Sei sulla pagina 1di 61

Biomembrane struktura i funkcija

B. Balen, 19.10.2010.

Kemijski sastav i plan grae membrana Membranski lipidi i fluidnost membrana Membranski proteini i eeri Prolaz tvari kroz membranu Uloga biomembrana

sve stanice su okruene st. membranom (prokarioti i eukarioti)


1. Selektivno-propusna pregrada Puno vie od pasivne barijere: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Kompartimentizacija ili odjeljivanje Transport otopljenih tvari Provoenje signala Interakcija meu stanicama Mjesto biokemijskih aktivnosti Pretvorba energije Dinamine strukture: 1.
Karp, J. Wiley & Sons, INC. str. 121

Mogu se pomicati Njihove komponente se kontinuirano sintetiziraju i razgrauju

2.

Indirektna opaanja membrana:


Ngeli (1855. g.) plazmoliza i deplazmoliza

st. donje epiderme lista Rhoeo discolor izotonina otopina hipertonina otopina - plazmoliza

Debljina biomembrana: 5 -10 nm (nisu vidljive svjetlosnim mikroskopom) J.D. Robertson (1950-tih) prve elektronsko-mikroskopske snimke membrana membrane bakterija, biljnih i ivotinjskih stanica imaju jednak plan grae

Unato razliitim funkcijama sve bioloke membrane imaju zajedniku osnovnu grau:
vrlo tanki film lipidnih i proteinskih molekula koje se zajedno dre uglavnom nekovalentnim interakcijama dinamine, fluidne strukture biokemijski sastav: lipidi, proteini, eeri membrane sa slinim funkcijama (npr. iz istih organela) sline su u razl. vrstama membrane s razliitim funkcijama (npr. iz razliith organela) vrlo razliite unutar iste vrste

Lipidni dvosloj dvosloj debljine 5-10 nm Lipidi osnovna fluidna struktura relativno nepropusna barijera Proteini sudjeluju u gotovo svim funkcijama membrane transportni, katalizatori, strukturni, receptori eeri glikoproteini ili glikolipidi uloga u identifikaciji i prepoznavanju

lipidni dvosloj (5nm)

molekula lipida

molekula proteina

A EM-snimka plazmatske membrane eritirocita B 2D slika st. membrane C 3D slika st. membrane
2002 Bruce Alberts, et al.

http://www.wikipedia.org/

Lipidni dvosloj :
vidljiv EM-om
Izgled eljeznikih tranica teki metali vezani za polarne glave fosfolipida meustanini prostor

TEM-snimka membrane tj lipidnog dvosloja Prikaz st. membrana dvaju susjednih stanica

tehnika freeze-fracture otkriva detalje njegove strukture

Membranski lipidi
~ 50% mase membrane

Fosfat Ugljikovodini rep (masne kis)

2004. Cooper i Hausman

Amfipatske molekule: hidrofilni (polarni) dio hidrofobni (nepolarni) dio Spontano stvaraju dvosloj u vodenoj okolini

1. Fosfolipidi fosfatidilkolin fosfatidiletanolamin fosfatidilserin sfingomijelin fosfatidilinozitol kvantitativno najmanje zastupljen, ali vana uloga u st. signalizaciji 2. Kolesterol 3. Glikolipidi

2004. Cooper i Hausman

Fosfolipidi najbrojniji membranski lipidi


hidrofilna (polarna) glava ili neka dr. polarna grupa

fosfatidilkolin
Hidrofilna glava Hidrofobni rep

hidrofobni (nepolarni) rep

cis-dvostruka veza

fosfatidilkolin

2002 Bruce Alberts, et al.

Polarna glava Repovi masne kiseline (14 24 C atoma) jedan rep 1 ili vie cis-dvostrukih veza (nezasien) drugi rep nema cis-dvostruku vezu (zasien) Razlike u duljini i zasienosti fluidnost membrana

Struktura i orijentacija fosfolipida u membrani

Hidrofilne molekule nabijene grupe ili nenabijene polarne grupe stvaraju energentski povoljne interakcije ili vodikove veze s mol. H2O Hidrofobne molekule gotovo svi atomi su nenabijeni i nepolarni ne mogu stvarati energetski povoljne interakcije s H2O
2002 Bruce Alberts, et al.

Hidrofilne i hidrofobne molekule

A) aceton - polarne mol. stvaraju povoljne elektrostatske interakcije s mol. vode, koje su takoer polarne topiv u vodi B) 2-metil propan - hidrofobna mol. te se zbog toga mol. vode reorganiziraju u strukturu poput kaveza slinu ledu netopiv u vodi
2002 Bruce Alberts, et al.

Spontano stvaranje lipidnog dvosloja


lipidne mol. spontano agregiraju u vodenoj sredini i ovisno obliku mogu to uiniti na dva naina:

Oblik stoca micele Oblik cilindra dvosloj energetski najpovoljniji raspored

Spontano zatvaranje lipidnog dvosloja u membranske mjehurie


2002 Bruce Alberts, et al.

Lipidni dvosloj 2-D fluid


1970-tih spoznaja lipidi mogu slobodno difundirati kroz dvosloj studije sintetikih lipidnih dvosloja:

B) Ravni dvosloji - crne membrane A) U obliku sferinih vezikula liposomi (promjer 25 nm 1 m)


2002 Bruce Alberts, et al.

Pokretljivost fosfolipida u lipidnom dvosloju


Flip-flop izmjena iz jednog sloja u drugi rijedak (< 1x mjeseno) Lateralna difuzija izmjena mjesta unutar sloja esta (~107 u sek) Rotacija Fleksibilnost ugljkovodinih lanaca ESR spektroskopija - polarna glava obiljeena npr. nitroksilnom grupom (>N-O) koja sadri
nespareni el- iji spin izaziva paramagnetini signal

Slini rezultati dobiveni i u izoliranim biolokim membranama!


2002 Bruce Alberts, et al.

Fluidnost membrana
Ovisi o: - sastavu - temperaturi Promjena faze (phase transition) - iz gel- u tekue-stanje - toka smrzavanja

Toka smrzavanja ovisi o: - duljini ugljikovodinih lanaca - br. cis-dvostrukih veza (nezasiene masne kis.) Krai lanci i/ili vie dvostrukih veza nia toka smrzavanja vea fluidnost
2002 Bruce Alberts, et al.

Kolesterol steroid - amfipatska molekula koja je vana za regulaciju fluidnosti membrana eukariotske st. - membrane animalnih st. - biljne st. srodni spojevi (steroli)

visoke temp. - smanjuje propusnost dvosloja za male molekule topive u vodi niske temp. - razdvaja ugljikovod. lance i spreava kristalizaciju (phase transition)
2002 Bruce Alberts, et al.

Membrane bakterija uglavnom jedan tip fosfolipida; nema kolesterola Membrane eukariota kolesterol (steroli) + mjeavina razliitih tipova fosfolipida
4 glavna tipa: Vanjski sloj: fosfatidilkolin sfingomijelin Unutarnji sloj: fosfatidiletanolamin fosfatidilserin fosfatidilinozitol (malo)

derivati glicerola

derivat Ser

2002 Bruce Alberts, et al.

fosfatidilinozitol

Unutarnji sloj:
fosfatidiletanolamin fosfatidilserin

fosfatidilinozitol (malo)

derivat glicerola vaan za st. signalizaciju nosi - naboj pridonosi negat. naboju unutarnje membrane

Glikolipidi
lipidi s vezanim eerima lipidne molekule s najveom asimetrijom samo u necitoplazmatskom (vanjskom) sloju lipidnog dvosloja
Gal galaktoza Glc glukoza GalNAc acetilgalaktozamin NANA sijalinska kiselina

A galaktocerebrozid
(neutralni glikolipid)

B gangliozid
(uvijek jedna ili vie sijal. kiselina)

C sijalinska kiselina
Bakterije i biljke glikolipidi derivati glicerola Animalne st. glikolipidi derivati Ser

2002 Bruce Alberts, et al.

Sastav lipida nekih biolokih membrana

Asimetrina distribucija fosfolipida i glikolipida u lipidnom dvosloju plazmatske membrane crvenih krvnih stanica
glikolipidi na povrini membrane

fosfatidilkolin sfingomijelin

fosfatidiletanolamin fosfatidilserin (negativan naboj )

2002 Bruce Alberts, et al.

Gortel i Grendel (1912.-1925.)


ekstrahirali lipide eritrocita jedno-molekularni sloj na povrini vode izmjerili povrinu masne mrlje izraunali oploje (povrinu) eritrocita omjer povrina 2:1 dovoljno lipida da omotaju eritrocit u 2 sloja

Karp, J. Wiley & Sons, INC.

Membrane su izgraene od lipidnog dvosloja to je s proteinima, kako su oni ugraeni u membrane?

Modeli membrane

Davson- Danielli model sendvia (1935)

Singer i Nicolson model tekueg mozaika (1972)

najnoviji modeli

Membrane imaju
varijabilni uzorak

varijabilnu debljinu vei sadraj proteina


uglavnom oligomerni proteini dijelovi s proteinima (proteinski otoci) dijelovi bez proteina

a - SingerNicholson model tekueg mozaika b - Novija verzija Nature, 2005


http://www.youtube.com/watch?v=Qqsf_UJcfBc&feature=related

Membranski proteini odgovorni za veinu specifinih funkcija biol. membrana koliine jako variraju mijelinska membrana manje od 25% proteina unutarnja membrana mitohondrija i kloroplasta (ATP)
oko 75% proteina veina membrana oko 50% proteina

~50 mol. lipida na svaku mol. proteina

Naini vezanja proteina na membranu


oligosaharidni lanac -zavojnica lipidni lanac

kovalentno vezana masna kis.

-zavojnice

-bavasta struktura

Veza membranskih proteina s lipidnim dvoslojem 1, 2, 3 transmembranski proteini (amfipatski) 4, 5, 6 usidreni proteini (izloeni samo s jedne strane) 7 i 8 periferni proteini (slabe nekovalentne veze) integralni

2002 Bruce Alberts, et al.

Transmembranski proteini a) vezan -zavojnicom u veini sluajeva

oblikovanje -zavojnica neutralizira polarni karakter peptidnih veza

u reduciranom obliku

Segment transmembranskog polipeptidnog lanca koji prolazi kroz lipidni dvosloj jednom -zavojnicom (20 - 25 ak) Gly i Phe hidrofobne aminokiseline
2002 Bruce Alberts, et al.

Transmembranski proteini b) vezan -bavastom strukturom smatanje -ploa (8 - 22) u bavastu konformaciju

oblikovanje -zavojnica neutralizira polarni karakter peptidnih veza -porini u vanjskoj st.membrani bakterija (srodni proteini u membrani mitohondrija i kloroplasta)
2002 Bruce Alberts, et al.

Usidreni proteini
u membranu usidreni kovalentno vezanim lipidnim lancem

Protein vezan za membranu lancem masne kiseline

Protein vezan za membranu prenilnom skupinom

Protein vezan na membranu glikolipidom (GPI sidro)

2002 Bruce Alberts, et al.

2004. Cooper i Hausman

Membranski ugljikohidrati
eeri koji su vezani za proteine ili lipide u membranama samo u necitoplazmatskom (vanjskom) sloju lipidnog dvosloja

Antigeni krvnih grupa

Strukture UH krvnih grupa ABO

Gal GlcNAc Fuc GalNAc

Gal Fuc Glc NAc

Gal NAc

Gal

R
Gal

Glikokaliks ugljikohidratni pokrov od oligosaharida lipida i proteina

TEM snimka stanice epitela crijeva

Eksperimentalni pristupi istraivanju membrana


1. Kako otopiti membranske proteine? Detergentima
naruavaju hidrofobne veze i razaraju lipidni dvosloj male amfipatske molekule u vodenoj sredini stvaraju micele hidrofobni dio detergenta vee hidrofobnu regiju membranskog proteina kompleksi detergent-protein

Triton blagi ionski detergent


mogu se dobiti funkcionalno aktivni membranski sustavi

SDS jaki ionski detergent


moe otopiti i najhidrofobnije membranske proteine

2002 Bruce Alberts, et al.

Primjena blagog detergenta (Triton)


- otapanje, - proiavanje i - rekonstrukcija funkcionalnih sustava membranskih proteina Na+-K+ pumpa - izolacija iz lipidnog dvosloja - proiavanje - ugradnja u fosfolipidne vezikule
dodatak fosfolipida pomijeanih s detergentom

lipidni dvosloj

otopljeni membranski proteini

Miceli detergenta + monomeri

Miceli lipid-detergent

proiavanje Na+-K+ pumpe

uklanjanje detergenta

Miceli detergenta + monomeri

Funkcionalna Na+-K+ pumpa ugraena u fosfolipidnu vezikulu

2002 Bruce Alberts, et al.

Primjena jakog detergenta (SDS)


Elektroforeza u poliakrilamidnome gelu
SDS otapa, denaturira i disocira veinu proteina u pojedinane polipeptidne lance pojedinani polipeptidni lanci stvaraju kompleks s negativno nabijenim molekulama SDS-a razdvajanje na osnovu molekulske mase proteina proteini putuju prema anodi, a brzina pokretanja obrnuto je proporcionalna molekularnoj masi
Protein s dvije podjedinice, A i B, spojene disulfidnim mostom Protein s jednom podjedinicom

Zagrijavanje uz SDS i merkaptoetanol

negativno nabijene SDS molekule

Poliakrilamid-gel elektroforeza

poliakrilamidni gel

2002 Bruce Alberts, et al.

2. Crvene krvne stanice (eritrociti) model za prouavanja plazmatske membrane


dostupne u velikom broju (banke krvi) nisu kontaminirane s drugim stanicama nemaju jezgru nemaju organele (nema kontaminacije s dr. membranama)

2002 Bruce Alberts, et al.

3. Tehnika smrzavanja i lomljenja (Freeze-fracture)


st. se smrznu u tekuem duiku nastali blokovi se reu noem ravnina rezanja ide kroz sredinu lipidnog dvosloja i razdvaja dva monomera dvosloj lipida se rastavlja, a proteini ostaju uklopljeni u jednom od dva sloja

2002 Bruce Alberts, et al.

Protein ostaje u lipidnom monomeru koji sadri vei dio proteina


2002 Bruce Alberts, et al.

Transport molekula kroz membranu


Hidrofobne molekule

Zbog hidrofobne unutranjosti lipidni dvosloj visoko nepropusna barijera za veinu polarnih molekula Posebni mehanizmi za prijenos u vodi topivih molekula to je mol. manja i bolje topiva u ulju bra difuzija kroz lipidni dvosloj Lipidni dvosloj nepropustan za nabijene molekule i ione bez obzira na veliinu

Male nenabijene polarne molekule Velike nenabijene polarne molekule

Ioni

2002 Bruce Alberts, et al.

Propusnost st. membrane

2004. Cooper i Hausman

Pasivna difuzija
najjednostavniji mehanizam - molekula se otopi u u lipidnom dvosloju - difundira - zatim se otopi u vodenom mediju na dr. strani tijek molekula uvijek niz konc. gradijent neselektivan proces prolaze samo male, relativno hidrofobne molekule (O2, CO2, benzen, H2O, CH3CH2OH)

http://www.youtube.com/watch?v=s0p1ztrbXPY&feature=related

Olakana difuzija - membranski transportni proteini


2 skupine:
Proteini nosai veu specifinu mol. koju treba prenijeti kroz membranu i pri tome prolaze kroz konformacijske promjene (npr. transport glukoze) Kanalni proteini stvaraju pore koje se proteu kroz lipidni dvosloj kroz koje prolaze molekule (ionski kanali, akvaporini)

(A) Protein nosa

(B) Kanalni protein

tijek molekula u smjeru odreenom konc. gradijentom ili el. potencijalom membrane

2002 Bruce Alberts, et al.

Prolaz tvari kroz membranu


Pasivni transport provode ga svi kanalni proteini i mnogi proteini nosai Aktivni transport uvijek posredovan proteinima nosaima

2002 Bruce Alberts, et al.

Proteini nosai
specifino mjesto vezanja molekule sudjeluju i u pasivnom i u aktivnom transportu prijenos eer, ak, nukleozida

Pasivni transport niz konc. gradijent

2002 Bruce Alberts, et al.

Razlika izmeu difuzije i olakane difuzije (putem prenositelja pasivan prijenos)

brzina obine difuzije proporcionalna koncentraciji molekule brzina olakane difuzije dostie max. kada je protein nosa zasien s molekulama koje vee

2002 Bruce Alberts, et al.

Proteini nosai
prenose mol. s jedne strane na drugu uniport (npr. animalne st glukoza u st) rade kao zdrueni transporteri prijenos jednog tipa mol. ovisi o prijenosu dr. tipa molekula: u istom smjeru simport (glukoza uz Na+ iz bubrenih tubula) u suprotnom smjeru antiport (Na+-K+ pumpa)
slobodna energ. osloboena prijenosom niz elektrokem. gradijent za transport protiv njihovog elektrokem. gradijenta

2002 Bruce Alberts, et al.

Pumpa Na+- K+ ATPaza primjer antiport proteina nosaa

Aktivno pumpa Na+ izvan, a K- u stanicu protiv njihovog elektrokemijskog gradijenta Za svaki hidroliziranu mol. ATP-a, 3 Na+ se pumpaju van, a 2 K+ unutar stanice
2002 Bruce Alberts, et al.

Pumpa Na+- K+ ATPaza potrebna: za odranje osmotske ravnotee i za stabilizaciju st. volumena

2004. Cooper i Hausman

Odgovor eritrocita na promjene u osmolarnosti

2002 Bruce Alberts, et al.

Tri naina aktivnog transporta

1glukoza

2Na+

Aktivno transportirana molekula Izvor energije

A - zdrueni transporteri (zdrueni transport Na+ i glukoze) B - pumpa energija ATP-a (ABC-transporteri) C - pumpa energija svjetlosti
http://www.youtube.com/watch?v=STzOiRqzzL4&feature=related

Kanalni proteini
Stvaraju pore ispunjene vodom kroz membranu Kanalni proteini vanjske membrane bakterija, mitohondrija i kloroplasta imaju velike, neselektivne pore Kanalni proteini plazmatske membrane biljnih i animalnih st. imaju male, visokoselektivne pore ionski kanali

provode pasivni transport (difuzija Na+ K+ Ca2+ Cl- niz elektrokemijski gradijent) specifini za odreene ione vrata koja se na kratko otvore
2002 Bruce Alberts, et al.

Endocitoza
Proteini nosai i kanalni proteini prenose male molekule kroz membranu Makromolekule i estice iz okoline stanice uzimaju endocitozom Materijal koji se unosi u st. zaokrui se odsjekom membrane koji zatim pupa i oblikuje vezikule Fagocitoza (st. hranjenje) Pinocitoza (st. napajanje)

Fagocitoza
st. prodiru bakterije ili dr. stanice
fagosom stapanje s lizosomom fagolizosom razlaganje (kisele hidrolaze)
bakterija pseudopodiji
fuzija membrana fagosom lizosom

Amebe hranjenje Viestanini organizmi mehanizam obrane protiv mikrorg. uklanjanje oteenih i ostarjelih st. Sisavci bijele krvne st.
makrofagi i neutrofili tjelesni obrambeni sustav

fagolizosom

http://www.youtube.com/watch?v=4gLtk8Yc1Zc&feature=related

2002 Cooper i Hausman

A ameba koja guta drugog protista B makrofagi prodiru crvene krvne stanice

2002 Cooper i Hausman

Pinocitoza
Endocitoza posredovana receptorom
receptor

Mehanizam za selektivno uzimanje spec. makromolekula makromol se veu na spec. receptor (klatrinom obloene jaice) Jaice pupaju klatrinom obloene vezikule Vezikule se stapaju s endosomom sortiranje sadraja Spajanje s lizosomom

uzimanje kolesterola u st. sisavaca


2004 Cooper i Hausman

2004 Cooper i Hausman

EM-snimka etiri stadija u oblikovanju klatrinskih vezikula


Faza 1 Faza 2

Faza 3

Faza 4

2002 Cooper i Hausman animacije st. membrane - http://www.youtube.com/watch?v=vh5dhjXzbXc&feature=related

Zapamtimo
Plazmatska membrana je granica izmeu ive stanice i njena okolia Membrana omoguuje izmjenu tvari i energije izmeu stanice i okolia Omeuje stanine organele (odjeljke ili kompartimente) ini organizacijsku strukturu potrebnu za mnoge metabolike procese Membranski lipidi su amfipatske molekule, one ine dvosloj u koji su uronjeni integralni proteini, dok su periferni proteini vezani slabim vezama Ugljikohidrati su kovalentno vezani za lipide i proteine, okrenuti su prema izvanstaninom prostoru Membrane su asimetrine Stanica ki nasljeuje membransku osnovu od stanice majke Sve membrane graene su po istom planu, ali se razlikuju u svom biokemijskom sastavu