMBUPSF

-JOUFSFTTFEJSBDDPHMJFSFEBUJJODPJODJEFO[B
DPOHMJBMUSJJOUFSGFSPNFUSJoEVQMJDFSJDPOPTDFSF
FTDBSUBSFMBNBHHJPSQBSUFEFJTFHOBMJTQVSJ 
DIFIBOOPPSJHJOFMPDBMFFOPOQPTTPOPRVJOEJ
EBSFDPJODJEFO[FUFNQPSBMJGSBSJWFMBUPSJJO
DPOUJOFOUJEJWFSTJ DPOUSBSJBNFOUFBJTFHOBMJEJ
POEFHSBWJUB[JPOBMJDIFJOWFTUPOPUVUUBMB5FSSB
JOPMUSF NFEJBOUFMBEJGGFSFO[BEJUFNQPEBSSJWP
EFMMPOEBBJWBSJSJWFMBUPSJ TJQVxJOEJWJEVBSOF
MBTPSHFOUF DPTsDPNFOPJVUJMJ[[JBNPMFEVF
PSFDDIJFBJMBUJEFMMBOPTUSBUFTUBQFSJOEJWJEVBSF
MBTPSHFOUFEJVOTVPOP
-BQSFWJTJPOFEFMOVNFSPEJFWFOUJSJWFMBCJMJ
oNPMUPEJGDJMFFJODFSUB4FDJMJNJUJBNPBJ
GFOPNFOJQSFWFEJCJMJDPONBHHJPSFBUUFOEJCJMJUh 
MFDPBMFTDFO[FEJTUFMMFCJOBSJF TUJNJBNPDIFJ

#JPHSBB
$BSMP#SBEBTDIJBoEJSJHFOUFEJSJDFSDBBMM*OGO
EJ1JTB'JOPBMTJoPDDVQBUPEJTJDB
TQFSJNFOUBMFEFMMFQBSUJDFMMFFMFNFOUBSJ 
TVDDFTTJWBNFOUFTJoEFEJDBUPBQJFOPUFNQP
BMMBSFBMJ[[B[JPOFEJ7JSHP DPOUSJCVFOEPWJEBMMF
GBTJJOJ[JBMJEFMQSPHFUUPBMMBSBDDPMUBEFJEBUJ 
BUUVBMNFOUFJODPSTP



SJWFMBUPSJBUUVBMJBCCJBOPVOBQSPCBCJMJUh
EFMEJWFEFSFVOFWFOUPJOVOBOOPEJ
QSFTBEBUJDPOUJOVB1FSRVFTUPNPUJWP 
MBDDPSEPGSB7JSHP -JHPF(FPQSFWFEF
VOQSPHSBNNBDPPSEJOBUPEJNJHMJPSBNFOUP
EJUVUUJJSJWFMBUPSJJOEVFQBTTJ7JSHP JODVJ 
NFEJBOUFUFDOPMPHJFHJhJOVTP MFTFOTJCJMJUh
TBSBOOPNJHMJPSBUFBUBMQVOUPDIFJMOVNFSP
EJFWFOUJSJWFMBCJMJEJWFSShEFMMPSEJOFEJVOP
BMMBOOP BQBSUJSFEBMFJOTFHVJUP7JSHP
"EWBODFE JODVJ HSB[JFBUFDOPMPHJFJOGBTF
EJTQFSJNFOUB[JPOF TJQSFWFEFVONJHMJPSBNFOUP
DPNQMFTTJWPEFMMBTFOTJCJMJUhEJDJSDBWPMUF
FJMOVNFSPEJFWFOUJBUUFTJTBShEJRVBMDIF
EFDJOBBMMBOOP BQBSUJSFEBM4BSh
RVFTUPMJOJ[JPEFMMBTUSPOPNJBHSBWJUB[JPOBMF

-JOLTVMXFC
XXXFHPHXJUWJSHPEFTDSJQUJPO
XXXFJOTUFJOPOMJOFJOGPFO
XXXMJHPDBMUFDIFEV
1FSVOWJEFPTVM1SPHFUUP7JSHP
IUUQUWVOJQJJUSJDFSDB

'BSFMFDPTFQFSCFOFRVFTUPJMQSJODJQJPDIFIB
HVJEBUPQFSUSFOUBOOJJMMBWPSPEJ$BSMP(BMMJF.BVSP
.PSFMMJ&IBBTTJDVSBUPQBSPMBEFJEVFJNQSFOEJUPSJ
MVDDIFTJJMTVDDFTTPBMMBMPSPJNQSFTB/BUBOFM 
MB(BMMJ.PSFMMJTSM B[JFOEBNFDDBOJDBEJBMUB
QSFDJTJPOF SFBMJ[[BPHHJTPTUJDBUFUFDOPMPHJFQFS
MBSJDFSDB JODPMMBCPSB[JPOFDPOMBCPSBUPSJEJUVUUPJM
NPOEP"MMJOUFSOPEFJTVPJDBQBOOPOJTPOPTUBUJDPTUSVJUJ
HMJBUUFOVBUPSJQFSJMSVNPSFTJTNJDPEFHMJJOUFSGFSPNFUSJ
HSBWJUB[JPOBMJTJBQFSMFVSPQFP7JSHPDIFQFSJM
HJBQQPOFTF5BNBFVOQSPUPUJQPQFSMPTUBUVOJUFOTF
-JHP.BTPOPUBSHBUF(BMMJ.PSFMMJBODIFBMDVOF
DPNQPOFOUJEJBMUSJHSBOEJFTQFSJNFOUJEJTJDB DPNF
JNPEVMJEFMDBMPSJNFUSPEJ"UMBTQFSMBDDFMFSBUPSF-ID
EFM$FSOEJ(JOFWSBPMBHSJHMJBEJEJTUSJCV[JPOFEFMMFBMUF
UFOTJPOJQFSJMSJWFMBUPSFEJQBSUJDFMMF*DBSVT OFJMBCPSBUPSJ
TPUUFSSBOFJEFM(SBO4BTTPPJOOFMFUPSSJNFUBMMJDIFEJ
/FNP SJWFMBUPSFTPUUPNBSJOPEJOFVUSJOJ%BMUSBQBSUF
DIFVOBQJDDPMBB[JFOEBMVDDIFTF RVJOEJDJEJQFOEFOUJ
QFSNJMJPOJEJFVSPEJGBUUVSBUP
WFOHBJODMVTBEBMMB
/TG /BUJPOBM4DJFODF'PVOEBUJPO
USBMFJNQSFTFEJ
JOUFSFTTFOB[JPOBMFQFSHMJ6TB OPOoDFSUPDPTBEJUVUUJ
JHJPSOJVOBTPSUBEJDFSUJDB[JPOFDJEJDF$BSMP(BMMJ
OFDFTTBSJBBHMJFOUJEJSJDFSDBTUBUVOJUFOTJ QFSSJDPSSFSF
SJQFUVUBNFOUFBVOB[JFOEBEJVOBMUSP1BFTF
%BMUSBQBSUF SFBMJ[[BSFVOQF[[PNFDDBOJDP DIF
BCCJBOBMJUhTQFDJDIFFMBWPSB[JPOJEJBMUBQSFDJTJPOF
DPOUJOVB$BSMP(BMMJ JOEJDBOEPMFHSBOEJNBDDIJOF
GSFTBUSJDJFJUPSOJBDPOUSPMMPOVNFSJDPoCFOEJWFSTP
BTJNNFUSJF

B
*QFOEPMJJODBTDBUBEFJ
TVQFSBUUFOVBUPSJEJ7JSHPB
DVJTPOPTPTQFTJHMJTQFDDIJ
EFMMJOUFSGFSPNFUSP

B

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

<BT>JODPOUSJ

<BT>
1SPNFD

$POWFSTB[JPOJEJTDJFO[B
TV3BEJP3PDL

%BVOBQBSUFDJTPOPMFTEFDPODFUUVBMJFTQFSJNFOUBMJ
EFMMBTJDB EBMMBMUSBRVFMMFEFMMFUFDOPMPHJFDIFSJFTDPOPB
SFBMJ[[BSFMFDPOEJ[JPOJFTUSFNFSJDIJFTUFEBHMJFTQFSJNFOUJ
1BTTBSFEBMMFVOFBMMFBMUSFoVOQSPDFTTPDPNQMFTTPFQFS
OVMMBMJOFBSFJONF[[PDoMJOHFHOFSJ[[B[JPOFEFJNPEFMMJ 
MBSJDFSDBEJTPMV[JPOJUFDOJDIFFGDJFOUJFBGEBCJMJ 
JMTVQFSBNFOUPEJNJMMFEJGDPMUhUFDOJDIFJNQSFWJTUF 
DIFQPSUBTQFTTPBTPMV[JPOJUFDOPMPHJDIFPSJHJOBMJ
-PTBCFOF(JBOOJ(FOOBSP QSPHFUUJTUBFSFTQPOTBCJMF
EFMMB1SPNFD B[JFOEBDIFMBWPSBQFSMBSJDFSDBFOBUB

EBMGBCCSJDBSFVOQSPEPUUPEFTUJOBUP
BMDPNNFSDJP1FSNF QFSx SJTPMWFSF
QSPCMFNJOVPWJ UFOUBOEPEJTVQFSBSF
HMJTUBOEBSEUFDOJDJEJGGVTJOPSNBMNFOUF
oTUBUPTFNQSFFEJHSBOMVOHBMBTQFUUP
QJ}BQQBTTJPOBOUFEFMNJPNFTUJFSF
-FQSJNFJNQFHOBUJWFDPNNFTTFEBM
NPOEPEFMMBSJDFSDBBSSJWBSPOPBMMB
(BMMJ.PSFMMJBMMJOJ[JPEFHMJBOOJ
USBNJUFMB(BMJMFP7BDVVN4ZTUFN 
B[JFOEBTQFDJBMJ[[BUBOFMMBUFDOPMPHJB
EFMMVMUSBWVPUP EBQBSUFEJTJDJ
EFMM*TUJUVUP/B[JPOBMFEJ'JTJDB/VDMFBSF
4JGPSNBDPTs BQPDPBQPDP OFMMPGDJOB
NFDDBOJDBMVDDIFTFRVFMMBNFOUBMJUh
FTTJCJMFFQSPOUBBEBHHJPSOBSF
DPOUJOVBNFOUFMFQSPQSJFUFDOJDIF DIF
TQPTBJONBOJFSBQFSGFUUBMFFTJHFO[F
EFMMBSJDFSDBTDJFOUJDB&EoHSB[JF
BRVFTUBDIFJMQSPHFUUPEFJHSBOEJ
TVQFSBUUFOVBUPSJEJ7JSHPBSSJWBB-VDDB
2VFTUJBTTPNJHMJBOPBEFJHSBOEJ
BNNPSUJ[[BUPSJBDVJTPOPTPTQFTJHMJ
TQFDDIJEFMMJOUFSGFSPNFUSPQFSJTPMBSMJ
EBMMFWJCSB[JPOJTJTNJDIFDJTQJFHB
'SBODP'SBTDPOJ SJDFSDBUPSFEFMMB
TF[JPOF*OGOEJ1JTB*MMPSPQSJODJQJP
EJGVO[JPOBNFOUPTJCBTBTVMMBDBQBDJUh
JOUSJOTFDBEJTNPS[BNFOUPEFMMFWJCSB[JPOJ


DPNFTQJOPGGEFMMBTF[JPOFEJ1JTBEFMM*TUJUVUP/B[JPOBMF
EJ'JTJDB/VDMFBSFMVJ JOTJFNFB3JDDBSEP%F4BMWP FY
SJDFSDBUPSF*OGODIFPHHJMBWPSBB-JHP BEBWFSFTDPQFSUP
MB(BMMJ.PSFMMJ
"MMBNFUhEFHMJBOOJ(FOOBSPUSBTGPSNBJOVOJNQSFTBMF
DPNQFUFO[FEJQSPHFUUB[JPOFFMBNBFTUSJBUFDOJDBTWJMVQQBUB
JOUSFOUBOOJEJMBWPSPDPOM*OGO 1SPNFDPMUSFBEJWFOJSF
QBSUOFSTTBEJ(BMMJ.PSFMMJ QBSUFDJQBJOEJQFOEFOUFNFOUFB
NPMUJQSPHFUUJEJSJDFSDBJOUFSOB[JPOBMJ DPNFMJOUFSGFSPNFUSP
TQB[JBMF-JTBPMFTQFSJNFOUP.FHB;VSJHP

EBQBSUFEJTFJQFOEPMJQPTUJJODBTDBUB
*MTJTUFNBSFBMJ[[BUP QFSx oNPMUPQJ}
DPNQMFTTP QFSDInPMUSFBEBWFSFRVFTUF
DBSBUUFSJTUJDIFQBTTJWFJOUVUUJJHSBEJ
EJMJCFSUh SPUB[JPOJJODMVTF
oTUBUP
DPSSFEBUPEJTFOTPSJFBUUFOVBUPSJJOHSBEP
EJDPSSFHHFSF BUUSBWFSTPVODPOUSPMMP
BUUJWP MBQPTJ[JPOFEFHMJTQFDDIJOP
BGSB[JPOJEJOBOPNFUSJ GSB[JPOJEJ
VONJMJBSEFTJNPEJNFUSP

-FDPNQMJDB[JPOJUFDOJDIFQFSSFBMJ[[BSF
VOPHHFUUPTJNJMF BMUPNFBMMBDVJ
TPNNJUhoBQQMJDBUPVODBSJDPEJPMUSF
NJMMFDIJMPHSBNNJ DFSUPOPONBODBOP
JOEJTQFOTBCJMFBEFTFNQJPSJEVSSFJMQJ}
QPTTJCJMFMFDPOUBNJOB[JPOJEFMMBNCJFOUF
DPOUJOVB'SBTDPOJQFSRVFTUPNPUJWP
MBTTFNCMBHHJPEFJWBSJDPNQPOFOUJo
TUBUPGBUUPJOVOBDBNFSBQVMJUBBMMFTUJUB
BQQPTJUBNFOUFOFMMPGDJOB
6OBUUFO[JPOFQBSUJDPMBSFoTUBUBSJTFSWBUB
BMMPTUVEJPFBMMBQSPEV[JPOFEFJMJ
NFUBMMJDJDIFDPMMFHBOPGSBEJMPSP
JQFOEPMJEFMTVQFSBUUFOVBUPSFTJTNJDP 
DIFEFWPOPSJVTDJSFBTPQQPSUBSFFMFWBUJ
DBSJDIJTQFDJDJTFO[BSFJOUSPEVSSFOFM
TJTUFNBNFDDBOJDPBMUSJUJQJEJSVNPSF
*TVQFSBUUFOVBUPSJ TNPS[BOEPOPB
NJMJBSEJEJWPMUFMFWJCSB[JPOJEFM

UFSSFOP GBOOPEJ7JSHPMJOUFSGFSPNFUSP
HSBWJUB[JPOBMFQJ}TFOTJCJMFBMNPOEP
BMMFCBTTFGSFRVFO[F.BMJOUFSB[JPOFF
MBDPMMBCPSB[JPOFDPOJTJDJQJTBOJIBOOP
GBUUPDSFTDFSFOFMMB[JFOEBMVDDIFTFVO
LOPXIPXFVOQBUSJNPOJPEJDPOPTDFO[F 
DIFPHHJTJPGGSFTVMNFSDBUPFOPOTPMPQFS
JHSBOEJQSPHFUUJEJSJDFSDBJOUFSOB[JPOBMJ 
EBDVJEFSJWBDPNVORVFPMUSFMBNFUhEFM
GBUUVSBUPEFMMB(BMMJ.PSFMMJ2VFTUPUJQP
EJDPNNFTTFIBOOPBODIFDPOUSJCVJUPBE
BMJNFOUBSFVOQJDDPMPJOEPUUPJOEVTUSJBMF
EJBMUBRVBMJUhDPOUJOVB(BMMJDPTUJUVJUP
EBMMFB[JFOEFTQFDJBMJ[[BUFBMMFRVBMJ
BQQBMUJBNPBEFTFNQJPMBTBMEBUVSBF
JMUBHMJPEFJEJWFSTJNBUFSJBMJ JMUSBUUBNFOUP
EFMMFTVQFSDJ MFMFUUSPOJDB
-BQSPEV[JPOFEFMMFTUSVNFOUB[JPOJF
EFMMFUFDOPMPHJFQFSMBSJDFSDB JOGBUUJ 
SJDIJFEFOFDFTTBSJBNFOUFVOPTUBOEBSE
EJFMFWBUBRVBMJUh DPTUBOUFNFOUF
BHHJPSOBUP2VFMMPMVDDIFTFoVONPEFMMP
DIFBOESFCCFSJDFSDBUPFDPMUJWBUPDPO
NBHHJPSFBUUFO[JPOFoVOFTFNQJPEJ
RVBOUPMFOPTUSFQJDDPMFFNFEJFJNQSFTF
TQFTTPTBQQJBOPFTTFSFFGDJFOUJ DSFBUJWF
FDPMMBCPSBUJWFFEJDPNFSJDFSDBTDJFOUJDB
FUFDOPMPHJDBBTTJFNFTJBOPTJOPOJNJ
EJTWJMVQQPFDPOPNJDP

JOUFSWJTUBEJ'SBODFTDB4DJBOJUUJ

4POPJODPEBTVMHSBOEFSBDDPSEPBOVMBSF 
QPTTPUFMFUSBTQPSUBSNJBEFTUJOB[JPOF 
$PTBTPOPJDPNQVUFSRVBOUJTUJDJ &JRVCJU 
$IFDPTBDFSBQSJNBEFM#JH#BOH 
4POPTPMPBMDVOFEFMMFEPNBOEFDIFHMJ
BTDPMUBUPSJEJ3BEJP3PDL HJPWBOJFOPO
TPMP SJWPMHPOPJOEJSFUUBEVSBOUFMPTQB[JP
EFEJDBUPBMMFMPSPDVSJPTJUhTDJFOUJDIF
-PTDPQPTGBUBSFNJUJFGBOUBTJFJNQPTTJCJMJ
FBMJNFOUBSOFEJOVPWJ OPONFOP
JODSFEJCJMJ NBTDJFOUJDBNFOUFDPSSFUUJ
*OVOBJOUFSFTTBOUFFQFSTPOBMFJOJ[JBUJWB
EJEJWVMHB[JPOF EVFHJPWBOJSJDFSDBUPSJEFJ
-BCPSBUPSJ/B[JPOBMJEJ'SBTDBUJEFMM*OGO 
(JPWBOOJ.B[[JUFMMJF$BUBMJOB$VSDFBOV 
DPNFOPWFMMJDBQJUBOP,JSL BDDPNQBHOBOP
HMJBTDPMUBUPSJBMMBTDPQFSUBEFMMBTDJFO[B
NPEFSOB$PMMFHIJFTQFSUJFEPNBOEF
JOTJEJPTFDPOUSJCVJTDPOPBMSBDDPOUP QFS
DBQJSFDPNFTJSFBMJ[[BDJxDIFQVxBQQBSJSF
JOTQJFHBCJMF/PONBODBOPJDPOTJHMJQFS
MBQQSPGPOEJNFOUPEPWFFDPTBMFHHFSFF
DPTBUSPWBSFJOJOUFSOFU*MUVUUPJOUFSSPUUPEB
JOUFSWBMMJNVTJDBMJ OBUVSBMNFOUFSPDL

<BT>.BoQPTTJCJMFQBSMBSFEJUFNJ
DPNQMFTTJJOQPDPUFNQP TFO[B
TDPSBHHJBSFDIJBTDPMUB 
(JPWBOOJ1BSUJBNPEBUFNJDPNQMFTTJ 
oWFSP NBJOSFBMUhWPHMJBNPQBSMBSFEFM
NFUPEPTDJFOUJDPFEJDPNFTJQPTTPOP
JOUFSQSFUBSFJGFOPNFOJVTBOEPMBMPHJDB
4QFTTPTJIBMJEFBDIFMPTDJFO[JBUP
EFCCBTBQFSFUVUUP/POoDFSUBNFOUFDPTs
$FSDIJBNPEJSBHJPOBSFDPOHMJBTDPMUBUPSJ
TVRVFTJUJBDVJTQFTTPBODIFOPJOPO
TBQQJBNPSJTQPOEFSFDPODPNQMFUF[[B
-PCJFUUJWPoGBSFFTQFSJFO[B QFSDBQJSF
RVBMJQFSDPSTJTJBOPVUJMJBUSPWBSFMF
SJTQPTUF FTUJNPMBSFMBDVSJPTJUhQFS
MBSJDFSDB

TDJFOUJDBDIFOPODPOPTDJBNP.PMUF
EFMMFMPSPEPNBOEFIBOOPSJTQPTUFBODPSB
BQFSUFFRVFTUPDJBJVUBBNFUUFSFJOMVDF
MJNQPSUBO[BEFMMBSJDFSDB MBTVBOFDFTTJUh
FMBSJDDIF[[BJOUFMMFUUVBMF4QFTTPJOWFDF
TJBNPOPJBOPODPOPTDFSFMFSJTQPTUFF
BODIFQFSRVFTUPDJGBDDJBNPBJVUBSF
EBDPMMFHIJFEFTQFSUJOFJEJWFSTJTFUUPSJ

<BT>$PNFWJTQJFHBUFRVFTUPJOUFSFTTFQFS
MBSJDFSDBGPOEBNFOUBMF BQQBSFOUFNFOUF
OFBTFTUFTTBFQSJWBEJPCJFUUJWJDPODSFUJ 
(JPWBOOJ-PTWJMVQQPEJVOBUFDOPMPHJB
BUUSBWFSTBTFNQSFUSFQBTTBHHJ UVUUJ
JSSJOVODJBCJMJ
-BDPOPTDFO[BEFMGFOPNFOPOBUVSBMF
oMBSJDFSDBGPOEBNFOUBMF
<BT>7JIPTFOUJUPUSBUUBSFEJNFDDBOJDB
-PTGSVUUBNFOUPEFMGFOPNFOPQFS
RVBOUJTUJDBDBOUBOEPVOBSJTQPTUB
SFBMJ[[BSFRVBMDPTBEJDPODSFUPoMB
BMMVPHPDPNVOFDIFWFEFHMJTDJFO[JBUJ
SJDFSDBBQQMJDBUB&MPTWJMVQQPEJVOJEFB
OPJPTJFQFEBOUJ 
QFSSFBMJ[[BSFVOQSPEPUUPUFDOPMPHJDP
$BUBMJOB-BDBQBDJUhEJEJWFSUJSTJo
VUJMJ[[BCJMFEBUVUUJ FDPNNFSDJBMJ[[BCJMF
GPOEBNFOUBMFQFSVOWFSPTDJFO[JBUP
oRVFTUBMBSJDFSDBUFDOPMPHJDB
*ORVBOUPBMMBQFEBOUFSJB CFI BODIF
$PNFWFEJ OPOTJQVxQSFTDJOEFSFEBMMB
RVFMMBOPONBODBEPWSFTUFWFEFSF
SJDFSDB BQBSUJSFEBRVFMMBGPOEBNFOUBMF
<BT>$BUBMJOB VOQSPHSBNNBEBBTDPMUBSF
DPORVBOUPQVOUJHMJPQSFQBSJBNPMB
$BUBMJOB2VFTUFJOJ[JBUJWFTPOPDPNF
BTDVPMBEVSBOUFMPSBEJTDJFO[FPEJTJDB  USBTNJTTJPOF1FSxDJQJBDFNPMUPFDPTs
HPDDFEBDRVB/FMMJOTJFNF QFSx GBOOP
$BUBMJOB6OQSPHSBNNBQFSUVUUJJDVSJPTJ
oQJ}GBDJMFEJWFSUJSFDIJDJTFHVFJORVFTUF
PDFBOJFRVBOUJUhUBMJEBQPUFSEJTTFUBSF
FQFSDIJIBWPHMJBEJJNQBSBSFEJWFSUFOEPTJ JOEBHJOJEBEFMMB'JTJDB$IJTThDIF
MJOUFSBVNBOJUh-BSJDFSDBGPOEBNFOUBMF
& QFSDInOP BODIFQFSMBTDVPMBFQFS
VOHJPSOPQSPQSJPVOPEJMPSPOPOEFDJEB
SJTQPOEFBEVOBEPQQJBOFDFTTJUhEFMMB
JCBNCJOJ-BMPSPTFUFEJDPOPTDFO[B
EJFOUSBSFOFMMBOPTUSBTRVBESB
TPDJFUh DPNFNPUPSFEFMQSPHSFTTP 
oJNQBSFHHJBCJMFFOPJDJNFUUJBNPB
FEFMMJOEJWJEVP"RVFTUPQSPQPTJUP 
<BT>$IJTPOPJWPTUSJBTDPMUBUPSJ 
EJTQPTJ[JPOF
&JOTUFJOEJDFWB-FTQFSJFO[BQJ}CFMMB
4BSFCCFBVTQJDBCJMFDIFBODIFDIJQSFOEF 7JIBOOPNBJNFTTPJOEJGDPMUh
DIFQPTTJBNPBWFSFoJMNJTUFSP
EFDJTJPOJJNQPSUBOUJOFMMJOUFSFTTFEJUVUUJ
(JPWBOOJ%BJSBHB[[JNPMUPHJPWBOJOPBJ
MFNP[JPOFGPOEBNFOUBMFBMMBCBTFEFMMB
BTDPMUBTTFQSPHSBNNJEJRVFTUPUJQP
TFTTBOUFOOJBNBOUJEFMSPDLCFMMPQPUFSTJ WFSBBSUFFEFMMBWFSBTDJFO[B$IJOPOTB
*OGPOEP TBQFSOFEJQJ}BJVUBBGBSFTDFMUF
DPOGSPOUBSFDPOVOQVCCMJDPFUFSPHFOFP 
DPToFOPOTBQJ}TPHOBSFPNFSBWJHMJBSTJ 
QPOEFSBUFFOPOoQPJDPTsGBUJDPTP
DPOFTJHFO[FEJWFSTFFVOBQSFQBSB[JPOF
oDPNFNPSUP FJMTVPTHVBSEPoTQFOUP
BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

4VPOBOEP
FSJTVPOBOEP
(SBOEJEJBQBTPOQFSDBUUVSBSF
MBNVTJDBEFMDPTNP
EJ&VHFOJP$PDDJB

-BSJDFSDBTQFSJNFOUBMFEFMMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJoJOJ[JBUBOFHMJ4UBUJ6OJUJOFJQSJNJBOOJ 
RVBOEP+P8FCFS TJDPPSJHJOBMFFUFTUBSEP TJNJTFJOUFTUBEJSJWFMBSFRVFTUFEFCPMJQFSUVSCB[JPOJ
EFMMPTQB[JPUFNQPQFSBQSJSFVOBOVPWBOFTUSBTVMDPTNP8FCFSTWJMVQQxDPTsJMQSJNPSJWFMBUPSF
SJTPOBOUFVOPTDJMMBUPSFNFDDBOJDPDPTUJUVJUPEBVODJMJOESPEJBMMVNJOJPEJVOQBJPEJUPOOFMMBUF DIF
HMJJNQVMTJEJPOEFHSBWJUB[JPOBMJBWSFCCFSPEPWVUPGBSWJCSBSF6OHJHBOUFTDPEJBQBTPO JOTPNNB 
FRVJQBHHJBUPDPODFSBNJDIFQJF[PFMFUUSJDIFQFSDPOWFSUJSFMFTVFWJCSB[JPOJNFDDBOJDIFJOTFHOBMJ
FMFUUSJDJDIFWFOJWBOPPQQPSUVOBNFOUFSFHJTUSBUJ
&HMJOFNJTFJOGVO[JPOFEVFBLNEJEJTUBO[BFOFBOBMJ[[xJEBUJJODFSDBEJTFHOBMJJO
DPJODJEFO[B*OGBUUJVOPOEBHSBWJUB[JPOBMFBWSFCCFNFTTPJOWJCSB[JPOFDPOUFNQPSBOFBNFOUF
JEVFPTDJMMBUPSJ FOUSPNJMMFTJNJEJTFDPOEP EBUPDIFMBWFMPDJUhEFMMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJoVHVBMF
BRVFMMBEFMMBMVDF
QFSNFUUFOEPEJEJTUJOHVFSFJMTFHOBMFEBMMFQPTTJCJMJDBVTFEJEJTUVSCPMPDBMF
0DDPSSFWBHSBOEFGFEFQFSJOJ[JBSFRVFTUBSJDFSDBBRVFMUFNQPQPDIJTTJNPFSBOPUPTVMMFQPTTJCJMJ
TPSHFOUJDPTNJDIF NFOUSFTJTBQFWBEBJDBMDPMJEJ&JOTUFJODIFRVFTUFPOEFJOUFSBHJTDPOPJONPEP
USBTDVSBCJMFDPOMBNBUFSJBDIFJODPOUSBOPDJPoRVBTJJNQPTTJCJMFBTTPSCJSMF2VFTUP TFEBVOMBUP
WVPMEJSFPUUFOFSFNFTTBHHJOPODPSSPUUJPBUUFOVBUJQSPWFOJFOUJEBMMFTPSHFOUJDIFMFIBOOPFNFTTF 
EBMMBMUSPSFOEFEJGDJMJTTJNBMBMPSPSJWFMB[JPOF
*MQSFNJPFSBQFSxOPUFWPMFMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJQPSUBOPJOGPSNB[JPOJVOJDIFTVMMBOBUVSBEFMMF
TPSHFOUJDPTNJDIFDIFMFIBOOPFNFTTF/nJUSBEJ[JPOBMJUFMFTDPQJDIFPTTFSWBOPGPUPOJ OnJ
SJWFMBUPSJEJSBHHJDPTNJDJPEJOFVUSJOJQPTTPOPGPSOJSFVOSBDDPOUPDPTsEFUUBHMJBUPEFMNPWJNFOUP
EFMMBNBUFSJBDPTNJDBEPWFMBEFOTJUhoFMFWBUBFJDBNQJHSBWJUB[JPOBMJNPMUPGPSUJ
"MMBOFEFHMJBOOJ 8FCFSUSPWxEFMMFDPJODJEFO[FOFJTVPJSJWFMBUPSJFDSFEFUUFEJBWFSFSJWFMBUP
POEFHSBWJUB[JPOBMJQSPWFOJFOUJEBMDFOUSPEFMMBOPTUSBHBMBTTJB"ODIFTFJTVPJSJTVMUBUJOPOGVSPOP
DPOGFSNBUJ FTPOPPHHJDPOTJEFSBUJVOBCCBHMJP FTTJTUJNPMBSPOPMBOBTDJUBEJOVPWJHSVQQJFOVPWF
HFOFSB[JPOJEJSJWFMBUPSJ0SNBJJOGBUUJMBQBTTJPOFTDJFOUJDBFSBFTQMPTB MBDPSTBFSBJOJ[JBUBF HSB[JF
BJQSPHSFTTJOFMMFPTTFSWB[JPOJBTUSPOPNJDIFFOFMMFQSFWJTJPOJUFPSJDIF MBQPTUBJOQBMJPBQQBSJWB
TFNQSFQJ}SJDDBQPUFSTUVEJBSFMFTUFMMFEJOFVUSPOJFEJRVBSL JCVDIJOFSJ JMSVNPSFEJGPOEP
QSPWFOJFOUFEJSFUUBNFOUFEBM#JH#BOHFBMUSJPHHFUUJNJTUFSJPTJEFMOPTUSP6OJWFSTP
%BNPMUJBOOJ TQFSJNFOUBUPSJJORVBUUSPDPOUJOFOUJTPOPJNQFHOBUJOFMMBSJDFSDBEFMMFPOEF
HSBWJUB[JPOBMJ BMDVOJVTBOEPSBGOBUFWFSTJPOJEFJSJWFMBUPSJSJTPOBOUJEJ8FCFS BMUSJDPTUSVFOEP
HSBOEJSJWFMBUPSJCBTBUJTVMMJOUFSGFSPNFUSJBMBTFS
-*UBMJBFM*OGOPDDVQBOPEBNPMUPUFNQPVOQPTUPQSJWJMFHJBUPJORVFTUBSJDFSDB/FMB3PNB
(VJEP1J[[FMMB DPOJMQJFOPBQQPHHJPEJ&EPBSEP"NBMEJ QSFTFMFSFEJOJEJVOHSVQQPEFEJDBUPBMMP
TUVEJPEFMMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ'VEFDJTPEJSFBMJ[[BSFVOSJWFMBUPSFSJTPOBOUFDSJPHFOJDP DJPoDIF
PQFSBBCBTTJTTJNBUFNQFSBUVSB
EJTFOTJCJMJUhTFO[BQSFDFEFOUJ-*UBMJBFOUSxDPTsTVCJUPFJOQSJNB
MBJORVFTUBSJDFSDB JOTJFNFBJHSVQQJEJ4UBOGPSEFEFMMB-PVJTJBOB*QSJNJSJWFMBUPSJSJTPOBOUJ
DSJPHFOJDJFOUSBSPOPJOGVO[JPOFOFHMJBOOJ-*OGOIBUSFSJWFMBUPSJEJRVFTUPUJQP"VSJHBOFJ


BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

C

D

B

-BCPSBUPSJEJ-FHOBSP /BVUJMVTOFJ-BCPSBUPSJ
EJ'SBTDBUJFE&YQMPSFSBM$FSO4POPEFJDJMJOESJ
JOMFHBEJBMMVNJOJPFGVO[JPOBOPFGGFUUJWBNFOUF
DPNFEFJEJBQBTPO NFTTJJOWJCSB[JPOFEBMMPOEB
HSBWJUB[JPOBMF1FSFTTFSFQJ}QSFDJTJ BMMBSSJWP
EJVOJNQVMTPEJPOEFHSBWJUB[JPOBMJMBCBSSB
FOUSBJOWJCSB[JPOFMPOHJUVEJOBMNFOUFBMMBTVB
GSFRVFO[BEJSJTPOBO[B DIFWBMFDJSDBL)[
VOBGSFRVFO[BEFMMJOUFSWBMMPBDVTUJDPRVFTUB
OPUBQVxFTTFSFTVPOBUBEBWBSJFTPSHFOUJ
EJPOEFHSBWJUB[JPOBMJ BDPNJODJBSFEBJDPMMBTTJ
TUFMMBSJUJQPTVQFSOPWB
-BEJGDPMUhEJRVFTUFNJTVSFoEPWVUBBM
QJDDPMJTTJNPFGGFUUPQSFWJTUP4FFTQMPEFTTF
VOBTVQFSOPWBOFMMBOPTUSBHBMBTTJB JMDJMJOESP
TBSFCCFNFTTPJOWJCSB[JPOFDPOVOBNQJF[[B
EFMMPSEJOFEJVONJMJBSEFTJNPEJNJMJBSEFTJNP
EJNFUSP*MMJWFMMPEJJTPMBNFOUPEBUVUUFMF
WJCSB[JPOJTJTNJDIFFBDVTUJDIFEFWFQFSDJx
FTTFSFFMFWBUJTTJNP*OPMUSFPDDPSSFSJEVSSF
TUSBPSEJOBSJBNFOUFUVUUFMFTPSHFOUJEJSVNPSF
EJGPOEP TJBOFMSJWFMBUPSF BCCBTTBOEPMBTVB
UFNQFSBUVSB TJBOFMTJTUFNBEJUSBTEV[JPOFDIF
DPOWFSUFMBWJCSB[JPOFNFDDBOJDBJOVOTFHOBMF
FMFUUSJDP VTBOEPNBUFSJBMJFEJTQPTJUJWJ
BCBTTJTTJNBEJTTJQB[JPOF
*SJWFMBUPSJSJTPOBOUJDSJPHFOJDJIBOOPQFSNFTTP
VONJHMJPSBNFOUPEFMMBTFOTJCJMJUhEJBMNFOP
VOGBUUPSF DJPoEJRVBUUSPPSEJOJEJ
HSBOEF[[BSJTQFUUPBHMJPSJHJOBMJSJWFMBUPSJ
BUFNQFSBUVSBBNCJFOUFEJ8FCFS2VFTUJ
NJHMJPSBNFOUJTPOPEPWVUJJOHSBOQBSUFBMMB


SJEV[JPOFEFMMBUFNQFSBUVSBEFJSJWFMBUPSJWJDJOP
BMMP[FSPBTTPMVUP-BUFNQFSBUVSBoVOBNJTVSB
EFMMFOFSHJBEFMNPWJNFOUPEJTPSEJOBUPEJVO
TJTUFNBQJ}oCBTTBQJ}HMJBUPNJTJNVPWPOP
MFOUBNFOUF ORVBTJBGFSNBSTJRVBOEPDJTJ
BWWJDJOBBMMP[FSPBTTPMVUPHSB[JFBRVFTUB
SJEV[JPOFEFMNPWJNFOUPEJTPSEJOBUPBMMJOUFSOP
EFMSJWFMBUPSFDIFoQPTTJCJMFBQQSF[[BSFJO
UFPSJBBODIFMFQJDDPMJTTJNFWJCSB[JPOJJOEPUUF
EBMMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ*OPMUSFDJTJoHJPWBUJ
EFMMJNQJFHPEJOVPWJUSBTEVUUPSJNFDDBOJDJ
SJTPOBOUJ NPMUPQJ}FGDJFOUJEFJWFDDIJ
QJF[PFMFUUSJDJ FEJBNQMJDBUPSJTVQFSDPOEVUUPSJ
DJPoHMJ4RVJE WEQ OES
DIFIBOOPVO
SVNPSFFMFUUSPOJDPWJDJOPBMMJNJUFRVBOUJTUJDP
JNQPTUPEBMQSJODJQJPEJJOEFUFSNJOB[JPOF
EJ)FJTFOCFSH
2VFTUJTFOTJCJMJTTJNJEJBQBTPODSJPHFOJDJTJ
TPOPBWWFOUVSBUJEBBOOJJOSFHJPOJJOFTQMPSBUF
EFMMBTJDBTQFSJNFOUBMF(SB[JFBMMBQSFTB
EBUJDPOUJOVBFTTJQPTTPOPEBSFFWJEFO[BEJ
GFOPNFOJBTUSPTJDJSBSJPDIFTJSJQSFTFOUBOP
BJOUFSWBMMJEJNPMUJNFTJPEJBMDVOJBOOJ
-BDBDDJBBHMJJNQVMTJQSPEPUUJEBFWFOUJ
DPTNJDJDBUBTUSPDJoMPCJFUUJWPUSBEJ[JPOBMF
EFJSJWFMBUPSJSJTPOBOUJ2VFTUBSJDFSDBoTUBUB
SBGOBUB OPOTPMUBOUPVTBOEPBMHPSJUNJEJ
BOBMJTJEBUJTFNQSFQJ}FMBCPSBUJ NBTPQSBUUVUUP
HSB[JFBUFDOJDIFEJDPJODJEFO[BGSBJEBUJ
SBDDPMUJDPOUFNQPSBOFBNFOUF*MNFUPEPEFMMF
DPJODJEFO[FoQPUFOUJTTJNPNBSJDIFEFMB
QSFTFO[BEJBMNFOPUSFSJWFMBUPSJ QFSFMJNJOBSF

RVFMMFDPJODJEFO[FTQVSJFDIFBDBVTBEJEJTUVSCJMPDBMJQPTTPOPQSFTFOUBSTJUSBEVFSJWFMBUPSJ
"VSJHB &YQMPSFSF/BVUJMVTDPTUJUVJTDPOPPHHJVOOFUXPSLDIFBTTPMWFJMSVPMPEJTFOUJOFMMB
HBMBUUJDBHSBWJUB[JPOBMF
/FHMJVMUJNJBOOJMBTFOTJCJMJUhEFJHSBOEJJOUFSGFSPNFUSJ DPNF7JSHP IBTPSQBTTBUPRVFMMBEFJSJWFMBUPSJ
SJTPOBOUJFDFSUBNFOUFRVFTUJTUSBPSEJOBSJTUSVNFOUJFOUSBOEPJOQSFTBEBUJDPOUJOVBQPUSBOOP
TUVEJBSFNPMUFTPSHFOUJQSPWFOJFOUJBODIFEBHBMBTTJFMPOUBOF
7BMFMBQFOBEJNFO[JPOBSFBMDVOJSJTVMUBUJDIFGBOOPQBSUFEFMDVSSJDVMVNEFJSJWFMBUPSJSJTPOBOUJ
EFMM*OGO FEFJMPSPTQFSJNFOUBUPSJ
JMSBGGSFEEBNFOUPEJ/BVUJMVTF"VSJHBBUFNQFSBUVSF
VMUSBDSJPHFOJDIF MF UPOOFMMBUFEJNBTTBTPOPTUBUFSBGGSFEEBUFB ,F , SJTQFUUJWBNFOUF

MPTWJMVQQPEJUSBTEVUUPSJFBNQMJDBUPSJJOHSBEPEJBQQSF[[BSFFDDJUB[JPOJEJQPDIJRVBOUJEJFOFSHJB
MBMMBSHBNFOUPEFMMBCBOEBQBTTBOUF DJPoMJOUFSWBMMPJOGSFRVFO[BOFMRVBMFJMSJWFMBUPSFoTFOTJCJMF

EBQPDIJ)[BHMJBUUVBMJ)[EJ"VSJHBMBSJWFMB[JPOFBDVTUJDBEJSBHHJDPTNJDJDPO/BVUJMVTFE
&YQMPSFSMBSJWFMB[JPOFEFMDBNQPHSBWJUB[JPOBMFEJOBNJDPHFOFSBUPEBVOBTPSHFOUFBSUJDJBMFDPO
&YQMPSFS
-BUUJWJUhFJQSPHSFTTJOFMMBSJDFSDBEFMMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJWBOOPWBMVUBUJBMMBMVDFEFMMBFTUSFNB
EJGDPMUhEFMMBMPSPSJWFMB[JPOF DJPoEFMMBFTUSFNBQJDDPMF[[BEFHMJFGGFUUJEBNJTVSBSF/POQFSOJFOUF
MBHSBWJUB[JPOFoMBQJ}EFCPMFEFMMFJOUFSB[JPOJGPOEBNFOUBMJ'BNPTBoMBGSBTFEJ,JQ5IPSOF HVSV
UFPSJDPBNFSJDBOPEFMTFUUPSF(SBWJUB[JPOF1BSBEJTPQFSJUFPSJDJ *OGFSOPQFSHMJTQFSJNFOUBMJ
4BShQVSFVOJOGFSOP NBoTPQSBUUVUUPVOBTEBBGGBTDJOBOUF
#JPHSBB
&VHFOJP$PDDJB QSPGFTTPSFEJ"TUSPTJDB
BMM6OJWFSTJUhEJ3PNB5PS7FSHBUB oEJSFUUPSFEFJ
-BCPSBUPSJ/B[JPOBMJEFM(SBO4BTTPEFMM*OGO
SFTQPOTBCJMFOB[JPOBMFEFHMJFTQFSJNFOUJ/BVUJMVT

FE&YQMPSFSFNFNCSPEFMMB$PMMBCPSB[JPOF7JSHP
)BGPOEBUPMB&EPBSEP"NBMEJ$POGFSFODFPO
(SBWJUBUJPOBM8BWFT DPOGFSFO[BNPOEJBMFEJ
SJGFSJNFOUPEFMTFUUPSF

-JOLTVMXFC
XXXBVSJHBMOMJOGOJU
XXXMOGJOGOJUFTQFSJNFOUJSPH

BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

B
1BSUJDPMBSFEFMSJWFMBUPSF"VSJHB
BJ-BCPSBUPSJ/B[JPOBMJEJ-FHOBSP
C
*MSJWFMBUPSF/BVUJMVTBJ
-BCPSBUPSJ/B[JPOBMJEJ'SBTDBUJ
D
&YQMPSFSoTUBUPJMQSJNPSJWFMBUPSF
SJTPOBOUFDSJPHFOJDPBFOUSBSF
JOGVO[JPOFDPODPOUJOVJUh

$BOUP
BEVFWPDJ
%VBM DJMJOESJDPODFOUSJDJ
DIFWJCSBOPBMQBTTBHHJPEFMMPOEB
EJ.BTTJNP$FSEPOJP$IJBSPNPOUF

DJMJOESP
FTUFSOP

BSFFEJNJTVSB
EFMMBWJCSB[JPOF
EJGGFSFO[JBMF

POEB
HSBWJUB[JPOBMF

FGGFUUPEFMMPOEB
HSBWJUB[JPOBMFTVMMB
TF[JPOFEFMSJWFMBUPSF

DJMJOESP
JOUFSOP
B

%VSBOUFMBMPSPWJUB TUFMMFEJOFVUSPOJFCVDIJOFSJ
TUFMMBSJWJCSBOPWJPMFOUFNFOUF HFOFSBOEPPOEF
HSBWJUB[JPOBMJBGSFRVFO[FEFML)[FTVQFSJPSJ
3JWFMBSMFDJQFSNFUUFSFCCFEJTPOEBSFJONPEP
EJSFUUPMBEJOBNJDBEJSFHJNJFTUSFNJEFMMB
NBUFSJBDIFOPOTBSFCCFSPBMUSJNFOUJPTTFSWBCJMJ
-JOUFSFTTFQFSUBMJPOEFRVJOEJoGPSUF NBMB
MPSPSJWFMB[JPOFTJQSFTFOUBQJ}DIFNBJEJGDJMF
BMDSFTDFSFEFMMBGSFRVFO[BPMUSFJML)[ JOGBUUJ 
EFDSFTDPOPTJBMFBNQJF[[FEFJTFHOBMJBUUFTJ 
TJBMFTFOTJCJMJUhEFJHSBOEJJOUFSGFSPNFUSJ
-FCBSSF JOWFDF TBSFCCFSPQJ}TFOTJCJMJ 
NBTPMPTVVOBFTJHVBCBOEBEJGSFRVFO[F
1FSNJHMJPSBSFMFMPSPQSFTUB[JPOJ RVJOEJ 
EPWSFNNPBDDPSDJBSFVOJOUFSGFSPNFUSPQFSDIn
OPOQFSEBTFOTJCJMJUhPMUSFJML)[ FSFOEFSF
BCBOEBMBSHBVOBCBSSB*MSJWFMBUPSFDSJPHFOJDP
%VBM EJDVJoTUBUPSFDFOUFNFOUFQSPQPTUPJM
QSPHFUUP TPEEJTGBBNCFEVFRVFTUFSJDIJFTUF
*MQSJODJQJPEJGVO[JPOBNFOUPEJ%VBMTJCBTB
FTTFO[JBMNFOUFTVEVFDJMJOESJDPODFOUSJDJ DIF
WJCSBOPBMQBTTBHHJPEJVOPOEBHSBWJUB[JPOBMF
4FJEVFDJMJOESJIBOOPVOBEJNFOTJPOF
EFMMPSEJOFEFMNFUSP DIFJNQMJDBVOBNBTTB
EJBMDVOFUPOOFMMBUF
RVFMMPFTUFSOPSJTVPOBB
VOBGSFRVFO[BEJDJSDBL)[FRVFMMPJOUFSOPB
DJSDBL)[4PMMFDJUBUJEBPOEFHSBWJUB[JPOBMJDPO
VOBGSFRVFO[BBMMJOUFSOPEJRVFTUBCBOEB JEVF
DJMJOESJSJTQPOEPOPWJCSBOEPJODPOUSPGBTF QPJDIn
JMQSJNPoTPMMFDJUBUPTPQSBMBTVBGSFRVFO[BEJ
SJTPOBO[BFJMTFDPOEPTPUUPJOTPTUBO[B RVBOEP
RVFMMPFTUFSOPUFOEFBEJMBUBSTJ MBMUSPUFOEFB
DPNQSJNFSTJFWJDFWFSTB
-JOUFSDBQFEJOFUSBJEVFDJMJOESJDPTsTJEFGPSNB
NBTTJNBNFOUF%BMMBNJTVSBEJRVFTUB
EFGPSNB[JPOF QPTTJBNPSJTBMJSFBMMBNQJF[[B
EFMMPOEBHSBWJUB[JPOBMFDIFIBBUUSBWFSTBUP
%VBM%PCCJBNPQFSxFTTFSFJOHSBEPEJ
TFMF[JPOBSF USBMFWJCSB[JPOJ RVFMMFDPNQBUJCJMJ
DPOVOPOEBHSBWJUB[JPOBMFEBRVFMMFDIF
QPTTPOPFTTFSFQSPEPUUFEBBMUSFTPMMFDJUB[JPOJ

#JPHSBB
.BTTJNP$FSEPOJPIBJOJ[JBUPDPO&EPBSEP"NBMEJ
DJSDBBOOJGBBTWJMVQQBSFSJWFMBUPSJEJPOEF
HSBWJUB[JPOBMJBCBSSBDSJPHFOJDBSJTPOBOUF%BM

*TFOTPSJ PUUJDJPEJBMUSPUJQP
EJTQPTUJBDSPDF
TPOPJOHSBEPEJGBSMPQFSDInSJFTDPOPBNJTVSBSF
MBEJGGFSFO[BEJEFGPSNB[JPOFUSBJEVFCSBDDJ
EFMMBDSPDF
1FSPHOJTFOTPSFDoQFSxVOQSF[[PEBQBHBSF 
DIFOFTUBCJMJTDFJMMJNJUF&TTPDPOTJTUFOFM
DPTJEEFUUPSVNPSFEJSJUPSOPQSPEPUUPEBMMB
GPS[BEJSJUPSOPFTFSDJUBUBEBMMPTUFTTPTFOTPSF
4FVTJBNPDPNFTFOTPSJEFMMFDBWJUhPUUJDIF
SJFNQJUFEJMVDF JODBTUPOBUFOFMMJOUFSDBQFEJOF 
JGPUPOJBMMPSPJOUFSOPFTFSDJUBOPVOBQSFTTJPOF
TVMMFTVFQBSFUJ1PJDInJMOVNFSPEFJGPUPOJOPO
oDPTUBOUFOFMUFNQP MBQSFTTJPOFDIFFTTJ
FTFSDJUBOPWBSJB NPEJDBOEPMBEFGPSNB[JPOF
EFMMJOUFSDBQFEJOF2VFTUBVUUVB[JPOFEFUFSNJOB
BQQVOUPJMSVNPSFEJSJUPSOP DIFJORVJOBMB
NJTVSB*MDBTPEJ%VBMoQFSxTQFDJBMFOFMMB
CBOEBVUJMFEJGSFRVFO[B DIFIBDPNFMJNJUJMF
GSFRVFO[FEJSJTPOBO[BEFJEVFDJMJOESJ L)[
FL)[
QPJDInFTTJSJTQPOEPOPJODPOUSPGBTF
BMMFTPMMFDJUB[JPOJFTUFSOF MBEFGPSNB[JPOF
EPWVUBBEVOBQSFTTJPOFOFMMJOUFSDBQFEJOFo
NJOJNB*ODPODMVTJPOF QFSFGGFUUP%VBM OFMMB
CBOEBVUJMFJMTFHOBMFoNBTTJNPFJMSVNPSF
EJSJUPSOPoNJOJNP6TBOEPDPNFTFOTPSJEJ
EFGPSNB[JPOFDBWJUhPUUJDIFEJ'BCSZ1nSPU
DPSUF EJDJSDBDN
NBFTUSFNBNFOUF
SJFUUFOUJFDPOQPDIJTTJNFQFSEJUFEJMVDFEPWVUF
BEBTTPSCJNFOUPFEJGGVTJPOF QFSDPOTFSWBSF
BMMJOUFSOPEFMMBDBWJUhMBMVDFOFDFTTBSJBBMMB
NJTVSBJMQJ}BMVOHPQPTTJCJMF
MBTFOTJCJMJUh
EJ%VBMTJNBOUFSSFCCFDPTUBOUFTVUVUUBMB
MBSHBCBOEBVUJMFFTBSFCCFNJHMJPSFSJTQFUUP
BRVFMMBEFHMJJOUFSGFSPNFUSJ BODIFOFMMBMPSP
WFSTJPOFBWBO[BUB
"MNPNFOUPoJODPSTPVOBJOUFOTBBUUJWJUhEJ
SJDFSDBFTWJMVQQPEBQBSUFEJHSVQQJEFMM*OGO
SJWPMUBBTDFHMJFSFMBDPOHVSB[JPOFPUUJNBMFEJ
%VBM FTTPFRVJWBMFBEVFJOUFSGFSPNFUSJNFTTJ
B
BMMPTUVEJPEFMMFDBWJUhPUUJDIF EFJMBTFS
FEFMNBUFSJBMFBEBUUPQFSJDJMJOESJ

oSFTQPOTBCJMFOB[JPOBMF*OGOEFMMFTQFSJNFOUP
"VSJHBSFTQPOTBCJMFOB[JPOBMF*OGOEJ%VBM
QFSMBSJDFSDBFMPTWJMVQQPEFMMFTQFSJNFOUP

-JOLTVMXFC
XXXEVBMMOMJOGOJU
IUUQJHFDMOMJOGOJU
C



BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

B
4DIFNBDPODFUUVBMFEJVO
SJWFMBUPSF%VBMSFBMJ[[BUP
DPODJMJOESJDPODFOUSJDJ
C
%FGPSNB[JPOFJOEPUUBEB
VOPOEBHSBWJUB[JPOBMF
EJSFUUBMVOHPMBTTF

<BT>CFOWFOVUJBCPSEP

-BTEBEJ-JTB
OFMMP4QB[JP

.JTVSBSFMJODSFEJCJMNFOUFQJDDPMP
EJ"OUPOFMMB7BSBTDIJO

6OP4RVJEBMNJDSPTDPQJPFMFUUSPOJDP
JMMBUPEFMRVBESBUPFTUFSOPNJTVSB
DJSDBNJMMJNFUSP-BTFSQFOUJOBQJ}
DIJBSBDIFTJWFEFJOQSJNPQJBOPo
MBCPCJOBDIFHFOFSBMBWBSJB[JPOFEJ
DBNQPNBHOFUJDP MP4RVJEJOWFDFo
MBOFMMPRVBESBUPDIFTUBTPUUP
MBCPCJOB EJDPMPSFQJ}TDVSP

.JTVSBSFOFMMFBOUFOOFSJTPOBOUJ
PTDJMMB[JPOJEJBNQJF[[BJOGFSJPSFBVO
NJMBSEFTJNPEJNJMJBSEFTJNPEJNFUSP 
PWWFSPVONJMMFTJNPEFMMFEJNFOTJPOJEJ
VOOVDMFPBUPNJDP oQPTTJCJMFHSB[JFB
DPNQMFTTJEJTQPTJUJWJ BMMJOUFSOPEFJRVBMJ
BTWPMHFSFVOSVPMPEFUFSNJOBOUFTPOPHMJ
4RVJE"OESFB7JOBOUFoVOHJPWBOFTJDP
DIFBUUVBMNFOUFMBWPSBB5SFOUPDPOVO
BTTFHOPEJSJDFSDBQPTUEPDBMM*TUJUVUPEJ
'PUPOJDBF/BOPUFDOPMPHJFEFM$OSFEo
BTTPDJBUPBMM*OGOEJ1BEPWB'JOEBJUFNQJ
EFMMBMBVSFB OFM TJoPDDVQBUP
EFMMPTUVEJPEFHMJ4RVJE 4VQFSDPOEVDUJOH
2VBOUVN*OUFSGFSFODF%FWJDFT

TPTUJDBUJTTJNJNJTVSBUPSJEJWBSJB[JPOF
EFMDBNQPNBHOFUJDP
2VBMTJBTJGFOPNFOPJOEVDBVODBNQP
NBHOFUJDP BODIFNPMUPEFCPMF QVx
FTTFSFJOMJOFBEJQSJODJQJPNJTVSBUP
EBVOP4RVJE DJTQJFHB"OESFB(MJ
4RVJEQSPTFHVFTPOPEFHMJBOFMMJ
TVQFSDPOEVUUPSJDIF TGSVUUBOEPFGGFUUJ
RVBOUJTUJDJBMJWFMMPNBDSPTDPQJDP 
DPOWFSUPOPJMDBNQPNBHOFUJDPDIF
MJBUUSBWFSTBJOVOTFHOBMFFMFUUSJDP
BNQMJDBUP/FMMFBOUFOOFHSBWJUB[JPOBMJ 
MP4RVJEoDPMMPDBUPJOQSPTTJNJUhEFMMB
CBSSB5SBJEVFEJTQPTJUJWJ DoVOTJTUFNB 
DIJBNBUPUSBTEVUUPSF DIFGBTsDIF
MPTDJMMB[JPOFNFDDBOJDBEFMMBCBSSBTJB
USBEPUUBJOVOTFHOBMFFMFUUSJDP JMRVBMF
QSPEVDF BUUSBWFSTPVOBCPCJOB VOB
WBSJB[JPOFEFMDBNQPNBHOFUJDPDIF
BUUSBWFSTBMP4RVJE/FMMBQQMJDB[JPOF


EFHMJ4RVJEBMMFBOUFOOFHSBWJUB[JPOBMJ
JSJDFSDBUPSJEFMHSVQQPEJ5SFOUPTJTPOP
QFSxUSPWBUJEBWBOUJBVOQSPCMFNB
2VFTUJTPOPEJTQPTJUJWJFTUSFNBNFOUF
TFOTJCJMJNBBQQMJDBUJBMMFBOUFOOF
HSBWJUB[JPOBMJDJSBDDPOUB"OESFB
MBMPSPTFOTJCJMJUhQFHHJPSBWBEJWBSJPSEJOJ
EJHSBOEF[[B-P4RVJE ODInGVO[JPOB
EBTPMP IBVOMJWFMMPEJSVNPSFEJGPOEP
CBTTJTTJNP2VFTUPSVNPSFJORVJOBOUF 
DIFoQSPQSJPEJPHOJQSPDFTTPFEJ
PHOJTUSVNFOUPEJNJTVSB OFHMJ4RVJE
oWJDJOPBJMJWFMMJNJOJNJDPOTFOUJUJEBJ
QSJODJQJGPOEBNFOUBMJEFMMBNFDDBOJDB
RVBOUJTUJDB TVJRVBMJFTTJTJCBTBOP
2VBOEP QFSx TJBDDPQQJBVOP4RVJEBVO
QBSUJDPMBSFEJTQPTJUJWP DPNFVOBOUFOOB
HSBWJUB[JPOBMF TJHFOFSBOPEFMMFJOTUBCJMJUh
FMFQSFTUB[JPOJQFHHJPSBOP*OEJWJEVBSF
EPWFGPTTFSPJQSPCMFNJ DIFFSBOPEJ
WBSJPUJQP FUSPWBSFQFSDJBTDVOPEJFTTJ
VOBTPMV[JPOF oTUBUPVOMBWPSPDIF
DJIBJNQFHOBUPQFSBMDVOJBOOJ NB
PSB"VSJHB MFTQFSJNFOUPEFMM*OGOBJ
-BCPSBUPSJ/B[JPOBMJEJ-FHOBSP BMRVBMF
JPIPMBWPSBUP oPQFSBUJWPDPOVOP4RVJE
DIFGVO[JPOBDPOFMFWBUBTUBCJMJUhBMTVP
MJWFMMPEJSVNPSFPUUJNBMF(MJ4RVJETPOP
OBUJOFHMJBOOJOFMMBNCJUPEJTUVEJ
EJTJDBEFJTVQFSDPOEVUUPSJ-BOUFOOB
HSBWJUB[JPOBMFoBMNPNFOUPMBQQMJDB[JPOF
DIFSJDIJFEFMFQSFTUB[JPOJQJ}TQJOUF
"UUVBMNFOUFTUJBNPWBMVUBOEPVOQPTTJCJMF
VUJMJ[[PEJ4RVJEOFMMFTQFSJNFOUP%VBM 
DIFSBQQSFTFOUBVOFWPMV[JPOFEFMMF

BOUFOOFSJTPOBOUJ FQFSJMRVBMFTPOP
SJDIJFTUFQSFTUB[JPOJBODPSBQJ}TQJOUF
5VUUBWJB TJUSBUUBQFSPSBTPMPEJVOP
TUVEJPEJGBUUJCJMJUh MBDVJOBMJ[[B[JPOFJO
VOWFSPSJWFMBUPSFoBODPSBJODFSUB1FS
RVFTUPTUJBNPBODIFDFSDBOEPEJDBQJSFTF
QPTTJBNPBQQMJDBSFHMJ4RVJEBEBMUSJTUVEJ
EJTJDBGPOEBNFOUBMF PTTFSWB"OESFB
"UUVBMNFOUFHMJ4RVJEIBOOPVOBTFSJF
EJBQQMJDB[JPOJBCCBTUBO[BWBSJFHBUFNB
UVUUFEJOJDDIJB-FQSFTUB[JPOJTPOPTQFTTP
OFUUBNFOUFTVQFSJPSJBRVFMMFEJBMUSJ
EJTQPTJUJWJDPODPSSFOUJ NBJMGBUUPEJFTTFSF
TVQFSDPOEVUUPSJFEJOFDFTTJUBSFRVJOEJ
EJUFNQFSBUVSFNPMUPCBTTFIBMJNJUBUP
MBMPSPEJGGVTJPOFJOBQQMJDB[JPOJQSBUJDIF
6OBEFMMFQJ}JOUFSFTTBOUJSJHVBSEBJMMPSP
VUJMJ[[PJOOFVSPTDJFO[FQFSNJTVSBSF JO
NPEPOPOJOWBTJWP MFDPSSFOUJFMFUUSJDIF
DIFTJHFOFSBOPBMMJOUFSOPEFMDFSWFMMP
NBHOFUPFODFGBMPHSBB
"MUSFBQQMJDB[JPOJ
SJHVBSEBOPMPTUVEJPEJQSPQSJFUh
NBHOFUJDIFEFMMBNBUFSJB MBSJTPOBO[B
NBHOFUJDBOVDMFBSF MFQSPTQF[JPOJ
HFPNBHOFUJDIFFBSDIFPMPHJDIF*OTJDB
GPOEBNFOUBMFTPOPVTBUJJOFTQFSJNFOUJ
EJHSBWJUB[JPOF JOFTQFSJNFOUJQFSMB
SJWFMB[JPOFEJBTTJPOJ QBSUJDFMMFDIF TF
TDPQFSUF QPUSFCCFSPEBSFJOGPSNB[JPOJ
TVMMBNBUFSJBPTDVSB
PGPS[FFTPUJDIF 
FOFJSJWFMBUPSJEJQBSUJDFMMF DPNFOFJ
CPMPNFUSJFOFJNJDSPDBMPSJNFUSJDSJPHFOJDJ

*MTFUUPSFDIFQFSxWFEPQJ}QSPNFUUFOUF
QFSRVFTUBUFDOPMPHJBoRVFMMPEFJ
DPNQVUFSRVBOUJTUJDJ DPODMVEF"OESFB

5SFTBUFMMJUJJOPSCJUBJOUPSOPBM4PMF
BNJMJPOJEJDIJMPNFUSJMVOPEBMMBMUSP
EJ4UFGBOP7JUBMF

4FDJWPHMJBNPTQJOHFSFOFMSFHOPEFJ
TFHOBMJFNFTTJEBMMFHSBOEJTPSHFOUJ
DPTNPMPHJDIFEJPOEFHSBWJUB[JPOBMJ 
BGSFRVFO[FNPMUPQJ}CBTTFEJRVFMMF
FNFTTFBEFTFNQJPEBMMFFTQMPTJPOJEJ
TVQFSOPWB MBTVQFSDJFUFSSFTUSFOPOo
VOCVPOQPTUP-FPOEFHSBWJUB[JPOBMJ
JNQJFHBOPEBNPMUJNJOVUJBNPMUFPSFQFS
DPNQMFUBSFVOJOUFSBPTDJMMB[JPOFFMBMPSP
PTTFSWB[JPOFoQFSUVSCBUBBODIFEBMNPUP
EFHMJBMCFSJNPTTJEBMWFOUP EBMNPUPEFJ
WFJDPMJPEBRVFMMPEFMMBDSPTUBUFSSFTUSF
1FSTUVEJBSFMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJEJCBTTB
GSFRVFO[BJMMVPHPJEFBMFoMP4QB[JP
-JTB -BSHF*OUFSGFSPNFUSZ4QBDF"OUFOOB

JMGVUVSPPTTFSWBUPSJPTQB[JBMFEJPOEF
HSBWJUB[JPOBMJ PSCJUFShJOUPSOPBM4PMFBMMB
TUFTTBEJTUBO[BBDVJTJUSPWBMB5FSSB 
NBTQPTUBUPSJTQFUUPBFTTBEJBMDVOF
EFDJOFEJNJMJPOJEJDIJMPNFUSJ4BSBOOP
NFTTJJOPSCJUB JOSFBMUh USFTBUFMMJUJJO
DPOHVSB[JPOFUSJBOHPMBSF BVOBEJTUBO[B
EJNJMJPOJEJDIJMPNFUSJMVOPEBMMBMUSP
$PODFUUVBMNFOUF-JTBoJEFOUJDPBJHSBOEJ
JOUFSGFSPNFUSJMBTFSUFSSFTUSJ DPNF7JSHP F
TBShJOHSBEPEJNJTVSBSFMPTQPTUBNFOUP
USBEVFNBTTFEJQSPWBEPWVUPBMQBTTBHHJP
EJVOPOEBHSBWJUB[JPOBMF"EJGGFSFO[BEFHMJ
JOUFSGFSPNFUSJUFSSFTUJ QFSx -JTBoEPUBUP
EJUSFCSBDDJJOUFSGFSPNFUSJDJ FOPOEVF
PHOVOPoDPTUJUVUJUPEBEVFNBTTFEJQSPWB
EVFDVCJEJPSPQMBUJOPEJLH
QPTUFTV
TBUFMMJUJEJWFSTJ FEBVOJOUFSGFSPNFUSPDIF
HSB[JFBMMJOUFSGFSFO[BEFJGBTDJMBTFSSJFTTJ
EBMMFNBTTFQFSNFUUFShEJNJTVSBSOF

MPTQPTUBNFOUPSFMBUJWP$PNFQFSHMJ
JOUFSGFSPNFUSJUFSSFTUJ MFNBTTFEJQSPWB
TPOPJODBEVUBMJCFSB DPNFMPTPOP
MB-VOBFUVUUJJTBUFMMJUJDIFPSCJUBOP
JOUPSOPBMMB5FSSB PDPNFMPoVOVPNP
BMMJOUFSOPEJVOBTDFOTPSFTFO[BDBWJ
-BEJGGFSFO[B OFMMP4QB[JP oDIFMBDBEVUB
MJCFSBOPOoTPMPVOBQQSPTTJNB[JPOFRVJ
JDVCJEJPSPQMBUJOPHBMMFHHJBOPEBWWFSP
MJCFSBNFOUFBMMJOUFSOPEJVOTBUFMMJUF 
DPNFVOBTUSPOBVUBOFMMP4QBDF4IVUUMF 
TFO[BFTTFSFUPDDBUJEBOVMMB"UUSBWFSTP
VONJTVSBUPSFEJQPTJ[JPOFFMFUUSJDP JOGBUUJ 
JMTBUFMMJUFQVxDPOUSPMMBSFMBDPMMPDB[JPOF
SFMBUJWBEFMMFNBTTFFEFHMJPHHFUUJ
DJSDPTUBOUJ BMMJOUFSOPEFMTBUFMMJUFTUFTTP 
FQSFWFOJSFJMDPOUBUUPDPSSFHHFOEPMBTVB
QPTJ[JPOFDPOEFJNJDSPQSPQVMTPSJ
-JTBPTTFSWFShNJHMJBJBEJTFHOBMJFNFTTJ
EBMMFDPQQJFEJTUFMMFDPNQBUUFQSFTFOUJ
OFMMBOPTUSBHBMBTTJBFTBShVOPTTFSWBUPSJP
BTUSPTJDP DPTNPMPHJDPFEJSFMBUJWJUh
HFOFSBMFEJFOPSNFSJDDIF[[B
%FMTFHOBMFFNFTTPEBVOBTUFMMBCJOBSJB 
BEFTFNQJP TBQQJBNPQSFWFEFSFRVBTJ
UVUUP-FNJTTJPOFEBVOPEJRVFTUJTJTUFNJ
oRVFMMBPTTFSWBUBEBMMBQVMTBSCJOBSJB
143 DIFIBEBUPJMQSFNJP/PCFM
B)VMTFF5BZMPSQFSMBTDPQFSUBEFMMFPOEF
HSBWJUB[JPOBMJ WEQ OES
%JBMDVOFEJ
RVFTUFTPSHFOUJTBQQJBNPHJhUVUUPQFSDIn
MFPTTFSWJBNPDPOJUFMFTDPQJPSEJOBSJ
1FSVOBEFDJOBEJRVFTUF QFSx DJTJBTQFUUB
DIF-JTBQPTTBSJWFMBSFJMTFHOBMFFNFTTP 
QFSNJTVSBSOFMBNQJF[[BDPOHSBOEF
BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

B
4JNVMB[JPOFOVNFSJDBEFMTFHOBMF
HSBWJUB[JPOBMFEPWVUPBEVOB
DPQQJBEJCVDIJOFSJHJHBOUJDIF
TQJSBMFHHJBOPOPBDPMMBTTBSF
JOVOVOJDPCVDPOFSP

B

Terra

Lisa

5 mi

di km

150
m

ilion

i di

km

lioni

60

20

Sole

Mercurio

Venere

C

QSFDJTJPOF%FMMFQJ}CSJMMBOUJ TBShQPTTJCJMF
WFEFSFBODIFJEFUUBHMJQJ}NJOVUJ DPNF
JMUSBTGFSJNFOUPEJNBUFSJBEBMMVOBBMMBMUSB 
MBEFGPSNB[JPOFEPWVUBBMMBUUSB[JPOFSFDJQSPDB 
FDPTsWJB-JTBGBShEVORVFEJRVFTUFTPSHFOUJ
JMQJ}HSBOEFDBUBMPHPNBJWJTUP PTTFSWBOEP
JTFHOBMJEJRVFMMFWJTJCJMJDPOJUFMFTDPQJ
USBEJ[JPOBMJ NBBODIFEJRVFMMFJOWJTJCJMJ
VODBUBMPHPFTTFO[JBMFQFSMBDPNQSFOTJPOF
EFMMBGPSNB[JPOFEFMMFHBMBTTJF
5SBHMJPCJFUUJWJEJ-JTBDJTPOPBODIFMFPOEF
HSBWJUB[JPOBMJFNFTTFEBTJTUFNJCJOBSJEJCVDIJ
OFSJEBMMBDBEVUBEJVOQJDDPMPCVDPOFSPJOVO
HJHBOUFTDPCVDPOFSPBMDFOUSPEJVOBHBMBTTJB 
BMMFOUPPSCJUBSFEJEVFCVDIJOFSJHBMBUUJDJ
MVOPJOUPSOPBMMBMUSP*MQSJNPEFJEVFTJTUFNJ
oJMMBCPSBUPSJPEJ&JOTUFJOJEFBMF
-FPOEFFNFTTFEBMQJDDPMPCVDPOFSPEVSBOUF
JTVPJVMUJNJHJSJJOUPSOPBMCVDPOFSP
DFOUSBMFDJQFSNFUUFSBOOPEJSJDPTUSVJSFMB
NBQQBEFMMPSJ[[POUFEFHMJFWFOUJ MBTVQFSDJF
JODPSSJTQPOEFO[BEFMMBRVBMFMBHSBWJUho
DPTsJOUFOTBDIFMBTUFTTBMVDFFOUSBJOPSCJUB
DIJVTBFJMUFNQPTJGFSNBVOWFSPTUSBQQPOFMMP
TQB[JPUFNQP2VFTUBPTTFSWB[JPOFDPOTFOUJSh
MBQSJNBEJNPTUSB[JPOFTQFSJNFOUBMFEJVO
GBNPTPUFPSFNBTFDPOEPJMRVBMFJCVDIJOFSJ
OPOIBOOPDBQFMMJ JMDIFTJHOJDBDIFOPOo
QPTTJCJMFEJTUJOHVFSFVOCVDPOFSPEBVOBMUSP
TFOPOQFSMBTVBNBTTB MBTVBDBSJDBFMB
WFMPDJUhDPODVJSVPUB QJ}QSFDJTBNFOUFJMTVP
NPNFOUPBOHPMBSF
4FNQSFDIFJMCVDPOFSP
TJBRVFMMPDIFUVUUJQFOTJBNPFOPOTJBJOWFDF
VOPHHFUUPTUSBWBHBOUFEJDVJOPOTPTQFUUJBNP
OFBODIFMFTJTUFO[B"ODPSBQJ}BGGBTDJOBOUF


D

oMBQSPTQFUUJWBEJPTTFSWBSFJMTJTUFNBCJOBSJP
GPSNBUPEBEVFCVDIJOFSJHJHBOUJ%JBMDVOJ
EJRVFTUJQPUSFNPPTTFSWBSFUVUUBMFWPMV[JPOF 
OPBMMBDPBMFTDFO[BJOVOVOJDPCVDPOFSP
QJ}HSBOEF%JOVPWPVOJODSFEJCJMFMBCPSBUPSJP
HSBWJUB[JPOBMF4FHVFOEPUVUUPMFWPMWFSTJEFM
TFHOBMFJTJDJQFOTBOPEJQPUFSEJNPTUSBSF
BODIFVOBMUSPUFPSFNBRVBMVORVFDPTB
TVDDFEB MBSFBEFMMPSJ[[POUFEFMCVDPOFSP
OBMFoQJ}HSBOEFEFMMBSFBEFJEVFDPTUJUVFOUJ
2VFTUPUFPSFNBoDPOTJEFSBUPMFTUFOTJPOF
EFMTFDPOEPQSJODJQJPEFMMBUFSNPEJOBNJDB
BMM6OJWFSTPRVBOEPVOCVDPOFSPJOHMPCB
EFMMJOGPSNB[JPOFTJDBMBTVBTVQFSDJFDSFTDF
TFNQSF DPNQPSUBOEPTJDPNFMFOUSPQJBEFMMB
UFSNPEJOBNJDBDMBTTJDB
*MTFHOBMFHSBWJUB[JPOBMFEJVOTJTUFNBCJOBSJP
GPSOJTDFBODIFVOBNJTVSBEFMMBEJTUBO[B
GSBMPTTFSWBUPSFFMBTPSHFOUF2VFMMPQSPEPUUP
EBVOBDPQQJBEJCVDIJOFSJHJHBOUJoWJTJCJMF
B-JTBBODIFRVBOEPRVFTUJTPOPBJDPOOJ
EFMM6OJWFSTPPTTFSWBCJMFFDDPJOBVHVSBUB
MBDPTNPMPHJBHSBWJUB[JPOBMF VOBNBQQB
EFMM6OJWFSTPMFDVJEJTUBO[FTPOPNJTVSBUF
QFSMBQSJNBWPMUBJONPEPEJSFUUP
2VBOUJTFHOBMJEJRVFTUPUJQPQPUShPTTFSWBSF
-JTBOFJTVPJBOOJEJPQFSB[JPOJ 
-BQSFWJTJPOFGBHJSBSFMBUFTUBJOVOBWJTJPOF
QFTTJNJTUJDBTBSBOOPDFOUJOBJB.BDPOVOB
TJNJMFDBQBDJUhEJPTTFSWB[JPOF DIJTThRVBMJ
BMUSFTDPQFSUFDJQPUSFNPBTQFUUBSF
/POWPSSFJPSBSBGGSFEEBSFMFOUVTJBTNPEJDIJ
MFHHF NBBRVFTUPQVOUPoMFDJUPEPNBOEBSTJ
TF-JTBTJBUFDOJDBNFOUFGBUUJCJMF4FMPTPOP
DIJFTUPBODIFM&TB "HFO[JB4QB[JBMF&VSPQFB
F

C
*MQSJODJQJPEJGVO[JPOBNFOUPEJ-JTB
5SFJOUFSGFSPNFUSJMBTFSNJTVSBOP
DPOUJOVBNFOUFMFEJTUBO[FGSB
USFDPQQJFEJNBTTFEJQSPWBDIF
HBMMFHHJBOPMJCFSBNFOUFBMMJOUFSOP
EJUSFTBUFMMJUJ*MTJTUFNBPSCJUB
JOUPSOPBM4PMFBMMBTUFTTBEJTUBO[B
BDVJTJUSPWBMB5FSSB NBTQPTUBUP
EJSJTQFUUPBRVFTUB
D
0HOVOBEFMMFTFJNBTTFJO
PSPQMBUJOPoBMMPHHJBUBBMMJOUFSOP
EJVOTFOTPSFEJQPTJ[JPOFDPNF
RVFMMPNPTUSBUPJOHVSB

E

MB/BTB /BUJPOBM"NFSJDBO4QBDF"HFODZ
DIFQSFWFEPOPEJSFBMJ[[BSF-JTBJOTUSFUUBDPMMBCPSB[JPOF
*OSFBMUh MBEPNBOEBDPSSFUUBEBQPSTJoTBShQPTTJCJMFNFUUFSFEVFNBTTFJOFGGFUUJWBDBEVUBMJCFSB
FNJTVSBSOFMBEJTUBO[BSFMBUJWBDPOMBQSFDJTJPOFOFDFTTBSJB 
1SPWJBNPBGBSDJVOJEFBEFMMFRVBOUJUhJOHJPDPJMQFTPEJVONJDSPCPTVMMBTVQFSDJFUFSSFTUSFTVQFSB
EJNJMMFWPMUFJMNBTTJNPEJTUVSCPUPMMFSBCJMFTVVOPEFJDVCJEJPSPQMBUJOP FJNJMJPOJEJDIJMPNFUSJ
DIFMJTFQBSBOPEFWPOPFTTFSFNJTVSBUJDPOQSFDJTJPOJEFMNJMJBSEFTJNPEJNJMMJNFUSP/VMMBEFMHFOFSF
oTUBUPNBJUFOUBUPQSJNB FJOMBCPSBUPSJP BDBVTBEFJEJTUVSCJBDVJoTPHHFUUP JSJDFSDBUPSJTPOP
SJVTDJUJBSJQSPEVSSFTPMPVOBTJUVB[JPOFEBDFOUPBNJMMFWPMUFQFHHJPSFEFMOFDFTTBSJP1FSRVFTUP 
M&TB DPOVODPOUSJCVUPEFMMB/BTB IBEFDJTPEJEFEJDBSFVOJOUFSBNJTTJPOFBMMBEJNPTUSB[JPOFEFMMB
GBUUJCJMJUhEJ-JTB-JTB1BUIOEFS EJDVJM*OGO DPOJMTPTUFHOPEFMM"TJ "HFO[JB4QB[JBMF*UBMJBOB

IBMBSFTQPOTBCJMJUhTDJFOUJDB QPSUFShJOPSCJUBJOUFSQMBOFUBSJBVOBWFSTJPOFJONJOJBUVSBEJVOPEFJ
CSBDDJEJ-JTBEVFDVCJEJPSPQMBUJOPJODBEVUBMJCFSBBMMJOUFSOPEJVOTBUFMMJUFFQPTUJBVOBEJTUBO[B 
JOJ[JBMNFOUFEJDFOUJNFUSJ DPOUJOVBNFOUFNJTVSBUBEBVOJOUFSGFSPNFUSPMBTFSDPOMBQSFDJTJPOF
SJDIJFTUB-JTB1BUIOEFSWPMFShOFMFTFUVUUPWBCFOF -JTBJOBVHVSFShMBTJDBHSBWJUB[JPOBMF
EFMM6OJWFSTPQSPGPOEP

#JPHSBB
4UFGBOP7JUBMFoQSPGFTTPSFEJTJDBTQFSJNFOUBMF
BMMBGBDPMUhEJJOHFHOFSJBEFMM6OJWFSTJUhEJ5SFOUPJM
1SJODJQBM*OWFTUJHBUPSEJ-JTB1BUIOEFSFEoNFNCSP
EFM-JTB*OUFSOBUJPOBM4DJFODF5FBN

NFNCSPEFMM"EWJTPSZ$PNJUUFFGPS)VNBO'MJHIU
BOE&YQMPSBUJPOEFMM&TBFEFM45"EWJTPSZ
$PNNJUUFFEJ7JSHPTUBUPNFNCSPGPOEBUPSF
EFMM&TQFSJNFOUP"VSJHB

-JOLTVMXFC
IUUQTDJFTBJOUTDJFODFFXXXBSFBJOEFYDGN GBSFBJE
IUUQTDJFTBJOUTDJFODFFXXXBSFBJOEFYDGN GBSFBJE
IUUQMJTBOBTBHPW
IUUQNBUIVDSFEVIPNFCBF[-*4"@PSCJUHJG
XXXQIZTJDTNPOUBOBFEV-*4"XBWF@BOJNBUFHJG

BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

E
7JTJPOFEJBSUJTUBEJ-JTB
MBGPSNB[JPOFUSJBOHPMBSF
EFJTBUFMMJUJoJOQSJNPQJBOP
4VMMPTGPOEPMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ
DSFBUFEBVOCVDPOFSPBMDFOUSP
EJVOBHBMBTTJB

B

MFSFDFOUJUFPSJFEFMMFFYUSBEJNFOTJPOJ
WEQQ OES
"DBVTBEFMMBTVBEFCPMF[[B 
MJOUFSB[JPOFHSBWJUB[JPOBMFJOGBUUJOPOoNBJ
TUBUBNJTVSBUBBEJTUBO[FNJDSPNFUSJDIF
-FTQFSJNFOUP.BHJBEFMM*OGO NJTVSBOEP
MBDDFMFSB[JPOFEPWVUBBMDBNQPHSBWJUB[JPOBMF
HFOFSBUPEBVOBNBTTBOPUB QVxEBSFSJTQPTUF
OVPWFBFOUSBNCJRVFTUJQSPCMFNJ6UJMJ[[BJOGBUUJ
VOBUFDOJDBDPNQMFUBNFOUFEJWFSTBEBRVFMMF
VUJMJ[[BUFOPSBMJOUFSGFSPNFUSJBBUPNJDB
4WJMVQQBUBTJJOBNCJUJEFMMBTJDBNPMUPEJTUBOUJ
EBRVFMMJDIFVTVBMNFOUFTUVEJBOPMBHSBWJUhF
QFSGF[JPOBUBTJTUSBPSEJOBSJBNFOUFOFHMJVMUJNJ
BOOJ MJOUFSGFSPNFUSJBBUPNJDBoMFHBUBBMMB
OBUVSBEPQQJB DPSQVTDPMBSFFPOEVMBUPSJB 
EJUVUUJJDPTUJUVFOUJEFMMBNBUFSJB DPNQSFTJ
HMJBUPNJ$PTsDPNFJOVOJOUFSGFSPNFUSPPUUJDP
VOPOEBMVNJOPTBWJFOFTFQBSBUBFSJDPNCJOBUB
QFSPTTFSWBSFMFGSBOHFEJJOUFSGFSFO[B BODIF
HMJBUPNJJODFSUFDPOEJ[JPOJQPTTPOPFTTFSF
USBUUBUJDPNFPOEF1PTTJBNPBMMPSBEJWJEFSMJ
JOQJ}QBSUJDIFTJQSPQBHBOPTFQBSBUBNFOUFF
DIFWFOHPOPSJFTTFFSJDPNCJOBUF PTTFSWBOEP
EFMMFHVSFEJJOUFSGFSFO[BBUPNJDB1FSGBSF
DJxQFSxoOFDFTTBSJPSBMMFOUBSFHMJBUPNJEB
VOBWFMPDJUhEJBMDVOJLNT UJQJDBEJVOHBTB
UFNQFSBUVSBBNCJFOUF OPBWFMPDJUhEJQPDIJ
NNT DPSSJTQPOEFOUJBUFNQFSBUVSFCBTTJTTJNF 
EJRVBMDIFNJMJBSEFTJNPEJHSBEPLFMWJOUSBNJUF
MBMVDFMBTFSDIFHMJBUPNJWFOHPOPSBGGSFEEBUJ 
JOUSBQQPMBUJFRVJOEJGBUUJJOUFSGFSJSF DPNF
IBOOPEJNPTUSBUPSFDFOUJSJTVMUBUJQSFNJBUJEBM
/PCFM OFMB4$IV $$PIFO5BOOPVEKJ
F81IJMMJQTFOFMB&$PSOFMM 8,FUUFSMF
F$8JFNBO
1FSNJTVSBSFMBDPTUBOUFEJ/FXUPO 
.BHJBVUJMJ[[BDPNFTPOEBHSBWJUB[JPOBMFVOB

6OB.BHJB
EBTJDJ
6OBGPOUBOBEJBUPNJ
QFSNJTVSBSFMBHSBWJUh
EJ(VHMJFMNP.5JOP



-BNJTVSBEJ( MBDPTUBOUFHSBWJUB[JPOBMFEJ
/FXUPO oBODPSBPHHJEPQPEVFDFOUPBOOJEBM
QSJNPFTQFSJNFOUPJODVJoTUBUBPUUFOVUB RVFMMP
EJ$BWFOEJTIOFM
VOBEFMMFNBHHJPSJTEF
EFMMBTJDBTQFSJNFOUBMF-BGPS[BHSBWJUB[JPOBMF
JOGBUUJoVOBGPS[BFTUSFNBNFOUFEFCPMFFJOQJ}
OPOQVxFTTFSFTDIFSNBUBOPOQPTTJBNPDJPo
FMJNJOBSFMFQFSUVSCB[JPOJQSPWPDBUFEBJDPSQJ
WJDJOJBHMJTUSVNFOUJEJNJTVSB
-FTUFTTFEJGDPMUhSJHVBSEBOPMBWFSJDB
TQFSJNFOUBMFEFMMBMFHHFEJHSBWJUB[JPOF
VOJWFSTBMFEJ/FXUPO DIFDJEJDFDPNFWBSJB
MBGPS[BEJBUUSB[JPOFHSBWJUB[JPOBMFDIFVO
DPSQPFTFSDJUBTVVOBMUSPJOGVO[JPOFEFMMB
MPSPEJTUBO[B-BMFHHFEJ/FXUPOEFTDSJWF
TQMFOEJEBNFOUFJMNPUPEFJQJBOFUJBUUPSOP
BM4PMF NBQPUSFCCFOPOWBMFSFQJ}BEJTUBO[F
NJDSPTDPQJDIF DPNFTVHHFSJTDPOPBEFTFNQJP

#JPHSBB
(VHMJFMNP.5JOPJOTFHOBTJDBBUPNJDB
BMM6OJWFSTJUhEJ'JSFO[F
SFTQPOTBCJMFQFSM*OGOEFMMFTQFSJNFOUP.BHJB
*TVPJJOUFSFTTJTDJFOUJDJSJHVBSEBOPQSJODJQBMNFOUF
UFTUEJTJDBGPOEBNFOUBMF
)BMBWPSBUPB1BSJHJOFMMBCPSBUPSJPEJSFUUPEB$
$PIFO5BOOPVEKJFB#PVMEFSOFM$PMPSBEPQSFTTP
JMMBCPSBUPSJPEJSFUUPEB&$PSOFMM

GPOUBOBEJBUPNJEJSVCJEJPSBGGSFEEBUJF
MBODJBUJWFSUJDBMNFOUFJOVOBDBNFSBBEBMUP
WVPUP6OBNBTTBEJDJSDBLHEJUVOHTUFOP
QPTUBBVOBEJTUBO[BEJBMDVOJDFOUJNFUSJEBHMJ
BUPNJ HFOFSBVOBWBSJB[JPOFEFMMBDDFMFSB[JPOF
EFHMJBUPNJPMUSFNJMJPOJEJWPMUFQJ}QJDDPMB
EFMMBDDFMFSB[JPOFUFSSFTUSFH/POPTUBOUFRVFTUP
WBMPSFTJBNJOJNP FTTPQVxFTTFSFNJTVSBUPDPO
FMFWBUBQSFDJTJPOF SJWFMBOEPMPTQPTUBNFOUP
EFMMBHVSBEJJOUFSGFSFO[BBUPNJDBJOGVO[JPOF
EFMMBQPTJ[JPOFEFMMFNBTTF%BRVFTUBNJTVSB
QPTTJBNPSJTBMJSFBMWBMPSFEJ( DPOVOB
QSFDJTJPOFNJHMJPSFEJQBSUJQFSNJMJPOF
DIFSBQQSFTFOUBJMMJNJUFBUUVBMF6OBOBMPHP
JOUFSGFSPNFUSP VTBOEPRVFTUBWPMUBBUPNJEJ
TUSPO[JP WJFOFJNQJFHBUPQFSFGGFUUVBSFVOB
NJTVSBBDDVSBUBEFMDBNQPHSBWJUB[JPOBMFEJ
VOBQJDDPMBNBTTBTPSHFOUF4BShDPTsQPTTJCJMF
QFSMBQSJNBWPMUBTUVEJBSFMBGPS[BEJHSBWJUhB
EJTUBO[BEJQPDIJNJDSPNFUSJFQPSSFEFJMJNJUJ
TVMMFTJTUFO[BFTVMMFTUFOTJPOFEJEJNFOTJPOJ
TVQQMFNFOUBSJOFMOPTUSPVOJWFSTP
*TFOTPSJBUPNJDJQPUSFCCFSPFTTFSFVUJMJ[[BUJJO
GVUVSPBODIFQFSBMUSJFTQFSJNFOUJ QFSFTFNQJP 
QFSSJWFMBSFMFPOEFHSBWJUB[JPOBMJBGSFRVFO[F
OPOSBHHJVOUFEBHMJJOUFSGFSPNFUSJPUUJDJ BMEJ
TPUUPEJ)[
PQFSQPTTJCJMJUFTUOFMMPTQB[JP
EFMMBSFMBUJWJUhHFOFSBMF
$POHMJTUFTTJHSBWJNFUSJBUPNJDJ TWJMVQQBUJ
QFSMBSJDFSDBGPOEBNFOUBMF QPUSFCCFSPJOOF
FTTFSFSJWFMBUJJQJDDPMJTTJNJTFHOBMJHSBWJUB[JPOBMJ
QSPEPUUJEBJNPWJNFOUJNBHNBUJDJEFMTPUUPTVPMP
QSJNBEJVOFSV[JPOFWVMDBOJDB QFSNFUUFOEPDJ
EJQSFWFEFSMBQFSRVFTUPTDPQPDIFB'JSFO[F
TJTUBSFBMJ[[BOEPVOJOUFSGFSPNFUSPBUPNJDP
DPNQBUUPFUSBTQPSUBCJMF

-JOLTVMXFC
XXXMFOTVOJJUUJOP

BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

B
&TQFSJNFOUP.BHJB"UPNJ
JOUSBQQPMBUJOFMMBDBNFSBBEBMUP
WVPUPUSBNJUFMBSBEJB[JPOFMBTFSF
VUJMJ[[BUJQFSMFNJTVSFHSBWJNFUSJDIF

&JOTUFJO
TPUUPFTBNF

posizione reale

posizione apparente

"MDVOFWFSJDIFTQFSJNFOUBMJ
EFMMBUFPSJBEFMMBSFMBUJWJUh

C
-BMVDFWJFOFEFWJBUBRVBOEPTJ
QSPQBHBOFMMBEJTUPSTJPOFEFMMP
TQB[JPUFNQPEPWVUBBMDBNQP
HSBWJUB[JPOBMFEJVOPHHFUUPEJ
HSBOEFNBTTBDPNFJM4PMF
-BQPTJ[JPOFBQQBSFOUFEFMMBTUFMMB
SJTVMUBEVORVFTQPTUBUBSJTQFUUPB
RVFMMBSFBMFRVFTUPTQPTUBNFOUP
oWJTUPEBMMB5FSSBTPUUPVOBOHPMP
NPMUPQJDDPMP QBSJBRVFMMPTPUUPDVJ
WFESFNNPVOBNPOFUBEJVOFVSP
EBVOBEJTUBO[BEJDJSDB LN

EJ%BOJMP#BCVTDJ

B

/FMMPTDPSTPTFDPMP DPOMBTVBUFPSJBEFMMB
SFMBUJWJUhHFOFSBMF &JOTUFJOIBSJWPMV[JPOBUP
MBTJDB$PNFUVUUFMFUFPSJFTJDIF BODIF
MBSFMBUJWJUhoTUBUBTPUUPQPTUBBWBSJF
WFSJDIFTQFSJNFOUBMJ7FEJBNPOFBMDVOJ
FTFNQJ
-BQSFDFTTJPOFEFMQFSJFMJPEJ.FSDVSJP
*OCBTFBMMFPTTFSWB[JPOJBTUSPOPNJDIF 
OFJQSJNJBOOJEFM,FQMFSPGVJOHSBEP
EJTUBCJMJSFDIFMPSCJUBEFTDSJUUBEBVO
QJBOFUBEFMTJTUFNBTPMBSFoVOFMMJTTF 
DPOJM4PMFDIFOFPDDVQBVOPEFJGVPDIJ
"TTVNFOEPDIFVOQJBOFUBTJBTPHHFUUP
TPMPBMMBUUSB[JPOFHSBWJUB[JPOBMFEFM4PMF 
JMSJTVMUBUPEJ,FQMFSPTJPUUJFOFGBDJMNFOUF
QFSWJBNBUFNBUJDBOFMMBNCJUPEFMMBUFPSJB
EJ/FXUPO
.BBODIFHMJBMUSJQJBOFUJFTFSDJUBOP
VOBUUSB[JPOFHSBWJUB[JPOBMFTVMQJBOFUB
JORVFTUJPOF
2VBMoMFGGFUUPEFMMBMPSPQSFTFO[B 4FTJ
SJQFUFJMDBMDPMPUFOFOEPDPOUPEJRVFTUB
DPNQMJDB[JPOF TJTDPQSFDIFMBUUSB[JPOF
FTFSDJUBUBEBUVUUJHMJBMUSJQJBOFUJEFM
TJTUFNBTPMBSFTVMQJBOFUBJORVFTUJPOF
JOEVDFVOBWBO[BNFOUP VOBQSFDFTTJPOF

PSCJUBEPQPPSCJUB EFMQFSJFMJP JMQVOUPEJ
NBTTJNPBWWJDJOBNFOUPBM4PMFEFMMPSCJUB
EFMQJBOFUB
"ODIFMBQSFDFTTJPOF


EFMMBTTFEJSPUB[JPOFUFSSFTUSFEhMVPHP
BMMPTUFTTPFGGFUUP"EFTFNQJP JMQFSJFMJP
EJ.FSDVSJPTJTQPTUBMFHHFSNFOUFBMMB
WFMPDJUhEJTFDPOEJEBSDP DJSDB
 
QFSTFDPMP OFMMBTUFTTBEJSF[JPOFJO
DVJJMQJBOFUBSVPUBJOUPSOPBM4PMF5VUUBWJB 
UPMUPJMDPOUSJCVUPEFMMBQSFDFTTJPOF
UFSSFTUSF TFDPOEJEBSDP
RVFMMP
EPWVUPBMMBUUSB[JPOFEFHMJBMUSJQJBOFUJ TF
DBMDPMBUPTFDPOEPMBTJDBOFXUPOJBOB OPO
oJOHSBEPEJQSFEJSFDPSSFUUBNFOUFDJxDIF
BDDBEFOFMMBSFBMUhOFMCJMBODJPNBODBOP
TFDPOEJEBSDP
(MJBTUSPOPNJEFM9*9TFDPMPUFOUBSPOP
EJTQJFHBSFRVFTUBEJTDSFQBO[BUSBNJUF
MFGGFUUPQFSUVSCBOUFEJVOQJBOFUB 7VMDBOP 
OPBMMPSBTGVHHJUPBMMPTTFSWB[JPOF QJ}
QJDDPMPEJ.FSDVSJPFQJ}WJDJOPEJRVFTUPBM
4PMF-BSJDFSDBEJRVFTUPQJBOFUBTJSJWFMx 
QFSx JOGSVUUVPTB
-BTWPMUBTJFCCFOFM RVBOEP
&JOTUFJOBQQMJDxMBWFSTJPOFEFOJUJWBEFMMB
TVBUFPSJBEFMMBHSBWJUhBMDBMDPMPEFMMPSCJUB
EJ.FSDVSJP-BSFMBUJWJUhHFOFSBMF JOGBUUJ 
SJQSPEVDFFTBUUBNFOUFMBQSFDFTTJPOF
PTTFSWBUB SFDVQFSBOEPJTFDPOEJEBSDP
DIFNBODBOPBMMBQSFEJ[JPOFOFXUPOJBOB
0MUSFBRVFMMBEJ.FSDVSJP JOBOOJSFDFOUJTJ
TPOPNJTVSBUFDPOFMFWBUBQSFDJTJPOF
BODIFMFQSFDFTTJPOJEJUVUUJHMJBMUSJQJBOFUJ

C

EFMTJTUFNBTPMBSF&JSJTVMUBUJTPOPJO
PUUJNPBDDPSEPDPOMBSFMBUJWJUhHFOFSBMF
-BEFFTTJPOFHSBWJUB[JPOBMFEFMMBMVDF
/FMMBSFMBUJWJUhHFOFSBMFMBHSBWJUho
JOUFSQSFUBUBOPODPNFVOBGPS[B NB
DPNFMBNBOJGFTUB[JPOFEFMMBHFPNFUSJB
EFMMPTQB[JPUFNQP-B5FSSBPSCJUBJOUPSOP
BM4PMFOPOBDBVTBEJVOJNQSFDJTBUB
GPS[BBUUSBUUJWB NBQFSDInTJNVPWFJO
VOPTQB[JPUFNQP EJTUPSUPEBMMBQSFTFO[B
EFM4PMFOBUVSBMFRVJOEJJQPUJ[[BSFDIF
MBHSBWJUhJOVFO[JOPOTPMUBOUPJMNPUP
EFJDPSQJEPUBUJEJNBTTB NBBODIFMB
QSPQBHB[JPOFEFMMBMVDF
1FSDPOGFSNBSFRVFTUBQSFWJTJPOF &JOTUFJO
TVHHFSsEJNJTVSBSFMBEFFTTJPOFTVCJUB
EBMMBMVDFQSPWFOJFOUFEBMMFTUFMMFMPOUBOF
DIFOFMMBSSJWBSFBOPJTJUSPWBOPBQBTTBSF
SBEFOUJBMEJTDPTPMBSF4FDPOEPMFTVF
FRVB[JPOJRVFTUBEFFTTJPOFEPWFWB
FTTFSFEJ TFDPOEJEBSDP
.BDPNFQPTTJBNPPTTFSWBSFEFMMFTUFMMF
WJDJOFBM4PMF TFO[BDIFMBTVBMVDF
BDDFDIJJMOPTUSPUFMFTDPQJP 4FNQMJDF
CBTUBDPNQJFSFMPTTFSWB[JPOFEVSBOUF
VOFDMJTTJTPMBSF RVBOEPMB-VOBPTDVSB
MBMVDFTPMBSFFMFTUFMMFEJWFOHPOPWJTJCJMJ
JM4PMFDoNBOPOTJWFEF
-FTQFSJNFOUPDPOTJTUF RVJOEJ OFM

DPOGSPOUBSFMBQPTJ[JPOFEFMMBTUFMMB
EVSBOUFMFDMJTTJDPORVFMMBSFBMFPUUFOVUB
PTTFSWBOEPJMDJFMPOPUUVSOPTFJNFTJQSJNB
PEPQPMFDMJTTF RVBOEPJM4PMFFMBTUFMMB
TJUSPWBOPEBMMBQBSUFPQQPTUBSJTQFUUPB
OPJ6OBEJGGFSFO[BGSBRVFTUFEVFQPTJ[JPOJ
oVOBQSPWBEJSFUUBEFMMFGGFUUPEFMDBNQP
HSBWJUB[JPOBMFEFM4PMFTVMMBQSPQBHB[JPOF
EFMMBMVDF-FPTTFSWB[JPOJWFOOFSP
DPOEPUUFOFMEBMMBTUSPOPNPJOHMFTF
&EEJOHUPOFEBJTVPJDPMMBCPSBUPSJFMP
TQPTUBNFOUPEFMMFTUFMMFFSBDIJBSBNFOUF
WJTJCJMFFJOBDDPSEPDPOMBQSFWJTJPOF
UFPSJDBEJ&JOTUFJO
/FMMBTUSPTJDBNPEFSOBMFNJTVSFEFMMB
EFFTTJPOFEFMMBMVDFTPOPBMMBCBTF
EFMMBUFDOJDBEFMMFMFOUJHSBWJUB[JPOBMJ
QFSEFUFSNJOBSFMBRVBOUJUhEJNBUFSJB 
WJTJCJMFFPTDVSB QSFTFOUFBMMJOUFSOP
EFHMJBNNBTTJEJHBMBTTJF WEOEJ
"TJNNFUSJF
6OBMUSPUFTUTUSFUUBNFOUF
DPOOFTTPBMMBEFFTTJPOFEFMMBMVDFo
RVFMMPOPUPDPNFSJUBSEPUFNQPSBMFEJ
4IBQJSP EBMOPNFEFMTJDPBNFSJDBOP
DIFMPQSPQPTFOFM CFOBOOJ
EPQPMBUFPSJBEJ&JOTUFJO
$PNFPTTFSWBUPEB4IBQJSP TFDPOEP
MBSFMBUJWJUhHFOFSBMFVOTFHOBMFMVNJOPTP
TJQSPQBHBBMMJOUFSOPEJVODBNQP
HSBWJUB[JPOBMFQJ}MFOUBNFOUFEJRVBOUP

B
"DBVTBEFMMFGGFUUPQFSUVSCBOUF
EFHMJBMUSJQJBOFUJ MPSCJUBEJVO
QJBOFUBSVPUBMFOUBNFOUFTVTF
TUFTTB BTTVNFOEPMBDBSBUUFSJTUJDB
GPSNBBSPTFUUBSJQSPEPUUBJO
HVSB-FGGFUUPoNPMUPQJDDPMP
BEFTFNQJP OFMDBTPEJ.FSDVSJP
JMUFNQPOFDFTTBSJPQFSDInMFMMJTTF
DPNQJBVOBSPUB[JPOFDPNQMFUBo
EJBOOJUFSSFTUSJ

GBDDJBOFMWVPUP2VJOEJ TFNJTVSJBNP
JMUFNQPDIFVOTFHOBMFSBEBS SBEJB[JPOF
FMFUUSPNBHOFUJDB BMQBSJEFMMBMVDF
JNQJFHB
BDPQSJSFMBEJTUBO[BUSBEVFQJBOFUJ 
RVFTUPUFNQPEFWFFTTFSFNBHHJPSFTF
MVOHPJMUSBHJUUPJMTFHOBMFoDPTUSFUUPB
QBTTBSFJOQSPTTJNJUhEFM4PMF *ORVFTUB
DJSDPTUBO[BoUSBTDVSBCJMFMJODSFNFOUPOFM
UFNQPEJQFSDPSSFO[BEPWVUPBMGBUUPDIFMB
USBJFUUPSJB QPJDInDVSWB oQJ|MVOHB

*OQBSUJDPMBSF QFSJMUSBHJUUP5FSSB7FOFSF
FSJUPSOP
RVBOEPJEVFQJBOFUJTPOPEB
QBSUJPQQPTUFSJTQFUUPBM4PMF TJNJTVSB
VOSJUBSEPEJDJSDBNJDSPTFDPOEJ
TVVOUFNQPEJQFSDPSSFO[BUPUBMFEJ
DJSDBTFDPOEJ
JOPUUJNPBDDPSEP
DPOJMDBMDPMPEJ4IBQJSP
*MSFETIJGUHSBWJUB[JPOBMFEFMMBMVDF
*MGFOPNFOPEFMSFETIJGUHSBWJUB[JPOBMFGV
JOJ[JBMNFOUFQSPQPTUPEB&JOTUFJODPNF
WFSJDBEFMMBTVBUFPSJBEFMMBHSBWJUB[JPOF 
NBPHHJoDPOTJEFSBUP QJVUUPTUP VOBQSPWB
EFMQSJODJQJPEJFRVJWBMFO[B WE*MQSJODJQJP
EJFRVJWBMFO[B Q OES

$POTJEFSJBNPVOBMBNQBEBQPTUBTVMMB
QVOUBEJVOSB[[PJOBDDFMFSB[JPOF DIF
JSSBEJB JOEJSF[JPOFPQQPTUBBMNPUP

BEFTFNQJP VOGBTDJPEJMVDFWFSEF 
DIFoPTTFSWBUPEBVOBTUSPOBVUB
BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

TFEVUPTVMQBWJNFOUPEFMSB[[P"DBVTB
EFMMBDDFMFSB[JPOFEFMSB[[P MBWFMPDJUh
EFMMBTUSPOBVUBBVNFOUFShOFMMJOUFSWBMMP
EJUFNQPDIFJOUFSDPSSFUSBMFNJTTJPOF
EFMMBMVDFFMBTVBPTTFSWB[JPOF
-FTJTUFO[BEJVONPUPSFMBUJWPUSBSJDFWJUPSF
MBTUSPOBVUB
FTPSHFOUF MBMBNQBEB

BMNPNFOUPEFMMFNJTTJPOFDPNQPSUB
VOPTQPTUBNFOUPWFSTPJMCMV CMVFTIJGU

EFMMBMVDF PWWFSPEJNJOVJTDFMBTVB
MVOHIF[[BEPOEBF RVJOEJ BVNFOUB
MBTVBGSFRVFO[B-BTUSPOBVUBWFESh
EVORVFJMGBTDJPEJMVDFEJVOWFSEFVOQP
QJ}UFOEFOUFWFSTPMB[[VSSP4FDPOEPJM
QSJODJQJPEFRVJWBMFO[B MBDDFMFSB[JPOF
EFMMBTUSPOBWFoJOEJTUJOHVJCJMFEBVO
DBNQPHSBWJUB[JPOBMFEJSFUUPWFSTPJM
QBWJNFOUP2VJOEJ TFTDFHMJBNPQFS
MBTUSPOBWFVOBDDFMFSB[JPOFEJ NT
MBTJUVB[JPOFDIFTJQSFTFOUBBHMJPDDIJ
EFMMBTUSPOBVUBDPJODJEFDPODJxDIFWFEF
VOPTTFSWBUPSFTVMMBTVQFSDJFEFMMB5FSSB
DIFSJDFWFMBMVDFFNFTTBEBVOBMBNQBEB
QPTUBTVMTPGUUPEFMMBCPSBUPSJPJODVJ
TJUSPWBMBMVDFDIFDBEFJOVODBNQP
HSBWJUB[JPOBMF DJPoTJQSPQBHBWFSTPMB
TPSHFOUFEFMDBNQP EJNJOVJTDFMBTVB
MVOHIF[[BEPOEB7JDFWFSTB MBMVDFDIF
TJBSSBNQJDBJOVODBNQPHSBWJUB[JPOBMF 
DJPoTJBMMPOUBOBEBMMBTPSHFOUFEFMDBNQP 

<BT>
5VUUPoSFMBUJWP 
BODIFJM(QT
*MMVTUSB[JPOFBSUJTUJDBEFM(OTT/FM(QTJ
TBUFMMJUJTJTDBNCJBOPGSBEJMPSPFDPOMFTUB[JPOJ
BUFSSBGBTDJEJNJDSPPOEFTGFSJDIF JOHJBMMP

(SB[JFBMUSBDDJBNFOUPMBTFS JOWFSEF QFTEBMMB
TUB[JPOFEFMM"HFO[JB4QB[JBMF*UBMJBOBEJ.BUFSB

BMMBDVJDBMJCSB[JPOFDPOUSJCVJTDFBODIFM*OGODPO
VOFTQFSJNFOUPUFDOPMPHJDPJOUFSEJTDJQMJOBSFQSFTTP
J-BCPSBUPSJ/B[JPOBMJEJ'SBTDBUJ &USVTDP&YUSB
5FSSFTUSJBM3BOHJOHUP6OJFE4BUFMMJUF$0OTUFMMBUJPOT

MBQPTJ[JPOFEFJTBUFMMJUJEJ(BMJMFPTBShNJTVSBUB
DPOVOBQSFDJTJPOFEJDJSDBVODFOUJNFUSP

4FHVBSEBTTJNPMB5FSSBEBMMPTQB[JP DJBDDPSHFSFNNP
DIFOFMMBTVBPSCJUBTJUSPWBOPPHHJUBOUJTTJNJTBUFMMJUJ
.PMUJEJRVFTUJGBOOPQBSUFEFM(MPCBM/BWJHBUJPO
4BUFMMJUF4ZTUFN (OTT
DPNVOFNFOUFOPUPTPUUPMB
WFDDIJBTJHMB(QT (MPCBM1PTJUJPOJOH4ZTUFN
2VFTUB
UFDOPMPHJBDJQFSNFUUFEJDPOPTDFSFMFTBUUBQPTJ[JPOF
EJVOPHHFUUPTVMMB5FSSB TVMRVBMFoJOTUBMMBUPVO
SJDFWJUPSF(QT-FBQQMJDB[JPOJTPOPPSNBJOPUFBUVUUJ 
NBOPOUVUUJTBOOPDIFTFO[BMBUFPSJBEFMMBSFMBUJWJUh
HFOFSBMFEJ&JOTUFJOMBUFDOPMPHJBBMMBCBTFEFM(QT
OPOGVO[JPOFSFCCFDPSSFUUBNFOUF
*M(QTIBBCPSEPPSPMPHJBUPNJDJBMDFTJPFSVCJEJP
QSFDJTJFBGEBCJMJ JDVJUFNQJTPOPJOWJBUJBMMBWFMPDJUh
EFMMBMVDFBEBMUSJTBUFMMJUJFBMMB5FSSB$POPTDFOEP
MFTBUUBQPTJ[JPOFEJRVBUUSPTBUFMMJUJFJMUFNQP
JNQJFHBUPEBMTFHOBMFQFSSBHHJVOHFSFJMSJDFWJUPSF 

oTQPTUBUBWFSTPJMSPTTP SFETIJGU
PWWFSP
BVNFOUBMBTVBMVOHIF[[BEPOEBFTJ
QBSMBEJSFETIJGUHSBWJUB[JPOBMFEFMMB
MVDF MBMVDFTJBSSPTTB
-BWFSJDB
TQFSJNFOUBMFEFMMFTJTUFO[BEJUBMFSFETIJGU
oTUBUBFTFHVJUBQFSMBQSJNBWPMUBEBJ
TJDJBNFSJDBOJ1PVOEF3FCLBOFM
/FMMFTQFSJNFOUPWFOOFSPVTBUFEVF
TPSHFOUJSBEJPBUUJWF 'F
DIFFNFUUPOP
GPUPOJEJVOBFOFSHJBTTBUB2VFTUFEVF
TPSHFOUJFSBOPQPTUFVOBJODJNBFMBMUSB
BMMBCBTFEJVOBUPSSFBMUB NTJUVBUB
BMMJOUFSOPEFMDBNQVTEFMMVOJWFSTJUhEJ
)BSWBSE4FOPOFTJTUFTTFJMCMVFTIJGU
HSBWJUB[JPOBMF JGPUPOJDIFFNFUUFMB
TPSHFOUFJODJNBBMMBUPSSFEPWSFCCFSP
DBEFSFOFMDBNQPHSBWJUB[JPOBMFUFSSFTUSF


filo



#JPHSBB
4JNPOF%FMM"HOFMMP SJDFSDBUPSFQSFTTPJMBCPSBUPSJ
EJ'SBTDBUJ IBMBWPSBUPOFMMBTJDBEFMMFQBSUJDFMMF
QFSDJSDBBOOJBM'FSNJMBC OFMMFTQFSJNFOUP$EG 
UFTJEJEPUUPSBUPTVMMBTDPQFSUBEFMRVBSLUPQ

FQPJB'SBTDBUJ OFMMFTQFSJNFOUP,MPF

%BMTJPDDVQBEJHSBWJUB[JPOF HFPEFTJB
TQB[JBMFFOBWJHB[JPOFTBUFMMJUBSF

piombo

-JOLTVMXFC
*OUFSOBUJPOBM(/444FSWJDF *(4

IUUQJHTDCKQMOBTBHPW

forza
centrifuga

*OUFSOBUJPOBM&BSUI3PUBUJPOBOE3FGFSFODF
4ZTUFN4FSWJDF *&34

XXXJFSTPSH

legno

forza
peso



oQPTTJCJMFEFUFSNJOBSFMBQPTJ[JPOFOFMMPTQB[JP
EFMSJDFWJUPSFTUFTTP5BMFQSPDFEJNFOUPoDIJBNBUP
EJUSJBOHPMB[JPOF5VUUBWJB MFUSJBOHPMB[JPOJOPO
CBTUBOP EBUPDIFHMJPSPMPHJTBUFMMJUBSJTPOPBGGFUUJ
EBMMFDPOTFHVFO[FEFMMBSFMBUJWJUh*MUFNQPTVM
TBUFMMJUF JOGBUUJ TDPSSFBVOSJUNPMFHHFSNFOUFQJ}
WFMPDFDIFBUFSSB QFSDInMBWJDJOBO[BEJVOBHSBOEF
NBTTBGBSBMMFOUBSFHMJPSPMPHJ%BMUSBQBSUF JMUFNQP
TVMTBUFMMJUF QFSVOPTTFSWBUPSFTVMMB5FSSB TDPSSF
QJ}MFOUBNFOUF BDBVTBEFHMJFGGFUUJEFMMBSFMBUJWJUh
SJTUSFUUB.BQSFWBMFMFGGFUUPEFMMBSFMBUJWJUhHFOFSBMF 
SFOEFOEPOFDFTTBSJBVOBDPSSF[JPOFBVUPNBUJDBEB
QBSUFEFMMFMFUUSPOJDBBCPSEPEFMTBUFMMJUF"MUSJNFOUJ 
BDBVTBEFMMBEJGGFSFO[BUSBMPTDPSSFSFEFMUFNQPTVM
TBUFMMJUFFTVMMB5FSSB JMDBMDPMPEFMMBEJTUBO[BUSB
JMTBUFMMJUFTUFTTPFJMSJDFWJUPSFJOUSPEVSSFCCFVOFSSPSF

FEFTTFSFDPNQMFUBNFOUFBTTPSCJUJ
EBMMBTPSHFOUFQPTUBBMMBCBTF USBNJUF
JMQSPDFTTPJOWFSTPEFMEFDBEJNFOUP

.BRVFTUPOPOBDDBEEF4JPTTFSWx 
JOWFDF DIFRVFTUPQSPDFTTPEJ
BTTPSCJNFOUPTJWFSJDBWBTPMUBOUP
JNQSJNFOEPBMMBTPSHFOUFJODJNBBMMBUPSSF
VOBDFSUBWFMPDJUh7FOJWBDPTsQSPEPUUP
VOPTQPTUBNFOUP%PQQMFSDIFDPNQFOTBWB
RVFMMPHSBWJUB[JPOBMF%BMMBWFMPDJUhDIF
PDDPSSFWBJNQBSUJSFBMMBTPSHFOUFBGODIn
TJWFSJDBTTFMBTTPSCJNFOUPGVQPJ
QPTTJCJMFSJTBMJSFBMWBMPSFEFMMPTIJGU
TQPTUBNFOUP
HSBWJUB[JPOBMF2VFTUP
SJTVMUxJOQFSGFUUPBDDPSEPDPOMBQSFWJTJPOF
GPSOJUBEBMMBSFMBUJWJUhHFOFSBMF GPSOFOEP
VOBTVBVMUFSJPSFWFSJDBTQFSJNFOUBMF

EJRVBTJNEPQPEVFNJOVUJFEJRVBTJLN
EPQPVOHJPSOP FRVJWBMFOUFBEVFPSCJUFDPNQMFUF
EFMTBUFMMJUF
%BUPDIFMFGGFUUPSFMBUJWJTUJDPSJMFWBUP
oFTBUUBNFOUFDPSSJTQPOEFOUFBRVFMMPDBMDPMBCJMF
UFPSJDBNFOUF BMNFOPOFJMJNJUJEJBDDVSBUF[[BGPSOJUJ
EBHMJTUSVNFOUJEJNJTVSBBUUVBMNFOUFEJTQPOJCJMJ JM(QT
DJGPSOJTDFEVORVFVOVMUFSJPSFWFSJDBTQFSJNFOUBMF
EFMMFTBUUF[[BEFMMBUFPSJBEFMMBSFMBUJWJUh"UUVBMNFOUF
TPOPPQFSBUJWFEVFDPTUFMMB[JPOJEJTBUFMMJUJJM(QT
TUBUVOJUFOTF
FJM(MPOBTT SVTTP
DPOTBUFMMJUJ 
SJTQFUUJWBNFOUFBMMBMUJUVEJOFEJFDJSDB
LN"FTTFTJBHHJVOHFShOFMMFVSPQFP(BMJMFP
TBUFMMJUJ
FQJ}UBSEJBODPSBVOSJOOPWBUPTJTUFNB
EJTBUFMMJUJTUBUVOJUFOTF JM(QT(QT (MPOBTT
F(BMJMFPGPSNBOPJMTJTUFNBEJOBWJHB[JPOF
TBUFMMJUBSFHMPCBMF(OTT<4JNPOF%FMM"HOFMMP>

#JPHSBB
%BOJMP#BCVTDJoSJDFSDBUPSFQSFTTP
J-BCPSBUPSJ/B[JPOBMJEJ'SBTDBUJ)BTQFTP
QBSUFEFMMBTVBDBSSJFSBTDJFOUJDBOFMDBNQP
EFMMBSJWFMB[JPOFEFMMBPOEFHSBWJUB[JPOBMJTJB
DPOSJWFMBUPSJSJTPOBOUJ /BVUJMVTFE&YQMPSFS

DIFJOUFSGFSPNFUSJDJ 7JSHP


<BT>
*MQSJODJQJP
EJFRVJWBMFO[B
-BCJMBODJBEJUPSTJPOFoDPTUJUVJUBEBEVFDPSQJ
EJVHVBMFNBTTBHSBWJUB[JPOBMF RVOEJEFMMPTUFTTP
QFTP
FEJWFSTBDPNQPTJ[JPOF BMMJOFBUJMVOHP
VOQBSBMMFMPUFSSFTUSF
"DBVTBEFMMBSPUB[JPOFEFMMB5FSSB JEVFDPSQJTPOP
TPHHFUUJBVOBGPS[BEJUJQPDFOUSJGVHPQSPQPS[JPOBMF
BMMBMPSPNBTTBJOFS[JBMFTFMFEVFNBTTFJOFS[JBMJ
GPTTFSPEJWFSTF BODIFMFGPS[FDFOUSJGVHIF
MPTBSFCCFSPFMBCJMBODJBTBSFCCFTPUUPQPTUB
BVOBUPSTJPOFSVPUBOEPDPTsBUUPSOPBMMP
2VFTUPWJPMFSFCCFJMQSJODJQJPEJFRVJWBMFO[B
NBTTBJOFS[JBMFFNBTTBHSBWJUB[JPOBMFOPO
TBSFCCFSPVHVBMJ OnUSBMPSPQSPQPS[JPOBMJ

-BTDJBUFMBQFOOBRVFTUBDBEFBDBVTBEFMMBQSFTFO[B
EFMDBNQPHSBWJUB[JPOBMFUFSSFTUSF5BMFTFNQMJDF
PTTFSWB[JPOFOPOEFTUBBMDVOBTPSQSFTB*NNBHJOJBNP
PSBEJFTTFSFBMMJOUFSOPEJVOBTUSPOBWFNPMUPMPOUBOB
EBRVBMVORVFTPSHFOUFEJHSBWJUh*MNPUPSFoBDDFTPF
MBTUSPOBWFTUBWJBHHJBOEPDPOBDDFMFSB[JPOFHVHVBMF
BRVFMMBEPWVUBBMMBHSBWJUhTVMMBTVQFSDJFEFMMB5FSSB
4FMBTDJBUFMBQFOOBRVFTUBDBEShOFMMBEJSF[JPOF
PQQPTUBBRVFMMBJODVJoEJSFUUBMBTUSPOBWFDPOMB
TUFTTBBDDFMFSB[JPOFDIFBWSFCCFTVMMB5FSSBRVFMMP
DIFWJTBSFTUFBTQFUUBUJ 4UBSFTFEVUJTVMEJWBOPEJ
DBTBWPTUSBQVxFTTFSFFTBUUBNFOUFVHVBMFBFTTFSF
TFEVUJBMMJOUFSOPEJVOBTUSPOBWFDIFWJBHHJBDPO
BDDFMFSB[JPOFDPTUBOUF
7FEJBNPVOBMUSPFTFNQJP4VQQPOJBNPEJFTTFSF
BMMJOUFSOPEJVOBTDFOTPSFOFMMBOPOBVTQJDBCJMF
DJSDPTUBO[BDIFJMDBWPTJSPNQB-BTDFOTPSFFJMTVP
DPOUFOVUP WPJDPNQSFTJ
TBShJODBEVUBMJCFSBDPO
BDDFMFSB[JPOFHJMQBWJNFOUPOPOFTFSDJUFShBMDVOB
GPS[BTVEJWPJFWPJOPOFTFSDJUFSFUFBMDVOBSFB[JPOF
TVEJFTTP EJWFOFOEPDPTsQSJWJEJQFTP
4FMBTDJBUFDJxDIFUFOFUFJONBOP RVFTUPSJTQFUUP
BWPJTFNQMJDFNFOUFOPODBEShDPNFTFOFMWPTUSP
TJTUFNBEJSJGFSJNFOUPMBHSBWJUhGPTTFTDPNQBSTB 
QPJDInUVUUPJMTJTUFNBoTPUUPQPTUPBMMBTUFTTB
BDDFMFSB[JPOF QBSJBH*MQSJODJQJPEJFRVJWBMFO[B
DJEJDFJOFGGFUUJDIFVOBGPS[BJOFS[JBMF PWWFSPVOB
BDDFMFSB[JPOFDPTUBOUF
oJOHSBEPEJTJNVMBSFVOB
GPS[BHSBWJUB[JPOBMFFDIFEBMUSBQBSUFVOTJTUFNBEJ
SJGFSJNFOUPJODBEVUBMJCFSBoEFMUVUUPFRVJWBMFOUFB
VOPJOFS[JBMF JODVJOPOTPOPQSFTFOUJGPS[FFTUFSOF*M
QSJODJQJPEJFRVJWBMFO[BOPODPTUJUVJTDFVOBDRVJTJ[JPOF
SFDFOUFOFMMBTUPSJBEFMMBTDJFO[B(Jh(BMJMFPOF
BWFWBEBUPVOBQSJNBGPSNVMB[JPOFEJDFOEPDIFUVUUJ
JDPSQJ JOEJQFOEFOUFNFOUFEBMMBMPSPDPNQPTJ[JPOF 

BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

DBEPOPDPOMBTUFTTBBDDFMFSB[JPOFTPUUPMJOVFO[B
EFMMBHSBWJUh$JxBGGFSNBJNQMJDJUBNFOUFMVHVBHMJBO[B
USBNBTTBJOFS[JBMF PWWFSPMBSFTJTUFO[BDIFVO
DPSQPPGGSFBMMBWBSJB[JPOFEFMTVPTUBUPEJNPUPF
NBTTBHSBWJUB[JPOBMF DIFoMBDBSJDBPTPSHFOUF
EFMDBNQPHSBWJUB[JPOBMF*OGBUUJTPMPTFRVFTUFEVF
NBTTF DIFDIJBNFSFNPNJFENHTPOPVHVBMJ MB
GPS[BDIFMBUUSB[JPOFHSBWJUB[JPOBMFFTFSDJUBTVDPSQJ
EJOBUVSBEJWFSTBoUBMFEBJNQSJNFSFMPSPMBTUFTTB
BDDFMFSB[JPOF DPNFTJEFSJWBEBMMBTFDPOEBMFHHFEJ
/FXUPO'NB
&JOTUFJOFMFWxQPJBMSBOHPEJQSJODJQJP
RVFTUBFRVJWBMFO[B NPTUSBOEPDPNFOFEFSJWBTTFDIF
VOTJTUFNBEJSJGFSJNFOUPJODBEVUBMJCFSBoEFMUVUUP
JOEJTUJOHVJCJMFEBVOPJOFS[JBMF
(BMJMFPGVRVJOEJJMQSJNPBTPTUFOFSFMJOEJQFOEFO[B
EFMMBDBEVUBEBMMBOBUVSBEFJDPSQJFBQPSTJJM
QSPCMFNBEJEFUFSNJOBSFOPBDIFQVOUPNJGPTTF
OVNFSJDBNFOUFVHVBMFBNH PWWFSPEJBDDSFTDFSFMB
QSFDJTJPOFTQFSJNFOUBMFBDVJJMQSJODJQJPEJFRVJWBMFO[B
SJTVMUBWFSJDBUP
%B(BMJMFPF/FXUPO DIFFGGFUUVBSPOPFTQFSJNFOUJDPO
QFOEPMJEJEJWFSTBDPNQPTJ[JPOF OPBWPO&zUWzT 
DIFBMMBOFEFMMVUJMJ[[xJOWFDFEFMMFCJMBODF
EJUPSTJPOF WFEJHVSB
MBDDVSBUF[[BDPODVJMB
EJGGFSFO[BUSBNJFNHFSBNJTVSBUBQBTTxEBVOBQBSUF
TVNJMMFBVOBQBSUFTVVONJMJBSEP-BTUFTTBUFDOJDB
QFSGF[JPOBUBoTUBUBVUJMJ[[BUBOPBJHJPSOJOPTUSJ 
BSSJWBOEPBUUVBMNFOUFBEVOBQSFDJTJPOFTQFSJNFOUBMF
EFMMBNJTVSBEJVOBQBSUFTVNJMJBSEJ
-BWFSJDBEFMQSJODJQJPEJFRVJWBMFO[BEBMUSPOEF
BTTVNFPHHJVOVMUFSJPSFJNQPSUBO[B QPJDInBEFTTP
WJFOFSJDPOEPUUBMJODPODJMJBCJMJUhUSBMBUFPSJBEFMMB
SFMBUJWJUhHFOFSBMFEJ&JOTUFJOFJM.PEFMMP4UBOEBSE
EFMMFQBSUJDFMMFFMFNFOUBSJ DIFGPSNBOPBTTJFNFMB
OPTUSBBUUVBMFWJTJPOFEFMNPOEPTJDP

(BMJMFP(BMJMFJ
WBOFMMPTQB[JP

5SBTDJOBUJ
EBMMBHSBWJUh

6OQJDDPMPTBUFMMJUFJOPSCJUB
QFSQSPWBSFMFCBTJEFMMB
SFMBUJWJUhHFOFSBMF

(SBOEJTGFSFSJDPQFSUFEBTQFDDIJ
PSCJUBOPJOUPSOPBMMB5FSSB
JOTFHVJUFEBGBTDJMBTFS

EJ"OOB/PCJMJ

EJ*HOB[JP$JVGPMJOJ 4JNPOF%FMM"HOFMMP "OUPOJP1BPMP[[J

*MQSJODJQJPEJFRVJWBMFO[BWJFOFWFSJDBUP
TQFSJNFOUBMNFOUFTJBVUJMJ[[BOEPEFMMF
CJMBODFEJUPSTJPOF TJBDPONJTVSFEJ
EJTUBO[B5FSSB-VOBNFEJBOUFSBHHJMBTFS 
HSB[JFBMMFRVBMJoQPTTJCJMFEFEVSSFTF
MB5FSSBFMB-VOBDBEPOPOFMDBNQP
HSBWJUB[JPOBMFEFM4PMFBMMPTUFTTPNPEP
*SJTVMUBUJJOEJDBOPDIFMB5FSSBBUUSBFMF
NBTTFTPTQFTFTVMMFCJMBODFEJUPSTJPOF
DPOVHVBMFBDDFMFSB[JPOF FDPTsJM4PMF
BUUSBFMB5FSSBFMB-VOBDPOVHVBMF
BDDFMFSB[JPOF6HVBMFJORVFTUFNJTVSF
TJHOJDBDIFJODJBTDVODBTPJMSBQQPSUPUSB
MFBDDFMFSB[JPOJEJGGFSJTDFEBVOPQFSVO
WBMPSFQJDDPMJTTJNPVOOVNFSPQSFDFEVUP
EBP[FSJ
7FSJDIFNPMUPQJ}QSFDJTFTPOPQPTTJCJMJ
FTFHVFOEPMFTQFSJNFOUPBMMJOUFSOPEJVO
TBUFMMJUFJOPSCJUBCBTTBBUUPSOPBMMB5FSSB
MFNBTTFEJQSPWB DIFJORVFTUPDBTPTPOP
EFJDJMJOESJ
TBSFCCFSPBOBMPHIFBRVFMMF
EJ(BMJMFPOFMMFHHFOEBSJPFTQFSJNFOUP
EBMMBUPSSFEJ1JTB TBMWPDIFJORVFTUP
DBTPMBUPSSFTBSFCCFEJBMUF[[BJOOJUB
"DBVTBEFJCSFWJUFNQJEJDBEVUB JOSFBMUh 
MPTUFTTP(BMJMFPOPOMBTDJxDBEFSF
JDPSQJ NBVTxEFJQFOEPMJFOFPTTFSWx
MFPTDJMMB[JPOJ DPNFGFDFBODIF/FXUPO
EPQPEJMVJ
/FJUSFFTQFSJNFOUJTQB[JBMJQSPQPTUJ
SFDFOUFNFOUF MBNFSJDBOP4UFQ 4BUFMMJUF
5FTUPG&RVJWBMFODF1SJODJQMF
JMGSBODFTF
4DPQF NJDSP4DPQF
JODPTUSV[JPOF 
FMJUBMJBOP(( (BMJMFP(BMJMFJ
JDJMJOESJ
TPOPDPBTTJBMJFDPODFOUSJDJ FEPUBUJ


EJVOTJTUFNBEJMFUUVSBEFHMJFGGFUUJEJ
BDDFMFSB[JPOJSFMBUJWF RVJOEJEFMMVOP
SJTQFUUPBMMBMUSP5SBRVFTUFDJTJBTQFUUB
EJSJWFMBSFBODIFRVFMMBEPWVUBBE
VOBQPTTJCJMFWJPMB[JPOFEFMQSJODJQJP
EJFRVJWBMFO[B DJPoBMGBUUPDIFVOP
EFJEVFDJMJOESJTJBBUUSBUUPEBMMB5FSSB
QJ}PNFOPEFMMBMUSPBDBVTBEFMMB
EJWFSTBDPNQPTJ[JPOF6OUBMFFGGFUUPTJ
WFSJDIFSFCCFDPOMBTUFTTBGSFRVFO[B
DPODVJJMTBUFMMJUFPSCJUBBUUPSOPBMMB5FSSB 
DJPoVOBWPMUBPHOJTFDPOEJDJSDB
1FSDInMBTFOTJCJMJUhEFMMPTUSVNFOUP
TJBBMUB PDDPSSFDIFJEVFDJMJOESJTJBOP
BDDPQQJBUJJMQJ}EFCPMNFOUFQPTTJCJMF 
DJPoSJTFOUBOPJMNFOPQPTTJCJMFMVOPEFMMB
QSFTFO[BEFMMBMUSP QFSNPMUFSBHJPOJVTBSF
DJMJOESJUPUBMNFOUFMJCFSJoTWBOUBHHJPTP

-BTTFO[BEJQFTPOFMMPTQB[JPQFSNFUUF
BDDPQQJBNFOUJEFCPMJTTJNJ FRVJOEJ
TFOTJCJMJUhNPMUPNBHHJPSJDIFBUFSSB
-PTUSVNFOUPEFWFSVPUBSFBGSFRVFO[B
NBHHJPSFEJRVFMMBDPODVJJMTBUFMMJUF
PSCJUBJOUPSOPBMMB5FSSB*ORVFTUPNPEP 
VOFWFOUVBMFWJPMB[JPOFEFMQSJODJQJPEJ
FRVJWBMFO[BTJNBOJGFTUBDPNFVOTFHOBMF
EJGSFRVFO[BEJWFSTBEBRVFMMBEFJEJTUVSCJ
DPOOFTTJBMNPUPPSCJUBMF FQJ}BMUB 
JONPEPEBSJEVSSFMJOFWJUBCJMFSVNPSF
JOUSPEPUUPEBMMFMFUUSPOJDBEJDPOUSPMMP
EFMMPTUSVNFOUP1FSRVFTUP JO((MBTTF
EJTJNNFUSJBEFJDJMJOESJDPJODJEFDPO
MBTTFEJTJNNFUSJBEJUVUUPJMTBUFMMJUF
DIF SVPUBOEPWFMPDFNFOUFTVTFTUFTTP
DPNQJFVOHJSPPHOJNF[[PTFDPOEP


TJTUBCJMJ[[BTFO[BCJTPHOPEJDPOUSPMMP
FTUFSOP5VUUPJMTJTUFNBSVPUBJOTJFNF
FJDJMJOESJEJQSPWBTPOPTFOTJCJMJOFMQJBOP
QFSQFOEJDPMBSFBMMBTTF DIFoBODIF
BQQSPTTJNBUJWBNFOUFJMQJBOPEFMMPSCJUB
-BMUBGSFRVFO[BEFMMBSPUB[JPOFDPOTFOUF
DPTsEJFMJNJOBSFNPMUJEJTUVSCJ((QVOUB
BWFSJDBSFJMQSJODJQJPEJFRVJWBMFO[BDPO
MBQSFDJTJPOFEJVOBQBSUFTV JMDIF
SJDIJFEFEJNJTVSBSFTQPTUBNFOUJUSBJ
DJMJOESJEJDJSDBVONJMJBSEFTJNP
EJNJMMJNFUSP
-BTVBTUSVUUVSBIBQFSNFTTPMB
SFBMJ[[B[JPOFEJVOQSPUPUJQPBUFSSB JO
TDBMBSFBMF EFMMPTUSVNFOUPTUVEJBUPQFS
JMWPMP4JDIJBNB((( ((POUIF(SPVOE
(((
FEoTUBUPDPTUSVJUPBMMBTF[JPOF*OGO
EJ1JTB*SJTVMUBUJTPOPTJHOJDBUJWJ TJo
BSSJWBUJBNJTVSBSFTQPTUBNFOUJEJDJSDBVO
NJMJBSEFTJNPEJNFUSP
FWFSSBOOPNJHMJPSBUJ
OFJQSPTTJNJEVFBOOJDPOJMTVQQPSUP
EFMM"TJ M"HFO[JB4QB[JBMF*UBMJBOB JO
QSFQBSB[JPOFEFMTBUFMMJUF((
#JPHSBB
"OOB/PCJMJ EPDFOUFEJNFDDBOJDBDFMFTUF
FNFDDBOJDBTQB[JBMFBMM6OJWFSTJUhEJ1JTB
3FTQPOTBCJMFOB[JPOBMFEFHMJFTQFSJNFOUJ
(BMJMFP(BMJMFJF(BMJMFP(BMJMFJPOUIF(SPVOE
-JOLTVMXFC
IUUQFPUWPTENVOJQJJUHHQSPKFDUIUNM

/FMMBNFDDBOJDBEJ(BMJMFP(BMJMFJFE*TBBD
/FXUPOJTJTUFNJEJSJGFSJNFOUPJOFS[JBMJ
TPOPDPNQMFUBNFOUFJOEJQFOEFOUJEBJ
DPSQJDFMFTUJ NFOUSFJMDPODFUUPEJTQB[JP
BTTPMVUPoEPWVUPB/FXUPO

/FMMBUFPSJBEFMMBSFMBUJWJUhHFOFSBMF
EJ&JOTUFJOOPOIBTFOTPQBSMBSFEJVO
TJTUFNBEJSJGFSJNFOUPJOFS[JBMFBTTPMVUP 
NBTPMUBOUPEJTJTUFNJEJSJGFSJNFOUP
JOFS[JBMJMPDBMJ*OPMUSF RVFTUJTJTUFNJEJ
SJGFSJNFOUPMPDBMJTPOPJOVFO[BUJEBMMF
NBTTFQSFTFOUJOFMM6OJWFSTPFEJMPSPBTTJ
SVPUBOPFDBNCJBOPPSJFOUB[JPOFBDBVTB
EFMMFNBTTFJONPWJNFOUP
-BSFMBUJWJUhHFOFSBMFFHMJFTQFSJNFOUJDJ
JOTFHOBOPDIFWJWJBNPJOVOPTQB[JPUFNQP
DVSWP2VFTUBDVSWBUVSBoHFOFSBUBEBMMF
NBTTFQSFTFOUJOFMM6OJWFSTP FRVJOEJ
BODIFEBMMFNBTTFEFM4PMFFEFMMB5FSSB
-BSFMBUJWJUhHFOFSBMF PMUSFBTQJFHBSF
MBUUSB[JPOFHSBWJUB[JPOBMFDPOMBDVSWBUVSB
EFMMPTQB[JPUFNQP QSFWFEFBODIFDIFVO
DPSQPSVPUBOUFDPNFMB5FSSB QSPQSJPJO
WJSU}EFMTVPNPNFOUPBOHPMBSF HFOFSJVOB
DVSWBUVSBEFMMPTQB[JPUFNQPJOBHHJVOUB
BRVFMMBEPWVUBBMMBTVBNBTTB$PNF
VOBDBSJDBFMFUUSJDBJONPWJNFOUPHFOFSB
VODBNQPNBHOFUJDP DIFBTVBWPMUB
QVxFTFSDJUBSFVOBDPQQJBUPSDFOUFTVVO
NPNFOUPEJEJQPMPNBHOFUJDPQPTUPOFMMF
WJDJOBO[F DPTsOFMMBSFMBUJWJUhHFOFSBMFVOB
NBTTBJOSPUB[JPOFHFOFSBVOQPUFO[JBMF
HSBWJUB[JPOBMF DIFTJBHHJVOHFBMMBOPSNBMF
BUUSB[JPOFHSBWJUB[JPOBMFDIFUJFOFBE
FTFNQJPMB-VOBFJTBUFMMJUJBSUJDJBMJJO

PSCJUBJOUPSOPBMMB5FSSB2VFTUPVMUFSJPSF
QPUFO[JBMFQSPEVDFVOBGPS[BUPSDFOUF 
DIJBNBUBHSBWJUPNBHOFUJDB&TTBQVx
FTFSDJUBSTJTVVOBNBTTBQPTUBOFMMF
WJDJOBO[FFEPUBUBEJNPNFOUPBOHPMBSF
PSCJUBMF DIFSVPUJDPNFVOTBUFMMJUFJO
PSCJUBBUUPSOPBMMB5FSSB
PEJNPNFOUP
BOHPMBSFEJTQJO DJPoSPUBOUFBUUPSOP
BMQSPQSJPBTTF
*MHSBWJUPNBHOFUJTNP 
DPOTFHVFO[BNBUFNBUJDBEFMMBSFMBUJWJUh
HFOFSBMFEJ&JOTUFJOEFM oTUBUP
GPSNBMJ[[BUPJONBOJFSBDPNQMFUBF
QSFDJTBQFSMBQSJNBWPMUBEBJTJDJ-FOTFF
5IJSSJOHOFM4JSBDDPOUBDIF-FOTF 
EFTDSJWFOEPJMGFOPNFOPBE&JOTUFJO 
DPODMVEFTTFDIFRVFTUPDPOGFSNBWBMF
TVFJEFF EJ&JOTUFJO
TVMUSBTDJOBNFOUP
EFJTJTUFNJEJSJGFSJNFOUPJOFS[JBMJEBQBSUF
EFMMFNBTTFJOSPUB[JPOF GSBNFESBHHJOH 
DPNFMPDIJBNBWB&JOTUFJO
-FOTFQFSx
QFOTBWBDIFOFTTVOPQPUFTTFNJTVSBSF
RVFTUPFGGFUUPBDBVTBEFMMBTVBFTUSFNB
QJDDPMF[[B&JOTUFJO JOWFDF PTTFSWx
DIF FTTFOEPMFGGFUUPJOWFSTBNFOUF
QSPQPS[JPOBMFBMDVCPEFMMBEJTUBO[B GPSTF
VOHJPSOPTJTBSFCCFQPUVUPNJTVSBSMP
NFEJBOUFVOPHHFUUPBSUJDJBMFNPMUPQJ}
WJDJOPBMMB5FSSB"ODPSBVOBWPMUB&JOTUFJO
BWFWBSBHJPOFRVFTUPHHFUUPoJMTBUFMMJUF
BSUJDJBMF-BHFPT -BTFS(&0EZOBNJDT
4BUFMMJUF
EFMMB/BTB MBODJBUPOFM

JOTJFNFBMTVPHFNFMMP-BHFPT**DPTUSVJUP
EBMM"MFOJBFMBODJBUPEBMM"TJ "HFO[JB
4QB[JBMF*UBMJBOB FEBMMB/BTBOFM
HB
*-BHFPTTPOPEFMMFTGFSFNFUBMMJDIF
BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

MBDVJTVQFSDJFoDPQFSUBEBTQFDDIJ
SFUSPSJFUUPSJ&TTJTPOPTFHVJUJEB5FSSBEB
TUB[JPOJMBTFS HCBQ
DPNFRVFMMB
EFM$FOUSPEJ(FPEFTJB4QB[JBMFEFMM"TJ
B.BUFSB DIFOFDBMDPMBOPMBQPTJ[JPOF
NJTVSBOEPJMUFNQPEJBOEBUBFSJUPSOP
EJJNQVMTJMBTFS MBTFSSBOHJOH
DPOVO
FSSPSFEJDJSDBDN-FMPSPPSCJUFIBOOP
VOBMUF[[BEB5FSSBEJDJSDBLNFE
oDPNFTFGPTTFSPFGGFUUJWBNFOUF
USBTDJOBUFEBMMBSPUB[JPOFEFMMB5FSSB
MVOHPJMQJBOPFRVBUPSJBMFUFSSFTUSF DPO
VOFGGFUUPQFSxEJBQQFOBNFUSJMBOOP
-FGGFUUP-FOTF5IJSSJOHoTUBUPNJTVSBUP
DPJ-BHFPTOFMDPOVOBQSFDJTJPOF
EFM SJTVMUBUPQVCCMJDBUPTV/BUVSF

6OBMUSPFTQFSJNFOUPTPTUJDBUJTTJNPEFMMB
/BTB DPTUBUPJOUVUUPNJMJPOJEJEPMMBSJ
FDPODMVTPOFM (SBWJZ1SPCF# (1#

TUBDFSDBOEPEJDPNQJFSFMBTUFTTBNJTVSB
VUJMJ[[BOEPVOHJSPTDPQJP PWWFSPVOB
NBTTBSVPUBOUFBUUPSOPBMQSPQSJPBTTF 
TVVOTBUFMMJUFBSUJDJBMF
-"TJ M*OGOFMB4DVPMBE*OHFHOFSJB
"FSPTQB[JBMFEFMM6OJWFSTJUh-B4BQJFO[B
EJ3PNB 4JB
IBOOPJOQSFQBSB[JPOF
VOOVPWPFTQFSJNFOUPBCBTTPDPTUP 
-BSFT -"TFS3&MBUJWJUZ4BUFMMJUF

DPNQMFNFOUBSFBJ-BHFPT DIFNJTVSFShJM
HSBWJUPNBHOFUJTNPDPOVOFSSPSFSFMBUJWP
EFMM*DPOUSJCVUJEFMM*OGOFEFMMB4JB
TPOPMBQSPHFUUB[JPOFEFMTBUFMMJUF-BSFT
FMBDPNQMFUBDBSBUUFSJ[[B[JPOFEFMMFTVF
QSFTUB[JPOJPUUJDIFFUFSNJDIFJOBNCJFOUF
TQB[JBMFQSFTTPMB4QBDF$MJNBUJD'BDJMJUZ

0MUSFMBRVBSUB
EJNFOTJPOF

orbita
di Lageos

satelliti
Grace

(SBWJUhRVBOUJTUJDB TVQFSTUSJOHIF
FEFYUSBEJNFOTJPOJQFSSBDDPOUBSF
MVOJWFSTPEFMMJOOJUBNFOUFQJDDPMP

piano equatoriale
della Terra

EJ-FPOBSEP$BTUFMMBOJ

linea nodale
di Lageos

B

C

EFJ-BCPSBUPSJ/B[JPOBMJEJ'SBTDBUJEFMM*OGO-BSFTFGGFUUVFShBODIFBMUSJJNQPSUBOUJUFTUEFMMBHSBWJUh 
DPNFMBSJWFMB[JPOFEJJQPUFUJDIFOVPWFGPS[FEJEFCPMFJOUFOTJUhFBMVOHPSBHHJP EJWFSTFEBMMB
HSBWJUB[JPOFOFXUPOJBOB TFQQVSFRVFTUBTJBWBMJEBDPOHSBOEFQSFDJTJPOFQFSJTBUFMMJUJBSUJDJBMJ MB
-VOBFEJQJBOFUJEFMTJTUFNBTPMBSF
*OOF EVFBQQMJDB[JPOJUFDOPMPHJDIFJNQPSUBOUJTTJNFEFJ-BHFPTTPOPMBEFOJ[JPOFEFMMBQPTJ[JPOF
EFMDFOUSPEJNBTTBEFMMB5FSSB JMHFPDFOUSP
FEJVOBTDBMBEFMMFMVOHIF[[FBTTPMVUBQFSMFEJTUBO[F
QMBOFUBSJF DPTUJUVJUBEBMSBHHJPEFMMPSCJUBEFJEVFTBUFMMJUJ*MSVPMPEFJ-BHFPT FQSFTUPBODIFEJ
-BSFT
JORVFTUPDBNQPoRVJOEJJOTPTUJUVJCJMF

#JPHSBF
*HOB[JP$JVGPMJOJQSPGFTTPSFEFMM6OJWFSTJUhEJ-FDDF
oBUUVBMNFOUFJM1SJODJQBM*OWFTUJHBUPSEFMMBNJTTJPOF
TQB[JBMF-BSFTFIBNJTVSBUPMFGGFUUP-FOTF5IJSSJOH
DPOJTBUFMMJUJ-BHFPT"TTJFNFBMTJDPBNFSJDBOP+
"8IFFMFSIBTDSJUUPJMMJCSP(SBWJUBUJPOBOE*OFSUJB
1SJODFUPO6OJWFSTJUZ1SFTT 


"OUPOJP1BPMP[[JoQSPGFTTPSFBTTPDJBUPQSFTTPMB
4DVPMBEJ*OHFHOFSJB"FSPTQB[JBMFEFMM6OJWFSTJUh
EJ3PNB-B4BQJFO[B4JPDDVQBEJTFOTPSJJOCSB
PUUJDB QSPHFUUB[JPOFEJTBUFMMJUJFBOBMJTJEFMMF
WJCSB[JPOJEFMMFTUSVUUVSFTQB[JBMJ"UUVBMNFOUFo
BTTPDJBUPBMM*OGO-OGEPWFMBWPSBBMMFTQFSJNFOUP
-BSFTFBMMFTQFSJNFOUP$NT

-JOLTVMXFC
4JUPXFCEFMM*OUFSOBUJPOBM-BTFS3BOHJOH4FSWJDF *MST

IUUQJMSTHTGDOBTBHPW
4JUPXFC/BTBTVMMBNJTVSBEFMHSBWJUPNBHOFUJTNPDPOJ-BHFPT
XXXOBTBHPWWJTJPOFBSUIMPPLJOHBUFBSUIFBSUI@ESBHIUNM
4JUPXFCEFMMFTQFSJNFOUPEFMMB/BTB(SBWJUZ1SPCF#
IUUQFJOTUFJOTUBOGPSEFEV



B
3BQQSFTFOUB[JPOFJEFBMJ[[BUB
EFMMFGGFUUP-FOTF5IJSSJOH DPNF
USBTDJOBNFOUPEFMMBMJOFBOPEBMF
EFMMPSCJUBEJVOTBUFMMJUF-FGGFUUP
WJFOFNJTVSBUPVTBOEPJEVFTBUFMMJUJ
-BHFPTFEJQSFDJTJTTJNJNPEFMMJ
EFMQPUFO[JBMFHSBWJUB[JPOBMFEFMMB
5FSSBGPSOJUJEBMMBDPQQJBEJTBUFMMJUJ
HFNFMMJ(SBDF
C
3BQQSFTFOUB[JPOFHSBDB
EFMMJOTFHVJNFOUPMBTFSEFMTBUFMMJUF
-BHFPT** MBODJBUPEBMM"TJFEBMMB
/BTBOFMDPOJMWPMP4UT
EFMMP4QBDF4IVUUMF$PMVNCJB

-BGPS[BEJHSBWJUhoEJHSBOMVOHBMBQJ}
EFCPMFEFMMFRVBUUSPJOUFSB[JPOJ
GPOEBNFOUBMJBEJTUBO[FBUPNJDIFP
NPMFDPMBSJSJTVMUBRVJOEJEFMUVUUP
USBTDVSBCJMFSJTQFUUPBMMFGPS[FOVDMFBSJ
FEFMFUUSPNBHOFUJDIF5VUUBWJB BEJTUBO[F
NBDSPTDPQJDIFMBHSBWJUhEJWFOUBMBGPS[B
EPNJOBOUF EFUFSNJOBOEPJMOPTUSPQFTP 
MBGPSNBFMBTUSVUUVSBEFMTJTUFNBTPMBSF 
EFMMFHBMBTTJFF QJ}JOHSBOEFBODPSB EFM
OPTUSP6OJWFSTP
4VEJNFOTJPOJDIFWBOOPEBMMBTDBMB
DPTNJDBBMEFDJNPEJNJMMJNFUSP UVUUJ
JGFOPNFOJHSBWJUB[JPOBMJOPUJTPOP
NBHOJDBNFOUFEFTDSJUUJEBMMBUFPSJBEFMMB
SFMBUJWJUhHFOFSBMFEJ&JOTUFJO DIFTJSJEVDF
BMMBUFPSJBDMBTTJDBEJ/FXUPO MFMFHHJEFMMB
NFDDBOJDBBDVJGBDDJBNPOPSNBMNFOUF
SJGFSJNFOUP
QFSWFMPDJUhNPMUPNJOPSJ
EJRVFMMBEFMMBMVDFFDBNQJHSBWJUB[JPOBMJ
EFCPMJ-BTUFTTBUFPSJB QFSx OPODJEJDF
DIFDPTBTVDDFEFBTDBMFFTUSFNBNFOUF
QJDDPMFP JMDIFoFRVJWBMFOUF BFOFSHJF
FTUSFNBNFOUFBMUFQFSRVFTUPo
OFDFTTBSJPDPTUSVJSFVOBUFPSJBRVBOUJTUJDB
EFMDBNQPHSBWJUB[JPOBMF-PTUFTTP
QFSDPSTPIBHVJEBUPMBRVBOUJ[[B[JPOF
EFMMFBMUSFJOUFSB[JPOJGPOEBNFOUBMJ
FMFUUSPNBHOFUJDB EFCPMFFGPSUF
OP
BMMBDPTUSV[JPOFEFMDPTJEEFUUP.PEFMMP
4UBOEBSEEFMMFQBSUJDFMMFFMFNFOUBSJ 
DIFEFTDSJWFDPOTVDDFTTPUVUUJJNBUUPOJ

GPOEBNFOUBMJEFMMBNBUFSJBFJNFEJBUPSJ
EFMMJOUFSB[JPOFOVDMFBSFGPSUFFE
FMFUUSPEFCPMF
.BQFSDInDJJOUFSFTTBMBHSBWJUhTVTDBMB
VMUSBNJDSPTDPQJDB -BSJTQPTUBoQSPQSJP
OFMMBUFPSJBEFMMBSFMBUJWJUhHFOFSBMF DIF
QSFWFEFTJUVB[JPOJJODVJM6OJWFSTPTUFTTP
oSBDDIJVTPJOEJNFOTJPOJNJDSPTDPQJDIF
DPOVOFMFWBUJTTJNBEFOTJUhEJFOFSHJB
6OBDPOEJ[JPOFTJNJMF BEFTFNQJP o
RVFMMBEFMOPTUSP6OJWFSTPTVCJUPEPQP
JM#JH#BOH DJSDB NJMJBSEJEJBOOJGB 
FHMJFGGFUUJEJHSBWJUhRVBOUJTUJDBTPOP
FTTFO[JBMJQFSTQJFHBSOFMFWPMV[JPOF
*OUVUUFMFUFPSJFRVBOUJTUJDIF JQSPDFTTJ
DIFEFTDSJWPOPMFJOUFSB[JPOJUSB
QBSUJDFMMFTPOPEJUJQPQSPCBCJMJTUJDPFMF
QSPCBCJMJUh QFSBWFSFTJHOJDBUPTJDP 
EFWPOPBTTVNFSFWBMPSJOJUJ BMNBTTJNP
QBSJBVOP MBUFPSJB DJPo EFWFFTTFSF
OPSNBMJ[[BUB
5VUUBWJB JMDBSBUUFSF
QVOUJGPSNFEFMMFJOUFSB[JPOJUSBQBSUJDFMMF
FMFNFOUBSJQPSUBBEFMMFEJWFSHFO[F 
PTTJBQSPCBCJMJUhEJWBMPSFJOOJUP DIF
QFSJM.PEFMMP4UBOEBSEoQPTTJCJMF
FMJNJOBSFDPOMBDPTJEEFUUBQSPDFEVSBEJ
SJOPSNBMJ[[B[JPOF/FMDBTPEFMMBUFPSJB
RVBOUJTUJDBEFMDBNQPHSBWJUB[JPOBMF 
QFSx MFEJWFSHFO[FTPOPJOFMJNJOBCJMJ
$PNFHJhQSPQPTUPEB(BCSJFMF7FOF[JBOP 
TJDPJUBMJBOPBM$FSOEJ(JOFWSB CVPOB
QBSUFEFJTJDJUFPSJDJSJUJFOFDIFJM
BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

QSPCMFNBEFMMFEJWFSHFO[FQPTTBTVQFSBSTJ
DPOMBUFPSJBEFMMFTUSJOHIFPHHFUUJ
VOJEJNFOTJPOBMJ DPNFMBDDFUUJDIJVTJ
PBQFSUJ EJFTUFOTJPOFNPMUPQJDDPMB 
MFDVJJOUFSB[JPOJOPOTPOPQVOUJGPSNJ
FOPOQSPWPDBOPRVJOEJMBDPNQBSTB
EJJOOJUJ-FTUSJOHIFQPTTPOPWJCSBSF
HCBQ
DPNFMFDPSEFEJVOWJPMJOP
FBPHOJOPUBWJCSBUBDPSSJTQPOEF
VOBQBSUJDFMMBFMFNFOUBSFVOTJOHPMP
NPEPWJCSB[JPOBMFEJVOVOJDPPHHFUUP
GPOEBNFOUBMF MBTUSJOHB*MQBTTBHHJP
EBQBSUJDFMMBQVOUJGPSNFBTUSJOHBJNQMJDB
RVJOEJMVOJDB[JPOFEJUVUUFMFQBSUJDFMMF
FMFNFOUBSJ5SBJEJWFSTJNPEJEJWJCSB[JPOF
DPNQBSFBODIFJMHSBWJUPOF JMRVBOUP
EFMDBNQPHSBWJUB[JPOBMF DIFSJTVMUB
DPTsDPNQSFTPJOVOBUFPSJBRVBOUJTUJDB
DIFVOJDBMBHSBWJUB[JPOFBMMFBMUSF
GPS[FGPOEBNFOUBMJ
"WFOEPVOFTUFOTJPOFFTUSFNBNFOUF
SJEPUUB EFMMPSEJOFEFMMBMVOHIF[[BEJ
1MBODL QBSJBN
MFTUSJOHIFBQQBJPOP
DPNFQBSUJDFMMFQVOUJGPSNJBODIFBJOPTUSJ
NJDSPTDPQJQJ}QPUFOUJ DJPoJHSBOEJ
BDDFMFSBUPSJDBQBDJEJTPOEBSFEJTUBO[F
OPBVONJMJBSEFTJNPEJNJMJBSEFTJNP
EJNFUSP$IFDPTBQSFWFEFMBUFPSJBEFMMF
TUSJOHIFBRVFTUBTDBMB -FTUSJOHIF DIF
BQQBJPOPQVOUJGPSNJ SJFTDPOPBSJQSPEVSSF
DPSSFUUBNFOUFMJOTJFNFEJQBSUJDFMMF
FEJJOUFSB[JPOJEFM.PEFMMP4UBOEBSE 

)BESPO$PMMJEFS
DIFFOUSFShJOGVO[JPOFBM$FSO
EJ(JOFWSBOFM-FQSFWJTJPOJEFMMBUFPSJB
EFMMFTUSJOHIFJODMVEPOP
6OBOVPWBTJNNFUSJBEFMMBOBUVSB DIJBNBUB
TVQFSTJNNFUSJB&TTBBHJTDFUSBCPTPOJ
BEFTFNQJPJGPUPOJFJHMVPOJ NFEJBUPSJ
SJTQFUUJWBNFOUFEFMMJOUFSB[JPOFFMFUUPNBHOFUJDB
FGPSUF
FGFSNJPOJ DPNFRVBSLFMFQUPOJ 
JNBUUPOJGPOEBNFOUBMJEJUVUUBMBNBUFSJB

TDBNCJBOEPHMJVOJDPOHMJBMUSJTFMBTJNNFUSJB
GPTTFFTBUUB QFSPHOJCPTPOFEPWSFCCFFTJTUFSF
VOGFSNJPOFEJVHVBMFNBTTB5VUUBWJB RVFTUP
OPOTJWFSJDBQFSMFQBSUJDFMMFFMFNFOUBSJ
EFTDSJUUFEBM.PEFMMP4UBOEBSEFPTTFSWBUFOFHMJ
FTQFSJNFOUJ JMDIFJNQMJDBVOBSPUUVSBEFMMB
TVQFSTJNNFUSJB DPNFTVDDFEFHJhQFSBMUSF
TJNNFUSJFEFM.PEFMMP4UBOEBSE*MNFDDBOJTNP
EJRVFTUBSPUUVSBSBQQSFTFOUBVOBEFMMFQSJODJQBMJ
EJGDPMUhOFMDPOGSPOUPDPOJEBUJTQFSJNFOUBMJ
1VSOPOWFSJDBUBTQFSJNFOUBMNFOUF MB
TVQFSTJNNFUSJBoVOJOHSFEJFOUFNBUFNBUJDP

D

tempo

4VRVFTUPQSPCMFNBTUBOOPMBWPSBOEPNPMUJ
HSVQQJEJSJDFSDB FJSJTVMUBUJPUUFOVUJ TFQQVSF
JODPSBHHJBOUJ OPOQFSNFUUPOPBODPSBVOB
SJTQPTUBEFOJUJWB
"CBTTJTTJNFFOFSHJF OFMMJNJUFDMBTTJDPJO
DVJTQBSJTDPOPHMJFGGFUUJRVBOUJTUJDJ MBUFPSJB
EFMMFTUSJOHIFDPOUJFOFFGGFUUJWBNFOUFJMDBNQP
FMFUUSPNBHOFUJDP DPOMFTVFHFOFSBMJ[[B[JPOJ 
QSFWJTUFEBM.PEFMMP4UBOEBSE
FJMDBNQP
HSBWJUB[JPOBMFEFMMBSFMBUJWJUhHFOFSBMF*ORVFTUP
MJNJUF MBUFPSJBIBJTQJSBUPMBDPTUSV[JPOFEJ
OVPWJFJOUFSFTTBOUJNPEFMMJDPTNPMPHJDJ*O
RVBOUPUFPSJBRVBOUJTUJDB FTTBTPGGSFEFMGBUUP
DPNVOFBODIFBM.PEFMMP4UBOEBSE
DIFMFTVF
QSFEJ[JPOJQPTTPOPFTTFSFDBMDPMBUFTPMPJONPEP
BQQSPTTJNBUP USBNJUFMBDPTJEEFUUBUFPSJBEFMMF
QFSUVSCB[JPOJ1VSDPORVFTUFEJGDPMUh UVUUBWJB 
MBUFPSJBEFMMFTUSJOHIFIBQPUVUPEBSFVOBQSJNB
TQJFHB[JPOFNJDSPTDPQJDBEFMMBUFSNPEJOBNJDB
EFJCVDIJOFSJ&TTB JOPMUSF QSFWFEFGFOPNFOJ
OVPWJ JDVJFGGFUUJQPUSFCCFSPFTTFSFSJMFWBUJDPO
JMOVPWPBDDFMFSBUPSFEJQBSUJDFMMF-ID -BSHF

spaziotempo

B
"TJOJTUSBJOUFSB[JPOFQVOUJGPSNF
EJUSFQBSUJDFMMF
"EFTUSBMB[POBEJOUFSB[JPOFEJUSF
TUSJOHIFoFTUFTBFOPOQVOUJGPSNF

stringhe
aperte

C
.PEJEJWJCSB[JPOFEJTUSJOHIFDIJVTF

stringa
chiusa

dimen

sioni e

io
paz

xtra

OFDFTTBSJPOFMMBUFPSJBEFMMFTUSJOHIF EBRVJJMUFSNJOFTVQFSTUSJOHIF
FTTBQSFWFEFMFTJTUFO[B
EJOVPWFQBSUJDFMMF DPNQBHOFTVQFSTJNNFUSJDIFEJRVFMMFEFTDSJUUFOFM.PEFMMP4UBOEBSE DIF
QPUSFNPGPSTFSJWFMBSFBMMFFOFSHJFBDDFTTJCJMJB-ID"CBTTFFOFSHJFMFTVQFSTUSJOHIFSJQSPEVDPOP
MBTVQFSHSBWJUh DIFHFOFSBMJ[[BMBHSBWJUhEJ&JOTUFJODPOMBHHJVOUBEFMHSBWJUJOP JMGFSNJPOFQBSUOFS
TVQFSTJNNFUSJDPEFMHSBWJUPOF

B

%JNFOTJPOJOBTDPTUFEFMMPTQB[JPUFNQP1FSFTTFSFNBUFNBUJDBNFOUFDPOTJTUFOUF 
MBUFPSJBRVBOUJTUJDBEFMMFTVQFSTUSJOHIFEFWFBWFSFEJNFOTJPOJTQB[JBMJFYUSBPMUSFBMMFEFMMP
TQB[JPUFNQPVTVBMF2VFTUFEJNFOTJPOJFYUSBTPOPDPNQBUUF DJPoBSSPUPMBUFTVTFTUFTTFQFS
FTFNQJPQPTTPOPEFTDSJWFSFEFJQJDDPMJTTJNJDFSDIJPTGFSF NBBODIFJOOJUJBMUSJTQB[JDPNQBUUJ 
PTTFSWBCJMJTPMPBFOFSHJFNPMUPFMFWBUFPBEJTUBO[FJOOJUFTJNF
"UVUUFRVFTUFDPNQBUUJDB[JPOJDPSSJTQPOEPOPQBSUJDPMBSJQSPQSJFUhQFSMFQBSUJDFMMFBCBTTF
FOFSHJF FEoQPTTJCJMFUSPWBSFQBSUJDPMBSJTQB[JEJNFOTJPOBMJBDVJDPSSJTQPOEPOPQSPQSJFUhNPMUP
TJNJMJBRVFMMFEFM.PEFMMP4UBOEBSEQFSxBODPSBEFMUVUUPJHOPUPJMNFDDBOJTNPDPOJMRVBMF
MBUFPSJBTDFHMJFVOQBSUJDPMBSFTQB[JPEJNFOTJPOBMF
.PEJDIFBMMBMFHHFEJ/FXUPO-BUFPSJBEFMMFTUSJOHIFJODMVEFBODIFBMUSJPHHFUUJFTUFTJ
NVMUJEJNFOTJPOBMJ MFDPTJEEFUUFQCSBOF NFNCSBOFQEJNFOTJPOBMJ
FSFDFOUFNFOUFoTUBUB
BWBO[BUBMJQPUFTJDIFMPTQB[JPUFNQPVTVBMFTJBQSPQSJPVOBCSBOBVUUVBOUFJOVOPTQB[JPB
EJNFOTJPOJ OFMRVBMFMFEJNFOTJPOJFYUSBTJBOPQFSNFBCJMJTPMPBMMBGPS[BHSBWJUB[JPOBMF*ORVFTUP
DBTP TJQSFWFEPOPEFWJB[JPOJEBMMBMFHHFEJ/FXUPOTVTDBMBTVCNJMMJNFUSJDB DIFTPOPBUUVBMNFOUF
TPUUPJOWFTUJHB[JPOFEBQBSUFEJOVNFSPTJHSVQQJTQFSJNFOUBMJ

C



#JPHSBB
-FPOBSEP$BTUFMMBOJoQSPGFTTPSFEJTJDBUFPSJDB
QSFTTPM6OJWFSTJUhEJ5PSJOPFQSFTTPMBGBDPMUhEJ
TDJFO[FEFMM6OJWFSTJUhEFM1JFNPOUF0SJFOUBMF EJDVJ
oQSFTJEFEBM)BDPOTFHVJUPJM1I%JOTJDB
UFPSJDBQSFTTPM*OTUJUVUFGPS5IFPSFUJDBM1IZTJDT
EFMM6OJWFSTJUhEJ4UPOZ#SPPL /FX:PSL
FIBMBWPSBUP
BM-BVSJUTFO-BCEFM$BMUFDIFBM$FSOEJ(JOFWSB

-JOLTVMXFC
IUUQTDJFO[BQFSUVUUJMOGJOGOJUTUSJOHQFSDPSTP
JTPMBTXG
IUUQTVQFSTUSJOHUIFPSZDPN

BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

D
4QB[JPUFNQP TUSJOHIFBQFSUFF
TUSJOHIFDIJVTF4PMPJHSBWJUPOJ
TUSJOHIFDIJVTF
QPTTPOP
QSPQBHBSTJOFMMFEJNFOTJPOJFYUSB

<BT>DPOBMUSJPDDIJ
-JOOJUP
BQPSUBUBEJNBOP
EJ"OESFB$BNJMMFSJ

$POHSBOEJTTJNPEJTQJBDFSFEJNJPQBESF DIF
FSBTJDPNBUFNBUJDP BSSJWBJBMMBUFS[BMJDFPDIF
BODPSBOPOTBQFWPNFNPSJ[[BSFMFUBCFMMJOF
'JHVSBUFWJTFQPUFWPBGGSPOUBSFMBUSJHPOPNFUSJB
PMBTJDB-BNJBQSPGFTTPSFTTB SFOEFOEPTJ
DPOUPDIFFSPBTTPMVUBNFOUFOFHBUP GFDFDPO
NFVOQBUUPNJBWSFCCFEBUPMBQSPNP[JPOFDPM
TFJTFJOUVUUFMFBMUSFNBUFSJFTDPMBTUJDIFBWFTTJ
BWVUPBMNFOPTFUUF3JTQFUUBJJMQBUUPFMFJMP
SJTQFUUx'PSUVOBUBNFOUFOPOEPWFUUJTPTUFOFSF
JMUFSSJCJMFFTBNFEJNBUVSJUhQFSDIn OFMMBQSJMF
EFM HMJFTFSDJUJBMMFBUJFSBOPBMMFQPSUF
EFMMB4JDJMJB TFOUJWBNPJMSPNCPEFMMFDBOOPOBUF
TV-BNQFEVTB FRVJOEJGVNNPHJVEJDBUJQFS
TDSVUJOJP7FOOJQSPNPTTPFEBMsBEVFNFTJ 
DIJBNBUPBMMFBSNJDPOVOBOOPEBOUJDJQP 
NFOUSFHMJBMMFBUJTCBSDBWBOP TPTUFOOJJMNJP
WFSPFTBNFEJNBUVSJUhBMMBWJUB%FWPDPOGFTTBSF
DIF DPMUSBTDPSSFSFEFHMJBOOJ IPTFNQSFQJ}
SJNQJBOUPEJOPOFTTFSFNBJSJVTDJUPBDBQJSF
OVMMBEJNBUFNBUJDBFTJDB)PQFSTJOPUFOUBUP
EJMFHHFSFMJCSJEJWVMHBUJWJDIFBODIFVOCBNCJOP
EJTFUUFBOOJSJVTDJWBBDPNQSFOEFSF OJFOUF
EBGBSF$POMFUh IPDPNJODJBUPBHJVEJDBSF
RVFTUBNJBJODBQBDJUhDPNFVOBWFSBFQSPQSJB
NFOPNB[JPOFDPOOBUVSBUB VOBNBMGPSNB[JPOF
EJOBTDJUB VOCSVUUPIBOEJDBQDIFNJNQFEJWB
VOBQJ}BNQJBDPNQSFOTJPOFEFMNPOEP-B
EJTDSFUBDPOPTDFO[BMFUUFSBSJBEFMMBRVBMFTPOP
JOQPTTFTTPSJFTDFJOGBUUJTPMPBTQJFHBSNJ JO
QBSUF JDPNQPSUBNFOUJVNBOJ JMPSPDPNQMFTTJ
SBQQPSUJDPOHMJBMUSJFDPOMBTPDJFUh NBOPO
SJFTDFNJOJNBNFOUFBJMMVNJOBSNJTVFMFNFOUBSJ
GFOPNFOJRVPUJEJBOJDPNFJMTPMF MBSJB MBMVDF MB
UFSSB JMGVPDP4POPJOTPNNBVOSBQQSFTFOUBOUF
NF[[PDJFDPEJVOBEFMMFEVFDVMUVSF QFS
QBSBGSBTBSFVOUJUPMPEJ4OPX DIFBOFMBPSNBJ
JOWBOPBDPOPTDFSFVONJOJNP VORVBMDPTB 
EFMMBMUSBDVMUVSBQFSDInQFOTBDIFOFVTDJSFCCF
FOPSNFNFOUFBSSJDDIJUP$PTs QFSSJGBSNJ 
BTTJEVBNFOUFMFHHPMFQBHJOFTDJFOUJDIFEFJ
HJPSOBMJF QFSRVFMQPDPDIFSJFTDPBDBQJSDJ 
NFOUVTJBNPBEPHOJOVPWBTDPQFSUB BPHOJ


OVPWBBWWFOUVSBTDJFOUJDB4POPDPNFVOUJGPTP
DIFFTVMUBBCPSEPDBNQPNBOPOTBQSFCCF
DBMDJBSFVOQBMMPOF1FSDJxMBQSJNBWPMUBBDDPMTJ
DPOFOUVTJBTNPMJOWJUPBWJTJUBSFJMBCPSBUPSJEFM
(SBO4BTTP$JFOUSBJ MPDPOGFTTP DPOVODFSUP
CBUUJDVPSFDIFTJBDDFOUVxOPOBQQFOBNJSFTJ
DPOUPEFMMBWBTUJUhJODSFEJCJMFEJRVFJMBCPSBUPSJ
TPUUFSSBOFJ-BQSJNBJNQSFTTJPOFDIFOFFCCJ
GVRVFMMBEJWFEFSFUSFFOPSNJDBUUFESBMJWJWFOUJ
NFTTFMVOBBDDBOUPBMMBMUSB*P DIFOPOTPOP
DSFEFOUF OFFCCJDPNFVOTFOTPEJSFMJHJPTJUh
MBJDB5BOUPDIF GVNBUPSFBDDBOJUPDPNFTPOP 
TQPOUBOFBNFOUF QFSSJTQFUUP NJQBTTxMBWPHMJB
EJOMBSNJVOBTJHBSFUUBJOCPDDB OPOBWFWP
CJTPHOPEPCCFEJSFBJHSBOEJDBSUFMMJTVJRVBMJ
DFSBTDSJUUPDIFSBWJFUBUPGVNBSF.FOUSFNJ
QBSMBWBOPEFMMFSJDFSDIFJODPSTP USBMFRVBMJ
VOBDIFBWSFCCFTQFEJUPEFJOFVUSJOJEB(JOFWSB 
JPNJJODBOUBWPEJFUSPBHMJTUVQFOEJOPNJDPJ
RVBMJWFOJWBOPEFTJHOBUFMFWBSJFSJDFSDIF OPNJ
DFSUBNFOUFBUUJOFOUJBMMFEJWFSTFTQFDJDJUh NB
DIFNJBQSJWBOPMBGBOUBTJB NFMBMJCFSBWBOP 
NJUSBTGPSNBWBOPMFHSBOEJBQQBSFDDIJBUVSFJO
JNNFOTFTVHHFTUJPOJJOHSBEPEJUSBTQPSUBSNJ
JOVOGBOUBTUJDPWJBHHJPWFSTPJM4PMFFMFTUFMMF 
BTTBJQJ}DIFEFMMFDPNVOJBTUSPOBWJ%BMsBQPDP
NJUSPWBJDPNNPTTPOPBMMFMBDSJNF'VRVBOEP
NJWFOOFTQJFHBUBMJNQPSUBO[BGPOEBNFOUBMF
EJVOBDFSUBRVBOUJUhEJQJPNCPSJUSPWBUBJOVOB
OBWFSPNBOBBGGPOEBUBPMUSFEVFNJMBBOOJGB
RVFMMBOUJDPQJPNCPBWFWBQFSNFTTPEJTUVEJBSF
NFHMJPJOFVUSJOJ*ORVFMNPNFOUPDPNQSFTJDIF
EFOUSPRVFMMBCPSBUPSJPFSBJMUFNQPTUFTTPB
DPODSFUJ[[BSTJ BSBQQSFTFOUBSTJJOUFSBNFOUFOFM
TVPQBTTBUP OFMTVPQSFTFOUFFOFMTVPGVUVSP
$JTPOPUPSOBUPVOBTFDPOEBWPMUB NJIBOOP
GBUUPWFEFSFMBHJHBOUFTDBBQQBSFDDIJBUVSBQFSMB
SJDFSDBEFJOFVUSJOJPSNBJJOQJFOPDPSTP BODPSB
VOBWPMUBOPOIPBWVUPOFTTVOBWPHMJBEJGVNBSF
.JTPOPSJQSPNFTTPEJUPSOBSDJBMNFOPVOBUFS[B
WPMUB1FSDIn 1FSDInNBJDPNFMs TPUUPUFSSB JO
VOBNCJFOUFDIJVTP IPQSPWBUPMBTFOTB[JPOF
WFSUJHJOPTBEJBWFSFMJOOJUPBQPSUBUBEJNBOP
BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

<BT>SBEJDJ
*MMJOHVBHHJPEFMMBSFMBUJWJUh
EJ6NCFSUP#PUUB[[JOJ
1SPGFTTPSFEJ4UPSJBEFMMB4DJFO[B
BMM6OJWFSTJUhEJ.JMBOP

B

C

$POVOBDPOUFNQPSBOFJUhOPOSBSBOFMMB
TUPSJBEFMMBTDJFO[B FOPOQSJWBEJJSPOJB 
WJTUPDIFJMPSPMBWPSJNFUUFWBOPUSBMBMUSP
JOEJTDVTTJPOFMJEFBEJTJNVMUBOFJUhEJ
FWFOUJ OFM1PJODBSnF&JOTUFJOIBOOP
QVCCMJDBUPBSUJDPMJDIF BODPSBJOUFNQJ
SFDFOUJ IBOOPHJVTUJDBUPDPOUSBQQPTUF
JOUFSQSFUB[JPOJTVMMPSPSVPMPOFMMB
TDPQFSUBFOFMMBGPSNVMB[JPOFEFMMBUFPSJB
EFMMBSFMBUJWJUh SJTUSFUUB
4FQFSBMDVOJ
DPOUSPWFSTBoMBQSJPSJUh QFSUVUUJOPODo
EVCCJPDIFMJEFBEJPOEBHSBWJDB P
HSBWJUB[JPOBMF DPNFTJEJDFPHHJ
WFOHB
QFSMBQSJNBWPMUBGPSNVMBUBEB1PJODBSnJO
RVFMMPDDBTJPOF#BTUBMFHHFSFRVBOUPFHMJ
TDSJWFJORVFJEVFBSUJDPMJ4VSMBEZOBNJRVF
EFMnMFDUSPO
%BQQSJNBNPTUSBDIFMFUSBTGPSNB[JPOJEJ
-PSFOU[GPSNBOPVOHSVQQP TPUUPHSVQQP
EJRVFMMPDIF8JHOFSIBQSPQPTUPEJ
DIJBNBSFHSVQQPEJ1PJODBSn FDIF
MBGPSNBRVBESBUJDBY Z [Uo
JOWBSJBOUFQFSUSBTGPSNB[JPOJEFMHSVQQP
4FTJQFOTBBMMJNQPSUBO[BEFMMFQSPQSJFUh
HSVQQBMJEFMMFUSBTGPSNB[JPOJEJ-PSFOU[ 
EJNPTUSBUFEB1PJODBSnFBTTFSJUFEB
&JOTUFJO TJDBQJTDFQFSDIn1BVMJBCCJB
EFUUPVOBWPMUBDIFJMDPODFUUPEJHSVQQP
TUBBMMBCBTFEFMMBUFPSJBEFMMBSFMBUJWJUh


SJTUSFUUB*MDPODFUUPEJHSVQQPTUBBODIF
BMMBCBTFEFMMBHFPNFUSJB"O[J UVUUBMB
HFPNFUSJBOPOoBMUSPDIFVOBGBDDFOEB
EJHSVQQJ DPNFBWFWBBGGFSNBUP1PJODBSn
OFM%JHSVQQJEJUSBTGPSNB[JPOJFEFJ
SFMBUJWJJOWBSJBOUJ$PNFMPoRVFMMBGPSNB
RVBESBUJDBQFSJMHSVQQPEJ-PSFOU[
/FMMJQPUFTJDIFUVUUFMFGPS[F RVBMVORVFOF
TJBMPSJHJOF DPNQSFTFRVFMMFHSBWJUB[JPOBMJ 
TJBOPTPHHFUUFBMMFUSBTGPSNB[JPOJEJ
-PSFOU[ 1PJODBSnJOEBHBRVBMJNPEJDIF
RVFTUBJQPUFTJDPNQPSUJQFSMFMFHHJEFMMB
HSBWJUB[JPOF
&EoBRVFTUPQVOUPDIFJOUSPEVDFMJEFB
EJPOEFHSBWJDIF DIFTJQSPQBHBOPBMMB
WFMPDJUhEFMMBMVDF"OOVODJBUBOFMMBCSFWF
OPUBEFMHJVHOPBMM"DDBEFNJBEFMMF
TDJFO[FEJ1BSJHJ MBRVFTUJPOFoSJQSFTBDPO
NBHHJPSFBNQJF[[BOFMMBMVOHBNFNPSJB
EFMTVDDFTTJWPMVHMJP JOWJBUBQFSMB
QVCCMJDB[JPOFOFJ3FOEJDPOUJEFM$JSDPMP
NBUFNBUJDPEJ1BMFSNP.BQFSFTTFSF
EFDJTB BWFWBEFUUP1PJODBSnJODIJVTVSB
EFMMBTVBOPUB SJDIJFEFVOBEJTDVTTJPOF
BQQSPGPOEJUB
$PNFRVFMMBJOUSBQSFTBRVBMDIFBOOP
EPQPEB&JOTUFJO"MNPNFOUPNJTUP
PDDVQBOEPFTDMVTJWBNFOUFEFMQSPCMFNB
EFMMBHSBWJUB[JPOFFPSBDSFEPDIFSJVTDJSx

BTVQFSBSFUVUUFMFEJGDPMUhHSB[JFBMMBJVUP
EJVOBNJDPNBUFNBUJDPEJRVJ.BVOB
DPTBoDFSUB JOUVUUBMBNJBWJUBOPOIP
NBJMBWPSBUPUBOUPEVSBNFOUF FMBOJNP
NJTJoSJFNQJUPEJVOHSBOEFSJTQFUUPQFS
MBNBUFNBUJDB MBQBSUFQJ}TPUUJMFEFMMB
RVBMFBWFWPOPSBDPOTJEFSBUP OFMMBNJB
EBCCFOBHHJOF VOQVSPMVTTP*ODPOGSPOUP
BRVFTUPQSPCMFNB MPSJHJOBSJBUFPSJBEFMMB
SFMBUJWJUhoVOHJPDPEBCBNCJOJ
4JBNPOFMMPUUPCSFEFMF&JOTUFJO
oBMMFQSFTFDPOJEJGDJMJQSPCMFNJ
JODPOUSBUJOFMUFOUBUJWPEJHJVOHFSFBVOB
UFPSJBSFMBUJWJTUJDBEFMMBHSBWJUB[JPOF
%BVOQBJPEJNFTJ.BSDFM(SPTTNBOO 
MBNJDPNBUFNBUJDP HMJTUBTQJFHBOEP
HMJFMFNFOUJEJVOPTQFDJBMFDBMDPMP JM
DBMDPMPEJGGFSFO[JBMFBTTPMVUP QFSNF[[P
EFMRVBMF&JOTUFJO DPNFDPOEBB"SOPME
4PNNFSGFME DPOUBEJSJVTDJSFBTVQFSBSF
UVUUFMFEJGDPMUh-JNQSFTBSJDIJFEFSh
DPNVORVFBODPSBBOOJEJEVSPMBWPSP
2VBOEP BMMJOJ[JPEFM&JOTUFJOEh
OBMNFOUFBMMFTUBNQF*GPOEBNFOUJ
EFMMBUFPSJBEFMMBSFMBUJWJUhHFOFSBMF 
OFMMBQSFGB[JPOFTPUUPMJOFBDIFJNF[[J
NBUFNBUJDJOFDFTTBSJQFSMBUFPSJBEFMMB
SFMBUJWJUhHFOFSBMFFSBOPHJhQSPOUJOFM
DBMDPMPEJGGFSFO[JBMFBTTPMVUPDIF

EBBOOJFSBTUBUPFMBCPSBUPFEFSFUUPBTJTUFNBEB(SFHPSJP3JDDJ$VSCBTUSP-BWPSBOEPJODPOEJ[JPOJ
EJSFMBUJWPJTPMBNFOUPTDJFOUJDP 3JDDJTJFSBEFEJDBUPBSJDFSDIFEJHFPNFUSJB JTQJSBUFBMMPQFSB
EJ3JFNBOOTVHMJTQB[JBQJ}EJNFOTJPOJ TQB[JJODVJMBNFUSJDBoEFOJUBEBVOBGPSNBEJGGFSFO[JBMF
EFMTFDPOEPPSEJOFJDVJDPFGDJFOUJWBSJBOP JOHFOFSBMF
EBQVOUPBQVOUP
/FJTVPJMBWPSJ3JDDJBWFWBTPUUPMJOFBUPJWBOUBHHJDIFJTVPJNFUPEJPGGSPOPOFMMFSJDFSDIF JODVJTJ
USBUUJEJQSPQSJFUhJOEJQFOEFOUJEBMMBTDFMUBEFMMFDPPSEJOBUF
$PNFBWWJFOFBQQVOUPOFMMBSFMBUJWJUhHFOFSBMF*MDBMDPMPEJGGFSFO[JBMFBTTPMVUPDPOEVDFBGPSNVMF
FEFRVB[JPOJ DIFTJQSFTFOUBOPTFNQSFTPUUPJEFOUJDBGPSNBQFSRVBMVORVFTJTUFNBEJWBSJBCJMJ 
EJShJOVOBMUSBPDDBTJPOF/FM JOTJFNFBMMBMMJFWP5VMMJP-FWJ$JWJUB 3JDDJQVCCMJDBVOBSUJDPMP
OFJ.BUIFNBUJTDIF"OOBMFO DIFQVxFTTFSFDPOTJEFSBUPVOWFSPFQSPQSJPNBOJGFTUPEFMOVPWP
DBMDPMP JMDBMDPMPUFOTPSJBMFDPNFTJDIJBNBPHHJ1PJODBSnIBTDSJUUPDIFOFMMFTDJFO[FNBUFNBUJDIF
VOBCVPOBOPUB[JPOFIBMBTUFTTBJNQPSUBO[BMPTPDBEJVOBCVPOBDMBTTJDB[JPOFOFMMFTDJFO[F
OBUVSBMJ BGGFSNBOP3JDDJF-FWJ$JWJUB&WJEFOUFNFOUF FBNBHHJPSSBHJPOF MPTUFTTPTJQVxEJSFEFJ
NFUPEJ QFSDInoQSPQSJPEBMMBMPSPTDFMUBDIFEJQFOEFMBQPTTJCJMJUhEJDPTUSJOHFSFVOBNPMUJUVEJOFEJ
GBUUJTFO[BBMDVOMFHBNFBQQBSFOUFUSBMPSPBSBHHSVQQBSTJTFDPOEPMFMPSPBGOJUhOBUVSBMJ$POVOB
TFSJFEJFTFNQJ3JDDJF-FWJ$JWJUBNPTUSBOPJWBOUBHHJDIFJNFUPEJUFOTPSJBMJQSFTFOUBOPRVBOEPTJ
USBUUJEJUFPSJFHFOFSBMJ FRVBOEPMPTDPQPTJBVOFTQPTJ[JPOFTJTUFNBUJDBEJRVFTUFUFPSJF
MBSUJDPMPDIFOJTDFOFMMFNBOJEJ(SPTTNBOOFGPSOJTDFBE&JOTUFJOJMQSPWWJEFO[JBMFTPDDPSTP
NBUFNBUJDPBMUSFUUBOUPQSPWWJEFO[JBMFRVBOUPRVFMMPBWVUPQPJOFMDPOUBUUPEJSFUUPDPO-FWJ$JWJUB
2VBOEPMBUFPSJBEFMMBSFMBUJWJUhHFOFSBMFUSPWBDPOGFSNBOFMMFPTTFSWB[JPOJEJ&EEJOHUPOEVSBOUF
MFDMJTTFTPMBSFEFMNBHHJP MBOPUJ[JBSJNCBM[BTVMMFQSJNFQBHJOFEFJHJPSOBMJEJUVUUPJMNPOEP
-JNQSPWWJTBFJNNFOTBGBNBDIFDJSDPOEB&JOTUFJOTJSJFUUFTVMOPNFEJDPMPSPDIF DPNF3JDDJF
5VMMJP-FWJ$JWJUB IBOOPGPSOJUPJOFDFTTBSJTUSVNFOUJNBUFNBUJDJ0HHJ JMOPNFEJ3JDDJ$VSCBTUSPo
GBNJMJBSFTPMPBVOBSJTUSFUUBDFSDIJBEJTQFDJBMJTUJ&QQVSF DPNFTDSJWFWBBODPSB&JOTUFJO MBUFPSJB
EFMMBSFMBUJWJUhoVONFSBWJHMJPTPFTFNQJPEJDPNFMBNBUFNBUJDBIBGPSOJUPMPTUSVNFOUPUFPSJDP
QFSVOBUFPSJBEFMMBTJDB TFO[BDIFJMQSPCMFNBEJTJDBBCCJBBWVUPVOSVPMPSJTPMVUJWPQFSMF
DPSSJTQPOEFOUJDSFB[JPOJNBUFNBUJDIF*OPNJEJ(BVTT 3JFNBOO 3JDDJ -FWJ$JWJUBFMFMPSPPQFSF
BQQBSUFSSFCCFSPBJDPOUSJCVUJJNQPSUBOUJEFMQFOTJFSPPDDJEFOUBMFBODIFTFRVFTUJOPOBWFTTFSP
QPSUBUPBMTVQFSBNFOUPEFJTJTUFNJJOFS[JBMJ
BTJNNFUSJF

MFPOEFHSBWJUB[JPOBMJ

B
3JUSBUUPEJ(SFHPSJP3JDDJ$VSCBTUSP
C
-BCJCMJPUFDBEJ(JPWBO#BUUJTUB
(VDDJB QSJNBTFEFEFM$JSDPMP
.BUFNBUJDPEJ1BMFSNP(VDDJB
GPOExOFMJM$JSDPMPFOFM
J3FOEJDPOUJ SJWJTUBDIFTJBGGFSNx
JOCSFWFBMJWFMMPJOUFSOB[JPOBMF
*M$JSDPMPEJWFOUxVOBEFMMFQSJODJQBMJ
BTTPDJB[JPOJEJNBUFNBUJDJOFM
 DPOUBWBTPDJ EFJRVBMJ
TUSBOJFSJ USBDVJHVSBWBOPNPMUJ
USBJNBHHJPSJNBUFNBUJDJEFMUFNQP

<BT>OFXT
Istituto Nazionale
di Fisica Nucleare

"QQVOUBNFOUPQFSJMDPOJMTJHOPSFEFHMJBOFMMJ@TUBUBSJOWJBUBBJQSJNJNFTJEFMQSPTTJNPBOOPMB
QBSUFO[BEJ-ID -BSHF)BESPO$PMMJEFS
QFSDPOTFOUJSFJMQFSGF[JPOBNFOUPEJBMDVOFDPNQPOFOUJ4BShJMQJ}
QPUFOUFBDDFMFSBUPSFEJQBSUJDFMMFBMNPOEPDPMMPDBUPJOVOUVOOFMDJSDPMBSFTPUUFSSBOFPMVOHPLN BMTVP
JOUFSOPTJTDPOUSFSBOOPGBTDJEJQSPUPOJBWFMPDJUhQSPTTJNFBRVFMMFEFMMBMVDF-FQBSUJDFMMF QFSWJBHHJBSFB
WFMPDJUhDPTsBMUFFBMMJOUFSOPEFMQFSDPSTPTUBCJMJUP FQFSTDPOUSBSTJFTBUUBNFOUFOFMDVPSFEFHMJFTQFSJNFOUJ
EJTMPDBUJMVOHPMBOFMMPBMMPTDPQPEJTUVEJBSFJQSPEPUUJEJRVFTUJTDPOUSJ TPOPHVJEBUFOFMMBMPSPDPSTBEB
QPUFOUJTTJNJNBHOFUJ1FSGPDBMJ[[BSFJGBTDJWFOHPOPVUJMJ[[BUJNBHOFUJBRVBUUSPQPMJ RVBESVQPMJ
JOHSVQQJEJ
USF USJQMFUUF
%PQPMBTTFNCMBHHJPJOTVQFSDJF MBQSJNBUSJQMFUUBoTUBUBDBMBUBMPTDPSTPNBS[POFMUVOOFM
EFMMBDDFMFSBUPSF%VSBOUFMBGBTFEJUFTUQFSxMFDPTFOPOTPOPBOEBUFTFDPOEPJQSPHSBNNJMBTUSVUUVSBTV
DVJoTUBUBBODPSBUBMBUSJQMFUUBOPOIBSFUUPTPUUPTGPS[P-BDBVTBEFMNBMGVO[JPOBNFOUPoTUBUBJOEJWJEVBUB
EBHMJJOHFHOFSJEFM$FSOFEFM'FSNJMBCDIFPSBTUBOOPMBWPSBOEPQFSQPSWJSJNFEJP2VFTUPJNQSFWJTUPIBQFSx
DPOUSJCVJUPBQPTUJDJQBSFEJRVBMDIFNFTFMBWWJPEJ-ID NBRVBOEPTJMBWPSBBEJTQPTJUJWJDPTsDPNQMFTTJo
TJPMPHJDPDIFTJQSFTFOUJOPQSPCMFNJJNQSFWJTUJ-JNQPSUBOUFoUSPWBSFMFTPMV[JPOJRVFTUPoQBSUFJOUFHSBOUF
EFMOPTUSPMBWPSPIBDPNNFOUBUP6NCFSUP%PTTFMMJ NFNCSPEFMMB(JVOUB&TFDVUJWBEFMM*OGO<BW>

$FSDBTJ4V4ZEJTQFSBUBNFOUF@/POoVOBDJUB[JPOFFSSBUBEFMUJUPMPEJVOOPUPMNEFHMJBOOJ NBoMB
NJTTJPOFEFMMFTQFSJNFOUP.FH GSVUUPEJVOBDPMMBCPSB[JPOFJUBMJBOB TWJ[[FSBFHJBQQPOFTF DVJQBSUFDJQBOP
BODIFTJDJSVTTJFBNFSJDBOJ DIFJOBVHVSFShBTFUUFNCSFBJMBCPSBUPSJ1BVM4IFSSFSEJ;VSJHP*NVPOJIBOOP
WJUBNPMUPCSFWFEJTPMJUPFTTJEFDBEPOPRVBTJTVCJUPJOVOFMFUUSPOFFEVFOFVUSJOJ.FH DIFTUBQFS.VJO
&MFUUSPOFF(BNNB DFSDIFSh JOWFDF EJWFEFSFJMEFDBEJNFOUPSBSPEFMNVPOFJOVOFMFUUSPOFFVOGPUPOF
MBQBSUJDFMMBDIFDPTUJUVJTDFJSBHHJHBNNB
QSFWJTUPEBMMBUFPSJB4VQFSTJNNFUSJDB 4V4Z
/POWFEFSFRVFTUP
EFDBEJNFOUPOPOTBSFCCFVOSJTVMUBUPOFHBUJWP NBJNQPSSFCCFEFJWJODPMJTUSFUUJBMMFOVPWFUFPSJF.FH
TBShQJ}TFOTJCJMFEJDJSDBWPMUFSJTQFUUPBHMJFTQFSJNFOUJEFMQBTTBUPHSB[JFBMMBHSBOEFQSFDJTJPOFOFMMB
NJTVSB[JPOFEFHMJFMFUUSPOJFEFJGPUPOJQSPEPUUJOFJEFDBEJNFOUJEFMQJ}QPUFOUFGBTDJPEJNVPOJBMNPOEP
(MJFMFUUSPOJTBSBOOPTFHVJUJOFMMBMPSPUSBJFUUPSJBJOVODBNQPNBHOFUJDPEBQBSUJDPMBSJSJWFMBUPSJ DIJBNBUJ
DBNFSFBEFSJWB FJOOFTBSBOOPBSSFTUBUJJOVONJYEJTDJOUJMMBUPSJQMBTUJDJFCSFPUUJDIF DIFOFNJTVSFSBOOP
JMUFNQPEJBSSFTUP*MSJWFMBUPSFEJGPUPOJoJOWFDFDPTUJUVJUPEBVOJOOPWBUJWPDBMPSJNFUSPDIFDPOUJFOFMJUSJ
EJYFOPOMJRVJEP*OFTTPTBShSFHJTUSBUBMBMVDFEJTDJOUJMMB[JPOF FNFTTBOFMMJOUFSB[JPOFEFJGPUPOJ QSPEPUUJ
OFMEFDBEJNFOUPEFJNVPOJ DPOMPYFYPO QFSWFEFSFMBRVBMFTFSWPOPTPTUJDBUJPDDIJUFDOPMPHJDJ 
EFJGPUPNPMUJQMJDBUPSJTFOTJCJMJBMMBMVDFVMUSBWJPMFUUB2VBOEPMBNJTVSBEJVOFMFUUSPOFFRVFMMBEJVOGPUPOF
DPJODJEPOPUFNQPSBMNFOUF BMMPSBTPOPDPNQBUJCJMJDPOMPTUFTTPEFDBEJNFOUP'SVUUPEFMMBDPMMBCPSB[JPOF
DPOMJOEVTUSJBJUBMJBOBTPOPJMDSJPTUBUPEFMDBMPSJNFUSPFJMTVPTJTUFNBEJDBMJCSB[JPOF JMSJWFMBUPSFEFMUFNQP
EFHMJFMFUUSPOJFJMUSJHHFS DJPoMFMFUUSPOJDBDIFTFMF[JPOBHMJFWFOUJSJMFWBOUJ<BW>

6OBTGFSBTDJOUJMMBOUFDBUUVSBJNFTTBHHFSJEBM4PMF@-FTQFSJNFOUPJOUFSOB[JPOBMF#PSFYJOP BJ-BCPSBUPSJ
EFM(SBO4BTTP TUBPTTFSWBOEP DPOVOSJUNPEJDJSDBFWFOUJBMHJPSOP OFVUSJOJEJCBTTJTTJNBFOFSHJB
QSPWFOJFOUJEBM4PMFMBQSJNBWPMUBDIFTJPTTFSWBOPJOUFNQPSFBMFOFVUSJOJTPMBSJDPOVOFOFSHJBVHVBMF
PJOGFSJPSFB.F7 NFHBFMFUUSPO7PMU
QSPEPUUJDJPoEBSFB[JPOJOVDMFBSJDIFBWWFOHPOPGSFRVFOUFNFOUF
BMMJOUFSOPEFM4PMFJTJDJBOBMJ[[BOPDPTsJMDPNQPSUBNFOUPEFMMBOPTUSBTUFMMB QFSNF[[PEJRVFTUJQBSUJDPMBSJ
NFTTBHHFSJ*MGVO[JPOBNFOUPEJ#PSFYJOPTJCBTBTVMGBUUPDIFHMJFMFUUSPOJEFMMJRVJEPTDJOUJMMBUPSFDIFTJUSPWB
BMTVPJOUFSOP RVBOEPTPOPDPMQJUJDPOJOFVUSJOJDIFBSSJWBOPEBM4PMF QSPEVDPOPVOMBNQPMVNJOPTPDIF
WJFOFWJTUPEBGPUPNPMUJQMJDBUPSJ-BQQBSBUPDPOTFOUFEJNJTVSBSFMFOFSHJBFMBQPTJ[JPOFEFHMJVSUJ
QSPWPDBUJEBJOFVUSJOJJODJEFOUJ-FTQFSJNFOUP BDVJMBWPSBOPDJSDBQFSTPOFUSBTJDJ JOHFHOFSJFUFDOJDJ o
TUBUPSFBMJ[[BUPDPOVOOBO[JBNFOUPTPTUBO[JBMFEFMM*OGO<BW>



*MBCPSBUPSJEFMM*TUJUVUP/B[JPOBMF
EJ'JTJDB/VDMFBSFTPOPBQFSUJBMMFWJTJUF
*MBCPSBUPSJPSHBOJ[[BOP TVSJDIJFTUB
FQSFWJPBQQVOUBNFOUP WJTJUFHSBUVJUF
QFSTDVPMFFWBTUPQVCCMJDP
-BWJTJUB EFMMBEVSBUBEJUSFPSFDJSDB 
QSFWFEFVOTFNJOBSJPJOUSPEVUUJWP
EFMMFBUUJWJUhEFMM*OGOFEFMMBCPSBUPSJP
FVOBWJTJUBBMMFBUUJWJUhTQFSJNFOUBMJ

1FSWJTJUBSF
JMBCPSBUPSJEFMM*OGO
-BCPSBUPSJ/B[JPOBMJEJ'SBTDBUJ -OG

5 

TJTMOG!MOGJOGOJU
XXXMOGJOGOJU
-BCPSBUPSJ/B[JPOBMJEFM(SBO4BTTP -OHT

5 
DIJFEFSFEFMMVGDJPQSFOPUB[JPOFWJTJUF

WJTJUT!MOHTJOGOJU
XXXMOHTJOGOJU
-BCPSBUPSJ/B[JPOBMJEJ-FHOBSP -OM

5 
TDIJBWPO!MOMJOGOJU
XXXMOMJOGOJU
-BCPSBUPSJ/B[JPOBMJEFM4VE -OT

5 
TJTMOT!MOTJOGOJU
XXXMOTJOGOJU
6MUFSJPSJJOGPSNB[JPOJQFSWJTJUBSF
JMBCPSBUPSJEFMM*OGOTJUSPWBOPBMMBQBHJOB
XXXJOGOJUFEVDBUJPOBM

XXXJOGOJU
BTJNNFUSJF

MBWPSJJODPSTP

Istituto Nazionale
di Fisica Nucleare

www.infn.it
rivista on line
www.asimmetrie.it