Sei sulla pagina 1di 743

Informazioni su questo libro

Si tratta della copia digitale di un libro che per generazioni è stato conservata negli scaffali di una biblioteca prima di essere digitalizzato da Google
nell’ambito del progetto volto a rendere disponibili online i libri di tutto il mondo.
Ha sopravvissuto abbastanza per non essere più protetto dai diritti di copyright e diventare di pubblico dominio. Un libro di pubblico dominio è
un libro che non è mai stato protetto dal copyright o i cui termini legali di copyright sono scaduti. La classificazione di un libro come di pubblico
dominio può variare da paese a paese. I libri di pubblico dominio sono l’anello di congiunzione con il passato, rappresentano un patrimonio storico,
culturale e di conoscenza spesso difficile da scoprire.
Commenti, note e altre annotazioni a margine presenti nel volume originale compariranno in questo file, come testimonianza del lungo viaggio
percorso dal libro, dall’editore originale alla biblioteca, per giungere fino a te.

Linee guide per l’utilizzo

Google è orgoglioso di essere il partner delle biblioteche per digitalizzare i materiali di pubblico dominio e renderli universalmente disponibili.
I libri di pubblico dominio appartengono al pubblico e noi ne siamo solamente i custodi. Tuttavia questo lavoro è oneroso, pertanto, per poter
continuare ad offrire questo servizio abbiamo preso alcune iniziative per impedire l’utilizzo illecito da parte di soggetti commerciali, compresa
l’imposizione di restrizioni sull’invio di query automatizzate.
Inoltre ti chiediamo di:

+ Non fare un uso commerciale di questi file Abbiamo concepito Google Ricerca Libri per l’uso da parte dei singoli utenti privati e ti chiediamo
di utilizzare questi file per uso personale e non a fini commerciali.
+ Non inviare query automatizzate Non inviare a Google query automatizzate di alcun tipo. Se stai effettuando delle ricerche nel campo della
traduzione automatica, del riconoscimento ottico dei caratteri (OCR) o in altri campi dove necessiti di utilizzare grandi quantità di testo, ti
invitiamo a contattarci. Incoraggiamo l’uso dei materiali di pubblico dominio per questi scopi e potremmo esserti di aiuto.
+ Conserva la filigrana La "filigrana" (watermark) di Google che compare in ciascun file è essenziale per informare gli utenti su questo progetto
e aiutarli a trovare materiali aggiuntivi tramite Google Ricerca Libri. Non rimuoverla.
+ Fanne un uso legale Indipendentemente dall’utilizzo che ne farai, ricordati che è tua responsabilità accertati di farne un uso legale. Non
dare per scontato che, poiché un libro è di pubblico dominio per gli utenti degli Stati Uniti, sia di pubblico dominio anche per gli utenti di
altri paesi. I criteri che stabiliscono se un libro è protetto da copyright variano da Paese a Paese e non possiamo offrire indicazioni se un
determinato uso del libro è consentito. Non dare per scontato che poiché un libro compare in Google Ricerca Libri ciò significhi che può
essere utilizzato in qualsiasi modo e in qualsiasi Paese del mondo. Le sanzioni per le violazioni del copyright possono essere molto severe.

Informazioni su Google Ricerca Libri

La missione di Google è organizzare le informazioni a livello mondiale e renderle universalmente accessibili e fruibili. Google Ricerca Libri aiuta
i lettori a scoprire i libri di tutto il mondo e consente ad autori ed editori di raggiungere un pubblico più ampio. Puoi effettuare una ricerca sul Web
nell’intero testo di questo libro da http://books.google.com
1
In oh
-]
2
124
6 (: 5258

है
e man and an ‫܂ܢ‬

[[ & ] ܵ‫ܐ ܢ ܢܸܐ ܩܵܐ ܬ‬


‫ ; ܀‬:& 1 2 4
AMATI 808258
LUSITANI
MEDICI PHYSICI
PRAESTANTIS. CV
RATION VM M .
1
dicinalium ,
CENT.VR I AE 11. PRIORES

Quibus præmittitur Commentatio de introitu meu.


dici ad ægrotantem ,de Criſi, diebus
Decretorijs,
Cum Indice rerum memorabilium
copioſiſsimo. FORT
NA.VËI
VI
R
T
V
I
IN

hos

LVGDVNI,
ApudGulielmum Rouillium fub
Scuto Veneto.
M. D. LIX .
‫;‪.‬‬
‫{{ { {‬ ‫ܨ‬
‫܀ ܃܂ ܃‬
‫ܕ‬

‫; ‪& C‬‬ ‫ܙ‬

‫'‬ ‫;‬
‫ܕ‬

‫‪f‬‬
‫‪. ;.. f?. : ; ,‬‬
COSMO MEDICI
TH V S COR V M.
PRINCIPI CLA.
RISSIMO ,

Doctor Amatus Medicus, Phyficus


Luſitanus S. ' D.
V M Pifas florentiſumam olim
Hetruria vrbem , atque imperij
Genuenfis emulam ,nunc vero
NIS
IAI
fatali quadam temporis edaci
tate collabenteni,COSMEPrin
ceps clariſsime , fingulari qua
dam animi viriute , ita mueni.
busfirmes,pulcherrimis edificis ornes, vtmeritò
nouus instaurator dicepoßis:preclarè ij mihiface
te videntur, quitam egregü facinorisAuthorem
pro virili ſua,aut opera ,aut conſilio iuvare nitun
tur. Me verò ita ista tuapietas in admirationem
fui traxit , vt quibus dignus laudibus eſſes ſcirem ,
quo vero factomeum erga teftudium testari pos
femignorarem . Sed cùm viderem te etiam conuo catis
4
catisvndique viris, quicunque ingenijpreftantia
excellerent , hacetiam partePiſarum nobilitati
deeffe noluifle , id quod Academia illic excitata,
vel veteri illi Athenienſi par, conuincere poteft,
qnimum erexi, & me quoquepiooperi auxilia
Hietiampoffe inanimum induxi. Quare Curatio
num mearum primam Centuriam ,ita enim rece
pto vocabulo appellare libuit ,tibi dicandam duxi,
non quòd diuino ingenio tuo opus dignum puta
rem :ſed vt intelligeres me,ex quo in florentißima
Florentia tua tefum allocutus,nihil antiquius du
xiffe,quàm vt tibi meuserga te animus innotefcc.
ret.Habebunt ergo Piſanitui quicunqueMedici
ne operam dant,librum , vt inſuto ferètitulo ,ita
quod citra arrogantiam dictum velim , nec
malum , nec infrugiferum ,mea certà
erga Mediceum nomen obfer
wantiæperpetuum testem .
Bene vale ,

INTRO

‫ ܂܇ ܕ ܀܃| ܂ܕ܃ ܃ ܐ܃|܀܃ ܃ ܃ ܃ ܂‬jܲ‫ܕܨ‬


INTROITVS MEDICI
AD AEGROTANTEM, SIM V'L
QVE DIGRESSIO DE CRISI,
& diebus decretorijs: is, quiartem medi
cam exercent,& pro ſalute ægro .
tantium in collegium de
ſcenduntlongè vti
lißima,
Amato Luſitano Medico auctore.
RIA in vniuerſumn ſunt in
Arte medica,in quibus,& per
quæ curatio conficitur,nem
pe Medicus,eger,& ipſe mor
bus. Primò, Medicus doctus
ſit oportet , diligens ; hilaris,
& grauis:cuius introitus, fer
mones, figura,veſtitus,tonſura ,vngues, odo
ses, ægro grátafint decet, vt mandat Hippo
crates libro fexto Epidimiorü.Cæterùmhu
ius officium eft tuto & celeriter curare ; turd
ve iuuet & non noceat,vt iubet Hippo.primo
citati voluminis libro :celeriter,medicamen
ta morbo adaptata tribuendo ,nam ,vt inquit
a 3 Hippo
INTROIT V S AD

Hippocrates in epiſtola ad Crateuam herba


rium , fiue radicifecam , ab omni quidem arte
aliena res eit dilatio, verùm maximè medici
na in qua dilatio eſt vite periculu :quod Me
fue in exordio fuæ practicesMedicum exhor
tans dixit , Auxiliari ne differas, quia femel
pereunti nulla poſtea ſuffragia proſunt. Cru
delis proculdubio Medici elt ,eos morbos,
qui poffunt paucis diebus,vel horis repelli,in
longum protrahere tempus, & ægros tanquã
in reditu habere, vt Plinius Valerianus me
moriæ commendauit.Vt verò Medicus offi.
cium hoc perfecte exequatur, decem in men
te prompra habeat neceſſe eſt,quæ ex Galeni
præceptis funt defumpta, & ea iis carminibus
complexi fumus,quæ ita habent:
Sunt bis quinq; tibi Humores pt noueris omnes,
Et valeas agro remouere ècorpore morbos,
Nempe Color,Caſus ;, voátſymptomata Greci,
Et Regio, tipus, Morbusa; bis additur etas
Natura,o viltus,Mutatiotemporis,Arsý;.
Quæ omnia quum medenti nota & inuen
cu facillima fint,maiorienarratione non indi
gebunt.Curabit tamen bonus practicus ægro
tantem interrogare,nuin alias egrotauerit,&
quóná morbo,acuto ,interpollato , longo vel
breui laborauerit,non minus, quæ illemedica
menta ebiberit, liquida vel ſolida, aut potius
in bolo:cum quibus bene egeſsit vel non ,&
an
i 1
AE GROTANTEM .
an aluum ſua natura citam & obedientem ha
beat, vel potius duram & rebellem , quum qui
folutu facilem habere dixerit , leuioribus &
paucioribus medicamentisopus habet : fi ve
rò difficile,fortioribusindiget, Turpis enim
eft calamitas,vt tradit Hippocrates libello de
Medicamentis purgantibus : Medicaniento
purgante dato ,hominem occidere. Non mi
nus quoq; de ſanguineextrahendo inquirere
Medicus debet,ån in aliismorbis illi fanguis
miffus fuerit, & rectè tolerauerit , vel potius
in lipothymiam inciderit: vt poftea , Auenie
ſanguine, manum arteriarum pulſationibus
admotā babeat. Aeger quoq ; vt tradidimus,
obediens medico fit oportet, quod Hippocra
tes proæmio Aphoriſmorum præcipit : in
quiens,Nec folum ſeipſum medicus rectè cu
rare volens præftare oportet , opportuna fa
cientem , & nihilquodægro poſsit conducere
prætermittentem ,fed & ipfe æger paréreMe
dico,tanquam feruus domino debet, in nullo
propriæ indulgendo voluptati. Vnde iis qui
præceptis non obſequuntur,medicinale con
filium dandum non eft , yt Galenus libro de
Venæ ſectione , & fexto de Tuenda ſanitate,
& primo de Criticis diebus fuadet. Languen.
tis igiturvnà cum medico reluctari morbo
erit,quum medicus&morbusmutuò ſede op
pugnāt,& ,vt ita dicam , inter fefe depugnant,
ac
8 INTROITVS AD
ac dimicant.Nam morbū medicus cum Naru
ra euertere ftuder:illi cõrrå,vt nefit inferior,
propofitum eft. Tunc æger, qui medico eſt
audiens,& ieius facit imperata, illifocius effi
citur,& morbo hoftis:quiverò à medicis im
peratis deſciuerit, & quæ morbus dictat'exe
quitur, morbum adauget , quiaipfum fouet,
& medico iniuriam facit, & demũ multis no
minibuspeccatuminducit , quia quum mor
bus antè vnus erat , inter quem & medicum
ægrotúinq; duellum paratumerat,in quo vin
cendi medico &ægroſpes haud incerta erat,
quum duo neceffe eftvno præſtent,morbus
auxilio ægri adiutus,veluti transfugæ ,duo fa
4
ctus, non folum medicũ vincit, fed naturā &
ipſum egrum ſupprimit & perimit.Omnibus
igitur iis perſpectis acconſideratis, &in ordi
nem difpofitis,Medicus curationē aggredia
"tur,proutexpofcit morbus:Si tamen non no
üeritmorbum ,extenuet regimen ,vtmandat
Auicenna, quia omnino morbus deoccultabi
cur:aut, vt præcipit Hippocrateslibro deLö
tuncMedicus medicamentum
cis in homine,
ægrotanti no forte ac potens præbeat , dicēs,
Morbum fi quis non cognoſcat,medicamen
tumbibendum præbeat non forte. Si inde ita
que leuior fiar,demonſtrata via eft,quòd gra
cilitatein inducendo curandus eft: fi verò non
leuior reddatur,fedpeius habeat,cótraria fa
. cienda
AEGRO TAN TE M. 9
cienda funt:Si non profuerit gracilem facere
tumidum facere conducet,& frequenter per
mutare , ita vt hoc confliovtaris , Si quis in
morbis quid permutaturus eft , forti quidem
ægroto,debiliautem morbo,tunc quide for
tiore quàm morbus eſt medicamento eſt vté
dum.Nam etiam fi quid de ſano abducat vnà
cum debili'ac ægroto nulla detrimentum eſt:
Si verò morbum fortiorem , ægrorum autem
debilem acceperis debilibus pharmacis cura
bis,quçipſum morbum fuperent& abducant
verum egrotum nihilo debiliorem reddant.
Hæc illaaurea Hippocratis verba, à quo Aui
cenna citata'accepit. Habita igitur cognitio .
ne morborum , vteos medicusrectè propel
lat,ac ægrotantibus, vt expedit victus ratione
ordinet , futurámq;crifim eorum prædicere
valeat,attentè animaduertatneceffe eft, ipfo
tum tum vniuerfalia tempora quatuor , tum
particularia paroxyſmorâ.vndeHippoc hæc
nos docenslibro Aphoriſmorü ,inquit: Cum
morbus confiftitfuo vigore,tunc tenuiſsimo
victu vtineceffe eft:per hæc indicans verba,
vtibidē Oribaſius teftatur, quòd omnis mor,
bus fiue tardus, fiue acutus, modd ( lubris fit,
quatuor habet tempora, initium ,augmétum ,
ftatum , & declinatione:quæ tempora,qualiter
fint cognofcenda , docet Gal.libello illo, cui
-ciculum indidit , deGeneralibus niorborum
a s tempo
10 INTROIT VS AD
temporibus, & libro,de Criſibus : ftatu tamen
morbus magis ingrauefcit& difficilior , atq;
intenfior quam principio aut alio quouis tem
pore eft , vt Gentil. Fulginas abundè in fuis
quæftionibus probauit, cui Hipp.ſuffragatur
lib.2. Aphoriſmorú,quum ait: Omnia quum
incipiunt & finiunt,leuiora ſunt:quum confi
ftunt,grauiora.Adde vniuerſam priſcorú co
hortem,quæ morborum initio, viétusratio
nem copiofiorem quouis alio tempore propi
nabat:tenuiorem verò in ftatu , vtpote virtuti
decübenti, ac à morbo oppreffæ Adhærefcit
iis experimentum indicans quotidianum , in
phlegmonibus apoftematibus dictis ftatu ma
teriā magispurridã & fæculētam ,quám prin
cipio & augmento effe.Quæ omnia notecer
tiſsimæ ſunt,in ftatu & morborū vigore,mor
bos grauiores quàm quouis alio totiusmor
bi tempore effe ,in quofupremă concoctio
né & putrefactione fimul reperiri fateri eft.
Quibus omnib° Trufianus aliter Scotinus di
Ctus,quòd vix abſcóditaseius opiniones Neo
tericideſudantes medici intelligere poffunt,
contrariatur:quum principio morbos grauio
res quam ftaru eſſe contendat. Imaginatur
enim fymptomata illa quibus ægri in ftatu
morború affiguntur cõmunia ,non verd pro
pria & ex morborum malignitate & pernicie
cuenire:in cuius fententia Oribafum ireho.
die
ALG ROTANTE M. 11
die animaduertimus, vt cuiq; lectori manife .
ftum euadet. In declinatione autê vera & vni
uerfali nullum maiori, niſi noua ſuperuenie
te affectione ,aut vitæ errore,certū eſt, quum
morbus femel iudicatus eſt, ægerq; ab ago
pe &pugna.hoc eſt criſi, iam euaferit:quæ ve
heniệs ac velox motus ad ſanitarē,aut ad nior
tē definitur.Si enim ad fanitate ſubita fit con
uerfio, bona dicitur criſis: fin ad mortē,inala.
Bona autē duplex eft perfecta, & imperfecta:
perfecta vbi integrè quis à morbo liberatur,
& omnino huic aliqua effectu digna euacua,
tio cötingit,vt per vomitu,ſputum , fanguinis
è naribus profluuium ,modòmorbusin par
tibus fuperioribuscorporis ficum habeat: Si
verò in inferiori ventre morbus conftiterit,
per ventris exonerationé,hæmorrhoides,mē
ſes, & abſceſſus:Si autem in venis morbus do
micilium habet,per vrinam ,fudores,& inſen
filem perſpirationé. De imperfecta verò cri.
fi loquiturHippocrates, libro Aphoriſmorú,
quuinait:Quærelinquütur in morbis poft iu
diciū,recidiuas facere conſueuerunt. Quæ fi
per abſceſſum ,hoc eft cócurſum mali humo
ris ab intrinſecis partibus in aliqua exteriore
corporis partemfiat , permutationis criſim
Auicenna appellat:quçfi in morbi initio con
tigerit , lethale proculdubio eſt fignü, vt in
peſtilentimorbo videtyr. Ante aucē criticum
diem
12 DE CRISI IT
diem magna fit perturbatio , vt Hippocrates
nos docuit Aphoriſ. illo, Quibuſcunquecri
fis fit,his nox anteàgrauis eſt:quæ verò fubfe
quitur,magna ex parte leuior exiſtit.vnde re
été Gal. lib.3.de Criſibus, capice ſecundo pro 14

dit ne criſium 'motibus medici perturbētur.


Decerauté medicũ generoſum neque turba
ri, neq; futurum euentum ignorare.lis enim
perturbationibus continuo fricitantibus ante
iudicium euenientibus, fcilicet anxietatibus,
vigiliis, delirio, capitisdolore,colli,& ftoma
chi inquietudine:aurium fonitu , lachrymis
inuolūtariis,labri agitatione, vehementi no
uo rigore,& aliis multis. Vulgares admiran
tur,putántquenotas certæ mortis eſſe : Sed
prudentes& ratione vtentes medici,rem ali
ter dignoſcentes,deplorati ſalutem prçdicãt:
ſcientes nimirum ante criticum diem pertur
bationem & anxietatem maximam fieri, quia
medicusvelut iudex refidet in tribunali, ante
quem duo litigantes accedunt, morbusſcili
cet,& natura:quorú vnus alteri dicit,En vin
co.alter inquit,Novincis: ſed ego:at vbi in
greſsi fuerint, & filentium indictum difcernit
iudex, & ficloquitur,ille vincit, & quod anteà
fuit litigiofum ,poftmodū efficiturquietū.Sed
in iis promptum , & exercitatum nedicum ,
quicalidam incolic regionem , effe non du.
bito:fecusautem qui frigidam habitat,quum
in
DIE B VS DECRET . 13
in regione calida criſes plures percipiuntur,
vt Hiſpania ,& Aphrica quarto & quinto cli
mati ſubiacentibus.In Germania verò regio
ne frigida, fexto & ferè feptimò climati ſupa
pofita rarò criſes fiunt,vt per ſeptenniumexa
atè annotauimus. Nam vtide regione ad re
gionem & climate ad clima dicimus,ita quo
que de aëre ad aërem differentiã extare quis
intelligere debet,quum Ferrariæ ,quam præ
terlabitur Padus,Auuiorum rex Eridanus di .
etus,& Venetiis perpaucæ criſes contingant:
Secus autem Anconæ, vbi plures non folùm
in æftate;fed hyeme viſuntur, proinde medi
cum in illis decem à nobis citatis rebus pau
cis carminibus comprehenfis exercitatū pri
mò effe decet & oportet.Cæterum ,ne ficillo
tis,quod aiunt, manibus , ab iſtis decretoriis
diebus diftringamur animaduertendum du
ximus: quòd dies decretorius duobus eſt mo
dis, aut enim laudabilis,in quo eueniente cri
fi ſalutis certę ſpes eft,aut illaudabilis, in quo
criſis rarò contingit,euenientetamen lethale
indicium eſt; & mortis præſagium . Laudabi
les autem dies ſunt,tertius quartus ,quintus,
feptimus,nonus,vndecimus decimusquartus,
decimusfeptimus, vigeſimus,vigefimusquar
tus, vigefimusfeptimus: 31.34.37.40. & cæte.
Ex quibus præcipuè funt7. 14.20. Illauda
dabiles,ſecundus,ſextus , octauus, decimus,
duode
DE CRISI IT
decimus, duodecimus, decimusfextus , deci
mus nonus.In quibus diebus criſis.veniês pef
fima eft,quia no ex natura vincente cú virtua
te,motusille euenit,ſed ex morbi vigore na
turãcogentis & ſtimulātis, talis enim crilis fi
optimaapparuerit,à morbóq; fignificauerit
euafionē,omnino tamé morbi recidiuã indi
cat:fi verò mala apparuerit,mortis appropin
quationis notā effe ſcies.Decimustertius in
ter bonos & malos mediú tenet,nec tā bonus
vt boni diêti,nec tā malus ve mali dicti repu
tandus eft. At dierū bonorú,vt diximus,quidā
iudicationis proprij funt,veri decretorij dicti
qui per feptenarium coputantur: quales funt
feptimus,decimuſquartus,& vigefimus, pain
tres ſeptenarij viginti circūſcribūtur diebus,
vt docuit Galenus lib.3.Predictionum capite
primo& quarto ,quibusin locis vigefimú dié
tertij ſeptenarij nouiſsimú efle perhibet,non
verò vigefimumprimum , quum vigefimus
validain efficiat fæpenumero iudicationem ,
vode meritò Hippocrates quadragefimum
diem non quadragefimumfecundum decre
torium haberi dixit , itidem & ſexagefimuin
& octogeſimum , non fexagefimum ter
tium, nec octogeſimuinquartum . Nam alij
bonorum dierum , ab iis quiper ſeptenarios
dictos computantur,indices, feu fpeculatorij
dicti quidā ſunt:quiita dicuntur acdenomina
tionem
DLEB VS DICRET. 15
tioné habent,quia iudicia alio die futura prę
nunciēt,coptēplandáq; exbibeant:quiper qua
ternarium contemplantur,ita vt cuilibet ſe
ptenario duo tribuantur quaternarij:exempli
gratia ,quartus dies,ab initio morbicomputa
do finis eritprimi quaternarij , initium verò
ſecüdi : octauus verò tertij quaternarij initiu
quoq;eft.quia,fecundus ſeptenarius abeo in
cipit,fipitur tādem tertius is quaternarius vn
decimo die.Qui vndecimus dies initiu quar.
ti quaternarij,habetur: cuius finis decimus
quartus erit : porro quintus quaternarius à
quartodecimoinchoabitur die, eo quod ter
tius feptenarius copuletur.Cui finis decimoſe
ptimoerit:Sed decimus ſeptimus initium ſex
ti quaternarij perhibetur, vt Galeno placet:
qui vigefimum diem non verò primum &
vigeſimum decretorium appellat, quum eo
die iudicationes fieri magis præcipuas vali
dioréſque quàm primo & vigefimodie nota
úit.Eft igiturvigefimus dies,finistertij ſepte
narij : & fextiquaternarij i clariustamen ve
bæc intelligant qui hæc legerint , repetere
nongrauabor.Sune igitur indices ſeu ſpecula
torij præcipui dies, Quartus ſeptiini, Vodeci.
mus quartidecimi, decimusfeptimus vigefi
mi , &,vt Eraliſtratb & Archigeni placet, &
poft eos. Oribafio & multis aliis , decimus
octauus vigelimi primi ſpeculatorius eft:Si
16 DE CRISI ET H
Si enim quarto die nubecula,in vrina rubicũ.
da aut alba apparuerit,conco&tióque in fpu
to & egeſtione fuerit ,fimúlque per vniuer .
ſum corpus ſudores & madores, aut ex nari
bus ſanguinis profluuiú: operationéſq ; opti
mæ fuerint, vt appetitusbonitas &mētis trā .
quilitas & huiufcemodi alia: Septimodie iu
dicium futurum fperandum eſt. Quæ omnia
fi vndecimo die euenire contigerint,quarto
decimo die iudicationem fieri certum eft : Si
verò decimoſeptimodie: in vigeſimum iu
dicium terminari præſagire licet. Alij verd
dierum bonorum intercalares, nominantur,
interdicentes quoque dicti,quia interferütur
intercidúntque, & intercalătur inter diespre
cipuos decretorios dictos, ye in acutis febri
bus,tertius,quintus,ac nonus,in quibus criſis:
plerunque interdicit. Hos verò decretorios:
dies atque circuitus feptenarios& quaterna
riosrectè admodum Hippocrat.libro, Apho
riſ.oftédit,quum ait:Septenorum quartus eft
index alterius hebdomadisoctauus initium :
eſt autem & vndecimus contemplabilis :ipſe
enim quartuseft alterius, hebdomadis:curfus
verð & decimus feptimús contemplabilis ,ip
fe fiquidem quartus eft à quartodecimo, fepti
mus verò ab vndecimo. Hæc Hipp. Quibus
Oribaf.multa alia tanquam Hippocrat. ger
mana adiūgit,vt ex cõmē.quos ſuper Aphori.
ſcripſit,
DIE B Vºs DECRET 17
rubicí
ſcripfit,cõiicere eft.Sed reuera illa Hippocra
in ue
fpur tis nó funt,fed ab aliquo illiloco adiecta,quú
ni omnino Hippocr. & Galeni doctrinam nõ ſa
x pari piunt,ſed eam potius peruertuntad iudicatio
i opti nes præcipuè facientem :Nā eo loco hæc Ori
tis trā.
die iu
bafius interpoſuit verba: inſpiciendus eft &
quintus decimus dies.Hic enim tertiæ hebdo
omnia madis contemplatorius eſt:quæ procul dubio
uarto
diffona ſunt à Galeniana & Hippocratica ſen
eft : Si tétia, non minus qua alia fequentia.Confide
m iu . randus & vigefimus primus: & inferius , nec
verò nõ quadragefimumprimum infpicere opor
antur, tet:vt teſtatur Galenus commentario prædi
erütur cti Aphoriſmi.Sic enim verba,quæ longè ab
espre eis quc Oribafius interpoſuit,fcribit inquiés.
febri Nā ſecundæ hebdoidis initium diem octa
criſis uum effe dixit:nó tamē tertiæ quintadecimű
torios quéadmodü nonnullipoft ipfum exiſtimarūt
cerna quoniã neque vigeſimūprimum pro termi
Apho no ftatuit. ſed principiū quidem tertiæ hebdo
us eft madis quartumdecimü:finem auté & termi
tium : nū, vigeſimum.Perpenditis igitur Hippocraz
:iple tis,illa citata nõ effe verba, fed potius Pelopis
urſus aut Lyci, vel Ruff ,aut alicuius qui Erafiftratū
as,ip: inſequitur, velPtolemæū & aſtrologos : qui
ſebptusi vigefimumprimum diē decretórium faciunt,
Ji non verò vigefimum , ac confequéterdecimű
geri quintum principiū tertiæ feptimanæ confti
Gor . tuūt,nõ vero decimūquartü , vebproprio loco
vberius
plit,
DE CR I-SIIT
vberius indicabiinus,quos Oribaf.ſecutus in
hac parte eſt,veluti plures alij neoterici. Sed
no deerit iuuenisftudiofus, qui fortè fortuna
dicat,mentem Hipp.effe, quòd vigefimapri
ma dies decretoriafit,non verò vigeſima, vt
ex Hipp.elicitur lib.1.de Morbis vulgaribus,
quum ait:In acceſsionibus ſæpius fieri iudícia
eo quòd in illis vehementer humores mouea
tur & veluti ebullientes erumpant , fanguinis
profluuio, velſudoribus,vel vomitu, vel deie
itionibus,vel hæmorrhoidibus,vel menftruo
mulieribus,tum propterea quòd id temporis
ad excernenda illa impellatur natura : fimul
quod grauata& onere preſſa ad excernendű
irritetur:fimul quod illis magis fufis & excre
tio humorumnoxiorum promptior. & iudi
ciú fiat procliuius, fubducendo.Circuită verd
qui iudicát imparibus diebus,primus, tertius,
quintus,feptimus,nonus,vndecimus,feptimus
decimus primus vigefimus, & cætera, in qui
bus primū vigefimă tãquadecretoriuin citat,
nonverò vigeſimū,nec in eis qui paribus iu
dicát diebus. Cuireſpõdemus,primo q.ea ci
tata verba Hippocratis no videntur, fed alicu
jus qui ea interpofuit, quod ita effe iudicatur :
quia Galenus inenarratione dubitat circa
Yerbii circuitus,& nõnulla alią: hoc tamëſüb.
ticet, ac fi in fuo codice ſcriptū no effet, quod
fi effet,proculdubio con lubriceret. Secüdo
refpon
DIE BV S DECRIT . 19
cus in reſpondemus & melius,ac ad Galeni intētio
. Sed nē,quod primus vigefimus dies , decretorius
rtuna eft,nó adeo tamé efficax,vt vigefimo diei co .
apri parari poſsit. Videntur autê criſes vigefimo
78 , VC primo die,vt teftatur Hippocrates , citato lo
ribus co,& poft eum Galenus lib.3.de Diebus decre
udicia toriisantea qua ſuimenſis rationé reddat,di
7ouea cēs: Quorumaccefsiones imparibus eueniūt,
guinis horú & iudicia ad vigefimúprimnum dié dela
I deie buntur:adeo tamen inefficaces vi illarũ conſi
oftruo derationé non habere ſatius fuerit. Qua de
caufa vigefimum dié iudicatoriū conftituere
porisl melius eft,quia in eo iudicationes validæ&
fimu
nendi potētes fiunt, vtexperiétia ipfa teftatur. Quo
excre factum eft,vt Hippocrates vigefimum dié tã
iudi quam iudicatorium, ſæpe delcribat , vt libro
ū veró quartoAphoriſınoru, Aphoriſmo,vigeſimo
ertius, Texto fic dicente:Sudores febricitanti li ince
rimus perint boni, & tertio die,& quinto , & ſeptimo
o qui & nono,& vndecimo, & quartodecimo, & ſe
7 citat, ptimodecimo, & vigefimo, & vigefimoſeptı.
mo, & trigefimoquarto ,hienimſudores iudi
us iu
eac
i cantmorbos.Qui verò non ita fiunt, laborē
Lalicu fignificant & morbilongitudinem,& recidi
catu
r uă. Non minus hoc fatis probari poteft,ex li
circa
bro fecundo Prædictionum , capite decimo,
Aphor,quinquagefimofeprimo, & Hiftoria m
e lub tiu
f cer
Chæfionis commentario ſecundooin
quod
cudo librum de Morbis vulgaribus, & hiftoria
{poo
20 DE CRISI ET
Abderx Nicodemi comentario tertio in li .
brum tertium , Veluti hiſtoria Hermocratis
comentario primo in librum tertium , & hi
ftoria Clažomenij commentario tertio,in li
brum primum, vt alios ſexcentoslocos præte
ream , quos lögum effet enumerare.Sed cuí
nam potiſsimum rationiGalen.innitatur,vt
vigeſimum diein magis iudicatorium quàm
vigeſimumprimum dicat, ſubſcribere mini .
me grauabor, vt Galeni mentem tertio libro
de diebas iudicatoriis legētes exactè teneat.
Statuit igitur Galenus vigefimum diem vlti
(
mum tertiæ hebdomadis, & ipſum magis iu
dicatorium , quàm vigefimumprimum facit
ex lunari curſu ,pro quo ſcire licer, Lunam in
vigintiſeptem diebus & octo horis, fuum cur
fum in zodiaco conficere,quod fpatiumqua.
tuor erunt feptimanæ ,quarum quælibet in
tegros no habebit dies ſeptem ,immovnicui
que deerunt quatuorhoræ, id eft,fextasvnius
diei,quia vigintiſeptē dies & octo horæ, per
quatuor diuifi partes conueniūt vnicuiq; ha
rú quatuor partiū,dies fex & horæ viginti,cu
ius integrinumeri fcilicer vigintiſeptem die
rum & horarum octo , fi tres quartas partes
contemplemur ac fimul exaggeremus eas,in
ueniemus vinginti dies , & horas duodecim 1

complecti:quare vigefimum primú dié , tres


iftæ hebdomadæ quú nõ áttingát,pretermit
tit ,
DIE BV & DECRET, 21
.S tit, & vigefimuin pro ipfarum termino confti
tuit.Sed dubitabitaliquis cur hi dies æquales
non funt,cui reſpondet Hippocr.id mirum no
effe libro Præſagiorum ,li ſeptimanæintegrę
no fint, quia nec annusinteger eft ,quippequi
ad trecentos fexagintaquinque dies & quadra
tem peruenit:nec menfis integer eft,quia ma
ior ſemper eſt vigintinouem diebus, minor
verò triginta: itavt vigintinouē dies & duo
decim horas complectatur.In quo loco anis
maduertendum eft,per menſem Hippocrate
& Galenum intellixiſſe non quidem circuitū
illum ,quo Luna zodiacum circuit, qui in vin
gintifeptem diebus & o &to horis fit, quem
circuitum , Mēſem circuitus, vel reuolutionis
appellamus:fed potius fpatium à coitu Lunze
ad alium coitum ,qui in viginti&nouem die
bus, & horis duodecim perficitur: Nã quum
Luna à coitu recedit,nunquàm redit in locũ
à quo deceſsit, nifi in viginti ſeptem diebus
& octo horis. Verùm quiain hoc temporis
ſpatio Sol progreffus eft vigintifeptem fe
rè gradus , neceſſarium eft & Lunacoire de
beat,illā adeò progredi,vt hos gradus æquet,
quod facitin duobus diebus &quatuor horis
vel circiter ,quos dies & horas fi addideri
mus vigintiſeptem diebus& o &to horis iam
elapfis reſultabuntdies viginti nouem & ho
ræ duodecim , & tunc Luna cum Sole coitum
facit
b 3
22 DE CREISI ET
facit , & fic dicitur menſis de coitu ad coin ?
tum,ſiue menſis coitionis vel coniunctionis,
qui,vt dixi,continet dies vigintinouem & ho
ras duodecim,nam Luna fingulis diebus tre
decim gradusferè peragit,dicimus autem fe .
rè quia medicæ confiderationis minutiſsima
quæque reſpicere non eft. At Galenus vt men
ſem fuperiorem dictum circuitus,qui viginti
ſeptem dies &horas octo complet,vt fuopro
pofito non deſeraientem , prætermittit: quia .
eius tres hebdomadæ conftituūt viginti dies
& duodecim horas,quæ duodecim horæ,quú
indifferentes fint advigelimum diem ,vel ad ..
vigefimumprimum , itaquoque menfem iſtú
coitionis vt ſupercedētem terminum ab Hip
pocrate immo & Archigene conſideratū de
relinquit,quia tres huiusmenfis hebdomade
vigintiduos dies,& horas tres cótinent.Qua
de cauſa ab iſto menfe tres integros dies de
trahendos iubet Galenus : quiain illis Luna
filet , non lucet, nec aërem immutat ,immo
quafi cöbufta eft, & nullos (quafi vel cófidera
tione indignos) mittit effectus,vnde fi ex vi
gintinoue diebus& horis duodecim , tres de
pferimus dies, remanebuntdies vigintiſex &
horæ duodecim ,qui dies & horæ fiin qua
tuorpartes diuidātur;quçlibet pars ſex habe
bit dies & horas quindecin .Quarū tres par
tes,fiue tres hebdomadę nondū vigefimâ dié
attin
DIE BV s DECÂ It. 23
coi attingunt: proinde iftum quoque menſem ,vt
nis, ſuç confiderationi non deſeruientem prçter ,
ho mittit,& medicinalen quendam menlem ex
tre ifto, & illo alio dicto circuitus, vigintiſeptem
afe. dies & horas octo continenteexcogitauit:ſe?
ima quétiordine, copulentur vigintiſeptem dies
nen & octo horæ , & vigintifex dies & duodecim
inti horę,qui dies cum horis dictis copulati , reſul
pro tant dies quinquagintatres& horæ viginti,
uia quos ſi pariiamur,habebimuscomunequod
Fies dam mediú ,quod eft viginti ſex dies &hora
uú viginti duæ , quem numerum li per quatuor
ad hebdomadas diuiferimus, vnicuiq ;reſponde
ftú būt fix dies & horæ de cē & fepté cum dimi
Eip dia hora:quod fi tres hebdomadas fimuliun
de xerimus, in eis cótineri,vigintidies& horas
de quatuor & media horam cõperiemus , vnde
03 vigeſinius dies decretorius dicēdus eft magis
de quàm vigefimusprimus , quia quatuor tantú
horæ cum dimidia vigefimum diem exce
no dunt,quæ magis ad vigefimum diem accedút
quàm vigefimüprimú, & hac de cauſa quia
vi
ex directo mēſis hic cæteris menfibus citatis,
de magis vigefimodiei reſpondet , tanquam ve
& rum & germanú recipit, & amplexatur , quem
1.
medicinale menſem appellac,quiiure defcri
e.
prus fit vel non,aliorum fit iudicium :nos au
( tē in præfenti fatis feciſſe putamus,nec lecto

si ingratum : fi Galeni mencem libro tertio
b 4 de
1
24 DE CRIS I ,ET
de Diebus decretoriis ,paucis iis patefactam .
dimiferimus, cum quibus firmiter affeuera
mus, non opus eſſe medicum hac tempeſtate
hanc Galenianā inſequi methodú inueniēdi
dies iudicatorios,& eò magis, quia Medicus
artifex ſenſualis eſt, res in latitudine conſide :
rans,no verò in puncto. Nouimus enim nos
ex praxi frequenti,id quod Hippocrates quo.
que ſcriptū reliquerat;eos quibus criſis futu
ta eft, antea per plures horas multapati , vt
anxietates,deliriū, vigilias,capitis dolore,col
li & ſtomachi inquietudinē,aurium fonitū,
lachrymas inuoluntarias,labiorú agitationé
nouum rigorem , & multa alia,quę omnia fi
gna certa lunt futuræ criſis.Proinde mea ſen
tentia medicus,quum morborum dies com
putareaggreditur,integrosdies computabit,
nullis fractionibus dierum amotis,quod Ga
Jenus quoque agendum præcipit primo & ſe
cundo libris de Diebus decretoriis , antea
quàm menſem illú excogitatum ,tertio libro
de Diebus decretoriis,inlucē mitteret,quem
librū potius,vtamicis placeret,qua vt rei me
dicæ adiumentū afferet aliquod ,ſe ſcripfiffe
fatetur.Satis prioribus duobus libris côtēlus,
in quibus dié contéplatur vigintiquatuor ho.
rarum, vt Archigeni quoq; placet, Eraliftra
to,& aliis fexcētis primęclaſsis medicis ,quin
imo ipfe Galenus fæpe inquit dié quum dico
in
DIEB V S D E CRITO R. 25
ea fignificatione accipi volumus , vt non
Solùm lucem , ſed etiam noctem complecta
tur,vt libro primo de Criſbus, capite deci,
mofeptimo & libro Artis curatiue ad Glauco
nem , & fecundo de Criſibus, capite ſecundo,
& libello de Septimeſtri partu, vbiait,Diem
in præſentia appello interuallum vigintiqua
tuor horarű æquinoctialium . Sic enim & an-,
num trecentis & fexagintaquinque diebus, &
quarta inſuper diei parte conſtare dicunt. Té
pus verò menftruum , circiter vingintinoué
cum dimidio , & cetera,vt ſexcentos alios prę
teream locos,inquibus dies integros cõtem
platur,antea quam librũ tertium de Diebus
decretoriis deſcriberet,in quo coactus eſt vt
vigefimo diei dignitatem tribueret non ve
rò vigefimo primo,dieidiminutos & non in
tegros numerare. Cóputabitigitur medicus
morbű ab ea hora in qua egerlæGonem ope
rationum ſenſibiliter perſentit, integros nu
merando dies, nullas ab eis fractiones ,aut
portiunculas demendo: quia,vt dixi,diesde
e cretorij propter criſim in illis euenientibus
ce cótemplătur,quæ antea quàm eueniat,plura
ES: ex fe figna tribuit, per quæ medicus, incriſis
0 futuræ cognitioné,deuenit, aduertédo tamé
Ta . quodmorbi bilioli & acuti plerunq; in impa
in ribus terminātur diebus, quia criſesparoxyf
Eco morú inſequuntur circuitus, fanguinei verò
in
:
in bs
26 DI CRI'S I IT
in quarto die pari, veluti chronici morbi qui
paribus diebusplerunque terminum habent,
vt funt pituitofi & melácholici, nec hoc tantú
animaduertendum eft, fed etiam ipſiusmor
bi (vt nos docuit Galenus) mos ſi moderatus,
& mitis vel prauus atquemalignus.Nā vnuſ
quifque morbus certum ſibi vendicat eua
cuationis modum , quo propofito facilè diiu
dicamus quali euacuatione humores,die cri
tico deponédi ſunt, vel ad quod iudiciū acce
dere debeãt.lecinoris autē gibbaspartesma-.
lè affectas per vrinam, veluti ipfius refimam
per aluã expurgari norūtmedici, nec minus
per aluu expurgātur inteſtina,lien & ventri
culus, quàm per lotiú renes, veluti loca quæ
ad thoracem , & pulmone fpectant, per ſpurú.
habent enim ( vt fummatim dicam ) quæque
membra annexas ſibi vias , per quas nocuos
réficiunt humores.Quarumaliqua ſi clauda
tur , homo ſuperftes effe non poteft. At hæc
breuiter dixille fufficiat,quibus finē impone
se nefas nõ eſſet,nifi in menté veniffet, quòd
quihæclegerit, fi inodo quis legerit , noftrū
iudicium , aut fententiam fortè in diebus de
cretoriis defiderabit , optabítque in præſenti
dierū criticorum cauſas reddă, cui obtempe
rare decreuimus ,malentes ingenij proprij ia
turam facere , quàm fufpeplum relinquere.
Omiſsis igitur à Conciliatore ac Pico Miran
dula
DIE B VS DECRET. 27
i dulano dictis, ab aliifque fexcentislaqueum
mandantibus præcepto Galeniano ,quiin ho
rum iudiciorum inquirêdis cauſis medici ne
. diftrahantur,hortatur,breuiter proponemus,
So non dubitantes veritati ac naturæ dierú de
fo cretoriorum magis accedere ,quàm quæuis.
alia hucuſque excogitara ſequi, quum ex natu "
ræ fundamentis deprompta fit , & naturæ ita
alligatur,vt diebus decretoriis caufaın ineſſe
dixerimus, quam numeris vel muſicæ in eſſe
percipimus: ficut enim nós later cur in mulia
n ca diapaſon , fiue in numeris proportiodu
15 pla,confona eft, & vnifona:ſeptima verò diffo
j na& diſcors,ita in acutis morbis, cur iudica
tiones fiát feptino die , & quartodecimo, nos
i fugit. aduerfatur quippe leptina primæ , vt
je paulo inferius cúm confonantias, & diffonan
OS tias recēſuerimus,indicabimus:vnde ſeptima
morbioriginiomnino contrariam efle mi
XC rari no erit, & eò magis quia natura feptima
ne quiefcere poſsit, ac onus & morbi grauita
od tē ex ſe propulfarevt quieté adipiſcatur, co
ri natur:quo factú eft,vt feptimü omnes,tāquá
le regem ,inter decretoriosdies collocét,a quo
ti cæteri dies nexum quendam indiſſolubilem
e trahunt,tam antepohti, quam poftpofiti,qué
13 noduni ac alligationem nexúmve noſcens
e Cicero libro de Somnico Scipionis, dixit:
Septimus numerus omnium rerum nodus
elt
ala
28 D E CRISI IT
eſt:nec immeritò, quia Pythagorici feptena
riú numerúhumanæ vitæ vehiculum ac co
plementū appellant:complectitur enim fepte
narius numerus corpus& animā, nam corpus
ex quatuorconſtat elementis,& totidem qua
litaribus afficitur : animæ verò ternariastri
buitur,propter triplicem vim eius,ſcilicet,ra
tionale,iraſcibilem ,& concupiſcibilem , adeò
vt dicere poſsimus ſeptenárium numeru ani.
mãcorporiconiungere, quem quoque tanti
fecit Mofes, vt illü Deo alcripferit, in eóque
Deus requieuerit ab opere ſuo,dixerit,ac po
ſtea filiis Iſraeltanquam celebratiſsimumha
berēt comendauerit, vnde Poëta Maro ceci..
nit, Numero Deus impare gandet. cuius digni
tates Linus poëta antiquiſsimus, paucis iis
carminibus complexus eft,inquiens,
Septima cùm penit lux ,cuncta abſoluere cæpit
Omnipotenspater, atque bonis eftfeptima ,
ipfa
Eft etiam rerum cunétarum ſeptima origo.
Septima prima cadė, perfecta feptimſeptē.
a
Vnde etiam cælumftellis errantibus altum ,
Voluitur.O circlis totidē circum vndiq;fertur.
Iis addere poſsumus, feptimam aureáæta
tëfururam ,quæ vt fertur vniformis primæ &
concors in omnibus erit , vel,vt Lactantio
Firmiano), libro fuarum Inſtitutionū, placet,
exteras ſuperabit ætates,quia homines in fų .
turum
DI E B VS DECR IT.
turum victuri ſunt , nec temporum iniuriis
ſuppoſiti erunt, fed ne ſeptenarij numeri en
comium in præſenti defcribere videamur, re
ceptui canentes,dicamus, quòd numeri con
ſonantes, fiue vniſoni , ac inter ſe in muſica
reſpondentes ſunt,ſequentes,
1 3 5 6 8 10 12 13 15 17 19 20
Eft igitur confonantia , ac proportio vni.
ti ſona,vnius ad tres,ad quinq;, adſex, adocto,
ue decē, duodecim ,tredecim , quindecim ,decem
po & feptem , decem & noue, & viginti, vt in fi
ha gura apparet.Diſcors verò proportio,ac diſſo
ceci. nantia inter iſtos quoque numeros habetur,
ligni I 2 4 7 9 11 14 16 18
cis iis
- Vnius ad duos,quatuor, feptem , noué,vn
decim , quatuordecim , fexdecim ,decé & octo .
ere capit Dequorū numerorum cõfonantia vel diffo
tima, nantia,rationem inueſtigare,ftultū procul da
bio eft:vt igitur perpenditis , numerus ſepti
origo mus à primo diſcors & diſfonus eft, & quar
tima jepte tuſdecimus à primo quoque : quia feptem &
Alwm feptem ſunt, adeò vtpropter has diſsidentia's
ndiq;feriør & difcordias,intermorbum & naruram, ma
aureá æta gna oriatur pugna,& confequenter in iis die
nt.isLapcrtiamntæi&o bus potentiſsimæ criſes fiant. His adde, vt'in
muſicis inſtrumentis octaua concors & vni
tonu,pslacer, fona eft fuoprincipio , & decimaquinta eide
mine in fu quo
m
turu
30 DB CRISI ET
quoque principio concors & vnifona eft , ve
ex prima figura apparet, ita quoque octauo
die& decimoquinto, iudicationes ad falutem
perfecta & exactă fiunt.Nam feptimo die, &
quartodecimo, criſes cômotionis & euacua
tionis fiút,octauo verò & quintodecimo,ipfa
rũ criſiū ad ſalutis cõplementū oritur, quod
ex numerorũ vniformitate ac cõfonãtia eue
nire,quicunq; hæc intellexerit,vel inuictè di
cet.Ita enim fe habet ſeptenarius numerus in
'nuinero dierú criticorum ficut dies duello fi.
gnatus, in quo inimici cögredi debet: quia in
eo diſcordia ex directo morbi initio refpödés
coperitur:quia,vtdixi,inter ſeptenariū nume
rú,& primum diſcordia eſt. At quia,vt fertur,
triumphú nemo ante victoria canere poteft,
ita quoque natura ad priſtinū ſtatū , & ſanita
tis origine redire non poterit,niſi,primò ini
micũ ,hoc eſt morbum yicerit & fubiecerit,
quod feptimo die plerunq; conficere ſcimus,
octauo verò die vniformi ac primo vnilono ,
ad ſanitatē & quietē reddita eft. Si tamenin
aliis diebus crifim fieri contingat ,id egeniſſe
dicēdú eft,quia cæteri critici dies feptimi na
zurā ſapiunt, & cú eo nexum ac vinculum ha
bent,vtenim diffonātia vnius ad ſeptimü eft,
ita quoque ad nonú,vndeciinū, decimaquar
tūī, quinimo;& ad quartum : tertio verò die fi
cri is fieri cötingat, contigiffe credédum eſt,
11 quia
DIE B VS DECRIT . 31
ve quia medij ſeptenarij naturain fapiat,vt Gale
10 nus quoque innuere videtur: vnde Oribafius
m rectèmea ſentētia, & ad Gal. mentē Aphorif
& mū illú interpretatur dicente,Febricitanténi
3 fi diebus imparibus febrisreliquerit,folet re
la cidiuare.Intelliges quod febris niſi die criti
od co deſierit,recidiuatio timēda eſt. Nec enim
quartusdecimus dies,nec vigeſimus tanquam
pares reputandi funt,quia ſecunda hebdoma
in da ab octauo incipit die, & ſunt feptem , & fep
i. tem dies:qui vtique ſequeſtrati impares ſunt :
En quod & de vigelimo dicendum reor, quum
tertia hebdomada à quartodecimo numera
не tionem fuam habeat, vt ex dicendis appare
bit.Quæ ideò vberius defcribere licuit,vtfin
gulorum dierum criticorum lectores notitia
habeant exactam , nec de illis quicquam ,
quod deliderent, occultetur.
De primo ofecundo du .
S,
"EST AT VR Galenus primo libro
0
de
lo dierű criticorú naturam obſeruaffe, vt ex
fua ipfius experientia, de ipforã diffentione,
aut cõfonantia iudicaret,in quorum obferua
tione, nihil quod differret ab eis,quæ Hippo
crates de illis memoriæ cõmēdauit, inuenit:
í quanquam prioribus Epidemiorū libris,qui
E,
bus multa huic negotio cóuenientia cöperiã
tur,
2
32 DE CRISI ET
tur,paruam , autnullam Galenus ipfe tribuat
fidē,quum cos Hippocrates,vir nimirum ve
rax, fcripferit eo tempore quo nondü fpecu -
lationesexperimentis comprobauerat , qua
de re generatim ſententiam de illis proferre
nõ audebat,vnde argumentū quod capite ſu
periori tergiuerſator io nos torquebat,facilli
me dilaimus , quuin primum & vigefimum
diē tãquam nobilem decretoriorũ, non verò
vigefimum ,ex libris illis inculcabat , quorum
dierum decretoriorũ cauſam Galenus quum
inueftigarer libro primo de Diebus decreto
riis,naturam quandam propriam & eximiam
effe coniicit quam capite fuperiori nos inue.
niffe no dubitamus:quin potius fcopú attigiſ.
ſe cerci ſumus , quanquā non deerunt hodie,
qui vulpina aſtutia armati,ac muniti nulla re
rum experientia fuffulti in nos debacchętur,
quos in vniuerfum cũ ſua perfidia , & debac
chatione,ac loquacitate miſſos facimus,ad rē
de qua propofitú eſt agere,accedêtes , primò
ſignificantes,nos Galeni more, morbo initiu
dare, ab ea hora, qua æger operationum læ
fionem ſenſu percipit. Primo igitur & ſecun
do die, vt fæpe Galenus tradit , & Auicenna
ſecûda Fen libri quarti interpretatur,rarò iu
dicationes fiūt optima quinimo peſsimæ &
mortales,quia optimę iudicationes in morbo
rū ftatibuscontinuò contingunt,vtpote poft
con
DIE BV S DECRET : 33
ibuat concoctionis apparationé materierum,quam
in ve in principio nunquam videre contigit , vnde
CCU rectè admodum dixit Auicenna:In principio
- Quà nunquam contingit criſis,nifi perniciofa &
erre fubdit: & criſis quæfit anteſtatum , & conco
e fu. &tionem , cum multa & ſuperflua euacuatio
Eacil ne , mala omnino eft , quare non decipiaris
7700 per eam ,quia illa euenit, proptermultitudi
vero nem materierum expulfarum ,abſque naturæ
TIN regimine, ſcite enint Auicenna ex Galeno
zum hæc interpretatus eft, quum morborü prin
eto cipio,quæcunque fiat euacuatio per naturam
am concoctionisartificem ,regulata non fit , fed
magisfymptomatica, humoribus naturæ in
gil. ferentibus vim . Humores enim ob nimiam
die, & excellam ipſorum quantitatem , aut obno
1C xias & acutas peſsimáſq;qualitates, virtutem
cu irritant expultricem , quæ irritata humores
ac pellit,extrudit, & abigit anteà quàm retētrix
gré virtus retinere definat, velmalè afficiunt vir
mo tutem retentricem ,aded yt quos retinere der
tiu buiffet humores non retineat,quo fit, expul
X
trix virtus, quæ ſemper expellere nititur id
quod retentrix retinere definit,humorem via
12
fymptomatica deponit , Demum euacuatio
10 principio morborum facta peſsima omnino
&
eft,quum velmortis notam minatur,vel lon
gam portendit ægritudinem . Cæterùm , ne
Andabatarum more incedamus, fcire licet,
quod
4 DE CRISTY IT 7

quòd morbi principium triplex dicitur.Vou


quod morbi cuiuſque inſultui tribuitur,latitu
dine carens & fimplex dicitur.Secüdum ,quod
ad tertium extenditur diem , quod tantum
Theffalus ille nouit, vt Galenus retulit libro
primo de Criſibus,capite decimonono. Ter
tiumverò morborum principium dicitur :id
quod nos vnam morbi partem nominamus,
principium ſcilicet, & eft illud vniuerfum tē
pus in quo materierum concoctio nondum
apparet , exemplú nobis eſt in Anaxionis hi
ftoria, cuius morbi principium ad vndecimü
vfq; prorogatum eft. Siigitur primodie, vel
ſecundo , euacuationem aliquam effatu di
gnam videre contingit, eam principio mor
bi tribuere non eſt, ſed potius ftatui, aut in
clinationis initio , pofsibile enim eſt morbi
principium adeò eſſe breuevt primo die,in
Itatu morbū ipſum eſſe iudicemus. Sic enim
doctiſsimus Galenus libro primo de Crig
bus,nobis fuffragatur, quum de iis morboru
teinporibus loquatur,dicens,Extreme breue
vtrunque horum temporum fæpius fieri con
tingit, adeòvt in primo die morbus ad ftatu
perueniat.Hanc verò Galeni ſententiam quo
tidie veram vel inuictè confpicimus quū no.
bis morborum peracutorum ,vel exacté pera
cutoru fæpe principia effugiunt & occultan - 1

tur. Multoties autom primodie morbi cons


coctio
DILDVS DICK BT. 35
1 coctio adeò in lotio bona apparet , vt ipſum
dixeris morbū ab ftatu inchoaffe, quod tamē
d impoſsibile effe noſti. Non enim contingit
71 morbum ad augmentum ,aut ad ſuminum vi
0 gorem venire,nifi prius initium habeat. Ha.
bent igitur plerunq; morbi têpora hæc adeo
d occulta,vt ea deprehendere impoſsibile fit ta
53 men.Sin initio morbi appareat, veluti nebu.
la aut hypoftaſis in lotio ,ca naturæ operæ ,&
materierű benignitatimagis quàm fanitati
præteritæ tribuenda eft.An tamen in princi
pio morbus rectè terminari poſsit?percuncta
1 bitur aliquis , cuine in longum remoremur,
reſpodemus, quod fic:quũ aliter in principio
factæ euacuationes nullius eſſent profectus,
quæ fæpe morbos intercipiunt. Intelligenda
igitur ea dignitasvenit,morbi quatuor habēt
tēpora,id eſt,morbi cõliſtentes ac fumati ma
11 teriales,no intercepti,ordine ſecundú conco .
ctionem quatuorhabent tempora : cæterum
diaria febris primo die abſoluitur,quæ mate
e rialis quum non fit, in ea iudicium fpectari
non debet, proinde per iudicium terminari
primo die,aut initifo ecundi dici non deber.
De tertio die Critica.
RIMY s dies decretoriorum , ab ipfo
morbi principio cóputando,tertiuseft,vi
placet Hippocr.libro tertio Prædictionúillius
,&
2
36 D & CRISI ETE

illius enarratori Galeno , qui in vniuerſum


febres mițiſsimas, haud quaquam maleficas
fimpliciſsimas dietas,quibus fecuritatis indik
cia extiterunt , intra primum quaternarium
terminari dicunt. Pari modo maleficas quo
que febres,quibus exitiofæ notæ infunt, intra
dictum terminum interimere: cuius caufam
Hippocrates inueſtigans,ibidem inquit,Quia
prædictarum febrium primus impetus, intra
primun quaternarium abfoluitur:prædictas
enim febres, quarto die aut citius terminari
tradit,quod Galenus animaduertens inquit,
Itaque conſtat , vt tertium diem adnumeret
decretoriis,dum ait,Quarto die aur citius de.
finunt. Itidem libro de Vulgaribus morbis
primo voluit, primum inter decretorios dies
ſcribens tertium.Eft igitur tertiús dies,decre
torius ex conincidentibus, vt tradit Galenus
libro tertio de Diebus decretoriis,fic dictus,
quia quumquarto die iudicatio futura eft, &
materia velociter mouetur, iudicatio antepo
nitur & eam tertius fibi vendicat, non minus
ac quintus,Nam quunnatura quarto die de
fatigata eft,miniméque irritata vtiudication
nem in eo copleat,pofteà in quinto eam per
ficit & cóplet,ita vtficuti tertius propter velo
leitarem iudicatorius efficitur , ita quintus ob
tardum motum.Sunt igiturtertius & quintus
dies decretorij,vt Galeno placet, quia quarto
iudica
DIE BVS . DEC R LT. 37
iudicatorio,propinquifint,vel potius decreto
ES rij dicendi funt,quia iudicationes plerunq;in
iiseueniantdiebus, quibus acceſsiones cotin
1 gunt , vnde acutiſsimimorbi ſuas iudicatio,
.
nes tertio die ,& impari ſæpe habent, vt ter
3 tio lib. de Criſbus apud Galenum millies les
1 gitur cæterum tertio die poft partum , febre
eueniété,numeratio habēdaeft ab ipſa febre,
vel potius ab horapartus,vtalibi differemus.
De quarto die decretorio.
}9
O confenfu;decretorius est;vtex Hippo
crate elicitur lib.tertio Prognofticorútextu
S. fecundo , & libris de Morbis populariter va
$ gantibus,ac ex Galeno fexcentis in locis,prç
cipuè loco citato , & libro quarto Aphoriſmo
ES rū ,enarratione trigeſima ſexta, vbi ait, Núc
verò à tertio incepit , qui anticipat quartum
in breuioris temporismorbis, & poft hunc
0 quintumfcripfit, vnodie quarto tardiorem ,
$ fic enim fere in omnibus exemplaribus inue
niet,quum quartus dies in aphoriſmo non ſit
ſcriptus, quamuis hịcdies fit primus iudicato
rius : Verum tamen ipſum nunc prætermific
0 vel ipfeHippocrates, vel qui primus librum
bo fcripſit. Siverò omnino Hippocrates illum
S præteriit , hanc ob caufam exiftimo illud fe
0 ciffe, quoniã morbi plurimi peracuti,quicum
ſud
2 C 3
38 CÁIsi I tipo

fudore iudicantur,tertio & quinto die magis


quá quarto iudicium fufcipiūt,rariores enim
ſunt, quidie quarto iudicantur : & hoc a 'me
primum fuit inuentum per experientiam , ob
hoc ipfumquærente quoniamdiesquartus
fuerat ab Hippocrate in Aphoriſmo præter
miffus, hic autem videtur accidere,quoniam
morbi peracuti primam ftatim acceſsionen
vehemétiſsimam habet, & reliquas illis pro
auté
portionalesper diem tertium. Dicimus
quòd in vehementioribusacceſsionibus iudi
cia funt, & quod morbi qui in diebus impari
bus acceſsionem habent, citiusiudicátur:qui
verò paribus,tardát,atq; ideo fietiam in pria
cipioaliquis morbºincitatur, hoc magis ac
cidit in diebus imparibus , fi tardaredebeat,
ad dies pares vehementiores acceſsiones
transferuntur.Hæc itaquehabeo quæ dicam
de die quarto. Hactenus Galenus , qui dieni
quartum primum decretóriorum defcribit,
& ita illum decretoriumfacit; vt propteriito
lum ,tertium , & quintã decretorios appellet,
vt libris de diebus decretoriis videre eſt:quia
tertio die ,& quinto die, iudicationes căcin
gunt,non ob aliam caulam contigiſſeGaler
tradit, nifi quia quarto diei propinqui funt,
vel vt nos purimus, quia feprenarij naturam
fapiant. Inquit enim Galenus, quuin criſis
quarto die futura eft,& humor ſua acuție ,aut
multitu
DIE BVS IDI CRET. 39
multitudine, vel mala qualitate naturam com
citat,criſisproperatur:Si verò quarto die na
tura defatigata iudicationé perficere non po
tuit,quinto fequéticriſis perficitur,quibus ad.
de,quia criſis in idemcum acceſsione incidit
tempus,yt Galenum ſæpe adnotaſſe legimus.
. Eft igitur,vtad inftitutű redeamus,dies quar
tus decretorius,contra quod axioma infurget
foriè aliquis dicturus,quartum diē non efle
decretorium,quia Galenus libro terio de Cri
fibus teftatur ſe die quarto femel tantùm cris
fim vidifTe,Archigenem verò bis.quibus ver
bis Auicéna fubfcribit,Fen fecúda libri quar.
ti,dicens , ludicationes rarò die quarto fieri,
cui nos reſpondemus dupliciter,primo quar
tum diem decretorium natura fua efle ,quia
es tamen morbi exactè peracuti biliofi ſunt, ac
1
ceſsiones ſuas in diebus imparibus habentes,
31 fit inde vt criſes quoq; luas in imparibus ha
beant.cõțingunt enim criſes in eildē diebus,
} quibus acceſsiones fiüt, vnde criſis tertio vel
quinto die euenit; raro yerò quarto, quod Ga
lenus quoq; ionuit,libro quarto Aphorifmo
' rū,eparratione trigefimaſexta ,quú dicit,Ra
riores enim ſunt morbi peracuti,quidie quar
to iudicátur,& àmehoc inuentum fuit,vehe
menter propter hoc ipfum dubitāte :vnde ter
tip libro de Criſibus,capite quarto clarius di
W kit , Semel, tantum in quarto crifim vidiſe,
quan13
JU
DI CIRII SI ETO
40
quám quoque Archigenes bis anteå viderat
folum.Secundo reſpondemus , quòd Galenus
& Archigenes rard viderüt morbos in quar
to per criſim terminari bilioſos :ſecusautem
fanguineos. Nam Biliofi, vt diximus,morbi
tertio vel quinto die potius finiuntur , quia
eiſdem diebus acceſsiones ſuas habent , cum
quibus criſes fæpefimul incidupk.vnde Gale.
nus, & ante eum Archigenes,hocfcientes,no
tarunt femel Te velbis tátum vidiffe morbos
biliofas in quarto die terminari .Nam de fan
guineis morbis,& fynochis ſecus eft,quitan
tum abſunt vt tertio vel quinto die terminen
tur, vt potius quarto ſemper crifim habeant,
quod ita efſe experiētia indicat ,& Galenus fa
tetur libro tertio de Criſibus,vtpleroſq;alios
fileam locos.Cæterü quartus dies, index ſepti
mi diei eft, Sienim quarto die, cococtionis &
ra æ
cæte bon vale tudinis a
fign appa ruerint
,
ſeptimo die morbū finiturum , iudicandü eft.
Si verò prædicto quarto diemala figna appa
ruerint,ægrum fexto die moriturű pręſagite
licebit. In bonis igitur & falutiferis morbis
quartus dies ſeptimi ſpeculatorius eft,in ma
lis verò & lethalibº,ſexti,ita vt ſeptimi diei &
ſexti,quartus dies index & fpecula dicēdusfit.
'De quinto die decretorio.

Q tiVINT vs dies intercalaris eft,velua


tertius & nonus,in quoiudiciafiunt
præci
DIE B V'S DECRET.
præcipuè quando quarto die natura laffa,nec
ES quouis modo irritata eſt, vel vt traditGalen.
lib.3.de Criſibus,capite quarto .Si quidem ce
ler fit motus ' , tertio die criGis fier : Sii verò
i quddam modo tardior, in quinto :Si verò fe-!
bris fuerit fynochus,in quarto :cæterü quin-2
7 tus dies indicatiuus feptimi& noni eft , ita vt
& iudicatorius & indicatiugsquintus dicaturi
dies, in quo ,Gal.anno quodam plures,à mors
bis fanosper ſanguinisAuorēè naribus eux
fiffe obferuauit, vtmeminit lib.z.de Diebus
decretoriis cap.7 :
De ſexto die.
*RIB vsmodis iudicario fieri contin
Tobie git,aut enim à natura vincēte quæ om
nino falutifera eft,feptimo áut decimoquarto
vel vigefimo die femper eueniens :aur ab hu
morū ſubtilitate acutiére natura concitātiū,
quæ in intercalaribus plerunque fic diebus.
Tertio verò modoiudicatio fit , quum mor
bus adeò vehemenseft& perniciofus, vt vir
turē omninodecumbere faciat , opprimát ac!
enecet:qua ratione ſexto die,aut octauo, vel
decimo,aut duodecimo, ſextodecimóve judi
catio hæc euenire contingit, prorſus tamen
pernicioſa & exitialis : adeò enim fextus dies
malè iudicat, vt ipfum meritò Galenus Tyrá
no comparet,quum velpernicie illius,quem
iudicandum accepit, gauder,vel falutedolet,
CS ques
DE CRISI 7

quærity; vbi animã expleat , & malè ægrum


tracter, tū longa punitione exerceat.Tyran .
ni etenim officiú eft, vt fi non interficit,falté
bona furripit,percutit , & vulnerat,eft itaque
ſextusomnino ſeptimo contrarius iudicato
rius, ſed rarò in eo criſis euenit, quænon fit
cum ſymptomatibus difficilibus , & periculo
no mediocri,ad hçc abſq; fide,imperfectè,ob
ſcurè fine notis,tum finiftrė , demũ quicunq;
ægrotātes in quarto ad peiorem ftatum reci
dunt,plerunque ſexto moriuntur, quia quar
tus, vt in bonis & falubribus iudex feptimi
eſt,ita in malis & lethiferis fexti ſpecula eft:&
niſi enim iudicatio ſexto die conficitur,octa.
uo ,vel decimo die complementum habebit:
minus tamen malè octauus quàm ſextus iudi
Cat :& multo minusdecimus quam octauus,
& fexcus:Cæterum Gordonius,vir quidē mul:
torum fentēcia doctiſsimus , fextū diem ma
gis iudicatoriumin morbis fanguineis quàm
leptimú conftituit, quia ita experiêtia ſe com
pertum habuiffe affirmat, cuinecratio deeft
quia morbi in eiſde potiſsimū iudicantur die
bus quibus acceſsiones contingunt:quia tame
morbi fanguinei paribus diebus terminatur,
fit inde,vt quarto ,& ſextu magis quàm im ,
paribus iudicentur:perdurát enim morbifan
guineiad ſeptimum vfq; diē,veteſtatur Gale
nus. Hanc tameGordonij fententiam ,vtfal .
fam
DIE B V S DECRKT .

grum fam multi euertere conatur, immo vtipfum


ran Gordonium ab errore vindicent , ferunt ob
alé textum quendā Auicennæ corruptum Fen fe
que cundalibri quarti,tractatu fccúdo,capite no
ato no in hancrem impegiffe:quem quoq; olim
- lis Nicolaus Florentinusdeprauatum eflefufpi
culo cabatur, & hodie ita effe percipitur, ex Bellu
,06 denficorrectione , præcipuè circa verbum ,
ng; caufonem & fixam . Sed ij re vera reprehen
ecl ab erro
fione digni funt,qui quum Gordoniū
ar re reducere conantur, in maiorem incidunt,
Emi credentes vtique Gordonium in hac erralle
E;& affertione , quum proculdubio, tantum abeſt
Eta. vt erret , vt potiuscum Galeno verum dicat,
bit: quod morbifanguineioptimas plerunq; ,&
udi fidiſsimas,ac completas in fexto die habeant
248, iudicationes,quia languinei morbi perpares
nul terminantur dies , vt teftatur Galenuslibro
tertio de Crifibus, capite quarto ,dicens , ex
im morbi aurem motu tefperare oportetquod
om criſis veltertio die fiet , velquarto, vel quin .
eft to . Și quidem celer fitmotus,tertio : fi verd
die quodam modo tardior, in quinto :Si verò fe
né bris fuerit fynochus in quarto, hactenus Ga
IT, leijus,qui ſýnochum in quarto,& paribus die
30 bus terminari tradit.Videantigitur qui Gale
num exacte intelligere gloriantur, quumpo
e tius nihil minusquàm illius apimum perpen
1 dant, quando illefebres fanguineas in diebus
33 2 paribus
44 DEX CARISIVET!!
paribus terminari & iudicia habere tradatzij
verò in imparibus ex illius mére potiuscon
tendant,parú alioqui animaduertentes, quòd
Galenus , quum ſexto die dicat , iudicátiones
fieri imperfectas,periculoſas,infidas,malas, &
peſsimas, de morbis intellexit biliofis. Secus
autem deſanguineis, qui ſexto die, perfecte,
& cum fide , & falubriter, & fine periculo, &
claré, & notabiliter foluuntur.
De feptimodie decretorio."
NTER cæteros decretorios dies,ſepti
Linuspalmam obtinet ,quem tanti fecit Ga.
lenus,ve ipfum meritò Regi adæquauerit be
nigno,facili ,ac clementi,quum iis quos iudi.
cat, vel ſupplicij partem adimit , vel illuſtrat
victoriam . vnde ipſum , omnium dierum de
cretoriorum primum , non inquam numero
&ordine primum , fed potentia, & dignitate
fecit : tantuin videlicet huius diei naturae rrir
buens, quia, vt inquit ,omnes fummatim de,
Cretoriorum notas occupat :de quo nosquo :
que fuperius abunde diximus,illiaded digni.
tatêm tribuentes , vt fi in aliis diebus iudicia
fieri contingant,eanonalia decaufa ,nifi quia
cum ſeptimo nexum & alligationem habeãt,
fieridixerimus ,qui à quarto femper indica
tur,& dicitur quartus illius relatione, minor
decretorius, vt dixit Galenus libro fecúdo de
Diebus
DIBBVS IDIC RET. : 45
Diebus decretoriis,capiteoctano , in quo ſei
con ptimo &fi plerunque criſesabſolutè , fideli
uod ter,tutò, manifeſte,coſpicuè, & falubriter fies
Dnes ri ſciamus, in eo tamen multosmori noui
25. & mus , præcipuè peſtis tempore, in quo febris
Cecis peſtilens plerunque interficit : quia ed citius
ad, natura opprimitur,quo magis venenun evin
-0,4 cere tentat. Sed quum feptimi diei natura ob.
quietem obtinendam fit morbum , & omne
noxium propulfare, fit inde vt inſulcus con
tra venenum emittere conetur inualidos ta
men & impotêtes,ad hæc imperfectos, & ob
Gau ſcuros , quia venenum raronatura euincere
ebe poteft,immo illius irritamentum , ac decum
juj beutis excitatio ferè eo die ægrum decum
Pirel bere,acomninomori;eft in caufa.
nde De oftauo die
mere
itati T
em E Cappellat,debilen tamen, & infidum , cu
7de ius index quartus quoque eft.nam fi in quar
quo to mala figna apparuerint, & morbus per
gai dies pares fuas habuerit acceſsiones,nec mula
dició tum velox fuerit,ita vt in fexto non termine
tut,octauo die iudicabitur:non ita enim male
quit octauus iudicatvt fextus,immo decimusmes
seal,
ficas lius iudicat quàm octauus & fextus,quia fal
inor tem prorogatur ægritudo . Cæterùm Nico
o de dausFlorentinus , octauo diei magnam buit
tri
bos
26 DI CRISI ET

buit dignitatem , ob id tantùm; quia ad qua:


draturam in eo Luna magis quám feptimo
accedat.
Denono die decretorio.
INCIDUN diebus,T decretoriis,
Caliqui
aliqui dies coincidentes , fiue intercala
res dicti, nonus, quintus , & tertius, quorum
nonus,Galeno authore, primas obtinet, quia
plurimos quidem & fideliter iudicat:ſecundă
vim quintus obtinet,& poft hunc tertius. Eft
enim nonus hic dies inter duos decretorios ſe
primú & vndecimã,medius, qui vel nondum
fa &tumin ſeptimo die iudiciú , vel vndecimo
futurum fibi ipfi vendicat , rarius quidem ſe
primi, ſæpe vadecimi crisim aſſumit, quo fit
vt in eo iudicationes plerunq; non niſi vali
dæ & perfectæ cótingant.Cæterum ,quia no
nus hic dies, inter duos decretorios, ſeptimú
ſcilicet & vndeciinú medius eſt, prærogatiua
habet,ne in illam veniat Auicennæ regulam ,
fecunda quarti,capite de Diebus bonis & ma.
lis dicentem ,Quáto magis dies à morbi prin
cipio diſcedunt, tanto magis debiles fiunt, vt
inter radicales &præcipuos, ſeptimusquarto .
decimo fortior eft,& quartusdecimus vigefi.
mo, & inter iudicãtes quartus dies vndecimo
fortiorquoque eft, & vndecimus ſeptimode
cimo. Non tamen in intercalaribus tertius
fortior
BIB B'VS DECRET .
fortior quinto eft,nec quintus fortiornono,
ſed nonus cæteris fortior & præſtantior habe
tur, quia inter vtrofq; decretorios, medius ve
diximus,eft:proinde ab illa Auicennæ regula
intercalares dies eliminari yt videtis debent.
IS, De decimo die.
2.
ECIM .V s dies octaui & fexti naturam
Dlipit,ve teftatur Gálen.libro primohuic
á materiæ dicato : minus tamenmalè quàm o
ctauus, & multominus male quàm fextus,de.
le cimus iudicat dies:ob enim materierum tar
i ditatem , morbus quifexto die terminari de
m
710 buerat in octauum prorogatur,quòd fi adhuc
tardior fuerit ,vfq;ad decimum peruenit, in
quo iudicatio imperfecta,obſcura, & omnino
i inſalubris fit.
De undecimo die.
mi T
ju V ita quoque vndecimus quartidecimi in,
20 dicatorius eft: quam çandem proportionem
113 quartus ad feptimum habet,quale vndecimus
TH ad decimü quartum : vt quaq; quartus minor
iudicatorius dicitur, ita quoque vndecimus
TO perfectus indicatiuus & mivor iudicatorius
appellãdus eft.Cæterùm ,tametfi quartus dies
mo cum vndecimo conuenientiam habeat, mul
de tum tamen vndecimus ab ea differt indica
ill tione > quam quartus poſsidet . Proditum
eft
iON
48 " DE CRIST ! TX
eſt enim ab Hippocrate , quod ita effe quoti
die experimur, figna cococtionis, quæ quarto
die apparent, feptimo criſim profuturam in
dicant,non fic tamen iudicandum eſt, fi ſigna
& cõcoctionis notæ vndecimo apparere ce
perint, quòd quartodecimo die terminabitur
morbus :quanquam enim quartus index ſe.
ptimi eft ,veluti vndecimus quartidecimi, no
adeò tamen exacte vndecimus ſupra decimū
quartum , iudicat , velutiquartus fupra fepti
inum : quòd fi vndecimo die concoctionis
bona apparere coeperint figna , nullis antea
apparétibus,morbus proculdubio non quar
todecimo terminabitur die, fed potius fepti
modecimo aut vigefimo, aut aliquo longin
quiori ex decretoriis,nec minus feptimodeci
mo diei vigeſimi indicatorio euenire creden
dum eſt , quia fi feptimodecimo die indicia
concoctionis apparere cæperinr,morbus vi
gefimo non terminabitur ſed vigefimoſepti
mno -potius terminum habebit, aut alio ex ſe
quentibus diebus decretoriis.Cuius diſcrimi
nis cauſa dúplex eft, Alteraquod quum quar
tus dies ipfe medium inter primuin & ſepti
mum teneat,credereeſt quòd in eodem die
Tun fpatio natura victoriamcomplere poſsit
quo eam initiare valuit,ac illi principiū dare
cæpit ! Secunda , priorem elucidās, quia quar
to die virtus adeò valida & potens eſt ,vt in
hoc
DIE BYS DECRET.
hoc quarto die apparente victoria, & humo.
to tum concoctione , intra illud exiguum tem
10 pus perfectè & ad amuſsim ac exactiſsiinė vir
202 tus inorbum euincere poterit , & victoriam
0: complere,quod opus fi vndecimodié, aut fe .
ptimodecimo, concoctio acaduerfum mor
=8 bú victoria apparere coeperint, natura ipfa,
wei quia debiliorfacta,nec ita potés, quartodeci
mo die,non poterit complere,nec vigefimo.
06 Non enim vndeciino die victoria incipiére,
ONS & humorum concoctione,morbusquartode.
DID cimó die iudicabitur ,quia longè maiori tem .
121
pore naturavt victori am adipiſcarur indiget,
pl feptiin
fed eam potius odecimo aut vigefimo
die complebit:quæ omnia fimiliter feptimo
decimo diei euenire ſciri cupiinus , quü fi in
eo concoctionis notæ apparere cæperint,no
dic illico vigeſimodie, cuiusille index eſt,mor
USE bus iudicationé habebit,ſed potius quarto vi
gefimo,aut vigefimoſeptimo: quia imbecillis
en & defatigata virtus,in eo tempore victoriam
rimi conſequi poteft,non veròin illo exiguo ,inter
qur ſeprimumdecimü & vigefimum intercepto.
lent Cæterùm ,vt nofcant medici,quo die morbus
molt terminabitur erroribus non admiſsis , diffe
pois tántq; naturæ miniftri re vera medici, ab iis
de qui nomine medici tantum funt,rerum expe
GUST rientia nulla fulti, & qui tācum à iufta naturæ
pet miniſtri appellatione ablunt, vtetiã maximè
ha d contrar
Jo DEORIST ? ET
contrarium nomen ipfis conueniat,hoftib.vi
delicet, &naturæ ipfius tum ægrotātium ho
ftibus iure appellatis, ſcire licet,quòd ficoco
ctionis, aut victoriæ notæ vndecimo die ap
paruerint,hoc eft improuiſa videantur,iudi
cium quartodecinio die non fiet,fed potius ſe
ptimodecimo,aut vigefimo: ita fi exdé nota
ſeptimodecimo die apparuerint,nó vigefimo
die morbº iudicabitur :fed potius quarto vige
fimo,aut vigeſimoſeptimo.Si tamen ante va
decimum diem ,notæ victoriæ & concodio
-nis alicuius præerant,& vndecimo intéfiones
monſtrantur,ac magis apparentes, tuncſcire
licet,quòd morbus quartodecimodie iudica
-bitur,modo niedicus,vtdixi,in nullopeccet,
nec æger,aut miniſtrorũ quiſquã erroré com
mittat,quæ omnia feptimodecimo diei quoq;
euenire,ſcias velim : quia fi victoriæ , & conco
étionis figna antea apparebant, & in eo inte
fiora, &magis clarapropalātur,vigefimo die
iudicatio fiet: in vulneribus capitis
porrèzvo
decimus dies, quartumdecimummaximè in
dicat,vt experiétia comprobatumhabeo :cæ
terű tradit Galenus libro fecundo de Diebus
decretoriis , quòd fi materia vfq; ad feptimú
diem fit cruda, quòd morbusante vigefimum
iudicari nó poteft, item fi materia vlq; adde
cimumquartum cruda appareat,antequadra .
gefimum morbus non iudicabitur: quod fi ad
vigeſ
DIB B VS DECRET $1
b.vi vigeſimum vſque materia cruditatem feruet,
ho tunc morbus ad fexagefimum prorogabitur,
ECO “ nec ante iudicium habebit. In reliquis verò
ар " ordo non ſeruatur, quia in illis iudicium ex
udi quifitum non fit.
uste De dwodecimo die.
2017

ime VODECIM vs dies nullum habet


vige
ici , præter quam numerum die
Duffofficium
VO bus addere,vnde Galenus libro primo de Die
Gia bus decretoriis,inquit, Rari quidé funt mor.
ODES bi qui in duodeciino terminantur die,adeò vt
cire nobis vifi fint adhuc nulli, & fi cui aliquando
dica
ante nos in duodecimo die criſis eueniffe vi
ce fa eft,vel imperfecta,vel infida,vel periculo
COM ſa, vel obſcura, vel fineſignis,velomnino ad
malum accidere viſa eft .
LIOG
ona De tertiodecimo die.
inté TER V M decretoriorum duos ordines
ode D defcribit Galenus, alterum primæ norę,
SVE alterumverò fecundæ :primæ notæ decreto
nė ir rij dies funt, tertius , quartus,quintus, ſextus,
0.02 feptimus,nonus,vodecimus, decimusquartus,
ebus decimusſeprimus, decimusoctauus, & vigefi
cimi mus.Secüdç notę dies funt,octauus,decimus,
TIWIT duodeciinus, decimusfextus, decimosnonus.
Ide Primæ notæ dies decretorios,bere foluentes
dra morbos appellamus:Secundæ verò notæ dies
fiad nó bñ necſubitd morbos foluētes. Inter iftos
d 2 igitur
:5ษ DE CRISI ET
igitur bene ſoluentes , & non bene foluentes
dies,tertiusdecimus diesmedium tenet, quia
1
non tam bene ſoluit,vtdies primæ notæ,nec
tam malè , vt dies ſecundæ notæ: vnde Gale
nus libro primo de Diebus decretoriis,de eo
ita tradit, Medius inter hos ordines, dierum
ſubitò non foluentium , octaui, dico, decimi,
duodecimi,decimiſesti,deciminoni, quosiain
retulimus,& tertij, quarti, quinti, fexti, fepti
mi,noni,vodecimi, decimiquarti, decimiſe
ptimi,decimioctaui,vigefini,decimustertius
: maximè videtur mihi eſſepoſitus,nec fcilicet
ita reiiciendus,Gicutihi qui ſecundæ ſunt for
tis: nec ita foluere morbos natus , ficut ij qui
primæ ſunt notæ hactenus Galenus. Eft igi
tur tertiusdecimusdies decretorius, præſer
tim in morbis,quiimparesacceſsiones habet,
quia fortiſsimus eorum eſt, quinon decer
nunt: imbeciliſsimus verò eorum ,qui decer
nunt, vt libro ſecundo citati voluminis apud
Galenum quoque legitur.
De quartodecimo die.
FP Timi naturam decimusquartusma
xime we
bro primo de Diebus decretoriis : vndepoft
feptimú diem decretorium decimusquartus
palmam obtinet,tametſi non deſint aliqui qui
dečiinoquarto maiorem in iudicando tribuat
dignit
DIE Bºv s " DECRET . 53
dignitatem quàm feptimo, argumentū à Lu
næ oppoſitione fumentes,in quo afpe & u ma
ior oritur inimicitia, quam quouisalio tem
pore:quibus verbis, verba plura alia coacer
uãt & accumulant,à quibus non facilè ftudio
ſus iuuenis ſe extricare poterit , immoita la -r
byrinthű inextricabilē texūt,vt fi quis impro
peret, vt Plinianis verbis vtar,fine glomere fi
li exitú inuenire nequeat.Proinde iis omiſsis,
dicamus , quòd quartusdecimus dies acutorú
morborum terminus eft , quos potentiſſime
decernit, ac iudicat , & in quo morbi illi,qui
olim ſeptimo die iudiciü habebant,nunc ter i
minū habent,ex eo quia ob hominú ingluuić
& intéperátiam ,grauiores & magislenti hua ;
mores ſuntredditi:vnde morbi acuti longin
quiores quoque ſunt facti, & in longius tem
pus corü iudicia protrahatur,quàm quatuor
decim dieru ſpatiu, in quibus olim folui dixit.
Hippocrates. Cæterű per hæc à nobis dieta,
facillimè quæftio dildi poffet illa, quam Gale
nus libro fecúdo de Diehus decretoriispropo
nit,dicens,incidunt autem nonnullæ quæftio .
hes logicæ, quæ diſputationem requirunt,fi
čut & hæc: morborum quiapud omnes acu
13 ti habentur, nonnulli decimúquartum diem
excedere videntur: quumramé Hippocrates,
ipfis terminum hunc diem,in Aphoriſmis.co
Itituit,tamen quia Galenusibidem aliasniti
d 3 tur
54 DE CRISI ET
zurdare rationes,nos paululum morabimur,
eas quales quales fint,citādo:proniptumqui
dem erat dicere ( inquit Galenus ) propoſicæ
quæftioni fatisfaciędo, acutorum morborum
terminum fæpius accidere conſueuifſe in
quartodecimodie :rarò veròpoft quartum
decimum . Vnde Hippocrat. Colum id quod
crebro oculis vfurpauit,nuſquam id quodra
rò euenit pronunciat. Sed aliam profundio
rem fententiam ibidem Galenus tradit, quæ
magis Hippocratis ſententiæ accedere vide
tur:ſcilicet acuti morbi quartodecimo termi.
nantur die , illi præfertim qui vehementia &
acutorum impetu incipiunt. Secus autem illi
alteri,qui planè inceperunt, tāquam fubmerfi
ac ex profundo venientes, lento motu, graui
& obſcuro ,qui etfi poft primum quaternionē
exacte acutorum motum receperunt , deci:
mumquartum diem tamen excefferunt,qua
quã ipſuin non excedere dixiffe meliuscfTet:
quú fiab hora qua acutorū motú habere ceea
pit morbus computetur, ipſum intra quartű
decimum terminari inueniemus : nouit hæc
Diocles ( inquit Gal.) phreneticos nõ à primo
die ſtatim fieri, fed procedente morbi tempo.
re :ergo fi quis phrenitide captus, vigefimo
die liberatus fit,credere eft, hunc intra quar ,
tumdecimű ſuum diem , fim fuftinuiffe, quia
fupputatio non aliunde quam ab horaphre.
nitidis
DIEB VS ! DECRET 55
nitidis inceptionis fieri debet . Cæterùm ,
quartusdecimus dies finis ſecunde hebdoma.
dæ eft,initium verò tertię, in quo capitis vul!
9 neribusaffecti maximè iudicantur , vt longa
experientia comprobatum habeo .
De quintodecimo die.
E CIM v squintusdies ,vt Diocli pla
2 principium eft ; & vigefimus primuseiuſde fi
nis.Galenus tamé quintã decimum diē parui
facit,habet tamedecimitertij dieino nihil na
turæ,in quo ob'materiä tarditate,morbº,qui
tertiodecimo terminaridebuerat,decernitur.
Defextodecimodie.
EXT V s decimusdies,nullius eft confi
derationis,quia in eo morbi nunquam vi
ſi ſunt iudicari.

7.5*** Defeptimoidecimo die.


EP'TIM v sdecimus dies,mediuseft,ia
7.27
SEter
Rdecimumquartú, & vigefimum diem :
m0
propterea,
ficutquartus dies ſeptimú indicat,
-PC
& vndecimus quartūdecimū, ita feptimusde
m
cimus, vigefimú :validius tamen in hoc fepti
11
modecimo die decernütur morbi,quàm quar
uia todie ,aut vndecimo,quia qui quartodecimo
Te iudicari coeperunt , feptimodecimo perfe
te
01
1 d 4.
56 . DE CRISI , ET 19
ctè decernuntur : ideo Galenus libro fecun
do de Diebusdecretoriis,inquit, Septimusde.
cimus dies, inter coincidentes non eft nu
merandus, ſed inter validos & primæ notæ .
* 001011 !!!!
Deoctauo decimo die.

DarECIMV
chi S.placet,
Archigeni
octauus dies , vt Diocli &
vigefimiprinį index .
eſt : quia vigefimumprimum diem , tertiæ 1
hebdomadæ vltimum conſtituutterminum:
adeò vt decimumoctauum ad-vigefimumpri
mum diem, conſtituant, tanquam quartum ;
ad ſeptimum , vel vndecimum ad quartum -11
decimum , Galenus tamen raro id euenire
fatetur,

Desonodecimo die. 3

ON VSDECIMVS dies nunquam


No vovi Galenus teftatur, quem
decernit,
cum duodecimo & Textodecimo adnumerat,
qui nunquam viſi ſunt decernere , fi tamen
decernunt,id efficiunt imperfe &te,in fidè,non
lvotr
tuto,& fine notis. spa
Choparii
De vigeſima die. si ogled
INTIR magni nominisdecretorios dies,
vigefimus tertias poſsidet , non vero pri- :
mus
:
DIE BÝS DE Ć RET. 57
mus& vigefimus, vt Galeno placet libro ter
tio de Diebus decretoriis, qui vigefimus,de
cimumfeptimum,vt diximus,proindicativo
habet. Decretorius igitur vigefimus is dies
eft,in quo plures decernunturmorbi,vt abū
de ex iam dictis conſtar. Poft vigefimum , &
vigefimuinprimum diem ,decernunt ſeguen
tes ij dies, vigefimusquartus,vigefimusfepti
mus, trigefimusprimus ; trigefimusquartus,
trigefimusfeptimus, quadragefimus : poft
quadrageſimum vetò díem , vt teftatur Ga
lenus omnes fequenteslanguent, coctione
potius & abſceſsibus, quàm iudicationibus
morbos finientes : ſexageſimi tamen , & 0- ..
ctuagefimi, & centefimi, & centefimivige
fimiHippocrates meminit, poft quos,ad mē
fium hebdomadas deſcendere eſt, quia cen
tefimus vigefimus dies, quatuor complet me
ſes. Eft igitur quartus menfis feptimi index,
& cætera: deinde ad annos deueniendum eo

3 ordine quoque erit , vt hodie in generofa &


-1
magnifica Catherina Gondulana obſerua
mus: ad quadragefimum tamen vfque diem ,
morbi prorogati, ſua habent nomina, quia
alius exacte peracutus eft, intra quartum dié
terminum habens, alius peracurus dictus, in
tra ſeptimum , alius acutus fimpliciter , intra
1
decimumquartum , alius non exacte acutus,
intra vigefimum , alius ex decidentia acutus,
vel
5 a s
58. DE CRISI ET DIE B. DECR.
vel acutusconuerfiuus dictus intra quadra
ginta dies iudicium fuum habens. Cæteri ve
rò morbi chronici,id eft longi& diuturni di
cuntur, qui,vt dixi,potius concoctione& ab
fceſsibus finiuntur, quàm iudicationibus.
Cæterùm , hæc hucuſque dicta , vt
curationibus deferuientia, á
nobis funt prælibata:pro
indetépuseſt ad cu
rationes , calama
adhibeas
3 mus.
...
AMA

. ::‫روز‬ :

;" mi
‫ܪܕܐ‬

AMATI MEDICI
LVSITANI

CENTVRIA PRIMA CVRA


tionem medicinaliumfuarum .

Curatio prima, habita apud Luſita .


nos,in qua agitur de vipcræ mor
ſus curatione.
i $ : 34
VELLA ruſtica nata annos
tredecim , quum vnà cum ma
cre in agrum deſcalciata abſq;
caląpodiis exiret, & meffori,
bus, vigente æſtate,cibum de
ferret, incauta in medio itineris à vipera in
pede dextro morfa fuit. Mater vero puel
lam fio punctam & afflictă animaduertês, in
oppidum quámcitiſsime fieri potuit,retrahe
re le accelerat: vtcunque tamen properans,
medicamentū pro ſalute filiæmachinatur, &
ecce thymelæam fruticem offendit,ad quam
confugit, &ex ea corrigiasparat,quibuscrus
affe
60 4 M A T1 vs IT A NI

affectum partealta prope genuad poplitem


ligauit, optimo fanè confilio, ne vis venení
altam corporis fubiret partem . Interpolítis
itaque tribus horis àpunctura, puellam fic af
féctam ad medeferunt : erat enim tum tem
poris iam ribia
'dis & rubris variegata , adeò vt fæmur quo
que aſcenderát.bilēvt mater retulit euomuę
rat;fed túc,præſens in quoſdam totius corpo.
ris tremores,cum vertigine & animi defectu
incidit : quaproptercunctantius morſum lo
cum animaduertens,in pedis parte alta, tarſo
fjue pedisraſeta dicta , duo nigerrimaſigna
deprehendo :ex quibus iudico ,morſum illum
à maſculo vipera illatum effe,quum duos tan
cum caninosvipera maſculahabeat dentes,
fæmina verò quatuor , nec tantum periculi
adfert maſculi morfus,quãtuin fæminæ, præe
fertim fi poft cibum morfusfuerit homo,ve
luti huiccontigit puellæ .Nullo igitur inter
pofito medio, per chirurgumpræſentem lo
cum pūctum, vulnuſculis profundioribusper
ambitü fcarificare iubeo, & cucurbitulasmut
ta ignitas flamma admouere : quibus fanguis
ater& virulentus latitans,abundefuit extra
Ctus:fed & vniuerſam tibiā ,leuioribus vulnu
fculis ſcarificari quoque iufsi, ſanguinémque
tandiu ex illis fuere,quoadfuafponte cohi
bitusfuit. Tuncvero ex allis, ac acribusce
pis
CVRATION . MID. 61

em pis:optimepiftis,theriaca adiecta,confectum
Eni emplaftrū loco demorſo admouere curaui,
tis in potúque illi theriaces drachmas tres,mera
21
cioris vini vnciis quinque diſſolutas, propina
uimus:poft hæc verò ,quatuor interpofitis ho
ul
ris,panatella alliis concinnata, in victu obtu
limus,å ſom nóq; abftineret quantú poſsibile
K
effet,monuimus.Sequéti vero die,puella quo
que tremoribus corripideprehendi, minori
bus tamen ( cæperant enim iā fumi venenofi
0
cor petétesminui,ad infimálque partes retra
hi) tunc ieiuno ſtomacho,fucci foliorú fraxi
nivncias quatuor in potu dedimus. Eft enim
medicamentú hoc,omnia antidota in hoc ca
a ſu excedés,vtlatius commentariis noftris,ad
+ Dioſcoridē in lụcē æditis,diximus.Emplaftrū
porrò dictú è nouo paratū,iterü locoper tres
i fequentes admotü fuit dies,in quibusquoque
2 & aliis fequentibus , prædictú fraxini fuccum
• ebibit,iã enim puella melius habebat, & à tre
e moribus & animi anxietate , feré leuata erat,
fed ex vulneribus profundioribus loco de
morfo adhibitis, oleoſa quædã fanies fluebat,
immo vulnera ipfa denigrata quodã modo
$ apparebat. Elaplisigiturquatuor primis die
e bus plagæ ,caprarā fimus cū baccarū lauriac
1 euphorbij puluere vino mixtus ac calidus in
fplenio fiue plagula apponebatur, cũ quo faz
nies illa iā æruginoſa façta,optimèexibat,CO&
62 AMATI LVSIITTAAN NII
eo perquatuor alios fequentes dies vſa fuit,
pofteà hoc vnguétű parare feci, quod habet.
R. Pulueris Ariſtolochiæ longæ vnc.ij.
Brioniæ ,
Haftulæ regiæ, id eſt, aſpodeli an .voc.j.
Galbani,
Myrrhæ, an.vnc.ſem .
Olei ſaurini cum cera. q. ſuff. fiat vnguentū ,
& in fplenio hoc eft panniculo lineo,forcipi
bus multā inciſo, loco morfo bis in die appli
cetur:quo remedio per menſem ferè foregrī
vfa fuit. quũ vulnera ita longo tempore aper
ta fintopus eſt,tandē vnguento bafilicone ad
cicatricem vulnera redacta funt, & ipfa puel
la integrę fanitati reftituta. Cæterű Norche.
riæ octo milliaribus à Fulgineo ciuitate,Gen
tilis illius magni Auicēnæ interpretis patria ,
faluberrimus fons eſt,aqua frigidiſsima ple .
nus, in qua fi á vipera,aut ferperibus demorfi
demergătur,ac per horã ibimanferint,fani
& liberi euadunt,quod euenire forſan contin
git, quia gelidæ frigiditas, veneni viperini ca
liditatem infringit,ac obtundit , & hebetat.
ŚĆ HO L ' I A.
IPET
V Italis veròmara[us,animalin totum perni,
tiofißimum ac venenofum , Ewropæis fereomnibus
notum , longitudinecubitali ad fummum , capite
preffoftricto,craßitudinebaculi,in cuius dorfo ca
tena
CV RATION. MED .
63
tena multis variegata coloribus confpicitur. Oculs
verò illi truces,fubrubri.Nă dentesvipera majcu
ledwo canini funt,fæmine verò quawor.Eft certe
animal hoc paruum ,ſed ferum ortruculenta,quod
quumab homine percutitur illum inn dit,vt mihi
pucroeas venantspropastillorumpræparatione in
Lufitania,vbi maxima illarum copia reperitur,co
tigit.Cæterùm dicitur vipera,quod viuum animal
pariat,non verò quod vipariat, aut quod in eine
parts illius diſrumpanturviſcera,laceráve ant to
Ja euadant,vt multihucufq;autumârunt:expertus
enimfum viperam parere,eo integraablas diferi
mine, noxapermanfiffe,pregnantemautem vi
peram in pixide viwam habuimus, vbi fætus fuos
peperit illeſa permanfit.Proinde Plin.im hac te
minus bene Aristotelempercipit, quum Arifto.
pltimo capPilib.v.inquit
. , Viperam ex ouo intra cor
pus catulumgignere,qui catulus quibufdam obuol
witur ligatúrve membranulis,quas membranulas
catuluspoftquam inlucem prodiuit,diſrumpit,fed
cumhocquoq;contingit,quodcatulusfic membra .
nis obuolutusin vteromaterno adhucexistens,vt
foras exeat easdifrüpat.Non enim dixit Ariſtot.
quòdcatulivifceramaternapartus temporerum .
punt,fedmêbranulas quibus obuoluütur.Sed Plin.
Arift.malè intelligens,pro membranis viſcera ma
terna vertit. At haepronunc fufficiat,quä сomen
tariis noftrisfuper Diofcoridőedétis ea abūdeescan
poſuimus.CateriArchigenesGal.PaulA'étius ac
Diors
$ 64 A MAILLVSIT ANI
Dioſcorides in curatione morfus vipere iubente
grotantem multo vti meracovino,e alliis, adeo
pt affirment, fi morfu vipere affectus ,multum
ebiberie vinum ,cu multa comederit allia nulloal
tero indigebit remediorum genere tantum fidei
huic prestantißimo tribuunt temedio. Sic enim
Paulus, vtaliorum verba taceam ,libro quinto fwa
medicine,cap.decimotertio,in quo de vipere mor
fwagis,inquit,Incuratione autempraštantißimü
remediumeft alijcfus, & vini meraci potio , adeo
vtſi aliquisvriſubétoneat,nullumpreterea reme
dium defideret,hec Paulus :quem Auicennast
plerunqueimitatur,ita quoque illius ſubſcribitper
bisin hac eadem curatione cuiusinterpres ineptif
fimè loco alliorum fomnum non finevite hominü
periculo interpretatus eft : Sed ille, vt remdecla.
remus,nominum vicinitate deceptus fuit , quum
Arabibus S A V M I alliafignificet, N A V M
perófomnum.vice igitur Taumifine tumi, id eft
alliorum ,naum id eft fomnum vertit.Proindequi
Auicennam virummeafententia dotißimum ,
cuipoft Galenumfecundandere debeanu , le
gerint,illius verha perpendant , ac magna animi
aduertentia examinent opus habent,quum multis
& variisillius canon ſcateat erroribus . Qui mea
ſententia non Auicenna fedinterpretipotiustri
buendi funt.Faxint dių,vtnobis aliquem Arabi
sè con Latinė loquentem mittantmedicum , qui
Auicennam Latiniorem ac incorruptiorem facian
confecer
CV RATION . MED . 65
14
confecerat enim opus hoc lacobus,Mantinus, He
ale brein , vir multarum linguarumperitißimus , ac
ti medicus dochßimus, qui iam nonnullas partes
Auicenne doctiſime snterpretatus fuerat,veluti
primam Fen primilibri, e quartam primi.com
primam Fen quarti ; ac nonnulla alia ,nilamalus
quidamgenius cum à tam fæliciſucceſſu retra
Jill
sciſſet. Conuocaueram enim ego hominem ,quum
Venetiis agerem , ad hoc complendum opus, o
quafi iam in hanc meam hæreſim hominem tra .
xeram, nifi patritius quidam Venetus Damafcum
Syriæ ciuitatem petens, vt ibipublicusVenetorum
Det negotiator fecü duxiffet, à quo itinere Dwus
Didacus Mendocius, Caroli Quinti Imperatoris
apud Venetos, vigilantısımus Orator ,illum non
quam retrahere potuit , vbi intrapaucos dies via
tam cum morte commutauit. 'Dabittamen Deus
aliquem, qui nobis integrum Auicennam reftin
juat,Latiniorem faciat at politum emittat. At,vt
verum fateamur,hoc hodie Germans,vtpote viris
dochiſis. & linguarumperitißimisdebetur : Sicui
1 : tamen Italorum opushoc committi deberet, id.
meritò committi poſjet hodie Bartholomeo
Eustachio illustriſsimiVrbinatis Dw
cis medico ingeniofißimo addo
Etißimo, o multarum : 1
linguarum perier
tißimo.....0.1
... ? !re's
Curatie
Ett fiidst
66 AM ATI ITSITANT
Curatio ſecunda apud Belgas habi
ta, in qua agitur de colici do
loris curatione.
XOR Gafparis Centurionis
Genuenſis Belga, ætate floren
VAN te,téperatura fanguinea,obela
V timo femper aflueta vietui,&
multo vini potu, in colicos dolores incidit:fe
bricitabat ,multùm fitiebat , parú egerebat,
non dormiebát, dolor erat intenſifsimusà ie
coris regione incipiens.Pro cuius recuperan
da ſanitate accerfiti sūt duo celebres medici:
vnus Dionyſius,olim regisLufitaniæ medi
cus, qui non multùm anteà Antuerpiā, cele
berrimum totius Europæ emporiú , vbi hæc
cõtigere, peruenerat: is eſt ille contra quem
Briſotus Gallus,vir longiori vita dignus, do
etiſsimă Apologiam de pleuritide eulgauit.
Alter magni iuxta nominis Luſitanus ,apud
ipfos Antuerpienſes diu agens.Ij igitur huius
mulieris curà ſuſcipietes (omniacontra mor
bum colicuin àfrigiditate euenienté parát)
huiuſcemodi adhibuerunt: pnemata ex oleo
rutaceo,laurino ,anethino,camomillino , lilia
ceo,irino non minusdecocta parata ex ruta,
anetho,camomilla ,meliloto , femine cartha
mi, & vrticæ, adiectis variis aliis rebus ad ef
feétum
Ć VRATION. MED . 67
fectum colica,'ex frigido humore ortum ,fa
cientibus. Inunctiones quoq; calidæ omnino
erant, veluti omnia, quæ in cibo & potu ſume
bat : quibus peius ad tertiú vfq; diem femper
habuit.Demű vocatus ipfe, quum ad eam de
uenifsē,interrogarecoepi ab afsiſtēcibus me
dicis , Quémnam morbum patiebatur, & ex
qua caufa, & quot iam diebus, & an venter ſe
cedebat, & quo victu eamtractabant,fimul &
quibus medicamétis curabant. Reſpondent,
Morbū eſſe colicum, à pituita factum , contra
qué medicamentis calidis vtebantur , parum
tamen proficientibus , ob morbi malignita.
tem , ſic enim illi loquebantur. Ego verò no
fcens morbū calidüm , ortum d bile inteſtina
rodente, curationě longè contraria auſpicor.
Teftabatur auteni morbū à bile euenire, fi
gna hæc :primùm , quòd dolor acutiſsimus
erat : ſecundum , quod mulier hæc fanguinea
erat multo vtens vino, itē quòd intēlè febriè
bat, & multùm fitiebat,&,quç emittebat excre
méta, bile ſapiebant:quibus addere eft,quòd
medicamétis calidis ſemper peius habuit,im
mo vinū generoſum Hifpanű, ftante dolore,
ebiberat , poft cuius potum dolor increbuit,
& fymptomata omnia aucta fuêre, Quibus
omnibus animaduerfis,iubeo illico cubiti in
ternam , quã iecorariam dicimus venā,ſeca
re,fanguinémq; extrahere ad vnciasocto.At
inter
e 2
68 AM AT I LV SITA NI

interim ,dum languis fluebat, dolor omnino


remittebatur,fed poft Auxum & occlufam ve
nam ,dolere,vtprius,cæpit.Poft hāc verò ſan
guinis extractionē iecori & partidolenti ad
mouendum curaui linteolum rubrum , tepi
dum,ſuccis ſequentibus intinctú ,qui habent,
R. ſucci endiuiæ ,
cicorij, an . libram mediam .
lactucæ ,
Aceri roſati vnc.ij. Miſce, hoc au
tem epithemate,ſæpe renouato ,dolor remit
ti ccepit. Vefperi tandem,clyfterem iftum
immitti iubeo, quihabet,
R. ordei,
Maluarum, an. vnc.)
Matrum, violarum ,
Parietariæ ;
In libris duabus aquæ fiat decoctio fuffi
ciens: facta decoctione& colatura,accipe de
cocti tepentis vncias quatuordecim olei roſa
ceiviolacei an.vnciam vnā & mediam , vitel.
Jos oui optimèquaffatos numero duos diapli
-Isj, drachinas fex falis drachmāmediam, ſuc
chariex inſula ſanctiThomæ, quod rubrum
officinæ appellant,vnciam vnam :miſce.Hoc
autē multū bilis excreuit;nõ eo tamen, vt do
lor penitus leuatus fuerit. Sed ecce, in nocte
dolor intendi cæpit. qua decauſàvenā inte
riorem , malleolumperreptanté, ſaphena di
Etam ,
CVRATION . MED . 69
Etam ,aperire iubeo,fanguinifą;totide vncias
fuere,quot manè.Hæcenim fanguinis extra
Etio multùm conduxit, quum dolor omni ex
parte ferè leuatus fuerit , ſed interpofito po
ſtea,à fanguinis extractione exiguo tempore
iterú de dolore queritur, & magna premitur
fiti:proinde rogat me frigidam aquả illi bibé
dam tradă. Ego verò noſcens gelidā iuuamé
rum afferre poffe,concedo lubērer.Deusbo
ne , vixexhauſto poculo ,dolorCubitò leuatus
fuit, vt opus incantamento ſimile aſsiſtentes
clamauerint, & quod magis admirandū fuit,
dolor amplius non rediit.Sequenti tamen au
rora,caſsiæ fiſtularis femiunciam pulpæ ,cum
Thabarbari drachma integrain aqua endiuiæ
diffolutas bibendum propinaui, quo medica
mento ſanitati ſigillum dedimus.
SCHOLI A.
Vom hec traltabamus , in mentem
O ' venerat medicus ille Italus, qui ferè
omnes colicasaffectiones,frigidis curabatremediis
vt de eo testaturPaulus Aegineta ; libro tertio
fua medicine,capite quadragefimotertio , qui fic
plurimos,preter omnium opinionem ,perfananit.
Animaduertant igitur recentiores medici ,qui
quam hodie ad colico dolore laborantes accedunt,
illico ad calida confugiunt medicamenta, non fine
tamen ignominia ,acartis medicæ dedecore,
Curatio
C 3
70 AMATI LVSIT ANI

Curatio 111. in qua agitur de du


plicis tertianæ curatione.
MAN VEL Cirinius,nobilis
& magnificus,Ioānis tertij re
gis Lufitaniæ apud Antuerpiã
negotiorum procurator , fiue
factor,vt vocãt, vir ætate quin
quagenarius,natura bilioſus ad vftionem de
clinans , magnis occupationibus, & ingenti
bus laboribus oppreffus, in febrem incidit,
quam duplicem tertianam appellamus, &il
lam quidem acerbam , mirum in modum af
fligentem ,quæ,vt notæ indicabant,non mul
tum ab exquiſita differebat. Omnibus igitur
ad curationem paratis , & euacuationibus
tam per fanguinis miſsionem , quàm per phar
macum adhibitis, quum ſemelin paroxyſmo
( vigente ardentiſsimailla febre ) nimia fiti
cruciaretur,me rogat illi gelidam bibendam
tradam ,cuilubentiſsimè obtemperans,ad fa
tietatem vfque concedo , à cuius potu mul
tam flauam , citrinam , fiue pallidam dictam
bilem euomuit , & melius habuit, vt ita intra
viginti dierum fpatium fanitati fuerit refti
cutus magnificus ille & liberalis vir, qui tunc
pro hac curatione mihi trecētos largitus eſt
aureosducatos,
SCHO
C VRATION . IM ED . 2r
SCHOLIA ,
Icit v R tertiana duplex , febrisbiliofa
Dingud
fingulisaffigensdiebus,cum rigore,ab vno
tantùm decidens loco , due verò tertiana ofifi
mili affligant modo,differunt in hoc, quòd earum
materia non ab vnadeciditur parte,ſed variispo
tius locis,vtHerculano, virofua &tate docto, pla.
cet. Cæterùm , fi verè loqui volumus,due teriane
ölle dicendæ funt,qua omni tertiodie bis affligunt,
got bodie bis mane nihil,tertio vero dieiterum biş
redeunt. Gale :tamen , duarum tertianarum ,
duplicis tertiane,libro fecundo deCriſim ,me
minit , quasfingulisdiebus inuadere,inquit,nul
laminter eas ponensdifferentiam , vtapud libel.
tumde Typis quoq:quis legere poterit, in quo e
illarum quoquementionemfecit.Ceterum in febri
3 bus biliofis & fanguineis,aquam adfatietatev
conuenire omnes fatenturmedici,Hippocratem nis
mirummedicina parentem ſecuti ,qm libro tertio
de Ratione victus in morbis acutis, mbi de aqua
agit,ita inquit, Aque,quain acutisbibitur mor
bis,nullum ſanèhabeoaliud quodilliconcedam of
ficium , ideft aqua preier iuuamentum quod ad
fert febricitantibus ,multaebibita; nullum de illa
habeo quod dică,quoditaeffe quadragefimofecun
do textwipſe Hippocra.exponit,quum dicat,inqui
bus autémaximèaquavtendü fit,cxquandomal
demulta , & quandomodica ,quando gelida,
e event girandecalidaparsim quidem anteàdiētāeft,
partim
AMATI I VSITANI
partim verò fuotemporedicetur. Hactenus Hipp.
textus, que Gale.maximè adnotat,ob Erafistrati
malitiosè accuſantem Hippocratë,& illiusdiſcipu
los Apollonium ® Dexippum ,quos aitcereos cya
thos duodecim in fextantali cotule cyatho effin
ad
xife,atque vnumex his vel duos febrientibus
metiri , quum tamen Hippocrates non lîc folùm
multumdari aquammeminerit,ſed variis aliis in
locis,precipuè vltimis verbis libri quartide More
bis popularibus : vbi inquit , In febribus acutis ſt
ticulofi , à medicis potuinterdicto, aut etiam àfe
fibibiberepoffevidentur:
ipfis abstinentes,multum
his aquafrigida data vt rewomantprodeft, biliofa
enim aderunt.Prætereo que ab illo,librofexto de
Morbis populariter vagantibus traduntur, & ad
Galenum accedamus vere medicine maximum
aſſertorem ,ac ( vt ita dixerim ) ampliatorem , qui
frigidam aquam in febribusſanguineis, & bilioſis
valde multam tribuit, immo fibresſanguinea ,
quas ſynochas velcontinentesappllamus ,nifi al
tero horum remediorum , videlicet ſanguinisextra
Etione , vel multo aqua frigide potu,velvtroque
fimulcurenturpropelli nonpoſſecontendit,vtpau
lo inferius locum fignabimus,elibro nono Metho
di medendilibroverò de Caufis procatarEticis Gor
giamſuum alloquitur,& tanquam teftem contra
Erafiſtratum e, o ipfius feétatores adducitquipre
ter illorum dogmata, aquam frigidam febricitan
tibusſapemagnosunamento dareillum viderit,in
quibus
C v R'ATION. MED.. 73
qaibus præcipuè viſceruminflammatio non cbsta
bat. Pretereo rationesduas, quas contra Thella
lum libro primo Aleth.medendipro aqua fabrici
tantibus defcribit.Veluti ipfius voluminis fexcen .
tos locos vtfeptimolibro, in quo ventriculo malé
affe&tos frigida potione vno die leuatos, teftatur,
velutiočtauo,nono,decimo, & rndecimo, in qui
bus huius rei varium habuit fermonem , & cam
in febribusnon tam non putridis , quàm putridis
concedit, modò putride ſanguinee aut biliofafint,
Ohefiwe continue autinterpolate,modò he fer
uentur conditionesinferius dicende. Habita con
fiderationeconfuetudinis, etatis, nature, regionis,
temporis ,quia fecuriusconfuetis datur,quam
iis quifrigide poru'non vifunt, & ſecuriusbilio
fo iuueni, in regionecalida , præcipuè in estate,
quàmcontrario. Conditionesigitur dande frigide
ad fatietatem ,fequentes funt. Prima quodager
fitpatiensfebremſynochum , continentem diétam ,
hanc finefineputredine,quam inter ephimeras
reponit, quasfrigidæ potu Gal.facillimè curabat,
vt ex hiftoria libridecimi Methodimedendiper
cipitur , qui in feruoribus fubcanicula, ex ira fe
bricitantem iuuenemcalidum & ficcum .frigide
potuadheminas duas, fanitati restituit ,inpri
‫ܕ‬

ma quidem acceßione multam infigniterflawam


bilern vomendo:fiue cum putredine,quam duorum
Temediorum genere Galenus propulfari aitlibro
nono Methodi medendi; altero fanguinis detra Etione
& į
74 AMATI . L V SITANI
&tione nullo non tempore, modò vires constent,ad.
hibita ,alterofrigida potione:quibusfebribusbilio
famcontinuamaddere eft:fiueintermittentem ,in
quibus &frigide potio tutò daripoteft , modobe
alia fequentesordineconditiones adfint. Secunda
quòd eger robustas omnesvires habeat. Tertia,
quod concoctionis figna appareant , que plerunq;
ftatus tempore in lottoconfpicimus.Quarta,vt nul
kum viſcus interñum debilefit, cuius defectu ply
res ob frigidepotronem in grauißimas affectiones
lapſi funt,videlicet gule, ventriculi,orisiecoris,inte
Ainorum ,pulmonis,feptitranfuerfi,renum , ne
ficæ ,vtmeminit Gal.libronouo Methodimeden
di,capite quinto.Quinta ,vt non adfit fcirrhus,aut
Bedema, vel eriſypelascompoſitum , nam eriſype
las fimplex verum diftumeriſypelas nullo meliori
curatur remedio, quàm larga frigide potione, ni
testatur Galen . predicto lib.nono Methodi meden
di : vbi tamen ægrotantem in febrem hecticam
incurreretimetur,phlegmonas augere minimè pe
Temur,vtdocuit Gal.xMethodimedendi, cap.6.
Sexta ,ne fit magna meatsium obftruétio:quia ali
quaminputridis reperiri neceffum eft. Septimam
addit Gal.ne fithumorputridus, i.ne putridus haine
mor ſit incoétusomni ex parte. Concoctiorem au
tembumorum adeffe in tertia propoſuimus condi
tione. Heveròomnes cöditiones,adtres Gal.tanti
libro vndecimoMethodi medědi,capitenono redu
xit,dicés,Ergo fie vites'cmaite palëtes funt
febris
CVRATION . MED, 75
febris ardentißima & concuétionis notæplanè euia
détes,frigidam hominidare audacter debebis.Qui
bus Paulus Aegineta ſubſcripſit, lib.fecundofua
medicina,capite decimoſeptimo,quo de febrium pu
tridarum curatione agit,quum dicat:Ergofi vires
quidem robuste omnesfuerint, & febris ardentiſ
fima, & concoctionis fignaplanè euidentia, frigi
· damcumfiducia exhibebis. Roborata enim natura
(inquit Gal.nono citati voluminis lib. )folidarum
다. animalispartium ,pretenuatos iam humores ag
greditur, ita vt qui vtilesfint , atque ad nutrien
+ dum habiles, hos quidem ad fe trahat: inutiles pel
e per ventrem , velper cutim eiiciat. Sed hic obiiciet
Medicus curiofus, Si apparet concoétio, qua nota
eft naturepotentis ſupra morbum ,ad quidigitur
potus aque frigidadatur ? Reſpondemus, vtmor
bus brenior fiat , & ager citius adfanitatem pri
ſtinam redeat.Nam ſi antemorbiftatum , con
coétionis apparentiam ,aquafrigide potusægrotan
tibus daretur , multa inde incommoda fequeren
tur, qua Gal.citat, videlicet, lentos craſſos hu
moresattenuári digerique prohibet.imbecillas para
ticulas corporisconcutit,adbec,nonnullis ilicofpi
Tandi difficultatem conuulfionem atque tremorem
conciliat. Iteminterrogabit , si in intermittete fe
bre darifrigida debeat , quonam in temporepar
ticularisparoxyſmi concedetur ? Refpondemus, In
ftatu particularis paroxyſmi : quiatunc aut vo
能 mitu, aut ſeceſjw,autfudore operabitur, vt Aetius
fermone
76 A MATI LV SIT ANI
ſermone fecundo, capite feptuageſimo fecundo
adnotat.Operepretium tamen eft animaduertere:
ut aquabona fii,quæfebrietibus detur,quum pre
ter quod fyncera,clara ,abſqueodore o Saporefit,
decet quoque co &tilufit:vtſuadet Gal.commerario
quarto in librum fextum de Morbis populariter
vagantibus. dicunturauté aquæ coftiles leues,fto
machum nõ grauantes ,quaslaudantes, molles ap
pellant, in quibus legumina facilè coquütur, eo
ab eis nullum in ventriculo grauamen perſentiunt
qui eas bibunt, & vt paucis dicam ,Hippocratis
berbis,illa funt coĉtiles aqua, que citò calfiunt &
frigefiunt :Incoctiles veròdicuntur, quibus omnia
contraria eueniunt,vtillis Gal.temporibus euenie- ,
bant,quæ è Tyburtinis moribus per lapideosagu.l- .
duitusin vrbem Romam educebantur. Hæc neotea
rici animaduertentes ,carminaquadam excogilâ
runtfuo modo compoſita ,in quibus bonæ aqua 10
tas deſcribunt , que Herculanus commentariis in
Fen primam quartiCanonis Auicenne,firecte
teneo,citat,& ita habent,
Fons,cafus,fundus,curfus ab origine distans,
‫او‬

Subtilis,non tefta lewis,pafcibilis aptè,


Multa & clara,parum vini teleránſa; ſaporë,
Sicq; odorecarēs,liguës hypochodria raptim ,
Non rebusconfe&ta malis reſidentia paruo
Tempore deſcendir.coétum diffoluitur ipfa,
O todecémq; modisprimùm cognoſciturvnda.
Hæc verò omnia paucis illis à nobis citatis ver
bis
CVRATION MEDICIN . 77
bispro dignofcenda bona aqua comprehendi, qui
curiofiusanimaduerterit,deprelsendet,cuiusiuua.
menta profequitur Gal lib. de ſu partium.que
nos,breuitaticonfulentes,prætermittimus.Caterùm
non deeruntſciols,quiob id quodbiuspræclari vi
ri liberalitatem erga nos habitam memorem , in
nos debacchentur,affeuerantes. mercedis meminiſſe,
vtgloriam captem & iaétantiam Hiſpanicam e
muler,quos nos cumfua inſcitia dimittimus,ſcien
tes non nouum effe,mercedes à viris præclaris ar
ceptas memoria iradi , vtapud Galenum legimus.
libello de Precognitione,capite oétauo, qui à Boë
tio, viroconſulari Romano,ob restitutam vxorem ,,
quadringentosaureus accepit:qui quadringenti au
rei ,vt testanturü,qui & Arithmetices veteris
rei nummariæ rationem habent,mille coronis fola
ribus æquipollent, vt curiosèadnotat doctißimus.
condifcipulus noster Andreas Lacuna,in Gale.
defcripta vita,ad clarißimum iuxta ac fapientif
fimum virum ,Ioannem Aguilerium medicum po.
tificium,aliâsapud Salmanticenfem Academiam.
tempore equalem noftrum . Ceterùm has duas tan
tum curationes ex multis myriadsbus ægrotătium ,
quos apud Antwerpiam per fex annos traétaui
mus in initio ftatim huius centuna citare placuit,
gaum nondum eo tempore curationes literis man ..
dare mihipropofitum erat. io
Curat
78 AMÄTI I VSIT ANI
Curatio III I.habita Ferrarię ,de ca
pitis intéfiſsimi doloris curatione.
IL E s qui Caietæ Cæſaris fti
pendium merebat:ætate virili,

M robuſtus,fortis,naturamelan
cholicus , ingentiſsimo capitis
dolore cruciabatur adeò, vt o
culi illi foras exireviderētur, is poſt cõſultos
Neapolitanos & Romanos medicos, quorum
opera & cõfilio nihil quicqua profecerat, Fer
rariâ venit,anno iã exacto,quo primādolore
iſto vexari cæpit,ad qué accerfitus,percūctor
an nouerit ille originē vnde morbus euenire
poſsit, vel potius fenferit aliquádo in pudēdis,
vel capite vlcus,aut quauis alia corporis parte
fædatione aliqua: omnia negat. Inquiro an
teactas curationes plures & varias,per doctiſ
fimos quofq;medicos adhibitas : demum co
tra atrociſsimum morbum adorior , quem á
Gallica ſcabie originé traxiffe fufpicari iam
cæperam ,quod pofted ita effe comperi. Coe
pi igitur medicamenta admorbum facientia
dare,inter quæ catapotia Alexãdri, quæ à ni
tro denominationé habēt,numerare eſt,qui
bus non ſemel ſed bis & quater purgatus fuit:
poft quas vniuerſales euacuationes,ad parti
culares deſcēdi,cum cucurbitulis, veſicatoriis,
embrochis, lixiuiis, tum & rubrificantibus.
Dem
ČVRATION. MED. 79
Demum ad Guaiaci decoctum perueni:quod
per quadraginta dierum fpatium ebibit.Que
me omnia minimè valuêre, quum dolor etfi ali
i quantulum remiſsior fuit,pofteà tamen inté
I fus perſeuerauit.Pertæ ſo igitur laboris & laf
ar fato milite iſto ,ex tam ſæuo morbo, tantáque
11 medicamentorű abſumptione, quæ nihil ad
0 rem fecêre, ego alioquin ſemper machinans
C contratam atrocem & difficilem morbum ,
remediū, ſtatim cogito nullatenus iſtum pof
ſe ad fanitatē peruenire,nifi eius apertū eſſet
caput.firmiter eniin credidi craneum corru
ptum effe,à quo tam fæui tanq; crudeles do
lores oriebantur. Erant enim dolores ifti á
fincipite inchoantes profundi, oculos præci
puè & eorum regionem prehédentes.proti
nus ergo accerlito chirurgo,nullo apparente
tumore,aut vlcere, vel in cute tuberculo, a
per nouaculam pilis,illius caput ſecari
motis
iubeo, iuxta eam partē,vbi dolar maximè vi
E : gebat,magno & ad craneum vfq; penetrante
vulnere, duabus lineismutuò fe per medium
ſecantibus confecto. Sequenti verò die quo
iam craneü fanguine liberum melius videri
211 poterat, non nifi illud liuidum & ad nigredi
11 nem declinans conſpicio .Nam tunc primam

& fecundam laminam nouacula vſque ad du.


ram miningem proforare iubeo , quo opere
dolor remitti cæpit: pofteà verò nonnullis
21
interp
80 AMATI LVSITANI
interpofitis diebus,quædam ipfius cranei oſla
foras exiêre , quibus depofitis, melius miles
iſte habere coepit,adeò vt iterum eporo gua
iaci decocto ,ſanitati fuit reftitutus.Cæterùm
capitis ſectionem perforationem ve, vt cæte
ra curauimus vlcera ..

Curatio v.de Colici doloris à lum.


bricis cuenientis curatione.
Xo R tapicidæ colico crucia
iu afficta, poſt multa & va
ria adhibita remedia , epoto
antidoto Mithridatico , tere
tem, fiue rotundum , aut lon
gum dictum lumbricum per os reiecit, & fa
na euafit.

SCH OLI A.

Olicum affectum à lumbricis oriri certum eft,


Colace
à quibus & alias affectiones gigni ponimus.
peluti bulimium famam inſatiabilem :vt facra.
çatat hiſtoriaapud'Trallianum librą ters:
tio fue medicine eiuſdem nu

meri capite, quam per,


otium legito.
11. Curar
CV RATIO N. MEDICIN . 81
Curatio V I. de lumbricis in ſtoma
cho genitis ,& non infeftantibus,
& eorum curatione.

NIG vs Lupus Coronelius,


quum optima fungeretur va
letudine,per os lumbricos eii
ciebat , à quibus nullam noxā,
aut dolorem ,præter vermium
tantum tædium ,percipiebat.Vt verò turpitu
dinem hanc effugeret,confuluiinterpellatim
catapotia ex alrë nõ lota deglutiret, fugeretq;
res pituitam gigoentes,vt lac,caſeum cerafa,
fructus,res dulces, & huiuſcemodi alia, à cu
ias multitudine lumbrici illigignuntur :pro
inde vinum biberet generoſum, & minimè
aqua dilutum ſuafi,veluti & iufcula acciperet,
non niſi aromatis & multo coriandri femine
reſperſa,præ cæteris verò nucesiciuno ſtoma
cho comederet,veluti res acres & bilem pro
creantes comendaui.Porrò in acetario dome
ſtica vteretur ruta,faluia,menta, hyſſopo, &
nafturtio permiß ,quibus optimè habebat, &
ſecurè perſeuerabat, neque lumbricorum vl
terius vomitione illa vrgebatur.
SCHOLIA .
On eſt audiendus Aristoteles,qui præter feo
Norme le , & medicorum dogmatacentendet,
ritatem
into
f
82 A M A TI LV SITANI
in ſtomacholumbricos gigni non poffe,vt apud ip
ſum eſt legere libro quarto Meteororum :gignutur
quippe noolim in intestines gracilioribus lumbri
ci,fed etiãin ipfo ſtomacho, vt experientia ipſa re
Tum magiftra teftatur,cuifuffragitur omnes me.
dicitum & ratio ipſa,quiaputreſcente in ventric
culo pituita, vermes-ibidem ex illa gignuntur : vt
quoq;fateri videtur Augustinus Nipbus maxi
musAriſtotelis interpres.Intelligëdü igitur,axio
ma Aristotelicum illud venit,vermes in ſtomacho
non gignütur,ideſt vermes in ſtomachovelorevě
tricul benediſpoſito, e in que putredo non adeft,
nongignütur:fecus autéin malèaffecto, & putre
fcente pituita abundante.Caterä lumbricoriim om
nium tres ſunt ſpecics,nam alij dicuntur lögi, fiue.
rotundi aut teretes,quipleræq;in gracilioribus in
testinis,& ftomacho gignütur,terreftribuslábricis
fimiles qui ſepeper os, & aliquádoper nares eiici
viſi ſunt.Alij verò cucumerini fiuecucurbitinidin
cütur donagédes Grecis vocati,qui in reltointeſti
no plerunq;confpiciütur,fic cucumerini difti,quòd
cucumeris feminibus fimilesſint.Tertü verò,lati di
cuntur lubrici, meritò longidicědi,quia ingétis ei
immějefint longitudinis, quos Plinius no tineas;
pt vetushabet leétio,fedtrenias,id eft fafciasappel
lat,quia fiimmėſa longitudinis reperiatur,inue
niuntur quoq; lati dečti in ſtomacho plerüq; domi
ciliü habentes,vt testatur Hippocrates libro quar
to de Morbis quos cucumerinos , vel cucurbitinos
ibidem
CV RATION. MEDICIN . 83
ibidem quoq; appellat,qui veluti & trenia ,nonra
menta aut inteftinorum pellicule in vermes perja
->
funt,ve autumant Aetius Paulus,fed potius
exputida & pituitofa materiagignuntur. Nec
enim Hippoc.vnquam dixit,latoslumbricosex in
testinorum portiunculis fieri, po hucuſque muli
Paulum etiw fequentesputârunt. Ita enim
Hipp.citato loco, vbi ex profeſjo vermium latorum
mentionem facit,tradit, Nuncautem de lumbricis
latis dicam .Afferoenim ipſos inpuero dum adbuc
in ero eft,naſci,postquam enim femelex vtero e
greffus eſt,non tanto tēporeftercusin aluo manet ,
vt ex eius diuturnitate ac putrefactioneztătæ ma
gnitudinis animal generaripoßit. Excernit enim
femper hesternü ftercusperomnes dies, ſe fanus Ivo
moeffe debet. Tale verò animal nafci nöpoßit,etiã
ſi multis diebus homo nõ egereret.Multa enim na
fcuntur dum puer in vtero eft hoc modo,vbi ex la
Ete fanguine cöputreſcente ac redundáte,vtpote
quod dulce eſt,pus factum fuerit feruidum animal
ifthic generatur.Naſcuntur auté & rotundi lum
briciiſthiceodémodo:fignum verò quod bec res ita
je habeat, hoc eſt,poſtqua in lucem editi ſuntpueri,
multeres ipſis in cibo offerunt medicamenta, quo
ftercus ex intestino exeat,& non comburatur, og
fimul vt intestinum dilatetur, vbi verò cibum eb
tulerunt,multi fanèpueri Grofundos@lates lis
bricos vnàcum primoſtercoreexcernunt: Si verò
non cxcreuerint,fiunt etiam infupérgwe nafcuntur
in vent
f2
84 AM A TI LVS IT AN - I
in ventribus, & rotundi quidem pariuni:lati vero
non amplius,etiam ſi quidam ipſos parere dicant.
Nam homo qui latum lumbricum habet,veluti cu
cumeris femen excernit aliàs atque aliàs,vnàcum
ſtercore ipſo:& funt homines qui hoc lumbricipar.
tus effe dicunt , milii verò non reétèdicere viden
tur,qui talia dicunt : nec enim ab vno animali tot
pulli generaripoffunt, neque ea eft loci in intestino
capacitas , vtpartus:educare queant. Angeſcente
autempuero,augeſcitetiam lumbricus in intestino
ab his que in vētriculumingestafunt,& aqualis
fit inteſtino,quibufdam in pubertate,quibufdä po .
ſterius,quibuſdampauloprius-Et postquàm inte
Rino adequatus eft fimiliteraugeſcit,&quăto ma
ior faétusfuerit,vnà cu ſtercore excernitur de in
teſtino recto,& excidit velutcucumeris femen,fæpe
verò etiam maior.Quibufdăverò iterfacientibus,
autlaborantibus ventriculocaleſcente deorſum
deſcendit,ipſisq; prominet expodiceinflatus, hócq;
facit cude podicereſecatur,aut retrocedit. Signa
peròquòd nõpariat,fed ita habeatvelut ego dico,
hec funt,si quis curet hominem latum lumbricum
habentem , e medicamentum dederit,autpotio
nem ,fi quidemfuerit homo benepreparatus,totus
rotundus factus adpilefiguram exit,& homo fat
nus euadit :Si vero ad medicinam hæreat, recta
pars de lumbrico abrumpitur longitudine duorum
aut trium cubitorum ,aut etiam longèamplior, et
vbiabruptus fweritper maltum tempusfignacum
ſtercore
CYRATION . MED

ftercore nonprodeunt:postea verò augefcunt. Atq;


hac argumenta funtquodlumbricuslatus,non pa
rit,fed abrumpitur.Eſt autem fpeciesipſius,qualis
alba intestiniraſura.Ha&tenus Hippocratis verba
per Cornarium verſa, in quibus latum lumbricum
non intestiniramentum, autpelliculam eße legi
mus:fed potius quod lati lumbrici ſpecies, quemfe
mini cucumerisſimilem diximuszqualisalbaintr
ftini raſura fit.ProindeAetium & Paulym mi
nus beneex. Hippocratis mente de hac re fenfiffe
clarum eft. Nonminusquoque Gal.in hac reta
Xandus venit,qui comentario 3.Aphroriſm.enar
ratione26.tradit Hippocrate delato lumbrico nul
lampofteritati reliquiffememoriam , quod falfum
chequipredicta legit verba,tenet.sta enim Gál.ne
quis ambigat citato loco inquit, Rarior autem eft
lumbrici latigeneratio,qui & longißimuseft, cu
fepe per tota extenditur intestina.Verùm de hoc
nullamfecitHip;mentionem , quoniamnequeeius
erat propoſitum deomnibus agere paſionibus, que
mortalibus accidunt,ſedde illis fantùm quæ fingu
lis ætatibus accidunt. Hæc Gal. quibus nihil luci
dius aut clarius dicipoteſt.Qua de re vel dicendum
eft,quodGal.verba hæc corrupta acephalafunt,
aut qund Hipilla adieétitia fint, non verò germa
na,nec exHipp.officina emanantia,quãquam vt
verum fateamur épichirenata ratiocinationes
Hippocratiseffe videntur. Ceterum meminitHipp.
lib. 2.Epidemiorum lumbricosmagistrexare àrid
me ic
f
86 A MA TI LUSITANI
ridie quàm alia quauis hora , vt latius dicemus,
quum dabitur occafio.
Curatio VII. de pleuritide.
Xỏ R Cerdonis, nata an.38.in
choante autumno, pleuritide cor
reptafuit,in qua dolor ab imis co
ftis ad fummam humerorum co
pagem alcendebat: febris erat continua cum
ingenti tuſsi, & fpirandi difficultate: ad quam
ingreffus 2.die,ab eo quo primúcorripi coe
pit,ilicoſanguinem exaxillari vena eiufdem
lateris,vbi dolor erat , extrahere iuſsi ad vn
ciásq; 8.Auere. Syrupum ex endiuia fimplicē
propino,& circa dolore ſemiplenam velicam
aquæ ex decoctorofarum parietariæ , chamo
millæ, & violariæ; adiecto oleo roſaceo ,cha
momillino & violaceo, cuin pauco anethino
admouendam curaui. Quibus melius ilico ha
buit,& dolor remitti cæpit:ſed parum expue.
bat,pro qua complenda operatione,fyrupum
violaceum & capillorum Veneris,vt cocleari
interdu deglutirer deſcripfi:veluti loch ex al
tea finearomatibus, & de farfaratuſilaginedi
Cta, vt cætera tacéā. Demű 4.die,alui Auxus,
diarrhæam Gręci nomivant,licet Paul. Aeg.
coeliacam lib.3.c. 40. eam vocet,fuperuenit
adeò infeſtans,vt intra 24 horas centies egeſ 3

ferit, cuimalo obliſtere cupiens, clyfterem


ex
CVRATION. MED. 89
ex ordei decorticati decocto immittendum
juſsi.Eft enim ordeum decorticatum ,vt Hip
pocrat.lib.ſecundo de Diæta,ſiue Ratione vi
Etus teftatur,natura perfrigerans:& aluum fi
ſtens. Hoc autem enemate bis iterato , nulla
illi admixta re , aluus reſtricta fuit, & ficmu
lier iſta priſtinæ ſanitati reſtituta .
SCHOLI A.

Inc coniicere licet;quòdinhacpleuritide, id


H eft; lateris dolore,alui profluuium fuperuenit
in declinatione,& folutusfuitmorbus , quodani.
maduerſum velim ,propter Contiliatorem , alios
moroſosmedicos quifemper in declinationepleuri
tidis,malum effe predicant,ignorantes Hippoc.
Galeni preceptiones,in qubusnunquam hæc dixê
re. Nam Hippo.lib.6. Aphoriſ.Aphoriſmo 16.in
quit, A morbo laterali,velperipneumonia habito,
alui profluuium adueniens malum . Que verba no
fic fuperficietenus intelligenda funt, ſed potius pt
Galenus ibidêenarrat,dicens, nonfimpliciterdixit
Hip. in morbolaterali vel peripneumonia aluñ tur
bata effe malü fignü,fedadiecit habito ,acfi dixif
fet,detéto, atquevexatohomini à talibuspaßioni.
bus profluuium aluifuperueniens , malum effefi
gnü : quoniãita fe habêtibus id foletaduenire non
potente hepate adfe triabere alimentă, nec converte
Tein ſanguine,eo quärloque větriculo idë alime
tá corrüpente. Inmediocriautem morbo lateriali at
f4 que
88 A MATI LVSITA
NI
queperipneumonia profluuium alui fuperueniens
poteft prodefje,rationecuacuationis, et magis qui
figna concoctionis apparuerint inefjepaßionibus,
nec adest timor,ſed morbus eft citra periculum .Iis
igitur verbis Galeni,ſatisapparet, quod morbusfi
fit vehemens fortes , aluiprofluuium ſemper eft
malú,quia viriū imbecillitatē arguit,& cum hoc
quod irepar copatitur, vnde in ſpiritualibus& na
turalibus partibus vitiü eft:fi reròmorbus ſitpar
uus,vel mediocris rationeeuacuationisbonú eflepo
terit, & hoc præfertim , fi figna concoctionis appa
ruerint.Sit igitur hac in hac re cóclufio,qued alui
profluuium in vehementer oppreßis & infeftatisà
morbo laterali ſempereft malumfignum :in medio
criter veròfe habétibus multoties eſt bonü tranſmu
tationis ratione, vt huius Cerdonis contigit vxori,
Curatio VIII . de quartanæ
curatione.

ROB VS vir Ferrinus,natus an


nos trigintaquatuor, quartana la
borabat,cui cũ multa & variame
dicamenta,quæ tum atram bilem,
tum ſplenem refpiciebant, daremus, tandem
propinato pharmaco atrā bile reſpiciente,die
paroxyſmi, quatuor horisante acceſsione,mul
ta & nigra excreuit,ac liber àquartana euafit.
SCHO
CV RATIO N. MED . 89
SCHOLI A.

Irabitur hic primafacie bonus medicus, cur


quartane die peroxyſmi , cathartitum
medicamentum dare aufifimus,fed bona fidedefi
nat mirari,quum in quartanis febribus & fpurius
tertianis, in quibushumorescraſsi, viſcidi,ac eua
cuationi rebellesfunt,præfertim ſiparoxyſmi à pră
dio inuadunt, afflictionis die purgare optimum eft
conſilium ,vthuius rei Arculanuseft author, qui
de feipfo,firectè teneo, hiſtoriam enarrat, vir mea
ſententia,inter eos,qui fua ætate floruerunt,doctif
fimus, ſed ante eum Auicennam hoc opus cöfeciffe
legimwi. Nam Fen prima quarti, cap.12 .cui titu
lus eft, Confectio olei boni, in die afflictionis ad fee
dandum rigorem Agaricum daremandat,ncc ta
tùm agaricum ,fed etiam hieram ,diacitonitem, dia
pheniconem , & quodmagis admirarieſt,pillulas
foetidas,quaomnino euacuant aluum foluunt.
Quibus medicamentisGentilis deFulgineo, vt ibi
dem teftatur,pro fimilicomplenda operationefem
per vfus fuit,immocapite, decuratione vniuerſali
febriumputridarum meminit indie 'Paroxyſmi
ex mente Mauri euacuationem moliripoffe. Eft
enim Maurus vir medicus do&tus , quiopuspra
Eticum edidit, & hodie à nonnullis in preciohabe
tur.Cæterùm huius euacuationis indie Paroxyſmi
ratio ſignaturtalis,quia commotione agitata ma
redditur,quà Diuinus
teria facilior adexpulſione
fs Hipp
so A N A TI ŽV SIE ANI
Hippo.contemplatus in quartanafebrein dieparo
xyſmipharmacū dare mädat, vtex iisverbis quiſ
que percipere poteft,qualıb.de Affectionibas non
longè à principiofichabent, Si verò quartana ap
prehenderit,ſi quidem impurgatus fuerit,primùm
caput purgato , & interpoſitis tribus aut quatuor
diebus, pharmacum furfum verſus purgans dato
in ipſa apprehenſione. Et interpoſitisdiebus rurfum
aliuddeorſum purgans dato inipſa apprehenfione:
Ha&tenus Hippocrates: in quibus, vt legitisin die
apprehenſionisfiueparoxyſmi , pharmacum deor.
fumpurgansdare mandat.Neceſtquod quis con
fugiat,dicendolibrum huric de affectionibus Hip
pocratis non effe,fedipſius generi Polybt,ut Gale
nus afferere videtur,quum Polybus vir doétifi
musfiuerit,cui in hac partefides ampla babëda eft,
quia id quod longa experiétia tractauit,non defi
ciếte ratione literis mädawit,quě nõ immeritò mul
ti @preclari medici hodie fequuntur,hæc vtentes
operatione, inter quos vnü fuperftităcitaffe fat eft
Doctorë Alteretú publicü apud Salmaticenfes me
dicine profeffore,virã ,omniü Hifpaniarüconfenfu,
in curädis corporibus humanis admirădum ,quem
nos quoque fequétes variis in locis per 20.annos ar
tem medicam exercentesvalidum hoc opus,nec con
temnendum experimur, quia non tamantecedens
pellitur materia , fed ea,quam coniunctam dicie
mus,cuius abſentia vt interpellatio paroxyſmo
tumý; reditus deficiant ,non parumfacit.Nec enim
in
CVRATION MED . 92
in bac exequenda operatione timere eft humorums
putridorum cum bonis miſcellam ,necpharmaci mo
tum contrarium humoris motui, ſiue materia in
= ipfa exacerbatione commotæ:quia,vt diximus,an
te paroxyſmum quatuor horaspharmacumpropia
nandum eft : non verò in ipfa apprehenfionisbora,
1
ptprecipit Hippo.erwpoft.com ceteri medici. At
hæc non omnibus fcripta effe volumus , ſed iis tan
2
tum , quimedicinammagnocum iudicio exercent:
ceteriautemcommunes medici; vel hominesflagia
tiofißimi nefaria cupiditate detenti ab hoc opere fu
giant apprimèmonemus, non minusý; hominum
illud genusquouis ere Dodonco lequacius, quod
preter fyllogifmos,ſophiſmata,corollaria,fuppoſitio
nes, ac tricasnihiladferre norunt. Netamen illo
tis, quod aiunt ,manibusſic à quartane curatio
nedifcedamus,fcire licet, quod quartana affetti
in principio morbi leuiter tractandifunt, nectum
temporisillis fortis aliqwa ewacuatio adlabenda,
-{
1
nec cum clyftere, niſi fortè,fanguis vehementer
fuperabundawerit : tunc verò vena inciſa liena
ri, fi fanguis niger craſſus videatur, qualis
in iisprecipuè, qui liene laborant,audacius mit
tendus est. In initio igitur , pro bilis atre pur
gatione non tranſcendens fyrupum de epithymo
cum decocto fene,quod maximam habet in hocca
suprerogatiuam , aut caßiam ,fistularem , vel dia
catholiconem : deinde calidis e humidis altera
re, vtfyrupo de pomisfaporis regis , de boragine,de
92 A MATI LVS IT A NI
de vulgaribugloffa, de lupulis;de fumoterre,alitf
ve morlicècalidisvelfrigulisiuxta varia vſte bilis
genera,illisfimiles aquas destillatitias mifcendo,
pel melius decocta parata ex fena,polypodio,fu
maria,lupulis,vuis paßosthrymo,epithymo,liquiri
tia,pomisdulcebus, boragine,bugloſſa,aſplenio, id
eſt ceterach,vel horum lucofifyrupi diſplicuerint,
vtantur conditis conſeruisdictis, ex boragine, bu
gloſſa,ſcolopendrio, & alys melancholiamreſpicion
trbus, aquas inſuper eafdem vires babentes biben
do : deinceps ſalſa, fynapi,piper , &dofpoli
ticon,ac medicamentum ex tribuspiperibusinci
dendi gratia quotidie in iufculis , & viltu ager
accipiatcommendabimus,quibusfolùm à quarta
na liberatosplures vidi, eos à conſuetis fuis exer
citiis non prohibendo, hoc vno ante oculos habito,
quòd quartana curari non poteft, nififplen prius
curatus fuerit: proindespleni e viſceribus fum
mopere prouidendum eft,vngendoillinendo, atque
emplaſtrando, his que mollire ac laxare leniter
poßint qualia funt,
Butyrum ,
Oefypus,
Lana fuccida,
Oleum amygdalinum ,
- Chamamelinum ,
Semen lini,
Fænugræcum ,
Althea ,
Maina,)
CV RATION. MED . 93
Malua, Adeps,
Medulla oßium , 1
Cera ,
Carica.
Et que tota ſubstantia fplenem iuuare probata
= {unt,vt cæterach,
1 Thamarıſcusa
7 Cortex capparis.
1 Potentiora però funt,quæ poſt apparentem coltio
nem tutò adhiberi poffunt, Ammoniacum aceto
0
liquatum quod leuiter decoqui debet, ne eeffer
weſcat,
Bdellium molle &pingue,
Styrax ,
Galbanum ,
Propolis,
Semen api,
Radix iridis,
Cuminum ,
13 Ruta,
Anethum ,
Flos Geniſte.
Glans vnguentaria ,quam Myrobalamu Greci
vocant, medicamentum præ cæteris palmamin in
uande liene obtinens , ex quibus conficipoffuntfo
méta ,cataplaſmata,vnguēta ,cerotalinimente ,
fiqua ſunt viſcera laxantia , & emollientia alia .
Sedin principio leuibus , & primo ordine citatis:
ſtante vero coltione ,quod in morbi vigore, ideft,u
Stat
//
alk
AMATI L VSIT A'NI
94
ftatu fit,tunc potentioribus vtimur , acetumfent
per addentes,quod in omni topico medicamēto ſple
netico adiungi debet, quia lieni acetum maxime
conducit,vttestatur Gal.lib.9.de Comp. Med.fecu .
dum locos,lib.11.O 14.Methodi med . 5.Simpl.
quia obstruentem incidit & extenuatcraßitiem ,
demum ratione viſceris conuenit,quia fermentatio
illi non eſt molesta. In principio tamen parum , in
fucceffuverò audacius acetum mifceripoteft:quar
tanarijs tamen acetum nullatenus per os daride
bet,vt paulòpoft contraArabas ex Gal.placitis,de
monstrabimus. Tunc verò vt fuperioribus verbis
orationem accómodemus apparente concoctione ve.
ra ,vera dico, quia falfam fepe in quartanis appa
rere notatGordianus Gallus:potentioribus inciden
tibus medicamentis vtimur,& lotiúprouocantibus
vt fyrupo de radicibusfine aceto dieto , Syrupo Boya
ſantinofine aceto,ſyrupopraſino:decoctis ex radi.
cibus petroſelini,apij,fceniculi,aſparagi,suſci,conti
cum cappari,ſcilla,ſcolopendrio,fineaſplenio difto.
Arabibus ceterach anetho,addendo queſimul ex.
tenuent aluum deiiciant,vt fenam ,thymū,epie
thymum ,polypodium , fumariam ,& lupulos. Im.
motunc fæpe purgare tutum eft, iis medicamentis
atran bilem purgantibus , utmyrobalanisIndis,
epitbymo,thymo,ſena, polypodio, diacatholicone,
confectione hamec, dialene. pilulis fumiterre In
dis, lapidis Armeni ,lapidis lazuli cijanei diti,
O fimilibus. Sedtunc iam theriacam in dieparo.
xyfmi
CVR A TION. MED .

y /miponderevnius drachme ſemis,ieiunoſto


macho in vino albo pro iure dare optimum eft
Naxy conſilium , humorum cruditatem fugientes , ne
ed.6 ex ſimpliciquartana , dupla, e tripla fiat, vt
sim monet Gal.lib.I.artis curatiuaad Glauc.capit.11.
5.
alita & libello de precognitione: vbi Eudemum philo
fophum Peripateticum ob intemporaneam. the
riacespotionemin tres incidiffe quartanas memi
tettiin nit:: quem pofteà magna omnium Romanorum
oclari admiratione, ex omnibus tribus, vigente hyeme;
lacita liberauit. Cæterùm quartana laborantihus talis
burro victus ordo institui debet , vt ad calidum vide
chrome licet & humidum declinet cibus, fitá;faciliscon .
coctionis nec flatuofus : à fuillis itaque carnibus
atcendi funtægri, atque abomnibus edulis que
piſcida e tenacia funt, & tandum habentexi
hrupi! Bum ,atque ab omnibus que refrigerant, & exic .
Fes ex16 cant corpus. Vtendum itaqueeft volatilibus ,pre
rub, fertim pullisgallinaceis , capis,gallinis, & dome
leniod fticis alitibus, non minus auiculis montanis,qua
elimde optomiſuntfucci , & in aquis e paludibus non
thymi, degunt: piſcesquoque mollicarnepræditi,& tena.
upules! citate carentes,tutò dari poffunt , vtſunt buglof
liepas fus lingulatus diftus,perca, mullm , quem Bar
slanel bonem Veneti,HifpaniSalmonetum , Græci verò
catheks triglam appellare folent ,ſardinia, Grecis trichia
i
mitern i
d diłta, awrata, lupus Venetis,varolus diftus,
Epami Hifpanis verò robelus, trocta , lucius , &fimi.
in diepe les quicum multopipere, velſinapi,atcarnes &
cetera
96 A MÁTIL V SIT ANI
cætera edulia comedendi funt: vinum porrò album
& tenue, mediocriter calidumfit: & exfouétibus
vue paſſe Corinthiacespinea, amygdala piſtacia,
Giis fimilia ad obſtručtiones tollendas accommo
data .Ab aquaomnino in potu fugiant,nifi fco
lopendruo cæterach diéta herba incocta fuerit , aut
thamariſco. Verùm linguam ceruinam philitim
dictam à confortio harum herbarum eliminādam ,
vtpote contrarias vires habentem crediderim.Ce
terùm acetum melancholicis, & quartans affectis,
infeftum efle, docuit Galenus,qui in quartana
incidere nec aceto,nec oxymelite , nec fyrupis ace
toſis vnquam precepit: quia vt primolibro deFa.
cult.fimpl.med. cap. 31.tradit, fermentationemfa
cit & melancholiam attollit , atque multiplicat,
que omnia ante illum Hippocrates dixerat libr.3 .
de ratione victus in morbis acutis,vbi iterum Gal.
ait,Acetum melancholicis aduerfißimum effe,ma
ximè mulieribus, quibus accedet vteri leſio. proin
de quum Galenus acetum infeftumeffe nouerit, ijs
quibustoto corpore atrabiliarius redundat humor,
aut qui temperaturam ſortitiſunt melancholicam ,
co in quartanaincidere nunquam auſus fuit,con
tentus alioquifalfamentis,finapi, pipere, diofpoli.
tico, diatrium pipereone G aliisfimilibus operatio
nem banccomplere potentibus. Nec enim hic locus
Subterfugiendi Arabibres datur aliquis,aut eorum
fequacibus,qui contendunt acetum natura melan .
cholicis aduerfisimum effe, non verò iis qui in hu
morem
CVR A TION . MED .
94
morem melancholicum , aut quartanam aliquan
do ex accidenti, incidunt quü fi ita effet, Gal.quar
tane materiam aceto, vel oxymelite faltem incide
ret ,quo anteaincidenda pituita, & domanda bile
protertiana nothacuranda vfusfuit:Sed quü ace
tum quartanariis infeftißimum nouerit,illud filen
tio præteriuit,contentusaliis rebus incidentibus,vt
pipere,finapi,Sallamenti,diatriumpipercone,dioſpa
litico , & fimilibus. At Galenus pomitum à cibo
prouocabat, immo helleborum album raphanoper
mixtum , ad eum confequendum effectum in potu
dabat.Quin potiusfiparum operabatur per fe abf
que mixtione aliqua concedebat , immo libro de
Theriaca ad Pifonem ita refert:cgo igitur multos
quartana laborantes hoc præfidio facile à morbo
vindicaui: Nam vomitu priusſecundum cibum
ipſos vacuans:deinde infequentidie abſinthij fuc
cum exhibēs,vt bilis edulcefcat contemperetúrque:
ita horis duabus ante acceſsionem antidotum exhi
beo,ac mirificè ipfam frequenter vidi proficere, vt
protinus quicaperet finemorbi acceßione mane
ret. Hæc Galen. Nos verò hodie horaparoxyſmi
vomitumproritamus, & quartana laborantem à
cibo in co die abstineatſuademus : acquum pur
ganditempus inftat indie paroxyſmi pharma
cum damus,quibus multa & egregia conſecuti ſu
mus,adeò vtraro quartanam incuratam hoc in
cidendi ordine dimiferimus. Sed iam curationis
hwius finis erat, niſi in mentem veniſſet Galeni
locus
8
98 A MATI LV SIT A NI
locus lib. 4. de Sanitate twenda , vbi inquit, quòd
diatrium pipereon calor circaprimas venas extin
gwitur, cuius caufam reddere non difficile eft:quia
piperatorum calor terrenis quibuſdam & adustes
partibus hæret.vndefactum eft quòdcalor cito ewa
nefcit.nec dinpermanere poßit.Ceterùm quartana
exquiſita,ſpuria longinquioreft, quæ quum homi.
nem ſemelcorripit,vt tradit Aëtius , non am
plius illum capit.
Curatio I X. in qua agitur de ſpha
celiſmo.i.vlcere cerebrum
depaſcente.
LK ALAIN Vs Hebræus,
natus annos 27. grauiſsimo
& mortifero correptus fuit
morbo , quarta die Septēbris,
M. D. X L V 1. à quo tempore
curationes literiscommădare propoſuimus,
obiit verò fequenti die Lunæ,adeò vt quadra
gintaocto horas tantum perdurauerit.Petitis
ex quo nam morbo obierit,refpõdeo, iſtum
fphacelatum cerebrum ,id eft corruptum aut
gangre habuiffAphori
natumfeptimo
crates libro e,de quo dixit Hipp
ſmorum o
, Apho
riſmo quinquagefimo primo, Quibufcunq;
cerebrum fphacelatū , id eft corruptū fuerit,
in tribus diebus pereut, fi verò has effugerint
fani
É V RATIOM . MED . 99
fani fiút. Intelligere verò eſt,aphoriſmũ iſtū ,
1 vt Galenus in enarratione vult , fi incipiente
i fphaceliſmo, id eft vlcere cerebrum depaſcē.
te,virtus potens fuerit, vt illud fuperet,intra
tres dies ægrotus euadit , & fanus fit :fi verò
incipiente vlcere exedente à cerebri poten
. tia non ſuperatur, immo cerebrū corrodit &
exedit, intra tres dies interficit, & ad decimū.
quartum diem nonnunquam perueniffe ex
perientia diſſecto craneo viſum eſt, plerunq;
tamen intra tres interficit dies. Cæterùm , vt
affectio hçc melius perpendatur,ſcire eſt iu
uenem iftum fanguineữ têperatura eſſe , qui
quadraginta diebusante ſuum obitũ , multū
vigilauerat,quia ſolicitus admodum erat cir
.ca diuinas preces , quasHebræi illis diebus
noctu effundere ad Deum folent. Siquæ ve
rò noctis pars erat, qua fompū capeſſere po
terat,eam quidem diſpendebat circa patrem
fuum , qui eo tempore octuagenarius graui
ter ægrotabat, & diarrhoea afHigebatur , qué
PO folus ipfetractabat curabátq;. Longis itaque
vigiliis defatigatus, & tetris illis odorib ma
leaffectus, in cerebricorruptioné,quá ſpha
celiſmũ Græci dicunt incidit . Teftabatur au
tem morbūiftum præualuiſſe notæ hæ,capi
is fyncipur & frontis pars anterior illi dole
lar
bat, ſopor quoq; illú tenebat,adeò vt fortiter
punctus reſpõdere nequiret,corporis magna
erat
8 2
100 A MATI LVSITANI
erat impotentia , fed & febris intenfiſsima
erat , qualis morbú iſtum comitatur ſemper:
demum acceſſerunt prædi&tis fignis, tremo
res vniuerſum corpus corripientes, &præno
tiones lethales , ita vt intra duorum dierum
ſpatium ,diem ſuum obierit, nam cæpit mor
bus eumcorripere in principio noctis , ante
diem Solis ,obiit verò principio noctis diei
Marti ſacrati,nec enim in tam paruo tempo .
re defuit debita medicamentorum adınini
ſtratio, quum mane die Dominica illicò me
dici fanguinem per ſectionem venæ iecora
riæ , in brachij curuatura extraxerunt, ſyru
púmque rofaceum ſolutiuum cum ſenæ deco
cto propinarunt , quo rectè aluus refpondit,
quanquam operationem hanc,vtpotecontra
siam in eodê die factam vitupero. Nã phar
macum ab exterioribus partibus ad interio
res trahit : venæ verò fectio ab interioribus
ad exteriores . oxyrhodinum quoque capitis
anteriori parti dolenti admouerunt.Sequen
si die vocatus & ego cephalicã in ſiniſtro cu .
bito aperire iuſsi,non minus cucurbitulas ſpa
tulis , poftaures , & ano admouendas curaui
hirudines: frictionesquoq; brachiis &cruri
bus adhibitas,non minus quàm capiti fomen
ta, minimè eft præterire.Vltimo ſuperueniés
præclarus, & in curandis humani corporis
ægritudinibus admirandus Braſlauolus , Tyn
cipiti
CVRATION. MED . 101

cipiti diffectum culumbum applicare iuſsit,


I veluti cordis regioni vnguétum nenuphari
num, & ſpatulis ex cantharidibus parata veſi
catoria : quæ omnia nihilquicquã profecere,
2
quum morbus hic fæuiſsimus fit,vtpote vicus
cerebrum membrum principaliſsimứ depa
fcens,quem latiniores fyderationé appellant,
propriæ taméfyderatum dicimus membrum
quum omnino emortuum priuatúmve fenfu
& motu eſt. Aliquando verd fyderatio apo
plexiam fignificat, nec Cornarius quinunc,
FX quum hæc fcribimus
Hippocratē latinum fe
cit,aliter apoplexiã vertit , quam per fydera
tioné,veluti vocem hanc Græcam bliton,per
o fyderatum , vr libello de Glandulis & fexcen
ostis aliis locis ipfum videre eft.Vtinam tamen
* Cornarius , in fua verſione, morborum &
1 ægritudinum nominibus vteretur Græcis,
quum notiora medicis,quam Latinaipſa ſint.
Obiit igitur Alkalainus ab fphacelifmo, non
* verò apoplexia , vt Braſſauola putabat: qui
50 ingenti omnium amicorun dolore è medio
quafi vitæ curſu raptus eſt:Magno tamen fo
cu latio amicis eft , quòd & ſanctiſsimè vixerit,
# & innocentiſsimè mortuus fit, in eo præſer
D1 tim die , in quo Iudæi delictorum veniam ad
Deum impetrare fibi perfuadent. HO
SC
g 3

102 AMA TI LYSIIANI CTX

netic fhe
SCHOLI A. BOY
11

Di
loce
IFFICILIS admodum cognitu morbus
eft , coniecturis tamen intervenientibus
notis à nobiscitatis, in aliis quoque cum affecutiſu presentamis
mus ,quorum capita diſſecuimus, & cerebrum com lebi, par
ruptum inuenimus. Verùm ,non me latet,quod Ga
lenus librofecundo de locis affe tis capiteoétauo, nea
obi Archigenem reprehendu, defphacelifmofiue
Spacelode, tradat, Verbum ſcilicet hoc fphacelum , 61:10X
multa habere ſignificata,inhoc porrò cafu noftro
Sphacelus fiue fyderatio,vt ita dixerim ,finisgan
grena eft. Est autem Gangrena , vt refert Ga-.
libro fecundo Artis curativead Glauco
nem ,, membri nondum integrè falta aut con
firmata mortificatio , ex magnitudine inflam
mationis orta : cuius mali tanta vis eft ac tyran
nis, vtfi non celerrimefuccurramus , facilè affe
Etum membrum mortis habitum repræfentet , og
omninofenfu & motu destituatur :ita vt percuf.
fum vel fectum , veladultum non fentiat ,que mo
grenam :,ſedphacelon
paritur non iam
quem affeétumGræci amplius
nominant Gan . YorueOta
, Latini
primo o
veròfederationem , recentiores esthiomenum vo
cans, quod nomen ad Gangrenam etiam extentipie
dunt , vt de hac re latius videre quispoterit dë- p impo
tium libro decimoquarto fue medicine , capite localorem
quinquagefimoſexto : Ioannem Tagaultium
Libro Institutionis chirurgicæ , vbiapud Aëtiunt fordior
Corna
CVRATION . MED .
103
Cornariusfphacelum , cariem vertit , quod ma
lum oßi po tiusconuenire, quam carni Galenuseft
author libro feptimo Methods medendi. Sed
apoplexiam per fyderationem interpretatur , ut
fuperius notauimus , & apud Hippocratem libro
de Morbis , paſsim quis legere poterit:in quibus
apoplexiam , vt dixi , per lyderationem femper
interpretatur,fed an benen.ediciindicent,

CuratioX. deFebris ſanguineæ


curatione.
VELI A ſeptem nata annos
obeſula ,pulchra, & natura ſan
guinea , in fynocham febrem
continentem putridam dicta,
lapfa eft , ad quam tranſlatis
tribus diebus , in quibus multum fanguinis
per nares emiſerat,perueni,quam primò fa
cie tumida rubente ; & quafi in tumorem aſ.
ſurgentc , notaui. Pullus porrò huic magnus
erat, frequens, velox, & plenus, in quo cali
7 ditas primo occurfu mitis, in ſucceſſu verò
acris percipiebatur: & eò magis quò ibidem
manus impofita perſeuerabat , vt iudicare
effet calorem illum per collum aut ſubcerni
culum deferri. Vexabatur quoque quadam
præcordiorī anxietate, & capitisdolore tor
2!1 8 4 queba
1
104 A MATI LUSITANI
quebatur , cum quibus febrilis ille calor conti
nuò illam affligebat, & in ore, vt mihi iniua
xit, dulcedinem quãdam percipiebat : quibus
omnibus , lotiữ craſſum & rubrum apparens
addere eft. Omnibus igitur conſpectis,illico
alui beneficio præcedente , venam internam
fiue iecorariam dictam , brachij dextri ſecare
iuſsi,ſanguinémq; pondere ſex vnciarū flue
re:Si enim nõ fluit, vulnerihirudinem admo
uere iubeo, vt inde fanguiné trahat , quoufq;
ſuaexcidatſponte, quod fi cafusmaiorem po
ftulat euacuationé,aliam fubiungimus.Cæte
rům puerulis,nondum decimumquartum at
tingentibus annum , venam audacter,contra
Galeni & Græcorum dogmata ,pertundimus
& fanguinem euacuamus,Arabibus adhæren
tes : quibus prohoc opere gratiæ referendæ
ſunt. Nam Abinzoar filio luo trimo venam
ſecuit, vt meminit Auerrois,no contemnen
do iuuamento,quanquàm in vniuerfo Theifi
ro hucufq; qudd Abinzoar illud dixiſſet,non
inuenimus:in eo tamen libro,qui de Sanitate
tuēda ab eo inſcribitur , à nonnullis legitur.
Ad fanguinis igitur euacuatione per venæ ſe.
ctionem , duotantùm requiri dicendum eft:
Primum quod morbus poftulet : Secundum
quòd virtus eā ferat, quæ duo Galenus quoq;
admittit, modd tamen pueri nondum deci
muinquartum annum agentes,indeà regula
excipian
CV RATION. MED. 105
excipiantur, & decrepiti: ſed re vera Galenus
Arabibus non aduerſatur : quia puerulis ple
nioré illam cuacuationem ,quam antiqui mo
liebantur vetat,non verò moderatam,quam
pro virium & plenitudinis proportione faci
lè ferunt. Vnde conſultò Hippocrates nullis
annorum finibus ætates iftas circunſcripſit:
nifi quisdixerit eas ſubintellexiffe libro quar
to de Ratione victus in morbis acutis , textu
decimonono ,vbi inquit,In acutis morbis fan
guine detrahes , fi vehemens morbus videa
tur, floruerítq; ægrotanti ætas & virium ad
fuerit robur ,vt Galenus ibidemquoq ; enar
rat. Sed re vera,fi non Galenus eoà nobis ci.
tato modo intelligit, peccat proculdubio , &
quotquot Græcimedici fuêre , quum pueros
febribus iis continuis,autpleuritide,vel inter
nis inflámationibus, aut fæuiſsimis aliis mor
bis correptos,hac venæ ſectione ab Orci fau
cibus nos ipfi & pleriq; alij liberos videri
mus:nec eos vnquã in illam caloris innati re.
ſolutionē, quám illitiment incidere vllus vi
dit.vnde Cornelius Cellus libro fecundo ,capi
te decimo hæc noſcens, inquit, Intereſtenim
non quæætas fit, neq; quid in corpore intus
geratur,ſed quæ vires ſint:firmus puer & ro
buftus fenex,&grauida mulier valēs tutòcu
rantur:quinimò fæpe lactentes infantes vide
mus , quibus fanguisè naribusabfque noxa
ylla
85
106 AMATI L V SIT ANI
vlla effuit , vt iure nos venam tundere huic 1
puellæ commiſerimus: à qua fanguinis eua LE
cuatione ſyrupum ebiberet mádauimus iſtū .
Rp.ſyrupi roſati.5.j.aquarum endiuix, viola 10

rum an.3.ij.milce.Veſperi verò quum illam


inuiſum redirē, å febre fere liberam inueni,
nam & lotiú ,quod tunc conſpexi, melius ap
parebat. folebat enim Galenus no Colùm vri.
nam manè contemplari, ſed eam quoq; intet
diu å prandio excrétam ,vt apud libellomde
Præcognitione in Eudemi curatione , facile
quis percipere poterit. Rebus igitur omnib
optimè diſpoſitis,puella melius habere cæpit
côtinuò tamen febricitabat:at feprimo die, vt
mihi retulit mater,horror illi in nocte ſuper.
uenit,qué pofteà ſecuta fuit febris,quanquam
manè, quum arterias tetigiffem , ferè à febri
immunē illá inueni,& veſperi multò clarius.
Nouiſtis autem Hippocratem in Aphoriſmis
dicente, A caufonehabito rigore fuperuenié
te,folutio fit febris . Sequentiverd nocte,ea
dem hora & rigor illam apprehédit , adeò vt
excontinua interpolata fuerit facta, tunc ve.
rò illi in pharmacū hoc propinauimus quod
habet, R2. pulpæ caſsiæ recēter extractæ vn
ciam mediamrhabarbari boni dragmā vna:
-ſyrupi roſati folutiuivnciasduas,decoctionis
Aorum & fructuü cordialium ,in quibus ma
ducrint parum foliculorum fenæ ,vncias tres,
miſce ,
CVRATION . MED . 107
miſce.Hoc enim phasmaco puella multavo
3.
muit,interquæ ſex viuos lumbricos confpe
ci ximus.Non hac tamen de cauſa puellā iftam
vermibus,tanquam præcipuo morbo, vexari
dicendum eft, quum illi ob fanguinis putredi
i nē , & humorum in ftomacho contentoruin
TI
corruptelamgenitifuêre. Iuſsimus tamé ba
bita vermium intentione,vt portulacæ in po
tu vteretur aqua, & in pulli iure,quo iam vtė
batur aliquid pulueris ficci coriādri adiunge
ret, non minus aluum per enema ex hiera pi
cra paratum facilē redderét. Altera verò fe
quenti nocte, & rigor duabus horis ab ea qua
antea inuaferat,eam corripuit,poft quem fe
ber
21
bris fuperuenit , quam manè, quum ad illam
-b
accederē,vigentem inueni. Hic enim bonus
practicus coniectari debet , quòd fanguis in
vtranq; degenerauit bilem , flauam & atram :
201
præualuit autem flaua, à qua tertiana duplex
PA
orta eft, & illa quidem nocturna ,de quibus
inferius plura,pro quibus pharmacum , à no
ST bis citatum fuperius,vtranq; bilem reſpiciés,
18
paratum fuit, decimo quoq;,die in prædicta
JO
noctis hora:& paroxiſmuseam inuafit , tunc
VA
blande tractata puella, & per glandem citata
aluus , poplitum ſcarificationem faciendam
commifimus,quam in ſequentem diem diftu
12
limus, poftquam rigor paruus factus eſt, fed
EX
ter
febris eo modo perſeuerabat , tandemtiodec
108 A MATI L VSIT ANI
tiodecimo die bolum iſtum dedimus qui ha
bet,Re.agarici nouiter parati in paſta.z.j.ele
ctuarij de pſilio.3.ij. rhabarbari:3.fem . cum
zuccaro fiat bolus , quo multa & varia egel
fit, & feptimadecimafana euafit.
SCHOLIA ,

TON preteribo quin pauca febri huic con .


NON
uenientia deſcribam ,quum febrisiftaprimò
funguinea fuit , posteà veroin biliofam degenera
uit:proindedefebreſanguineaſichabeto. Febrium
due funtfpecies, alteraintermittens ,feu deficiens:
altera verò continua , de qua ad præfens, quæ quia
ab humoribus intra penas existentibus euenit, ac
ceßione nunquam vacat,quoufq; adiudicium per
ueniat,quam Greci indiferenter fynochum velly
nochamfebremappellant: quanquamfiGaleno fi
demprestare debeamus in finelibri ſecundide Ho
minis natura,'Hippocrates nunquam febrem ap
pellauerit fynochum vel fynocham , quanquam
Avicenna Galeno oppofitus ex HippocrateGyno
chumfebrim appellare minimè dubitet :fed in hoc
magna visnon eft.foue enimfebrim fanguineam
Synochum ,fiueignem appelles,non multum refert:
hodierni tamen mediciex fanguine febres distin
guüt.quum enim fanguis putreſcit,
febrem maſcu
lino nomineſynochum appellant , quum veròexa
traputredinemfua tantum copia,fanguisfebrem
excitat, eam foemineamſynocham vocant.Verùm
extra
CVRATION . MED .
109
extra Galen.atque omnium Græcorum medicorum
mentem , qui bas duasfebresfub vnofynochi, aut
Synoche nomine complexiſunt , quòdhorum accef
Jio ab initio ad finem vſque duret,necprius quàm
ex integro febrisdeficiat,ceffet. Conſultius ergo me
dici feciſſent,ſi Galenum imitantes eius febris ge
nus , quæ ex fanguinis duntaxat feruefacti ob
ſtructionecitra ciufdem putrefactionem oritur,ſub
diariafebre complexi fwiſent : locum verò inpre.
senti fignare eft, vbi Galenus febrem illam inter
diarias collocat , libroſecundo de Criſibus , capite
duodecimo,ficdicentem , Quum autem ipfefecun
dum naturamfe habens fanguis trufus in locum
fluxioni obnoxiumputruerit ,hicquidemaffectus
inflammatio eft fimplex , qua exipſafebrisaccen
ditur fimilis maximè ephemeris ,que inflamma .
tionibus inguinum accidunt. Nam & ipſa ſan
guinis inflammatio ex bonofanguine fit. liquet
autem quodquum hicputreſcere cæperit, non am
plius optimus remanet,fediam adamare bilis na
turam tranſit,atque in hoc illud feruatur triplex
effe genus vniuerfum fimplicium febrium , que
enim exfanguinis putredine fitiam quodammodo
biliofa eft , Sicuti in Naturalibusfermonibus recte
oftenfum eft, quòd ſanguis ex moderato calore ge
neratur,flaua autem bilis ex maiore , atra vero ex
ſufficienterimmodico.Quicquidigiturpingue
3
tenueinfanguine eft,fit flauabilis , craſſum verò
4k veluti fex ,quando immodicè calefaftum exa
cuerit,
IIO AMATI LVS IT ANI
cuerit,atra:iis adherefcunt,que nono Methodi me
dendi libro leguntur;ex fanguine nanque febrium
quedam manifestam habent putredinis notam ,
quadam prorſus non habent,quais nimirum ex dia
riarum febrium genere effe diximus. At ne quis
deincepsin hac reGaleni deſideret intentionem ,ki
licet anexfanguinis putredine febris gignaturfan
guinea biliosáve , quod Auicenna nerwosè admo
dum contendit , djputátve, Ardiant (ciántque
non parum Galenum ancipitem dubiúmve in
hac re, veluti difficili effe, qua de re libro 2.de
Differentiisfebrium , in capitis noni legmate,
quaſi rei dubius , diſputaturus eandem questio
nem , inquit , de Diſputatione queſtionis an fit
febris fanguinis: quiſi rei confcius eſſet , nec deea
quiſquam ambigeret , illud ſubticuiſſet , & rem
concludendam , vt illi moris eft , in capite fixiffet,
quum eo loco ex profeßo o ad amuſim que
ſtionem diſceptet . in quo ne amplius fufpenfos
vos habeam , ipſe Galenus id quod ex librisde
Criſibusfuperius adnotauimus, concludit fehrem
fanguineam ex ſanguinis putredine fieri, modo
tamen fanguisfupramodum non torrestur. quod
fi torretur, eius ſubtilior ac pinguior pars omnia
no in flauam conuertitur bilem , quæ autem craf
fier in atram, quod multò clarius ac lucidius,
enarratione decimaſeptima libri ſecundi Apho
rifmorum expofuit, dicens, Quod enim in vinis
decidit aceſcentibus , tale quiddam in fangui
nis
CVR A TION . MED . 11 1
nis alteratione contingit. quod autem in vinis ac
cidit, tale eft , Vbi ex toto acida falta funtnon re
deunt rurfum ad vini naturam, paruo autem in
ipſis facto momento, ita quòd acidum quidem
habent ſaporem , nondum tamen acetum ſunt,
multaſæpius ex iis priftinam recuperant natu
tam . hoc idem
in fanguine euenit. Nam ipſe,
pbi magna in co ficfacta corruptio , non redit
amplius ad habitum naturalem ,fiverò paula
tim fiat , vbi id quod fuperfluum fuerit euacua
tum , quod refiduum exiftit ad ſwam naturam re
ftituitur , Hec Galen. Ex quibus luce clarius cla .
ret , quòd exfanguinis putredine febris gignatur
finguinea , haud tamen à quacunque fanguinis
corruptione,fed ab ca prefertim fanguine m
pror
fus non inficiente , necomnino ipſius formam core
rumpente,quo fitvtGalen.seterig; Greci homines
Sapientißimè admodum huius treisponant diffe
Tentias, alteram à principio ad finem vſque eun
dem ferèferwantem tenorem , grawitérquefemper
affligentem , veluti in vigore & Ratu existentes
febres , quamfuo nomineacmasticam , id eft, fi
milem tenoremferwantem appellant,alteram con
tinuò affurgentem atque inualefcentem ,vnde e
pacmašticam vel anabaticam , ideft, adiudicium
ofque aſſurgentem vocant: tertiam verò continuo
decreſcontem, nomine peracmafticam ,ceteris mi.
nusmala :decrefcit enim ,vthoc obiter attingamus,
quis magis putridi refoluitur quàm generetur,
epacma
112 A MATI I VSIT ANI
epacmastice, contrario. Hæ autem febres nüquam
incorpore eneniunt raru @ macilento gracilive,
fed continuo in iuuemibus corpulentis obeſis ; : que
niſi error committatur aliquis fæpe intra quartum
diem foluuntur ,quanquam tamen criſis rarò in
quartoacciditdie, vt Archigeni bis, Galeno verò
femeltantùmvidere contigerit, quodtu intelligas
velim de morbis bilioſis acutis,fecus autemde ſan
feuà biledependentiam
guineis : nam morbi biliofi
habentes rarò in quarto terminantur die,fangui
nei verò multoties intra quartum iudicium habět,
pt testatur Galenus quum de fynocho loquitur li
bro tertio de Criſibus, Hipp.tertio Preſagiorum ,
rt latius in frontiſpitiohuius operis diximus.Cæte
rùm ,febris, qua affli&ta fuit puella hec,fanguinea
feptimo diein bilioſamdegenerauit,ob ni.
erat,quæ
miam ipfiusfanguinisputrefactioni:nec enim vn
quæ mihiplacuit refponfum huic questioni à mul
tis datü,datur febrisfanguinea quoad caufam an
tecedentem :fecus verò quoadcaufamconiunétam ,
Curatio X I. de Tertiana , & fyrupi
quantitate propinanda.
ODOLPHV s natus annos vie
gintiquinque, temperatura bilio
R fus vigente autumno , tertiano pas
roxyfmo correptusfuit, cui die al
tero
1 CV RATION . MED . 113
bouw tero interpofito, alter reſpondit paroxiſmus,
urile ad quem vocatus, eum lecto decumbentein
E: inueni,non omnino tamēà febri immunem,
cuius lotium rubrum ,craſſum ,& omnino ſan
mi guineum erat:proinde tunc bafilicam dextri
10 ปี lateris fecare iuſsi, fanguinémque in duabus
tebe peluiculis, ad vncias ſeptem fluere:erat enim
dels primæ peluiculæ fanguis omnino ater,corru
riptionem quandam præ ſe ferens , ſecundæ
i verò rubicundus , nulli aquoſitati permixtus:
veſperi tandem ,quum illum reuififfem , pa
roxyſmo affictum eum comperi , adeò vt ex
10021 fimplici duplex facta fuerit tertiana:nec enim
!,LE credere eft ob fanguinis extractionem ex fim
Paa plici duplam factam effe.quum dubio procul
nifi fanguis extractus effet in tertianam con
tinuam futurus morbus erat , vt ex fanguine
As facilè quis modoin curatione Franciſci Oli
Em uerij trapezitæ inſtructus fuerit ,deprehēdet,
quia fanguis ille rubicundus plusiufto & o
mni aquoſitatepriuatus, facilein putridú ver.
ti debuerat,quemadmodú primus extractus,
17 & in prima peluicula receptus viſus fuit. De
bito igitur victus ordine conftituto ,fyrupum
à fanguinis extractione ebibit fequétem , qui
OST haber, Rt.fyrupiacetofifimplicis 3.fem.de
ius endiuia vnciā vnam ,aquarü endiuiæ buglof-
COPA fx ,ana..ij.miſce.paucis tandem interpofitis
diebus,in quib ° aluus,vt cófueta
h
redderet cu
rabam
114 A MATI VSI TANI CPRATT
rabamus,pharmacum hocbibendu dedimus dowwhen lite
trípamam
Re.Cyrupi rolati ſolutiui.z.iiij.rhabarbari bo w .
ni.3.j. & mediam ,agarici nouiter in paſta pa duratferela
rati..jdecoctionis communis quantum luf two acu ja pop
ficit,fiatpotus,quem in aurorabibat, & deſu
per horā dormiat,ytinde medicamentū me
Liusactuaripoſsit.Sednon dormiuit,immo hacer
quum primòmonuerā,vtà potuſuccum cito
>

vnde ilicoquuin ad eum redimus,bolum iſtu valstur eft


comederet ſualimus,quihabet, Re.pulpæ cal- lu toutdeeo1
fix recenter extractæ vnciam vnam , rhabar
bari boni drachmam vnam & mediam , mi mapa
fce , & cuin fuccharo fiat bolus. Hunc veroo
ptimè retinuit, & aluus ita bene reſpondit, vt van die da
inde fanus factus fuerit ,caliditas çamen mem ne ar an
bris derelicta, alterantibus nonnullis per tri previews amnd sd
duum affumptis extirpata fuit , fuerunt au
tem dies omnes duodecim .
Saw noca
SC H O L I A.
( Patres virialio
II c animaduertat doctus Medicus, quòd nõ
Heid
eadem femper fyrups vtimur menfura : Ye inom
ia
" luti multi ineptè admodum advncias quatuor
cum dimidia,vel ad fummum quinque com aquis miſc
febricitãtibusporrigunt. Quifane vfus exGeleni Pla pali en
mutilatis quibuſdam verbis, decerptuseft , libro de finte yoatung
Ratione viltusin morbis acutis, Commentariopri
me, enarratione quadragefimatertia , quafie in tardiorum
Antig 3
1 CVRATION . MED . Ils
edimu antiqua verſione habent , Ego quidem fum nar
-bar's rans hic fummam illius rei ,dico ergoquod quan .
atap do accidit febrisfolapræter quod cum ea fit diffio.
tum fitio , alia cuiſitpoßibile euenire ex potu aqua fria
didei gide nocumentum ,tuncſi vtituraqua frigida,non
aus ſolùm eft impoßible vt noceat,ſed inuamentum eft
ime eiusmagnum , fubdit,Etsunamentum ex aqua
um]ofrigida fit, quum ex ea abundè bibitur, præter
Job quodattrahat aërem , fedquoniam quod defeca
Cumi niabim bibitur eft quantitas parua , noneftpoßi
pra bile , vt quodde co in potu datur in omni die vice
vna, fit plus quatuor vnciis & dimidia, Hæc illa
fædao corrupta funtverba :ex quibus omnis
wque hodie poſteritas fyrupum ad quatuor in
nia cias cum dimidia dari nec illius eleuandam dofim ,
2001 tanquam legemſanciuit. propinabant enim veluti
hodiequoq;apud Salmaticenfesfit ,ſyrupi vncias
ducs, aquarum totidem commixtas,in omni ferè
morbo,ac fiomnes vnam expofcant menfuram :ve
luti ſiomnes vno calapodio calciari debuiffentalgina
tant enim viri alioqui dołti quòd fyrups pondus
mo

cum fuis appropriatis aquis, nonnunquam augeri,


aliquädo veròminui debet.infebribuis enim .bilio -
quelle Jos, vbiplerunq; fuis viget,parum ſyrupi niultum
però aque mifcemus,adeovt illisſex vnciarum
Gaels pondus reſultat : quia nostra in in febribus inten
libro tio eft , pt fyrupus in longinquas corporis par
Erio fes permeet. Aliquam voluimus lomachi , co
afiri precordiorum , velmi intestinorum materiom
h 2 coquere
116 A MATI LVSIT ANI

coquere, eam expulſioni parare,tunc aquam mi


nuimus fyrupi quátitatem augemus, nec enim
Galenus citatis verbis , oxymelitis determinatam
doſim defcripſit ,vt ex veracandida interpreta
tione percipi poteſt , quæ ſichabet, Dictumſanè a
bundè in libris Methodi medendi, fed & nunc rei
fumma dicetur, quum ergofebrisfuerit , constan
te virtute, tunc non folùm non offendes, verùm
iuuabis abundè,potioautemfrigide huiuſmoditan
taſit, quantumfrigida aquaæger inſpirando haw
rire poßit, oxymelitis verò exiguum datur , neque
fingulis oblationibusplusdimidio , in hoc ergo, ex
hibitionisſcopus eſt diſsimilis, nempe ad febrisex
tinctionem frigida affatim atque ad laborantis
vſque ſatietatem bibitur. Que enim ita bibitur
aqua fanationis gratia efficitur , oxymeli veròd
state daturfrigidum , ne laborantis adaugeatfi
tim,immo vt aduerſusetiam contrarium conferue
poßit , ob eas etiam caufas frigidum oxymeli ante
morbi coétionem dari iubet:quafifrigidam aquam
ad facietatem vſque hactenus vouatraductio, in
qua nihil quod adoxymelitispondus attinet, legi.
tur. At vetus interpres potiouem illam aque,
quam æger vnica haurit vice , nouem vnciarum
constituit , oxymelitis verò, tanquam predictam
mediam, quatuor unciarum cum dimidia ſuomo
do interpretatus eft. At Galen. vt citatis verbis
perpendistis, iubet ſingulisoblationibus oxejmelitis
dimidium potionis frigidaaqua vnica vice hauste
febric
CVRATION . MEDICIN . 117
febricitantibus tribuere:fedvetusinterpres, ut di
scimusfallitur,quum mullo maiorem aquæ quan
titatem vnciis nouem, jj qui fic fiticuloſifebrien
tes funt vno b :bunt hauftu , id quod experientia
quotidiana docet, & ipfi vulgares minimè defite
ri poffunt medici , præfertim quum Auicenna
huius potionis mentionem faciens, illius termi
num ad beminam onam & mediam circunſcri
pſit. Gal. verò libro decimo Methodi medendi,
capite quinto , Iwweniex ira febricitanti ſubca
nicule feruoribus, heminas duasgelideinprima
acceßione dedit. eft enim hemina quam omnes
3
prudentes viricorylam appellant, menfura quan
tworcontinens acetabula , ciathos verò ſex ; un
cias autem , ne amplius fermone
onem prorogemus,
novem , vel adfummum decem , vt ex Gal. habea.
tur libro fexto de Compoſitione medicamentorum
fecundumgenus,& libris de Sanitate twenda, ne
! Inti libello dePonderibus menfuris. Erunt igi
3
tur , vt placet Auicenne, oxymelitis vncia feptem
be
ad minus ægrotis dande , quum potum frigide
aquæ vniuses dimidie hemina ſtatuat , cuius
- medium feptem vncie vel feptem cum dimidia
funt, vel, nt placet Galeno , quiprædictæ porionis
dwasſtatwitheminas,decem erunt vncie,quum di
midium heminarum decem ſunt vncie , quas ex
oxymelitefebricitantibus dabat,non verò quatuor
cum dimidia, vt ineptè admodum vetus interpres
extra Galeni propoſituminterpretatuseft. Luben;
h 3 tissme
118 AMATI LVS I FANI
tißimè igitur hîc inuenes Neotericófque medicos
monitos velim ; ne deincepscum Syrupsfigis agant
medicis,fedpotius vbi opusfuerit,corum adaugeat
doſes,precipuè quum materia per vniuerfum cor
poris ambitum ſparſa fuerit , @fitis ægrotantem
infeftauerit , vt olim doctor Altaretus mihinun
quam poenitendusmagifter apud Salmaticenſes,
continuò medicisobiiciebat: eft enim vir ifte hodie
apud Hiſpanos medicorum omnium celeberrimus,
O in curandis corporibus humanis dexterrimus,
qui decoétionis aliquando integram libram fe
bricitantibus dabat , nec immeritò , quum hemi
nia propriè apud Galenum in ea capitur fignifi
catione , quæ duodecim continet vncias , pt. li.
bro quarto de Tuenda ſanitate legitur, Cete
rùm , ſyrupi ( vt mea fert opinio ) pondere de
bent librari, vtfitapud Italos, non verò menfura
ri,vt Hifpani,non finetamen errore affuefcunt.
Curatio XII. de Pleuritide.
E x 1 0 R holoterici,quũ ple
ritide affigi cæpiſſet, vt inter
ná eiufdē lateris,vbidolor erat,
T ſecare iuſsi venam ,fanguiném
que ad libras duas fluere , pau
cis tādem admotis ad locũ doloroſum topicis
medicamétis, intraſeptē dies fanitati fuitreſti
cutus:Erāt verò illa, vefica bouina ſemiplena
aqua,in qua incocta fuerất camomelű , meli
lotum
CV R A TIO N. MID . IT9
r locum verum,viola,malua,parietaria, & rofa
cum multo violaceo, & rofaceo oleo .Fuitcæ
terùm morbus ifte acutiſsimus fæuiſsimè af
fligens,aded vt vix patiens ob intentiſsimum
dolorem moucri poffet.Nam victus ratio, vt
381 morbus poftulabat,oblatus fuit, & ille quidé
#1
1
pricana colata.
Curatio XIH . de Curatione pleu
i ritidis mendofæ :
RAEDICI i Textoris tela
bombicinæ honefta puella Cla

P ra, vicina, quam poſted Abra


hamus Hebræus chirurgus in
vxorem duxit, in fallam & mé
dolam lapfa eft pleureſim , tanto premebatur
como dolore, vt ſtare nequiret, febriebat ,fed ni
hil tuſsiebat, adeò vtper totum morbi diſcur
ſum ſputum nunquam emiſerit, tandem bis
e extracto ſanguine ex interna eiufdem lateris
vena , vbi erat dolor , & facculo ex ablinthio
jinsi confecto , ac vino intincto & doloroſo loco
se admoto , priſtinæ ſanitati intra ſeptem dies
inés fuit reſtituta.
$ C H OLI A.
ERICVLO S v M enim eft in mendofa
pleuritide, vt teſtatur Métius, ego co granio
Tes medici,fanguinemper venæ feftionem exira
here
h 4
120 AM ATI I VSITANI
here : quia quum ab humore pituitofo@flatulena
to eueniat ,ſanguine,& virtutis robore pro ipfius
diſcuſſione opus eft: quo detraéto, humor,magis
crudeſcit, edolor intenfior fit,qui pro fui ablatio
ne veneſečtionemexpoſcit:proindepleuritim mē
dofam verapericulofiorem effe,nemini dubiumfit,
Curatio XIIII. de Vteri prociden
tia, &eius curatione.
VDICIS SIM A & honefta
vxor Vicini, nata annos vigin
tiquatuor, magaum impru
denter attollens pondus in vte
ri procidentiam incidit , dolor
lumbos inuadit,grauamen circa atgov ,id eſt
pubem vel pectinem , magnum perfentiebat,
adeò vt deambulare non poffet,lotium conti
nuò mittebat, ſed primò multo ſanguine mi
xtum , pofteà fecundo die minus ſanguinolen
cum effudit. Tertio verò à ſanguine alienum,
tanquam pus in eo cõſpicio, in quo tunc eam
febris corripere cæpit,ſed quarto in eo mul
tū puris apparuit.Semper fitiuit, multum fuit
anxia , & grauiter omnia ferebat, vt vix in cu
bili perquieſcere poffet , ad quam quú primú
peruenerim , obſtetricem accerfendam cura
ui,quam doceo yt leniter matricē quoad fieri
poffet, ad locum reducat , dein illico locellos
hoc dicendo lauacro proluat, quod habet,R.
Tola
CVRATION . MED. ILI

rofarum rubearum ,foliorū plantaginis ,corri


giolæ ſanguinariæ diétæ , an. ñ . j.in aqua
fiat decoctio,quoufque aqua fubrubea fiat.fa
cta.colatura adde mellisrofati colati parum ,
miſce, & fiat lauacrum , quod calidum per in
ſectariam eiaculabatur, non minus caput de
cliue , & crura maximè eleuata habeat , ſem
per, fuadeo,fed & muſchum , & cibetam , gal
liámve moſchatam , ac res bene olentes nari
bus,veluti graueolentes pudendi admouēdas
mando.graueolētia autem fiue fætidamedi
camêta lunt galbanum , & pennarum vítarum
fumus.lis tantum duobus primis diebus pera
etis,& fæcibus per clyfterem depofitis, tertio
die fequenti mel rofaceum colatitiumprædi
Eto decocto in maiori quantitate addo, nec
enim potentioribus medicamétisaftrictoriis
opus eratob apparés pus: timor enim erat ne
ak obcluſum vlcus malignius inde redderetur,
ob incarcerată materiā ,quarto verò die,mul
ce tum puris in vrina exiuit,fed quinto minui in
vrina cæpit, proinde tunc fomentum , ex ba
ma lauftiis,myrto,hypociſtide,roſis rubris, & ſe
ana mine fumach , invino rubro auſtero parare
feci,quovterus optimè lauabatur, & ſpõgia eo
imbuta pecté & pudendū fouebatur. Nam &
intus quoque in finu lana vino illo imbuca
CE adaptabatur , octauo verò incurbitulas ina
14
goas duas vmbilico multa flāma ignitas affi
h 5 as
gend
122 AMATI I vŚITANI
gendas iaſsi,poft quas illico cerotum hoc de
Icriptum ſub ventri,id eſt pubi apponendum
curaui,quod habet.Re.maſtiches ,thuris, lada
ni, fanguinis draconis , ana drachmas duas,
galliæ muſcatę drachmam vnam, terebinthi
nx, ceræ,refinæ ana parum , & ad ignem fiat
cerotum , & ſuper corium alutam dictum ex
tendatur, vel melius fuper pannun cucco in
tinctum , & calidum admoueatur:quibus recte
habuit, & vterus ad locum fuum rediit. Cætel
rům , à motu,vt diximus , & rebus fternutamé
tum irritantibus,eam per quindecim dies in
terdiximus:velutiá vino & rebus calidis, nam
victus rationem fubtilem perfcripfimus,por
rò ab aquæ potu quantum poſsibile erat Hip
pocratis conſilio eain arcebamus :fed primis
diebus halicacabi ( Alkalkergi officinæ ,Mau
Titanica voce , appellant, ) aquam bibendam2

propinauimus.
SCHOLI A.

I c animaduerſione dignum eft,quòd ma


H.trix fiuevterus,aut oulua.idem enim Lati
nis eft, ſituata eft inter veficam & rectum intesti
num , vndefit,quòd matrix quando extra natu
Tam progreditur , veficamcomprimere poßit,qua
compreßione prineftillicidium cum mingendicon
tinua awiditate excitatur : prout buic contigit mm.
lieri. Hac de cauſa dixit Hippocrates libroprimo
de
CVR A IIO N. MED . 123
de Morbis muliebribus,Quandoq;verò vbi mulier
E rafa chacuata habuerit , & infuper laborauerit,
vteri conuerfi ad eficeftomachum allabuntur,et
e rrina ftillicidum inducunt. Pertractat però idem
Hippocratesmorbi huius curationem libro fecundo
dišti voluminisfolio Frobeniano trecentefimofexa
gefimoquinto,e Irecentefimo fexagefimoſexto,vbi
inquit, si vters extra naturam pregreßifuerint;
febrilis calor habetpudendum ,ea imum ventrem ,
& vrinafrequenteracpaulatim deftillat: folio
trecenteſimo fexagefimooctauo , aliis locis. Sed
Ef vberius Paulus libro tertio fue medicine capite fe
ptuagefimofecundo.Quod verò fanguis princ ad .
I mixtus fuerit ,id venæ aut ligamenti alicuoussu
pture eft tribuendum : quanquam vteri prociden
tiam plerunqueex ligamentorum quadam relaxa
33 tionefieri noſcamus.
20
Curatio X V. de menſtruorum ſup
preſsione, & exanthematibus
2
per vniuerſum corpus
apparentibus.
IR GINI decem & octo an
noruin ,aſſueti menfes fuppref
fi funt: vnde in fymptoma gra
uiſsimum fædiſsimúmque in
cidit:id enim erat exanthema
taquædam per vniuerſam cutem fparla, non
de quid
124 A MATI LVSITANI
quidê illa dieta variollæ, aut morbili , fed tu .
bercula potius quædã per cuté effloreſcencia,
magna ingétiáque:quæ quotidie, vt ſepties &
octies oriebantur,ita quoque toties euaneſce.
bant: Durabant autem perdimidiam horam ,
& aliquando perintegram , poſteà verò ac fi
nihil in cute habuerat,delitefcebant.Erant ve
rò effloreſcentia illa tubercula , fiue papulæ
colore fubrubro , & albo, magnitudine panis,
que potiſsimum vultum fædabāt,quanquam
& brachia,& crura, immo & vniuerfum cor
pus prehendebant.At quum primum appare.
re incipiebant, ex commotione materiæ do
lor ventriculum inuadebat & cordis anxietas
vigebat:quæ fuperueniente vomitu, prout ali
quando euenire contingebat , ſubito leuari
videbantur. Omnia enim hæc ex ſuppreſſa
menfium materia, quæ craſſa & flatulenta vi
debatur,ortum traxiſſe diximus.Nam (Gale
no teſte,Commentatio in tertium librum de
Morbisvulgaribus) erføuata tumores fpon
tè in cute florentes å craſsis humoribus geni
ti nuncupantur. Nam tenues humores ( in
quit ) exulcerationem potius faciunt, quàm
tumorem ,craſsi verò cutem in tumorem ex .
tollunt. Crederem vtique , quum papulæ in
virgine iſta ita citò reſoluebantur , materiei
multum ſpiritus ac flatulentiæ immixtum ef
fe, cametli virtuti potenti nihil effe difficile
ſciam
CVRATIO N. MI D. 125
ſciamus. Menfium porrò ſuppreſsio ex ma
zricis mala qualitate, quæ virginibus interdű
SH euenireſolet , oborta eſt:de quaconſulendus
venit Hippocrates, libro , cui titulum fecit,
de Virginum morbis, & Galenus libro de Ló
at! cis affectis, quem interiorum , multi vocant.
Cæterùmn vniuerſus curationis fcopus eò ver
ON
tebatur, vt materia ad vteruin retraheretur,
201 quæ impetum& curſum ad cutaneas partes
012!
faciebat. Primò igitur venam intalo , quam
Cot Saphenam appellant, tundere iuſsi,ſanguiníf
p2016
que vncias ſex fluere: laborabat autem nimia
20 plenitudine,& fyrupum iſtum bibendum ob .
jet tuli , non folùm nianè ieiuno ſtomacho, ſed
Liti -veſperi ante cænam , qui fic habet: R2. Sy
204 tupi Byzantini fine aceto 3.ij.aquæ fæniculi,
red artemiſiæ , vel matricariæ an.z.ij. mifce,hoc
21 cnim per quatriduum parata ad expulfionem
Gal materiæ, ſequenspropino pharmacum . Re
cipe, Syrupi rolati folutiui 3. duas. Deco
por
ctionis ſenæ , vncias tres, oxymelitis com
4

gen poſiti ž.vnam ,electuarij elefcophdrachmam


vnam&mediam , agarici nouiter in paſta pa
sati drachmă vnam miſce: hoc verum opti
mealuus fecedit, non eo tamen vt admiran
di illi tumoresad cutem venire deſierint,quú
ter vt antea eueniebant : quod animaduertens,
fequens iubeo & pharmacopola parari deco
aſpa
ctum :Recipe Radicum apij, foeniculi, ragi,
Scik
126 A MATI.LV SIIANI
Tagi, ruſci, petroſelini, cardi benedicti,an ..
vnam . Seminis fæniculi,aniſi, apij , ameos,
ana drachmam vnam , Artemiſiä , pulegij,ca
laminthæ.an. manip . vnum , in libris ſeptem
aquæ fiat decoctio, quoad tertia pars con
fumpta fuerit: dein facta colatura adde Sy
rupide calamintha. Byzantini fine aceto ,an.
3.tres,niiſce, Cuius decocti cinnamomo aro
matizati , ieiuno ſtomacho vncias quinque:&
cotidem vefperi ante cænam bibebat, poſt
cuius potionem exactam bolum ſequentem
deglutiendum tradidimus , Recipe electuarij
Indici drachmas tres , diafenæ & diaphani
conis an.3.1.cum diamargaritone fecundum
Auicennæ defcriptionem ,in puluerem reda
cto fiat bolus, poft qué velati alia catharctica
medicamēta ;per hora integrã dormire per
miſimus, & ea præſertim quæ epota ſumūtur:
nam catapotialongiori indigent tempore, vt
bolū verò optimèdeglutiret, aquam defuper
biberet fuafi hanc, R2.aquæ fæniculi,endiniz
ana.vnciam vnam & mediam.Sunr procul du
bio plures quibolum abſque aqua abhorrét,
immo illum fumere nolunt, cum ifto igitur
bolo multa & varia alaus egefsit. At inter
dum prædictum decoétum fummebat, Wefüti
in omni curationis inceffa ,qudd aluus fluida
eſſet,ſemper foliciti fuim Retractionesquo
que per cruriá fri&tiones ,veluti femoribus
cucur
CVRATION .. MED . 327
cucurbitulas adhibuimus , quas quum parum
prodeſſe animaduerterem ,quia morbus nihil
leuabatur ſed potius ingrauefcebat, Iterum
Galeni confilio pedis venam aperire iuf
fi , fanguiniſque ſemilibram extrahere : fed
hæc fanguinis miſsio quatuor interpoſitis die
bus à foluta aluo facta fuit , in quibus diebus
prædictum decoctum de nouo paratum bi
bebat , interiectis aliis poltea tribus diebus
V catapotia hæcdedimus ,quæ fic habent , Rt.
pilularum de fumo terræ 3.ji. agregatiua
rum & de hiera cópoſita an. ſcrupulos duos,
fiant pilulæ ſex & inaurentur , iis enim aluus
optimè refpondit. Sed pertinax & fæuus mor
bus non adeò folitum fuum curfum dimiſit:
quem penitus contemplatus brachij dextri
communem venani tundere iufsi , Qua fan
8 guinis miſsione ,papulæ hæ minui cceperüt,
nec tot vicibus erumpebant . Cæterum , non
veritus ſum in brachio venam aperire , quia
præſagierain fymptomata illa cum ea autom
pino leuari aut faltem minui , quod ita expe
rientia poftea viſum fuit. leuata minutáque
in parte ſuperiori contenta materia fympto
mata illa iam fæuè affigentia remitti coc
perunt. Haud abre hæc fictemerè à me pro
ducta ſunt, quum Galenus medicorum prin
ceps , libello de Sanguinis miſsione , inquit,
Vacuatis enim cubiti per incifionem venis,
aliud
128 A
Α MATÍ LVSI TANI
aliud grauius longè fupereft, purgatio
enim menſtruas auferunt , auertentes tam
guinem ad ſuperiores corporis partes. Sects
verò quæ crurum lunt non folum retrahunt,
ſed etiam menfes magis prouocant : Hæc il
le , in libello illo, in quo tradit, quòd reten
tis menfibus, ſemper quæ ſunt in cruribus ve
nas incidere oportet , iuxta illud , eò ducere
oportet quò natura folita eft mittere . Sed for
te in hac curatione non fic Galeno aſtricti
effe deberemus , quando plethoria præſente,
deficientibus menſtruis, ſanguinis iniſsio pri
ma ex brachij interna vena fieri deberet,non
vero ex ſaphena, vt voluit Aëtius , Sermone
decimoſexto fuæ medicinæ ,capite quinqua
gefimofeptimo,vbi ita tradit: quæ ob plenitu
dinē no purgantur ,copiofa ſanguinis miſsio
ne ſanantur.Cubitiitaque ac tali venas ſeca
re oportet, & cætera.In quibus vt legitis cubi
ti venam ſecare iubet , cui aſtipulari viderur
Paulus libro tertio ſuæ medicinæ ,capite ſexa.
geſimoprimo ,in quo de menfium ſuppreſsio
ne agit, quum dicat,cùm igitur propter ali
quodinteraneorum vitium primarium pur
gatio circunciditur aut ftrangulatur, ex vlu
maximè fuerit,id quod primario afficitur cu
rare,inde vteri habere ratione. Notæ quibus
hæc deprehendítur, in fuperioribus ſunt ex
poſitæ ,quum vero nihil illorum adfuerit, co
ftat
CVRATION . MID .
129
So ftatliquidò primario affectu occupari:itaque
fiętas no prohibet,aut habitus,aut aliud quip
#piam ,venāoportet incidereidq; nonante fta
tum menfiú tempus,fed vbi iamaccefferit,de
cem dies.luper adiiciantur.detrahetur autem
fanguinis, neq; plus duabuslibris& femiffe,
neq;minustyna, fi quidé venam diuiferimus;
I Sin auté non , hieradiacolocynthidos purga.
I ridebent & cætera.in quibus verbis Paulum ,
I non pedis venam priino ſecare , ſed brachij
potius mandaſſe, credere conſentaneum eft,
op quiainferius ex talivena ſanguinem detra
I hendum dixit,vt ex iis verbis fatis clarú eua
10 dit , in quibus ita tradit ,Vbi acceſſerit jam
91 menſtruale tempus, fi nihil aut nulla mentio
o ne dignum fuerit excretum sextalo fanguis
Es detrahendus eft . quæ verba:Auicebna ita in
le telligens,non veritus eft palàm & clarè in no
a ftro cafu ,curuaturæ venam pertundere vere
er ctè admodum Matthæus de Grado commen
le tariis ſuis ,fupernonum ad Almanforé regé
dicatum librů meminit:quia fi plethora cum
i menfium fuppreſsioneadeft,& fanguis ex pe
& dis, vena dematur,timor erit ne humores prg •
cipitētur ac corruãt, & obſtructiones pariāt,
primario morbo grauiores. Proinde fortè
principio in brachij flexu: venam faodere
a fatius effet,acno ficGalenumin ,hac re mora
a dicus tenere:quia , vtilleait libellode Libris
i prop
130 AMATI L VIS IT ANI
propriis, & de ordine ſuorum librorum ,ferui
illi effe videntur quicunq; fe velHippocratis
cos,vel Praxagoricos, vel alios alterius fecta
appellari volunt.Quicunq;igitur fiue Roma
nus,fiue Græcus,vel Arabs,aut Iudæus,opti
mé loquutus fuerit, illi procul dubio fides ha
benda eft.Cæterum certo dierum interuallo
interiecto, ita ve trigefimus ageretur dies, ab
eo quo primum iuuenishæc ægrotarecæpit
fæuiſsimè ab illis papulis correpta fuit , cui
iterum venam poplitis ſecare iuſsi , quã Aui.
cenna Fen decimatertia tertij,illi quæ in talo
fiuemalleolo eftpræferre videtur :quãquam
Galenus, & ante eum Hippocrates, non ma
gis tali dicti malleoli,quam poplitis venę in
cifionem 'multis in locis ſuorum dognatum
facere videntur:ſed quum illam fecare iube
rem , interuenit quod vulnerarius in eatun
denda omnino imperitus erat , quade re ad
eam quæ per talum obrepit nos couertimus,
ex qua inciſą fanguinis vncias octo fuere
permifi, & decoctum hoc bibendum dedi:
Recipe radicum tufci, aſparagi,foeniculi,pe:
trocelini, an.vnciam vnam erythrodani , id
eft rubex tinctoruni3.duas, afari, acori , id
eſt craſsjorisGalanga , lunci odorati, an.z.fi
pulegij,calaminthä,otigani,matricariæ ,fábi
næ ,abfinthij, anim.r. feminisanifi,fæniculi,
ruſci,davci an.drachmã vnam . in libris octo
aquæ
I CV R A TION . MID . 131
um,fer aquæ fiat deco & io quoufque maneant librze
pocit quatuor,facta colatura adde cinamonui opti
usfet mè puluerizatidrachmas tres,Syrupi prafini
le Ros idelt,de marrubio , de matricaria an.libram
us, op mediam :miſce, & fingulisdiebusieiuno fto
fidest macho ſemilibram eius bibat. Nam & tunc
tertul cam balneapdam iuſsi,balneoconftringente
dies: & materiam ad interiores partes cõprimen
recar te ex aqua dulci parato, in qua incoctæ erant
fuit ,c rofæ rubræ ,myrthi & leatiſci ſummitates,ba
aquáti lauſtia,& ablinthium , quibus remediis& ite
x inti rata purgationefana euafit ,nec amplius fæ
uãqu dus hic morbus,qué antea Symptoma appel
hon lauimus,redüt.
enç SCHOLIA .
goeiianni on mirabitur hic spectator bonus, de tam
r
7 Cid
No
de re longa indigeant curatione. Item quodnoverit ille
ertim multis & iteratis vti euacuationibus opus effe,vbi
o the prefertim humores per habitum corporis differfi
um de
funt, veluts vbi viſcera obstruktione quadam la
borant , non minus acfi quando vires folennem
iculi enacuationem non admittunt , vt ex Galeni do
dapi,
Etrina paßım percipitur. nonillico camenfupres;
cori fi menfesad folitum fuum curſum redierunt,fed
, 21 potius poft longum interiectummenfem : condu
riziicoe lui tamen ve illico hec viro nuberet , prout man
Sn datHippocrates. timor enimerat hancin elephan
Tis at i tiafim ,
201
* 132 AMATI LVSI TANI
tiafim , lepram Arabes vocant , dewenire : quia
quoque fui maiores,ea,vt mihi referebatur,labora
merant:quade caufa vino in vniuerfo huius morbi
curfuillointerdiximus.
Curatio X V.I. de febris horridæ cu
ratione,& ſenæ decocto .
OCR vs vicini,quum febre
horrida affligeretur , epoto
medicamento,conualuit : fuit
autem medicamentū hoc. Bl.
fyrupi rofati ſolutiui , vncias
tres, decoctionis ſenx vncias totidem ,miſce.
folent cæteri medici infufum , fiue decoctum
ſena variis parare modis:nos verò more Lõ
gobardorú medicorum , ita parere ſolemus.
Re. folliculorum & foliorum ſenæ oprimæ
orientalis vnciam vnā , gingiberis drachmã
mediam ,florum boraginis,violarum , roſarū
rubrarum ,arantiorum an.drachmam vnam,
polypodij drachmas duas, paffularum vnciá
mediam , ſebeſten & prunorum vtriufq; nu .
mero ſex, in libra vna & media aquæ fiat de
coctio fecundum artem :modo ſena parum
ebulliat, & vas optimè obturatum perfex ho
ras dimittatur :deinde exprimatur:huic verò
miſceri folet miel rofaceum colatitium .quod
fi morbus poftulauerit,medicus addere pote
rit,
C.VRATION . MED . 133
rit, veluti in ipſa compofitione tymam , &
epithymum .
SCHOLI A.

Etus questio eft, & à recentioribus hodie in


V
bis , & non turgente materia , liceat medicamento
purgante vti:receptum nam eft Hippocratis decre
to,quòd turgentefiuepruriente materia, illico nul
la interpoſitamora, purgandum fit:nt Aphoriſ
mo illo legitur:Concocta medicari,atq;monere non
cruda,nec inprincipiis, nifiturgeant , vt plurimi
verò non turgent. Sed vtrum non turgente mate
ria ,purgans medicamentum in principio morbi,
noiafpectata concoctione medicus agrotantiexhi
bere poterit,hocopus & hic labor eft.Nos veròſcien
tes ex neotericis non paucos de bacre integra volu
mina in lucem emififfe, vt ſuntMichael Villano
duanus,vir mea fententia dotißimus,c Donatus
Antonius ab Alto,mari ,Neapolitanus medicus
clarus, acplures alij, qui infuis commentariis con
spiftolis vigilantißime quæfitum hoc pertracta
runt,brevibus rem comprehendemuslectores adfi
Signatos duoslibellos remittentes. Primò itaque ſci
To licet , quodratioprohibitæpurgationis in initio
1 morborum eft, quia humor crudus ob craßitiem
- erfrigiditatem eft tardi motus,necpharmaco oben
dit, vndefymptomata praua seua fequuntur,
@tanto deteriora,quantopharmacum eritin
trahenaf
do
1 3
AMATI LVSI I ANI
134
traliendo generoſius,& humor ob maiorum craßia
tiem in reluctando validior,autmagis fixas, in
vinsanguftoribus , ex qua luéta,acactiune o
reactione,excitantur tormina,rofiones , animi de
liquia,faftidium ; malipulfus ,atque vertigines,
vihabetur apud Galenum , libro quarto de Sani
tete tuenda , o Aphoriſmo nono libri fecundi, &
libro Quos oportetpurgare.Item quia medicamen
tum tum temporiscarnescolliquabit, epartesface
nias abfumet, acad maciem quandam corpus du
cet,quo ducto ad emaciemfiue contabefačtionen
ac imbecillitatem corpore morbus fuperior enadet,
vt legitur libro quarto de Ratione victus in mop.
bis acutis. Nampredi&ta purgatio naturam exe
gitando, concoctionem futuram impedit, que in
quiete erat iuuanda , nt citato loco fcribit Hippo.
srates. quibus adde , quod non folum tunc crudo
ipſihumoris nö funt educendi , fed nec alij expulo
froni parati, ſi modo crudi vias obftruétas ha
beant,per quas alij funt educendi, ob quam cam .
fam , in turgentibusmateriebus Galenus viarum
apertionem defiderat , quiaftanteobstructione,
alisfit impedimentü ,quo minus poßinteduci,at
CotatGal.lib.quarto de Sanit.twend.Ha enim ob
ftruétiones ,ô viriprudentißimi,ob quaspharma
cum dandum timetur , precipuè invenis meſemo
terij o concaui socinorisreperiuntur : proinde
quum quispharmacum generofum à venis edono
cens tentatporrigere , prinsneceffe eftin oreTum
har
CYKATION MED . 135
7 tumvenarum craffos & lētos existenteshumores
- extenuet ,fubtiliet, incidat , ac concoquat , quum
aliter ex aliisippartibus venientes humores educs
nonpoffent,postquam per primarum harum vt
18 narum orifcia futurusſit tranfitus :que fanè
primarum venarum obftruétio , plerunque fan
guinis mißione curatur,vt legiturlibro de Sangwi
moismißtoneapud Galebum , eadem rationefan
guinis mißionempurgationi permittimus,vt phar
macum vias laxiores inueniens fine impedimer
to humoresattrahat ; vt habeturapud Galenun
libro, de Renum affectibus, libro, de miſsione
fanguinis contra Erafiftratios.Siigitur in prima.
rum harum venarum orificiis nulla fit obſtru
Etio , nullus denique humorcraſſus exitum alio
rum impediens, immo aliorum concoctio appareat,
tunc,nt tradit Galenus libro Aphoriſm . libel
lo', Quos oporteat purgare, natura pharmacoad
miniculatur , quiaquum natura pellit ,eu phar
måcum attrabit , facilior fit edučtio. Soletenim
poſtquam concosit o fecreuit , pellere , vt
natura
}
libris de Facultatibus naturalibus et fexcentis
aliis locis apud Galenum legimus. Ceterùm quia
tumor vniuerfus confiftat initio morborum an
te concoétionem materiérum ,generoſa dare oportet
medicamenta purgatoria , queplerunq; funt call
da , habetuta Galeno libro Aphoriſmorum
primo , enarratione vigefimaquarta , quinta
quarti libri, quia ab ore primarum venarum
attral
i 4
136 A MATI LVS I TANI
attrahant,in quibus obstructiones funt,fit inde
ca medicamenta dare in iſto tempore ante conco
Etionem humorumminimèformidare debeams ,
quorum vires.primas venas non attingunt , ut
funt hodierna noftramedicaméta, que ob id quòd
mitè, & abſquenoxa vlla aut natura impulfione
purgant,benediéta dicuntur, vtfuntcaſia
aliqua
fiftularis,manna,rhabarbarum ,thamarindi,fend,
fymplus roſatus folutiuus, Syrupus violaceus for
lutiuus ,Syrupus ex .Mercurialisfucco confectus,
paffula Corinthiaca, diaprunis abfque fcammonio,
diacatholicum & huius generis alia , qua tuto in
initio marborum nulla apparente concoctione dari
poffunt, quum materias in viis duétum fistentes
deponant ,quibus depoſitis natura validior effici.
tur,& virtus potentior acalacriorſupra reſidusă
euadit , vt Galenus meminit enarrationeillius
AphorifInchoantibus morbisfi quid mouendum
videtur mone & cetera.QuinimoHippocrates &
Galenus fimilibus purgationibus inmorborum
initio funt vſi,nam late afine coéto,libro.quarto
de Ratione victus in,morbis acutis,initiopurgat,
hic verò undecimo Methodi medědi libro,hoc opus
non tampharmacis, quàm cibis facere confueuit,
vbi mullam , & cibos qui ventrem liquent, & phar
macaque modicè euacuare poßint commemorat:
nec id quidem abresquum materiam tantum cit
ca pentrem molestantem , cuacuationi para
iam purgare intendunt:ad cuius fequelam poccan
CVR AT19 NĄ MED ,
31tuquoqueportiunculadeponitwe ,vt librofecunda
deCompoſitione medic. fecundum locos,legitur:(
12 Methodimedendi,vbideclyftere quietiamex.
i meſenterio, &ſimis hepatis frequentereducit,me
minit : quodvnum multum ad nature victoriam
fupra morbum facit.niſi enim initio natura inna
taeffet temporisfucceffus & morbi videfatigata,
plerunquefuccumberet , & in interitum æger de
yeniſet : ob quamforte pretermiffam praxim
Hippocratis ex Galeni temporibus multò plures
agrotantes, quam nuncin medicorum manibus
moriebantur, vt exillorum dogmatibus coniicere
licet.codem pertinet , quodGalenus libroquarto de
Ratione vičtus in morbis acutis , enarrat. 76. in
quit , aut initio purgandum effe , aut expectan
dam effe concoctionem : nec enim confugereeft, ibi
dicendo , vt Villanowanus vult ibi Galenum loqui
de materia turgente, quum fe de ea loqueretur,
€ nullam in ea ſperaret çoncoctionem , quam expe.
Standamſwadet , nec enim pratercrudos humores
Hippocrates vnquam concoxit. nam vt docetGa.
Jenus libro4 de Sanitate tuenda,omnes humorum
differentia , ad tra fimplicia genera reducun
sur , ad fanguinem tanquammedium , ad crum
dos humores antecum ex adbiliofos post eum :
crudi tanquam ex fanguine nondum perfecto
existentes concoétionem omnino defiderant, bi.
liofiveròtanquamex eo fupra modum cofti,non
softionem defiderant, fed purgationem potius,ut
latius
5
138 AMATIIVSIT Å NI
latives de hac re, dum dabituraccufto, differemus,
prefertim in ea questione , an bilis o fubtiles hw
moresfint craßiores reddendiproeorum purgatio
#e : ſed quod initio purgandumfit , faciunt Hip
pocratisverba dicentis.Circa initia & finesomnia
imbecilliora , circa ftatum omnia fortiora : pre
fertim in febribus acutis, in quibus humores ple
Tunque bilioſi, tenues ; mobiles , & agiles repe.
riuntur, furfum & deorfumrepentes, & in ven
tre murmurantes: quodanimaduertensGalenus,
Prestat inquit , initio'aluum ducere glande,cly.
ftere; vel Irmipharmaco ,vt ab excrementorum
onere leuentur intestina , B alis ficcis elucen.
dis reddantur paratiora , et cetera. Năm qua.
que libro quartode Ratione viltus in morbis acu
tk , interim prima, interim fecunda , interim
quarta , quandoque quinta die pharmacum
fe exhibuiſſe , tradit:quin libro de Compoſitione
medicamfecundum loca , nullaprecedenteconco
{ tione aliáve preparatione , vtranque bilem
pituitam purgat in alopecia , qui paulo poft , in
multis capitismorbisidem facit . vt liquidocom
ftet , rectè cosmedicos operari,qui morborum ini
tio , minorans, vtaiunt,medicamentumprogram
torium , agrotisporrigunt:vt Manardus Ferts
rienſis vir fingulari doctrina preditus libro fua
TumEpistolarum quoqueapprobat , qui meaferro
fentid à nonnullis hodie iniustè lancinatur,
quum dicat qualitatem , quantitatem , ldcsom
Sepisa
CV RATION. MID . 139
fapicasnoscogere,vt ante concoctionem racuemus,
A
quumresera res itafe habeat.Nam fi ex mala ei
prava qualitatehumoribus infita,morbus gignsa
fur , illico nulla interpoſita mora vacuandum eft,
sin turgentibus & prurientibusfit humoribus,
i pestifero tempore vigentibus. Si vero quis ob
E'3 quantitatem ,fiue humorum multitudinemmalè
quoquehabuerit , illicoinitio purgandum eft,‫ و‬ne
fua multitudine fuffocent, vel potiusin morbi in
cremento diſſolutisviribrėsfebrilis calidit asanges
litur, demum ad interitum eger deueniat : velfe
millum horum eueniat; faltem partem aliquam
corporis obfideant, in qua phlegmonem , aut æde
ma, morbúmve maius periculum afferentem fa
ill ciant. nec enimfemperſanguinis mißione vti cons
16
fentaneum eft, cuius vicefuadet Galenus pharma
contamw , vtlibro quarto o quinto de Sanita
te tuenda, ſcriptum reliquit. Demum fi humores
i circa 'aliquod princeps membrum ruant , initio
olen sulla fpeftataconcoctione spurgandi funt. Sienim
infestato ftomacho à bile opitwita Galenus abf
queprecedente preparatione,eam per hieram ,en
y . alia medicamenta purgabat , cur nos humoris
ampere fecur , aut cor, adcerebrum infestantes omni ad .
habita diligentia non deponemus ? Ignarus pro
ti cul dubio medicus dicendus eft , qui fiinfeſtani
tes crådos humores viderit ,inpharmaco exhi
bendo moraminterpofuerit , &to magis : quia
i hodie benediétis, fere frigidis purgantibus
medi
140 AMATI LVSIT ANI
medicamentis abundemus. Vidit enim Galenus, vt
libro 13. Methode medendi refert , multos quibus
inflammatio in oculis cceperat ,fola per inferiorem
ventrem purgationevnadie liberatos: proinde fir.
ma indubitatáqueconclufio nostra eft,quod initio
morborum tuto pharmacum ,quod minorans dici.
mus, ægrotis daripoßit,& debeat.Ceterùm Cor
melius Celſus præfentefebre, plarmacüfemper ab
dicat.Greci però, non niſi apparente concoctione
pharmacum propinabant : quorum dičtata ho
die abfurda effe videntur. Nam quia olim mes
dicamenta acria & pernicioſa erant, Cornelius
Celfusftante febre eapertimebat : quia ſua ignea AM

caliditate &acredine febrilem calorem intende.


bant , & corpora in vite diferimen trahebant,
nec verò tantùm præſente'febre Hippocrates me
dicamenta hec horrebat , ſedvigente estate , vt
Aphoriſmoquinto libri quarti & fexti,de More
bispaß. vag. dixit: Subcane & ante canem mo.
leste ſuntpurgationes , quia tunc exufta natu
ta nostra ,acrimoniampurgantiummedicamen
torum non fert : item ,quia ingenti estu imbe.
cillis falta natura,acredinemedicamentorum fa
cilè diſoluitur tum quiaa &tiones,contraria inibi,
Deniunt,calore ad exteriora trahente, pharmaco
verò ad interiora.Quòd verò Greci non nifiappa
rente.concoctionepharmacum exhibebant,id quoq;
nonminusabfurdum videtur , quia quoties huo
morum coétio apparet , naturapotens fupra mora
bum
· CVR A TION . MED . 141
bum eft , atque indc tunc temporis fuperfluam
evacuationem eſſe, quiſque dicere audebit, Nana
TE fi natura potens & valens fupra morbum effa
ita vt intra paucos dies nullo interueniente ad
高 miniculo vel adeutorio , morbum propellere pote
de rit , ad quid precortunc adiutorium, hoc eft pbar
li macum ægrotis medici propinant ? iniuriam prò.
cul dubio facere videtur is,qui potenti auxilium
dare contendit :niſi quis dicere velit , quòd more
bus facilius eo dato expelletur , fansas citrus
adipiſcetur. Item bumorum concoctio non nifi in
& ftatu apparet, in quo quieſcendum & mbulimm
tandum ipfimetfuadent.Sequitur igitur quodtúc
temporis pharmacum dandum non eft,quodta.
13 men ipſi iubent , non niſiſtanteconcoctione pbar
macum propinetur , lis verò Greci reſpondent,
=; quod fi ſtatisfymptomatum coincidit cum con
coctionis lumorum ſtatus quòd tunc dubiopro
cul pharmacum abnegandum eft : quia fympto
mata pharmaci opus peruertunt , multa man
+
la indefequuntur:quum veròftatuscoétionis hu
morumtuncadest abſque ſymptomatum coincidene
pharmacum rette concedi poteft :
tia ,
fic quæfitum , cuicontradictio ineffe videtur, dil
luitur , fcilicet,ftante concećtione in ftatuphar.
macum dandum eft,intellige, quando ſympto
mata non peruertunt pliarmaciopus , quod por
bayan tißimùm eft , quando fymptomata non coinci
dunt cum ftatu concoétionis humorum, Si verò
coinci
142 A MATI LVSIT ANI
coincidunt , tunc in ftatu pharmacum dandum tibus
non eft , quod potißimùm euenit morbis ,quiad alle 200

teinte
unicam criticam expulfionem terminantur , quos
olim antiquitas, potius fanguinis mißione,Gerecep
optimo victus ordine , quàm pharmacis curas nsapien is
bat. At nos hodie nattibenigniora medicamen ino tenen
tä , audacter initio morborum purgamus : tou

morbos natura ſua lethales , qui omnino agro azereed


tum opprimere, adinternecionem ineuitabilem te,ream 1
11
ducere debuerant , leues , e mites , ac falubres is
purgationibus reddimus , quibus minorem fap et dolores
Itam initio morborum materiam , facilius na
tura poteft concoquere , vt enarratione vigelse
manona libri fecundi Aphoriſmorum Galenu dore
Hippocratem interpretatus eft , quum dexerit,
um morbi inchoant ſi quid mouendum vide 1 vul
tur , mowe: quum veròconfiftunt ac vigent, me len

lius eſt quietem hahere. te wear


Curatio XVII. de oris vlcerationi
bus,quas aphthas Græci, Al
cholasverò Arabes
funer
appellant. al
( Livis Ludouici Ferdinandi 329
ab Arias, quatuor tātuin natus
annos patura fanguineus ,obe
lulus, & bonæ habitudinisin ,
fans,in aphthas, ideft oris vlec
rationesdeuenit. Sunt enimvlcerationes hx
ab
CVRATION . MED . 143
tando ab Arabibus Alchola dictæ, Latiniores verò
cu lactucimé appellát,qux quú primú apparere
wing coeperunt , febris quoque cum horrore eum
Ex affligere cæpit, &, vtpoftea comprehendi
** mus,duplex fuit tertiana.Secundoigitur die
dican adeum veniens,brachij venam illico aperi.
mi re hirudinēque vulneri admouereiufsi.Nec
enim tiinere eſt, puarulis carnofis & boni ha
with bitus, venam in hac ætate tundere , tametfi
Silabus Galenus cæterique Græci hoc nunquam ad
este miſêre.Arabes tamen,Abinzoarem libro ſuo
de Sanitate tuenda ſequêtes, qui filio fuo triū
sem annorun ;vt tradit Auerroes,fanguinem per
Gise yenx fectione minuere iuſsit poſtulāte mor.
bo,minimè formidant:quos bonimediciimi
um * çantur, nec vulgi famam tiinét, quum multa
reti,bona inde euenire experientia copertum ha
beant. poftea vero pro iis lauandis vlceribus
ation
hoc decoctum , ſiue lauacrum parareiubeo,
Al quo ſæpelauabantur, & ita habet,Recipe,ro
larum rubrarum , balauſtiorum ,myrtillorú ,
foliorum oliuæ,lentiſci,fumachiorum ,planta
ginis an.m ...aluminis roche 3.mediam :in li
Liewe bristribus aquæ fiat decoctioquouſque aqua
IN rubra euadat. Deinde-verò clyfteremiſtum
usah immitendum fuadeo, R .Decoctihordei vn ,
alinisi cias dece,olei violaceivncias tres, caſsiæex ,
Drisht tractæ vnciam mediam ,falis drachmam me,
aer's diam ,lucchari SanctiThomæ,quodrubrum
offic
144 AMATI LVSITANI
officinæ vocant, vnciam vnam , miſce &fiat
clyſter. Syrupum verò omnino abhorrebat,
fed & vefperi iecoriepithema imponendum
curaui , nemateriam denouo ad ſuperiores
tranſmitteret partes, fuit enim huius morbi
cauſa procatarctica vini nonduin cocti mufti
dixerim ,multus potus.Habebat verd epithe
ma fic, R. fucciendiuiç vncias quinque,aceti
rofati vnciam vnam ,ſantalorum rubrorum
drachmam vnam , miſce , & tepidum impo
natur: ſed & linimētum quo orisvlcera, poft
lauacrum illinirențur ex melle rofaceo cola
to, maſtice & thure, cum dupla porcione alu
minis rochæ vftæ parare feci, tota veròcura
circa oris vlcera dirigebatur, vt quamopti
mè lauacro prædi&to lauarentur inungereo
túrque: tertia verò die clyfterem anteactum
iterandum iuſsi, & fyrupum rofaceum ſolu
tiuum duarum vnciarum pondere cum iure
pulli bibendű obtuli. Tunc verò puer à febri
liber euafit: & quarta melius habuit,ſedquia
ta vicerationes orisminores factæ ſunt, & ve
fperi fternuit:ſexta candem fanus factus fuit,
Victus ratio huic prifana colata , quam fauis
hordei Arabes appellant , multoiufculocapi
admixta erat, pullus quoque gallinaceus or
deo cactus, veluti panarella, & malum punis
cum vinefum & acidum & dulce,aquam por
rd ex communi padána bibebat, c Hà
ус
1 CVRATION . MED ,
145
SCHOL'I A.
Ord
1cc fiire licet , Quòd aphtba ſiweoris vlce
Lrationes plerunque pueris accidunt , que
+7 tribus funtmodis , quedam alha, alie ſubrubre,
5 alie verò cruſte modo nigrefcunt, ceteris peia
FIB
tes: veruntamenomnesigneam calıdıtatem pra
ei se ferunt,ideo vtmultoties in gangrenam trans
cant, & confequenter in fyderationem , id eft,
brei membri omnimodam mortificationem , vt puero
10 allato ex Sancto Vincentio apud Luſitaniam , in
et Caftellum Album contigit, etate ſeptem anno
Cod rum : à quofrustulum mandsbulaextractum fuit
@ vixit,ſed posteà interiectis duobusmenſibus,vt
u mihi relatumfuit, diemfuum obüt. Cæterum om
mi nes latentes pueri isto morbo affeflifæpe moriun
mos tur,hac precipue de caufa,quia fugere eu lac atra
et's
mobile
here non poffünt,vtfiliolo Dionyſy Pinti octo ju
pra decem menfes nato ,contigit.
CuratioXVIII. deſupradićtis oris
ll ylcerationibus, & de tibiarum &
us - brachiorum ſcarificatione.
mi
lor AVCI's interpofitis diebus
huius dicti frater ,duos natus
‫الزلا‬ annos,in eaſdem oris vlceratio
7 nesincidit:qui ſorarum fiue ti
L.M biarum ventrium ſcarificatio
ne
146 A MATI LVSIT ANI
ne, & Topicis adhibitis enumeratis medica.
mentis fanitati illico fuit reftitutus ..
SCHOLI A.
N preteribo binc , quintaxem omnes,
puerilis banc tibiaruma brachiorum fcarifi
,
cationem adcò prætereunt, ac fi pauci momen
si cua uatio efer, wil 64 potius Galenus rasite
quam vſies effes , quod fuljum effe paucis mox
Arabimus , quum Galenus ita jape hac vfus
fuit euacuatione , ac fanguinis mißione, per ve
4 fectionem , quod facilè depreherdere quis
porerit , ex ijs verbis, que ab enarrationefepii.
madecima fecundi libri Aplorfmorum addu
cuntur: quæ ita habent , Euacuatio autem am .
nuum humorum equaliter, qua quidem exquin
ftißima eft, fit per vene fectionem : proxima
autem luc eft , que per tibiarum fcar. ficatio
nem , vt nos facere confueuimus : hac Galenus,
quibus nihil pel clarius, vel lucidius dicipo
tcrii . Emcadde, quod Galenus tantifacit hans
perſcarificationcmeuacuationem ,de a lie
brum fcripferit.Nam do libro decimotertio Mo
thodi medendizalieno coure malè affetto alte
Fum ſcarificare iubet ,non però benam focais ,
ni mulai meptè admodum , quide Pleuriside
Apologias fcribunt,quaspro fuo roborando errore
adducent : ita enim citala loco apud Galerum
legitur. At fore plethoricum corpusfit, peli
liela
AMI CVR AT 1-0 N. MÍ D. 147
det
ratis medias tieſo fucco redun , curatio per ea quæ fic ca
gtus. lent,Alyxionem ad membrum cites :Cogimúr.
9
.
) , Aut 18 , que left non funt fcarificatis.
tammi
Mans enim laboranie,ſcarificabisctára : alte
edicos ,
Tricrum fit tocrore male habente , reliquum . Agit enim hic
Galenus, vt obiter hoc dicam ,deexternis affe
piscias čtionibus. Ceterùm proximum iis erit enarra
Galen
re , quod mihi contigerit annus elapfis , & ita ha
Se pancis bet:Dominicus Maria à Bala,mercator Bononia
Јере іс ;
3:300,prnetenſis ,vtquum fil.olum grauiter ægrotantem habe
illum inuiſerem me rogat ad quem ascer
riherde erét,
nr
Arrasjo forma iubeo prosinus crura ſcarificare, prius ca
oraso per fpongiam fowentes calidaaqua, & ad po
ito at / puts gatur , ac ad furas enccato fanguine,
cut fapeharmdine festa percutiendo , ſed inwita
quidemus matrepueruli,natione Greca patria,Bizantina,
e m
n :p r e
que quum intraduos diespuerum fanum con
fpexerit, ad me poſtea ,tanquam ad facram an
buvo
cidusadrmischoram , quum pueriſui vel amicorum ægrota
raanf rent, confimebat ,vt illam illis uberem evacua -
den
tionem facere , tantùm videlicet huic riacuatio
t o nitribuens : nec fanèimmeritò,quia prætermul
imoren nta que fecum adfert commoda cruriumfcarifica
'effeillomMiomateriamin corpore'excundătem minuit,& ca
n e
rthee PlansPetà dolore, o malisaffectionibusliberat. opus
chetamenfwit Ferrariæ, veluti apud Germanosinfe
Fors tiores,vulnerarios docerchanaexercereevacuatio
pued Goldwem,quum antesta nunquam vfa fuiffent.
Cure
osfit , k 7
148 A MATI 1 LV SIT ANI.
Curatio .XIX . de caluaria reducen
da quæ percuſſa & plicata an
tea fuerat .
VELL A ; quàm ab aphthis ,id
eft oris vlcerationibus liberaui
mus, per ſcalas cecidit:cui calua
ria propetempus dextrū intus pli
cata fuit,nullo vel apparente vulnere, autfan
guinis mifsione, cutis tantúm erat contufa,
magna fouea incus immiffa ,cui'occurrens,&
accerfito chirurgo,cucurbitulam multa Alam
ma ignitam admouere loco affeéto iubeo,
poſteà vero albumen oui optimè concuffum
& multis pulueribus conſtrictiuis mixtum , &
ftuppa exceptum atque locoappofitum , intra
paucos dies fanitati fuitreſtituta, iuſsi tamen
poftquam meliuſcule habere videbatur, loco
affecto emplaftrum de betonica admouere
SC H O LI A.

fum tenuiora effe ,quia fanguinolentiora,


y teftatur Hippocrates libro de capitis vulneri
bus , prope finem : qua de caufa facile plicants ,
e difficulter rumpuntur, franguutur ; quis
nec denſa, nec folida , nec Antroja funt , ngi
fumquoquefuit in puerocoriarijapud Malam
teffam pigmenterinm habitantis , qui quium ex
alto
CVRATION . MED . 149
Calto caderet , caput contufum habuit , quia.la
I minas plicatas,& ipſe codem artificiofuit curatus,
♡ fanus euafit. Cæterùm , eft inftrumentun chi
turgicum ex tripodibusfabréfačtum ,quo adultio
ribus offa plicata, o diſrupta forastrahuntur.
Curatio XX.de grauiſsimis quibuf
dam ſymptomatibus, ob dolo
CH
rem oris ventriculi å bile
praſına euenientem
obortis.
X o R Turiſta à cofta plerun
STI
que ſæuiſsimis doloribus circa
1

IS V os ventriculi cruciabatur, &


adeo fæuiſsimis,vt in epilepti
ca fymptomata fæpe incurre
1 ret : nam ſenſu & motu ferè priuabatur, &
Du tanqua mortua iacebat,quæ non niſi voce ą.
fperiuſcula inclamata, per capillorú auriám
que doloroſam'attractionēexcitabatur, & ad
fe redibat:Vocatus igitur, eain in acceſsione
comperio, quæ ob ingentiſsimū & infeftantē
dolorem illum me rogat,iubea affectum illū
locú aperire ,nā aliter non poſſeeuadere,alta
ex voceclamabat.Ego verò fciens vltimismor
5

bis yltima diligétia opus effe, illico vomito


** riü hoc offero,quod habet, Aquçin qua deco
& ű fuit femë raphani vnciaskſex ,3 oxymielitis
fim
ISO A M A TIL VSITANI
fimpl.3.11.agarici in puluerem redacti, dra.
chmam vnam ,miſce,& tepidum bibat.tepida
enim ſtomachum relaxant,&ad vomitum in.
citant:hoc igitur,prius cibo,que antea coine
derat,eiecto,multam bilem vitellinam & pra.
finam euomuit: ſed non ob hac caufam dolo .
res remiſsi ſunt: qua de caufaclyfterem iftum
parare iuſsi,Recipe cētaurijminoris,chamo.
millæ ,meliloti,an.m.i. Cimini,leminis fæni
culi,ameos,an drachinam vnam , in libra vna
& ſemiſſe aquæ fiat decoctio fufficiens,cuius
decocti libræ vnæ addasoleianethini vncias
quatuor,diaphæniconis drachmas ſex , Tro
chifcorum alažndal drachmammediam , falis
nitri drachmam vnam , vitellos oui numero
duos,inellis vncias duas,miſce:cum quo qua
ter vel quinquies egeſsit, poft quæ , ftomacho
ſpongiam imbutam decocto abfinthij & rofa
rum ,cum oleo de menta, & ablınıhino,calida
admouere curaui: quibus præfidiis libera túc
à doloreeuaſit.Sed hæc internoctem ageba.
tur . At quumilluxit dies, ad eain acceſsi, vbi
alcius & intimiusmorbihuius cauſam quæ
rés, inueni morbi huius originem & caulam ,
iecur effe , quod &i obitructuin & malè affe
ctum erat. Percipiebanı verò efle obſtructũ,
quia plus iuſto tumebat , & quum manus illi
admouebatur,dolebat:hac cæterùm obftru.
tione iecur fic malè affectum ,malè officio
ſyo
CVRATION MED 151
,& fuo fungebatur , vndemultum bilis vitelling
cer & porraceæ dictæprafinæ,fiue viridis gigne
JE bat,potiſsimumquãdo herbis & malis & pel
fimis eduliis veſcebatur: quæ bilis ad os ven
& triculi potiſsimum delapfà , crudeles & fæuos
illos dolores cauſabat. Ad cauſam igitur , &
morbi originem occurrens, fanguinis extra
ha &tionem non admittensilla, qua de cauſa,in
Et quit Galenus,Pauperesditioribus citius ſanā.
011 tur, quia pauperes facilius obediunt, & illico
5.4 fanguine minuto citius fanitati priftinæ reſti
tuuntur:Syrupum iſtum concedo,Recipe Sy.
rupi de Agremonio,id eſt,veto apud Dioſco.
ridem eupatorio , vnciasduas,decoctionis fu
mi terræ in qua multi ſpicæ nardi incoctum
301
cft:vncias quatuor,miſce,quo per fex dies ma
nè & vefperi vſa fuit, poſt cuius bibitionem ,
&
bolum ſequentem deuorauit,Recip.eleccua
;C
rij lenitiui drachmas quinque,de ſucco roſa
rum drachmas duas : agarici nouiter in paſta
parati drachniam vnam & mediam,cum fuc
!! charo & puluere cinaniomi, fiat bolus.Quo
aluus optimè fecedit: & fequenti die iecur hoc
vaguento illini fuadeo, quod habet , Recipe
fucci eupatorij Meſues , veriapud Diofcori
dem agerari dicti, vnciam vnam & medianı,
de agrimonio vulgari , Diofcoridis eupato
rio, vnciam vnam , olei abfinthini,nardini,
an . vnciam mediam ,pulueris ligni aloës,fpi
k 4 62
152 AM ATI LVSIT ANI
cæ nardi , gariophilorum , an. drachmam v
nam ,ceræ vnciain vnam ,miſce, fiat voguen
tem , quo manè & fero inungebatur. At iis bis
omnibus iteratis , & nonnullis cataplaſmatis
iecori admotis ex Archigenis officina pro
deuntibus, quæ Galenus libro octauo de Có
poſitione medicamentorum ſecundum loca,
citat : ad Thermárum aquas condeſcendi, &
illas quidem Aponi prope Patauium , quas e
bibit,& ita valuit, vtdolor amplius nunquam
redierit.
S CH Ⓡ L 1 A.

llis praſinabes, potius ex incoétione quadam


BIgignebatur quàm adustione , vnde magis in- .
ter pituitæ fpecies numerari meretur , quàm inter
bikes: per adustionem porrò nonnunquam prafina
hec bilis fit,vtalıbi diximus.Caterùmn,,quum circa
ventrem & intestina, rna in finguliscauitaseft:
que vitiofam humiditatem fuſcipere poßit , circa
bepar tamen tot numerofunt , quot habentur ar
teria & vene. Etenim quum hæomnes oſcula ath
gustapoßıdeant,qua parte viſceris huiusfima cum
gibbis coëunt, obstructiones ab illis vitiofis fuccis
aliquando oboriuntur, breui in frigidisintempera
turis, vt temporisprogreſſw ir calidis:ad quas tan
dem obturationes, putrefactio fæpe confequitur. In
nostro porrò cafu , ingestisherbis & mali fucci ci.
( ariis, quæ ftomachusnon adeò concoquebat, tan .
dem
ẽ ở R AT I o N. “ M : .. 153
dem ad iecur vtcunque atrractusſuccus ifteporri
virorem habens , inibi peiorem qualitatem .ſortie.
batur , ac in ſtomachum relegabatur, vbi dokres
illos caufabat , confortij lege , ſenſus O motus
priuationem .
< Curatio XXI. de febri derelicta
5!
poft pleuritim ; ac de medicorum
inaduertétia circa fanguinis par
titionem , in yenx ſectione.

LIVER I V S Romæ tra


pezita, ætate quadraginta an
norum, circa hyemis initium ,
Venetiis pleuritide correptus
fuit , qui quum à medicis de
plorarus haberetur , inde Ferrariam per na
uim deportatus eft , ad quem acerfitus, deci
ma enim agebatur diesab ea qua primum a
so grotare cæperat; illum inuenia dolore late
* ris liberum , ſed intenſè febricitantem febri
fiticuloſa , cum pectoris grauedine ſtricturá
ve, ex quo ſputa multa non niſi viſcida ad ní
so gredinem tendentia einittebat. Vrina porro
11 onnino craffa rubra & ad nigritiem declina.
bat,cum quibusvirtus conftabat, & aluus opti
me reſpondebat,ſed cum iis nullum in capite
fentiebat dolorem , tametfi in nocte plerun
k 5 quc
354 A MATI LVS I TANI CHIA
que deſirabat.Quibus animaduerfis inquiries
anteactam curationem , cui quæſito reſpon permulto
der, Sanguinis quatuor tantum vncias è vena odrubicu
brachij extractas effe , nec vllum aliud be.
neficium habuiſſe,ſed iis addidit feptimo die sesegi.Hi ce
m & lan
copioſum ſudorem illifuperueniffe, quo ta edemell,e qu
men febris non fuit diſcufla.Illuc igitur vul is fuerit,& m
nerario accerſito , ſanguinem ex bafilica fiue alic apparue
interna brachij dicta vena , ad vncias octo vseb io erit,d
fluere iubeo,erat enim fanguis in vniuerſum en cuemadm
corruptus ad liuiditatem quandam decli rubicun
nans , prout in tribus vitreis peluiculis con e donecluido
fpiciebatur, quod ſcriptum pofteritati effe
cupio, & volo,vt à tam craffo iámquefupino na paparacu
errore practiciabſtineant,in quem recentio It mutation
res medici -Itali incidunt , verfantúrve: qui
quum fanguinem mittere mandant , jubent
vulnerarijchirurgive vt vniuerfum Auen
tem fanguinem in yno colligant vaſe , og
animaduertentes alioqui homines doctiſsimi
& oculatiſsimi, opus effe & primum fangui
nem Auxum , & nedium & vltimum ſepara 1:20: p.
tim videre.Quod Hippocrates admonere vi
detur , libro fecundo de Ratione victus is
morbisacutis,ita ſcribens,At fi quidem do fade
lor ad clauiculam defe fignificar-ionem
ut circaprize

beat,aut grauitas ad brachium , ar (um , venam
mam, aut ſupra ſeptum tranſuerſ Anternam , &
fecare prodeft in cubiţi flexura i non
NI
CVR AT IⓇ N. MED . 155
Erfisin aon cunctari copiofum fanguinem detrahe
Fro repere,donec multo rubicundior fluxerit,aut pro
ciaser
puro & rubicundo liuidus , vtrunque enim
malidi contingit. Hic enim Hippocratesiamſuadet ad
prima colorem uinis
& ſang nt conſiſte atten ,
Fe, que dendum effe ,quum & èfanguis crudus & pituni
igiturtoſus fuerit,& minim floridus,nec rubicu
ullim dus illic apparuerit , extrahendus rHippocra
Ercise tis confilio eraditmo nemc rubicundio multo flu
,dodu
vipios
1 ] ส่
xerit : quem fi illico in principio
purus & rubicundus effluxerit, extrahendus
iculis cft , donec liuidus exeat : quod Galenus ibi.
ceriwi dem in enarratione clarius expofuit ., dicens,
que ſed quod vacuandi ſanguinis terininum co
m.ru lorismutatio nem pofuerit
Quicqui d
, deinceps eſt diſſe,
túti rendum . ergo fanguinis in phle
ane,id gmone continetur,id caloris abundantia co
plumbi lorepermutatur ; Reliquum autem in parti.
a vale, bus oinnibus fimile manet. eam ob cauſam
es datie fanguine qui in totum fpargitur corpus pitui
jumla tolìore exiſtente, rubicádior ſanè erit, qui in
mum" eo quod pl.legmone oblideturlatere contine
dimons tur: quod G fanguis in corpus totum diffuſ us
me rich' rubidusfuerit , iis proculdubio qui ad phleg
monem eft aduft
quides mutabi us affatúſq; in nigrum per
tur lividus
Tonem . autem in ea,quæ à rubido
utcitus adnigrum tranſmutatione median obtinet:
cum , ret coloris igitur mutatio,fanguinisex particula
interne inflamajata tranQationem ſufficient com
er
1 ‫܀‬, monftrat .
156 AM A TÍ I V SÍTANI
monſtrat.Subfcripfit is idem Galenus libro
de Curādi ratione perfanguinis miſsionein ,
capitedecimoquarto,ad hunc modum dicés,
In quibus autem iuxta ſectam venam phleg .
mone eft ingens , optimum eft fanguinis &
in colore & in conſiſtentia mutationem expe
ctare, ficut indicauit Hippocrates inlibro de
Acutorum viétu , quando de pluritide verba
facit. Alius enim eft,qui in phlegmone eft fan
guis , quâm qui ſecundum naturam , vt pote
plus excalefačtus. Nam fi anteà crudior erat,
rubrior modo & Aauior efficitur, fin eiuſmo
di prius fuerat,ad atredinem vergit aduftio
ne. proinde & cætera. quibus reſpondent ea
quæidem Galenus dixit libro de Venæ ſectio
ne aduerſus Erafiftratios , ad iftum modum .
Age ergo declaremus illis quòd menſura in
venæ lectione multò facilius deprehendatur,
quàm in cęteris quibuſuis auxiliis.Nam & Co
loris mutationé fæpenumero diſpicere licet,
hócque duobus modis fieri poteſt, interdum
quidem fanguinem ipfüm Aluētem ,interdum
autemægrotum cöfiderando,& cætera.Qui
bus Hippocratis& Galeni verbis ſatis perci
pitur , quôd in fanguinis miſsione animad
uertere medicus debet, fanguinis tam colo
rem ,quàm ipfius confiftentiam ,mutationem
ve, quod mea fententia multo melius & fecu
rius fiet , fi fanguis femel extractus , in tres
partitus
CVRATION . MED . 157
partitus fuerit partes quum inde de intentio .
ne vel remiſsione putredinis facilius quàm
aliunde diiudicare poſsimus fciréque ao fecü .
da ſanguinis miſsio prima copioſior fieri de
beat,no minus fi fanguis bonus fit,velpotius,
bilioſus,aut pituitofus, aut forte atrabilioſus,
& an mediocri putredine fit affectus, qui ad
benignum reduci poteft, vel potiusin totum
corruptus omnimoda egës euacuatione, quæ
omnia dubio procul multū ad veram faciunt
curationem .Quis enim non nouit in vna fan
0
guinis miſsione & rubrum , & liuidum , & ni
70
grum fanguinem fuere poffe : qui nifi va
&
riis prehendatur peluiculis feiri non pote
rit : proinde medicos Italos hîc monitos ve
1
lim,ne deinceps, vt folent,fanguinem vno in
i
vaſculo colligere tantum permittant , quum
UI
conſultius ( mea ſententia ) vt dixi facient,
fi ſanguinis partitionem dictam agendam
mandauerint,ac peluiculas illas in loco repo
JE
nere,vbi nec radij ſolares,nec puluis fangui
3C
nem inficere poſsint. Cæterùm ,non minus à
LI !
metaxādi hîc totiusHiſpaniæmedici veniūt.
CH
qui ſanguinem quibuſdam colligi ſeutglister
fæ incoctis, in quibus vniuetfa fanguinishu
ad miditas, imbibitur, copſeptiūt. proinderecte
Jo mea fententia facient medici, &deinceps pel
-11
viculas iltasnon oiſt vitreatas in publicum
ter
exire permiſerint : quodiam nunc, vr audio,
Salmant
U
158 AMATI LVSI T'ANI
Salmanticæ monitionibus clariſsimi docto .
Tis Alterati, primarij medicinæ profefforis,
-fieri incipit:ſed in hac re Teuthones, & Ger
mani multa funtlaude digni,vtrunque'reétè
exercentes.Nam & fanguinem multis pelai
culis fluentem colligunt, & illis quidem ſtan
neis,non nili huic negotio feruientibus.dicét
tamen hîc Italiæ medicí, quòd fi fanguis vno
taptům vaſculo vitreo colligatur, ve ſe'mper
colligitur & afferuatur , quòd poſtea cultro,
per medium diuidi poteft, vtinde iudicium
fumant, quod à multis præclaris in Italia me
dicis factuin iri animaduerto ,ſed hæc vtme
dicis indigna ita à praxi eliminari debet:quú
fatius multo ſit fanguinem variis peluiculis
colligere tam inpleuritide & internis infam
mationibus quàm quouis aliomorbo,vbifan
guinein mittere expedit, & de ipſius putredi
ne' aut alteratione iudicare:in phlegmonis ta
men membra longinqua occupantibus,velu
ti pleuritide, potiſsimum fanguinis mutatio
nem aut confiftentiam contemplari expedir:
quia multū incermedij fanguinispriusquàm
phlegmone impactaeuacuátur,extrahi hecel
fe eft. fed dicetfortè aliquis, Hippocratem &
Galenum iubere animaduertédam ſanguinis
morationem faente ipfo fanguine,non verò
siam Huro :cui refpondemus,Optimum forefi
fucate fanguinemediciadeffent , præfertim
quum
' CVRATION. MED . 159
o quã fanguinis maximafit extractiopulfuum
diminutionibus attendendo , ne fi fortè plus
So juſto extractus fit, ægerad animi deliquium
ducatur, nec vires amplius recuperaripofsēt,
el vt multis ægris accidifſe vidi, qui medicoruni
It negligentia periêre.At quum recétioresme
di dici non femper phlebotomiis præſentes effe
i poffunt, vel fi poffunt fortè non dignantur,o
topus fanè eft hac potifsimúm fanguinis parti
oli tione vii : quin & fi fanguinis extractionibus
femper præfentes effent medici , quum diffi
culter Auenr'e fanguine iudicatur de ipfius 'co
TE lore & fubftantia , confultius mihi videtur fi
poft extractum concretúmq; de eo iudicium
ht ferátur. Athæcnunc ſufficiant , & ad locum
vnde diſceſsimus reuertamur ,Pacta igitur
Bil fuit huic venæ fe &tio'in brachij flexu ,poft
quam fyruptum fequentē obtulimus:RZ.ſyru
ipi capillorumVeneris,violarum , oxymelitis
ana vnciâ mediam ,aquarü fæniculi,endiuię,
en & capillorum Veneris,anavnciam vnam,mi
fce, vefpéri verò ante cenā iterabatur.Porrò
ynguétam hoc,quo pectus illinirerurparaui,
quod habet:Rolei violacei amygdalarū dui
TAN cium ana vnciam vnam ,axungix gallina ,bu
e zyri recentis,ana vnciam vnam ,ceræ parum ,
fiatvnguentum .Non minus fcreátum facili
for tansdefcribo vt interpellatimcocleari elam
erti bendo defamat:quod haber: R. fyrupi de li
quiritia
Guia
160 A MATI LVSIT. ANI
quiritia vnciam vnam , capillorú Veneris va
cias duas,violacei vncias tres,miſce.Itē quoq;
ve linguæ nigredinem effugeret,quam fuligi
nolam & atram habebat , femen philijſubtili
linteoincluſum , &ligno exili infertum ,ac in
aqua madefactum intinctumų; pararefacio,
quo multoties linguam lauaret , non minus
quàm afsiftentibusminiftris interdúargēteo
cocleari eam raderent á fuliginéq; illa libera
rent fuafi.In nocte verò clyiterem refrigera.
torium immittendum iubeo fic paratum : R.
decoctiordeilibrā vnam , olei violacei roſa
cei ana vnciam vnam & mediā, zucchari vn
ciam vnā,vitelliouinumero,j,miſce, fiat ene.
ma, & tepidum iniiciatur. hoc verò enemate
aluus optimè fecedit :fed vndecima die nihil
immutadū , aur de nouo agédú propoſuimus:
duodecima verò pharmacú hoc propinaui
mus:R2.ſyrupi roſati ſolutiui vncias tres,deco
& tionis Cenæ vncias quatuor,miſce. hoc verò
multa & mixta excreuit. decimotertio autem
iteruni internā venā in liniſtri. brachij flexu
ra ſecare iuſsi, vncjálq;fanguiņis ſex demere,
quinon câta putredine;quáta prior fuerat,af
fectus erat.At poft hanc fanguinis euacuatio
nemægermeliushabere viſuseft , & omnia
semitticæpêre.Nam febris nõ itavalide af
Aigebat,& lociū minus rubrú & craffum abl
que nigredine folita apparuit,quanquā in eo
nullum
. C'VRATION.T MED . 161

nullum erat coctionis fignum : fputa tamen


quæ per excreatú mittebat pauca,ſed illa alba
Siam erant : demum decimaquarta ſudauit ſu
dore quidem contemnédo, quia eo febris no
3 fuit difcuffa,imò continua perſeuerauit,quod
-animaduertens decoctum hoc parare iuſsi,
R.Radicum apij,cicoreæ ,endiuix ,an.vncia
vŋam & mediam ,petroſelini comunis, foeni
culi, an.vnciá'vnam , herbæ hyffopi, capillo
Tum Veneris,an.m.j.prunorum pinguiū Da
i maſci,vel Hiſpaniæ ,quæiam vbiq; habentur
numero duodecim :iuiubarum , quas dicunt
Ziziphas, febeſten , id eft myxaria fingularű
!!
namero decem ,ordei integri pugilla vnum ,
folliculorum ſenæ vnciam mediam , in libris
feptem aquæ fiardecoctio , quoufq;maneant
s-libræ quatuor:faéta coctione& colatura ad
de fyrupi de cicorea,oxymel.compofitian.z.
S4 : tres miſce, & ad lentum ignem parūbulliāt:
de hoc verò mane ieiuno ſtomacho bibebat.
vncias quinq;, & vefperi totidem ante cenā,
& præcipuè quando fitipremebatur , quo fem
e per alium lubrica habuit,adeò,vt ter & qua
ter inter diem & nocte egerebat:proinde de
cima ſeptimadie tres ſpontaneos habuit fe
ceffus, & ter fudarecoepit,ſed nullum habuit.
copiofum fudorem ,decimaoctaua verò,pur
gatorium hocmedicamétum dedimus, quod
habet. RE . fyrupi rolati folutiui vncias duas,
1 oxyme
162 AMATI LVSI TANI
oxymelitis compoſiti vnciam vnam , diapru
nis ſolutiui drachmas tres , decocti fenæ vn
.cias tres, miſce.fiat porus vnus,quo & biliofa
& varia pituitofa, mucoſa, maleolentia egef
fit:decimanona meliushabebat, fed lotiū te
nue lubpallidum erat,in quo nulluni,videba
tur contentum Nam & vigeſima perinde ap
paruit,in aqua nulla criſis notafuit. At vigeſi
maprima die, tumor,fiue abſceſſus magnus
in pectoris eminentiori parte viſus eſt, colo
re ruber, tactu durus, nullumfecum afferens
dolorē,niſi quando illum manu tractabamus,
¡ vel quando æger ipſe ruſsiebat.nam tunc do
lor illic reſpondebat,fuit enim criſis hæc im
perfecta quã permutatióis practici appellát:
quia ab internis partibus ad externas malus
humor prorupit permutâtúſq ;eft.vigefima
ſecunda dierectius habuit, & quà perventre
egeſsit duriuſcula, vt in ſano conſpiciebatur:
fed febris continuò perſeuerabat & cum iis
multum appetebat, & varia comedebat.vige
fimatertia, & vigefimaquarta die,eodem mo.
do ſe habuit,veluti vigefimaquinta , & vigefi.
mafexta :ſed vigeſimaleptiina lotium optimú
& multa hypoltaſi primòvisã eft,à quo fem
3 per melius valuit , & ſanitati fuit reftitutus.
Namn tumor , poft multam & einolliệtium &
maturantium medicamentorum appofitio
nem euanuit, & iş halitum difflatus. Quan
tùm
CVRATION . MED . 163
jùm verò attinet ad rationem victus,qua iſte
vſusfuit, fcire eſt quòd à vino ſemper abſti
nuit, non quòd rectè in hoc morbo propina
ri non poſsit, quia Galenus in febribus conti
nuis vinum admittit :ſed quia quum vinum is
bibebat in graué incurrebat tuſsiin , vnde ab
eo tanquam nocumentū & graue ſymptoma
fecum afferente abſtinebat.vſus verò ſemper
fuit aqua hordei nonnunquam iulepo viola .
ceo admixta,aliquando verò granatorū vino
prout caſus poftulabat :cibus verò,capi ſiue
pulli contulum , piſtū dicunt, niulto faccharo
& diamargarithone paratum erat, & interdú
morfuli parabantur vires reficientes , ex capi
+ pulpamétis,& amygdalis dulcibus,veluti ie
cinoribus,& pullorum telticulis,adiectis me
dulla panis feminibúfq; frigidis maioribus,
vt inelonis,cucumeris,cucurbitę, & citrulli: vt
verò tirones addiſcant,fic parabatur.R.inte
raneorum ſiue pulpamentorum capi, vel pin
T guis gallinæ,aut phafiani, vel perdicis vncias
quinq ,amygdalarum dulcium mundatarum
vncias duas, feminismelonis à cortice purga
ti vnciam vnam.omnia hæc recté piſtentur.
Nam hîc ſemina melonis optimè piſta deſi
derantur:poftea cym vnciis decem facchari,
optimè omnia adlentum ignem , fecundum
artis miniſterium coquaniur,& inde poftea
morfuli parentur. Nam & diamargarithon ,
1 2 fiigid
164 AMATI - LUSITANI

frigidum dictum , quo quoque vtebatur , &


apud Valentinos & Hiſpaniæ medicos in con
tinuo eſt vfu,fic paratur.
Re.Zaphirorum ,
Hiacynthorum ,
Smaragdorum ,
Carabi, Pan.3.ij.
Coralli albi,
Coralli rubri,

-
Margaritarum .
Spodij,
Raluræ eboris,
Cornu cerui víti,
Serici crudi, an.3 . išžj.
Corticum citri,
Seminis papaueris albi.
Seminis acetofa ,
Seminis portulacze,
GummiArabici,
Tragacanthi rofarum ,
Doronici,
Tormentiæ, an.3.vi.
Liquiritiæ ,
Ligni aloës,
Amyli,
Omnium ſantalorum ,
Coriandorum præparatorum .
Camphoræ ,
Moſchi, 9.iiij..
3.j.
Amba
1. CVRATION . MED .
165
Ambaræ , 3.ij.
Auri ,
Argenti. Jan. 7 . ; .
Oſsis de corde cerui,
3.j.
& Fiat puluis ſecundum artem , cum ſuca
charo fiant rotulæ :hoc autemdiamargari
ton frigidum dicitur,cuius fpecies in epithe
mata cordialia frigida exornant .
Curatio XXII . de febri continua
cum tuſsi, & quomodo medica
.
menta pectori conuçnientia lumi
debeant.

yuV VENIS, qui in diuerſorio


agebat, robuſtus ætate viginti
annorum ,continua febrilabo
rabat, multum tuſsiebat, para
fpuebat ,& capite grauiſsimè
dolebat,quem quumfic viderem , illico bafi
lican in dextro brachij flexu ſecare iuſsi, fan
guiníſq; vncias octo fluere:poftquam ſangui
nis miſsionem depofita quafi ſarcina, natura
potentior facta eft, & ex pectore per ſcreatű
pus mittere cæpit , fed vt opushoc liberalius
& facilius compleret,elambendo hoc accipe
ret conſuluimus, quod habet.
RA.Oymelitis fimplicis 3.j
Loch de maluauiſco fine fpe. 3.ij.
13 De
166 AM Á TILV SITÁNI
De farfara,
Diatragacanthi. 3.ſem .
Miſce ,fiat lambetinum , quo paſsim fupino
capite deglutiat:non minus vnguentum pe
ctorale dictú , quo pectoris totius regio illi
neretur , difcriplimus :quibus & nonnullis ad
hibitis clyfteribus fanitati fuit reftitutus, velu
ti multi alij ; quieo tempore ex eodem ferè
norbo correpti fuerant.cæterű, erant febres
iſtę catarrhales parū à pleuritide differentes,
quæ publicè vigente hyeme graſſabantur.
SCH O LI A.
c inquirendum venit, an medicamenta
H4
que eläbendo coclearifumuntur , ad pectoris
vitia facientia , homine fupino
ftante deglutiri de
beant,an potius flexo & curuo.Nam multi Nico
laum fimilis farine Homines inſequentes , bo.
die dicunt quod quum noftra fueritintentio medi
camentum in afperam arteriam amandare , quòd
tunc homo capitecuruo e adterram flexo illud
ore tenendodeglutire debet,ſed ij,mea fentētia,tan .
quam in re anatomica parum exerciti reijciendi
funt:quum hominifupinècubanti , trachea arte
ria propinquiorfit, & epiglottis magis aperiatur:
vt inde dicendum ſit, quæ elăbendo ſumunturho
mineſic diſpoſito , faciliusper aſperam arteria de.
fui debeant.vnde merito boni practici officium
eft ijs,qui à capite ad peétusdeftillationespatiütur,
conful
CYRA TION . I MED. 1671
confulere,nefupinè jaceant,quum fupinedormien
tibus destillationes ad pectusdirectius & facilius
defluant. quod Rafis inter Arabes fingularisdoci
strina vir,libris contente non filuit,vtGalenu do
centem taceājquivtprinceps medicina eft , ita nia
hil in ea intentatū reliquit,veluti'in hac re conijce
Te eft, quiquòd homomedicamenta bec elambiți.
wa,fupinèexiftensebibere debeat, libro quartoMe
thodimedendi,cmpitefeptimo , quo viceris afperam
‫ز‬

arteriam occupantes curationem profequitur,adeo


clarèdocuit , vt nihil præterejus verba adducere's
opusſit ,quæ ibidemita habentur. At adipicus
quodin afpera fit arteria, vt fupinus quàm dis
tißimè inore teneat ,ac omnes qui illic funt muſcu
los relaxet Temittata;precipiendum . influit enim
fic fenfim o paulatim de medicamento aliquid
fenfibiliter manifeftè in ipſam arteriam .Nam
oquam naturaliterfe habet ,fcire licetpotionis
nonnihil bucpercolari,fed veluti in fecunda vale
tudine;ita nimirum in aduerfa cauendum eft ne
largiusinfluat, vtpote quodtwfim excitabit. Na
quoadbumorvndiqueinsta tunicasarterie ceu
iuxta murum aqua deſcendit ytufim vtique non
17 cit,fi quidper mediamſpiritus viam incidit, tuſſes
ftatim excitat,hæcGalenus : quibus nibil clarins
aut lucidius dici potest: quibus quoque confen ,
tiuntea,queineiuſdemmlecris.curatione ipfemet,
fcripfit libro quinto citati voluminis,capite dvor
decimo,quum dicit ,Et nosomnibus modisoperam
dedimus
14
168 AMATI , LVSIT AND
dedimus , vt vlcus adcicatricem perueniret , foris
medicamentum quod ficcaretimponentes,tum cu- ;
bantiſupino humidum aliquod ex iïs medicamen-,
tisque ad eiuſmodi vlcusfacerent,exhibentes , ac
iubétes in ore continere , paulatimi; permittere in
aſperam arteriam defluere.fic igiturfaciesfentire.
ſe manifesteaiebat astringetis medicamenticirca
vlcus vim ſimeea vishucperträfumptionetrans
miffa eft,fiwemedicamen ipfum rorisfpeciein arte
riam ad vlcus defluxit , & tanquam percolatum
eft.erat autem nec ageripſe medecina imperitud
& cetera.ex quibus lucemeridianaclarius claret
quòd quotieſcunq; medicas medicamen per afpe
ranarteriam mädaredecreuerit, quòdtunc æger:
ſupinecubans ,ac ore detentum p,aulatim illud de
glutire debet:fic enim per parietes ipfius aſpere ar
teria humidum liweliquidum medicamentum la
bitur,nec tußim mouet,quam irritaretoſi modò per,
medium illius laberetur defcenderétve,quod potißi
mumewenst quandofubito & inmagna fumitur
quantitate , vt ex primacitata Galebi autoritate,
hæc omniapatent;v !luti libro fecundodeFacultaa
trbus Simpl.med.capite decimoſeptimo,vbiinquit,
Potus femper exile quippiam per afperam arteria
pércolari,& libro octavo de Placitis Hippocratis
Platonis,quæ omnia prius Hippocrates in pora
cis animalibun expertus fuit , vtlibro de Corde
nobis fcriptum reliquit, à quo Galenus omnia dia
Eta mutuatus eft. :)

Cura
CVR A TION . I MIDA 169
Curatio XXIII. de glandenon per
3
forata , nec in ea foraminis
veſtigio vllo appa
1 rente . 1

NEANS natus annos duos,


abortuſuo glans illiperforata
剧 non fuit, nec veftigiã aliquod:
in ea vbi foramen effe debue
rat,apparebat : ad radicem ta
men eius,prope tefticulos foramen erat, per
quod lotium non guttatim fluebat, ſed dire
&te emanabat vt facile quis diceret, naturam
& mafculum & fæmina producere in lucem
tentaffe, efféq; ex Hermaphroditorừ gene
re. An verò glans huic perforari debeat, in
dubiū traximus. nam & Antonius Muſa Bra
fauola,& Frācifcus chirurgus nullatenus con
jendebãt : nos verò cum loanne Baptiſta Ca.
pano anatomico inGgoi, oppofitum content
debamus : quia fi glans non perforaretur no
poſſet liberis operam dare:Sed quonammo
do perforari debeat,aut quo inftruméto,Ca
namus fic machinatus eſt : nam cãoulam ara
genteam fabrefieri curauit ,admodú ſubtile:
intra quam acus argentea continebatur, quæ
; cannula per foramen prope teſtículos ve dixi
exiftens , verſus glandem immitti deberet,
\ s quo
170: A MATILVISIT A NI
quod adilla penetrare poſſet:quum verò vl
tra ire non poffet,glandis refiduum cum acu
intra cannulam contenta perforandum erat:
tunc verò folena ibi quoad er toto meatus
vrinarius fabrefactus manerer dimittenda
crat:ſedquum controuerfia iuſtam ignoran
tiæ fufpicionem oftendat,atqué auditores in.
credulos reddat, factum eſt vt parentes pueri
nolint filium in viræ difcrimen trahere: & fic
ab opere deftitimus.

Curatio XX IIII.de-nephritide,&
renum arenulis , ac de caſsix fi
ftularis & lenientium medica
mentorum propinatione.
I r ille,qui nephritin , & renum
arenulas patiebatur,poft deuora
fum bolum bene habuit,eratau
tem bolus iſte,Palpæ caſsiæ noui
Per extractæ vnciam vnam & mediam :pulue
ris liquiritiæ drachmam mediam , Sacchari
albi quantùm fufficit,miſce.Fiat bolus: & il
lum ante prandium per horam capiat.
SCHOLI A.
I c adnotandum duximus,quòd caßia fifts
Llaris,vel quecünquealia medicina modoex
illis qua leniendopurgant fit,per vpä horam ante
cibwa
CV RATION . ..MED. 171 .
cibüm, affumenda eft. Nam aliter fimagnum in
Es tercefferit fpatium , vice rutrimenti natura eana
It rapit& amplexatur, vndeparüaut nihil aluum
= fubilucit. Hanc ceterùm regulam doftè admodum
* mediciin praxim traxerunt ex Galeno libro fecun
11 dede Facultatibus alimentorii capite trigefimopri
mo,vbi de prunis agit:ibidem enim inquit, Pruna
} ventrem fubducunt ; modo non illico fupra caruma
affumptionemprandiumfequatur , fed paululum
potiusinterponatur tempus,vnius videlicet vtdie
ximus,hore ad ipfumprandium . Hanc verownie
Werfalem effe regulam & methodum lenientium
affumendorum ,inquit eodem capite vltimis verbis;
wec minus libro quinto de Tuendavaletudine, obi
aluum lubricantia parum ante cibum offert : non
opuseft tamenvt obiter hoc admoneamus)ius alia
quodiawans,aut hordei aquam ante prandium fue
peris lenientibus medicamentis prabibere,proutfit
eri ab alui defeétione cum fortibus & fcammoneatis
medicamentis.

Curatio XX V. de publici tertiana


nocturna ,quæ poftea in con
tinuam euafit.
ALTASAR Rebelius Lufita ,
nus, ex Lameco vrbe, qui homun
cum deferebat,vtpopulotãquam
172 A MATI'L.VS.LT A NI
monſtrum in ſpectaculummitteret, à quo &
plurinam corradebat pecuniam , Ferrariam ‫انته‬

venit , duplici correptus tertiana, & illa qui.


dem nocturna , quarum vna alteram fubin 22

trabat.erat enim febris hæc peſsima, infeſtif


fimè affigens,cuius rigor paruus apparebat.
Nam æger fitibundus erat,linguam fuligino
fam , nigram , & craffam habens , quimente
non cõſtabat : ſed vrina citrina admodu erat,
& pulſus diminuti cum corporis impotentia.
Prinò multa hic vomuit praſina & varia ad
nigredinem tendentia , quæ omnia peraffa
tioně ſunt facta, fed & poftea, quæ in cibo & Me
potu ſumebat,omnia per vomitum remitte. Mor UN )
bat.Cæperat verò morbus hic Mantuæ,poft
anguillam comeſtam ,multú coitum , & variú
habitum exercitium.erat autê iſte natus anos
trigintatres:cui occurrens,illico internam cu
bitivenam ſecare iubeo, ſanguinémq; fuere
ad libram mediam, prius per clyfterem aluo luoghi
exonerata:pofteaverò fyrupumiftum obtuli
mus.Recip.fyrupi rofati, nenupharini,an.Z.j. finalitha
aquarú endiuiæ , nenupharis an. vncias duas,
miſce:ſequenti verò mane iterű venam aperi
re ex altero flexu brachij iubeo ,qua fangui- lieb
nis miſsione melius habuit , & ftomachus ci M
bum retinere cæpit:erat verò cibus,cõtulum
ex pullo ,multa ptifana colata mixtum :ſexto
vero die,pharmacum hoc ebibit.Recipe pul
pe
CVRATION . MED. 173
ANI pæ caſsiæ nouiter extractæ vnciam mediam ,
eret,aq fyrupi roſati ſolutiui vncias tres, decoctio
n , Ferris nis endiuiæ vncias duas ,miſce , fiat potus:
na, &ibe quo parum egeſsit, quia illum euomuit:in no
Iteramli čte verò aluus ſoluta fuit , & nulta egeſsit, à
sima, il qua horapeius femperhabuit, & febris con
eus appard tinua,nullo interueniente manifefto rigore,
Guam fulle facta eft : poft duostandem dies illum deplo
Es, quise ratum reliqui, & vltimo obiit 16.die ab pria
adnodie cipio ægritudinis.
Esimpotri
na & 72103 $ C H O LI A.
mnuæia percata
q in TOCI V R N A hec fuit febris, quæ dabio
Ttum redu Napo ca lethalis eft,vt de ea teftaturlibrum
procul
tes Galenus Commentario
Hippocra
pri
Mantux: tertia in
um,&r mum de morbis vulgaribus, Aphoriſmofexto,vbi
inquit
ſtenatusa Galenus ita ad verbum ,fed qua videbatur
internia nocturna tribuere landi,hac ipſa non minusvitio
néma. A vertit,coqued nonfimpliciterdixerit, Nocturna
yfterema non eft leibalis:ſed addiderit,non admodum ,nam
iftumex fe nonvalde eft lethalis,liquet mediocriter letha
parini,an' lemeſfehæc Galenus.in quibusfacilevidemus no
vnciase cturnam lethalem fua naturaeße , & illam quia
venama dem interpolatam. Non mirandum igitur
qua lani liis ex hac obierit , quum duplex erat
omachis nocturna , que poftea in
Dus,corak continuam enam
itum :fe ferit.
Curat
Recipes
174 AMATI L V SIT ANI

Curatio XXVI. deſcirrhoſo quo


dam Gallicano tumore.
V 1.V s prædi&ti focius Chri.
ſtophorus Almeida morbo
Gallico correptus erat, & fcir
rbofum quédam tumorem in
Crure habebat , à quo maximu
patiebatur dolorem , cui doloroſo loco poft
exactam medicamentorum bibitionem , ce .
rotum hoc admouimus . Ry. diachilonis albi,
ammoniaci,bdellijlagapeni,an.partes æqua
les argenti viui extincti drachmā vnam ,mi
ſce, fiat cerotum ,membri figuræ & magnitu
dini conueniens: cum quo dolor quieuit , &
Venetias iuit cum illo homuncione,omnium
hominuni quos naturæ conditio hucuſq; vi
dere permiſit minimo.
Curatio XXVII. de partu decime
ſtri,& de molæ generibus,ac ina
tricis varietate !
NN A cofanguinea Stephani,
Pyrrhi vxor, quum exactè con
ceptionis tempus obferuaret,
poſt decem menſes & vndeci.
mi tres exactos dies,puerumo
m usmen&
ptiinė peperit.Vtero enim geſsit decefib
*)
CVRATION , ME Da 2,175

hoſo e verum
fibus &dixiſſe
vndecimi tribus diebus, vndePliniū
libro ſeptimo Naturalis hiſto
zore. riæ, capite quinto deprehendi,vbi præter lu
i fociurl çij Papyrij prætoris opinionem affirmantis,
eida , s homini nullum effe pariendiftatutum tem
is erat.depus,inquit,Homo vfq; ad initia vndecimigi
|tumoragnitur menfis: velutiincaſu noſtro contigit:
aquoni decimoverò menſe. Salomon Hebræorūla
cololow pientiſsimus ab hora conceptionis in lucem
bitione prodiuit, vt ipfemet teftaturlibro de Sapien
achilari tia,capite feptimo.primogenitusquoque diui
m.partesHerculis Ferrariæilluſtriſsimi ducis decime
má vnoftris eft,vt omnes ibidem norunt,& Brafauo
x&mp laſcribit , quem termínum Hippocrates tan
lor quitetumlibro denatura pueri prope finem figna.
-one,ma revidetur.fed de iis & eorum cauſis Leonar
jo hucus chum Fuchſium , Germanum legere eft , qui
mea ſentētia præ cæteris melius& accuratius
libr.6.Epidemiorum ea differuit. Iis adnecte
rtu det re eft fequentia,Filia Ioannis Gualterutij re
bus,ackcens nupta, quum omniú opinione prægnans
diceretur,loco foetus quatuor animalia ranis
fimillima peperit,& optime valuit:fed poftea
nea Steph circa pectinem dolorem fentiebat,quem pau
meradio,cis adhibitis remediis ſedauimus, &pulcherri
obleu mè viuit.SimilitermulierDionyfij Pinti,quý
les &w.puçra optimèpeperit, inter ſecundas animal
es,puertaFranz limillimű ciecit, & ipfa & puer pancra
erdecens ticè habent.Mercatorisquoq; quiexAnglia
venit
libe
* 176 A MATIL V'S IT ANI
venit vxor abortiuit,& fecüdo diepoft abor
tū fimile quoq; animal peperit,vtinultis aliis
eueniffe vidimus, præcipuèAnconitanís.de
bet vérò animal hoc inter molæ genera ad
numerari,de cuiusconceptus caulaHippocra
tem legito libro priino de Morbis muliebri
bus:fed quum hæc fcriberem , in mente venit
mulier Ferrarienfis, quæ quum ob difficilem
partum mortua fuiffet,eam aperuimus,ac dil
ſecauimus, geminos enim in matrice cöple
tos habebatmaſculū & foeminā : & illos qui
dē mortuos . inde enim extracta matrice per
doctiſsimum Ioannem Baptiftam Cananum,
percepimus falfum effe,quod quidá dicunt,in
matrice locellos plures effe,quum reuera ma
trix fiue vterus fimilis veficę fit,in qua pręter
communem quandã cauitatě nulla alteraap
paret.Signatur tamē in ea pars dextra & fini
ſtra,cuiusſubſtantia quum ſcindebatur,inte
ftinorū ſubftantiæ fimilis apparebat. Fabulo
ſam quoq; eſt,quod Heropilus tradit , huma
nam matricem diſſectam bicorné eſſe. Nam
hoc in brutorum matricibuscóſpicitur,fecus
autem in humanis, niſi venas illas duas ma
gnas,quibus iliis adligatur , cornua appellari
dixerimus:iis adiígere eft,quòd fuperioribus
diebus mulieriadſcalas fancti Cyriacihabi:
tanti interuenit .Nam vterú ferebat;& quinto
menſe puellain abortiuit,poftquämfecundas HOD
1 CVRATION . MED. 177
fi non eiecit,non dolebat, non febricitabat,nec
s -anxia erat:fed venter vtprimò tumebat,vnde
alterum fætum intus latitare dixi , vtcunque
tamen aſsiſtentes mulierculæ de euocandis
E: ſecundismaximèſolicitabantur,eitrochiſcos
dex myrrha cum croco in vino propinando,ac
nonaulla ex Sabina rubea tinctorum , pule
gio,origano,calamento & fimilibus confecta
medicamenta:fequenti tādem nocte alteram
peperit puellam poftquam & fecundę prodie
:re,ſed tunc ægrius tulit.tandem ſequenti die,
fruſtumquoddam carnis gallicriftæ cum ro.
ftro gallinaceo fimilitudinem habenseiecit,
& immunis euaſit.
Curatio XXVIII. de febre qua
dá continua,comitáre doloré cir
ca coſtas ſpurias , & de vini pro
pinatione in febribus continuis.
RANCISCV's Patritius
Ferrarienfis ,vir fexaginta na
tus annos,ruri ægrotauit, poft
aliquot dies Ferrariá ductus,
circa radicē coftæ vltimæ no
thæ ,in latereſiniſtro dolebat, cõtinuò febri
citabat, febre quidem non admodum acuta,
fitiebatcum ingentiſsima linguæ nigredine,
led capite non dolebat,omnia tamen faftidie
bat :
m
178 Á MATI I VSETANI
bat:cui in primis veſica ſemiplenam circalo
'cumdolore affe & ū apponere mandaui,aquæ
'huius in qua incoctæherbæ iftæ erät.Recipe
Chamomillæ, parierariæ ,maluarum ,rofarum
rubrarum ,anethi,violarú,an. j.cui decoco
olei violacei & anethini vtriufq; vncias duas
indidimus:hoc verò intra paucas horas peri
'tus dolor leuatus fuit.ebiberar enini iam ma.
nè ieiuno ſtomacho fyrupu iſtum . Reciply
rupi endiuiæ fimplicis,capillorū Veneris,an.
· vnciam vnā,aquarü endiuiæ, cicorex, an.vn
cias duas, miſce.in nocte verd clyfterem iſtá
mittendum curauimus.R .Maluę,violarū,an.
m.vnum & medium ,in aqua fiat decoctio ſe
cundú artē , cuius colaturæ vnciis quindecim
adde caſsiæ extractæ vnciā vnam, olei viola
cei vncias tres, ſalis drachmam vnā; facchari
vnciam vnam ,mifce fiat enema.ſequéti verò
die minorans hoc pharmacũ dedimus, quod
habet:ſyrupi rofatiſolutiui vncias duas:deco
'&tionis ſenæ vncias tres , electuarij lenitivi
drachmas tres,mifce,cum quo nihil quicquã
egeſsit:proinde clyſterē predicto potētiorem
parare fecimus, quo nõnullaemiſit.Nam vri
na turbida admodú & craffa confpiciebatur:
proinde ſyrupum deſcribo iſtum . B2.Syrupi
bugloffæ ,endiuiz , oxymelitis compofiti, an .
vnciam mediam ,aquæ cicorex , feniculi ,an.
vnciam vnam & mediam , miſce. poft quam
verò
CVRATION. MED. 179
Verð fyrupum iſtum quinquiesebibit, phar
macum hoc illi dedimus,quod habet.Recip.
Pulpæ caſsiæ nouiter extractæ drachmasſex,
diacatholici vnciam mediam ,, electuarij de
ſucco roſarum drachmas duas, trochiſcorum
2
de violis fine ſcamonio drachmam vnam, in
s vnciis fex decoctionis endiuiæ , in generali
30 fiat potus vnus,miſce,cum quo aluusmulta &
varia egeſsit. At poft hanc euacuationem ,
morbus increbuit, & æger ſe grauiter habuit:
1
proinde bafilicam in Hexu brachij incidere
iubeo,poſt quam fanguinis extractionem me
lius habuit: demum vigefimoprimo die ab.
hora inceptionis morbi,vrinam nigram tan
quam atramentum minxit,quæ fic leptimum
vigeſimum vfque diem perfeuerauit:timebat
autem æger,quia vrinam fic nigram minge
bat: ſed quum bono animo effet,dixiffem ,a
peruiffémq; optimam illam effe crifim ,timo
rem à fe reiecit , & fic fanitati fuit reftitutus
probus & honeſtushic vir , qui in morbi hu
ius principio panatella ex iure capi párata cu
diamargarithone vefcebatur : nonnunquam
Nu verò contufo è pullo,velcapo,& interdu cica
Ich Team albā fumebat,quæ terra vel arena obru
RII taamaritudinēperdidit,& hybernis tēporibus
inter oxipora celebratur,oxelæo falífq; mica
ie adhibitis, fiueipſa costa,fiue eruda ſumatur,
Vt de ea abundè in noftro diximus Diofcori.
ola m 2
de . A
186 A MATI LYSI TANI
de. A vino porrò nunquam in hoc morbo i
abſtiouit , pro quo de vino fequentia audire
ne pigeat.
SCHOLI A.

is
V frigidum , quod omnes Longobardiprecipue
Ferrarienſes, Albanum appellant,nec enim mirari
oft.fi dixerimus pinum hoc frigidü ſua natura ele,
quum dubio procul cöparatione adcorpus humani
frigidumexiftit,quiaillicofuis qualitatibusfrigi
dum reddit.immoplusquàmaqua infrigidat:quia
aqua folum :quia frigida infrigidat: vinum verò
hoc nonfolùmfwa frigiditate infrigidat,fed etiam
acerbitate quadam fapore percepta ,qua facilisi
quàm aqua penetrat.hocautem vinum albuma
quofummedici appellant, quod Galenus defcribit
commentario tertio in labrum de Ratione viétus in
morbis acutis,enarratione fecunda,inquiens, Aqua
fum autem vinum appellant homines, quod aque
tumcolore, fum fubftantia ſimile eft:perſpicuum fi
quidem vt aqueſplendidum purum ,o ſubsta.
tia tenue videtur,protinusautěo facultate aque
fimile excistit,nequeimbecillumcaput feriens, ne
que infirmos neruos:gwadoquidem manifestécal
facit. Hac verò vltima verba , idem Galenusfc
quentifexta enarrationepredicti libri confirmat,
dicens,nempe ex vinis albis nullum valenter calfs
cerepoteft:quod enim fummècalidum eft.id conti
nuo %
CVRATIO N. MED. 181
nuo & flauum exiftit : veluti eo quod ab ipfo eft
200
fuluum.quod libroduodecimo Methodemededica
pite quarto confirmat ad hunc modum dicens, Nec
enim inuenias ex albo vinorum genere calidum
ollum.Huic cæterum vino oppofitum eft,quod Hip
pocratesænodes,ideft, vinofum nominat ,alia von
ce polyphorum ,id eft, multiferum dictum,quod vt
bene temperetur multam exigitaquam , vel quod
aque multum ,quam diluitur, fuftinerepoßit, vt
ex Galenofeptimo Methodimedendilibro,cap.6.
Commentario tertio in librum de Ratione vi.
Etus in morbis acutis enarratione vigeſima perci
pitur :veluti fexcentis alijs locisfue doétrine.Nam
hoc quod vinofumfiue potens vinum medici vo
cant facillimècaputtentat , quodomnino infebri.
bus abnegari debet :agnofum vero album ,de quo
ad preſens à nobis fermofit , oligophoron dictum ,
quia nullam ferat in diluiione aquam ,febrienti
bus tutè concedi poteft,vtGalenusfuisægrotanti
buspropinabat,quodita effe teftaturGalenus ter.
tio de ratione victus in morbis acutis, enarratione
octaua quum inquit , De vinis hæc locutus Hip
pocrates, continuò ad Melicratum tranfit : cete
ris quidem ferè omnibus de vino demonstratis, at
pretermiſſo uno quod non abfoluit : & ego obiter
percurram , quod ſcilicetfebrientibus maxime ido
neum 47uofum fit. Eft autem vinum hoc al
3
bum colore, ſubstantia tenue , nullam earum que
cateris vinisinfunthabens qualitatem , neque adat
3 ſterit
182 AM ATI IVSITANI
1
fteritatem , neque aStringentiam
odor
, neque dulcedie
nem :nequeacrimoniam ,neque emn::nempe buic
BE
omnium foli , vt tum aqua tum vinimala effue
geret eft datum . Prodeunt autem talia in una
quaque gente aliqua : in Italia imbecillum Sabie 114

num ,quod febrientibus administrantzin Aſia Tie


tacazenum Tibicenum : fed vini huius notas
mbi intellexeris,talia facilè in qualbet genté repe
Ties,vbi& valde tenuia, & aquoſa producuntur
vina:reperiequidem talia in Cilicia, Phænicia,pa
leftine, Cyro&cætera : immo,vtretuli, in regio
nibus vidi omuibus ,& ,quod mirum magisfit, in
Aegypto. Hactenus Galenus : quibus luce meri
diana clarius lucet, quod vinum hocalbum aqua
fum febrientibus conueniat : at hæc idem confir
mat Galenus libro primo Artis curativa adGlass
conem , veluti duodecimoMethodi medendi , non
minus quàm multis alijs in locis fue doctrina,
quod tutò febrientibus concedi poterit : quia frigi
dum , tum quia minimè in fanguinis naturam
mutatur , pt Galenus codem duodecimo Metlo
di medendi libro affirmat , fic dicens,Præterca mi
fibilia , vel vt alia habet lectiopræpotentia vina
funt : & nutrientia eoque ad fuccibonitatem op
portuna vtiliáve , quorum omnium nibil in aquo.
jis vinis eft : minimum enim ex horum ſubstan
tia in fanguinis mutantur fpeciem ,confentiunt
is, que iple lib.z.de Faculta . alimentorum fcripta
reliquit, dicens,quum de vinis agit,his autem mi
i TBUS
CVRATIO N. MED. 183
Dusfua natura alunt que alba funt,fimulac craf
fa & acerba,omnium autem minimum nutriunt
que colore quidem funtalba , confiftentia autem
1 tenuia : &aquisbydromelite faciendo appoſitis
$$ quodammodo fimilia. & libro de cibis boni &
malifucci,ex lis enim que aquofa tennidqueſub
ftantia ſuntvrinam mouent , paucißimiſunt
nutrimenti: quibus omnibus fubfcribit Aëtius,
fermone primo fue medicine dicens, Minime ve
ro omnium vincrum alunt colore alba compage
tenuia, & quodammodo aqua fimilia : &ſermo
smeſecundo, capite ducentefimofexageſimooctavo
adhunc morum , Vinum aquoſum non manifeftè
calfacit , ideo etiam febrientibus citra periculum
datur, Vinum album « auſterum minimè vt via
num calfacit : Vinum vero album fimúlque aufte
rum & craffum ; ac nouum fenfibiliter frigéfa
cit. capite vltimo dićti fermonis dicit , A.
quofum verò vinum neque capitis dolorem in.
ducit , neque neruos ladit : ſúbdit , Vinum an
tem modicam aqué mixturam ferens capitis do
lorem ex humoribus in větre ortum fedat:iis enim
sam perceptis, fivinumfebrientibus dandumfit,
hoc potißimam dandum effe,quod colore ſit al
- bum , fubftantia aquofum ,tenue , nullam ferens
aquam : & exiguum corpori alimentum prabens,
quodaudacius extraHiſpaniam ægrotantibus căa
cederem , tum quia vina hac faciliusextra Hiſpa
niä reperiuntur,vt pote apud Gallos,Germanos:
Italos
4
184 AMATI LVSIT ANI CY

Italos , imòfi verumfateri debeo , difficulter vina GA

hec in Hiſpania comperiuntur , quum omniaferè


prepotentia & vinoja vina ſunt :immo ea vina
quevniuerfa Hiſpania albaappellat , fulua pro
cul dubiofunt, multam ferentia aquam & caput a
citißimè tentantia:quæfebresfacillimèaccendunt,
preſertim , ſi morbi ſeminaria adbuc latitant: 19

proinde medicis Hiſpaniæ confulerem , vt à vini


potionefebricitantesſuosarcerent , nec illis conce
derent: nifi in febrium declinatione vniuerfali,
quod Hippocrates annuere videtur fexto Epidemio
rum libro, & Galenus ſubſcripſitołtauo libro Me
thodi medendi,dicens, Constat autem Hippects
tem non in diariis modò febribus, verum etiamin
acutis, ex iis que de acutarum vi&tu prodit,vini
dare:At infexto Epidemionfiue ipſe fitfiue Thes
falus eius filius,vinum calidis temperamentispro
hibet,idque non modo quum febricitant,ſed etiam
per fanitatem :quippè in calida naturafuadet tum
refrigerationem , tum aque potionë',tum quietem .
iisenim verbis medici omnesdocentur, qundvigen
tibus febribus vinum dandum non eft, potiſsi
mùm apud ipfos Hifpanos, & illorum Lufita
nos, qui regionem incolunt calidam , vtpoteis
ter quartum & quintum clima iacentem , item
quod aquam potißimüm bibunt , ut dici Germpoffet
ani
Hiſpani aqua potatores , Galli vini ,
vini & ceruifia , Scythe lattis . Nam extra
Hiſpaniam omnes tam Galli, quàm italGesr,om
ma
CVRATION . M ED . 185
* Germani ab incunabulis vino inpotu vtuntur :
i infantibus fuis in cupis vagientibus vinum pré
bent :quofit vt non difficulter ita vinum quum
fobricitant,ferant: fed esto,quòd Hiſpani vinum
albü & aquofum fubtiliſubftantia habeant, quod
certè difficile erit inuenire,quanquam Galenus di
cat in Aegypto,terra nimirü calida reperiri,pror
fus certèſtantefebriabnegandum erit,nifi aliquod .
-3 maius aduocauerit,vt illud detur:videlicet,virts
tis proftratio & maxima appetentia,hocpotiſsimi
* poſt apparentem materierum concoctione:vtGale
nusſemper,quando opus eft febrientibus,concedit,
quod certe in morbiftatu,prope declinationem eft:
nt ex libro vndecimo Methodi medendi percipi
tur,capiteprecipuè nono:vbi inquit,in hoc tempo
Te fe vinum quoque aquoſum bibatur ,id omnes
evacuationes promoverit:idem faciet & temperatis
Conde dulcis aqua lavacrum ,& fubdit:cæterùm vbi ma
ille gnitudofebris obftat,ficut incötinentibus,finochis
diftis,nec vino eſt rtendü,nec lanacro, nec iisque
habitum rarefaciăt vn &tionibus,fed aqua frigida ,
. ficut priusdiximus pota in his fébribus eft aptißi.
Is mainiſi aliquidtamen eorumquæ prædicta funt,
hanc quoqueprobibeat: & in medio capitisfubdit:
in Atfimediocris eftfebris, & vires non valide:fed
li cumnotis cõcoctionis iisqui ita fe habentbalneum
Gu prodeft, & vini potio:hecille,inquo tëpore,vinum
nondü exaétè coltos humores concoquit,fomnü al
de licit:fudorem prowęcat,&lotium educit,imò omnes
m CHAG
5
186 A MATI , L V SIT ANI TRATTO
cuacuationes promouet, & omnes humores optimos man camere en
reddit: quibus addere eft : quod vires cità reficit, TheGalenusma
Badacertent:
quod vnum in cõnalefcentibus defideratur:fediam
hic querent Hiſpani medici, finobis deeft vinüal Cortent, mori:
bum aquofum fübtile, quod fébrientibus Gale.dare AMIYW GNITT
defiderat , nõnecius loco vinüpotens optimè dilutin 0086 vete
concedere poffumus,vt Gale.7 .Meth.med.lib.facić seta eligendum
dum fuadet:quum amiſſa austeritate,gopi prepo rate is one
tentiilla ,debile redditur ?Refpondeo, quod fi vinum biendomedendi
gene rofum Hiſpanum aqua tempereturomicul ,
tur,non vtantiqua fuperftitio mädabat, quod tres ancienfacit q
vinipartes advnam aquæ effent,vel vt Hippo. O
Gal.volunt luh.7. Aphor.aphorifmo56. quodvina tradicx collec
equa portioneaqua temperetur,ideft, quodtătum 11ETVINULT
de aqua ficut devino miſceatur , fedetiamfi due FYAT OM
,
- vel tres partes aque onipini iniicianturnunquá se pl
inde minum reſultabit , quantuncunqueaquofum cond uri
fuerit,huic albo à Gal.defideratoſimile:quum ſem internete,vinu
per deeſt illi fapor acerbus quidam,quomultuming
frigidat, velutiinhoc Ferrarienfidicto Albanoper NOY
cepimus:fi tamen medicitam Hypania quàm alte bei denemedeide
rius regionis opus habeant , pinoilloprepotentidi peryerdur
luto vti prout quotidie interuenit, confulo ,no inpo Holache del
Eulo ea lora qua ager vult bibere permittant vini Antenisse
temperetur , fed potius duabus antea horis iubeant ce
po leberrim
vinum dilutum fit,vt melius mixtio fiat,& vini freni2guļ
prepotentisigueæ partesrefringătur euaneſcántve, wawm qui
quodmultòmeliusfiet,fipafculi quo vinum conti
Halonga
netur, orificium apertum abfque operculo habea- certum
tur, teti n
CV.RATIO N. MED . 187
tur. Caterim cauere eft à vino nouo , tanquam
Apeste,quo Galenus maximefuadetabſtinendum :
ob cuius. inaduertentiam Germanorum plures,
quum egrotant, moriuntur , qui musto eving
nouo,non minusquàm præſentaneo antidoto vtun
fur : nec minus à veteri vino recedendum eft. me
dium igitur eligendum , mediam ætatem habens:
quod Galenusfex annorum effe ait.feptimo enim li
bró Methodi medendi,vinum fex annorum , tan
quam medium inter nouum & vetus,maximèlau
dat;quod idem facit quarto libro de Compoſitione
medicamentorum per genera , vbi agit de epulotico
medicamento,ex collectaneis Primionis,Sic etenim
recens ( inquit) vinum penitiora corporis non per
meat,vetus acre & mordax eft zergo ætate medium
* potius eft, quod plurimum intra quinque & decem
annosconſistit, Hæc Galenus, in quibus clarè via
detur afferere, vinumætate' medium ad decēnium
pſque dici :qua e li abfolutè dicta videantur,
proculdubiononde omnibus vinis intelligendum
teft, fed precipuèdepotentibus, adtrigeſimum of
* queannumperdurantibus & vltra , veluti vina
i duo illa que diebus fuperioribus, mihi in muſeo
fuo Antonius Muſa Braſauola,vir bac nostra
etate celeberrimus, ex apotheca illustrißimi Dum
☺ cis. Ferrariægustanda dedit, quorum vnum ata
is tis centum quinquaginta annorum erat , alte .
watumverò centum annosequabat:de iis enim vinis
queita longo tempore perdurare poffunt , veraGaleffee
MATIO
188 A MATI LVSIT ANI.
Diese, minime
Galeni crederem : veluti in Hifpania multa fimi. narkere videtu
lia reperiuntur,que ad trigefimum annum em. hapmak
traproducuntur, & illa quidem præpotentia ,glo crudal
neroſa ,multam aquæ mixtionem ferentia,odorife inlcqu rina
ra,vtplurimumcolore giluo,& fuluo.Nam de vie alipocrata es int
nis debil.bus,paruis,paucam ferentibus aquam ,no isamorbisacu
vtiquecrederem Galeniaxioma perum elleranden en defende
lia hecſunt, Ferrarienfia , Galliarum ,queas executat
fummum per duos feruantur annos , quanquàm la qual multisa
recentioreshodie fcribentes hocparumanimaduer isytor vinu
tant,Galeni verbafic ſuperficie tenus intelligentes:
s n c ma promo
fed hanc noftramſententiam ,idem Galenusconfir anteados ,qu
mat, Commentario tertio in librum Hippocratisde real
Ha a atibu it
Ratione viltus acutorum morborum ,enarration Pablatum
neprima , vbiinquit,quòdetas tempus isdi sucalitatibus
nis non funtattendenda , fub ius fequentibus vero while efac1Fe
bis , Nonenim (inquit ) ob tempus vina velin
want , vel ladunt:fed ex propriarum differentia come
ameloribdie
rum mutatione idhabent, ergoquum de vinorum Terkust!
agimus differentiis, temporismentionem facimu pheyat, quibus
per accidens: & nonpropriè, necprimum : ex quo ersetunt, qu
busverbis liquidoconftat , quòd media atas vi. i autem
norum non fic fixaperfcribenda eft , vt in epifo. in Problem
lis fuis quidamad Fuchſiumfcribens,putat. Ce
terim , Gal. particula fecunda Aphoriſmorume a:tivdab,iqauiet;aob
narratione vndecima aphoriſmi
, illius , Facilow
St an
eft impler potw quàm cibis , inqui , nam aquos lode D
nina ,focienim nomi alba &t tenu , ficuti a fant,vri
aque fimile form nahnatbet ,ita etiam viiam.qw urina pr
m
m am art mi
CV RATION . MID . 189
grinam cient, minimè nutriunt, hæc Galenus:
in quibus innuere videtur,quòd vinum albi aquo
fum ,vtforma ſimileeft aqua,ita quoque ex viri
moteute bus:atque ea de caufalotium promouet:fic enim vi
antigo detur,quòd aquavrinam prouocat,cui tamen con .
.Nas trarium Hippocrates innuit tertio libro de Ratione
as aquo victus in morbis acutis. Iis adde , quod Galenus
umeil quinto libro de facultat.fimpl. medicamentorum ,
creato inquit,Medicamenta vrinam promocantia cali
-, quo da effe , quod multis aliis in locis ſcriptum reli
nature quit. Non igitur vinum album aquoſum & fri.
inted gidumvrinam prouocare debet : nosbuic dubita
Galen tioni refpondemus , quòdvrina dupliciter prowo
Hippos Catur,autqualitatibus medicinarum ,aut quanti
m , either
tate rerum fuidarum & aquoſarum.nammedici
tempat ne fuisqualitatibus prouocãtes vrinam diuretice
bei dište calide & ficce funt:acres,fanguinem coli
s milli quantes, oque diſcindunt, atquedifcernuntà
om ditpartibus craßioribuspartesſubtiles , tenues, aque
Em de mifasseroſas, quas renes ad fetrahentes y partibus
Fiorem fanguineis,quibusnutriuntur,excolantes in pri
imam's nam conuertunt, qua adveſicam tranſmiffa min
medias gitur : hunc autem modumtangit Aristot.fectio
2,700
s
neprima Problematum,problemate quadragefi
en ,path monono :vbi ait, Odorata vrinam mouere ,quia
shorfa funt calida, queab Hippocrate Ariſtotel. accepit
cilmis fil libro fecundo de Di&ta , vbiinquit, Que acria o
Itmanorloratafunt,vrinamcient. Secundo veròmododi
tenu simus rrinam prouocari quantitate rerumſarum
jami pa
aqua
190 AMATI LVSIÍ A NI 1876. Vi
farum ad veficam deſcendentium citò,vt aquestes
'pini huius aquoſi:exquibus veſica facillimèpalassinalement
tumimpletur, e conſequenterpellitur, quemade
dumintelligit Galenus enarratione habila: Ari Samtraxerit
foteles ſectione prima Problematum ,problemate simai intra pa
quadragefimo primo: Porròan vinum penetrare sine,vecu
faci at aquam , vel potius aquavinum ,invinu
vertitur: nos breui refpondemus,quòd
um eisosucros
dubim(14 g naturaemls
caliditate aquam penetrare facit,& aqua ſuafab-neocurebama
tilit ate vinum ,nam aqua ſecundum totu fubiin seper Galemidia
lior eft vino, vinum verò fecundum aliquidm fubito, amas, dico qL
lius eft aqua. la nominatur:
e, quesidem Ga
Curatio XXIX . de phymate tu ne.Etenim
more, quem paflus eftauthor. s Tumoribus
am
ETIS , Amicorum omnium olexton,rbi
entem otus
optime Canane,vt quideme,
aappella
de rebúfquemeis iurè petere olanciter
B poſsis , quidna in cauſa fueria Tagsin a
quòd vltimis iis tribus diebus
menfisNouembris latitauerim , miniméque 44 cab
in publică exierim , vt corpori faltē humano si
gitur
per te diſfecto,vt fierifolet, præſiſterē, ac ea tumore
es Gale
quæ inter diſſecandum ora
dixeras,prætexta il a
tione illico aſsiſtēribus refumerē, yt tenacius
ea tenerent.Refpondeo, Túmoré miki in fce fale e quafiliu
more natum ,caufamfuiffe quo minus tribus f cmeinfo
is diebus, vel pedefter vel equitando exire itd hi
fima imit
pof
1 CVRATION . MED 197
* poffem , qualis verètumor hic fit audi. Erat
E enim tumor non admodum magnus , nec
1 malignus,quum nec febrem , nec rigorem v !
lum ſecum traxerit , immo ex eorum natura
obe fuerit, qui intra paucos dies ad fuppuratio
e nem veniunt,vtcunque tamen dolores inge
15 tes , quum crus mouere vellem cum calore
quodã non naturali vniuerfum corpus corri
* piente incurrebam : quo nomine verò tumor
iſte apud Galenú dicatur , vt eo fcito,facilius
que rem teneas , dico quod tumor ifte phyma à
Galeno nominatur:genus ſcilicet furunculo
rum , quos idem Galenus & Paulus dobiñves,
appellant. Eft enim locus apud Galenum , li
bro de Tumoribus præternaturalibus, capi
te decimoſexto,vbi tantum hæc inquit : Non
OG
minus autem notus eft furúculus,quem Grze
qui ti dothiena appellant, qui fanè mitis exiftit,
res quum folam cutem obſederit :malignus au
ulai tem vbimagis in altum conftiterit. fic enim
jus: tuberculo ſimilis eft ( appellant id Græci
pūna) aque ab eo fola duritie talis furūculus
ës differt.lis igitur nouiſti , tuberculum quod
tere fum paffus Galeni phyma eſſe, quod Itali,bo
Pler gnõ åtumore appellatis. Caſtellani verò di
pe uieſo; quafi Jiuidum habens,vocant,Lufitaní
ihi autem lecenfo,quafi quod lædat fenfum :pro
ust prius, vt mihi videtur , nominant:fed hæc vc
ndo minima dimittenda erant. Firmat hoc quod
phy
192 AMATYTANI
phyma tumor iſte dictus fit,Philotheus, ena
ratione illius Aphoriſmi apud librū tertium
fic incipientis , quum verò iam magis adole
uerit,vbiinquit :vocat autêiplaymatapa
metaphoram eorum quæproducuntur,inter
ra,quoniã celeriter naſcuntur & augentur, &
ad fuppurationem perducuntur,quę omnia à
Galeno prius ſuntdicta libro fecundo Artis
curatiuç adGlauconem capite primo,ad iſtī
modum , phyma autem dicitur,quod ftatim
augetur , atque ad ſuppurationem feftinat.
quæqmniain vniuerſümhuicreſpondente
berculo: no me latet tamē phyma pro pano,
id eft,bubone in inguine,veluti in alio à mul
tis accipi fignificato ,vt apud Paulum Aegine
tam legere eſt libro quarto ſuæ medicinæ ,ca
pitevigefimofecundo, &Galenum variis lo
cis ſuæ doctrinæ . Cæterùm tuberculum hoc
curatur tritico manſo& impofito :non minus
vuis paſsis, quibus ſemina ſunt exempta . fa
ciunt eodē, ficus aridæpingues per fe,qelco
Gæcūſeminelini fænu Gręcoladie tqoleg
rofaceo,vel pinguedine gallinaceorü, vel an
ſerina,cum vitello oui & paululo falis. faciūt
quoqpulticulæparatæ ex fermentoſūba &tæ
Cūglegroſacea , Vitelloqui & paucamellis
item pulticula ex farina tritici cum butyro &
crocoparata maxime yalet: ſed pellis leporis
( ecēsimpoſitaphymaqyrat,qelîſccaſąuto mad
CNR AT IO N. MED .
193
madefacta fuerit: non minus papyrus ſputo
madefacta, &impofita valet,plerunque vero
abfque medicamentorum appofitione phy
mata hæc fuppurantur , & adfanitatem per
ducuntur:ego verò anferina pinguedine tan
tum vſus funi, & bene habui : fed hæc literis
mandare iucundius eft;quàm ea pati.
s C H O L I A.
E quis fycophanta ,
ſtomacho delicatior , de
N.nubisqueratur,quodin iis ten pus teramus,
Hippocratem inmedium adducimus quideleagro
O! tantem libro tertiede.morbis popularıbus ofEticrie
34 tertia vbi de conſtitutionepeftilenti agens,poft va
sharp morborum o fymp.omatum endirationem ,
in eos omnesincediffe fatetur,dicens:Cibum autem
faftidebar
bant omnes, ob cunctos preſcriptos morbos,
in quo fane ego incidia Galenus quoque fepius ob
of efum frituum , quos horarios dicimus , in varios
morbos ſe veniſſe tradit , vt lib.de Euclymia e
cacochymia ipſumeſt audire,fic dicentë,porròqua.
go dou inte tatris confilium fequitur,ab onimmodo.
TC dicofrstaun.guns horarios acant abstinui, ob
feruania; ab illo traditam optimā victusrationem m

tandin immunis ab omni intemperie per Feti.quo


ties autem eius præcepta negligens , cum coetaneis
- meis,vitrá moilumfruétibusillis me impleui, fems
per in morbosincidi ziqui fanguinis miffionem de
hyderarent y libro quintode Sanitate twenda,
Sanum
194 A MATI LV SII ANI MATION
Sanum fe vixiſſe post vigefimumocławi anni , dia te collet
tradit,inquiens,Egovero tametfi nec falubrem cum habebeesa
poris ftatum ,ab orts ipfo fim nactus,nec vitam putere duerit.Na
nèliberam egerim :hac tamen ipſa arte vfus,pof? tertuin aqua hec velu
octauum vifegimum annum , neminimo quoti sanac9;huic vlcera
dem laboraui morbo,niſoforzediaria febrsoblafiu unesrecomitabat
qubus chores e
tudinem aliquando contracta . Aëtiusquoq;in & recte
licos ſo dolores incidiſememorie cömensdauit , fet aquam vocatusquun
mone ſwe medicinenono,capite triceſimoprimoin lezatcolaccicoctiteos
ione
quo ita tradit,hoc itidem experimento constat,els ,avnd
ipſe liberatusfum , Mentam viridem aliquando siairegåvnam,m
decoquito ,deco &tuma;bibendum ad dies tresechte usht,cum quoaqu
beto ; eonunquam dulore adficietur , eu cetera,l parimba :poſtea ve
ac
Miſfosfacio pluresgrawißimos authores,quiin14a . zeggiaexrecitro
. ,o aderiges.
riosſemofbos dewenillefcripferunt
mam

,proind fi
Curatio XXX.de hydrope aquoſa, cpoesitro Aalleexacn
abſcite dicta. ram and
deFilant pillule
XOR illius ·Landepara,ad stpar Ljusegereb
diui Pe ilrempo
murum prope portam ris

V tri habitantis,poft annua quar epropinatione


fanain ,& magnü contractum Wi vac
{plenem , ex multo frigidæa.
quæ & vini potuin-afcitem morbumaquam
m uan
anoa vicetant
pre tentant, pe
intercutem vel aquoſam hydropem dictam nelta mala ze
deuenit:erat auté huic alyus tumida eleuata,
vt rumpi videretur,quá quum manu percumc deliciu
bam tant Int
- CV RATION . MED . 198
taka bam,aqua,vt in vtre colle &ta, ſonabat :vtme
alubone ritd morbus ifte aſcites ab äonw ,id eft vtre de
itwill nominationë duxerit. Nam inter peritonæú
1 fed & omnentuin aqua hæc veluti in vire contine
Eur,erantquoq; huic vlcera quædam in crure
bmw finiftro ex quibusichores exibāt,ſed cum iis
HOM virtuce conſtabat & recté ſe ad oblata habe
Punti bat:ad quam vocatus quum materia hæc nul
family la indigeat cococtione, ad expulſioné fic or
.com ſus ſum . Re.lucci ireos vncias duas,mellis ro.
malowfati colati vnciâ vnam
M , miſce, & ieiuno ſtoma
ies to cho bibat, cum quo aquam illam quotidie pa
7, ON rum emittebat:poftea verò octo interpofitis
diebus,cataporia ex nitro Alexandri cum tro
adiola chiſcis alādaal mixta propinaui : funt autem
trochiſci vel paſtilli ij alandaal ex colocynti
de parati. proinde fié parabam , R. pilulla
rum de nitro Alexandri ſcrupulos duos ,
ve2015 trochiſcorum alandaal ſcrupulum vnum ,
miſce. Fiant pillulæ quinque , cum quibus
mpdest mulcum illiusegerebat aquæ , quibus fæpe
120 i interiecto temporis fpatio inter vnam & al
200wáa teram propinationem vfus fuit. Nam ſenfim
Ontt
& pautatim vacuandus humor iſte eft: qui
friginii verd vna vice tantum humorem iſtum de
um na poncre tentant ,per purgantia medicamen
cm di ta, multa mala ægrotanti adferunt : quia
daels eius vires deiiciunt , & iecur & interiora
upes Felrigerant. Interpellatim igitur medica
n 2 mentis
196 A MATI LV SIT ANI
mentis purgantibus vtebamur,nonnunquam
leuioribus aliquando verò vim inferentibus:
fingulis tamen hebdomadis aluum citam fa
ciebamus , & quod mirum in inodu profecit
hoc condicum fuit,quod habet, radicis ireos 14

pertyrochetim traiectæ vnciam inediam,


zingiberis ? . medium , mellis quantum ad
fpiſsitudinem fufficit,miſce, quo ſæpe vteba - Mix
tur:& optimè abfq; anxietate & dolore'aquo
fitatem illam deponebat.no minus adiumen
ti attulit mel rolatum confectum ex Aoribus
perſicæ arboris , quod ſua natura hanc depo
nit aquam , & id Auicenna leneliabin de pe
lis,in cura phlegmaticę, & aliis locis appellate
lis enimhucuſq; citatis medicamétis & non
nullis iecori appoſitis, ſex mēlium fpatio hæc
ſanitati fuit reſtituta,exteriustamen aluus va
guento ſplenetico dicto illinebatur,quale ve
rò hoc vnguentum fit alibi deſcribemus:ea
verò locoillius vnguenti quod ex ciclamino
fjue orthanita inſcribitur,vtimur, quod nul
tum in aſcite valet, vt ex Meſue comprehen.
dicur , interdum verò medicamenta purgan.
tia non ſumebat, diacucurmă cum vino cli
bebat,nonnunquam verò dialacam.multice
terùm in hoc inor;bo laudant pillulas defagas
peno,id eft ſerapino:veluti ſoldanella , quam 2
braſsicam marinam dicimus, non minus quá
decoctum ex radiceſambuci,& ebuli ac mul
ta
SITANI
CV.RATION. MED . 197
amur,nonnu ta alia
5 vim interest quebreuitati conſulentes ſubticemus.
s aluumcita Gulielmus Placentinus,ſua ætate medicus do
in moda od Etus,teftatur ad fanitatem paucis, iis reduxif
bet,radu: le Azum quédam Parmenſem hydropeaffe
vnciam orta ctum , quæ habet.Re.curbith.drachmam vnā,
ellis quando
zingiberis,zucharian.ſcrupulos duos, ſcamo
,quo lepot nex electæ ,pondere duorum granorum hor
ie & dolore deicum vino, miſce, fiat cõditum . hoc autem
5minus adie in hebdomada illi femel deuorandum dabat,
Fectum erft ſtomacho ieiuno , qno & quater & quinquies
curahansegerebat ,fedomnidieante coenam diacucur
nelibin ma quantitate, nucis cū optimo vino genero
le
liis locis appfo illi bibendum dabat:quibus curatus ad la
dicarcéisdinitatem
s reductus fuit. Regimen porrò huic
mulieri à nobis conceffum in vniuerſum ad
jēlum (canatak ficcitatem declinabat : victus
stam e eratverd ratio
caro auicularum in dumetis vigentium ,non
nebatur,ça,
deſcriben minus vituli , & gallinaceorum veruecísve:)
Jod ex cidapotu verò meis monitis abſtinuit, nec alio in
otêpore
d quicquam in potu ſumebat,nifi pran->
imur, qu
fue compredij & ccenæ hora, & illud quidem parum vi
amentaparani albi potentis & generoli, polyphori dieti,
ăcum vine abſtinuit,
ab oleribus verò in totú horariosmedici
veluti àap
fu
Lacam.lmiasle gacibus fructibus , quos
pillu pellamus : Amygdalas tamen & ſole ficcatas
om vuas præcipue Corinthiacaš lubentiſsimè có.
ldanella.c
non minus cedebamus, oua quoq; illi dabamus , fed affa
vebuli at edulia plerunq; ſumebat , minimè verò aqua
cocta.Cæteru Hippocrates in libro de Inter
nis
n 3
198 A M A TI LYSITANI C1841

nis affectionibus, fimilē huic prædicto moreweife


bum à vitiato fplene eueniétem deſcribit ,Vt av fetar,
apud ipſum eſt legere,folio Frobeniano de sympa
centefimo feptuagefimoprimo. ipasa faint
cuckom,
$ C H o 1 1 A.
sheriflet,
YDRO PIS,Jiwe aqua intercutis tres funt convidem aby
H species,alia aſcites diēta à nobis inprafenti
deſcripta,alia tympanites, tertia anaſarca,vellesa sepoatelibre
poſarca,vel leucophlegmatias,di&ta.Afrites,aqw .
Sa bydropos vt diximus,est:qua inter peritoneum *,Chem
gomentum ,id eft inter fiphac & Zirbum fit:on
de Arabes foto celo aberrare clarius est,quàm sau:citesc
quòdipfemultisprobationibus indicare poffim, qui saindaxi
aquofam hydropem fieridicant inter mirach or for at kundespie
phac,ad est intra abdomen peritoneum , quam alites
pa rati
rewera , ut diximus , potius inter peritoneumo
omentumfiwe intestina fiat,quod ita effe, cominciare
ACA
CA
sur opere manuali, quandoper incifionem aquam
extrahimu :namprimò fcindimusabdomen ideſt labore
mirach,posteaperitoneum , id eft ſiphac,quo pero por metra
forato aqua effluit , que inter illud omentan bermai Hing
velinteſtina continetur. Nam fi inter mirach ,
fiphac,ntArabes dicunt,aſcites fieret,farisswpere
fwiſſet,fi mirach tätùm perforaremus. Atquæ in- Praxi
1er jiphac& Zirbum , id eft, inter peritoneum & husene
omentumfiat,opus eſt peritoneum ,id eftfiphacper quilij
forare , quod quum claudere volumus,abdominis
partem deorfum traétam ad locum fuum reddi *10 Altciyt
mm,
NI CORATION . MED . 199
ECCOM mus, qua peritoneiforamen tegilus , vnde'morbi
istum inter ſiphac,te Zirbum fiericerium eſt.se
cundafpeciestympanites eft,ficcafineflatuoja di
sta, quia à fain &ſuperfimofpiritu ventofitatéve
frat.caterùm , o hæc fpecies in codemfitloco , quo
aſcitesfierifolet, quanquàm rarò inuenire eft hắc
im tympanitatem abfq;aquofitateo comitatsaquo
1897 fe dieta bydropis: rodehec noſcens dinus Hippo
crates quarto libro de Ratione victusacutorum ,by
dropis dwas tantùm fpecies defcripft,alteramſub
carnofam , quam limpoſarcam vocat ,alteram ex
Cum flatibus constitutam ,quam tympania dicunt,quia
est continuò aſcites cum tympania reperitur, & quum
peling tympaniam dixit,aſcitem quoq;intellexit.Hæc ve
rò tympanites non à tanta fit frigiditate , quanta
gignitur aſcites,vt Galenus quarto libro Aphorif
morumenarratione vndecima teſtatur.Tertiape
16, cies, carnofa vel hypofarca d.citer que vt fiat,ne
ceſſe eſt antea cachexia, id eft,malustorins corpo
omtali ris habitus precefferit , quæ ex pituite uniserfum
46,54 corpus penetrante,fit,& ea de carſa cam Græci
leucophlegmatiamſualingua appellârunt, vt
Celfo @ Hippocrati placet,cateris periculofior eft,
4:31 difficiliorcuratw.quanquá Leonardus Fuchfius
ANH in fua Praxi cum neotericis tympanitem cæteris
lonet fpeciebuspericulofiorem faciat,Aëtiumforfanſe
ela feina cutus, quilibro decimo fua medicine ita tradit.
I ahl Eft autem tympanites omnino periculofus , mi
fuum
puseoafeites: adhibetur enim in eo pertufio , fiue
1 2 . 4 punc !ic
CRATIC
200 AMAT ULV $ ITJA NI
punétio,quam paracentefim Greciappellant, re demoriturum
lete8,concl
liquis quoq;remediis promptius quam ille obedit, kar
Sarcites quoque aliquando curabilis fit,per ea que noteacabatbenteviſi
cutiadhibentur humorem detrabentia ac reficcan
tia pharmaca.Hactenus Aëtim ,fed re pera ſarci- demam deper
tesideftcarnoſa hapofarcaducta, ceteris periculo oudo
fior,acmalignior existit, proutilla eratquamsa akoawafed
forpatiebatur ille, quipropedomum egregiam |fetioXXX
magnificamillustris Franciſci à Villa , quamnos
co temporebabitabamus agebat, adquem postes alcere,
Antonius
adiumentumMula
dedit,Braſasola accerfitus
hucufq; enim morboparumo
illo pre koman ta
mitur , vir ſulor bic quinq;ſupra triginta natus
anuos,robustus,cfortis,nam illsus crura adeo the Xo
mebant,vtperampla vaa effe quisdiceret. Medi ratura
ciigitur putantes cachexiam hypofarcamelle,non ginta
adeo difficilem curatu eam defcribunt. Ceterùm me p
circa hepatis refrigerationem ,aquam congelari o' ment

aliquem in hydropem incidere, impoßibile eft,total.eſ


Aëtius fermonecitato, Galeno ſubſcribensdixit. Setarder
Sedquum iamii finem imponeremmemoria oc csiolpntatummer y
currit quodapud Salmaticenfes , vigentedoftore Cápopulaur: nd
Gondoſaluo, ac Doctore Appara, medicis clariß. rite
Primater
quidam aquela hydrope laborabat, cui aluse fua tia
fponte perforata fuit :ad quem accerſiti predicts partupu
medici,indubiumverterunt,num optimaeffetper varquipp
tuſtoilla ſpontanea:fpontaneam dico,abfq; exterioramenon
ri auxiliofaétam , &an depoſita aquailla azer fe aur, ioffnfici
nus euaderet demumaffentiëtibus alis:alijs
: i ed ign
vero
con tradi
TANT C VRATION , MED .
201
iplanta contradicentibus conclufum fuit,& grisillum intra
gaisled paucos dies moriturum ,vt poftea experientia ri.
Liafipru Sum firit,quia pentermalignitate materie pccluſa
ntia amb corroſussindicabatviſcera omnia & corrofa & pu
ofreturnedtrefacta effe:nam depertsfione ab artifice vel cafu
eterisernfacta lengèaliud eft,quamultos liberos ſanos
sezatquafieri, non folùm nosfedalij multi viderunt.
mer ergoCuratio XXX I. de cancrofo quo
Eilla, quam
alque dam vlcere, maligno , & do
fitunport loſo mamillam infe
morto ftante .
trigintaeds
charg XOR SebaſtianiPinti,tempe
diceret.) ratura bilioſiſsima , ætate tri
m
atca !
bunt,collno
noconce

criberbrem
s
V ginta annorum ,puellam opti
me peperit ,poftcuius partum
menſtrua purgatio non exa
apabilactè,vt opus erat,reſpondit:qua de cauſa in fe,
deuenit ardentiſsimam . Nam fupprefa
memo is
r poſt partum menfibus,multa inde incom
modi oriuntur:vnde Galenuslibro tertio de
icurkan Morbispopulariter vagantibus, enarratione
edzept
Teptuageſimatertia,inquit: itaq;videtur ſup
Prella in partu purgatione incidiſſe mulier
Vitipre
in morbum :quippemenftruorum fupprefsio
imad'offendit:tamé non perinde, vt fi àpartu fup
qe prinantur ,officit, quodnon abundantiam
sieDasmodò,fed
luju infignem etiam humorum pariat
prani
n 5
202 A MÁ TI 1 V SITANI CORATION
prauitatem . Nam meliorem fanguine adle tointerest
foetus nutrimenti caufa alliciés,relinquit de sremediorum adh
teriorem ,ideóq; prægnantes prauis humoris xempreperisinteres
oris interua
bus implentur , quos à partu euacuat natura: tus latusfuerit:a
Hæc Galenus,niſi enim natura humores illi | autumorem illum
co poft partum euacuauerit,varia inde oriun eruilisenim ſcire
præcipuè inclinan boleakramenaĉtu
| zurmala admelancholiã méftrua cido libro At
tia :quia ,vt ibidem fubdit, quæ a par
tu euacuátur, vt plurimùm melācholcia ſunt:järged duru
in primis ergo recta huic victus ratione inti forderum verò non
tuta
, fanguinem
malleolu exſaphenavenainteriorem
perreptant e mindereiuſsi, & non. Findnofirukers
fincurabie
nulla adhibere remedia alia, quibusmorbus papancenionemado
mitior factus fuit, & fymptomata omniami nkilento vel
tiora, (me verò abſente) priſinę ſanitati fuit &menfruali re
reſtituta:nam Venetias iueram ,vbidiuum Di No morbus is, dit
dacum Mendociū ,Caroli Quinti imperatois confilio,lib
ris apud ipſos Venetos vigilantiſsimum ofa:sagrauiduosi
torem ,ægrotātem inueni, & curaui,cæterùm animaciſcus,
poft meum reditum ,quum illam viſum redi neroloạ
rem ,eam optimè valere comperi:querebatur aliguis qui i
tamen quod in vbere finiſtro duritié perſen prater Veſali
tiebat quandam interdú dolorem afferétemm , pretramorbu
& illam quidē nucis magnitudine, quam cu
viſu tumtactu perciperem ,iudicauimorbum parenuit:p
effemalum , futurú deterioré , niilliobuiam si poftcua
docta iret manus. Atilla morbú parui facies,sermamus,f
judic io muliercularů dicētium , Tuberculam smurales in
hoc lac coagulatum & in grumos redactam
elle
TION
1 IT ANI CVRA . MID . 203
no fanguinél effe,octo interpoſuit menſes, quibus nullum
és relingu genus remediorum adhibere curauit,tametfi
prauisbar in hoc temporisinteruallo,paruus ille rumor
euacuat magnus factus fuerit : ad quam tunc vocatus,
ra humor inueni tumorem illum ſcirrhú non exactum
varia indet effe:nouiftis enim ſcirrhum duplicem eſſe ex
xcipueind Galeno fecüdo libro Artis curatiuæ ad Glau
trua quzaconem.alterumexactum fiue exquifitum , in
eláchilas ſenſatúmque & durum curam non recipien
ftus ratios tem : alterum verò non exactum , fiue non ex
penaini.quifitum :difficulterſentientém tumorem du
ereiusi,iFum ,qui,& fi incurabilis non fit,difficulter ta
2 quibuso men curationem admittit. fit autem ab humo
imataomo re craffo,& lentoveluti in muliere hac,à fan .
itinçlazla guine inenſtruali retento factus fuit . quum
?m,vbida igiturmorbus is difficilis curationis fit,Hip
Tuintiim pocratis confilio , libro Præceptionum accer
anrilsimu ſendos curauiduos ento agnifquorū
iſcus , cinfigneschirurgos: icus
Curabice alter Franc ognom M s
r ò a n n e s i ſ t a n a n u
illam vilu erat,Alte ver lo Bapt s Ca bus ,ma
di i
maperi.qust goæ fpei vir ,qui in diſſeca corpor hu
To duritiërs manisalter Veſalius habetur , ccepimus igi
Corem
alle tur contra morbum tentare,num optimā ef
cudine,go ſet chirurgia vti.At quum omnes conueniffe
udicauini mus,illa renuit:proinde depo &ta intētione il
rê,niilio la, quàm poft cuacuationes vniuerfales ordiri
decreueramus,fic aggreſſus fű:primò ſex tes
orbú parui Do
in , Tuber naturales in ordinēdeponêdo.ab aëre in
umos choado. Aër igitur,finequonec fanitas cõfer
! yari
CTR AT
204 A MATI LV SIT A NI tip vocat,tagu
uari, necmorbus pelli poteft , ad temperiein sa generartes
femper declinabat : æftatis enim tempore ad stcuraillino
frigu s, hyemis
rò talis
veròadcaliditate,cibuspor escandoqueir
defcribebatur, qualis atra bile affectis tai turritos
F
conuenit.Nam panis ex Aore farinæ paraba- pellant
elir optimize , necmultum recentis, necmuli sa caletudine.
tum veteris, quum Hippocrate teſte libro fe Femei ſententia
cundo de Diæta, Farina recens ficcior eſt ve nio bonarunia
tuſta.vetuſta enim quum fit, calor exhalat, & 2098 20 Czterz

frigiditas
, inducitur. Erat autem non minus bropeandodiintera
bene fermentatus & coctus , quem non carnes
altero interpoſito die à coctura comedebata kibus adm
optimi erat fucci , veluti gallina feiaconceſ
Caro verò lingul
ceorum ,, caporum , perdicis , auicularum in tepue
dumetis vigentium , veruecis , vituli,hædiy powerVeneti,
& fimilium . Nam coturnicibus bis vel ter Nam Græcit
inceſlumb avene
tantum in vniuerſo huius morbi 10
yfa fuit, quum auis fit, fi grauiſsimis authori pas quen triche
bus fides habenda eſt, peſsimi ſucci. Nam & quam
bocomitiali corripitur:vnde Auicenna,recte eastchiep
pintas addimus
mea ſententia ab eius vſu ſuadet abftinendú , pritaeoptim
veluti ad tetanum & ſpaſimum inducente. cui tem Venetiv
ſuffragatur Pſellus, quicoturnicem inter ci Kapelifanguine
tant:
bosmalum ſuccum gignantesannumerat.110. sae
minus profectò numerare eft inter illas boni palicis equip
fucci aues ànobisillicòceſſas, phafianú, atta paucum &pe
genes,id eſt frāgolinos aues quas Romæ Car pupperrelpu
dinaliū cibū appellát:ſturnos verd quos Gre
cia
C'VRATION . MED . 205
cia vágovs vocat, tãquam melancholicum atqi
vitiofum generantes humorem reiecimus,
quum & cicuta illi nutriantur. Galenus veros
& fi eos quandoque inter boni ſucci aues lau
det veluti turritos paſſerculos , quos Grzci
de
pergitas appellant, vteft in libro fextohoc
Tuenda valetudine. minimè tamen in
morbo mea ſententia concederet : projnde å
confortio bonarum alituin elimivatæ fuerüt,
non minus ac cæteræ in aquis degentes . pi
ſces
quoque illiinterdum cõcedebamus, pre
cipue quando carnes faftidiebat , veluti quo
que febrientibus admittimus. ex piſcibus au
siem marinis conceſsis numerandi veniunt
bugloſſus;fiue lingulaca, perca mullus, quem
barbonem Veneri, Hiſpani Palmonerum ap
pellant.Nam Græci triglam piſcem iftam die
scunt , fed caue ne nominum fimilitudine de
cipiaris,quum trichæ,ſardiniæ funt, triſlave
có clupea, quam Galli alofam , Hiſpani faua
ilum ,liali verò chiepain nominant bonis igi
tur piſcibus addimus auratas,qux Corn.Cel
Efauthoritate optimum gignunt luccumolu
rupam ,quem Veneti varolum ,Hiſpaniverò to
mbalum appellitant: hunc Galen.ita optimum
rigenerare fanguinem inquit, vt eum carni.
bus perdicis æquiparet. Gobiones verò tan
quam paucum & peſsimum adgenerates ſuc
Mnu cum femper reſpuo, quemadmodum aliosIces
pi
Ost
A MATI L VSI TANI CTR
206
ſces quos filentio prætereo,ne hic tantum de o, diacic
piſcibus agere videar : ex Avuiatilibus verò <r,DEC IT
mi
troctă concedimus , non minus lucium piſcē; ho nor er
quem troetæ ſpeciem eſſe crediderim àGal- endium fapo
lis bruxerum nominatum , quo Hiſpania vni. ad res la
uerfa caretitamenti Angli Lufitanica voce en Aliceteraſa
piq; vocent: ſed inter iltos fluviatiles percam cuncholiam
ſuperius nominatam dicere quoq; eſt, nõ miakbaaper a
nus ac alios quoq ; ſcamofos albas &leues car nes:& ill
nes habentes, ætate medios , qui in multa & spefimus
ſalubri ingatant aqua , de quibus alibi copio- spusnonfic
carnus iuua
fum fecimus ferinonē. hos verò (vtdiximus)
aliquando cum faſtidio premebatur eſu pra - policore
cipuè alitum , & carnis quadrupedum , quantum for
quàm rarò hac vtebatur,concedebamus,qui plcon temper
a
multum illis dele &tabatur:aliquãdo, aqua co notoqui
etos,nonnunquam verò afſos,rarò tande for dethinc
tagine frixos.Oua recentia tremula,& forbi 1præc
lialiberaliter cöcedebamus.ex oleribus verd eenintera
fil mulie
admittebimus boraginem noftrā,apud Grę: m r
cos bugloffum diétain, meliffophilum ,id et, tem cu
meliſſam ,fæniculú ,endiuiam , cicoream ,la-Japabut,.o
ctucam ,aſparagos, & lupulum.Legumina por lakindig
rò omnia interdicta ſunt : veluti muka alia facefu,
cqua
quæ dataopera prætermitcimus ex fructibus fa& d
verò coinedebat ficus optimè maturas ,yuasfabu,ilamu
penfiles, amygdalas,& pruna:caſeum &ex co mprædi
paratacoriandro
tanquam venenum fugiebar. A prádioeatinet
uymus
verò præparato ,id eft,faccharo in ,o
cruſtato
N
11 ANI
CVRATIO . MED . 207
ne hic tank crufato, diacitonite, & piris faccharo códitis
guiatilibu vtebatur , nec minus in cæna ,quæ femper
cous lucium prandio minor erat. Vinum in potu concef
rediderim :fum ,medium fapore,colore, & ſubftãtia erat.
Juo HilowaAcetum & res falitæ omnino interdiceban .
vulcanica natur,ficuti cçtera fanguinem ſupercalfacientia
Huviatilese& melancholiam gignentia. Somnum potius
e quoq; el.longum,& ſuperfluum ,quàm parcă eſſe per
mittebamus:& illum quidē nocturnū. Nam
us albas die
os , qui in diurnus peſsimus ille eſt, fi modò nocturnus
uibusalibximè
interruptus
i non fuerit:qui li fuerit,tunc ma
diurnus iuuat , vt ex Galeno elicitur li
vero(ve do
es Prognofticorum . Erat igitur ad minus
emebaturbroocto horarum fominus. exercitiü quoq; ante
zdrupeduanmda,prandium ,temperatū permittebatur. Nam à
ncedeb
caliquádo cibo affumptoquiefcere tum corpore,tū mē.
ste bonü eſt:hinc Galenus tam fæpe dixit, La
flos,raròtebores
atremulraiik cibum præcedant. Ab affectibus verò
le
us.ero animæ eam interdicere impoſsibile erat,quã
natura
7 noſtra,apſemper
a ſua mulierrixofifsima,fiquę alia erat,
autem cum ancillis rixabatur , fem
iam ,cicortobiurgabat,omnibus erat infeſta,cótinuo
10

um.Legurfurialiinceffu
: veluti me ,& non humano procefiffe di
cendum fat:qua de cauſa,marito,amicis, & al
Crimus.cat" Giftentibus,illam nunquam ad ſanitatem perr
Eme ' matura, prædixi.Quantum verò ad euacua
uenturam
na:caſeum tonem
,
k attinet , primò ſanguinis extractio
fugiet backcsne vfi fumus, quæ multum in hoc morbor
id ef ,ba vale
208 A MA T'I LVSIÍ ANI CVRATION
valet:deinde verò variis medicamentis quo sir medi
que atram bilem reſpicientibus vfa eſt,inter opitaaca cam
quæ hæc numeranda veniunt , fyrupus roſa rius,& illa
tus folutiuus, fyrupus de epithymo de fumoasidida.Na
terræ fimplex & compoſitus, de pomis faporanibus
ande Gal.li
ico
ris de boragine,bugloffo ,de lupulis: item de Tus Paruluslibrb
co &tio fumiterræ.de fena,de epithymo,aqua kando.Erant i
boraginis bugloffæ ,lupulorumi,betonicæ fu upiola,meliloi
mitterræ ,meliſſæ :electuaria quoque erant e premenlinife
leſcoph d ſena paratum hamec Indicum , ca pietar vitu
tholicon , & leniens: catapotia quoque erant ibanuna,&
rleoni
de lapide lazuli,de fumo ferræ, de hiera, ag Lapani,&ihirci
gregatiuæ, & Indicæ : iis addamus potionem
1 Tani
hanc egregiam , & huic affectui miram.R. pell7arum erduis,lc
myrobalanorum citrinorum , chebulorum
Indoruin ana drachmam vnam & mediam, &alia.com emp
contundantur groſſo modo , & infundantur fant,admoula
[ os e
per diem & noctē invociis octo aquæ fumi ນ amm b on
terræ ,deinde. Rx.epithymi,polypodij,follicu
lorum fenæ andrachmam vnam , liquiritix ande vi ſ
s li u
rafæ drachmam vnam,& mediā , ſeminis citri
drachmam vnam , gariophillorú 7.medium bilebäTeisimt
langv Bin
corticúm hellebori nigri drachma médiam , i nus .
bulliant omnia limul in prædiéta infuſione, n
vfq;ad confumptionem tertiæ parpis,& facta Hcaueliclas, c
colatura & expreſsione detür remanens ,pro ora
in
vna vice . Is enini citatismedicamentis ,eam wom
ens
interpellatim purgabamus , & interdû quoq;
Tanguinem mittebamus, fed quum hæc ageria ibi
bane
y
CV RATION. M E PA 209
OnlS
SWAN
bant, topica medicamenta mamillæ affectæ
Die' apponebamus, & illa,quidem parum callida
* çmollientia dicta. Nam à forriţer calfaciéti
0.3 bus,& exiccantibus ip hocmorbo fugiédum
=v0F elt vt ſuadet Gal.lib.2.Artis curatiuæ ad Gla.
k cap.4. & Paulus libro quarto ,capite trigefi- '.
hy molecundo. Erant igitur medicamenta illa,
malua,viola,melilotum ,chamomilla, radices
! altex ,ſemen lini,fænā Græcum : ex medullis
7. ) verò ceruina, & vitulina,ſed ex ipibus com
mendabantur leonina,pardalis,vrlina, tauri
eina,lupi,taxi, & hirci:ex auibus axungia galli
5. naceorum ,anferis,anatis,phafiani: olea verd
me amygdalarum dulcium ,liliorü alborum ,cha
her momillæ, & alia.ex iis autem fomenta, cata -
plaſmata , & emplaftra parabantur:& interdu
in cerorum admouebatur confectuniex diachi
au lone albo,ammoniaco præparato adiecta me
00!! dulla ceruina, quibus omnibus per octo lon
gos menſes vſi ſumus, quæ quum illi paruin
miconferre videbatur Venetias ſe contulit , vbi
3.1vitres doctiſsimi medici illius cură lufceperunt,
ra quorum vnus Baptiſta Montanus eft, quiprig
ismo Aëtium Latinum fecit:alter verò Victor
pis s Trincauęlias,cuiusinduftria Galepi opera c
18 mendatiora in lucem ſunt edita : tertius verò
201 Bartholomeus Abiofus nominatur, q. magna
Bid cum gloriaibidem Medicam exercet artem .
b abiisigiturpræclarismedicis per duosmeſes curata
> O
210 AMA'TI LVSIT ANT
eurata fuit,infelicitamen ſucceſfu,quum pz . Satrum er
rum,aut nihifadiurafuerit. Ferrariam igitur katkreuz
regreffà,& ad eamaccerfitus no bene, immo azidi
peiusvafere eam cõperio, adeò vtintra pau- oblici
cos dies.grauiſsimis doloribusfuerit opprefabon
fa:conficiebatur enim pus in mamilla,nec fa- cromo
ſedati dolores quoufq; in parte declis
tis ſuntmamilla
uiori perforata fuit,extractúmq; ta- Bad pr
tum puris,quantum nobis pro neceſsitate ap
paruit, poft autem apertionem , vlcus in dies ไห สาย
malignius factum eft,quia medicamentis pa cerur
sum.cedebat, & fi quæ fortia admouebantur; hic
illis irritabitur.de genere igitur cacoëthes v
cus hoc erat,cauernolùm ,dolofum ,imò ex il. i veic
lis quæ chironia,veltelephia nominācur:chi
ronia, quia Chirone, vt curentur medico fa
pientiſsimo opus habent. telephia vero quiz Robe
taliafunt qualia Telephus paffus fuit,quibus
conſenuit,& nunqnā fanus ab illis euafit,fem . en cad
per autem vlcus hoc comitabantur dolores,
præcipue quinto elapfo mefe ab eius apertio .
ne, quitunc fortiſsimi fæuiſsimíq; fuerunt, &
glandula in collo, & alis, ac vbere dextro de
nouo ortæ fuerunt ,immo euacnationes foli cue
tæ fuppreffe funt , vt alus inflari cæperit:
quia morbo deuicta natura, liberè vagaban
tur per vnüerfum corpus huniores , nec eos
per confireta loca , quemadmodum antea con .
fueuerat
.1 . )
, tráfmittere poterat:ynde bracliuin
ſiniſt
CV RATION . MED . 2 II

finiftrum ex illo venenoſo humore fydera


rum ferè euafit.tandem proftratis viribus, tão
etfi præfidiis opportunis, & valentibus fém
perobfticimus ; vita deceſsit, duobus elaptis
annis ab origine morbi : nec enim fieri pow
teft,vt omnes ad ſanitaté reducantur,vt Hip
pocrates primo libro Prognofticorum tra
dit, quod ingeniofus Poëta cecinit,dicens,
Non eft in medico ſemperreleuetur vt æger,
Incerdum docta plusvalet arte malum .
V fi cæterùm fumus contra atrociſsimú mor .
buin iftú candente ferro, aliquando verò cau
fico medicamento,id eft fublimaro,nonnun
quam verò linimēta inuneta vnguento Apo
ftolorum , vel Agyptiaco , plerunque verd
mundificantemedicamento ,fed exterius par.
ti affectæ ,fplenium voguento à tutia confe
étum illinitum apponebatur, ex rutia dico,id
elt ex cadmia Diofcoridis, fon pompholige,
vt hucufque omnes nonfine ingenti errore
crediderunt,vt vberius fuo locoexpofuimus.
Curatio XXXIl. de colico affectu
eueniente à vitrea pituita, &
eius curatione.
VLIŠR quæ prope caſtellum
nouum ad Padum habitat,natura
M pituofa , intentiſsimo dolore ve
ando
xaricæpit : pro quo propulſaccer
O
212 .A MATT LYSLTANI CURAT
accerſiti funt pluresmedici, qui in huius mor finus quinto lit
bi inquirenda cauſa , omnes vnd conuenêre warens&con
pituitam cenacem vitream dictam effe:à qua minimeigr
fæuilsiinidolores illioriebatitur.conſueuerat Sitemlent, àp
eniin morbus ifte temporequodã interiecto vericailidi
fuperuenire, contraquem
confectis ex ruta primòclyfteribus
, anelho, parietarii , baccis apiesele ter
Eaggrediena
2 adiecto oleo rucaceojatiethino , opus pericul
laurino ,liliaceo, & fimilibus vG fumus :non- Alvbim
nunqu verò hocmodo .Recip. recept o mi- usſit,
c
nnoiricsa,faolior,vú taur,ai,rutæ ,a,anethi,aennt-ñau.rjivjſaemi, simuriabbuHispipnoc
s rta rti net n.d an
in aqua fimati decoccęti , qhuiouf ;rcaoclohrmeā virk reader
dem acquir ,cuius odecoc q ,accipinvncias Brisa pror
at ti e
qu ,ole rut , aneonis , lau ,a
vnciinadecdiumas ,meilli arcoefiat ccohlairnii vnciarinidutarso;ln dLloreus Gen
s s i s ierte s
Galis Gem vel comu d r . vnam riu
nis ach
chiſc .Alanmæ d u ,m
o cei f , pl ac cera
a
daa
fiat clyfter:noln.n3u.qj.ouorvūenrò loco trochiſ earn
rum diapbini uvàncmia uimnetreog inicio D
bimus :aliqu conisverò electú m r
amde baccis iesnes c ujo
lauri miſcebando .neg enim baorinuums practicu ronMelis
mirabi , fi aàmpursinci poten s ica,de
tu pio tib medica- ti
menti vſri ſuinus , quum nos doceuas Hippo onisbe
s t -
crat ,Vlti mor ,id eſt acut per Ficcilecur
lum eſsecum mfiesrentibis , vlcima mieſdsiicmais i das vente
funt adhib e . dilbiugs proc
e u ,m&eanntia- ;& iei
n n Herer
nimè tardus d, aaut ſegniss mediclduubieoſſe debet o
s
in iis inorbis periculu minarti :iGiddeeond per qua
m bus
N
TANI CVR A TIO . MED . i 213
s o di nd ani.
iin huis: Ga l e n u q u i n c li M tho mede
b r o e
ud coor maduertens & contra Erafiltratuin agens ita
umele prodit:minimèigitur ficutimedicorum non
r.coefis nullicenſent, à paruis incipienduin auxiliis
Jdāinter ett, nec ficut illidicunt fentiendum , ifta ſci
mielipis licet prius efſe tentanda, mox fi nihil profe
eraris, cerint aggredienda maiora: nam in morbis,
cream in quibuspericulī no inpendet,vera ea opi
ifumaar: nio eft:At vbi'moriturusæger eft, fiphthoë
cent femel exceptus fit,alieniſsimum à ratione eft
,20.11., å minoribus inchoaſſe. Nam ficuti reliqua
rachmän omnia ab Hippocrate tradita, ita illa quoque
colores ſentétia'rectd eft dicta: nēpe ad vltimosmor
s,accipen bds vlţimaprorſusremedia maximèvalere.
vſiigitur lunius poremibus medicamentis,
ilnii,1oc9i7s6i quibus
a v dolores illi intenfiſsimi remiſsi ſunt.
uch, vodasa Nam & exterius linimēro'er oleo euphorbij
erodi cum pauca cera parato illinebatur,veluti per
oco tract os oleī de amygdalis dulcibus recens daba
egramdei tur.Depoſitis
rium
igitur doloribus,ad fyruporum
propinationes deuenimus; quiita habebant.
PONUuss Pried Recip.Mellis rofati colativnciā vnam ,ſyrupi
Icib med de betonica,de calamentoan.vnċjā mediam,
decoctionis betonicæ ,chainomillæ , origani,
doceat is
uriſsim m fæniculi ſecundū arté,cum feminibus carni
medica nantibus venroſitates paratæ vncias quatuor,
ldubio, mifce , & ieiuno ſtomacho capiat in aurora:
Cus ellen nocte veròtribus à cænaloris iteretur.vſa
atibus:ida per quatuor dies hoc fyrupo eſt: pofteà
0 3 verò
214 AM : A TIYLV SIT ANI
verò pharınacum fequés conceſsimus.Reciprocans peine
agarici boninouiter in paſta cum oxymelite polacoin art
ſcillitico parati drachmas duas,electuarij ele odedo
ſcoph drachmas tres,fvrupi de epithymo yo piecesho
cias tres,decoctionis ſenæ tantundem ,in qua magoga
bullierint ſeminis carthami drachmx dux, ka vinie
hyſſopi & pulegij parū,miſce, fiat potusvnus novino, s
hoc enim pharmacoaluus optimè deiecit,& lekëporos-
Inulier baĞlicè habuit . poſtea verò nemujor pare bici
bus rediret,ad vinumligni guaiaci deſcendie tuoi
goum
l iu
mus , quo nihil fanctiusautdiuinius pro hac ,vn
domāda ægritudine inuenimus. nam & les studies
hoc ligno tépore inuſti vinū optimā concio.uspond
nari poffet,veluti priſci ex variis herbis con- emere
ficere afſueſcebant, quod fummopere laudo, wife
quítamē eo carebamus, fic parare iuſsi.R.li car
gni guaiaci nouiter elimati, nihil nigri habé
tis (quòd recensfit oporret,nā aliter fatius eft 112 quúv
multú nigri poſsidētis accipere) vncias decē,
corticis eiufdē lignigummoli puluerizativa
ciaspocētis
duas,inlibrisviginti vinialbi madefce
generofil 2
abus
& ,per vigintiquatuor horas
re finito : deinde verò ad lengű ignēebullire tim
p
ad medias finito,quod vinum percolatum ac astip ??
qua inte
abſcobe illa depoſitum in olla minori dece (proeli
libras continente inücito ,cui adde herb.z hyt
14,сарії
cant, &
fopi, pulegij, anethijan. fafciculum vnum
iterum ad ignem bulliat , donec man jnulim
merdu
bræ feptem . facta tandem collatura , Lema
i CVRATIO N. MED.
215
1.R& remanens,primum dicitur vinum ,quod ſyru
pi loco is aurora põdere octo vnciarü præ .
Tuan libat,quo fudor maximè euocabatur,& illam
VIDO! fic per tres horas ſudare permittebam , non
m.8 minus quoque tribus horis à cænaio nocte
eandem vini quátitaté concedebā:ſed hæc de
OTUST primo vino. Secundum verò vinum, quo in
Jati
ter diē potus vice & că vefcebatur vtebatur,
fic parare faciebamus.Nā relictæ ſcobæ fiue
delos pulmentoillius ligni,à quo primú extractum
IS DIT fuitlignuni,vncias quatuor prædi&tiligni no
uiſuperaddebamus, quibus vinum infunde
Tú call pondere viginti librará, quod ad igne
This quoq; feruere,quoufque mancant libræ duo
edecin, peraritcimus, ac poſtea percolamus,
quodfecundü vinú appellamus,& eo vice po
igri tus inter diem & hora victus veebatur. Cæte
rum , quũ vinum hoc parabatur,tantam ex fe
risi fragrantiam ,acodoris ſuauitatem ſpirabat,vt
CA moſchū ibi effe afsiftétes dicerét. vſa eſt aute
gene mulier hæc vino hoc per vigintiquinq; dies,
in quibus immuunis & libera ab illo fæuo &
čebe crudeli morbo fuit. Atvictus ratio huic talis
blank præſcripta fuit,primò carnibus in prandio ei
maid nunquã interdiximus interdum aſsis,aliqua
erbaz do verò elixis.carnesquum dico ,alites mon
1
tanas,capū,gallinam , pullofque gallinaceos,
3042 & interdumdomeſticos columbos intelliga
, Hai tis velim, vt plurimùm veròillisaſsisveſceba tur
216 AMATI LIVS I TANI C

tur,elixis verò non nifi fecundo in vino appa


raris. Nam vt aquanr omnino fugeret in hoc 2.0

morbo monuinjus, & eo magis, quia mulier


hec affueta viniporui erat:ſed panis nauticus,
fjue biſcoctus dictus, in vniuerfo hoc morbo
illi recétis panis vice fuit: ſed cena leuior prá 700
dio femper fuit,in qua amygdalatum fecúdo .199
vino concinnatum concedebainus, nonnun- stein
quàm verò panatellam , ex biſcocto pane & a.ch
22
ſecundo vino, adiecto ſaccharo & cinnamo
mi pauxillo cõfectā . Ex fructibus verò albas,
& ad ignem ficcatas amygdalas,veluti vuam 100

ſole ficcată concedebamus:ex oleribus,foni


culum ,mentam , faluiam ,petroſelinā ,& hyl
fopum pro condiendis iurulentis pullorom NO
carnibus, permittebamus. Mel inter ea quæ
concedebimus adnumerare eſt.quibus omni
bus mulier hæc non ſolumn ſanitati priſtianæ
fuit reftituta , fed etiam ab illo grauiſsimo
morbo ,quo fæpe corripi folebat,immunis &
libera perſeuerauit .
Curatio XXXIII.de colico dolore
à lumbricis infcftantibus eue
nicnte , & eius curatione.
I A N A vxor lapicidæ in colicum
affectum folitú deuenit, & illum do
quidem à lumbricis caufam ha d

A bentem : proindeprimò clyfte


remi
CV RATION . MED . 117
ping kem ex lacte & nelle tantum iniiciendum cu
rauimus,quo dolor illico remiflus fuit, quum
cc omnia,vtilla afferebat, ex partibus fuperio ;
ribus ad inferiores defcenderunt: poit quem
clyfterem , alterü ex rebus vermes interficien
tibus,nondum altero eiecto mittere manda
uimus , qui habet, decoctionis rutz vncias
quindecim , olei rutacei vncias tres, ſalis ni
27 tri drachmam vnam & mediam , aloës non
lotæ drachmas duas ,hieræpicræ 3.vpam,
miſce.an verò inter excreta illa vermis exie.
rit,non conftabat: qua de caufa bolú hunc illi
ſequenti die deuorandum dedi.Recipe ſpecie
E tum dehiera Galeni drachmas duas , dia
phiniconis drachinas tres, ſeirinis ſantho
C nici lumbricorum di&ti drachmam mediam ,
4.1
zucchari quantum fufficit,fiat bolas:hoc au
tem quinquiesegeſsit , & dolorex totoleua
tus fuit, & fic intra duosdies fanitati reſtitu
ta:poſteàverò octo ſequétibus diebus,quoli
betmane,iei uno ſtomacho ,rotulú ex aroma
tico roſato comedebat,fuperquo vinü ex ab
finthio cõfectú bibebat, & fic lana citò euaſit,
5 C H O L I A,
BeON
ſt ceilemedici
riter qufidelic,
oad fieco-deum
ri potuertimetis officium
it curare ,quo
miamab omniarte
tißimúmque aliena
àmedica eſ cöperendinatio, por
,inquacomperendinatio
os pro
218 AMATI LYSITANI ( 9RATI
procrastination; vite periculum eft : vnde Meſues butfequentidief
in exordiofuepraxis, inquit,auxiliarine differas keseimamrepra
quiafemel pereunti nulla pofteà fuffragia profunt prematur,& nihil
poterat autem crudelis niedicus buius mulieris horor fiquzrerem,vt
bum in longum protrahere tempus, eámque in re waamiliaverba
ditu lsaibere,quam nos duobus tantum dichius adfan ,mentenon a
mitatem reduximus,tutò, iucundè, m,vt diximus strasmibiige
celeriter, curantes,vt oprimusquifq;medicus face, Kiriad capur,
re debet , vt Correlius Celſueslitro tertio exfentena silioperclyft
tia Aſclepiadis , dixit: Hippocrates & Galenus piedisdextri
libroprimo de Motorbis vulgaribus,odecimoquarto wkrementra
Methedi medendi. naobtinerei,te
Curatio XXXIIII.demuliere qua uramifi:feque
dam quæ peperit , & pofteadehi- wanderri
piens & melancholica facta eſt,ac potereadpond
de computu. dierum criticorum inlinguis
in parientibus , & de admouendo pineaeomnefatlyis
oxyrhodino . opde Recipe
XOR Sarcinatoris, apud forú adian,de
agentis,puellă peperit,& ad fe sculorum,e
V ptimum dié vſquebene habuit, sike,& p
non bene tamen à menfibus apiporró
purgata eft,feptimo tádem die paguodhabe
febri cũrigore corripi ccepit,capitis anterio- panediam. p
rem partēdolcbat, & interdum circa cordis pirocasdua
regionem fub finiſtra mamilla dolore ſentie- tium,pulu
bat, quidolor ad nuchá,vt affeuerabat,aſcen. pomirnam
debar
CANI CVRATION . MED . 219
3rddebat, ſequenti die febricitauit, & lecto decí
bens,optimam repræſentabat faciem ,parum
Frapiandoquebatur, & nihil mouebatur:quum tamen
is scrab illa quærerem ,vt valeret,& vbínam dole
catoret illa,fimilia verba loquebatur:ſed anteacta
Endda Docte , mente non conſtare iam mulierculæ
aſsiſtentes mihi ligaificauerant. raptus enim
da maliasmaterierū ad caput,inde indicabatur: qua de
eru nocauſa illico per clyfteren aluo exonerata, ſa
atce phenā pedis dextri ſecare iuſsi, fanguiníſque
edicimavocias ſeptem extrahere: à vino verò & car
niū eſu abſtineret,cenuíque victus ordineyte
retur comiſi:fequenti verò die, quù illam via
mulier dere,& deſipientem perſeuerare reperio,tūc
pofteai cephalicamdextri laterisaperire fanguiném
Eactae que fluere ad pondus quinque vociarū juſsi.
critico erat enim fanguis corruptus , liuidus, morbi
malignitatem fatisatteſtás,poft quam fangui
mou* nis minutioné,fyrupu iſtum bibendum dedi,
qui habet, Recipe fyrupiByzantiniſine aceto
s,apul Vnciã mediain ,de endiuia vnciam vnā,aqua
erit,& * tum lupulorum ,endiuie,foeniculi ,an.vnciam
benet vnam miſce, & per fequentes dies continue
á meci tar.Capiti porrò oxyrhadinum applicare fe
o raden cimus,quodhabet.Řeci.aquarum rofarum li
itis ante bram mediam, plantaginis vncias tres, aceti
circa con rolati,vncias duas, olei rofaceivnciam vnam
lorelos & mediam , pulueris fantalorum rubeorum
abacale drachmã vnam& mediam ,mifce, &fyncipiti &
120 A MATI" LvSITANI CV RA

& temporibus cum panno'lineo applicetur sukrin go


& ſzpe inhouetur. Cordi quoque epithema infomnum
hoc admotum fuit,quod rccipit,aquarum ro ottipora ac E
farum ,boraginis,meliſtæ ,acerofæ ,an. vnciascanus vngu
tres,fpecierum dia: hodonis abbatis,diamar samatec
gwitonis an drachmam mediam de gemmis suevero dep
ferupulā vnú, vini boni vnciam vnanı, croci sucaputirrig
grana duo,cum zendalo rubro tepidum cor- stolarum.lat
di applicetur:frictiores quoq; cruriū fierent, icínenaphar
fed leues fuafi. Nam cötinuò febricitabat,fed alii hvore
in nocte clyfter ifte iniectus fait,qui refrige- pizoing/
ratorius dicitur & ita habet,aquędecoctionis aurlit de
hordei libram vnā & mediam , olei violácei aaddeoleiro
vocias tres;zucchari vrciain vnam & mediã, arancias tres
vitelli oui'numero vnum , miſce,qne perqua- wapitisirr
tuor retinuit horas,cuiuspartē pofteaper cu, sefuper ſy
bile non ſciencé illa emiſit,in qua nocte parú starte:polte
dormiuit,fed nihil loquebatur,in fipienter tanidilecto.
men reſpondebat, cū q'uibus vt dixi,febricita. re. ln victu
bat:qua de caufa fequéti die cephalicã alterius smine mel
brachij ſecare iubeo , fed optimèfecta vena caliaparte
fanguispaucus exiuit,craffus,fed noadmodă aiguaqu
ater, qui cùm in vaſculum cadebat,illico coa ca amryda
gulabatur,fignum fànè malum,& lethale,im Kipofectus fi
mo omnialigna fi exactè contemplenturper das birudi
fima & mortalia ſunt. Veſperi verò cucurbi- kapplicaref
tulas quatuor fcapulis cu ſcarificatione admo sborvn
uere feci,a quibuspulſus validiorfactuseſt; .,vnguen
fed fcire licet, quòd cibum ſemper optimè ac unaquatu.
cipie
SITA GVRATION. · ME.D , 221
lineo na ducipiebat.At
as
in nocte Sýrupi papauerisvncias
quoque epida
vt fomnum conciliaremus illi obtuli
Ecipitaque mus:& tępora ac frontē pulfúsvepopuleone
cerole illiuifecimus vnguento:ſed paruin doriniuit,
sabbatisdi immo toca nocte cum timore,& metu,tranſę
ediam degagiemanèverò depoſitis per forfices pilis,em .
ciammabrocha caput irrigari feci,quod habet,folio
bro repidasrum violarum ,lactucarū,rofarum an.in.du
og:erarie os,florúnenupharis, corticum capitum papa
o febricksueris,calicũ hyoſcyami,an. pugillum vnum ,
sfuit:quirtcamomillæpug.medių
decim
miſce & in libris duo
fiat decoctio ſecundū artem :cui
,aquçderai aquæ
poftea adde olei roſacei librã vnam , chama
- 7nam - millini vncias tres, mice,cũ aqua fiatembro
hifce,quecha,ſiue capitis irrigatio per dimidia horam ;
rte pofteapræcipu è ſuper fynciput,hoc eſt capitis ante,
0 va no,riorē parte : poſtea viuo catulo vel columbo
ur,inbpiefiartper ſpinā diffecto, prædictæ capitis parti ap
vtdici plicetur. In victu verò pulli cõtulum , piſtum
Vt
cephalict dicút,feminemelonis,& angurix paratū, ac
Vinela dimidia parte cremoris ptifanæ mixtū da
5.fed nondobamus,cui quoque ſemé papaueris, veluti ali.
deb.ac.illot quando amygdalas,miſcebamus:ſed cuin iis
19,& lethit paru profectus fuit conſecuta , & ea de caufa
mo duas hirudines,quoad fua fponte cecidif
ntemplena"
Ti veró cua fent, applicare fecimus, & in nocte ſynciput,
ificationes tepora hocvnguēto illini faciebamus:quod
dior factor habet, vnguentipopuleonis vncias duas, o
miper optir P's grana quatuor, croci granum vnum , olei
de
222 A MATI
Α I v's IT ANI
de papauere vnciã vnam ,miſce, fiar linimetā :
item in nocte, bibenduin hoc ſequens detur:
Recipe , requiei Nicolai drachmam vnam,
aquelactucæ , & nenupharis añ. vnciam vná
& inediam :'miſce,& in potú ,vedixi,detur:iis .
autem per tres aut quatuor dormiuit horas:
& ſequenti die menſes copiofè erumpi cæpe
runt , & vt mulieres aſsiſtentes cõfirmabant,
& nos poſtea vidimus , viuidi & rubicundi
crant: mane verò fequenti,à febriferè libera
erat, ſed nunquã ita furibundain, aut cornotā
illain vetunc inuenimus : nam præter quod
mébra,præcipuè caput,præter naturā moue
bat,varia loquebátur:& iis homilia quæ in cu
biculo effundebatur verbz, aur iMi obiiciebā
tur:tūc à dæinone mało agitari, inulieres af
firmarecoeperát:pro quoacciti ſunt Chriſtia
ni religiofi ad cacodæmone illumpropulfan
dū,ſed nihil profecêre,nā vefperi febris inte.
di ccepit : pro qua fequenti nocte ,remedia
anteacta iterarentur commédaui:demá, quú
manė iHam inuifum redirem ,eam melancho A

lia dicta morbo vexari , & abfque febri effe


deprehendi,quê morbă deſcribit Paulus Ae
gineta libro tertio fuæ medicinæ ,capite de
cimoquarto, vbiinquit:Melácholia,métis alie 4

natio quædã, abfque fébri eſt ex melancho


lico maxime humore naſcens, qui mentis ſe
dem occupauerit: & hec dupliciter fit,aux per
sften
CV RATION . MED. 213
cffentiam hoc eſt cerebro ipfo per fe ægrotā
te, aut per communitatem , fiue conſenſum .
Alia verò fit faculenta,dicta hypochôdriaca,
si ob inflammata circa ſtomachum præcordia
eueniés, quæ inter eas quæ per cõlenſum fiūta
adnumerari debet:qua Ferrarię pati vidimus
ER Raphaëlem filium Ifaac Hebræi vſurarij ho
minis nefarij. At, quum afsiftétes circa hanc
de qua agiinus ægrotante,à malo ſpiritu (ve
diximus) vexariaffeuerarent: & monachos
pro eo propulſando cóuocarent, nos à cura
20 deſtitiuus:nec illă amplius inuifimus,ficme
te captā,& furibundā relinquétes:quæ poftea
ex ſe intra mēlem , fanitati fuit reſtitura, ca
pit autem morbo afiligi, vt obiter hoc dicã,
de repente:quum ex fomno experrecta eſſet,
cuimorbo fimilem Hippocrates deſcribere
videtur, libro de Virginum morbis.
SCHOEI A

Yo hic in dubium verti poffunt,primian


Delio
dies critica fupputaridibeatab Ivor.az partus,
velpotius ah lora incipientisfebrisquam quaftio
nëcöciliator librodiff. & pluresalij difputant.Seu
cundum , quomodo compori-debeatoxyrhodinum ,
& cui'nin capitis parti potißimin apponi
debeat , quod Matheus de Grado in quirit ,en
Gentilis de Fulgines alez've pluresnonfilent : vt
paucis igitur primum dubium abfoluamus, nec in
lors
? 24 A MATIL VŞIT ANI
longummore Conciliatorisdifcurramus , qui nifi
propofitis prius fexcentisdiſtinctionibus, rem con
cluider, dicamses, o primò Hippocra'es libro tertio
Prelistionum , texiw lecimo,fententiam fuamin
hac re ita ſcriptam dimific,In mulieribus iudicatio
mes frontà partu ,quouis diepepererint. quam ſera
tentiam enarransibidem Galenus,inquit, princi
pium numerationis erit,nö quo die coeperint febri
citare,fed quo pepererint .in quibuſdam igiturcir.
ca fecundum ,aut tertium incipiunt dié à partu ,ex
quomulti numerant futura indicationem , fed res
non ita ſe habet,fed ex quo pepererint,numeratio.
nemfieri oportet dierum .Hanc Hippocrats o G4
lenifententiäfirmat Auerroes libro quario ſuiCol
lectorü,capit. quadrageſimo,quum dicat o debes
ſcire quòd iſte criſes à principio ægritudinis com
putantur, eft quädo manifefte in opera'ionibus
lefio apparet,excepto in pariente:quia ab ipfopar,
tu incipere debemus, quanuis agitudo pof partum
per triginta dies ſenſibiliter extitiffet, breuiser
hec regula, dicta Hippocratis conſequatur. Hacea 1

dem ferè ad verbumab Eliala:e defcribuntur


decimo Theorices libro,capite oétauo,à quibusom .
nibus Auicenna Fen ſecunda quarti, capite pri
motractatus fecundi,diſcorsomnino videtur, oui 1

dicat , o ſi peperit mulier, deinde accidat eife


bris, tunc fi non computetur ex febre ,& non nifi
ex parte , eft illud error : ex quibus verbis vide
tur Aujcenna v le, quòd diesdecretorius-compu ។
tan
1
CVRATION . MED.
tandusfit à diefebrisi o non à dieparturitionis:
& hac de caufa, multi in dubium rem banc tra
20 xerunt : nosverò quantum ad Avicenneverba
attinet,dicamus quod Auicenna, fi quis illiuspeni
tiusanimaduertat verbágab Hippoc& Galeno non
variat, inmo citatis ànobis Galeni verbisfubfcri
bit, vt Bellunenſis quoque in annotationibus
nonprætermifit,immoeum Galeno concordem ex
vnaniméreddidit : & merito fanè:quia Hebraicus
Auicenne textus adverbum Galeni citata verba
do habet, que conſultò prætermitto,ne ad oftentatio
nemquatuor Hebraica verbain hoc opereadduxif
fe mihi obiicipoßit.certi enim fumusinhoc Awice
nam ab Hippocrate &Galeno difcordem non effe:
to ſedpotius vnanimem a parem : fed in hoc maior
eft contrarietas , quàm que Auicenne imputari
Hippocrateslibro de Morbispopulari
poßit,quum
ter vagantibus ſibiipſi contradicerevidetur:quum
in enixisnonab horaquapepererunt cõputationem
facit, fedab eapotißimùm , qua febricitârunt,eu
quodboc fit verum ,ne quis nobis falfum loqui obit
ciat,audiat. Nam Hippocrates feétione tertia libre
primi deMorbispopularibus ægro quarto, 'Philini
vxorem , quæfiliam pepereratdeſcribit, cui quum
purgatiofecundum naturamfaéta effet,tamen de
cimaquarta àpartus diefebrisvehemenscum rigo
te illi fuperuenit,à quahora dei decimiquarti co
At numerare incipit, advigintiſequentes dies,in fine
quorum mortuafuit , pt faéta computatione di
cen
P
226 AMATI LYSITANI
cendumſit: hanc obiiffe die 34.àdiepartusnume
rando, fed fià die inuafionis febris,qua decima MAC
quarta fuit,proculdubio fequentium viginti die
rum termino è vita deceßiffe affirmandum eft:
prout Hippocratesfatetur. &Galenus optimè enar :
rat , vt liquidò conftet in hac enixa Hippocra
tem à die febris computationem fecife,&non à
die partus:fed fortè refpondebit aliquis, Iuftum 24

eßein hac ægrotante ab harafebris computatio


nem faciendam , quia quatuordecim dies àpartu
iam pertranfierant; fed refponfumhoc nullius eft
valoris , ne fic fubterfugiat, ſequentis ægroti
quinti hiſtoriam , è toco citato inmedium affera-,
mus , vbi Hippocrates Epicratis vxorem defiribit,
que ante partum furtiterriguit, & non incalwit: :
tertia diepeperit, & alia omniafecundum ra
tionem venerunt, ſed poftridie à partu febris acuta
cam inwafit , à qua die Hippocrates computum
facit, & non àdiepartus : ſedquod à die in qua
febris ipfam corripuit connumeret Hippocrates, fa .
tis clarum eft vel ex iis,que fubdit , ſextadie à
quofebris ipfam corripuit ad noftem delirauit : vt
ſatispateatHippocratem fequenti die à parts, in
qua febris cam inuafit , numerum cepiſſe., non
verò à die partus ,4cfic refponfum fupra addy .
{ tum mutilum effe fatis fuperque patet:iisconfena
tiunt,, quæ ex hiſtoria vndecima.fequenti enar.
rantur ,fcilicet ex Dromeade vxore , quafiliam
peperit .& aliis omnibus fecundum rationem fa
stis,
CVRATION . MID. 227
tis,fecunda die eam rigor corripuit, febrisacu .
edir
ta,à quadie Hippocratescomputat , & non à dic
partus,vt exſuis verbisfatis liquet qui dicat,Al
: tera à rigorediestercora ab aluo beneprodebant.ex
iis enim dictisfatisconftat quod Hippocrates in iis
08
caſibus à die febrasinuafionis enumerat , non verò
à dieparturitionis: vt fieri iubet librotertio Pre
des dictionum . lis refpondebunt aliqui, Conciliato
ris doctrina arma'i, quodinpartu naturali com
putatio à die filris inchoanda eſt, quemadmodum
6 en citatis mulieribus euenit,quæ pepirerüt tempore
ube à natura conſtituto, & menfis copiofos habuerüt,
oga vnde Hippocrates rectè à die febris cõnumerat, 6-3
TIR non à die partus:fecus autem effe in partu non na ..
turali ,in quo nõ à diefebris,fedab ipfopartu enui
meratio faciendaeft,fic de eo dixiffetHippcera
tes libroPredictionum, à die partus & non à die
febriscomputandum effe:quia tunc partus morbus
eftfebris verò accidens. Horiaffertio roberaripof
40 fet per Hippocratem librotertiocitativoluminis,id
eft,de Foorbis popularibus, agroto decimo,vndecia ,
mo , o duodecin.o. In iis enim tribus capitibus de
. tribusmulieribus enarratio fit,quarumditeprio
res abortiêre:altera verò dolorosepeperit, omnesas
dobre tem tres febricitârunt,& mortsæ fuerunt:in quia
bus computatio à diepartus facta fuit: veluti in.
altera quægemellas filiascum difficultate pepe
rit, & non valde purgata eft , vt ægrote de
cimoquarta, post conftitutionem pestilentem ,
Ess P 2 quis
228 AMATI LVSITANI
quis legerepoterit. li enim funt cafus, quibus ho
rumrefponfumfulciripoſſet:fedreuera horum ref
ponfumad Hippocratis mentemficulneum eft,
nullius valoris, quianon ita Hippocrates & Gale
nus loqui folent:pt in partu naturali à febricon
numerationem faciant,in preternaturaliveròab
ipſopartu , quodhoc itafit,patet:quia hiſtoriam
ex Hippocrateadducemusex muliere, quæ quam
peperit,purgatioilli defecit,ita vt partus non natu
ralis dicendusfit: &ſequenti tertia diefebri acuta
horrida correpta fuit, àqua dieHippocrates com
putationem defumit, non verò à die partus. Ffi
enim hiftoriaægroti fecundi predicti libri tertij
poft conftitutionem pestilentem , que incipit, In *
Thaſodecumbentem apud frigidamà partuvbifi
liampeperiffet & purgata fatta no ejetfebris acu
ta horrida tertia die corripuit ,multò autem tempo
re ante partum febriculoſaerat,decumbens, cibum
fastidiens, & inquit , postquam autem riguiſſet
febres continua, & cetera: vtex iis lector intelli
gatà tertia diepoft partum connumerationemfe
ciſſe : proinde horum refponfionem nullam effe
palàm eſt. Nos verò. ne in hoc tam difficili dubio
longiorem trahamus moram , dicamus Hippocr.
libros Epidemiorum , id eft,de morbis populariter
vagantibus,prius fcripfiffe, quàm libros Pre
fagiorum , vt teſtatur Galenus libro ſecundo de
‘Diebus decretoriis , in quibus vt res interuenie
bant , ita eas literis mandabat , nonregulas, aut
Cano
CV RATIO N. MED . 229
Canones Methodúmve aliquam fernando : veluti
poftea in libris Preſagiorumfecit,in quibusregu
©
las veras, canones ſacros acleges legitimas ſanxit,
quos recentiores medici tenent,feruant,ac imitan.
tur:proinde veriorem hanc Prognofticorumſenten
tiam effe, illa , que à libris Epidemiorum defumi-.
tur:credendum eft:ac fic femper à puerperiodierum
113
criticorum computationem faciendam eſſe afeue
randum eft, vt omnesArabespoſtea ſcribentes fir
mârunt:fed dicet prudens medicus,Quo modo fi fe
bris inceperitpoft diempartus decimo vel duodecia
modie, à diepartus numeratio faciendaeft? quia
Galenus iubet, enumeretur morbus ab horain qua
leduntur operationes . Refpondemus,Morbicau
ſam ab horapartus inftare: fed latitat plerunque
ad triginta dies,vt adnotat Auerroes, & plu
Tes alij, vt rabidicanis venenum , quod per lon
hun gum tempus occultatur , itavt ad annos plures
ije deocultetur , & hominem inficiat referat Galenus
tel libro tertio de Morbis vulgaribus,Commentario
info tertio. Porrò ſireſponſum hoc non placuerit , pla
ceatſaltem fequens,quodin partu naturali dem
ptis febriculis illis ephemeris , quæ plerunque la
Parre. Etis generationem conſequuntur, eu tertio , &
ra quarto , vel quinto die eueniunt ,& partus ra
Pre tionem habent , à die febris computatio fienda
to de eft :fecus autem in partu innaturali ,in quo ab
enite ipfa die parturitionis enumerare debemus. 'Sen
cundum dubium propofitum fuit, cuinam capitis
CANO P 3 parti
230 A MATI LVSI TANI
parti oxyrhodenum potißimùm admoueri debeat,
nec tantùm oxyrhodinum , quantum medicamen
tum mitigatorium , concettorium , & difcuffo.
rium : vtimur autem in principio fluxionum , ex
ceptispaucis caſibus, repelforiomedicamento, cui
quum moderatè opus perfecerit,ac in angmento
morbus fuerit, ex iis,quediſcutiunt ac mitigant
parum admifcemus, in ftatu verò & paulo ante
ftatum equis portionibus miſcemus reprimentiu
difcutientibus:fedin declinatione pelſtatusfine,
folis refoluentibres & relaxantibus vtilicet, vt 16
fert Galenus libo fecundode Compoſitione medica
mentorumſecundum locos, &fexto eiufdem volu
minis vbi diamoronis, & compoſitionis putaminn
nucum meminit :& Auicennalibro primo fuiCa
nonis. Ceterùm , oxyrbodinum id ſignificatquod 9

acetum rofaceum Archigenes


,fed ob acetifaculta
tis vehementiam nunquam eofolo,vt meminit Ga
lenus vtebatur:ſed illi potiusoleum rofaceum , aut
aquam admiſcebat , vnde factum eſt,quòdrecen
tiores medici oryrhodenum ſemper ex aceto ro
Saceo , aqua roſacea & oleo rofaceo componant,
quali verò proportione , id medici arbitrio re
linquitur , quiconiectari debet, an nimis refrige,
Tare opus fit , vel potius parum . Quibus adde
aëris temperiem , agri atatem , acfexum . Nam
pueri & foemina , ac eunuchi , & quicunque
inolli carnefunt prediti vebementem frigiditatem >

non ferunt, ca decaufa, acetum non ita libera ,


liter
CV RATION: MED . * 231
liter applicamus. Nam frigidam & ficcum ace
tumeft, ac constringens e tenuium partium ,vt
tradit Galenuscap.18 libriprimi Simpliciumum
pulfis autem tenuibuspartibusabftypticis ac velu
ti manu preſispenetratio maior fit,non vero ob
***
partes calid.is in ipfo aceto repertas , vt nonnulli
awtumant Nam Gale.vbi ex profeffode aceto, ac
n !
deilliustenuibuspartibus loquitur,inquit,acetum
non obpartes calitaspenetrare:fed cb fubtilesfri
h gidas, quales in exaétè ferenoaquilonari aere ter
periuntur,vt capite 23. libri primide Faculta.fim
plic.medic.videre eft, a librofecundodéCompoſe
tione medicu.fecundum locos.vt aliosplures fileam
that loeos.demum concludo,quòd acetum ,st Galenopla
a cet ,non obparies in eo calidasrepertaspenetrans
eft: fed ob acutasfrigidus, vt inaëre Aguilonari
percipimus , nec enim melaret Galenis aliquando
EGA dixiffe acetame contraria facultatibus conſtare
calidus esfrigides,vt cupitefetuntihibri quarti de
Facultat. Simpt.medicamen : qua decanfa, ibidem
11
agrefte fuccum pro curandishypochondriorum
aliorum membrorum inflammationibus, magis
7
laudat qudimacetom : quiain agreſte ſucco fri.
giditas abſoluta comperitur : in acetoperoito ?
tra frigiditatem caliditas quoque percipitur,
Tas quam acris ei ſapor permixtus atteftatur. Pa
Tags ramus igitur oxyrhodinum , proutneceßitas vr
get , aliquando multum aceti,aliquandoveropa
bert rum , multum olei adiungendo, præfertim gan
174
p 4
232 A MATI , LYSIT,ANI
humectare,nec tantùm refrigerare cupimus. Nam
oleum aquæ admixtum hydroleum di&tum , mulle
magis penetrat & humeitat quàm oleumper fe fo
lum , & multo magis fiacetumfimul illimiſceatur,
vt Galen. tradit librofecundode Facultat.fimpl.
medic.trnonnullisaliis locis. Vt receptui igitur ca
namusdicimus, quod oxyrhodinum , velreperculfo
rium ,qut diſcuſſorium ,mitigatoriúmvemedicame
tumfincipiti, temporibus applicaridebet, nonve
rò fronti,xtrecentiores Practici faciunt.Nam frons
dubio procul longè à cerebri regione diftat, ca
de caufa vulnera illiinfifta non admodumſunt
periculofa:quia longeà cerebri fubftantia,utdixi,
abeft: quod ignorantes Chirurgiciquumpenicillum
mittant,& in longum ire animaduertant, timent,
putantes vulnerailla penetrantiaac lethalia effe:
& hoc magis verum habet ,fivulnera ſupercilia
attigerint.Non igitur medicamenta pro cerebri
alteratione pronti admoueri ( vtdixi ) debent,
Sed fincipiti popiuspartiin toto capite of a ſub
tiliora continenti, & in qua futura coronaliseft,
ob que medicamentorum vires facillimè pene
trant.Que omnia Gal. animaduertens libro ſe
cundo de Compoſitione medicamen. fecundumla
cos , ita de hac re tradit,dicens, At verò regio
capitis iuxta finciput, propter laxitatem ccarti,
culationis iuxta coronalem futuram , ob of
fium tenuitatem , & raritatem facilècum calidi.
tatem, tum frigiditatem omniumque adhibentur
phar
1 CVRATIO N., MED. . 233
Na pharmacorum intròdiftribuit. Quareſiwerefrige
rare oporteatexcaliditate ardorem ,fiuecalefacere
-/ frigiditatem , aprißimus eft capitis iuxta finciputlo
cus. Hæc Galenus. quibus fimilia libris Methodi
fimp medendifcripta tradidit.vt igiturmedicamentum
applicetur, fuam agat operationempilper no
ra) uaculam, aut forficespriusdeponantur neceffe eft.
Ceter asverò regulas pro horum medicaminum ad.
motione vt operanti ante cognitas,fubiicemus,veq
Foto luti alia pluraquehuc afferriproinftitutopoſets
0W
品 Curatio X X XV, de mania , &me.
ibar
lancholia , & in quibus
differa'nt.
eft NILI A Vincentij coriarij,nata
reli annos triginta,quum plerüque
rezi caput lauaret , & ad Solis ra
beats dios, vigente leone,yt capillos
Sub fauos redderet,longam trahe,
st ret moram ,in arthritim deuenit( eft enim ar,
Desk thritis vniuerſalis articulorum dolor ) Nam
FOR propter intenfiſsimam Solis caliditatem , ma
mle teriarum raptusad caput factus eſt,àquo po
re ftea materiæad extrema corporis deſcende
runt,vnde dolores articulorú orti ſunt, quales
funt, chiragræ , podagræ , iſchiadici dolores,
lid
veluti genuum & aliorum artuum , ſed cum
iis quoque febricbat, & confueta menfium
Ps. furio
har
234 A MA TI I VSI I ANI
Hluxio iMi deficiebat , rarò enim menſtruam
purgationem hæchabebat, quæ natura me
lancholica erat. Huic igitur fanguine exv
troque brachio extracto ,illitifque articulis
oleo rofaceo & chamomillino,dolores rèmil
fi funt, & febris mitior facta eft: poſtea verd
deuoratis catapotjis cochiis , fanitatifuit re
ftituta, ſed interpofitis duobusmenfibus,ad
ueniente autumno , quum iterumfelauaret,
& caput ad radios ſolares poneret: inſana fa
eta 'eſt, cui venam cephalicam illico ſecare
iufsimus,fanguinémque extrahere ad vncias, RE

ſex:non minus cucurbitulæ ſpátulis, crurium


retractiones, & brachiorumfrictiones factæ
funt : demum aſsiduo decocto fenæ epoto , &
interdum in eo diffoluto electuario Iridico , 4

aliíſve catharticis medicamentis,atram bi


lem refpicientibus, mentis compos facta eft:
quam enim capillos illi deponere per forfi
ces iuberem ',reſpondebat, Malle ſe mori,
quám fimile pati. vniuerfus tamen fcopus
nofter erat hanc fomnolentam reddere:quod
lactucis & femine albi papaueris incibocon
celsis affecuti fumus,
SCHOLLA .
I c adnotare eft , quod mania fiueinfanid ,
qua iuuenisnec laborabat ,proprièmelan.
cholia appellatur ; quia ex atra bileoriginem tra
hebat
CVR -ATION . MED .
235
hebat : mania veròpropriè ab affataflaua bilefit,
necfolùm in cauſis mania o melancholia diffe
runt , fed etiam ſymptomatıbxs. Nam inſaniex
lis melancholiafaétaperflaua bilis vitiorempreciti
mi tes funt, tumultuoſi , manu prompti & audaces,
ti melancholici verò à nigrabilefaéti, qui humor
frigidus & niger eft, timidi, fufpiciofideomnibus,
qI tristéfque redditi ſust, immoſolitudine gaudent,
16
& hominum conſuetudines fugiunt ,nt Homerus
for tradit & Galenus noster fubfcripfitde Bellerophon
te melancholicojin hunc modum ,
125 Qui mifer in campis errabat folusAleis
74.1 Córq; fuumperedensbominuo vestigiavitans.
Porrohecſape adrifumprona erat,vtindefperan
3,
dum effet,melancholiam hanc non admodum dif
ico, ficilem effe , quum &fanguis in ea dominabatur,
bi iuxta Hippodicta in Aphor.
g eit
Sri011 Curatio XXXVI.deapoplexia , &
OPAS
paraliſi dicta neruorum
reſolutione.
uar
COM
ILI A Fabri ferratij, ętatis vnde.
cim annorum , à lauato capite in
apoplexiam intra horam incidit.
and Erat enim puella obeſa,facie pul
ukr chra , & omnino fanguinea : quum igitur
correpta fuit paroxyſmo maximè ſterteba t,
& memba
tretat
236 A MATI I V SITA NI
& membrorum ingentem tremorē patieba
tur,cui malo occurrēs retractiones facere iuf
ſi,ligaturis,frictionibus cucurbitulis non nifi
profundiſsimis vulnuſculis ſcarificatis : fed
quũ ſymptomata perfeuerarent,conſului ſan
guinem minui per venæ exterioris brachij ſe
&tionem , quæ multum eo tépore tumebat. &
quum extra Hiſpaniam omnes Medici ante
quartumdecimum annữ ,venam ſecare timēr,
Galenidecreto imbuti,mihiobtéperare ne
quiuerunt:quapropter nofcensego apoplexia
illam morbum attonitum à Cornelio Celſo
dictum lib.3.luæ medic.capi. 26.fortem efle, BE
diſceſsi, quum (vt ille ait)deplorati ſolis præ 5

ſagiis ſunt dimittendi:euaſittamen puella il.


la eo die à paroxyſmo illo,non illæſatamen, :

quum vniuerfa pars dextra paralyfi,id eft re


folutione affecta fuit,quç aliis commiſſa me.
dicis,intra nienfem diem fuum obiit.
SC H O L I A.
POPLEXI A eftpriuatio fenfus eyemo
Air tus in vniuerſo corpore ſubitò cueniens , cum
functionum imperantium leſione, ob oppletionem
vētriculorum cerebri. Nam obturatis cerebri mea .
tibus,per quos fpiritus animales fenfitiuos & mo
tiuos ad vniuerfum corpus cerebrum tranſmittere
folet : corpus inſenſile e immobile redditur : ita
enim in hoc contingit,velutiinSole,quiinterpofita
nube,irradiareterram nequit, ita cerebrumirra
dians
CV RATION . MED . 237
dias vniuerfum corpus ſpiritibus fenfitiuis,& mo
tinis,quum nebulam , id eft,humorem obturantem
interpofitum habet,tranſmitterenequit:& ficcor
pus in fenfibile et immobile fit. Fit igitur in apo
plexiavniuerfalislæfio corporis,fiue neruorum vni
merſalis reſolutio: qum verò particularis membri
alicuius fit refolutio, paralyſis appellatur , quan
quàm hanc Hippocrates apoplexiamappellat:
hodie però nos fime oniwerfum corpus refolutio fit,
es fiue eius aliquapars paralyfimappellamus, differt
& igitur apoplexia a paralyfitanquam totum àpar
te quia apoplexia vniuerſalis eft totius corporis re
folusio:paralyſis verò particularis.Caterim apople
02 xia, & epilepſia differunt, quia apoplexia ſemper
fit materia contenta in cerebrimeatibus: epilepſis
verè aliquandofit per confenfum ,itemquod in a
poplexia fit nervorum refolutio : in epilepſia verò
i bus
potius fitconuulfio,id eftneruorum retra£tio , qui.
apoplexi
adde quod in a maiorfit cerebri mes
tuum obstructio quàm in epilepſia.
Curatio XXXVI I.de puella febri
citante,quæ libera per ſanguinis
ex naribus fluorem fuit,
BARU V BLL A , quæ ad aquam Carme
tis litarum habitat, ætate decem an
rpalte norum , febre correpta fuit ,cui
7in他
occurrens internam brachij ve
nam
dia
238 AMATI LY SIT ANI

nam ſecare iubebā , fanguiníſq; vncias quin


que extrahere, interpoſita tandem hora,ecce
in fanguinis fluorem ex naribus deueoit, ita
copiolum ,vt afiftentesintegram ſanguinis lie
bram Auxam effe affirmarent : ita enim illi
fanguinis is fluxus contulit, vt illico à morbo
libera euaferit : nec fanguinis miſsione , aut
alio remediorum genere indiguerit.
SC H O L I A.

IN C argumentum defumipoteſt,quòd fan .


H guinis mißio per vene fectionem in etate
puersis antequartumdecim:ūannum maximècon
weniat,quum in hac ætateſanguisfua ffonte
fluit
nullo interueniente nocumepio , aut caloris natiwi
refolutione, vt fæpe in boc opere inculcauimus.
Curatio XXXVII I.de punctura
acus in digito.
NSELMI illuftris comitis
mater,ſexagenaria , quum fue
ret,pollicem acu prope vngue ut
pupugit, å punctur
doluit, febricit a multum
abat,non quiefce
hat,adeo vt per duodecim dies părum aut ni
hil dormiuerit quieuerítve.Dolor in vniuer
fo hoc tempore continud perdurauit ita inte
[ys,vt parum abfueritquin exeo moreretur:
ad quam
CVRATION , MIDA 239
ad quam quum accefsiffem ,penitius locũ ani
maduertens , inuenio in ipſo pollice inter y
trunque articulum faniem genităefle, quam
quú inueni illicoin loco ſecare iuſsi, ſaniém
que pro membri quantitate fluere: à lectione
vero aptime manu oleo rofaceo compleco
inuncta in ipfóque vulnere immiffo linimen .
to illito ex albo & luteo oui optimè contufis,
& afpleniis debitè applicatis intra duas horas
à doloribus libera fuit, &poftea intra paucos
dies ſanitati reſtituta.
26
SC HOLI A. ,

ERICVLOS E admodum funt,bzuincea


tumaliquando manum , aliquando verò & ipſam
vitam amiſerunt , vnde Galenus hæc fciens , doctè
la admodum ad apertionem confugit,dicenslibro Ar
tis medicinaliscapite nonagefimofecundo,nernic
‫או‬
tendonis punktura propter fenfus vebementiam ,
fond quoniam hæc pars principio continuatut prompta
TET
ést ad neruorum canuulfionem excitandam actim
præfertim , quam nihilextrorf igitur atque
Cato cutis vulnere : aperiendum wnexpirat,
olce
eft ,
exiccandum ſubstanti tenui, qua vſque ad ima
VUE neruioffenfi poßit penetrare,de quibus quoq; libris
‫ܐܠܐܐ‬r‫ܪ‬
Methodi medendi abunde ab ipſo Galeno prodi
reu tum eft,præcipuèfextoinhunc modiigiturficutis
tantum
qua
240 A MATI LVSIT AN I
4

tantum acu(exempligratia )alicuifit puncta faci


Béque in eo ſanefcant plcera ,etiamcitra medica
mentum, nudo membro ipſum ad conſueta dimit
tas opera,nihilfentiet mali:ſin verò ægrè in illofat
nentur , primùm quidem dolebit, poft etiam tum
pulfu particulainfestabitur, tumphlegmone,quare
minimè imponemus medicamen quod glutinet,fed
molle,erblandum , quod dolorem mitiget : fi
quidem vbi magnadiuifio eft, ibiftudium impen
di debet vtmagis ficcantibusremediislabra vlce
ris & vniantur ex coaleſcant, vbi autem acw fby
lówefalta diuifio fuerit, id duntaxat curandum
eft,nephlegmonetenteturparticula.porrò vbi ali
quis neruus eſt punctus,cuiim ipſam apertam fer
ware oportet;aut( quodtutius eft latius incidere,vt
percam ex neruo vulnerato offlmatſanies , deinde
verò admouenda que fimuldolorem mittigent,
exitumfaniei patefaciant,fi virtus vegetafitfan
guinis mißio eftexpediens ,purgatióquevniuerfi
corporisſi vitiofisfuccis redunda, cetera: Het
is epitome Galenus ,fed que verò medicamenta
1
punétis nerwis conueniant,expoſuit abunde
Galenusnon folumcitato libro:ſed e
tiam libro tertio de compoſitione
medicamentorum fecundum
genus, qäe tu in fron
tiſpitio libri per
otium legere
poteris.
Curat
CVRATION . MID. 241
4해 Curatio XXXIX.de nocumento
eueniente ab ingeſtis fungis.
VELL A ruſticana, ex villa ad
me delata , ætate feptemdecim
annorum oris ventriculi eroſi
fiones, doleréſque ingentes pa
tiebatur , febriebat , & lotium
craſſum turbulentúmve emittebat,adeò vt iu
+ menti eữ quis diceret.Nam quiž cauſam ynde
morbus originem traheret inquirerem , ſe
ignorare reſpondit. preffa itaq; atq; coarcta
ta doloribus & anxietatibus , ac reſpiratione
difficili, villica hæc tunc in animi deliquium
incidit ,quibus animaduerfis , illico vomitoriú
hoc parare iubeo, quod habet . Ro.feminis ra.
phani ,anethini ana vnciam mediam , in aqua
fiat decoctio, quouſq; maneant vnciæ octo:
-1 faéta colatura,addeoxymelitis fimplicis vn
cias duas , agarici ſcrupulum vnum, miſce, &
bibendum dato: quo parum vomuit & dolor
illam grauabat,ob quem venam communem
brachij ſecare iuſsi,languiniſque vncias ſeptē
extrahere , quo depoſito dolor miouiccepit,
& melius habuit. Non omnino tamé à dolo
re libera fuit:ſed eo potius interdum corripie
batur : vt verò humorē illum refrenaremus,
ac expulfionipararemus,fic orli ſumus,Ra.fy.
rupi de matricaria , de betonica, de hyſſopo
ana
9
AMATI LVSIT ANI

ana z.fem.aquarum origani,fæniculi ,hyflo


pi,ana 3.j.milce , & ieiuno ftomacho tepida
bibat,&ter iteretur. At ſequenti die, quum e
rure ad me rediret, variáq; cum ea & fponfo
cõfabularer,ecce nocte antea quàm malè ha
beret , mihi exponit fungos cænaſſe, quod
quú audiffem ,illico deprchēdi,fymptoma il
lud ab hunrore craffo pituitofo ex fungis ve
nenolis antea ingeftis ortu traxiſſe, quæ quã
illis patefeciſſem , illico hiſtoria mihi enarrat
cuiufdâ mulieris vicinæ ſuæ , quæ fungos quã
noctequadam cænaret in morbum quédam
grauifsimum inciderat,à quo infana perman
fit,atq; inde ruſtici vicini eius contendebat,in
quodam fungorú, quos comederat fpiritum
malignum ( tic eniin illi loquebantur) inclu
fum elle, ignorantesfungorú alimentūcraf
fum , frigidum , & pituitofum , prauíque fucci
ac venenofi ftare, à quo non folùm morbiſed
etiam mors ipfa euenire poterat.fequenti igi
tur die, quum iam percipere hanc difficulter
vomere,fic pharmacum parare iuſsi, vt infe
ftantem huinorem illum è ventriculi ore pel
lerem , quod fic haber. Bl.agarici nouiter in
paltacã oxymelite fcyllitico parati drachmas
duas,electuarij eleſcoph,diacartumi ana dra
chinas duras,& inediam ,in decoctione hyffo
pi,origani, & pulegij,q.fuffecerit, nifce fiat
porio carhirtica,qua optimè egeſsit; & immu
pis as
CVRATION. MED . 243
nisac lana euaſit , tribus porrò , fequentibus
diebus theriaces drachmam integram quoli
bet mane ieiuno ftomacho cum vino gene
roſo deglutiret confului.
S c H OLI A.
X fungorum genere boleti in v viftus ad
mittuntur:ego veiò lam boletos ,quam ama
nitas reliquoſue,vtprauißimifuccifugiendos con
fulerem .funtenim fungirusticorum agreftium
hominum cibus , à quorum efu multos mori vide
mus: veluti quoq; testatur Galenus,libro ſecüdo do
Alimétoruin facultatibus, capitefexagefimonono .
Curatio X L. de angina, & nido
hirundinis .

V VENIS doctiſsimiAnbro
fij Cratandri Spoletani, nomi
ne Domitius Veronenſis fepté
decim annorum angina corre
prus fuit, adeò vt nec cibum ,
nec potum rectè deglutire poterat, febricita
bat,fpiritú difficulter trabcbat, in loco doto
rem fentiebat :cü quibus faciei ingentē rubo
rem,& colli apparentē tumoreni patiebatur,
vt meritò wagaouváyaw angina hæc dici me
Teatur,nonveròfynäche,autvi barbari ſchi
nātia. Ad illú igitur hora tertia noctis accer
q z fitus
244 A MATI ,LVSIIANI
fitus depofitis per clyfterem fçcibus caphali
cam tumorem refpicientem ,illico in brachij
curuatura tundere feci, ſanguiniſque.vncias
quinque fuere.nouiſtis enim morbum iſtum
vt plurimun à ſanguine copiofo ac plus iufto
calido ad colli partes fluente fieri:qua de cau.
ſa nihil melius in hoc morbo , hac fanguinis
extractione excogitari poterit, in qua ani
maduertendum eſt,quòd parcé & pluribus in.
terpofitis vicibus fieri debet , quum fi femel
magna fieret fanguinis miſsio , timor effet
quòd anima deficeret, & conſequenter æger
fuffocatus obiret.lubemus quoq; in tundenda
vena, vt ampla & non angufta fiat inciſio , ne
fanguis tanquam percolatus, manente ipfius
craſsiori parte,exeat.facta igitur hac euacua
tione,tumori apparēti,oleum rofaceum pau
co chamomillino inixtum , & lana fuccida ex
:
ceptū admouere feci, gargariſmo quoq; hoc
vteretur ſuali , qui habet,rob mororú vncias
duas,aquæ plantaginis vncias octo, vinigra
natoruin vnciam vnam ,miſce, quo fæpe gar
garizabat , cum iis quoq; vt parum dormiret
confului. Nam in omnibus inflānationibus
internis,fomnus fugiédus eft,præcipuè in an
gina,quia languisin fomno intro magis re
pic.mape vero quũ illum de ſolito vidiſſem ,
ferè morbo liberü inueni.expeditè enim iam
loquebatur:tüc verò folo chanjomillimo,mi
nore
Ć VRATION . MED . 245
nore iam facto tumore inúcto , intra quatuor
dies priſtinæ reſtitutus fuit fànitatinec enim
opus fuit ad diſcutiétem peruenire gargarif
mum, ex myrrha fcilicet,croco, & aliis con
fectum rebus fimilibus: veluti nec ad empla
ftrum ex nido hirundinis, qui dubio procul
magnam in hoc caſu habet prærogatiua: nec
funt audiediqui ex nido integro tanquam ex
terra frigida emplaftrú fieri formidát, quum
re vera terranidi hirundiniscum paleis & ce
teris in eo contentis,diſcutiendi vires habeat:
quanquàm priſci Græcinunquam ,quodlege
rim nido iſto iñi hoc affectu vfi fuerint : fed
potius cinere hirundinum ,vt latius Commen
tariis noftris ad Dioſcoridem diximus.Aëtius
tamen inter Græcos , ſermone decimoquar
to ſuæ medicinæ,capite quadrageſimonono,
in quo de eryſipelate agit , hirundinis nidum
tritum , & cribratum ,acmelleexceptum, con
traeryſipelata facieimaximècoinmēdat citò
enim ea diſcutere tradit.

Curatio XXXX I. de quibufdam


fymptomatibus euenientibus
ob menftrux purgatio
nis retentio
2 : nem .
9 3 MAGN
246 AMATI LVSI TANI
AGNIFICAE & generofę vxo .

ri Aſcanij viri ftrenuiſs. & primi.


M pili capitanei,qué Coronellum di.
cimus, iuuenis viginti annorum,
pulchræ ,obeſitatis mediocris,priino concubi .

tu oris vteri dirupta fuit vena quædã, ex qua


fanguis in tanta profluxit quantitate, vt in
fyncopem deuenerit, & propemodum mor
tem obierit :fed medicorum coqglio Romæ
agentium , vbi hoc contigit libera eyafit:po
ftca verò huic bis tantùm intra ſex menſum
ſpatium , non nifi fingulis tribus menſibus,
menſes tantùm erupere:poftea verò fingulis
ſex menfibus in parua quidem quãtitate flu
xêre,ob quam menfium retentionem ,prædi
eta hæc domina in quædam incurrrit fym :
promata,fcilicet linguæcraſsitiem , vt vixlo
qui poterat, capitis doloreń ,ſpatularuin , &
lumborum grauedinem , mēbrorum fractio
nem laſsitudinémve:quibusadde,quod inter
dum non bene mente conftabat,id quod que
que atteftabatur eius ridiculolus & fatuusri
ſus, quæ omnia à ſanguineilloretento caput
& corporis fuperiores partes obrepente eue
nire notius eſt, quàm hîcà me referri poſsit.
Ad hãć igitur curandam vocatus vniuerſam
curationem in menljamrecentorum'euacua
tione confiftere deprehendi iptis enim fluxis
à tot dictis affectionibus liberari non erat
dubium :
CY , RATION . ; MED .
247
1 dubium:proinde vniuerſus nofter conatus in
menfium prouocatione verſabatur, pro qua
complenda operatione à fanguinis extractio
1 ne ordiri opus fuit. An verò ex pedis ſaphe
na, vel potius ex brachij bafilica , in dubium
certè vertebatur . Nam quidam ſeniores
medici ex bafilica prius fanguinem extrahen
duin Matthei de Grado confilio ,poftea ad
faphenæ incifionern deſcendendum conten
debát hac fulti ratione , quia fi prius fanguis
70
perſaphenæ fectionem detraheretur,humor
in corpore redundās in partes inferiores la +'?
beretur: & fic magoas pareretobſtructiones,
ac fi in illud vulgatiſsimun incideremus
di& um , Incidit in ſcyllam cupiens vitare
charibdin . quorum rationem ,vtpote viri.
doctiſsimi & practiciMatthæide Grado, &
Nicoli Florentini non omnino flocci feci.
mus' , quin potius amplexi funius , ſed non
ita vt tunc temporis ea vfi fimus ,præcipuè !
3
quia tempore hyberno eramus, & non mului
1
ris antea diebus bis eo modo quo ipfi nunc
quoque agendum contendebant, fangui
nem depofuerant : quibus addimus , quod
E fi in tanta quatitate fanguis per venarum
ſectionem fuxiffet , natura auarior reddi
14
ta, fanguinem retineret, nec ipfum per loca
conuenientia mitteret: præuifa igitur fup
i preflorum menfium caufa , qux fanguis
9 4 craſſus
248 AMATI LVSIT ANI
craſſus multis pituitofis materiebus coniun
ctus erat & cuius bona pars in pinguedinem
vercebatur, in primis minorante quodã me
dicamento purgatorio vfi fumus. nec ening
creditu par erat quòd menfes ſuppreſsi fue
rant ob cicatrice,liue callum , in ea vena ob
ductam , à quaprimo illo congreſſu ſanguis
in tanta,vt diximus,copia Auxit:quum fic po
ftea ex toto fuppreſsi effent,nec amplius Aue
rent,quod falſum eſſe ex præcedenti relatio .
ne nouiftis , fed quòd fanguis pituitofus craf
ſus denominabatur , iis iudiciis venabamur,
primò,quòd mulier hæcad naturam pituito
ſamdeclinabat . Secundò, quod indies magis
craffa & obeffa ,ac pinguis veniebat,vnde ti
mor erat ſi ſic incederet Hippocratis admoni
tione,ex toto ſterilis facta effet. Tertiò,quod
mēſes exeuntes ſubalbidi, & non multū viui
di erant.Dedimus igitur,vt prædixi,minorás
hoc medicamentum ,quod habet.Rr. electua
rij lenitiui vnciā vnam, agaricinouiter in pa
fta parati.z.ij.diabenedictæ.3.ij.ſem.in deco
ctione ſenz ,in qua femimanipulusmatrica
riæ inferbuerat.qu.fuff.fiat potus, quo quater
egeſsic:altero verò die interiecto præceden
te clyſterilauatiuo comuni,faphenam dextri
pedis veſperi tõdere feci,ſanguinéinq; extra
here ad vncias quatuor.optimno igitur victus:
ordineinſtituto, & illa quidéad incifionem
? vergen
CV RATION . MED : 249
vergente confului , vt ſingulis diebus illi fri
ctiones á fæminibus verſus partes inferiores
fieret:cucurbituláſq; ipfis fæminibus fiue foe
moribus de tertio in tertiã diem adhiberent,
nó minúſq; fingulis diebus, ieiuno ftomacho
hoc præbiberet decoctú ,quod habet.R2.radi
cumrubeæ tinctoru.z.j. cicerum nigrorum
pug.j. croci..j. cinnamomi.3. fem . in libra
voa aquæ fiat decoctio ſecundum artem, cu
ius vnciis octo adde trochiſcorū;de myrrha.
3.ſem . miſce, & per octo fequêtes dies itere
tur;& vtatur:poftea verd hoc vſa eſt decocto
quod habet.R2.pulegij calamēti,nepithæ,ori.
gani,matricariæ ,an.m.j.ſabinæ,cyperi,afari,
rubeæ tinctorű an.m.ſem . incidenda incidan
tur, &terēda teratur, ac in aqua fiat decoctio
ad cófumptionem tertiæ partis, quoufq;ma
neant libræ quinq;.facta colatura, adde,fyrru
pi de marubio vnciasquatuor, dematricaria
vncias duas , miſce, cuius vncias ſex quolibet
mane ieiuno ſtomacho bibat , non nifi prius
per faccũ , vbi parum cinnamomi in pulueré
redacti erar, traiectas:octo'tamê diebus ante
tépus in quo natura quodátenus -méſes expel
lere conabatur,foliciti admodú in adhibendis
frictionibus & cucurbitulis fuimus:quibus tā.
dem optatú fine obtinuimus,fluxêre quidem
menfes,ſed in parua quáticate:tūc vero itera
ta decoctionc dicta, vice antidoti Emagogi,
9 5 quod
250 A MATI LYSITAN I
quod multùm in hoc cafu valet , fuffumigia
hæc præparauimus,quæ ita habent,
R.Trochiſcorum demyrrha 3.j«
Caftorei 2.ij.
Piperis
Rubex tinctorum
Mentaltri Jan. 3.iij.
Omnibus pulueriſatis cum terebinthina , &
mythridatico antidoto ,fiantpilulæ auellanæ
magnitudine ex quibus duas pro vice fuper
ignitas prunas iniicito ,& ſedens ſuper perfo
rata ſella , veftibusoptimè circundata ,ac co
operta fuffumigiū recipiat: io noctéq ; quum
vadit dormitum , peſſum iftū in vteri os im
mittat, quod habet . Re: pulueris caftorei.3 .).
Mithridati 2.ij.terebinthinæ optimæ.3.j.mi
fce, & in facculis digitalis longitudinis immit
tātur, & fiant peſsi,ac in vtero teneat.iis enim
parű plures méſes fluxêre,ſed quú melius fen
tiebat ,& rigida vigebat lyés àmaiori opere
deftitimus. Cæterùm hæc vigefimoſexto die
mēlis Februarij, quũ caput lauaret , & poftea
ad ventū exiret,eccehora quarta noctis repe
tè poft primum fomnú, humor á capite in la
bra,lirguā,& fauces defluxit:adeo vi nõ mul
cum abfuit ,quin ex toto ſuffocata fuerit.Erat
enim humor hic fanguineus pituitæ mixtus,
hanc caufans inflámationem :quam vel cynās
chen, velparacynanchen appellare nihil im
pedit.
GYRATION: MED, 251
pedit. Satis enim eft, tumore præternaturale
fuffocationé minantēeffe.nam lingua craſſa
& nigra apparebat,labra verò cumbarba mi
rum in modū tumebant:vt facilè credendum
fit, materia illa fauces potiſsimum vel afpe
tan arteriam occuparet , intra horam illam
interficeret: declinabat tamen tumor ad dex
tram magisquam ad finiftram , præſens igi
7 tur illico ſanguinem ex -cephalica dextra ex
trahedum curaui ponderedecem vnciarum.
opus eft enim in iis potiſsimum affectioni
bus repente euenientibus fimul & repentina
ac valentiſsima vti euacuatione , quanquam
non me latet , quòd in angina paulatim po.
tius fanguis extrahēdus eft,quám femelco .
piosè , vt ex Galeno didiciinus.Factaigitur
fanguinis miſsione illico melius habuit, & tu
mor declinare coepit.credendñ eſt enim fan
. guineextra venas túvenæ ſectione quoq;re
uocari, vt exHippocrateincuratione pleuri.
tidis defumitur,& Galeng libro 4.de Sanita
te tueda prope, fiņēdicente.Cæterű ad quæ
expatura reducitur, rationeappofuiflenon
At alienu. quoniam igitur in hac quæ veluti
phlegmone fatigat laſsitudine, vis calidifan
guinis congeſta in corporismole eft, venç au
ten ſectio fuccosè valisemittit,vtile eft poſt
5 priorē detractionem tantiſper intermittere,
dum aliquid eorü,qui in copore lunt, humo
res
252 AM AIL Y= A NI
res,remigret ad venas, quod tamen quoniam
committendum non eft, vt is maneat , vtpo
te ex dimidio corruptum , fed porius pluri
mum eius expellatur: idcirco detractionem
ſanguinis etiam fecundo die iteramus , ali
quando verò & tertio vbi,videlicet& reuel
lere , & ex aliis in alia transferre vifum eft
conducere. Hæc enim fic adduxiſſe placuit,
vt multi noſcant quòd venæ ſectio non fo
lùm fanguinem in venis contentum depo
nat,fed etiam illum qui extra venas eft , vt in
hoc euenit caſu, & experientia ipſa indicat.

Curatio XLII.'de calculo impe


diente yrinæ exitum , & eius
extractione.

EN'E * ſexaginta oéto anno


rum , quum veficæ lapillis gra
uiſsimè cruciaretur , & nihil
iuuamenti ex variis adhibitis
medicamentis perciperet,im
mo in vrinæ omnimodam fuppreſsionem
deueniret, glandem illi fecundum longitudi
nem in parte alta preſcindere feci , tandem
inde duo lapilli auellanæ magnitudine ex.
tracti fuere,& illeliber å tam layo &in
crude
me
li morbo fuit. 1

Curatio
.CVRATIO N .. MID 253
Curatio XLIII. de pituita ad ocu .
los deſcendente , & laqueo ad
nucham indito .

Qu'vs,monachorum cæ
no bij fancti Auguſtini,pituita
ad oculos deſcendente graui
ter vexabatur : factis tandem
euacuationibus vniuerfalibus,
ac particularibus,laqueum ad nucham indi
dimus, & bene habuit.

Curatio XLIIII. de puero inter


inter dormiendum gemi
tus dante.
VER datus annos duodecim
temperatura bilioſus , nocte
quum dormiret dentibus ftri.
debat, & gemitus dabat. Erat
enim humor, vt aſſequi potui
inter dormiendum dolores inducēs, obquos
& dentibus ftridebar , & gemitus illos dabat,
quem iis paucis, optimo victusordine prius
inſtituto depoſuimus,& fanus ac liber factus
eft.R.Syrupi endiuiæ ,acetofi fimp.roſati an,
Z.ſem.aquarum boraginis, cicoreæ ,endiuiæ ,
an.3.j.miſce. & quinquies iteretur:poftea ve
ro phar
254 AMAT
Α I L V ŠITANI
Iờ pharmacum hoc ebibit, quod habet, pal
pę caſsıą nouiter exțractæ.3.v.diacatholico
nis. 3.iij. rhabarbari boni.3. j. in decoctione
communi forum & fructuum cum folliculis
ſenæ fiat porus vnus , quein in aurorabi
bat, & deſuper horam dormiat, quo optimè
egeſsit , & bene habuit: iecur tamen poftea
ſantalino vnguento per fex fequentes dies in
ungeretur,ac ieiuno ftomacho vnciain vilam
zuccari roſacei pro vice comederer , & deſu
per vncias duas aquæ cicorex biberet conlu
lui, & iterum nunquam in prædi&tas affectio
nes incidit.

Curatio XLV . de tumore in genu


cum dolore & grauiſsimis
fymptomatibus.
V LIER quinquagintaquin
que nata annos,die louis fum .
He xumor
mo diluculo , de dolore genu
apparebat:interpofitis
finiftri quefta fuit,in quo loco
verd tribus horis , omnes ferè amifit fenfus,
vtcunque tamen ex ſiniſtra axillari vena ſex
extractæ fuêre fanguinis vnciæ, corrupti ad
modum , demum die Veneris in nocte diem
fuum obiit,an verò apoplectica hæc obierit;
dubitatur .
Curatio
CV RATION : · MED. 235
Curatio XLVI. deephemera tran
feunte in fynochum,& de vi
ctus ratione habenda in
die purgationis.
R VNDV S ,trigintaquatuor
natus anos ,
ruffus , fangui
ncus plerunq; ephemera febri
corripi ſolebat,à quá fæpe ſu
doreeueniente euadebat.Nűc
verò eadé correctus fuit febri , fed eueniente
fudore ab eamundus non euaſit : fed in ea vt
prius intense perſeuerauit , in fynochu enim
putridui tranliuit , quem atteftabatur lorium
craffum , & nimis rubrum ,ac eius febris conti
nuitas . At ſequēti die depoſitis perclyfterem
fæcibus bafilicain dextri lateris tandere feci,
fanguiníſq; vncias ſex extrahere : qui procul
dubio fanguis putrefieri iā cæperat ,à fangui
nis verò miſsione fyrupum iſtum ebiberet
fuaſſ. Rp. Syrupi roſati, cicorex , endiuiæ , an .
5 vnciam mediā :aquarũ cicorex ,endiuiæ ,bora
ginis an. vnciâ vnam, miſce :adeo enim poft
hæc fubitò in ſudorem prorupit, que per qua
tuor horas meis monitis feruauit , vt mirum
fuerit , quàm breui ab ea febri liber euaferit,
ſequenti autem die iterato fyrupo , ac inie
cto clyfteri,melius habuit :quinto tanddieme,
AMATI LYWITANI
diepropinatopharmacObenghabuit, in qua
die parum comederet ſuaſi, vt in Scholiis ap
parer.cæterùm huius victus ratio priſana , ac
panatella femine melonis parata erat : Aqua
porrò pro potu ex decoctione hordei ſume
batur.
SC'H OLI A.
NO C H V s fine putredine, vt al asdixi.
debet quàm interalia febru
genera, qua fepeagro
tu hic corripi folebat.facilè enim ſanguinisfubti
liores partes ſpiritundi Etiinflammabantur , onde
ephemerarigbatur, itaenimſ habetſpiritmiņ
ſanguine, veluti ſcintilla in igne,quum tamen fan
guis plus iusto incaluitinputredinem venit,vnde
verusſynochus ortus eft. Ceterum iubentpractici
in diepurgationis,præpinguem mattaregalinam ,
vteius bonam partempurgatis in victutribuant,
fed re vera non fine errore , quia diepurgationis
minus cibi ægrisofferendum est , quàm aliis dic
bus,vt paulo inferiusin dicabimus:fed fortè dicent
it in caufa effe , vt ius Gallone lauans ventricu
lum offerant, quod iusfimplex ,tametfi ex Galeni
decreto ma qualitate constringat,fua tamen quan
titate lawat, et pharmaci reliquias ftomachi t
nicis adherentesexpurgat,es adimumventrem
cas defcendere facit :fedrewera loc fubterfugium
nullius eft valoris , quia aqua hordei hoc idem
prestat
CVR À TI O N. 1 M'ED . 257
preſtat completſedquodmalè
agantpractice re
centiores,qui purgationis die ægrotosplenifsimè vix
Etitare iubent,eorum vires reficeretentantes,pau
cs indicemus primò Hippocrates libro fecundo de
7
Ratione victus in morbisacutis, textu duodecimo,
clàm nititur caufam reddere, quaratione homines
ſwi æuideleteriailla medicamenta purgantia fere.
bant : non quod homines fuo tempore robustiores
3
erant , quàm nuncſunt:quia;vt inquit Galenus,
idem mundus qui olim erat nunceſt, do nullus
ftellarum ordopermutatusfit , tametfi oppofitum
Conciliator putat :fed quiaquumprimum Hippo
crates &ſui coétanci,ac alij poft eum medicimulti
pharmaca fortißima propinabant , vt elleborum ,
Camoàiem,colocinthidem, f bam, lawreolam, ew
forbium , tithymallorwm totgenera , & aliashu
juſmodi herbas ,illicopoſt eorum bibitionem ptiſae
+
nam inpotu dabant,ad'infringendăillorum medi
camentorumacrimoniam , nt posteaclarè Dioſco
rides,capite de aqua maris expofuit.Inquit igitur
Hippocrates citato loco,vbiautem quis medicamen
3
tum ebibit,ptiſana protinusforbendam dato,neque
infigniter minore quam confuetum eft quantita
te:quæverba eriarrans ibidem Galenus, ita tradit:
fic à fumptomedicamento ptiſanamförbere con
fert , nempe purgans medicamentum ipfum tan
quam exiguum adventris quidem fundum perue.
nit,verùm dum tranfit ftomachus& quæcunque
ventris fublimior pars nonqualitatempurgantis
medica
258 . AMATI.LVSIT ANI.
medicamentimodò , perům a substantia ,que in
tranfitu beret , ahquid adfumens,pelementer les
ditur. Ptiſane igitur cremor ſuperingeftus com , 3

modstatem affert,nempe o deorfum trahere, quod


die adherespartibus tum temperare , tum permua
tare poteft.obcas igitur caufas à purgantis medica
mentipotu ptiſanam fuper forberi pracipit :fedvbi .

purgatio ccepit , ab ea vultabstinendum , purgan .


tis medicamenti operationem exolui veritus: at M

que ob eam rem fübdit Hippocrates, Et quoniam ,


ab re non eftpurgatione in media forbitionem da
se nonconducit :atvbipurgatio deſierit,tuncfor.
bitio detur :fed.conſueta minor : deinde liberalius
perpetuò exhibeatur, ſi dolor ceſſauerit , nihil N

aliud obicem fecerit . Hac Hippocrates.in quibus


tradit , vt ea ſuperioribusverbis nettamus, quod
poftquam quismedicamentum ebiberit , ftatim
ski priſanam forbendam dare medicus debet ir
tanta quantitate , quanta ebibere antea aſſue 40

werat , ſed cùm loc ratione conſentaneum eft in


mediapurgatione forbendam non dare,ideft quum
@ger purgarecoeperit , quod tunc cibus & pottu
omnino interdicendus.eft, nec quicquam illioffe
rendum proviltu autpotu medicus debeat, que
perba interpretatur Auicenna , quum dicit Fen
quarta libri primi, Oportet ne medicine potator
comedat vel bibat , donec fuam perficiat operation
mem . Ceterum per illa verba ab Hippocrate dia
da, At vbipurgatiodifierit,tunc førbitiodetur,
fed
CVRATION, MED .
259
fedconfueta minor , nostra comprobatur Allerno,
ette
Iubet enim Hippocrates, postquam pharmacum
fuam perfecerit operationem ,agro ptifuna offera
tur,fed minori quàm antea allwencrat quantitate.
onde dubio procul clarè colligitur, quod qui dię
Hall
purgationis ægrotantibus plus cibi quàmantea
propinant , contra rationem agant, e meritò
Jini plectendi,quos Galenus quoque carpitdicens:
Contra quam pleriquehuius temporis medici rem
hanc docuit Hippocrates , nempe hi vbi vacuaue
dhe runt , copiosè' nutriunt. Hippocrates verò à pure
for gationeprofana minus miništrari iubet. Nam cor
el
14
porum que expurgata funt,natura expurgatione
agitata ,labefactatag tolerare alimoniamnonpo
ta teft,nequeprobè cam conficere , nifiomninopauca
fuerit. purgatis igitur tantum cremoris prima die
exhibendum , quantum domare poffint : deinde
paulatim fenfima; adaugere oportet. Ha tenus
Galenus : quivtpercipitis in medicos inuehitur
illos, quipurgationisdie egrotantibus victum ,
ut in alijsprebent diebus : quia corum ventres
tunc à facili caufagravantur, ex directo,co die
parum alimonia illis offerendum fit:quia virtus
expurgatione proſtrata labefactatáq; nutrimen .
tum re &tè coquere non valet : vnde non rarò in
gens a potensorituraffectus , minimè tamen à
medicis animaduer/m,quorum ftupiditatem ,vtin
adagio eft, ne Mercurius quidemcum mufasfa
sabit, diftis autem fuffragatur idem Galenus,
libro
i
260 A MATI LVSIT ANI
libre primo Aphoriſmorum ,quum dicat in anti
qua verſioneitidem de refectione nimia fugien
da ſubintulit , quia refeétiofallit nimia,fuccedens,
nimia euacuationi , quum virtuseuacuati defece
rit, nec cibumfecundum quod oportetpoßit muta
11, & eum membrisaßimilare.quæ verba in vulga
ta & candida verſione, fichabentur:ob hoc vetare
immodicas evacuationes , quoniam& refe£tiones
poft eas haudquaquam fecura exištunt:quumfit
natura iam facta imbecillis , nequeiampoßit
Sufficienter coquere , nec diftribuerealimentum,
nec aßimilare. per hecverò verba hoc aliud docet
Galenus,videlicetquòd die purgationisquanto ma
jorfactafueriteuacuatio , tanto minus alimonia
concedere euacuatis debemus,quum alimoniafecun
dumvirtutis tenorem ,& coquendipotestatem da.
gi debeat.Nam certum eft,in maioribusevacuatio
nibus,magis naturam debilitari,vndeparcius alio
mentum tribuendum eſt. lis enimfinem imponi.
mus, quia non credimusidiotam inueniri ita ru
dem ,qui non intelligat Hippocratem & Galenum
id voluiſſe , pt latius hæc monstrauimus in
epiftola illa,quam decatapotiis,ab binc
viginti annis ad Ludouicum
Nunium Santarenenfem ,
medicum doctißi.
mum fcripfi.
Curatia
CVR ATI'ON. MED . 261
Curatio XLVII. demammilla ad
ſuppurationem veniente, & de
methodo mammarum
curandarum .
#

X O R probi viri Eduardi á


Sola, bene peperit:eius tamen
finiltra mammilla poft aliquot
+
XX dies tumuit,& ad fuppurationě
venit:prope enim papillā aper
ta fuit:ſed paucis interpofitis diebus eandem
mamillani in aliis duobus locis ſecare opus
fuit,materiáinq; inibi cõgeftam , ac concoctā
extrahere. Cæterű ab euacuationibus vniuer
falibus adhibitis , prædictæ māmillæ durities
hoc potiſsimum medicaméto diminuta fuit.
Re.fucci petroſelini,apij,an.lib.ſem.aceti ro
ſati.3.j.fem . olei rofacei 3.iij. farinæ hordei
1 3.iiij.ceræ albz.z.ij.milce, & ad ignem fiat
linimentum . Interpofitis veroquatuor die
bus iterum mammilla ad fuppuratione per
uenit , qua de caufa candente ferramento vfi
ſumus & melius valuit:quod verò variis in lo
cismammilla aperiatur, id in caufa eft : quia
eius ſubſtātia quum ſpongiola ſit ac cauerno
faad,materia in eapoteft,quo
locum Aluere contenta nonliberèàloco
fit ,vt variis in lo
čis ad ſuppurationem veniat. hic tamen ani
maduer
r3
262 AMATI LVSITANE

maduertat bonus Chirurgus & doctus Mer


dicus , & tanquam Canonem acmethodum
curandarum mammarum habeat , quòd ma
milla affecta rarò ad ſanitatem reducitur,
niſi altera ſana à lacte exiccetur : exiccabitur
autem lac, fi modò infantimulier lac ſugen
dum non dederit : item fi lineis pannis frigi
damadefactis mammilla frigefecerit,vel Tu
per eam pulticulam ex fabis & aceto para
tam impoſuerit : nec eniin timeas de lactis
exiccatione, quiabenehabente mammilla
vel facillimé lac reuocabis , præcipuè infan
tis attractione luctúve. Viſæ enim ſuntmu
lieres , quibus menfes ob ætatem grandio
rem fuppreſsi erant , & tamen illis lac co
pioſiſsimum ad mammillas deuenit,ſolopue
rorum luctu , quos poftea lactàrunt, & ad
annum , & plus , ac fi pepereranteos tractá
runt.Ex iis autem mulieribus à me vna Fer.
farienfis ætatis quinque fuper quinquaginta
annorum viſa eſt : altera verò nobilis apud
Luſitanos Santarepéfis , nata annos prope ſes,
xaginta, 2

Curatio XLVIII. de doloreoccu


pante ſiniſtras coſtas
mendofas.
Qvi
CVRAT TO N. MED . 203
Viex Apulia Ancona venit,
vir robuftus, ætate quadragin
ta annorum ,quú antea morbo
IM laborauerat, & bene iam ſe va
lere putaret :quum cænaret,vi
gente æftare dolore correptus fuit, verfus co
ftas nothas, & illas quidem finiftras: Ita enim
dolor illú vexabat,vteger tremore corripere
tur,valde geinebat,multū querebatur,nó dos
miebat, in angufto demű res erat. Nă & quæ
cænauerat,illico euomuit, maperande acce.
dens illa prædicto modo afflictum inuenio :
Clyfteres nullatenusferebat, tac bafilicã fini
ftri brachij tundere , fanguinémq; ad vncias
quinq; Auere iubeo : à fanguinis verd extra
& tione multa euomuit biliofa ,poft quę atiquá
tulum melius habuit: fedtớcad topica deuedi
musmedicamnēta:præcipueverd da fomenta
ſequens. Nam antea parietariá; butyroffixá
mulieres,fed fruſtra ,remediú illis fátis fami:
liare tentauerant. Habet igiturforfitum fie!
R.Camomilla ,
Melilori,1101409 1.és jeg
Anethi,to !! SEE 910"
- Rofarum fccárum , 10:16
, 1 Folidrüm taxi barbati,sedan.mobi
112

vi Pariétarix , 1000 ml cine15:27:33


3.) Sticados, buscand " : " 11556
1 --9 Betonicz . 005 nocido golden
311 ) Fænu
264 AMATI OLIVS I TY ANI
Fænu liniga under: } añpug.j.fem .
ŞeminisGræcia'svaara
Ameos,
Seminis Anethi. } añ.3.1.
In libris duodecim aquæ fiat decoctio ſuffi
ciens & çola,cui adde oleicamomillini, ane
thini,an.vacias trés,miſceto , in quo filtrum
imbibito , ac expreffum , calidū loco doloro
ſo fuperimponito , & fæpe iterato , viceverò
clyſteris, quem pati renuebat, porúm iftú de
(cripfimus.Re.Camomilla ,melilothi, anethi,
fani Græci, ſeminis lini, an ,m.j.in aquafiat
decoctio ſecundum artem ,quouſq; maneat
libra yna , cuius decoctionis vnciisquatuor
addeelectuacij lenitiui 3 j.diaphoenicopis.3.
ij.diabenedictæ 3.iij. miſce, fiatpotus,quem
poft horā euomuit:in quo yomjtu multa bi.
liofa& pituitoſa mixtavidebantur dis dola
re ferè liber euafit.Magnā tamen patiebatur
fitim , proqua extingueda aquam pauco vino
mixtam obtulimus:tandemiterato prædicto
pharmaco bene habuit,quia qualia opus erat
purgari, purgata fuêre.loco porro dolore af
fecto,emplaftrú de melliloto admouimus, &
rotulųm vnum aromatici roſati, ieiuno fto 2

machocomedebat: fed quum bene,haberet,


& præter omniü fpem domo exiret,in dotore
iterum incidit in eo præcipuè focq.vbi aptea
vigebat:qui eo modo dicto tractatus dejnie
ctis
CYRATION.T MED. 2265
len & tis nonnullis clyfteribus vērofitatem carmi
natibus, & propinatis vnciis fex olei amygda
larum dulciü recentis hora ſexta ngetis,inte.
græ ſanitati fuit reftitutus. Nam hộiuslotić
rubricantibus arenulis mixtum erat,nec vn
20 quam febricitauit :tametfi raro eueniat fortis
1708 dolor, vel à cauſa frigida,abfque febris comi
tatione & fiti intenfiſsima. 1: 2,1575,25 ?!
Fete
cu de Curatio XLIX.de quibuſdam Gal
eili licana ſcabie infectis...)
011

abiex VIDAM morbo Gallico in


and fectus fuit , & multis adhibitis
aiss remediis ita benevaluit, vt ſui
& aliorum iudicio fanus euaſe
abi rit. Interpofitis verò decem an
010 nis vxorem duxit,cuius vxor mulier caftiſsi
ma,duospueros intra quinque annosoptima
TIDA temperatura,& compofitione præditos pepe.
die rit : feptimoverò annoalterumpeperitma
fculumiſed Gallica ſcabie infectum.Nam
eri illa
eafs optimè ſemper fe habuit, fed propepares ver
5. ſus labia , antequam puerum iftum infectum
dio peperiſſet, vlcuſcula paſſa erät , demum poft
partū malè fenfit, & vbera grumis quibufdam
oré illi infecta fuêre,ita vt puero lac date no fue
ies ritpoſsibile.commiffusigitur fuitpuer nutri
die ci,quç intra paucosdiesinfecta fuit, & à pue
715 r 5 ro præ
7266 AM'A TILV $ ITANI
ro prædictam ſcabiem Gallicam contraxit,
quæ quum cum marito coiret , illum infecit,
-immovicinarum fuarum alij duo pueri, quis
bus lac dederat,infecti fuêre,à quibus matres
morbum traxerunt : demum hac contagionc
nouem intra menfem infecti fuêre:fed puer
intra menſem poft ortum ſuum obiit, & il.
lius pater , quiob ſeminaria 'antiqui morbi
occulta vxorem infecit, quum febri corripe.
Tetur, intra fex dies vitain cum morte com
mutauit. Mater verò pueri euaft, cui per
quinquaginta dies guaiaci decoctum dedi
-mus,ſednutrix& eiusmaritus,veluti vicinæ,
&pueri pervnguentiinunctione ex aromati
bus, & Mercurio confecti,funt fani facti:hoc
-vaum ante oculos habendo, quòd vbi plus
gummoſitatum videtur , plus pinguedinum
vnguento 'addimus,vbi verò minusgummo
-fitatum , &plus puftularum & vlcerum , plus
puluerum apponimus, in delicatis quoquepa
cum argentiviui addimus, veluti quando com
plexio calidior fuerit ,multumbutyti, & olei
Toſacei y aut fucci plantaginis , res calidas fu
giendoadiungimus, vt in fequentibus vide
bitur.

Curatio L. de cafu quodam morbi


110 ).
17 Gallicani.
' ' ‫גר‬ Vid
CVRATION . MED . 267
Ir quidá morbo Gallico cor,
reptus fuit,& fanus per medica

VA menta factus, interpolītis quin


decim annis , huius vxor, mu
lier honefta , & robuſta puella
peperit,exanthematibus Gallicanis per vni
fi uerſum corpus diſperſis infectam , quæ intra
paucos dies obiit:fed eiusmater baGlicé fem
p per valuit .
UD
Curatio LI. de puero cum cornu in
capite naſcente.
A TV's eft puer cum cornicu
lo in capite : non dolebat nec
quicquam obnoxij ex eo per
cipiebat, grandior verd factus
puer, cornu quoq; creuit,quod
omnino deponendű ex capite puer contende
al bat, & à patre efflagitabat , ob id quod pueri
illum Cornutum appellabāt. accerfiro igitur
e chirurgo plus iuſtoaudace, primò partem fu
DA
- periorē præcidit;ex qua inciſione,nullum fe
‫ܕ‬ Te puer dolorem ſenát. Chirurgus verò crew
dens ita euenturű ,firadicitus corniculú refe
cuerit,opus aggreditur , ſed infelici fucceffu,
breui enim ,vel inter paucas horas puer o .
biit.necmirandū,quum cornu illud prædurú
in parte inferioriconflatumex crapeo & me
dullari cerebri Inbftantia effet.
Curatio
1lle
268 A MATI L. V SIT AND
Curatio LI I.de pleuritide,ac dera
tione verà propter quid in pleu.
ritide ſecanda vena fit axillaris
eiuſdem brachij vbi dolor eſt.
IR Romandiolusrobuſtus,æ
tate trigintatrium annorum ,

V
Dva
pleuritide correptus fuit.Nam
continua laborabat febri, & do
lorem ingentem ac perforan
tem:in fuccingente coltas membrana in pe SE

çtoris dextra parte ſublimiſentiebat , tuſsie


bat,& difficulter ſpirabat:cui occurrēs bouil
lam veficam ſemiplenā aqua decoctionis fe
quentis, loco doloris admouere iuſsi, in qua
olei roſacei parum adiungendum commen
daui.eft autem deco &tio fequens.Recip.roſa
rum ficcarum , matrum violarú,maluarum ,
camomillæ ,melliloti,ſeminis lini,foni Græ
ci,biſmaluæ,an.ṁ.j.in libris decem aquæ fiat
decoctio quoufquemaneant-libræ ſeptem ,ex
3
quibus veficam cum oleo roſáceo ( vt dixi)ſes 10
miimple, & calidam loco dolore affecto ap
plica:Sed illico ſanguinem ex bafilica eiuf
dem lateris , vbi erat dolor, pondere decein
vnciarum extrahere feci.fluere enim fangui.
nem ita copios& permifimus,quouſque ex ru .
bro liuidus apparuit, vt fuadetHippocrates
libro
CV R A TI0 N. MED . 269

1
libro fecundo deRatione victus in morbis a :

cutis,textu decimo, vel ad animi vfque defe


Ei ctionem , vt libro quartocitati voluministe
xtu feptuagefimoquarto commendat. ab hac
enim ſanguinis miſsione , dolor ex toto fe
rè leuatus fuit. Ita enim conftantibus viri
bus , fanguinis copiofa extractio fieri debet.
Tunc verò fuafi, vt in victus ratione , nihil
præter ptiſanæ cremorem,hoc eſt ptiſanā co .
latam deguſtaret; in potúq; aquã decoctionis
hordei fimplicé, vel iulepo violaceo admixta
non tranſcenderet: quibus addidi vt aliquãdo
fyrupum violaceum elábendo,capite refupi
natoacciperet.Spuere nanq; cæperat ſubcru
entum quiddā,ſed ecce tribus interpofitis ho .
ris à fanguinis miſsione prædi&ta,natura vá
-
lidior facta,quafi depofita farcinahumorem
peccantem regularecoepit :ita vt is intra horā
HILF
ſanguinislibrasduas per nares emiſerit, & vt
+1 obſeruaui per naremdextrā,in quo latere do
lor præerat:ſedcum iis ftomachus nihil reti
2,8
nebat, ſed omniaingeſta per vomitū reiicie
bat,pro qua cóplēda operatione,ftomachum
oleo cotoneorú & rofaceo omphacino inūgi
fecimus,& invniuerſum melius habuit:tertio
verò die lumbricã viuũ per os emifit, & alte
rú prope fauces perfentire ſe dicebat : in quo
diefanguis ex naribus iterű efAuxít, no aded
tamen copiofe,demum à caſsia fiſtulari data,
cum
AMATI LVSIT ANI
270
cum qua multa egeſsitbene habuit,& quinto
die in copioſiſsimum fudorem deuenit, & fa
nus factus eft : veluti vir Græcus , & plures
Anconitani , qui eo tempore pleuritide cor
repti funt.
$ CH 0. L I A.

Ntiquißima queftio eft, & hodie quoque à


A varijs quæſita,num inpleuritideſecanda ve.
na fit in latere codem ,vbi dolor eft,vel contrario po
tius:demü concludunt quod ex axillari vena ciuf
dem lateris , vbidolur eſtfanguis extrahendus eft,
tum authoritatibus Hippocratis e Galeni, tú etiä
rationibus:quarum precipwa eſt,quia villorum
filirarumferuatur rectitudo ,quam rationedubio
procul ego parui facio:quiaquum fanguis confusė
in venaputeali cawadiéta cótineatur,per canalem
quoq; predicte vena, confusè extrahitur , minime
veroper villos ac fibras. Nec enim fimilitudo illa ,
quamadducunt de arborum villis &fibris, adve
narü villosvalida eft, qua, vt noſcas taliseſt,vide
mus à caudice arboris,
s, qua pofteain trūco bifurca.
tur,lineas quafdamfibras dicta vel villos,fimagis
appellare placeat produci:quæfibre &fàcandice,
foue inferioritrunco omnes nafcantur, alia tamen
directius adlatus vnius rami,quamalterius diria
guntur: & quod verü fit,experientiaindicat:quia
Sepe contingit arboré fecundum eiusmediãpartem
Sorrumpi,ac in totüemarcefcere,altera mediaparte
viridi,
CVRATION. MID. 271
virids,ac florerte manéte ,cuius caufa alia non eft,
niſi quia
fibre illius corruptæ partis,per quas arbor.
nutrimenti attrahebat marcore infecte funt,adoo
AR
ut fuo officio amplius funginonpoßint:catere verò
fibre alterius dimidiæpartis,quum vigeat o bene,
habeät, nutrimenti attrahit,& fuisparticulis im
pertiuntur:ac ficarborſecundú bancpartem viget,
e. Obene habet:fecundü veròalteram in totum vires
ſuas deperdit ashabet: vtfyderataacemortua dicêa
da ſit.Hæc enim eft ratio,quam doctiores in hac re
ſolent adducere,qua concludunt , quòd ficut in ar
boribus percipitur,ita quoq; in venis euenirecótin ..
git , quia pena caua à gibba iecoris regione oriens,
: tanquãarboris truncus habita ,furfum afcédit ac
postea in ramos diuaricatur,fimiles ramos,fibras
vel villos habës, iis,quas arboribus ineffe diximus,
At te vera argumëtü hocadmittipoßet in nutri
menti attractione, tametfi hoc imaginari difficile
eft: fecus autéin ſanguinis fluxioneeuenit:quia fi
arborperforata fet,in cuiuscauitate aqua cótine.
retur,procul dubioparum villi aut fibreageret, * t
magis vna ex parte ,quä altera extraheretur.pro.
inderatio ifta apud me nullius valoris eft. Vefalists
Bruxellēſis, inſignisanatomicus,ac Caroli Q.Imp.
Medicus,fuperioribus annis difceptatione
quadam
fuper hac reewulgauit,cuiusargumentū erat,quod
in pleuritidefemper,fiue inflamatio fit in latere de
stro,ſiue in latere finiftro ,fecada lateris dextri in .
ternafiwe bafilica jecoraria et axillaris dicta vena
6:00
272 A M A STIIVSIT ANI
eft:&ratio ab eo talisaßignatur:quia vena älv
gjos diéta,boc eſtfire pari,ålatere dextro vene ca
we prope cor oriatur,que per ſpinădelata ex vtrod
latere oto costas inferiores alit,ac ad diaphragma
& membranam interſepientem distribuitur: vnde
multò melius dicebatalle) materia pleuritidem fa
ciens retrahetur & euacuabitur,ſi ſanguisper ve
ne feftionem ex brachio dextro extrahatur, quàm
exfiniftro:quia directius quoq; bafilica dextri bra
chi venam illam ſine parerefpicit,quàmbafilicam
finiftri. Hæc enim eft ratioAndrea Veſalij, qua,
ut dixi, fulcitur femperin pleuritide dextribrachij
axillarem venam effefecandam ,fiuepleuritis occu
petpartem dextram foweſinistram . Quefane zit
erronea explaudēda eft, & ab operepractico,vt pe-.
riculum minitans çliminanda:pro quo fcire licet,
quod Veſali ratio omnino peccat , quia vena fine
parifanguinem quem recipit à vena cawa,non am. 5

plius adeam remittit,imò ita eſt fabrefacta in orie


ficio ſuo,vena caua coniuncto , vt oftiola quadam
babeat , quæ ad hiandum fanguinem aperiuntur:
postea verò ita clauduntur, vt fanguinem illum te
ceptum non amplius temittere finant, & ita huic
venefine pari euenit , quemadmodumveficæ yri
narie ,aut cordis vaforumorificiis : ſed quod hoc
vene fine paripropriumfit ,fcilicet quod ſanguia,
nemquem recipitnon ampliuspereandemviam
remittat, ex corporum diſectionibus certi fumus.
Namfivenamcauam in parteſuperiori ſecueris;
fift
IĆVRAITON . M I D. 273
egofiftula in ea intromiſſa verſus partem inferio
rem fufflaueris,totaipfa caua vena inparte infe
Tiori fimulcum vena finepari inflabitur,& tumi
brage da euadet : fed fi veniamfine pari in parte infima
fecueris,em immiffa fiftula velcanula,ore ventum
zident verſus partem ſuperiorem impuleris,dubio procul
vena cava non inflabitur,nec tumida euadet:quia
aër,in vena ſiue paricontentus exirenon poteft
ob offiolafiue opercula dictaque orificio fuo ad
venam cauam coniuncta habet : vnde certum eſt,
El com quòd fiaër à venafinepari ad canam deriuari no
yla potest, à fortiori nec fanguis,qui aëre corpulentior
eft reflwet :quòd verò vene finepari hec à nobis
me le dictaeueniant,certum eſt nec in hoc ambigidebet
within quum millies id experti fimus : nam anno 1547
Cele Ferrarie duodecim corpora humana bruto
tum diffecare fecimus; in omnibus ita eveniſ
Jemagnadoctorum hominumſpectante concione
FAIRY vidim
us : vt ibidem quoque adnotabat loan
nes Baptista Cananus, admirandus anatomi
WITH
cus. Restat igitur quum rationes he minus va
La lida fint, vt rationem veram in medium affera
r‫ امر به‬thus , qua potißimùm in pleuritide fanguinis
" mißio fieri debeat, ex eodem precipuè latere vbi
gult
dolor infestat. Conuenimusautem cum Briſo
eller to Gallo , MattheoCurtio, Leonardo Fucliſto ,ac
Lenty ſexcentis aliisdoctiſsimisviris,quiex eodem latere
ti
en
affetto internam venambraclsoin pleuritide ſe
ors
tandamiubent: fed rationem veram nullus huc
s wfque
274 AMA TILVSIT ANI
úſque quod equidem legerim , autaudıuerim ,in lue
cem traxit. Accipite igitur viri candidißimi,ra
tionem nostram ,nonquidem coniecturalem aut
Sophisticam ,fed veram exipſacorporis buma
ni diffe tione compfehenſam :qua potißimum ex
eodem latere fanguisinpleuritide detrahendus eft:
pro quaſcire decet,quòd ex ieçinore due oriuntur
pene magne,arboriscaudici.proportione reſponden
tes,vtfuprà diximus, & Galenus notat librodecim 3

moſextode ſupartium , & fexto de Adminiſtra


tionibus anatomicis's & libello de Venarum diffe.
Etione ;: quarum vnaex ipſius cauaoritar , vena 3

porte diéta,a , qua


in feptem precipuos ramos dini.
ditur :cuius officiumeftchylum èventriculo
intestinis gracilioribus ad fe attrahere ,acadlie
nemfuccum melancholicum ex, fe.tranſmittere, de
quaad prefens fatis. Altera verò ex gibbaprodit
omnium maxima , imaríti ", id eft ieceraria, vel
Horns,ideft caua ob magnitudinem diéta ,que ibi
dem bifindetur, & deorfum ad fpinam reflectitur,
ac ad vtraq; crura divaricatur :alia autē pars fur
ferturin
fum ad cor afcendit,re&táque adiugulum
multas diuifapartes ,fedad propofitum facientes
in axillarem, & cephalịcam :inter quasduasve
nasprope iugulumab vtroq;laterevena quedam
mediaeft ex axillariferè enafeens, que inde obre
pens inmultas finditurvenulas,que in vniuer.
sum cum penulis ou ramufculis vene fine pari
copulantur, que, utdiximm ,aftoinferiores costas
alita
3 CVRATI Ò N. MED .
275
7.30 dit.Quum igitur iecoraria vena in pleuritideper
tundstur , fanguis non tantàm in vena cava con.
Long tentus extrabitur : fed potißimùm ille qui in in.
bara flammatione continetur,vel prope inflammatio
mem eft. Quòdvero res ita fehabeat ,experientia
lewe anatomica indicat, quia fivenāistam interaxil
Larem cephalicam in iuguloenafcentemfecue
ris, e cannula,fiue fistula fufflaueris , non for
rode lùm ipfa attolletur & inflabiturvena,fedramu
multe lifui,& vena fineparicoſtasoéto inferiores alen
16 tes. Quod or ſimileeuenite videbis,quum iecursa
riam fecueris& illam fistula quoque inflaueris.
Ynde credendum eft naturam ſagacißimam ve
nam hanc fabrefeciſſe, vt quum bomo pleuritide
affli&tus effet ,perillam fanguinem putridum ac
genenoſum tranfmitteret,cordis regionem fugien
do, quamfi Nicolaus Florentinus dignouiffet,non
tam in hacre angeretur dubiufveeuaderet.Secara
da igitur ( vt receptui canamus) axillaris vena
eiufdem brachij vbi dolor eft , quia fanguis dolo
Tem & inflammationem faciens , promptißimè
Pero per illam dictam venam deponitur :pracipuè fi
morbus octo inferiorescostas occupauerit,& mul
to magis fi quatuor ſuperiores, fed nonde hac
caufa , fed potius quia axillaris magnam habeat
berpen communionem cum venis ſuperiores quatuor.com
ftas alentibus.Ceterő hanc à nobiscitatamvenam
-
ab vtroque latere inter axillarem o cephalicam
en toe erumpentem ,Veſalius primis
fuis tabulis fübticuit,
s 2 ас са
-276 A MATI LVS ITANI CTT

ac ea fortè de caufa ; quia nondum illiuscognitio dicon


nem habuerete difceptationem illam depleieride 1. era
euulgauit : postea vero in illo fuolaborioliſsimo.40
admirando libro,eam depinxit,in quo quoquo mo enthi
3 do ab opinione nafe retraxit.
Curatio LIL de dolore ventris ,ac poamedic
tpor
de iure galliantiqui: etprie
10S
X0R figulidolore maximo kad mi
ab ore ventriculi ad imum pe. ergice,
ctinem cruciabatur, febricita
V bat, & omnia quæ guſtabat e do
uomebat, non quieſcebat,nec Hoühd,ipoh
quicquam egerebat,quæ quadragenariaerat Lane
puerum lactans, qui quoq; quum matris lac
1 ſugeret in eandem affectionem ferè deuenit. Strach
Nam omnia quoq;euomebat: primò igitur tagMqueIue ficC
illi occurrens , vomitoriũ hoc medicamentū
propino, quod habet.Rg.feminis anethi,femi- tiebat ,
nis raphani,ana.3.j.in libra vna aquæ fiar de- ?abus
terusfui
čtio fufficiens, facta decoctione & colatura,
adde oxymelitis fimplicis vncias duas,miſce, so L'
fiat vomitorium :quo pituita craflam& viſci ) X
dam euomuit,non ea tame de cauſa dolor le N
uatus fuit;proinde iterato clyſteri, quo antea
vfa eratexherbis compoſito calidis , fangui V
ne ex jecorariavena extrahere permifi.adeo
enim intenſus dolor erat,vt& febrim incita
ret,
c r & AION , IN E B 2 . 2977
fet . & confternationem totius corporis mist
nabatur. erat autem.humor peccans , pituitan
viſcida,craffa,cum multa ventofitate:demum
å tetebinthina multoties propinata ac oleo
amygdalarum dulcium ,cum adirotionetopi
Sy
corum medicamentorum ,meliushabuit:tan
dem poft potum iuris
ita defcripti exintegro fanitati fuit reftitura,
itaenim ius galli habet.Rugallum antiquum
quatuor adminusannotum , quemdefatiga:
E tam interfice, ac exenteratum in eomitte la
* lisgemmæ drachmas tres, ſemisis cártami,
Cnici dicti,polypodijquercini recentis & co .
- tuſ, hyffopi herbæ ana vnciam vnam , femi ?
nis dauci, anethi,ameos;ana vnciam media ,
turbith drachmas tres milce,& in librisduo
decim aquę fiat decoctio ad médias,cuiusdedi
coctionis vncias fex pro vice selvño ſtomaut
cho bibebat , ac ex ea interdum clyfter pard
batur, quibus aluus fecedebat, & dolorex to
to leuatus fuit:& ipfà inimunismanfit: € ? ?
Curitio L'ITT.defebri quadam lon:
ga,pxy.melite , & agarico tan
vi tủmcurata 2 : Cho
VETS R, quæ ad maris portum
habitar,diuturna & longa'febrila
M borabat;tuſsiebat& multún fred
bat:fecta illi fuit vena axillaris , &
{ 3 fæpe
278 AMATI LVSITANIO
fæpe iterato oxymelite ac agarico in paſta
nouiter parato conualuit.
Curatio LIIII. de morbi Gala
lici cum lichenibus
curatione.
IR quimorbo Gallico labora
bat; & multis lichenibus. i.im
petiginibus, ex eodem euenié o
tibus fatebat , ætatis triginta
octo annorumerat, robuftus,
ad temperaturam calidamdeclinās, cuius cue)
ram ſuſcipiés,fic orfi ſamus, optima prius vi
Etus ratione inſtituta. Re fyrupide boragine
3.fem.de fumo terra 3.j.decoctionis fena
iüjmiſce,bibat ieiuno ftomacho ,ebibitis ver
rò fyrupistribus,fanguinem fectavena com
myniad yncias ſex fuere permifi,tande aliis
tribus quoque ebibitis,materia ad expulfio
nem parata ,catapotia hæc illiobțulimus.Roi i
pillularum de fumo terræ drachmam vnam ,
de nitro Alexandri fcrupulum vnum , milce,
formentár pillulæ quinque,inaurētur:capiat
hora fexta noctis,ad lubitãdormiat, quibus
optimè alius fecedit. Interpofito vero vno
die, hoc vnguentoillius juncturas ac emun
etoria demptis alis,illiniieiuno ftomacho fe
horas con
cimus, per tréfq ;ad minus ſudaret
? Lului
CV R À TÍON. MED . 279
fùlaimus:habet enim vnguentum hoc, Thu
ris, maſtiches, myrrhæ ana 3.ij.cinnamomi,
gingiberis,piperis longi,cubebæ ana 3.j.fan
daracæ Græcorum, minij ana 3.ſem . cineris
thamariſi 3.iij.butyri recentis 3.iiij.pingue
dinis porcinæ libram mediam ,fucci plantagi
nis, argenti viuiextincti cum ſucco limonis,
anaz.iij.miſce, & inmortario lapideo fiat vn
guentum quo illinatur , vt fuprà dictum eft,
inunctus autem fuit quinquies, ſemel ſcilicet
in die , ieiuno ftomacho, & optimè fudabat,ac
multam & fordidam per os pituitam emitte
bat , quam omnes qui hac vtuntur curatione
emittere folent: proinde prouidens medicus
fit oportet,& gargariſmű fiue lauacrum para
bit ex medicinis abftergentibus, exiccátibus,
& cõſtringentibus atque vlceribus cóuenien .
05 tibus,vt roſa,balauſtio ,myrto, plátagine,equi
ſeto,id eft caudaequina, polygonio,id eſt cē .
tū nodia lentibus,hordeo ,alumine crudo,vel
1 vſto, vnguento Aegyptiaco,& aliisfimilibus,
prout caſus expoſcit,nosautê huic alumē mi
fcuimus, & fanus factus eſt,veluti alii plures.

Curatio L V.de quodam varias affe



ctiones patiente cum calore quo
dam non naturali per vniuerſum
corpus expanlo. GYAL
[ 4
280 A M ATILVS ITA NI
VE LA V $; 3 pharmacopola
Anconitanus, yenationidedi,
tus,tęperatura biliofus, fi quis
alter, ætate, trigintaocto an
norūjiecur calidiſsimú habe
bat : renes,verò ſuperaſſatos, vt in gonora
rhæam fæpe incideret, in calores quofdam
non naturales deuenit,cū occipitis dolore ,ad
qué accedens illico baſilica dextri lateris ſes
care feci, fanguinémque fuere ad vncias ſe
ptē.A fanguinis verd extractione fyrupu iſtų
ebiberet mandauimus. Recipe ſyrupi acetofi
fimplicis cicorex ,endiuiæ ana.3.ſem.aquaru
cicorex ,endiuiæ ,boraginis,an.3.j.miſce,ite
rato itaqueſyrupo quinquies, pharmacū hoc
illi dedimus. Recipe ſyrupi roſatiſolutiui.z.
iij.Rharbarbari optimi.3.j.ſem . decoctionis
florú & fructuă cordialium ,cum folliculis fe
nę,& paucis chamarindiscõfecti vncias qua
tuor:miſce,fiat potus quo octies optimè eger
fit , & qualia purgare opusfuit , purgauit &
bene ceſsit.Cæterū calorem non naturalē ſe
quétibus diebus, cū alio madoreper yniuer,
ſum corpus ſparſo ſentiebat,tandē ebibito ſe
quéti decocto., ac iecoriſucco endiuiæ & ci
coreæ applicito , veluti renibus albo Galeni
fánitati fuit reftitutus,etenim decoctum hoc
ita fe habet.R.hordei,cicoreæ ,endiuiæ ,lupu
lorī añ.ñ.j. thamaridoru.z.fem.prunorum
pin
CV RATIO N. MED. 281
pinguium num.xij. Aorum cordialiū añ.3.j.
in libris quinque aquæ fiat decoctio quouf
que maneantlibræ tres, facta decoctione &
colatura,adde ſyrupi roſati fim . & de cicorea
ſim.an.z.iij.miſce . & illius femilibram in au
rora ieiuno ſtomacho bibat, & deſuper dor
miat: hoc verò fanus euafit, & nullo alio au
xilio opus habuit.fuêre enim omneshuius af
fectionis dies duodecim .

Curatio LVI.delumbricis, & aliis


fignis, mortem minantibus.
11 VELL A ſex nata annos, quæ
ad aquam prope portam ciui.
P tatis habitabat,diufebricitauit,
& quatuor àlbiſsimos lumbri
cos viuos per inferiora,abſque
o excrementis, egeſsit , à quibus paucis interv
poſitishoris, eius crus finiftrummáximo tre
more correptum fuit , adeo yt ipfa puella
crus ftare non velle affeuerarer :poft verò
tres horas in quibus crus tremorem paflum
eſt,puella obmutuit , & quafimortua per to-:
tam noctem vfque ad horam prandij ftetit,
e fed tunc ferè reuixit, & loqui cæpit, ac come :
dit ; fed labrum inferius immobili fuperiori:
1
mouebatur : fequenti verò die ,ore diftorto
1
facto,prope noĉtens obiit.quotverdægricu
Is dimis
282 A MATI LVIT S'ANI
spræcepi .
dinis dies omnes fuerc, non ſatisi
SCH OLI A.

preſagiisà lumbricis defumptis, hie


Poft
tuor vinos albos, vt dixs, per inferiora'emific
quosfymptomata graußima fubfecuta fun&
demum mors ipfa . Hippocratem igitur int
onum erat, precipuè libro illoveres
e Iudicationibus,fed
reo de conf
citar quia Pauluseum eden
cit,illiusverbaplacuitfubfcriberelibroquares
medicina, capite quinquageſimoſeptimo: qu
habent, Circa febrium initiageniti lumbrici
ſistentiam exfubie&ta habent corruptione
mins =
ca confiftendivigorem ex morbo profic
sa declinationem omnino ad melius
etenim Hippocrates librocitato,fecundoP:
Etiopum,textudecimooctauomemoriemandao
bonum effe iudicium teretes lumbrices prador
quum morbus ad iudicationem tendit , quiserta
etiamintereunt.Galenusveròcitata ate
Hippocreida
verba enarrans, non fic fimpliciter intellig
effe tradit,inquit igitur,si natura pariter cuma

eft , quàm ffurfum , quoties alioquin re


ne accidentis non apparuerint, & cetera. Nam
quos puella hec, de qua agimus,egeßit, abe
excrementisfunt, quiſymptomatis potiusratio
quàm natura vi,materierum corruptionem
CVR A TION MÉ D. 283
morbimalignitatem indicantes deieétifunt.Cew
terum Aetius Sermone nono fuæ medicine ,cap.
39.de hac re, ita ex Herodotifententia tradit,
y lumbrici fu in febribus & citra febres nafcwo
turtum multitudine , tum magnitudine , tum com
#lore, tum temporibus etiam differentes: circa int
tiaenim morborum generati ,fubftantiam fuam
11
exSubracentecorruptione capiunt :circa vigorem
MA
verò exmalitiamorbi,circa declinationem autem
ex permutationeomnium in melius, qui euicitius
Separantur.natura enim ipſos reliquorum recte
mentorum inftar föras propellit : cēſentur autem
* peiores ex ipfis,maiores minoribus,paucis mul
- ti @ albis rubri: viuentes etiam mortuis dete
riores : ijsautem vltimis verbis Aetij Rafes ac
Auincenna oppofitifunt quum dicant,Vinētibus
mortuos deteriores effe.credinius tamen nos, vt
Manardusſentit,Epiſtola primæ librifui quar,
ti, &Gabucinus Fanenfis firmat,libello fuo de
Lumbricis,quodex mortuis ſumitur iudicium for
10
mius femper eft, vt quos neceffe fit expellit, nec
fuapte ſponte exire :cum hoc tamen Hippo. imia
temur, vt fuprà adnotavimus, quod bonum eft:
. lumbricos alui excrementis cömiſceri, dum mor
busiudicatur : ſi tamen alio tempore emittantur,
i confiderandum , an cum symptomatibur; velabfo
1 queillis.Is enimcitrafyptomata egrediuntur,bo
numportédunt fi verò cum illis,malum ,velabfo-)
Inte,ntPaulus Aërima voluntadHipp.mentë 2

dice
284 AMATI OLVSITANI
dicere poffimms.fi alio deijciantur temporeabfida
tu fymptomatis potius fieri ratione quam vi nam
ture : prima tamen confideratio mihi magispla
cet. Neoterici tamen is addunt , fiincipientibus 3

acutis morbis lumbrici teretes viwi dericiuntur,


peftilentes morbos indicant, in declinatione però
mortuimalum ,medio quoquetempore,fiquequo
moda apparuerint,malum quoque portendunt,ob
id fortequiafebrilis calorſuaacutielumbricorum
abfumitmateriam * * i tiks
‫ܕܕ‬
Curatio LVII.demuliere pregnan
te,cauſone correpta.
JV LIER in angiportu ad
mare habitans , nata annos
octodecim , vterum ferebat,
quæ quum prægnans 6. men
Ilium effet, in Autumno cau-si
fone corripi ccepit, & illo quidem fæuif
ſimo: nam fymptomata hæc erant:vigilia,
inquietudo,fitis continua , linguæ nigredo,
tuſsis arida mentis inconſtantia , capitis
grauifs.dolor, pulſus paruus & velocifs.vrina
turbida & craffa.Hçc enim omnia pati inue
ni, quum primú illam videre, tribus elapfis à
morbi initio diebus. primòigiturordine vi->
Etus inſtituto, prifana,fcilicct,malo granato;
cruſtatis faccaroroſis, & aliis huiusnature
rebus,
CVRATION . I ME'D. 285
rebus,aquá hordeaceam pro potu parare feci
-mus,cuius vnciasquinque,altera julep viola
cei adiun &ta,ſyrupivicemanè ieiuno ſtonia
cho ebibit,fecta prius cephalica brachij dex
tri,ex qua fanguinis.1.5.extractæ fuere: qua
rum primætres omnino corruptione erant
affectæ ,reliquæ verò duæ in altera peluicula
collectæ , non ita corruptæ apparebant,à qùa
fanguinis extractione, capitisdolor diminu
tus, & ſubleuatus ferè fuit, adeo vt poſtea per
vniuerfum morbi curſum nö ita eo vexari di
xerit ,nocte verò fequenti clyfterē iſtum quo
aluus fluida fieret , &febrilis calor infringere
tur, iniiciendú mádauimus,qui habet.Recipe
aquæ hordeaceæ.3.xv.olei violacei3.iij. vi
telli oui num.j.ſaccari drach.j.miſce.fiat cly
iter , quo bis in nocteegeſsit : fequenti verò
quinto die, grauiſsimè tulit, proinde iecora
ria eiufdé dextribrachij fecta fuit, fànguíſq;
ad vnc. fex extractus. Cæteris tandē rebus in
ordinē diſpoſitis,ac epithemate refrigerante
cordi applicito, veluti téporibus & totiuspe
ctoris regioni,in quo ingentis caliditatis for
nav viget,feptimodie malè habuit, ſed nono
iterü bafilica in finiftri brachij flexura ſecta
fuit, & fanguis in bona copia extractus, cuius
primæ tres vnciæ nó adeo corruptione affe
Etä erätitres verd vltimæ tanquã atramétum
apparebāt:tunc aliquãtulú melius habuit, ſed
veſperi
2.86 A MATI I VOSITANI
vefperi omnia grauiora funt facta : decimo
verò ieiuno ftomacho, pharmacũ hocpropi
nauimus. R2. mannæ foluentisbonæ inſuper
lapides cadentis 3.ij. rheubar. boni 2.ij.in
iure capi miſce .& fiatpotus vnus, quo multa
excreuit, & melius habere viſa eſt :tunc verò
is 4

ex interaneis fiue pulpamentis pulli cocti,ad.


iectis rotulis manus Chriſti, cotulum piftum
dictum , conceſsimus: vndecimo præcedente
clyfteri communi, quum fiti ingenti crucia
retur, aquamin quantitate liberaliter concer
fimus , & melius habere vifa eft : duodecimo
multa euomuit,poft quę fternutuit, &bene in
lit:fed decimoquartoiterato citato pharma
co optimè egeſsit. nec enim veriti fumus, in
diebus decretoriis, præcipuè quartodecimo 1

pharmacum dare, & euacuationes moliri mo


dò neceſsitas vrgeat, vtab Hippocrate & Ga
leno edocti ſumus : multa tamen fateor ani
maduerfione,pro fimili exequenda operation
ne, medicus opus habet:tunc verd febri om
nino vigente ſyrupum deſcripfi fequentem .
R.ſyrupi rolati, violacei, cicorex,añ:z.fema
aquarum lactucæ , cicorex, endiuiæ a, n.g.j.
miſce.
At feptimodecimodie, per vniuerſum #

diem fomno oppreffam cum prædicta febri


eam comperi:ſed pulſum omnino debilem &
tremulum habebat : octauodecimo ſurdaſtra
fréta eft: decimonong, venam inter annulas
rem
CVRATIO N .; MED . 287
rem & minimű digitum iacentem ſecare fe
ci, trélque fanguinis vncias demere, Nam yt
fuadet Galenus nono,& duodecimo lib. Me
thodi medēdi, vbi humorú ingens corruptio
sű viriú proftrationeeſt,per epicraſim ,patiés
tractandus eft.Dicitur auté curare per epicra
* fim , quum paulatim aliquid vitiofi humoris
22
euacuatur,eius locopaulatim quoque aliquid
falubre & boni luccireponitur.veſperi tandē
pulſum caprizantem habere comperi:fed vi
gefimo ad melius reddita eſt,& lotium craf
Elius apparere coepit,& vltimo, vigeſimoſepti
3 mo die à die morbi computando ex toto las
na facta eft: & poftea puellam peperit.
SCHOLI A.

ERICVLOS A admodü in pregnantibus


3 9

s fit, quàm qua per pharmacū adhibetur,qua tame


fanguinis mißione per vene ſectionëfit evacuatio,
minus periculofa eft,quá queper pharmaci perfici
tur,vtteftatur Gale.lib.fecundo de Ratione victus
in morbis acutis lib. de Curădiratione per fam
guinis miſione, modo tamëewacuandi modi ani
maduertemus:qa fanguinis facillima fit extractio,
enulla autparua in corporefatcõmotie:Equata
mēfuperwonit(Auěteſanguine illico cohiberipoteft,
ac velutimanu teneri,quæ in purgatione fierinon
poffunt.Ceterùm, firé queextrahitur acà corpore
ex
deponitur refpexerimus,proculdubio fanguinis
tractio
288 A MATI. ' SIT A NI
tractio periculofior eft, quum fanguis anime fe
des & pediſſequa , tanquam à natura theſaurus
reconditusſit ,qua deTe Galenus libro de Sanita
te tuenda quarto; vhi vires plus iufto imbecilliores
fint ,fangwinis mifsionem prorfusfugiendam pre
cipit, & aluum mediocri medicamento deiicien. !!
d'am mandat: primis tamen menfibus impregna
tionis fecurius ſanguinis extractio , quàm quouis
alio temporefieri poteft: quia fætusparuus quum ,
fit, pauco indiget sanguinead fui nutrimentum.
quod Hippocra.lib.s.Aphoriſmorum , Aphoriſmo
31.adiftum modum dixit, Mulier vtero gerens,
fanguinemiſſo ex vena abortit, o magis ſi foetus
Sit maior, que verba enarrans Galenusibidem **
ita nobiſcum tradit, non abſque'ratione autem
maior factus magisdeftruatur,miffo fanguine ex
vena mulieris: quiaplurimoindiget alimento.Na ne
inpregnatione dumnaturafoetum efformans,aw
génfque optimumſanguinemtrahit, vitiofißimus -
in venis relinquitur , quipoft partum ſegregatur,
quemadmodum in fingulis menfibus inutilis eu phai
fuperuacuus , non quantitatis modo , verùm qua- let
litatis etiam ratione , qui fepius naturali nie
grioreft. quamfententiam clarius nobis fcriptam ki
reliquit,16.1.de symptomatum caufis, ita adver
bum inquiens,primis duobusmenfibusfoetuspauch
adſeſanguinem attrahit,eo quodparum adhuc4
Etus fit :adeo vt ne foetus quidem nominari tum
debeat,ſed cyemapotius ideft,conceptus Vbi verò
iam
1
CVRATION . MED . 289
erer den iamincregit, tum plarimoindiget alimento, atque
tum non id quodoptimum eft & venis,vt antea di.
sebam allicit,verumetiam quia maiore™ alimen
ticopiam requirit,aliquid vitiofi atirahit : ita fit,
1
otvniuerfum corpus & plashoricon (id nt, ple .
num ) effe definal, minori humorum vitio crus
cietur. Atfætusipſe excrementa que ab attracto
redundantalimento addwas reponit membranas
电能 quofit , vt ipfequoqueamaiorihumorumpotion
maiori intemperie infestetur, quandoquidem
à vitiofo fanguine alimentumfumit, nifi gravida
mulierrefidwo,quo vterum gerittempore, optimis
statur cibisi Exüs igitur Gal.verbis.luce clarius
12 claret , foetum primis menfibw , paucum opti ,
mum allicere fanguinem ; quodAbingoar libro
fui Theifircontendit :fequenti vero tempore non
folum bonum ,fed etiam peſsimum attrahere. quar
To omnibus notum effe crederem phiebotomiam
pregnantibus minus obnoxiam periculofam
primis menfibus effe, quàm medis,amt ultiming
in omne
tamenpuerperij.temporezpi dixi,fangui
nisextraétio minuspericulofaeftevacuatio , quà
chin que per pharmacum adhibetur.Nec Petro Apo
nenfi Conciliatori difto oppoſitum firmánti,Diffe
‫ܕܐ‬ reitia 166. fides vlla efttribuenda,quum omnino
PSKE fanguinis enacvatio ,ea quæ fitper pharmatiam ,
minm periculofa fit,vt fupra abundefcriptum res
liquimus. "
1 : 1 : 97 : 10 at bly om S , Curatio
290 AMATI LVSIT A NI

Curatio LVIII. de dolore intcftis


norum à cauſa calida eueniente.
ILIVs Falconis , vnum ſus Skel

pra 20.natus annum, à catapo


tiis deglutitis multum egeſsit: L.,

ſequenti verd die ita dolore AIR


inteftinorum cruciabatur , vt WU

ea terebello perforari exclamaret:cui occur STO

rens, videns inteſtina ſupra modum excalfa


Cta,ac ferè initio excoriationiseſſe , multam
gelidam inpocu illi conceſsi , à cuius potu ica
celerrime dolor euanuit;vt fe fanum alta vo
ce clamaret,vtcunque tamea dolor interpel
latim fuperueniebat : pro cuius omnimoda
propulſatione pannum lincum frigida aqua
immerſum ,acmanu preffum vmbilico ad
mouere iuſsi, nonminúſque in victu diapa
pauer in rotulis paratum acciperet , ac defu .
peraquam endiuiæbiberet fuafi, quibus pau
cis canus intra triduŭ factuseſt, non fine mul.
torum admiratione , & Artis medicæ decore.
Curatio LIX .de pleuritide.
NGILV:s-Ferretus nobilis An
conicanus, & ordinis ſancti Domi
niciMonachusvenerabilis, tem
peratura biliofus ad atram decli
aans, vigéte hyemepleuritide correptus fuit:
ætatis
CV.RATION . MED 291
ztatis fuç anno quinto fupra quinquagefimãs
Aderat enim dolor pungitiuus circa coſtas
médoſasdextras,febris côtinua,tufsisfqualida
ac ao helicusdifficultas , quæ omnia animad ,
uertésprçıniffo clyfteri bafilicá eiuſdem do.
leptis lateris fecare feci,Ganguinémq; extrahe
1
' re ad vncias octo.Erat enim fanguis omnino
corruptus, & intére putrefactus,a qua fangui
nis miſsione,ſyrupū iſtu ebibitqui haber.Re.
fyrupi deendiuia fimpl.. ſem.violarum ..
aquarã endiuiæ ,violarum ,an.j.ij.miſce. At
vtinterpellatim cocleari deglutiret, ita quo
E que parauimus.'Re. fyrupi violacei.z.ij.vel
li magis placeret,eius loco penidiarī aliquid
acciperet porrò quantum ad victum & port
attinet primòhordeaceā aquam parare feci.
mus,quä vel.fi:nplicē, modò tepidam ,veliu
lepo violaceo adinixtam bibebat:fed in victu
ptiſanam colatã , vel butyro parata panatel
lam accipiebat fed quantum ad copica: loca
lia dieta medicamenta attinet,priino foment
cum hoc applicituin fuit, quod haber,R.rofa
rum ,viol.maluarum ,farfiræ,maluauiſci,pat
rietariæ ,camomillæ , fæni Græci feminisli:
ni,añ.ñ.j. in libris quindecim aquæ fiat de:
coctio fufficiens , cui adde olei rofacei ,cat
momillini, an . 3. iiij. mifce , & in filtro at
decetadmoueatur , ac poftea vnguento per
& orali locus inungatur. Secundo verò die
excrea
t 2
192 A MA TILVSI TANI
excreare ſputū vifcofum pallidum ac flauum 20
capit,tunc vero hoc defcripfimuselabetinū.
Reiloch ,de farfara de althæa, añ.z.ij. (yrivio
lacei parū,mil Tertioverò dic, iterum venā
aperiredecreveramus,quum de dolore æger
maximèquerebatur, & febrisillú intéfiusaf
figebat , fed quã omnino renuit, ea de caula
quartadie pharmacū propinauimus, nec eſt
quòdquis de hac re miretur, vt inferiuspate
bit, dedimus igitur pharmacú hoc.Rt.pulpæ
caſsiæ nouiter extra&tæ z.j;femi electuarij le
nitiui žiem.in decoctione pectorali fiat po
tus vnus; & detur inaurora, quo quater non
bilibiliöfiſsimaegeſsit:deinceps verò facilius
&copiofius expuere coepit, viſcida tamē:qua
decaufa,fyrupum ficparare fecimus.Re.Cyru
pi de liquiritia 3.j.oxymelitis. Ž . ſem.aquarú
farfaræ, violarum , capilloru Veneris,añ.3.j.
miſce.pro potu verò aquam mellis tunc para
re fecimus,quibus omnibus dictis, rectè vede
cebatdifpofitis, æger à dolore illo pungitiuo
liber factus eft:fed fexto die,delaterisliniſtri
dolore queri coepic, que facculo & furfuribus
calidis apparato , & loco dálenti admoio ſeda
uimus. Cæteră multaad duodecimúyfq; die
æger expuit,fedtertiodecimo hoc illi concef 1
fimus pharmacú ,quod habetRahordei,farfa
ræ ; capillorum VenerisMatri,violan.m.j.li
quiritix3.lem.febekten ,iuiubaró,añ.num.x.
in
CV RATIO N. MED . 293
in aqua fiatdecoctio fecundū artem ,ququfq;
imanest-libra vna,tuna Riprædiétæ decoctio
nis libram mediam pulpæ caſsiæ nouiter ex
tra &tæ 3.j.& fem electuarij de febeften 3.vj.
miſee, fiatpotus, quomulta egeſsit; & ſănus
ac liber á morbo factus eft.
SCHOLIA .
IR C Acurarionem istum , multa paria
CIR
Seccurrans dubia :primú quodfomenta& in
* nétiones.postfunguinisextractionenon conueni
Te videantur.qwaHipp.lib. 2. deRationevictus
inmorbis acutisxpfisnunquamniſi in morbiinitio
- fus fust,poftveròfangwinis extractionemillorü
moiionem vetat, vel faltë ca fabricca: quia do
lorem primòfanare ; re mitigarefumentis calidis
conaturquecetim ipfamadperfpirationes ratio
Temefficiunt pinlegmoneſ
fanguinem tenxatatq;
perbaltramigerant:friss tamenipfis nocon
s pot fequitur, fedmagisHolorem intendi vndetur ,tunc
a fomentis deftendifuadet, inrómeda que tex .
JE Dcitet, ad corporiseuaduationécöcurrit.prvin
jak te for poft fanguinisextractionem admouendam
non egericendum eft, cuirtsbio nos reſpondentes
08
dicimus, fi quis Hippie Galeni mentespenitius
Animaduerterit, qapoftfanguinis mißionefometa
or hon vetant precipue ex rebu , anodynis temperatis
E confecta,velutifunthæcquibusnos fumus.in .
etrade Emo Galen .invniuerfarius doétrinatradit, fecu
Lutius iisfomenti pot estarwalionespidarfales vti
† 3
194 AMATI LV SI I ANI
nos poffe,quàm ante cas adhibitas, modòfomento
rum differentiãante oculos habeamua ,de quibus
Gal.citato lib.fecundo de Ratione victus in morbis ka
21
acuina enervationefecúda abundè differuit,in qua
Gal.ipfe noftra formarefententiavideturquam
far,diétum quoq; o de ijs eft doloribus, qui à fotos
nullopaéto,nifiprius vacuato vniuerfo corporein
wantur, & catera :tametergiuerfator adhucin
ftat,vnguenter faltem illinitionesnöcöuenire vi
deri,quia cwcisporos obstruunt.Refpondeo quòdin
inflámations of tēro,pro quacurandalaxitus.com
wanit,quia cötreria contrariorü funtremedia ,que
isanodynemedicamentis conficitur, nec eft quod
quisin hac re deinceps dubitetancépsve fit. Secu 21

do dubitatur quomodo pharmaciin pleuritidecom


cepimu.Tertio, etcomceßimm cur in quartodie
quia decretorius eft. Quibusper ordinereſponden
tes dicimus, quod Hipp.lib. de Ratione victus in
morbisacmeisinbet fipleuritidis aſcenderit adfur.
sulas,fiasfanguinisextrallio, Si verò adhippocho
dria deſcenderit,tuncpropinetur pharmaci ,ſaldi
sts tw , Gal inibi tacite Hipp.weprehendit, quia in
quit,fecuriuscfle in omni pleuritide,fiueafcendat
partesfuperiores,fiueoccupetpartes inferiores,ve
nam ſecare quàm pharmacüexhibere, nos ita effe
firmamquod Gal.tacitè Hipp.laxat fed non ne
gat Gal.poft vnica copiofam fanguinis extractio.
mëpharmaciexhibitionemprecipuerbimateria
& multa biliofa ,& fignacoctionisapparere incio
piebamt:
CVXATION. MED. 295
o piebant : & to magis quia ager alteram fanguinig
mißionemformidabat,huiusvicepharnacum hoc
dare contra rationem non erat. ad tertium ,qui
sam pharmacum dabamo quare in quarto dedin
musquumquarta decretorius dies eft. Refpondo
13 mus, quòdquartus dies in bilioſus morbisdecreto..
riwsnon eft.immòrarißimè in co morbi terminar
tur biliofi,adeo vt dixerit Galenus libro tertio de
Criſo femeltantim in vita fua crifim viderit ,
Archigenes bis :qmbus verbis sulfcripfit poftea
Auicenna,Fenfecunda quarti,que omninointella
genda funt,vt diximus in n.orbis biliofisfecus au
tom in fanguineis,quiaignochi vt teftatur Gale
nusplerunq; in quarto terminantur.Rationem ve
rò reddere , o f buius instituti nonfit ,quum in
frontiſpicio huiusoperis abundè cam reddedimus,
per tranfennam tamen cam citareminimègraua
bor. bilioſi enim morbi plerunquein erfdem diebus
fuas conficiunt criſes ; quibus proprise acceffio
nes habent, ot tradit Hippocrates libro de Iudi
rationibus , eu quarto libro deMorbin, Ga
lenusfæpe confirmat: qua de caufa diebus impa .
ribus morbibiliofi fwas habent erifes,ut tertio,
vel quinto,rariſsimè verò in quarto. At fan
guinei morbi and quartum aceedentes ſorguinis
1 adhue naturam retinent, quod fi eum tranſcem
dere contigeriat , sam tunc ferè biliofi funt fa
Eti, aliamfortiuntur naiuram , quanquam
ad feptimum vfque plerunque febresfanguinea
fuam
296 A MATI LY SIT ANI
Jwam ferware folentnaturam . Quibus addimus,
quod Hippoc lib.4.de Ratio.viltusin morbis acum
tis,texte 76.pleuritide affectispharmacum 4. die
ministrat,cui Gal. ibidem in enarrazione astipula
tur,dicens quarto verò diemedicandum indiſtin
Etèpronuntiauit. Neque enim inter. morbi initia
aliquod remediorum huiuſmodi ægro iniungere
oportet,defumpto à numero dierum ſcopo:fed quod
Hipp. recenſuit eſtexequendum . Nam xeftatim
ab initio prius,quàm in partem aliquam confir
menturhumores medicandum , velpost ca quam
ad maturita:em perduétifuerint: quam ob can
Samoprima interdum die,& fecundase quer,
ta,interdum quinta,medicamentadedimus,
nonin quarta folùm ,quomodo i dixit. Quarium
dubiumoccurrit,curin pleuritidefortiterinfeftan
te ,doloraliquando ex toto deliteſcere videatur:po
ftea veràdenuo reddit; quum tamen inflammatio
adfit. Refpondeo,quodmembrum dupliciter ftupe
fit,dut nimia frigidicate , antmimiacaliditate
fortißimo dolore,eo quòdinpleuritidefortiter af
Higente, membrum leſum ,fiueparticula illaaff
ta , obmagnum dolorem quem magna caliditas
Gingens fpirituum refolutio.confequitur, ftupore
efficifolet,vnde dolorem nonpercipit:fedposteain
melius redaéta dolorë ſentit:millas hicfacio alias *

rationes à mentis ægrotatronedeſumptae , velutià


flatuoja materia ,quas nowfquifque in prompt
habet prediéta à nobiscontentar
3 Curatio
CV RATION. 1 M & D 297
11
Curatio L X. de duplici tertiana.
ATER facerdotis vigente
autumno , duplici laborabat
tertiana , ad quam accedens,
M pharmacũ illico propino hoc,
R2.ſyrupi rolati ſolutiui.z.iij.
decoctionis ſenæ ,ž. iiij.miſce, qub optimè
egeſsit :poftea verò deco &tum hoc ebibit,
quod habet, Radicum fæniculi, petroſeli
ni,apij,aſparagi,ruſci,ang.j.herbx agrimo
niæ , quæ verum eupatorium apud Diofcori
dem eft,lichenis,id eft, iecorariæ , an.manip .
vnum, folliculorum & foliorum ſenæ, poly
podij quercinirecentis & -contuli an,vnciam
$ vnampaffularum
, ex Corintho vnciastres,
feminis foeniculi drachmam vnam : in libris
octo aquæ fiatdecoctio quouſque maneant
libræ quinque ,factadecoctione &colatura,
adde ( yrupi de lupulis. Byzantinian. Yncias
tres, mellis rofati colatiZ.iiij, mifce ,de quo
quolibet manè ieiuno ftomacho yncias tres
bibebat.At interea dum deco & um hoc bibe
bat , papulæ quædam paruæ rubræ pulicum
puncturis fimiles per vniuerſum corpus erú
pêre, quadecaula à fanguinis extractione,
per venæ fectionens,quammoliriintendeba
mus abftinuimus : poftex verointerpofitis
nonnullis diebus,pharmaçã hoçildi,dedimus.
t :S Recip .
298 AMATE IV SITA NI
R.Syrupi roſati folutiui.Z.iij.agarici nouiter
in pafta parati.3.j.diacatholiconis.z.fem.de
coctionis fenæ . .iij.miſce,fiat poiusvnus&
calidus in aurora propinetur , & defuper per
horā dormiat.lis enim bene ſe habuit,&i fani
tati fuit reftituta:fed paucis interpofitis die
bus recidiuauit,cui conceſsis pillulis de tribus
cum rhabarbaro ac aggregatiuis , fapa facta
eft ftomacho tamen debiliori facto , Atoma
chicum Galeni ad ſcuti forma in panno coc
co, id eft,grana infecto, reda& um admoui
mus: fuerunt autem onines huius morbi dies
vigintinouem . "
s c o Ai
ON mirabitur hic optimusmodirms ,fein
Nodo codem morbo,hocestduplicitertianavariet
curatio, prefertim finouerie ille omnes morbos in
tra fuum genmgradw habere.Nam duplexte
peritur tertiana pura,quebreui terminarur : alia
peròhuicpropinqua, que no ita facilèabfoluitur:
alia verò diwiwrna per fex amplius duransmi
fes:quantoenim ad pirmitofum magis accedit,tas
to magis febrislonga eft,quantovero magisadbi.
tiofam cobrevior:proindeprudens medicohasac
infratera edo lance agwelsbrans,medicaméta v
riat,egrotantis naturam , regionem , atatem tem
pw ijsfimilia
,ac confiderans: non ut imperiti fa
vnicomedicanturpharmaco,
ciunt , qui omnibus
acfiomnes vio calopodio fiut calciandi. CWTAD
! C VRATION . MED.. 2.99
Curatio LX I. de empyemate , &
quòd in ſuppuratis inter fecun
dam & tertiam coftam fecari,aut
yri debeat.

VLIER nobilis emphyema


te,hoc eft purulēta fcreatione
laborabat , quæ aliud non eft
quam pus in media thoracis, &
3 pulmonis regiõe à multis cau
6 lis eueniens contentum . Hæc quum viribus
conftaret , ac confultum efſet inter medicos
pro cius falute, de lectione inter coſtas agen
fi da:quidā ſectionem interquintā, & ſextá co
Ram agendam contendebant : alij verò inter
1 quarta & quintam : ego verò inter fecunda &
tertiam ,aut ad fummum inter tertiã, & quar
tam coftá,apertioné faciendam effe dixi,nog
tantum Hippocratis fultus authoritate ,quan
tum experientia ipſa anatomica ,quæ me ad
rem ipfam conficiendă conuocabat.in primis
igitur Hipp.invniuerſa eius do &trina tria pro
curadis purulétis fiuefuppuratis,maximède
fideratprimum fiquidem à pharmacis & alia
vi&tus rationeeger vtilitate non percipiat,ad
fectionem vel vitioncm cõdeſcendamus : fed
præcipuè ad vftione,vt Galenus quoq; adno
jalle videcur libr.6 . Aphor. enarratione 27 .
Apko:
300 A.MAT I L VS I TANI
Apho, quum dicat,Suppuratos præcipuè con
fueuitnominare,qui pus habent in fpatio in
ter thoracem atq;pulmonem,quos quomodo
vrere oporteat dicit in libro de Paſsionibus,
& fubdit :vftione igitur indigent qui plurimu
habent pus, adeò vt defperent per ſpuitiones
poffeexpurgari, hos verò ipfos& difficultas
anhelitus maximè infeftat ex loci anguftia,
quæ etiàm nos cogit,vt eos víamus,& c.luber
igitur Hipp.vt Galeatradie,quòd fuppurati v
rendi ſunt:Hydropici verò potius fecapdi: id
quod Hippocrates ipfe feipſum exponés ; lib.
6.de Morbis populariter vagātibus,lectione
feptima iis verbis dixit,Hydropicos citius ſe
care oportet,tabefcentesftatim vrere , caput
fecare;& huiufmodi: nec enim me later Hip
pocratem purulentos aliquando ſecuifle , vt
paulò inferius indicabimus è libro ſecado de
inorbis,quod factum iti credendum eft: quia
ægrotantes ignis vftionem formidant, & le
Ictionem facilius admittunt: in hac cæterú re
Galenum legitolib.7.Aphoriſmorú, Aphor.
€45.vbi antiquos fuppuratos vrere meminit, &
Corn :Cellum lib.z.cap.zz.Secundum verò ab
Hippocrate in hoc morbo defideratum eft,
quod vftio vel ſectio,fi pofsibile eft,in latere
fiat ſiniſtro.ita erim ille lib.2.de Morbis , vbi -

de Tappuratisexperipneumoniả agit , in học


modumtradit, Quuin tépuslongius,protra
hitur,
CVRATION MED 301
ehitur, & febris vehemens, ac tuſsis corripit,&
larus dolet ,& ad finam partem decumbere
non poteft:fed ad dolentem , & pedes,& ocu
lorum cauitates intumeſcunt, hunc vbi deci
muſquintus ab eruptione dies adeft,multa cao.
lida lotú in fella firma collocato, & alius qui
dem manus ipfius teneae : tu verò humerum
concutito ,vt audias in vtrū lacus affectio ſtre
pitum edat,optandum autem eſſet in finiftrữ ..
4!
Hunc igitur locum feces,minus enim lethalis,
eft . & fubdit,Secatoautem intercoftas per no
uaculam ,primü cutem : deindeſcalpelloacu
to,quod panniculo fit obligatū, itavt fumma
ipfius pars,ad vnguis magni digiti'méfuram
expedita reſter,quam intromitras, & cætera.
Iis fimillima funt, quæ ide Hippocrateslibro
1 tertio de Morbis pofteritati fcripta reliquir,
quumeiufdem morbi curationem profequi
tur, &ita habent.Si verò non fpuatur, fed fui
figoificationem ad latera præbeat,fecato,aut
vrito .At fineq; fpuatur,neque ad latera de le
præbeat,vbi nulta calida ieiul
fignificatione
num fauafti, & neq ;porr vfuminfirnia ſella
locafti,alter ex humeris ipfum apprehēdar,tu
verò concure ipfum, aure ad latera admora,
quò percipiasex vtráne parte fignificatio
nem ſui præbeat, optādum autem effer exfi
niftra:nam dexeras vrere ,autfecare lethalius
eft. quátoenimrobuftioresfunt dextræ par
tes,
1
30 A MATI LV $ ITANI
tanto etiam fortiores,morbi in ipfis fiunt.
Quòd fipræ craſsitudine humor no fluctuet,
neque ftrepitus fit in pectore,verùm fpiritum
12
frequentem trahat & pedes intumefcant, &
tuſsicula aliqua ad Git,ne te decipianthæc , fed
thoracé purè plenum eſſe probè noris: pro
inde interra eretriade liquida , & valde trita
& tepida,linteum tenue tingito , eóque iho
facem circumcirca integito, & qua parte pri
mum reficcatum fuerit , ea fecato aut vrito,
quam proximè ad feptum tranfuerfum ,cauen
ju
do tamen'ne hocipſum lædas.Hactenus Hip
pocrates,qui vt ex dictisapparet finiftras par
Lesvrendas vel fecandas eſſe maximè defide
rat. Tertiú veròab Hippocrate in hocmor.
bo optatü eft, quòd fectio ſiue punctura, quã
proximè ad feptum tranſuerſum fiat,ne tamé
ipfum lædamuscauēdo,vt ex authoritate fu
prà nobis adducta clarum eft:fed intra quam
coſtam lectio vel vftio fienda eft , hucuſq; fi
luit:libro timen de internis affectionibus pa
làm aperuit,vbi de aquainter cutem & fuppu
ratione fermonem habet. ita enim ille poft
quam morbum recenſuit,inquit,Coftamter
tiam ab vltima vſque ad os ſecato :deindecũ
terebra caua vlora perforato ,& vbi perforata
fuerit,aquæ parum emittito ,& cætera.tertiã
igitur cóſtam Hippocratesfecare iubet,à no
this compucando:fed an tertiam verſus quar
tam ,
"} CVR ATION . MED. 303 .
tam , vel potius verſus fecundam in dubium
quandoquetraxi:quia Hippocrates ipfe iuber
The puncturam , vel fectionem fiēdam ,quam pro
ni
ximè ad ſeptum tranfuerfum ,modò tamen ca
ucamus,neipſum lædamus, vtcertior tādem
dehac re fierem ,quum ſemel Ferrarię frater
quidā Andreç velalij anatomici infignis,co
tam me diligétiſsime corpushumanű diſſe
caret,arrepto cultro, quo probus ille iuuenis
fecabat,rem experiri volens in latere ſiniſtro
intra fecundam , & tertia coſtam ,puncturafe.
ci,ac cultro ipfo intromiffo, nihil obnoxij ex
co ſeptum tranfuerfum trahere poffe depre
hendi : naſcitur autem ſeptum tranſuerſum
prope primăcoſtă mendofam , & ita ab inter
Sitio fecúdæ&tertiæ coſtx diftat,vtprobè &
& ſecuriſsimè ſectio joibi fieri poſsit:eo tamé
hucufq; medicorum mania peruenit, vtnon
intra fecundá & tertiam -ſeçēt:fed potiusinter
quarta & quintā ,aut,fi diis placet,intra quin
tam & fextam ,non fine tanien ægrotantiū ia.
dura,quuipusquod veluti in facco contine
tur,facillimèextraherepoterat , nos niliele
uatis cruribus, & prono capite deponere pof
funt, vnde multa mala inde fequinotius eft,
quàm à medici poſsit. Quum igiturhæcita
eflenouimus, ac pro falute huiusmulieris in
conſortio doctorú hominum effemus,conſul
tum fuit ve inter teniam& quartamcoſtam
ſectio
desde
304 A MATI I VSI TÁNÍ
fectio fieret,à qua mulier bene Babuit , & Ta2
nitati fuit reftitutaa

Curatio LXII.dequodam qui ſer


l.
pentem interfecit, & illico ægro
tauit, ac intra paucos dies vitam
cum morte commutauit.
IR Anconitanus robuſtus , &
fortis , quuin vineam putaret,
lerpentem offendit , non nifi
V A
immenfx longitudinis atque
craſsitudinis , quem quum in
terficere átrentaret, ſerpens illum inuadere
conabatur,atille lignis tuin lapidibus,ac gla
dio munituseum interfecit,à quo interfecto,
illico de capitis dolore queri cæpit, febrici
tauit : demum in dies omnia grauiora facta
funt,& die vndecimo obiit.
!!

ast :16 T & C WOLL L Am


REDER I parest,buic fere tabificam vim
wineffe,qua exciinteruallo infestus hic'vir fuit,
ac confequenter mors illum conſecuta. viderunt
googaliosfide Higralimiri, qui quam fempentesin
Perfecerunt propeobkám peruenerunt atantidotis
alimi ewaferunt,non finetamenchronico &gra
wimorbo fotum corpus occapante:fed precipue bra
chiumillius manns,qua interempta fere fuêre.."
Curatia
ENI CVRATION . MED .
305
albue # Curatio L XIII. de néphritide ,&
aiticulari morbo terebinthi
en qui na curatis.
Licoen VID'AM monachustémpe
dies vit: ratura pituitoſus , articulari
nit. morbo fimul & nephritide cor
robulis ripi folebat :qui quum nullo re
mediorum genere ex multis
eam pre tentatis,bene valeret, tandē meis monitis aſsi
die,nous duo terebinthinæ efu intra fermenfes liberi
udicis a dictis morbis fuit,erat aurê terebinthina nu
in qn cis magnitudine, quain ſingulis diebusieiuno
am inde ftomacho faccaro admixtam deglutiebat.
dibasara 19712
ointe 7 Ś CHO LLA...,
it, fethin
g " EREBINTHIN A autiquitas pro aluo
auiori Theo ſubducenda tantùm vtebatur:Neoterici però
pro renibus expurgandis, ac aliis variis intentioni
Øsus complendis, eam in un traxerunt, vt com
mentáriis noftris ad Diofcoridem , adundè disi
ilikua mu.Nec enim diferimen vtlim intervulgarem
hicmint terebinthină,modobona & pura fit, cam .

uta,video quea terebinilio arbore defumitur


Ferpenesti12 difficulter babetur facio,quum
atani /
nico cm
vtriq; communes vel para
t yes hæreant pos
preciputa
seſiones.
fere furen
Curat
306 A MA TI ŁY SIT ANI

Curatio LXIIII.de quibufdá fub


limitoinfectis & fanitati reftitutis .
R V BA's , vir quinque fupra
triginta natus annos,tempera
cura biliolus, famulam trede
sirum,vt quatudereordec
m vel acci im anno
folet, per cuf
fit, quz ira percita hincinde vindictam quæ
ens,in mentem reuocat eius dominam ſúbli.
matum cum argento viuo pro fucădis genis
coxiffe ac in mortario fub lecto repoſuiffe,ad
quod accedes eiusportiunculá ſemidrachmę
pondere accepit,quam duobus pullis prandio
deſtituris altero affo,altero verò aqua cocto,
cldm indidit, ex quibus quum herus ac vxor
terum gerēs,filij & ferui fimul & catus qui
dam comederent,omnes in vomitum & lym
ptomata grauiſsima inciderút ,quibus perto
tum illum diem ,ac fequentem noctem mife
rè laborárunt : fed grauius herus, quia fortè
plus pullorum eficauerat.accerfitis igitur duo
bus medicis , quibus caufa vnde morbus &
grauia illa fymptomata cuenerant ignota e
rat: parum alioquin animaduertentes omnes
domi fimilibus affectionibus laborare,vel po
tius eos omnes lue peftifera effe infectos pu
tantes, quia eo tempore variis in locis Italiæ
peſtis ſcintillabat. Herum grauiter afAictú &
acutiff
Ć VRATION . MID .
307
# cutiſsima febre detentum quum cernerent
illi, fanguiné ex brachijflexura per venæ fe
& tionem miſerunt: poftquam (vt conſequens
erat) peius habuit,& fymptomata omnia gra
euiora funt facta. Cuperuocatus igitur ipfe &
caufam vnde morbus euenire poterat inqui
rens,omnes eodem mododomi,qui ex pullis
illis comederant infectos effe comperio : fed
caufam vnde morbusoriginé traxerat igno .
rare farétur:nam puella ieiunaſſe eo dielimu
lauit.vidensigituromnes angi,ac in vomitū
pronos,caufam vnicā, ac comunem omnibus
effe dixi,eámque venenum fuiffe, cercus erã.
proinde nulla data mora, ad euomēria,medi.
Lacamenta cõfugimus:inter quæ numerare eft
lapidem betzaarticum ex capræ cuiufdā Indi
cæ ventriculo extractum ,de quo in Cõmen
tariis noftris ad Diofcoridem multa dixi, ra
smētum vnicornis,oleum commune: fed præ
cipuum vomitoriū , & quod inter cætera pal
- mam obtinuit,vt experientia cunc deprehen
di,aqua paphæ ,id eft.floris arantij fuit :cuius
fingulis fingulas libras tępidas bibendas pro
pinauimus ,à cuius potu omnes multa euo
muere,& melius habere viſi ſunt. At poftquã
fatis euomuiffe inihi vifi funt, ad antidotu er
Viperis cõfectum ,theriacam appellamus, de
uenimus': veluri ad conditum ex acetofitare
citri, ſmaragdum , ( cordium
V
,dictamum
2
Cre
tenfem
308 A4 4 1 tỷ sit A NI
tenfem , terram figillatam , bolum armenum CE

orientalem ,quem antiquitas (vt diximus ) ter


ram Lemniam appellabat & alia huiuſcemo ,
di : præparauimus autem nos conditum hoc.
Rr.conferuæ de acetofitate citri.3.iiij.ſmara . 14
gdorum.ij.fcordij.ſem.terrę Lempiæ 3 . 1:47

iij.mi ſce &


, cumſyrupo de acetofitate citri,
fiat condi tum ,& folio auri inauretur: non mi
nus olei ex vitriolo guttas ſex in vnciis de
cem aquæ acetoſæ infuſas bibendum dedi.
mus, quibus melius habere viſi ſunt. Conci.
liator verd in hoc cafu hoc tandem defiderat
remedium ,quod habet butyri eliquati com
decocto feminis rapæ ,& bibendu dato ,ac fæ
pe iterato , & yomitū ſæpe euocato.pihil enim
vt paucis dicam , Conciliator Petrus Aponen .
ſis dictus.in hocmorbo deſiderat,quàm repe
titum vomitū. vt receptui igiturcanamus, iis
prædictis remediis & iuſculis pinguibus nõ.
nullis adhibitis clyfteribus , veluti cordi ad .
motis epithematibus , ſanitati intra triduum
fuêrereftituti, & cafus ex toto patefactus.
2
SCHOLIA .
3

Sanguinem per pene fetionemdemere, peluti


fomnum admittere,quia venenum intra venas re.
fa.
uocatur, cor petit,ac fi periculum de, mortis
cili euentu minatur.fed quoddignireprehenfione *

medici
CVR AIIO N. MED , 309
medici i fint, quifanguinem eo diéto modoper ve
nefe&tionem extraxerunt , velex hoc clarè
patet,
quia fi non nouérant morbum , o faßifunt,cum
Auicenna authoritatemonere non debuerät:item
quia nanfeabidus preteritam noctem totam ager
tranfegerat, & in vomitu adhucperfeuerabat,ca
fus ob quem Galenus fanguinis mißionem vetat,
ot apud ipfum eftlegerelibro de sanguinis mißio.
ne per vene fe&tionem ,cui quoque Avicenna ,ne
folet,affentitur,capise dePhlebotomia.
Curatio LX V. de quodam patiente
I
dolores ventriculi & imi ventris
à bile praſina genitos , fimúlque
de bile praſına multa.
EORGIV s å loãne magno
Racufinus , eques Lauretanus,
vir pulcherrimus, & quem po
pulus glorioſum equitem ap
pellare folet, grauiſsimos dolo
res oris ventriculi & interdum imi ventris,
quem Græci Topop & vwoyaspoon appellât,non
nig á bile pralina ortos incurrebat, adeò e
nim prafinabilis hæc,porri virorem refere
bat,vt viridis æris aqua dilutum quis diceret,
nõ verd bilem : nofebriebat hic , led maximè
anguftiabatur , tametfi bilem iftam fæpe in
die vomebat. Nam quæ ad imum ventrem
der
V 3
C
A MATI LVSITANI
310 Lambor
deſcendebat , & dolorem efficiebat, non nifi tano
enenjate euacuabatur , ſua enim fponte non
egerebat , nec aluo fecedebat. Morbam igi- gnadice
tor quindecim iam dierum animaduertens, lipd.
ac humorem eum efficientem venenum dici zapugi
poffe , & eumquidem calidiſsimum illico nul cambij
la datamora , cum cum vomitu tum feceffu quo
deponere tentauimus. Nam humorem hunc Enblecip ef
de cico
àcaliditate in iecore fuperexcedente ortum
effe certum eſt:quum is temperatura ſangui- amilce,
neus fit,ad vſtionem declinās ætatistriginta. Se,per
in derc
quinque annorum , venerimaximè deditus.
ut secino
quum igitur humor hic concoctionem non
recipiat:fed tanquam venenum fit,per vomi- iquoti
cepimus qui facile parebatét, Se.
tum eī deponerevia
quũpereandem natura eüni mittere . Rimede
tabat: non minus quam duobus interpofitis estrat
dicbus,per inferiora eum quoque pharmaco sinubri
hoc euacuauimus, quod habet.Re.Muchariro siintra
szerù
ſati z. iij. diacatholiconis 3. iij. decoctionis m
forum & fructuum cordialium cũ folliculis ku rece
ſenæ , & paucis thamarindis paratæ 3.iiij.mi- setan
wenis ver
fce, fiat potus: & ieiuno ftomacho bibat, cum
quo multum huius depofuit bilis.At licet hu- betone
mor hicpræparatione vlla ad fui expulfioné bracet2
lion requirat,nihilominus tamen vt facilius è eter,inr
pharmaco vel ipſa natura detrudi poſsit mea. niquc
tus reſerare opuserat , quam intentionem fi- landemop
sul cu bac alia diceada,ſcilicet ne iecurtern
7
& iaa adaqua
ICVR A TION . MED . 311
nen
2004 rerna mébra malè affecta,de nouo aliūgigne
rent humorem , hoc decocto complebamus.
ଶ Recipe radicum endiuiz , cicorex , bugloffz
16 an.manip.4 .& fem.hordei paflulară enuclea
numé tarī,an.pugi.j. foliorum & folliculorú lenæ
3.j. abſinthij. manip.j. in libris ſex aquæ fiat
decoctio quouſquemaneant libræ quatuor.
Call Iren.Recipe predi&ti decocti vncias quinque
& 02 fyrupi decicorea cum rhabarbaro vnciam.j.
long & fem.miſce, & ieiuno ſtomacho fingulis die
bus bibat',per exteriora quoque ſoliciti ad
modum de roborandis acalterandis ventri
7:07 culo & iecinore ipfo eramus,no minusquàm
ITO yt aluus quotidie reſponderet hoc vel fimili
clyſteri.R.aquæ decoctionis hordei libram
vnam & mediam ,olei violacci vncias tres,
caſsiæ extractæ vnciã voam , ouilutei num.j.
4
faccari rubri vnciã vnam , miſce, fiat clyfter .
haos lisenim intra decē dies melius habere viſus
1 eft.Cæterùm à mâna & rebus ſcamoneatis in
hoc caſu 'recedédum eft: å manna, quia facile
in iſtam tranfit bilē, & in eam vertitur:abfca
Dat,
moneatis verò ob caliditatem intofam , & ip
116
7 lius ſcamonex acredinem. At quum is in hac
ulino perfeueraret affectione, & femel capi iufculü
ebiberet,interpofita fémihora in fingultum
SADE deuenit,à quomultum affligi cæpit,vomito.
rio tandeni propinato pharmaco , quæ come
derat
tanquam corruptacuonjuito & figni
V tis
N
I
312 A MATI LVS I TIANI
tus ex toto ablatus fuit ; tunc verò dubitare
cæpi,num venenum huic datum eſſet quod
ftomachum ,& interiora in proſtrationem
traxerat , à quo quoque bilisilla praſina gi.
gni poterat,& originem trahere:demum eo
tempore vtrique reſpiciens intentioni, recen
tiş olei amygdalarum dulcium vncias quin
que ieiunoſtomacho obtuli, quo optimè per
inferiora egeſsit , & optiind ſe valere dixit.
Erat veròhuic cibus, capus, five gallinaceus
pullus,aut perdix,phaganúfve,ex quibus cõru
ſum fepe parabatur,quod Lantaloru citrinorū
puluere ad roborandu ventriculum , & inter
na viſcera ornabatur.Cæteru,interiectisocto
diebus,ob malum victus ordiné, recidit Oli
uas namquc & alia noxia cibaria comederat.
Euomuit autem prafinam ,bilem ,non adeo
tamen inten 6 coloris , vt prima erari. At cly
fteribus adhibitis dolore leuatus fuit: tūc vel.
rò vt immunis omnino perſeueraret,nec ite
fum in morbum incideret,rhaponticu Græ
corum per viginti dies illi dedimus, cuiusfe
midrachmamin pulueremredactam ac capi
iuri mixtam ieiuno ſtomacho quolibetmane
bibcbat,Eftenim rhaponticũ Græcorū, vt in
noſtro diximus -Dioſcoride, radix digitalis
craſsitudinis , cundem ferècoloreın habens,
quem rhabarbarum vulgare : viribus tamen:
inter ſe maxiinè differunt,quia rhaponticum
Græ
CYR ATI O. N . ** MID. 313
Gręcorũ hocventrem'non fubducit,ſed eum
magis aftriugit, quod exPonto primumbac
noſtra ætate Gulielmusdoctiſsimus ac vigi
látifsimus orator Cæfareus apud Turcarum
Imperatorem , in Italiam traxit , & hodie à
2
Turcis paſsim Anconam affertur.
SC HOLIA
AE P agitatum eft >

libre dubitauimus,num bilis praſina porraces


diéta, à caliditate tantùm gignatur, vel potius
præter caliditatem , etiamà frigiditate feripoffet:
cui dubitationi omnes ferè reſpondent,Bilem pora
raceam non tantum à caliditate nimia originem '
trahere : fed etiam aliquando à frigiditate. pro
quo roborando axiomate, Galenum libro fecuna:
do Predictionum enarratione trigeſima nonaad-.
ducunt ,vbide hac re adiftum modum tradit.At
verògignitur in corpore quemadmodum croceabi
lis per naturam habentibus , ita porraces alierai
preter naturam : Conftátque vt hæc fcepenumero “,
in ventriculo grignatur,propter quorundam ets
ditatem eſculentorum , autplerum , qualia beta,
cepa , braßica ſunt , atque etiam talibus inter
dim nequaquam ingestis ratione ægrotationis in
penis gignitur ; acdecumbit,aut in ventrem fis
periorem ,aut in inferiorem , calorem in corpore :
indicans prater naturam ,atque excrementi pro
prietatem talis temperamenta , qualis prediTum
cta
35
314 AMA TI! LUSITANI
Tum olerum fuccus eft. Hæc Galenus : ex quibus
multidyo eliciunt,alterum quod bilisportacea hec
plerunque inore pentriculigignatur, ratione in ,
cõcoćtionis& cruditatis cótraéta ab oleribus come
Stis, vt beta, cepa ,brafica,& aliis fimilibus,ergo
adduntquòdbilis hæcpotiusdebetadnumerarien.
ter pituitas ,quàm inter bilis genera , quia ob in
concoctionem& cruditatemfiat. alterum verò ex
predictis Galenianý verbis elicitum eft , quod
bilis porracea bec in venis gigni potest non ni
fia nimia caliditate si aflatione.Ceterùm mul
ti bac hodie conſiderantes longè aliterremſeha
bere amtumant predicántne, præfertim circa bi
lis porracte generationem à frigiditate. Tenent
enim quòd Galenusfemper bilem hanc à calidi
tate excedente fieri dicat ,nunquam vero àfi
giditatejaut diminuta concoctione : vt ex locis,
in quibus ex propoſito de ea loquitur,deprehendi 52

poteft , prefertim libro fecundode Temperamenti ,


obiita inquit ,Nam quibus in ventre bilioſum est
crementum gignitur,id porrivirorem præfert, ne
lut in antiquo codice legitur.Nam id quibus veno
triculus calidiore temperamento eſt;biliofa gignun
tur excrementa , atque eaporri virorem præ fefe .
runt. At quibus exiecinore defcendit,his relpla
nè flauum eft ; velomnino fülrem pallidum : pre
Cerca quibus in ventriculo bilis illa gignitur que 5

porri colorem imitatur , debet omnino Pris cibus


:fe,non panis, non fuilla raro, fimilérealiquid:
a
CVRATIO N .: MID. 315
1 fed neceſſariò aliquid quodiis calidius fuit, neque
idboni fucci: quibus autem ex iecinore in ven .
trem defluxit, his flava ea pallidáve euomitur,
etiamfiboni inprimis fuccefwtquod
fumpferunt,
0 o fi ad fummum fuit concoctum : immo verd
magis ipſis qui advnguem concoxeruntflava vo
+
muntur , atque etiam magis his qui diutius cibo
abftinuerunt. Que verò bilisporrum refert , in fo
lis gignitur in ventre, quiptique concoxerunt.
male . Hactenus Galeni verba , per queij afn
ferere conantur , ipſum velleporraceam hanc bie
lem femper ab excedente caliditate, nunquam
‫܀‬ verò à frigiditate fieri, quibus addunt qualia
5
bro feptimo Aphoriſmorum ab eo dicuntur,
ita enarratione fexta habēt,syncer asverò deieétio
nes nominauit impermixtas aquoſa humiditati:
quoniã folus-humor euacuatusdeiicitur.fiuefitbin
Tiofus fiuemelancholicus, fsue porricolorem prefer
ferens ,fiuebili,que eruginoſa nominatur.Nam :
deiectiones huiufcemodiexustam effeomnem nati
uam bumiditate à calorefebrili demonftrant. Haec
2
ille. Ex quibus quoqueportaceam bilem ab intensa
fo-calore fretevenantur. his accedunt , que libro:
de Atra bile non longe à principio leguntur, que
perotiumquiſque legere poterit,& à dictis differa.
fe non vidētwr.demum iisfreti Galeni citatislocis,
& variis aliisfimilibus,à nobis ex conſulto prea
bilis porracca becà cali
termißis concludunt,quòd
detate femper fiat , non verò à frigiditate: &Gale
ad
316 AM ATI . IVS IT ANT
Galenni vbi prafină banc bilem ob inconcoctionem 42

fieritradit , Refpondent,Inconcoctionem ,fiue ma


lamcoétionem apud Galenum , non tam diminu
tam conce &tionem fignificare , quantum exceßi
wam : ita vtfiplus quàm par eft , pro fui fumme
tria o temperamento humor coquatur, incoétus
quoque dicatur,fiue quoquo modo crudus.Iis enim WI
fuastuentur partes , ij potißimùm qui Galenum
linguafuaGrecalegunt. At nos Galenum anci
pitem , vel fubobfcurè loquentem in hoc quæfito
inuenientes ,fedulo illius certitudinem defideraui.
mus: quapropter in vſu medico apprime vigilantes
fuimus,numporracea bilis à caliditatetantúmgia
gnebatur,velpotiuspreter caliditatem àfrigiditate
ortumaliquando trahebat: demum quum rei cui
dentiam habeamus,placuit inpreſentipaucis eam
enucleare,ne quis deinceps anceps dubinsve fit,ac id
magis neà teftibuscontra testes,hoc eft,ab author
ritatibuscontra authoritates lis pendeat: quomalé
1 nullum maius in wensiti,aut excogitari potest,qui
non niſi defalutishumane diſcrimine agatur: ca
lidum pro frigido , aut frigidum procalido curan
tes,proinde ad remaccedentes dicamus , quod tao
metſiporracea & zinaria,fiue cruginoſa dieta bi
lis , plerunqueab excedentegignantur caliditate,
nihilominus tamen e:us à frigiditate aliquando os
tum traxiffe certü eft. Vidimus enim nosplures ha
morešiltos euomentesporraccos,præcipuèftudiofos
homines,quiob ventriculis
frigiditatējaccöcoctricis
pir
CV & A TION. MID . 317
virtutis imbecillitatem velob pomorum commeſtio
nem ,humores iſtos aggerabant, quos poſtea abſque
Symptomatibus,aut cordis preffuris animiveangu
t,que omnia euenire folentiis,
ſtiis, per os reiiciebant,
qui humores iftos à caliditate ortoscuomunt: qua
3
propter quum à frigiditate humores ijgignuntur,
impropriè inter bilis genera numerantur: quum po
#1
tius illius pituite nomen conueniat, qui rebus cali.
dis , ac ventriculum roborantibus, vt aromatibus
&ſimilibus pellunturinon veròfrigidis, vt multi
inepti admodum agunt ,fi iis qui tales patiuntur
* humores frigidaexhibemuspeius habent,& in vi.
te diſcrimen peniunt, proinde medicos bic monitos
velim ,vt cùm in ægrotantesporraceis iis humori
bus laborantes inciderint,maximè animaduertant
confederéntve , an ab excedente caliditate, pelebia
-bito veneng originem trahant, velpotiusob ventri.
culi & membrorum circumuzcinorum frigidita
! tem , quod non difficile eft difcernere, vt ex dictis
conſtat. Nec enim cuiquam difficile apparere de
i bet porraceos ištos humores ex frigiditate fieri poff!
? fe , quum in parietibus, quos Sol illuſtrarenonposa
test copacis locis fiti funt ,viridis nafcatur.mu
fcus :item quia Aristoteles viridim calorem ex
>
pluri nigro, o rubropauciori canhare tradit,qui
Sanè colores vt ab exceſsiya çaliditatesfuntzita
quoque ab extremafrigiditatefieri pofſe non ne
7
gut ,immo ita effe affirmat Galenus libris Pre
dictionum : fed potiſſimum Comarentario primo,
enar
I
TI TAX
378 AMA L TSI
marratione feptima,vbiviridem colorem exfrigje
dita :efieri tradit adiftum modumpleriquebraſi
cam ,& lactucam chloros,ideft virides nominant,
qui quidêcolor nigrior eft quìm rubidus: eftetiam
täquam initium quoddam nigriliuidique,quëfij
gusperinde quafinigrü effecit. Hactenus Gale.qui
vt legitis viridem colorë à frigiditate fiers tradit.
Nam niger color à luminispaucitate, & frigidita
tis multitudinefit,ex cuiusmultitudine,o rubri.
paucitate, ut diximus, viridis colorconflatar;adeo,
*confequens ſit formare viridem colorem potißi
mum à frigiditateoriginem füam tralvere , quan
quam certofciamus,nigrum colorem ab exceffivo
tam calore , quàm frigore fieripoffe , quod a de NE

virid dicendum effe, non eftdubium ,quando tam


men bilis porracea velaruginoſa, zinaria ab Aui
cenna diéta à caliditate fiunt atrabilis naturam :
fapiunt, & exuftam omnem nativam humidita
tem à calorefebrili demonftrant, à qmbusfi inte
ftinorum difficultasinceperit ,lethalis proculdu.
bio erit, & eo magis,ſi febrishumoresiftos comita
ta fuerit, vt fentit Auerroes librofüi Collectorij.
Curatio LXVI. de vulnere quo
dam inflicto inquinta coſta .
ARISIV s miles Coronelij en
ſe perfoffus fuit , per tranfuerſum
vulnus illi inflictum fuit in pe
ctore, ita vt quintain coſtam dex
tram
IC VRATION MED 370
tram ad fpuriis computando vulnus occupa
uerit, quod in liniſtra quoque ex directore
fpondebar.Huic cæterum fanguis illico ex ba
Glica extractus fuit , & fequenti die illibolum
*** caſsiæ propinauimus , ac fic in nullú deuenit
bil fyptoma.Necenim tuſsiuit, aut in febrim in
cidit,quæ duo figna atteſtatur,nullum inter
num vifcus præcipuu læſum fuiffe.Per vtrū_
que enim vulneris os lineamentum digitalis
longitudinis , & craſsitudinis cum debitis &
neceſſariis medicamentis immittebatur. Na
quam locus neruis admodum interfeptus fit,
medicamentis illis reſpectum habétibus vei
neceffum erat : proinde digeſtiuo dicto me,
dicaméto, & crocus & lumbricorum oleum ,
velutiHippericopis ex abietinocompofitum
miſcebatur: fuit autem hic fanitari reftitutus
intra paucos dies, & * Chirurgo Petro Ca
merini optimè curatus
Curatio LXVII. de vulnere quo
dam inflicto inter vmbilicum ,
& os ventriculi.
OR CHITECTV S Pauli 111.
Krummi Pontificis, vir quiobra
ras cius dotes ab omnibus in
pretio habebatur , quum apud
Anconam ageret enfe perfof.
fus fuit inter vmbilicum , & os ventriculi
trans
1
320 AMATI LV SIT ANI
tranſuerſaliter, hoc eſt ab vnolatere adaliud, 1
adeò vt ab vtroque latere vulneris oſcula ma.
gna apparerent , per quæ inteſtina gracilia
exierunt: ad quem quum Chirurgi:accelle
runt, intus inteftina reduxere, quæ illæfa effe
dicebant,quia nullum inde ſtercus exierat: ac
fic cutis vulnera fuerunt ,ab vtraque parte ori
ficium dimittentes: in fingulo quorumlina
mentum imittebant.Sequenti verò die obiit,
cuius cadauer diſſecare fecimus, & ſtomachi
infimam partem inciſam confpeximus.
Ś Ċ Holl A.
7

LAB CYTIEBANT hîc chirurgi in hoc,


Com
quod dicebant inteftma lifa non eßè,quia in .
inteſtoniagracilia
de ftercus non exierat , quumfi
Lefacincifa fuiffent,non indeper laſtercm emit
ti neceffarium effet , quia in inteſtinis gracilibus
nullum reperitur. Sunt enim viededuétio
ſtercus
nis chyli : ex quibusmeferaice hiantes vene ad
iecur alimentum trahunt : vnde Auicennam in
hac re hallucinari, qui ftercus formam fubftantia
lem in ftomacho recipere contendit , certum eft:
quem quoque fecuti funt eius enarrátores, preci
pue LacobusForolinienfis, ac Alexander Benedi 81

stus,veluti ante cos Cornelius Celfus.Ceterim ,ac. 30


currit dubium non vulgarein preſenti,An vētris
pulnera ex toto debeant fui,velpotius in illis orifi
cium aliquod fitdimittendum : cuirefpódet Petrus
ab
CVRATION . MED . 327
ab Argelatanon infelix Chirurgus,quod ex toto
pulnera ventris debeantſui: quia aliter intestina
multum alterarentur:fed dicet fortè aliquis, immo
oppofitum agendum videtur, quiafi non aliquod
orificium ibi maneret,fanguis concretus abfceffum
faceret. RefpödetArgelata, Větrispartes eſe exan
gues,ea quod pauculum illum fanguinem natura
ademunétoria emittere poterit, & eomagisfid
Medico cum medicamentis fanguinem diffoluenti
bus adiutafuerit, interque coagulum leporispala
mam obtinet.
Curatio LXVIII. de quodam paz
tiente ftomachi morſus cum
capitis vertigine,& c.
ANVEL Arius, vir biliofus:
ætatis triginta annoru , vigen
te canicula,quęcum leone ori
M ri folet,appetitū deiectum ha
bebat,cibos faftidiebat, orisa
maritudinem fentiebat, & ftomachimorſus
cum quadam capitis vertigine patiebatur:no
febricitabat,fed multū à prçdi&tis fymptoma
tibus querebatur:adeò vclecto decumberet.
is ad eum igitur veniens vomitorium parare
propoſuerā,iuxtaillud Hippocratis,Siquisfe
ing brem non habens abſtineat & cibo ,& cordis
morſum ,ſeu vertiginē patitur; & oris amari
978 tudinem ſentit,purgatione indigere
X
füpe
perriora
322 ÄMATÏ ÏrsITA NI
riora fignificat. At quum difficulter vome ko
re mihi expofuiffet , ab co abſtinuimus : 1

pharmacum hoc illi ante prandium per inte


gram horam concedentes,quod habet.Ru fy
rupi rolati ſolutiui . iiij.aquæ endiuiæ 3. ij.
miſce , quomulta & biliora per inferiora ex
creuit, & ſanus factus eſt : veluti argentarius
iuuenis , qui quum ardentiſsima febreaffligi
cæpit,fimile pharmacū in initio bibit , & in
terceptafuit ,ac tertio die ex toto fanus.
Curațio LXIX.de tumoreaquoſo
in capitibus puerorũ , quàm pri
mùm in lucein edițis plerunque
apparente.
VER , quindecim dies natus,
de
repente in tumorem ma
gaum in capite tactu mollem
lapfus eſt, qué morbum Græci >

hydrocephalon appellant: cui


occurrens hoc vfi fuinus medicamento , quo
intra tres dies ex toto inflatio illa euanuit.fic
cnini medicamentú habet.Re.pulueris abain
thij, camomillæ , meliloti, an.z.ij. butyrire
centis,olei camomillini,an.z.iij. ceræ paru,
& ad ignem fiat vnguentū, quo inungatur lo
cus,& eo,ve dixi,intra tres dies fanitari fuit re
ftitutus.Cæterùm in hoc cafu, expertum hoc
quoqs
CVRATION.I. MED .
323
$ quoq; habetur,quod habet. RE. mellis libram
3 lem.ſalis 3.ſem.pulueris origani ž.iij.miſce,
& tepido locus inụngatur : fiquis verò huius
morbi exactam deliderat curationem , legat
Paulum libro fexto fuæ medicinæ, capite ter
tio , quo nullus melius rem ,vt mihi videtur,
pertractat.
Curatio LX X.in qua proponitur
quàm falla fint figna in pregnan
tibus indicantia maſculum & foe
minam , ſimulque de dolore ven
tris enixis fuperueniente,
X @ R Magnifici loan .. Triü
pho, patricij Anconitani vte
rum ferebat, cui dextra main
milla finiftra tumētior erat , &
fætus lateri dextro plerunque,
vt illa referebat, hærebat. Nam & vencer in
altum prominebat,& ipfa facie bene colorata
erat,quçomnia maſculorú,Hippocrate tefte,
portendunr figna, nihilominus taméilla foe
minā peperit, vt hinc iudicare fit quã incerta
hæc fint iudicia,à multis tamémordicus pro
veris& firmis recepta. Cæterú poft parto in
alui doloré incidit, & vberis detri duritié cú
ingenti dolore, quod ita male affectâ erat,vt
but ob contractá eius papillā,nec puer, aut puel
2010 X 2 la
324 A MATI , I V SITUNI
la quinq; nata annos fugere,pec laulabiski
traherepoterat:fed cum iis febricitat que
febrim parum faciebamus, quum enixis ple
runque eam euenire ſciebamus, & eo magis
quia victu calido vſaerat,vt omnes mulieres
parientes Ancona aluntur, præcipuè colum
bis, & multo vino, vt omne genus aromatum
præterea.Vietus igitur ordine ad frigidū in
Atituto contra ventris doloré,quo maxiniè ve
xabatur:fic defcripfimus.Re.ſeminis dauci pi
fti.3.j. in vino albo tepidum bibendű offera
tur,& nifi hoc iuuaret , hoc altero vtatur. R.
ſpecierum diamargaritonis ex Auicenne au
thoritate,Aromatici roſati,diacimini,an...
cum ſuccaro fiant adignem rotuli. Cæterùm
primo medicaméto dolor ex toto leuatus fuit
vt ſecundo opus non fuerit. At pro vberis af
fectione curanda , in qua opus & labor erat, TU
fic orfi fumus.Rg.foliorum plátaginis, malux ,
2
violariæ ,radicú althez , rofarum , camomilla ,
meliloti , fæni Græci feminis lini,an.manip.
j.in libris duodecim aquæ fiat deco &tio fuf
ficiens,in qua poftea imbibita fpongia,ex al
to ſuper'māmillam per dimidiam horam de.
ſtillet:dein verò leniter abſterſa,hoc illineba
turvnguento,quod habet.R2. ſucci plátaginis
maluilci,an.ij.olei roſati,amygdalarū dul
cium, an.z. j. cerex albæ parum ,miſce & ad
ignem fiat lininentum . Iis enim præclara
hæc
CV RATION . MED . 1, 325
hæc domina intra octo dierum fpatium ab
affectibus prædi&tis libera fuit : veluti antea
vxor Vimiani, quæ poſt partum vtranq;mā
millam nodis, & grumis affectas habebat. In
iis verò mulieribus menſes optimè fluebant,
qua de cauſa fanguinis extractione opus mi
nimè fuit.
Curatio LXXI. de puero patien
te dyſenteriam .
ILIO IVs Magnifici Ioan
nis ab Antiquis, patritij Anco
nitani,& Venetoruin conſulis,
natus menſes triginta , quum
difficultate inteſtinorum , id
eft , dyſenteria laboraret ad eñ ſum vocatus.
quem primo occurſu macilentū , ac exangue
ingenti febri oppreffum comperio.Decimus
enim agebatur dies , ab eo quo primum tor
minibus iis corripi cæperát:in quibus multa
egefferat,non nifi biliola, viridia,varia & fæ
s tida, & vt tuncconieci;fubcruenta.poftpolitis
igiturmedicamentis,ac medicinarum fylua,
qua vſi erant feniores duo Medici , pueri cu
ram habentes,inter quæ cerotum ad ſcuti for
mam ex rebus ftypticis compoſitum , non eft
Et præterire, quod ftomacho applicitum erat: &
illico ipfe deponere ab ſtomacho iuſsi, no
fcens vcique cerota fimilia, in iis dyſenteri
X 3 cis
3275 A MA'ti { vyI TANI !
cis affectibas, hoc eſt,biliotis, magis obeffe,
quem prodeſſe:magnum enim feruorem ple
runq; inducere folent. Depoſito igitur cero
to,hoc linimentum parare feci, quod habet.
Rz.pulueris maſtiches ,thuris,corallorum ,an .
2.j.miſce. Item . Rz.oleimyrtillorum ,coto .
neorum ,an.z.j. miſce,quibus ftomachus illi
patur, & pulueres defuper inſpergantur. De
iecore porrò foliciti fuimus ,quú ftomachus
magislaborabat , & præ debilitate alimentū
fanguificare nequibat,quod ſeniores illi me
dici parum animaduertebat, proinde nos fic
defcripfimus.Re.vnguenti fantalini 3.j.pulue
riscorallorum rubeorũ , abſinthij, an.3 . ſem .
olei abfinthij, & coroneorum an.parum,cum
exigua cera alba. ad igne fiat vnguétum , quo
iecorisvniuerfa regio illinatur.At iis præha
bitis ad victus ordinem acceſsimus , quo pue
rulus hic,quàm multiiugis medicanjentis cu
rari deber.Curauimus igitur,vt nutrices aſsi
ftentes duæ cornis lapidoſis nutrirentur,non
minus citoniis , prunis fylueftribus,vino ni.
groauitero ,aqua calibeata diluco & fimili:
bus ſtypticitate habentibus:non minus pullo
rum gallinaceorú carnes prædictis rebus in
coctas elitarent,atq;inde lac puerulo darent:
quum in co lacte à Galeno tantopere in hoc
morbo optato, omnia ad curationem facien
tia reperiücur. Quum ergo puer lac fuggere
capit,
CVR ATIN MED . 327
coepit,feceffus minuti funt , & ille meliusha
bere coepit,ita ytintra ſex dies ſanus euaferit.
Curatio L XXII. de dolore 'ventri
culi cum febre & anxietatibus.
XOR Comitis quadragena
ria , iam olim morbo Galli
co infecta, grauiſsimo dolore
V circa os ventriculi premeba
tur , febricitabat ,anxiabatur,
non quieſcebat : adeo vt ipfam morituram
omnes prædicerent. A vomitorio verò pro
pinatomultam euomuit praſinā bilem :non
nunquam verò,quum nimia cruciabaturfiti,
& gelidamad ſatietatem vfq; concedebamus
qua quoq;bilem illam variam reiiciebat.Fa
ata quoque fanguinis extractione , ac poſtes
agarico nouiter in paſta præparato , fæpe ex .
hibito varia fubnigra & inulta egeſsit , & fa
nitati fuit reftituta . Fuerunt autem omnes
3 dies quadraginta .
OR Curatio LX X111. de ingentiven
triculi dolore.
o ENERABILI S Abbas,quum
k
s grauiſsimo ventriculi dolore infe
There Itaretur, vt alta voce exclamaret,
be poft multa adhibita remedia, vo
mitorium ex helleboro illi propinauimus,
quo
I
328 AMATI VSÍTAN
quo alba quædam ouorumalbo fimiliaeuo
muit,& fanus illico factus fuit : veluti nobilis
quidam Neapolitanus,quiquum fimili doļo
re premeretur,poft ebibitam integram librá
aquæ florum Naraziórum tepidam , fimilia
euomuit & ſanus factus fuit.
Curatio LXXIIII.deylcere fauces
depaſeente .
ILIvs Gafparis Piſaurenfis,
vndecim narusannos ,tempera
tura melancholicus,& macilen
DES tus , vlcus fauces depaſcens pa.
tiebatur:pro quo curado accer
Gita fuit muliercula , ex iis, quæ nihil præter
ýnum horum inculcare norunt, aut ægrotan >

tem columellam deſcenſam habere, vel car


tilaginem ventriculi , pomum granatum di
ctum ,deorſum delatum efTe, aut coccige ex
tra proprium locum fituari, quæ quum pue
rum fic laborantem videret , gurgulionem , >

fiue columellam malè affectam eſſe dixit,


proqua reſtituéda vnguibus eam diſrumpit:
tandem putrefacta in totum deperdita fuit,
quæ ,vt noftis,tãquam vocis plectrum eft, cu
ius commoda tam multa à Gal.lib.vndecimo
de vſu partium, deſcribuntur:ob cuius amnpu
tationem puer ſubobfcurè , ac per nares lo
qui ccepit, vt vix ab aliis intelligeretur.Rem
igitur
CNRATION. MED . 329
igitur confiderans,vlcus,vodixiiadmodüfon
didum intra fauces latitansdeprebēda;quod
originem à continua humoris melancholici
deftillatióne traxerat : immo ex iiseffe ,quæ
Gallicana vicera ſapiunt,certior factus fum ,
quú eius pater eo laborauerit morbo,comita
batur auté vlcus hoc febricula lenis quædam
continua,quã non longè ab hectica abeffe fu .
fpicabar,tametfi in nočte valētius affligebat,
a ob id fortè, quia quum multū puris interdia
fpuebat , in'nocte pure ipfo obcluſo ac incar
cerato ,eius fumi aucti cor petebant, vndefe
bris intēdebatur.Optimo igitur in primis via
27 Etus ordine inſtituto, manè fcilicet pullorum
carne,vefperi verd panarella, ac in potu vino
exiguo & illo quidē paucifero dicto, ſequens
illidedimus pharmacũ,quod ita habet.R2.ly
si rupi rofati folutiui,decoctionis fenæ,an.z.iij.
miſce, & ieiuno ftomacho calidum offeratur ,
quo facillimè abfq; anxietate ,aut ftomachi
dolore multa bilioſa fubliuida, &mucoſa pur
bis gauit.Sequenti verò die vlcus aqua forti,quæ
argentarij vtunturtactú fuit,præſertim circa
ea loca, vbi putredo maximè vigebar. quæ
mea ſententia multum attulit iuuaméti, & ea
poftea interpellatim quú opus erat,vfi fumus
fed poft ebibitã pharmacũſequêtibus diebus
hoc vtebatur fyrupo. R. fýtupi de fumo ter
iz,de boragine,depomisan:z.fem.decoctio
nis
.
330 AMATI ( LIVISITANI
1
nis fenæ vncias tres,mifce,fiat ſyrupus, quem
continuet.iterato itaq ;prçdicto pharmaco, & 11

fyrupis,prout necefsitas vrgebat,gargarilmú


iftum defcripfimus,quo fæpe vteretur ,&ita -14

haber.Rg.rolarú ficcarū,fummitarú myrtillo


rum ,fumachiorū ,balauſtiorũ,an.mn.j.in libris
fer vini rubriftyptici fiat decoctio fufficiens,
facta decoctione & colatura, adde ſucci plāta
ginis librā mediam , vnguēti Aegyptiaci vn
ciā.j.miſce.hoc verò gargariſmo,quú primú
vſus fuit,eü per nares remittebat,veluti & po C

tū.At quã in dies aliquot in ipſius aſſumptio


ne perſeueraret,vlcusmundius factú eſt, nec
liquor aliquis ore fumptus,quédeglutire co
nabatur; jā ad aares reuertebatur , immopus
per fputum reicctum paucũ eſt factum & il
lud quidé album :quibus decaufis tūc ab Agy
ptiaco abftinuimus,& illius vice alumen plu
mæ à Dioſcoride ſciſsile dictum ,gargarifmo
indidimus,cum myrrhæ & maſtiches portiun
cula quadā:ſed exterius è regionevlçeris, la
cus vnguēto ftypticitaté & ficcitatempræfe,
ferente,Galeni condlio libro quinto Mechor
di medendi,capite duodecimo illinebazurilis
enim & cucurbitulis ſpatulisaffixis:veluti no
nullis frictionibus acretractionibus, & liga.
turis , & errbinis adhibitis medicamentis in
tramenfem materia ad nares, quæ in fauces
deftillare excapite folebat, deriuataeft &fe,
bris
CYR AT IOIN . * MID . 331
* bris omnino expulſa, tande materia pauciori
facta, vlcus ad cicatricem ex toto peruenit:&
puer ab orcifaucibus liber euafit.Vnú tamen
i niente exciderat,quod interea dum febris vi
guit, vniuerſum eius corpus vnguento cx la
čte dicto inungi fecimus, non minúſq; quod
si no ab eſu forba, melpila, & pira, veluti ftypticos
fructus, concedebamus: ſed ecce, interpofito
i méfe,vicus ex fe recidiuauit ,pro quo omnino
reſecando, ad guziaci decoctum cöfugimus,
quod per triginta dies ebibit, & bene habuit.
Curatio LXX V.de vlceribus Tele
phis & Chironiis dictis, ſpurias

པའཚ
coftas occupantibus.
INCENTIVS Virgilius,mo
ཡིག
nachus ordinis fancti Auguſti

V ni apud Anconitanos,Prior di
gniſsiinus,& Polydori Virgilij
Vrbinatis, viri baç noftra æta
tc,vt eius atteſtanturmonumenta,doctiſsimi
confanguineus, vlceribus malignis circa co
ftam mendolam ad ſpinamverſus ſcatebat, &
illis quidé ex iis quæTelephia,aut Chironia
3 dicuntur,ad quē quum primú Anconam veni
fum vocatus,& eum quinquagenariú coſpicio
hilarē, ſanguineam ,hirlutú,optimi profecta
habitus. cölpectisigitur vlceribus,ea eſſedi
enim
zimus, quas fupraannotauimus : yndeortum
332 A MATI' L VS I TANI
ortum traxerint,quum inquiro, ignorare re
fpondet:necvltraeundū erat, præfertim quia
cum viro religiofo agebamus ,antiqua effe ?
vlcera fatebatur,contra quæ iam olimdecom la
ctum ligniguaiaci per triginta dies ebiberat, 1 31

& bene habuerat,ac vlcera quodammodo fa


nitati reſtituta fuerant: ſedpoſtea temporis di
fcurfu repullularunt. Atcaufis procatarcticis
extrinſecis, fiue primitiuis dictis pofthabitis,
quæ parum admorbi curationem faciūt,ho
ininētractare cepimus ordinefequenti: pri
mò optimè victus ordine inſtituto. Rg.fyrupi
de fumo terræ 3.j.borraginis 3.ſe.decoctio
nis Tenæ ,in qua maduerüt Aores fumi terræ 3.
iiij . miſce.Iltum verò fyruputri mane ieiuno ?
ſtómacho bibebat', & in nocte tribus à cæna
horis,in cuiusebibitione per fexperſeuerauit
dies:in quibus quoq;,quum præſens effetChi
turgus,nobis cura fuit antrofa illa & cauer:
nola vicera ad benignitaté reducere, pro qua
cõplenda operatione primò pulueres ex per
cipitato, quod ex argento viuo , & aqua forti
argentariorum ad ignem concinnatur,vlceri
bus illis indere iuſsi,vr tandem corrofa putri.
lagine, latiora & patētiora fierent:poftea ve.
rò ad vnguentum Aegyptiacum & Apoftoli
cum deuenimus:fimulq; ad digeſtiuum dictú,
& mundificans medicamêtum.At exterius in
fplemisvnguentū deplumbo & mipio ac tu
tia ad
!
CV R AE TON. MED. 333
tiaadmouebatur:quibus antroſa illa,ac mali
L. gna vlcera,adcicatrice peruenerunt,nec am
plius recidiuârunt: quia pofttertiam &quar
tam adhibitam cumcatapotiis purgationem ,
ex nitro dietis Alexandri , & fæuidis,ac de fu
motérræ, ad deco& um guaiaciperuenimus,
que per quinquaginta dies integros in potu
vfus fuit. Non ab re tamen fuerithîc deſcri
bere ordinem ,quo vfifumus,in hoc præben
do decocto, qui talis habetur. Ry.ſcobis ligni
.11
guaiaci multum nigri & vnctuofi habentis,
lima parati vncias octo, corticum reſinoforá
Facias quatuor.præftant enim cortices huius
ligni reſinam multamhabentesin hoc mor
bo,quia multis modis exficcavit,cùm calidita..
te tū ficcitate ſua , & imbibitione, quibus qua
litatibus ſudorem poſſunt prouocare, tum &
ſubtiliare, & liquare materias, & abſtergere:
acquia refinofi funt,putrefactioni& cõtagio
di quoq ;obfiftere poffunt. vnde mirari fátis
non poſſum Hieronymi Fracaftorij Veronē
fis,viti omnium votis doctiſsimi opinionem ;
quum cortices ligni huius guaiaci ab opere
medico elimidat,vt apud ipfum eft legete li
bro tertiode Curatione morborü cötagioſo
rum ,ca.io. Receptui igitur canētes,dicamus,
quòd fcobs fiue puluis ligni & corticã,eo pon
dere,vt diximusin libris quindecim aquę in
olla li
funditur per horas vigintiquatuor inbrarum
334 A MATI . LVSITANI
brarum fexdecim capaci:dein lento igre.co
quitur,collecta diligéter ſpuma & ſeruata ad
ylgerum lauationein ,donec ad libras ſex per
ueniat:tunc facta colatura, iis fex libris deco
ctionis,inollula vitreata eas recipiente,adde
folliculorum ſenç vnciam vnam ,& ad ignem
quum parum calfierit, optimècooperta di
mittatur quoufq; frigefiat, & à fena percole
tur,quod primariū decoctum dicitur,cuius in
aurora põdus ſeptem , vel octo vnciarū bibe PA

bat: & bene lectulo coopertus & calidus,in file


dorēveniebat,quemper tres ferè horas fere
bat. Cæterùmpoft abfterliopē ludoris inter
politis yna vel altera hora,vncięquatuorbif
co &ti panis pro prandio abſq;obfonio aliquo
exhibebantur: interpofitis verò horis quinq;
à prandio totidem vnciæ biſcocti procena
offerebantur : rurlus à cæna quatuor horis,
prædicti decouti vacias ſex bibebat, & opti
mè ferebat, & copioſiſsimèfudabat.porrò ſe
cundarium decoctum quo aquę velvinivice
vtebatur,ita parabatur : relidis autem ſcobi
bus, pulueris ligninoui vncias quatuor adde
bamus,quibus totidem aqua libras inicieba.
mus,quas ad tertiæ cõſumptionem decoque.
I,e perniittebamus,Cæterum ,primum deco
ctum , fic ſena confectum ,primis quindecim M

diebus illi obrolimus. Sequenti vero tempore


abſq; illo id ebibit. fed vnú hîc præterire non
eft
CVR A T 10 No. MED . 335
eft opus, quod fingulis decē diebus ægrotus
hic, ex drachma calapotiorú nitriAlexandri
purgabatur: quo ordine intra quinquaginta
dies ſanitati integrè fuit reftitutus, in quibus
!
mirum dixerim,lolo biſcocti pondere dicto ,
od abſque obfonio aliquo, cum prædicto ſecun .
dario decocto in victu contentus fuit.
Curatio LXXV I.de abſceſſu in ca
1
pite apparéte,que Gręci atheroma,
recentiores verò talpam appellant.
UK
Vuv s predictiCænobij Ni
colaus, monachus, ædituus, té
peratura atrabiliarius, ætate
NIS quadragintaocto annorú, vice
ribus in collo fedabatur, nec
minus abfceffum in capite patiebatur, quem
quum primum videre talpam effe deprehen
di, & eú inter atheromata Græcis nominata
4
adnumeraui. Protinus igitur chirurgo accer
Gto,abfceffum duobus magnis vulneribus in
crucé adhibitisſecare iuſsi,ex quofaniesalba
in pauca quantitate exiuit tūc verò chirurgo
confului,vtmembrană caluariá tegenté peri
Craniū dietă,quoadfieri poffet à caluaria,fiue
craneo fepararet, tametfi corrofam nõnullis
in locis cu ipſo craneo prædixerá,id quod fe
cãda curatione viſum eit. Erat enim caluaria
multis & crebris foraminibus perforata cor
roláve
336 Å MÅTI LVS I TANI CVRA

roſáve, quæ non tantum prima in lamina,fed lithoLX


ſecunda quoqueconfpiciebatur.ſcalpello igi tinacu
tur os adduram vfq; meningēperforareiul
fi:tandem curatione vt expedit adhibita,offa
exempta funt, & ille ex toto intra quinq; mê.
ſes fanitati fuit reftitutus:in medio tamencua
rationis,corpore rectè purgato, & optima vi•
&tus ratione inſtituta, ad linimentū ſudorée
uocans eñtraxi, quod ita habet.Rx thuris,ma.
fiches,myrrhęcinnamomi,zinziberis,pipe- atuaiebat
ris longi, ſandarache Græcorum , minij.añ.3. letincur
ij.radicis pyretri,floris falis,nitri antiquorum american
añ.3.ſem . cineris tamariſci,z.ij.butyri recée pro vir
tis, 3.vi.pinguedinis porcinæ librā vnam , ar- erim,qui
genti viui extincti cum fucco limonis 3.iij. saam vers
miſce, & in mortario,omnibusbene piſtis,fiat smin mal
vnguétum ,quod vires habet,tum exficcádi & the vero
abitergendi, tum ſubtiliandi,& confortandi endi
quo femel in die ieiuno ſtomacho, eius iun- xaorü:z.
čturæ ac corpas,dēpto capite,pectore& alis, duced
ac ventre illinebantur.fuit enim hic ſexies il. Sedlarode
nacerat
litus, & multa pituitofa, & mucoſa per os emi
fit,in quo vicera ( vt iis plerunq; eueniunt qui pti,ma
inunguntur) Aoruêre,fed lauacro ſeu garga rsraci alij
riſmoex rebus ftypticisconfecto,vt rolisru igéte p
bris,balauſtio, malicorio,myrto, fumacchio, dos fue
fummitatibuslentiſci,foliis oliuae,galla,maſti skvelu
che, thure, alumine , & fimilibus ſanafa& a ovu
funt, & ipfe,vt dixi,ab orci faucibus liber. Slem .
Curatio
1CV RATIO N. MED . 337
D

04
Curatio LXXVII.de fimpliciter
tiana cum nonnullis fim
ptomatibus .
Lo s vitæ mulier Anconita
SEE
na , quæ ad portam Piſaurum
reſpicientem habitat, fimplici
tertiana affligi cæpit , quæ
quum primum paroxyſmus il
lam inuadebat , dolores & circa os ventriculi
roliunes incurrebat.vom itorio igitur propi
nato medicamento bilem euomebat ::poftea
verò epoto vinogranatorum bene habebat.
Cæterùm ,quú febris intendebatur ,ea in fitim
maximam veniebat : contra
quam , quandoq;
. gelidam in multa quantitate concedebamus,
quãdoq; verò potum iftum defcribebam.Re
cip.aquæ endiuiæ lib.julep violacei.3.j.vini
granatorū.ž.j.ſem.miſce. quo maximèdele
ctabatur,ſed interdū ſemine plilij ſubtili pani
no incluſo , & ligno ſubtili alligato ,atq ; in 2
qua macerato os lauabat . Nam potum ſupra
deſcriptū ,maximèlaudare eſt : quia Galenus
& Græci alij medici fúas concoctrices potio
nes vigēte paroxiſmo cócedebant:loco qua
rum nos ſyrupos in aurora;& ſero aliquando
damus,veluti in hocmorbo,fequentiordine.
Recip.ſyrupi endiuiæ violacei,oxyzacchare.
1.añ.ž.lém.aquarú endiuiæ , acetolæ , an.z.ij.
у miſce,
338 Å MAT I LV SITA NI
miſce, fiat fyrupus, quem per quatuor ebibit
dies,apparente tandem concoctione,hoc ob.
tulimus pharmacum . R.rhabarbari boni in
puluerein redacti, & infüli per noctem in vn
ciis fex aquæ endiuiæ 3.ij. cinnamomi, 2.j. to
miſce. facta tandem expreſsione ,& colatura, ka
adde pulpæ caſsiæ , nouiter extractæ , drach Cura
mas fex. trochiſcorum de violis fine fcanio
nea 3.ij.mifce, & fiat potus vnus, quo optime
egeſsit , & bene fenfit, adeo vt paucis poftea
remediis integræ fanitati fuerit secticuta.
SCHOLIA .
EMORIAI commendauit Hippocrates
,
te quartum paroxyſmum ,pharmaci.dandum non
eft,fubiis verbis, Sitertiana febris tenuerit,fequi
dem nonomifsis tribus inuafionibus, quarta corri-
piat pharmaci deorfum purgans bibendum dato, la
oc.quibus poftea idëlibrode Affectionibusfube wi
foripfit,inquiens,Tertianafilois quem apprehéde
rit,fi quidem videbiturtibinõ purgatus effeplata
macum dato:fiverò pharmaco non videbituroput rilie
habere,medicaméta in potsexhibeto, quibus febris em
aut tranfmutetur ,aut deficiat.exhiisto amtem ve
lue fcriptum eft in med.camentis,& in apprehen- taip
fone qwidenforbitione opotw nutrito: interpofits
però tempore , cibis per aluum fecedentibus. Hac i
Hippocrates. Nes verò lediena {tibenigna omilocon
CVRATIO N.- MED. 339
mia medicamenta, illicoin principio tertiane me
dicamentum purgans dare poffumus,no oblitita
men quod tertianafebris,vttradit Galen.lib . Ar
tis curatiuead Glauc.potius alterantibm , quàm
purgantibus medicamētis curari debet:alterátobus
inquamtam intus quàmforis adhibitis remedijs.
Curatio LXXVIII. detertia
na continua .
VVENIS natus annos octo
N

ſupra decem ,tertiana continua


laborabat,cui primòfecta fuit
vena, & à ſanguinisextractio
ne ſyrupú iſtú propinauimus .
R.ſyrupi rofacei,violacei, añ.3.vj.aquarú la
aucæ,nenupharis, añ.3.iij. miſce, & fingulis
diebus fingulos fyrupos in aurora ad qua
tuor vſq; bibat.At galuus obediés effer loli
citi eramus,&i interdiu ad extinguendā fitim
+ aliquid fumeret, cócefsimus,vt lactucã facca
To conditam , vel cucurbita,aut cucumere, vel
i pruna,& iis fimiles fructus, q faccaro incru
Itari ſolē . iis enim prius deguftatis,hordacea
aquã fuperbibebat : cuiparū vini granatoru,
veltribes aliquando addebat,& interdú potá
wiſtű accipiebat, quod habet. R2 aquarú cico
Icx,endiuiæ , boraginis,acetofæ , vini grana
torú z.ij.mifce. Cæterā ,à prædicta fanguinis
miſsione,æger melius habuit,quia capitisdaes
Y a lo
340 AMAT : 1 L V S'ITANI
lor quo maxime premebacur remiffus fuit,ve
luci & febris ipfa. Ac veſperi febris cum ſolito
capitis doloreincrebuêre,pro quibus oxyrho
dinum ſequés parare iubeo. Roaquarumró.
i farum.z.iiij.nenupharis,zifaceti roſati 3.j.
& ſe.olei roſacei ompha: 3.ij.pulueris fanta
lorū omnium.z.lem .mifçe, &lineo in eo in
tincto panno ſincipiti,téporibus,& brachiali
bus applicetur:modò tamen ſæpe innouetur,
nec caliditate acquiſita,magis noceat quaiu
2
uet.Item Clyfterem iſtum immittendú ſuafi
imus,quem refrigerans appellamus,& ita ha
bet. R2. aquæ decoctionis hordei 3.xv. olei
violacei.3.iij.oui albi & lutei optimè cõqual
fati,num.j.zucchari parum ,mifce,& parū te
pidum mittatur. actu enim frigidū illico ex
Cerni ſolet, quo ter fluida & bilioſa excreuit.
quarto vero & quinto die,eo dicto ordine gu
bernato,paridie pharmacũ ſequens propina
uimus.Recip.pulpæ caſsiæ nouiterextractæ
3.v.diacatholiconis vnc.ſem.rhabarbari boni
3.j.diaphiniconis.3.j. & fem.ſyrupi roſacei ſo
lutiui vnc.ij.decoctionis forum & fructuum
cordialiū Z.iiij.miſce;fiathauſtus vnus , & in
aurora detur,ac deſuper per horam dormiat:
quo optimè egeſsit,& febris remiffa fuit, pro
cunq; tamê de capitis dolorequerebatur, co
tra quem cucurbitulas fcapulis cum fcarifica
tione adfigendas måndabam :fed quã eas om
nino
CVRATION. MED . 340
nino timeret, cephalicam brachij o &tauo die
incidere iuſsi, ſanguinémque ad z. quinque
Auere. qua euacuatione capitis dolore in to
tum leuatus fuit, & æger in copioſiſsimum
fudoremvniuerfumcorpus occupantem in
cidic,à quo & febris penitus extirpata fuit, &
- ille ſanitati reſtitutus.
15 SCHOLI A.

[1 c leftorem monere decet,quòd tertiana co


.
s eft ;funttamen in hac tertiana continua non ita
fawa vt in caufoneGymptomata , quia bilis intra
vafa longius à corde ,quàm in caufoneputreſcit:
que tamen caufonis notæ funt, funt & tertiana
continue:quofit, vt multihodie de vtrifq;fub eodë
capite agant ;quum qua cayfoni debentur, louic
quoque fimul profint :modò illi frigidiora.huic vero
minus frigide offerantur. Cæterùm, quia egrotus
iste oétauo die in criſim venit , dubitaret aliquis
nüm morbus rediret. cui refpondemus, Quòd non ..
quia medicamentis adhibitis , & fanguine extra
ftocriſis faéta fuit.Nám fi illa non precefferant,
- Gorifis oétauo fieret , proculdubio verendum de
tecidiua,vt de Sexto Antonini Imp.filio Gal.pre
dixit, qui 6.dieincriſim deueniens & libermorbo
faftus,poftea 14.in eundem rediit:fed 17 liber ex
totaevaſit,vt cap.1o.lib.de Precognit apudipsum
Gal.legitur, ° ¢ ‫ܕܐ ܛ܀‬
y 3 Curat
342 A MAÍ IL V ŠITÁNI'
Curatio LXXIX . de capillo
rum defluuio .
OMITIS s A illuftris,ob ca
pitis fuperexcedente caliditaté,
capillorum decidentiam patie
batur . nullum enim morbum
habebat, nec corrodentem hy.
morem , à quo credere par effet capillos de
cidi, petit reinedium illi demus, quo capilli
retineatur, & fimul regenerentur, cuilibera
liter obtemperans ficordior. R. capillorum
Veneris,politrici,rofarum ficcarum ,ſummi.
tatū myrti,ſummitatū lentiſci, an. m.ij.radi-
cũ cannarum 3.ſein.hippocampi piſciculi nu.
vj.in libris xij.aquæ fiat decoctio lenis.facta
colatura & expreſsione, adde olei lentiſcini,
lib.j.ladani puri vnc.ij.milce, fiat lauacrum ,
quocapilli bis in die lauêtur ,modò pilorum
radicesdecoctum attingat.jis enim pervigia
ti dies vſa eft , & libera à tali foeditate fuit.
SCHOLI A.

,
rinus eft, huic flexnoso Anconitano mari fan o
tofamiliaris, qui hippocampusdicitur in con
Top regel namunu , ideft, ab equo.flecto , quafi
flexuoſus equus,meritò enim flexuoſus equus piſci
culus iste dicitur,quum caput equinum habcal,d
cau
CV RATION. MED. 343
caudam omnino fieauofam ,ut latius in nostro die
ximus Diofcoride , vbi Margliiolum Senenfem
hallucinatum circa huima piſciculs deſcriptionem
apertè indicawimi .
Curatio L XX X. de præfagio in
3
duplici tertiana .
2
HOBERT y s;milesmagnifi
1 cus & ftrenuus,quũ duplici affi

R &taretur tertiana,acpro eius ſa


lute recuperāda, quatuoraccer
fiti effent medici ,tertia acceſsio
nelotiūmeliusapparuit,& in eo pendens ne
bula alba, & æqualis erat. tandé quidãeorum
medicorú adîſtentiū ſeptimú paroxyſmum
morbú nó exceſſurū prædixit,immo quod in
tra 14. dies æger ſanitati reſtitueretur, affir
mauit,quod falſum effe experientia ipfa poſt
ea indicavit.Soler enim duplici tertiana, vna
altera valentior efle , vnde vna altera prius
deponitur,vt inhoc contigit milite.non igi
rúr medicus bic bonusfic cemerè prædice
re debuerat, quum quæ alteri tantùm tertia
næ cõueniebant,ambabus tribuit,fuit quippe
ante feptimâparoxyſmum, altera tertianarú
expulſa,reliqua ad aliquot dies perſeuerante.
Curatio L XXXI.de doloze co
xendico ,
ZEPH
у 4
344 AMATI LYSIIANI
EPHYRVS , vir nobilis &
fidelis, & cui ob ſummas , quas
ZA habet dotes , Paulus 1 1 1. fum
mus Pont. Anconam ciuitatem
commendauerat , illum arcis præfectum ,
quem caſtellanum vulgò dicimus , confti
tuendo. Is enim frater eft, ætate ſenior Syl
uij Zephyri Medici docti, & apud ſummum
Pont. in maximo habiti honore , qui ætatis
fuæ anno so.robuftus,fortis,ftomacho,fi quis
alter calidas,ita vt cum mel, vel recētes ficus
deguſtafſet , illico in ſtomachi roſiones, oris
amaritudinē, & inteſtinorü cruciatus incur
rebat:duplicitertiana per quinq; longos men
ſes correptus fuit,in quo tépore,aut medico
rū negligêtia, qui diuretica medicaméta po
tētia (vtilleexiſtimat)illi propioarút,autma
terieră multitudine, &malignitate in vrioz
omnimodā fuppreſsionē, quă Greci iſchuria
yocãt,incidit:adeò vt ipſum Medici deploratū
relinquerét, & fummus Pont.alterú illius vi
cé arci præfecerat: vtcunq; tamé euafit, no fi
ne tamen noxa relicta :iſchiadică enim dolo . >

rem incurrit,pro quo leuãdo dolore, vt mihi


relatū fuit,illius curā habentesmedici,omni
vſi ſunt diligétia:rebuscalidiſsimis tūintus tū
foris vtentes.Nam catapotia abhermodacty
lis maiora dicta,plurieslilli dederüt:quibus ad
internecionem , & animi vfq; deliquiū egere
bat
GVRATIO N. MED. 345
bat:fed quum ijs melius habere debuerat,can
cum abfuit vt bene habuit, vt potius in omni.
modam motus amiſsionem cruris peruene
rit, dextri præcipuè , quòd dolorcoxendicus
ifte vexabat adeò,vt quũ primū illuc deuene
rim quatuor opus fuerit hominibus, vt illum
in cubili decumbentēmouerent,vt faltem af.
fectum locum &ipfius colorem animaduer
terem. Nam tunc maximos incurrebat do
lores inguini reſpondentes , in quo fixiſem
per erant.iſchiadicum igiturmorbum iftum
exacte perpendens,ob medicamentoră acre
dinem acingētem caliditatem & ficcitatem
cum pauca materia euenifſe venor. proinde
victus ordine ad frigidum declinante conſti
tuto , & vino illiinterdicto, locum dolore af
fe & um fequentioleo inungi feci.Rolei rof.
Z.iij.camo.ij.miſce, & bis in die illinatúr.
3 fyrupum quoq; iftum in aurora ebiberetmã
dauimus,qui habet.Rz.fyrupi de endivia fim
pl.3.j. & femis.aquæ hordeaceæ . z.iiij. mi
ſce, & in aurora bibat, ac ante conam per
horam iteret , quatuor porrò elapfis à cæna
horis clyfterem iſtum recipiat.R. radicum
maluauiſci m.j.feminis lini,foni Græci, hor
dei,an.pug.j.in aqua fiat decoctioadlibrá.ij.
& fe. facta decoctione & colatura , adde olei
violacei 3.iij. Vitelliqui nu.iij.mellis viola
ceiz.ij. miſce,& quantum potuerit retineat.
lis
у 5
346 AMATI LVS I TA'NI
lis enim ,vt decet,iteratis,meliushabere con
pit, tandetn quum quarto die ad euin diuer
tiflem , quacuor illius milites mihi obuiam
veniunt inagna affecti lætitia , quòd illorum
herum intra tres dies fanitati reſtitueram.ad
eum igituraccedens,optimè crusmouere,&
å doloribus immunem effe, non finegaudio
dixit: tribus verò aliis interpofitis diebus é le
Eto ſurrexit , & deambulare cæpit:ſed prope
inguem retractionem quandam fentiebat,
pro qua remouenda cucurbitulascũ fcarifica
.
tione particulæ læſę admouere decreueram,
ſed quum ſequêti die melius fenfiffe dixerit,
fuperfedimus,omni vacantes remedio.
SCHOLI A.
3

mo temperaturam dignoſcat, neceffe eft :de


inde morbum ipfum, ac cætera ad hæcfacientia,
quepaucis carminibus in frontiſpicio huius operis
comprehendimus. Calerum, Amicennain boc
fimilibus articulorum doloribus iubet,vtegroina
terdicatur pinovſque quo ad fanitatem integram
perueniat, modòidpaulatimfiat.Quæ verba mea
ſentenria in iis morbis à bile & caliditate dependē
tiam habentibus intelligi debent,fecusautem à fri
gido bicraffo,quanquàm ab vtroque humoreple 는
runquefimilesoririmorbos, Hippocratesmemoria
commendauit.quem poftea ceterifecuti funt.
Cura
C -VIRATION . ME D. 347
Curatio L XXXII.de quibuſdam
fympomatibus oris poftruta
comeftionem .

V V ENI s nata annos decem


1
& octo , futura monacha apud
lignipedes Anconitanas, tem
13
peratura fanguinea & biliofa :
quum poſt prandiú rutæ fum
1
mitates deguſtaret, illico in has incidit affe
&tiones,ſcilicet inſtrumentoru ſenfuum dete
tionem ,prçcordiorü erofiones ,membrorum
cũ animiquodā deliquiotremores, & ita va
lidè,vt aſsiſteres ompes eaiam deploratā ha
berēt: ex quibus nõnulli aſſerebãt inter folia
rutæ venenofum aliquẽ vermē latitaffe , quě
quog; deglutiuerat.Nam aliter vnde affectio
nes iſtę ortú trahere poterant ignorare dice
bāt, & eo magis quia nãquã antea fimilespar
ſa fuerat. Ego verò no omnino illorī opinio
nē Aoccifaciens, vomitoriã medicamentű er
ſyrupo acetofo & feminis rapæ decocto para
tű, vtcüq; reuocarē offerre iufsi,quo parű vo
muit:&i ad oleữ cõfugimus,& minus vomuit.
rê igitur ac difficile cõliderans,memorię re.
uoco apud Diofcoridē legiſfe rutā fylueftrē,
quę ad Macedoniã nafcitur,ob ferarum mul
titudinē venenoſam eſſe,quade re cibis inter
dica
348 AMATI CI SIIANI
dicatur monet:vnde quoque fieri poſſe argu
mentum fyqno,rutam illam , quam iuuenis
hæc comederat, fera aliqua infectam fuiffe,
vnde cotis viribus conati ſunius eam ad vo
mitum euocare : fed quum id fruftra tenta
tum eſſet , & illa de cordis dolore maximè
quereretur,venam internambrachij, Hippo
cratis confilio ,libro quinto de Morbis vulga
ribus prope finē ſecare feci,fanguiniſque vn
cias quinque Auere. Quo depolito , cordis &
præcordiorum vellicatio ilico remiſſa fuit , &
fequenti die ſana facta eft. Cæterű, huius vi
etus res iurulentæ & aluuin lubricãtes fuêre.
Curatio LXXXIII.de morbore
gio ictero dicto, ob crurum vice
rá quædam occluſa eueniente.
IR , quiab omnibus pallidus
appellabatur,natusannos quin
que ſupra triginta vicera anti
V qua in cruribus habebat, ex
quibus achores citriniplerun
que fluebant,contra quę multis adhibitis re
mediis ex toto leuata ſunt,& crura ſanitati re
ftituta:Fuit auté inter cætera tòpica medica
menta,hoc fequēsſpadrapuin primatum obti
nens, quo vlcera ſanitati funtreftituta, & ita
habet.Recip.olei rofacei lib.j.auripigmenti
lithar
CYRATIO N. MED . 349
lithargyri, añ.vnciam vnam & fem . cerufæ
vncias duas,picis nigræ, ceræ, an. vaciam.j.
miſce, & ad lentum ignem leniter cum virga
FM
agitetur quouſque ad fpiſsitudinem fufficien
> tem ducatur, & in eo poftea panous canaba-,
ceus imbibatur, & marmore ad planiciem re
digatur ,& cruribus poft voiuerſales factas
euacuationes admoueatur.Cæteru.poſt ſana
ta vlcera,paucis interpofitis méfibus,morbus
icteros,ideſt,bilis Alauæ per vniuerſum cor
pus effufio hứccorripuit, & ita illú fædauit,
vt omnes illum croceum ,vel pallidum nomi
.
ne appellarét. Nam oculorum album in quo
morbus iſte primò deprehenditur,non tantă
#
16 croceum apparebat,quantum vniuerfa oculo
rum ſubſtantia,facies,actotius corporis ha
bitudo. Facile enim diiudicare quis poterit
materiam à iecore in crura Auxam , & vlcera
illa gignérem , per vniuerfi corporis molem
diſtribui,ex qua icteritia orta fuit.Cçterű,hic
lõgo tempore regio iſto morbo infectus , ac
fæpe curatus , cum apud Conftantinopolim
mercium exercendarum gratia ageret, in flu
xum ventris fanguinem dyſenteriam cruen
tam dictam incidit :à qua fubleuatus Anco
nam rediit , vbi in eande dyſenteria recidit,
&illius aluus ita tumuit,vt hydrope affici il-
lum quis diceret. Nam & huius mammillä
ita tuberculofæ & tumentes funt factæ , vt
iulie
A MA TI
LV SIT ANI
350
muliebres adæquarent. Proſtrato igitur ie
core, à quo'affectiones iftæ ortum trahebát,
in totúmque virtutibus naturalibusdeficien
1 tibus, & confequenter animalibus , & vitali
bus diem fuum obiit: opus enim fuerat vice
ra in cruribus reuocare,quæ vel caufticis me
dicamentis , vel candente ferro innouari po
terant , vel faltem fonticulos apertos dimit
tere , per quos conſuetæ fluxioni exitus dari
poterat.
S CHOL I A.
CII ,V R morbus iſteiteros fine icteri
Dilica
tia, årò to intégou, hoc eft miluo, quòd osu
li bile fuffuli miluinis oculis fimiles videantur:
diciturquoque morbus regius ifle , quoniam mul
Sopotionis generein regum deliciishabita curatury
vel quod co morbo affeéti muſica & rebus cultio
sibus,ac regalibus tractandifunt,non minus quo
que Aurigo morbus ifte appellatur ab auri colore,
quem morbus iſte imitatur:velwri Arquatu ,quia
cocleftis arcus colorem non nihil referat.Cæterùm
quum morbusaliquis oritur,ob aliorum antiquum
sccluſum ,neceffum eft antiquum illum denuo rena
care,modò minus periculofusfoto in mébro igno
biliori.quod Hippocrates animaduerfensſapiemiif
fimèſape dixit: Si propter.bamorrhoides oecluſas,
maniainde orta fuerit:hæmorrhoides fluxas facere
Temedimeft, quod Amicona quoque non filmit Fen
quar
CVRATION . M ! Di 1351
quartaprimilibriCanonis. Sed an iſteritia à pi
twita gignatur,velutiabvtraque bile atra, fie
wa gigni folet,dubium eft :cui nonnulli refpondent,
quod àpituita iftori: ia quoquefit,& Galenum in
! medium ex capite de Atriplice adducunt,vbi cam
nominare tradunt. Atmea fententia non fine er .
1 søre, quum Gal.ibidem nunquam nec alibi, quod
S fcierim ,isternie à pituita genite meminerit: fic
enim vera interpretatio habetfemen exterforiam
vim habet : vnde ad morbum regium ex iecoris
bftruétiane obortum vtile exiftit:cui lectioni ad
ftipulatur sërius. Vetus tamen interpressiłteri
!
tiam àpornita ortam interpretatus eft,non finetoo
men errore , quum tenera, à pituita ortum icteri
tiam , fi ficcam appellare licerttro aliam effe cre
diterim quàm totius corporis malum habitum ,
quam Grecinarefixy vocant.
Curatio LXXXIIII.de ſubluxa
ta vertebra quadā ſpinæ & fym
ptomatibus,ac de oſsium
7

OF
coinpofitione.
VILLA nobilis pata an
nos octo , ex monte Fila
trano ad me delata eft , cu
31

3
P ius caput prind vlceribus
manantibus fcatebat , quæ
Græci szápas appellant ; poftea verò, per
fcalas
*
352 Α MATI
A LVSÍTANI
ſcalas cecidit , & crus in fomore fregit,
quod optiinè reductum ; ſanum eſt factum :
interpofito verò poſtea anno vicera illa ca
pitis ex ſe ſanitati funt reftituta : vndema
terià illa, vlcera ſolita -gignere per ſpinam
dorfi effuens , vnam vertebrarum , fortè ca
fu elapfo debiliorem factam , adeo laxauit,
ac emoliuit , vt ex ſuo loco amota ſecunduin
·partem luxata fuerit , & inde fubluxatio ap
pellari mereatur,à Gręcis verò pararthrema.
Extra enim vertebra eleuabatur, vt non niſi
Alexè & curuè puella incederet: adeo vt inter
gibboſitatis ſpecies affectiohæc adnumeran
da ſit:de quibusHipp. conſulendus eft, libro
de articulis, & Galenus , ac eius enarratores,
lib. fexto Aphoriſmorum , enarratione qua
drageſimalexta. Cæterùm , quia vertebrahæc
decima thoracis que dorſi erat,à qua muſcu
lus coxendicis articulum mouens propaga
tur , factum eſt , vt locus ille , & fæmur to
tum contriftarentur:ita vt quum paella ince
deret, claudicarer,præcipuè,circa leuem par
tem . has porrò affectiones comitabatur fe
bricula quxdam lenis , de qua illico à prin
cipio ſoliciti admodum fuimus, quia in he
cticaın degenerare videbatur , àqua in to
túm libera , poftea ad radicis chinarum de
coctum eamtraximus , quo per vigintiquin
que dies vſa fuit: in fine quorú vlcera capitis
renoua
CVRATION , MED .
353
renouata funt ; & puella meliuſcule habere
cæpit : non eo tamen vt ex toto fana facta
euaderet:multis tamen machinamentis, cero
tis,emplaftris,vnguentis, cataplaſmatibus, &
aliis fimilibus prius tentatis, vfi fumus. At
quia hîc de vertebris fermo incidit , quæ per
giglymon coniunguntur, nonab re effe pu
tarem , fiin præfentifiguram , quaofsium
compoſitio ſtructuráve deprehenditur,
.
fignauero:quam ex Galeno, exor
dio libri de Ofsibus de
prompi , & ita
habet,
Z Articu
***orth = pants et on
:, " _ ‫ ܀܀‬.. ' ‫ܕܝ ܂ ܕ‬iw; ‫ ܕܐ ܕܐ‬. , ‫ ܢ ( > ܕܕ ;ܕ‬. ‫܂‬
<

. :; 14.48% 1 125 {. -59 -49 tako 3

" ‫وم‬

monisticile
sja wyspa gaygan
CI
354
70 OSSA COM
:) !
ili
Articulus naturalis Lilleri,
eft offium compoſice
1503 tio per articulum . 9.

Diarthroſis, Syriarthroſis,id eft


id eſt dear coarticulatio ,que
ticulatio of nec validuń , nec
fium eft,quo manifestu , red obe
Tum motus ſeurnm difficilem
enidens eft. que habet motum .

Enarthro- Arthro- Gyglu- Sutura, Gom- Armonia


fos, & eft dia eft, mos ea ad con - phoſis que oſiño
quum ex- que ca. eft qua ſutarum dici- ſtructura
cipiens ca- uum le- ofja feſe rerü fi- tur, eft per fim
uum altü niter & inuicé militudi quum plicem li
admodum inſuper- ingre- nem di- ad in- neam , nt
eft, capút- ficie, & dientia Eta , ptftar in maxil
que quod capitulü coniun in capi- claui - la ſuperio
in id infe-etiã de- gütur, tis futw - os giri confpici
ritur,oblon preffum pt ver . ris com--- infigi- tur.
gum. habet. tebre. pofitio. tur.

sympia
355
PONYNTYR ,

Symployſis,naturas
lis ofium eft vnio
per fymphiſim .
Aliorum Ab[que,
interuenta medio,
pt denſio vtfun.
ra ficcio gofiore
ráque of mollin ,
fa. que :
mutuo

4 Perfyn- Perſonen. Per Gynchon inter fe


farcoſin rolin à drofin acar coëunt
4 carne .
* : neruo, tilagine. coale,
feínt
Ex mu- Ex ofib. Ex cerebro queocitii
fculis feu ligamen- dorſi me
chorda , tales, fine dulla , vo
tendi- ligaméta. luntarij,& fenfibilem
IKS .
? 2Curatio
1 Culo

$ 15 ..
356 A MATI LVSIT ANI

Curatio LXXXV.deoris tortura.


VVENI s natus annosviginti
quinque, morbo Gallico olim ,

1 iéd leuiter infectus fuit , à quo


curatus in totum ſanus eft fa
Etus: interpofitis verò poftea
nonnullis annis, oris tortura correptus fuit, 2

quam fpalmú, fiue conuulfioné appellamus,


& eamquidē ex repletione, quam febrisſecu
ta eft.Erat enim tortura,fiue couulfio talis, vt
oculusdexter circa angulū communē , nares
refpiciente depreffus videretur , ex quo ſæpe
inuité ſachrymabat:vnde fatis conftabat līdi.
ftras pårtes faciéi; à dextris attractionéfecif.
fe,quodita eſſe velexhoc percipiebatur,quia
circa dextrā mandibulam verfus interiorem
partem fouea , que vacuitas quædã erat,in fi
1
niftra verò potius gibboſitaselegatióve: va
: dedextras faciei partes àfiniftris retractas
eſſe nemini dubiü eft.Huic igitur occurrens
venam fylueftré brachij parte perreptatem ,
quam cephalicam appellamus , fecuimus , &
fanguinis vnciasquinque fuere permifimus,
aluus quoq;, vt quotidie refpõderet,fi non ſpfpă.
tè , faltem beneficio ſoliciti fuimus:demū vi
étus regimine ſubtili conſtituto ad calidū &
ficcum declināte,fyrupum iſtū in aurora ebi
beret, & vefperi iteraret iuſsimus, qui ita ha
bet.
CVRATION . MED. 35 %
tu bet. R2. fyrupide betonica 3.j.deftechade 3,
f.decoctionis ſaluiæ & fechadis, an.3.4. mi
ſce: elapfis verò quatuor diebus catapocia de
hiera cum agarico obtulimus, & meliuſcule
habuit:fed à principio locus tortura affectus
leniter ad locum fuü redderetur curauimus,
præcipuè frictione exoleo lilino,irino, rata
ceo, coſtino, lumbricorum & vulpino:quibus
quoq; nucha,& vniuerſum caput fouebatur.
elapfis tande octo diebus, febris tertiana illi
fuperuenit,à cuius tribus paroxyfmis vexatus
illi pharmacum hoc dedimus.R .diaphoeni
conis , electuarij eleſcoph, an.3.ij.electuarij
roſati Meſue.3.j.decoctionis fenæ ž.vmiſce
fiat potus quo optimè egeſsit. ſeguenti verd
paroy ſmo intentiſsimafeb. infeftatus å rottu
raliber euaſit,ſed in quartanani lapſus eſt,
quam per duosmenfes paffus fuit :& nullo
alio adhibito remediorum genere , fanitati
integræ fuit reftiturus go
N

‫܀‬ SCHOLIA.
1
AEPE admirari licet Hippoc.diminitatem ob
feruationemí: qualê in hocmorbo ab co obferua
ri videmus,diximusenim fuperuenientequartana
hic liberà torturafime coniulfionefanm eftfactum
quod non filuitlib.6 de morbis.popullpartic. 6
ad hunc modum dicens, A quartanacorrepti,a
magro morbononcorripiuntur:fiveròcorripiatur
Ke 3 prius,
358 A MIA TILVSI TANI
prises,ſuccedatquartana liberantur. hec Hipp. TOC
que ad coriuram fiueconuulfsonë recte referri pos UN
funt,quum magnusmorbusid eft epilepſia affini,
tatem cum conuulfionehabet , vt curatione quadā
buius centurie affatimdiximus.
Curatio LXXXV I.de fplenis du
ritiæ tenſioneve.
Vi ex monte Securo ad me
Il venit nomine Bartholus,ſple
pem admodum durum , ma
gnúm ve portabit:tentatis ta
dem multis & variis remediis
hoc ynguēto fanus eſt factus quod ita habet.
Rooleicomunis lib.iij.medullæ cruriū bouis
libj, butyri recentis lib. fem , fucci bryoniæ ,
fucci cyclaminis an.lib.j. Balliant ad lentum
ignem ,vfq; ferèad conſumptionem ſucci, &
calequr :& colaturæ addeceræcitrinæync.
octo, & poftea addepulueris afplenij, id est
ceterach,corticũ capparú ,chamariſci,ſeminis
agni caſti an.3.nj.mifce fiatvnguentū.Cæte
rū ,eft vnguentū hoc miribile, quo omnes do
stiſsimi Ferrarienſes vſi ſunt,inter quos nu
merare eſt Sauonarolā ,Vgoné de Senis, qui
apud Ferrarieſęs obiit, Leonicenī,Bonacio
luo , Manardum , Bralayolum ,& omnes ho
die ibi Medicans exercentes, cum quibus per
ſeptopnium colape xfi fumus. Cuiaddimus,
1 Græ
1 CVR APIO NE AMED . 359
Grzemyrobalanú , glandé vnguentariã Lati
ni vocãi,Arabes Benſemilib.pondere,no mi
nus fagapenū,ammoniacū,bdelium ,oppopo
nacı, & aliasgūmas: prout res ipſa poſtulat.
Curatio LXXXVII. de angina .
VLIER Gręca,quæ ad portu
habitabat, angina laborabat,

MV cui illico finiftri brachij cepha


( licavena lecta fuit.nam
non apparuit,ex qua multo ef
dextri
Auxo languine ftatim bene välerefe dixit:vt
cung, tamë ad fe &tionem venaru, quę lublin
gua funt, tertiodie peruenimus, & melius ſe
habere dixit. Cæterum primo gargariſmo
iſto vfa eft,quiita habet.Bl.robmororúž.j .
& ſem fyrupiacetofif.3 . ).aquarum capitum
rofarum ,plantaginis an . iiij miſce,fiat gar
garilmus , ytveroexterius admoueretur, fic
perſcriptumfuit.B. olei roſaceiz.ij,camo
millini 3.j.miſce,& cum lana ſuccidaexcipia
jur,& loco admoueatur :fed & pofteahoc al
tero gargariſmo vſa fuit:qui habet:R.rob
mororum 3.j.myrrhæ,croci,aitri,ſulphuris,
, aquarum hyflopi,origani, an.3.iij.
ani
milce,fiatgargarilmus, quo vniuerſa clauſa
fuit curatige og
Curatio 1 XXXVII. deduplici
tertianajac venarum fectione.it
olunis1 PA VL
369 AMATI OI VISTANI
TO
FO AvsFerretuspatritius
Anconitanus, vir prudes,beni
PO gnus,grauis,obeſus,téperatura
languineus ætatisſuæ anno ter
tip fupra quadrageſimū, duplici
tertiana correptus fuit:pro quo curandoduo
alij feniores medici accerfiti funt:tandeom
pibusrebusad curatione facientibus,optime
diſpoſitis , quum inter nos conuentū ellerde
ſanguinis miſsione,per venæ re &tiopē,accerfi
tus fuit Chiturgus,qui optime bafilica dextri
brachif tundit, fed fànguisminimè Auxit :at
quumlanguis nő Aueret,hetaltera in ea cur
uatura apparuiſſet vena,ex'altera lateris fini
ftribafilica fanguině extraheremus conſule.
bam ,& prædicti niedịci fatius effe venā incer
digitum anulare, & mitima iacente fecare,
quam finiftribtachijbafilica contra mecon
tendebant:quia'venula ilfa iecur magis refpi
ciebat;& quod itaà præceptoribus luis acce
pérant clamabant: præualuere tande contra
me duo illi,quia vtinprouerbioeft,neq; Het
duoslægrè tamen ferens ipſe,
tules contra
quum ſciã in morbo vniuerſum corpus occu
pante,perinde effe venambafilică dextribra
chij,ac finiftri ſecare, quum æque a vena pu
teali,caua dicta ,hauriant: & eomagis
nec iecur,nec viſcusaliquod particulate im
becille ; autmalè affectum eratanijig callad
* ramulo
C VARIATION . MÉDI 361:
tamulo illo potius quàmà trunco, fanguine
euacuare debebamus. Item , quia nec noftra
alrerat intentioretractione aliqua vei,in qua vil
301 dorum , autfibrarum feruarirectitudo folet:

vtcunquetamen ſanguis demeretur ,ipfum


Ex ægrotum intra paucos dies à morbo liberum
fore, coramromnibus. aſsiſtentibus prædixi,
.
quod ita eueniffe,omnes poftea nonfine ar
fel is decore,viderunt:
3.
Curatio LX X XVIII.de parotidi
bus, id eſt,abſceſsibus in ades
11 nis iuxta auresnafcen-
tibus,
LARA VxorProxenetę,qua
.
malè haberet,ad eam perueni,
quam boni habitus,ætatis tri
ginta quing annorü :ſed ingen
IL
** tifebri correptam comperio,
que xna.com parotidibus,hoc eftabfcefsibus
poft aures naſcentibus,& cordarum ac neruo
rum folli retractione inuafit,quçſita tandem
caula vnde morbus euenire poterat, feigno
TE
rare reſpondet.Ego vero anxius pofcensalio
nifi morbus hic , caufa procatarctica
originem traxiffet;lesbalis & pefiferfuturus
erat,illicoá ſoluta per clyfterem alyo, cepha
lică dextri lateris aperire iuſsi, ſanguinémq;
ad
Z 5
362 & MATI ISITSA NI
ad vncias ſex fuere , parotides porrò & colli
retractiones ex oleo rofacco, &camomillino
inungi fecimus, nocte veròfequenti, vi &tus
regimine ſubtiliſsimo inſtituto , clyftere re
frigerantemimmittere mandauimus, quofo
Juta aluus fuitamane verò conpecto lorio , in
eo coctio apparebat:ſed febris omnino inten
se perſeuerabat,de quamultum querebatur:
fed ecce , hæc inter confabulandum , addit,
poſsibileeflemorbum hunc originem tra
xiffe àvento frigido caputpercutiente, quod
ad feneſtram pectinarer : quo audito , mor
bum non adeo folutum difficilem effe ( vt
apparebat ) prædixi. Multum ſanè ad mor
borum cognitionemcaufæ procatarcticæfa
ciunt , & confequenter ad corum præfagia,
quanquam fæpe camí Galeno dixerimus , ab
illis curatiưa indicatio non défumatur : quod
intelligendum velim primariè,fecusautem
fecundarie:tunc vero cucurbitulis cum fcari
ficatione ſcapulís admotis melius habuit &
parotides cuin ipfa febri remitti coeperunt
vbi tamen abſceſſus fuerant,illicfigna rúbra
quædam relicta fuere,quæ ignernette quis di
ceret:quibuspoftea cruftæquædamn lenes fu *
peradditæ funt:quæ ex albo campharato vá
bteui fuere folutæ & illafanita
guentò illita,
Elreſtituta. Me 199so colhido
Pingui, touji 91100 singls ir Cüracio
CVR A TIO N. MED. .383
* Curatio X C. de dolore coxendico ,
& radice chinarum.
RAE CV s Proxeneta coxen
dicis dolore quodam antiquo
vexari ſolebat:pro quo propul
Cando ad Patavinasbalneaso .
lim iam aduolauerat , & nihil
i profecit: pofteaadguaiaci decoétum perue
-3: nit, & peius habuit.candem meo confilio de
e cocto radicis chioarum per vigintiquinque
dies vfus eft,& optimè fenfit, ac ab illo dolo
e re liber perſeuerat. Di
SCHOLI A.
V PERIORIBV s annis radix quedā
fimilis in totum radici cannarum à Lufitanis
noftrisqui ad Indiam o regnum Sinarimov
tra nawigant,on Lufitaniam afferricæpit, que
icoleregni Simarum , vnde potiffimumnafcitur,
unde nomětraxit,admultasegritudines tun
netur,precipue'morbü Gallicu ,fudoris ewacmatio
nem :mirá enim in modum radix hæc rxiccat,
fudorë prouocat:dequa quwbucufq; à pancis quod
GP ſciã , parumautnihil traditumfit,placetfermonë
DB agere : & co magis quia Andrea Vefaliusfupe
IC riaribus dicbus libellumquendaminlucem emifit
cui titulumfecit deradice chinarum ,in quo(bons
viri pace dixerim )nihilin copneter.situliquodad
radicem fierim agat,reperitur:totus enim anata
micus
CI

364 AM A TIL YS I TANI baterie


micus libellus eft, pro quo intelligëdo Oedipo comie de
Etore opus eft.doctis enim Veſalius eſt,ac anatomia
cus infignis,Latiné lingueſatisperitus,durütamë
infcriptis fuisferuansftylum ,potißimüin eolibel
lo inquo multa præclara & ſcitudigna adanato,
miä facientia leguntur:ad radicem igitur acceden ,

tes dicamus,quodquia exregno Sinarum adwebin


tur,radix Sinarum dicitur. Quam primus in 1646
fitanam Vincentius Gilius à Tristanis, rerüma
ritimarīmaximusexplorator, & apudIndos fiets
quens negotiator adduxit: ex qua quum maximă
queftum faceret,mercatoresnonfolùm Occidereta
les,fed Orientales eam in voiuerſam Europa por tea
traxerunt,quam tamē Turce Orientales affe.
runt mercatores , Occidentalium anteferre radici
decet :quummagisgrauitet, & præftátiorvitebus
eft,vt Orientalishæc triplocar
19 artis
fit; quo factum
quàm que per navigationes Occidentales affert swt
publicein pharmacopolisvendatur.Eftenim The
dix hæc,vtdixi, ſimilis ořnino radici cannaresmy
que facilè freccepit, o viresfuas amittit, cuiusbcom
e
tor in properficiefubrubereft ,intuspero magisa1 Z
ſeit: prestantior, que magis grauitate cenfeest
quantüveròadeiustemperaturam attinet,fiq
eiusodorem ,faporem ,conſistentiam cetera
,ac
neceffaria, quæ ad medicamétorum temperatur
Penandam faciunt,recte iobferuauerit,illae
aétiuis qualitatibus temperatamdicet:inpa2
verò precipue in ficcitate fuperexcedentem ,77
CVRA T10N . ME D. 365
tium ferè obtineat gradum nondubitamus, Est
** igitur radixlvac Sinarum , tertium ferèordinem
* ficcitatis attingens: cuius officium ac natura eſte
humores diffoluere, eliquare, & ſubtiliare , ac in
balitum & fudorem eos deduceres conſequenter
a corpus,exficcare , vnde mirum non eft fa morba
Gallico, deftillationibus,catarrbis,articulorum do
loribus, ac pituitofioribus morbis conueniat. Cete
trùm prestat qui huius radicis decocto vti debet,
hocvita regimine vtatur : primòincubiculo, aut
odi conclaui immunis à vento maneat decet , qua de
of re in lectulo morari prudentius eft, interea à via
coisa no abstineatquantum poßibile fit. Huius decocti
potator& abomni venerealienetar,quin ou con .
cocte difficilia fugiat , veluti omnia acerba, acia
da,ſalita,ſalem acetum :fit illi cibus leuis, pa
nisalbus benefuba&tus, & optimè coétus, vtqui
e adficcum magis declinets cui femen anili, vel faca
niculi , aut cari adiectum eft, cara verò capi fit
is, oportet, velgalline, autphafiani, fed perdicis,mea
a fententia , pre ceteris inhoc cafu primatum obtia
net, ptpote ad fuccum declinantis :veluti omnium
e montanarum auicularum carnes funt,queafſead
Eignem potißimùm commendantur : aqua vero co
itanonadeò, nifi radicisdecocta incoquantur,fit
peròprandium cena maius , quod claudet parum
diacitonitis ſaccaro parati,vel pyrum faccatocon
ditumy,autcoriandrum ſaccaro incrustatum : fit
tamen pro victu regula hæc'a ut femper poft cibuma
fumptum ,
366 A MATIVSI ANI
fumptum ,appetitusadcibum maneat, nec ſatur à
menſa difcedat.Yuapaſſa,amygdala, vel mel,ac eo
pedfaccarocondita liberalitergustarepoteft, qua
kia funt à nobis dicta,& alia varia,modo concocts
facillima fint: & illisftomachusnon grauetur, a
romatibus quoque temperatè vti poterit. Cætera
verò à nobis filentiopretermiſſa, in haccurätione
is totum abnegata (int, intelligi volumus. lis igi
tur in ordinemdifpofitis, ac corpore, vtdecet, cua
cuato,modum feruandum in locdecolto deſcriba
mus :primò igitur in aurora radices in affulas te
nues rotundas per tranfuerfum incidantur : qua
rum vncia vna in librisduodecimaquæ ponitur in
vafeteftaceo capaci librarum fexdecim ac igne len
to ad confumptionem tertiæ partis coquuntur , CH
jus decocti uncie decem vel duodecim calide in
aurora bibende dantur :reliquum verò vini loco
potandum ſeruatur. parariautem deco&tum loc
debet fingulisdiebus ,quiafi in alterum diem fero
watur,facilèacefcit , & vires amittit : poft potum
autem decoétiin aurora; vt dixi, ſudareper duas,
vel tres horas inle&tulo oportet. Si tamen in lectus
lo perdurare poſt fudorem non poterit , ſurgat,
pannis optimè coopertusin cubili maneat, ne tai
men aëri exponatur caueat ,nifi faltem poft fear
ptemdies.Ceterùmdätur toti curationi dies quine
que viginti, ita vt vncijs quinque eu viginti
tota curatioexpleatur. Atmea fententia,pondus
hoc non femper feruandum eft : Morbis enim gra.!
uiorib
COR A IYON, ME DY. 267
vioribus radicis huius maius põdus vncia unalio
bris duodecim aquæ incoqui debereputarem : im
mo plus aquæ quoqueadderet,fi ea agrotros india
guerit ,& multum biberit , nec minusde termino
dierum mihi dicendum videtur.Nam alicui vigin .
ti diesmufficient: aliis verò ad trigefimum perueni.
re neceſſarium erit :nos vero huic: de quo agimus,
agrotoper vigintiquinque dies decoctum dedimur,
retty @fanitati restitutusfuit.
he Curatio XCI.de tertiana continua ,
& an febribus bilioſis ſanguinis
extractio per venæ ſectioneni co
ueniat:fimul an fyrupi frigidi illis
meritò dantur : demum,an in die
critico pbarmacum dari poſsit.
LF ANDA RIN VS Thefa
ſalonicenſis mercator , natus

FA annos trigintaquatuor,natura
biliofus, fortis& robuſtus, vi
gente canicula, tertianaconti*
nua corripi coepit, ad que accederes Medici,
primo ſanguine pervenc ſectionêin brachij
fexura extraxerüt, &fyrupos refrigerătes illi
dederüt: demũquum aluum lubrica haberer
initio ſeptimi diei,tres vel quatuor habuit fe
ceffus , &bene habebat. Atmedicihocpará
animaduertētes in eodem 7. dic poſt habitos
fecer
NI
368 A MAT !: LYSIIA
feceffus,pharmacū illi propinârunt,quo mul.
ta egeſsit & malè habere cæpit,ad quem vo
catus ipfe vniuerſum eius corpusexterius re:
frigerari, anguſtiari, & pulfusomnino retra,
hiinueni,adeò vt difficillimèarteriæ percis
perentur.Cæterùm corporis magna erat im ,
potētia, quam paraphrenelis comitabatur :de.
mum nono die fequéti,ab initio ægritudinis
computãdo ,diē fuú obiit: agebatur enim dies
duodecimusmenfis Auguſti,m . D. XLIX.
SC HOLIA ,
RIA pro bac complenda curatione, in due
Т. brum revocantur. Primum ,an bilioſisfebris
bu ,fanguinis mißie per vene fe &tionem cõueniat.
Secundum ,an prediétis bilioſis febribuslaboranti
bus Syrupi frigidireétè propinentur.Tertium , an
pharmacumţutò ægrotantidari pof
in die crituo
fit. Prime dubitationis caufa Auicenna fuit;at
que omnes eius college,qui ardentißimasfebres De
na feftione non eſſe curandas, earum efferweſten.
tiam pertimentes contendunt;ita enim .Anice.Fen
4. primi, capite de Phlebotomia tradit: In febrie
bus autem à minuti.ne: cauendum eft,fcilicet in
Bisa que vehementis funt ralefactionis,& inflam
matiónis:cuius fententia rationem efi inibi clare in
nonreddat;eatamen eß , quam paulo inferiusfi
gnauit, ne videlicet bilisefferweat, ut iis verbis fe
quãtibus apparet : quumdicat, Cane ne ægrumadm
naa
CVR Å TION. MED .
303 369
10 duaruummebulli
vnamricor
chole
perduc esrerum , fcilicet humorum
tione, & frigidorú cruditatem,
2
quam Awecenne poſitionem omnes hucufquefcri
bentes fecutifunt; velutimultinoſtritemporis,qui
fe Aeſculapios predicant,nulla aliapermoti ratio
13 nie,quàm quia itá Auicenna dixit. Suntautemi
adeò ſanguiſugi,vt priusægrum moriſināt,quàm
hoc auxilium admittant,no recordati Gal.verborü
libro Therapeutices nono, Pauperes ditioribus cie
tius Quocyus fanecere,hacpræcipuè decauſa,quòd
ex quo druites in delitiis ac defidem degunt vitam,
plurimum fanguinis aggerare neceffe eft : quapro
pter venafethione indigent:quatamen formidant,
ac tremifcunt: quodpotißimum in omnibus nostri
temporis proponi poſjet,quum ampliori vtătar vi
Etu,quibus maximè venæ fectioröuenit.vnde Gal
concludit, Inter initia in febribus miffo fanguine
no pauperibus modo,verüetiädiuitü feruis,plari
mis quidem .aliquibus 7. criſis contigit
ſerius. Atdiuitesqui oſanguiniscopiam, neminexi
crementorum pluſquam pauperes &ferui habent,
quum fanguinis mittendi pretermisêre remedium
acquotidie tum calidooleo perfundantur, tum la
xantibus cataplaſmatibus vtantur, phlegmore ni
mirum aliquamvel iecinore,vel ventriculo,velre
liquorum i57hic vifcerum aliquo contrahunt. Alü
f
inquarto,alü'in quinto,omnes planè infexto.At
ut in totum ij cum Anicenain hac parteconuin
cantur,Galenuis medicorum diligentiſsimus, ac fa
pienti
37 AMATI , L.Y SIT AN ! CH

pientißimus accedat,cui, aduersari alusd noneffa Ver

quàmvniuerſamſubuertere medicinam.Isigitus ini -


libro primo.Apharif. adoin ardentiſſimis febribus
fanguinis.mißionem ;per vene .fectionem commení kr
dat wtagrum vſquead animi defectionem ducera
nonpertimefcat,eius enim itahabentur verba, es des
narratione vigeſimatertia , Inardentißimis febris inde
busfivfque adanimi defektionemſanguis mittas -
tur,ſtatim.totiuscorporis habitus refrigeratur,cu
febris extingaitur.HæcGalen.quo bononullumme
lius dari poteft : quibus confentiunt eiufdem verba
undecimo libro de Morbis curandis,quem metho NA
dum medendiappellamus, ad 15tum modum ,Salu
berrimum autem ut,prædiximus,eft in febribusre nam
nam incidere,non continuismodo,verum etiam o 1(
mnibus quas putreſcensbumorconcitat: vbiprea
Jertim nec ætas,nec viresprebilaznat lengta nanque
que corpus nostrum regit natura ., faconerataque
eo quo velutſarcina
liquum premitur , non agrèquod re,
eft vincet : itaqueproprijmuneris hand
oblita es coquet quod concoqui eft liabile,& exa
cernet,quodpotest excerni:quibus nibilclansant
lucidiusdici poteft: šisquoque fuffragatur Hippo.
erates libro quarto de Ratione victus in morbisaz
cutis cuius verba įta habentur, In acutis morbis 1

fanguinem detrabes, fi veleptons marbus videa


tur, florueritg egrotantiaetas,&viriumadfuera
rit robur , que fanè verba ibidem enarrars Gal
B15 , ita inquit,qui autem omnem , defanguinis
miſsione
IĆ ☆ RATION. " M É D. 371
Ey mißione bistoriam intelligere voluerit, legeretum
jos nostros, tom relequorum medicorum libros poteft.
nunc verò fummam ipfam in paucos tandem te.
latamfcopos audi:fanguinem etenim primum de
os trahes, fi magnitibi videaturmurbus.tali antem
1

remediovtitar propter vehementes affectuis. Het


et multis Hippo.co Galeni locis fufficiant ,per
o que fets indicatur, quod buliofts febribus fangui
- mis mißio per vene feétionem conueniat. Non eft
is igiturquod Awicenna ac cius feftatores illis con
et trarientur , & co magis quiacorum ratiocinatio
Corrupta, ac inwalidaeft. quiim fanguinem incul
apabilem fecta venia vacuari, bile putreſcente in
Evenis remanente f,upponere videantur. quod fals
Jum'effe cordatus medicus nowit, quam bilismi
miestecam sanguine intrà venas comperitur,nec
olbi per fepreterquam infellea vefica conſistat,
nificaſio quop:am ab impultrice vs, in pariem
aliquam pellatur ,vnde eryſipellas, ant herpes orie
Fitur : veluti fi ad vniuerfam cutim morbus re
gives pullulat, quanquàm & in decretorio ſudore
- cam expellicomperiatur:quanto magis iuxra Ga
leni mentem q, uando bilem putrefcere , aut incor )
pore dominarividimus, biliofum fanguinem con
cipere debemus,cum pro bilioſo Sanguine bilem
1
confiftant,vt difficulter ànature
2 languis una
onum ab altero
- fecerniqueat,admiratione dignum eft:fi fetta ve
na finalquoq;non extant: es conſequentereadem
adhuc
372 AMATI. L VS TAN I
eadem remanebit humorum proportio: efferveſcetia
peròminor,quum fanguis quaſiebulliens,quacua.
tus fit.Atfi afferat quis,oppoſitum illivideri:quã 35
fanguis, velutibilipſihumorisfrænumſitzquo de.
pofitoefferuefcentiamaiorredditur, &confequen.
ter corpus calidius & ficcius, dico idfalfumeffe
quumpacuato fanguine,quivnacū bileefferue
bat , corpus refrigeratum manere neceffum eft , &
conſequenter naturafic refrigerata, ac allewiata,
refiduum edomargacper notas vias pellerepoterit,
ficut iam diximus, & Galenus ſæpe opereobſerua
uit. Ceterùm neficin Auicennädebacchemur nec
illum (vt inprouerbio eft) deponte deiiciamus,qui
vir Philofophusfuerit,ac medicusdotißimus,ope
ræpretium erit viam inuenire,quaillum à calum
nialiberemus,& co magis quiaſeprimumGalena
fagacißimumfe&tatorem pollicetur: vnde illi adwer
fari in hac raminimè credendumeft, quum quão
do Galeno aduerfaricontendit, id aperta fronte fa
ciat:inquit igitur Auicëna,Febribusardentißimisa
biliofis morbis periculofum fanguinem
ac effe per
vene fectionem extrahere.quedaxioma nonfic in
totum rejiciendum puto, quum in fe peritatem
contineat. Nam febris ardens plerunque estus,
tempore , aut poft elapſosmaximos labores gigni
tur,quoin tempore ex ambientisaërs efferuefcen
tia inante vene, ad fefefuccum bifiofum attra .
hunt: immo tum temporis , vt Hippocratio Gen
lenoplacet libro quartede Ratione victusinmor ,
bis
11
CV R AT IO N. MED . 373
bis acutis, multum prediéti biliofi humoris in
1
ettiña gignitur carne: que omnia venæfectio
ten prombent to magis quia in loc tempore
corporafuntdiffolüra, minimefanguinisextra.
Ftionemferunt, quòd fiexèquatur ä veneſectio
fiat, pil of humores extra venasfluitantes,intra
trabuntur:vnde febrés magis intenduntur, e

మనము
gri in vite difcrimen veniunt , hec'eſtratio,

ముందు
లక్షణాలు
viriprudentißimi,propterquamAwicenna ; ac

నుమ..ుకం్దకు
poſtcum Medici omines docto tantopere fanguinis
- extractionem insfebribus timentprecipuequan
do vrina cernitürfubrilis citrina bilem vigentem
* omnino arquins.HIER ONY M s. Non
igitur in iis febribusbiliofis, primofanguinem per
pena ſestioné extrahtre debemus & M ATVS.
Ita Auicennam vello intelligo, ewuco magisquan
S dovrind fubtilis titritaapparet , quæ bilempre
* dominarrarguit,in quo tajw fi venamfecamus,
"Bilis evocationemadintra veneis, quiasanguinis
feriorem facit;imeinu :quo malonullumimainis
dant poreſt Hit R. Quidigitoragere debemus, à
mate, #imin bar inciderit febrescholeri
***? XMAH: Primò,minorans dictum medica
mentum propinabimus:vt fluitantem bilem extra
penas evaciemus,quaparata eft dum venaper
tunditürättmas reuocari.Námradepofita ,
mor non eft poft einefectionem dehumorume
Tulationeeffersentiave.HIER.Ea decaufa ante
Yené reftionem ,omnium Medicoruin tonfilio,elya
Aterem
374 A MATL LUSITANI
Steremimmitēdum iubemus A MA T.Ita fit:fed
minoranshoc medicamentumvalidius&potente y
tius eft magis res propofita deferuit.HIER.
Quum ex Auicenna, ut humorum ebullitionem fw
giamu , primò minorandum aftruis, abs te faire
pellem , Amate amicizime,vbinamapudeumboc
ita agêdum lecticaueris.A M A T.Capite de Cau.
rone,pbịitaoperandum clarißimè decet,quumdi
cat,Et non phlebotometur:fortè enim infiammabit
1 cos,& fortèiuuabiteos, fifuenit illicturbiditas
rubedo ( blis.Etindigetlenificatione inprin
cipiofortiori, curatione diligentiore quam ala
rifebrium acutarumconueniat.Per que verbala
fis monet,quàd qui bilioſa febrilabprat, lexitione
magis indigeta guàm qui altera acutarum febrium
perari ſolet:quia tumokeſtbilisebullitionis, id eft,
Attractionis bilis:extra venate,adinira kepasqua
medendi rationemiple perlongütempusferuatema
habeo,embene mili femper fucceßit.HIER. Nam
apud Indos, vbi diuartemMedicamexerit ,
quum primum in 15tosbilioes febribus
laborantes
incidoficexordiumcurationisprepone:quo inasi
mam gloriam mihicomparaui,szacqueftum non
wulgarem , ne pragmam Arnaldum , Villanous.
num fecutusfum ,qui in fimilibus febribustanqua
timidus phlebotomiam trium vel quatuonancia
rum ſanguinis,quamrefrigeratoria pocasadmit
til.Secundum dubiumpropofitumfuitzoinbiliofasf
bribus laborantibus fyrups refrigerantes tutopre
& pinari
OU'RATION . MED . 375
a pinari poſſunt?cui quæfitobreuiterreſpondemuse
- quòd fic,non ea tamen intentione, vt bilem , ſub
tilem lumorem ,craßiorem reddamus,quum Gale
nius nunquam thoc roluit: fedhac potius,vt fyrupo
- Yum refrigerantium qualitate refra tamembrorü
taliditas ac natura inde validior fata, expellit
humores, euide nouo alios non gimnat Caterem
Auic. in hac parte perperam dix :ſſe pretermitti.
- mus,veluti multa alia,quæ ad hanc rem faciunt.
Tertium dubium eft :ex eo quod ij mediei.7 .die
egritudinis spharmacum ægrotanti propinarunt,
uum in die criticopharmacum fatoagrotantida
tiposit.cuidubio,nosbreuitateminhoc opere defi
derantesrefponiternus, quod Hippocrateslibris de
Morlis populariter vagantibus,pharmacun die
quarto,ſeptimo,quartodecimo, & vigefimopre
bet,quod Galenus nondubitat: immo variisin las
cis fllispatrocinatur, non folum pharmacum predi
1
{tis diebus iudicatoriis præbendo,fed fanguinis mir
fionem admittendo , be 'libro quarto de Ration
mevittus inmorbis acutis , in quo pharmacuna
e quarto die concedit,'non minus libro. Artis cwa
Fatiue per vendptionemad animevique de
feftionem Sanguinem mifige eodem die memi
nit, ſed clarius libo nono methodimedendi, vbi
fanguinem efe quouis die mittendum , diam
Septimo, fintmorbus atque vires fuadeant, iubet:
medo tamen in los critimis diebus iudiciumnon
expeétetur:tunc enimiſecureand purgatio on vene
A 4 sectio
376 A MATILVSIT A NI
ſeftiofieripoterit. Atfi crifimis iis diebus natu
ra iudicium tentare, videatur:tuncomnimedaar
tificialis enacuatiocuitanda eft:proinde qui agro 4

tus hic de quo agimusfeptimo decretoriodie,àna


tara indicium per fecefim habuerit,toto colo aber
Târunt mediciin pharmaco dando:quum inde cer.
ta illi morsſubſecuta fuerit,virium nimirum pro
ftrationemimbecillitatiaddendo.
Curatio XCII. deventriculi anti
qua eroſione, & capitis deſtilla
tione,ac tufsi ingenti ſicca, & nó 2

nullis aliis ,quæ ægrotam adobi


stum traxerunt.

AT HARI N A filia magni


fici, & generofiloannis Gon.
dulani,patritij Racuſini,pul
cherrrima virgo,ætatis fepté
decim annorü:quum áteneris
annis apud monachas D.Bartholomæi age .
ret,no ea intētione,vt ipfamonacha futuraer 11

ſet, ſedpater illi maritum virum probú affe.


etās,interim apud illasçõmorari ſtatuit.Hçc
igitur quum apud illasageret circa osventri
culi eroſiones per ſentire cæpit,non eo tamé
vt ex illis ingens perciperet nocumentum:
grandior tandem facta , ægrius erofiones
fere
NI cy A ATI , N, IM D. 377
le ferebat, quia magis ingrauefcebant, & ca
aroli liditatem ingentem circa ipfum ventricu
e lum , cum morfibus illis patiebátur : mala
1

igitur qualitate pertam longum tempus in


* vétriculo impreſſa, neceffum erat indealias
* per communionem quandam oriri: veluti
fuit à capitedeſtillationem in ftomachum
ipſum , vndedoloresintenfiores facti funt,&
ad pectorisregionem , vnde tuſsis ficca &
ingens oriebatura deinum , vt paucis conclu .
#dam , obimpreffam malam intemperiem in
ipfo ventriculo , ob orium , mætorem.quia
tanquam carceribus retenta manebat , ſeinis
di nis retentionem & iecur calidum ,picuita lal
faorta eft , vt in Scholiis indicabitur ,quæ in
caput obrepens , & per continuă adfcenfum
debilius factum ,pituita ipfam difcuterenova
lebat:vndead pectoris cauitaté per aſperam
arteriam , bronchùm dictá,deſtillæns, tuſsit
ficcăconcitabat, & febrim quotidieper duas,
Yel tres horas cum quodam membrorum
4 tepore mouebat. Nam cuſsis frequentiſsie
ma, v £ dixi,erat & illaquidem ficca,ex falfo
huinore exaſperante membranam afperam
# arteriã intrinfecus ambientem ,ex qua timor
erat venæ rūpēdæ ita,vt poftea ita euenic, cũ
quibus, &ingenscapitisdolorerat &mébro
rum grauitas, & fitis cum falſo fapore conti
5 niua,quinimmo paruun dormiebat,& ma
in ch
ftoo
AS
I
378 AMATI ZV SIIAN
macho intenſam caliditatem , febris tempo ?
xe fentiebat : &eo temporequo non suſsie
bat,pectoris magnam conftri&tionemincur'.
rebat, &difficulter ſpirabat, quod nonaliun JE

de euenire certus eram quàm àmulto humo.


re deſtillante,aſperam arteriam repłetam , &
coarctatam habéte.kic enim eft tätorú mor .
borū & affectionum variarũ concatenatio cũ
quibusmēlesfensper curfum fuú folito repo
re habgerunt.Pro quibus curandis varij Me
dici accerfiti funt, quorüprimus Guidusqui
nuncapud Fulginatestex conducto Medicus
agit, fanguinem per venelectionem illiet
trahere fecit, cui ipfe ac FédericusSedetiâus
fuperadditi fumus,per duos longosanos in
eadem perfeuerantes curatione:quartus loan
nes Lucefis Reuerédifsimi Cardinalis de San
cto Angelo Medicus doctiſsimus : quintus
HieronymusFalginas,qui & nunc apud An
contanosagit. Quia igitur morbus exore
ventriculi originem habere cæpit,circaeum
primo animúaduertere cæteris no defpectis
opus erat;qui vt multis indiciis percepimus
multapituita viſcida craffa& tenace teneba.
tur:proindeadoxymel,& hieram Galeni fim
plicem , ex feptem rebus compofitam confu
gimus,quæetfi Galenidicatur, ea potius'ta
merr Andromacho tribuenda eft , vt ab illo
octauo
lasat
libro de Cópofitione medicainſtorú
ſecut
1 CURATION . MED . 379
* ſecundum locos colligitur,immo Androma
D chuni ex Themifone vire Priſco,& Aſclepia
dis;diſeipulo eam accepifle ; Aëtius refert, &
Galeousnon negat. habet igitur hiera hæc
Galeni Gmplex dicta ad iftū modü.R.aloes
Indicæ.3.xc.maftiches,cinnamomi,affari,cro
is ci fpicæ Indicæ ,xylobalſami,an.3.vj.mifce,&
cũ melle deſpumato fiat hiera picra fimplex
dicta,cuius drachmam'ynam củagarici ſcri
il Iptulo & oxymelite,catapoţia parare facieba
mus:quibusplerunque poſt attenuatam cum
oxymelite materiam vtebatur;quanquam &
fcamonium & fortioranonnunquam prædi
Ctæ hieræ adiungebamus medicamenta. re
nitens enimhumor hic erat,acfolutu diffici.
lis,vt ad ſçillinū oxymel devenire ſæpe quo
queopus fuerit.Cæterum ,quia à capite facta
deftillatio ,multum vrgebat:quia ex eq ftoma
chi affectio magis intendebatur,& tuſsisin
31 gens Gicca oriebatur,& inſomnis egrotusper
feuerabat circa eam multum ſolliciti quoque
etamus: & eo magis quia humordeftillans
acutus& falfus erat.fyrupu igitur húcdefcri.
pſimus.Recipe,fyrupiviolacei,iuiubini,an, z.
fem.papaueris 3j,aquæ lactucæ 3.iij.miſce.
quatuor igitur interpofitis diebus, in quibus
ieiungstomacho inaurora, & quandoibas
dormitym ebibit ,ac de vencrisrefponden ,
tia habita folicicitadige, pharmacum hoc
pro
380 AMATA DVSOTANI
propinauimus,quod.habet.Recipe.pulpecar
fix nouiter extractævncis vnam.agarici bo
ni nouiter parati.3.f. & femí fyrupi
rolati fo
latini 3.j. decoctionis ſeną z.iij. mifce, fiat
*potus vnus,Heturin aurora, & defuper dor.
miat per horā, quo tú per fuperiora & infe
Tioramultaeiecit, poft hanccæterű euacua
tione,frictionibus,retractionibus, & ligaturis
per longú tempus vfi fumus:veluticucurbitu
lis,errhinismedicamétis & aliis fimilibus:ſed
quũ hæc agebanturmedicamenta materiam
inſpiffantia per osdabamus,qualia-funt, dia
codið fyrupus de papauere,deviolis copoli.
tus iuiubinus.diatragacantiamcú bolo Arme
no ad formam lūpinorúredactum : eft enim ,
vt obiter hoc dică , bolus Armenus officina
Tam vera terra Leninia apud Galénú defcri
pra. Nam vero balo Armend foscareteda
biunoni elt,dictismedicamétisaddimuspit
Talas bechicas, quasGalen.ſub lingua quouf
que diffoluanttur nivtin' afperam tranfeant
urtetiatenere toniendatfauoneam , cuiusde.
feriptio hæc breuis eft.Re.amylif.iij.Caccari
libram vnam ,aquæ violarüz.ij.ad ignem ,vt
decet, fiat fauonea, non minus hoc códitum
per pluresdies deglutiebat .R.faecati viola
ceiij toch de althæafine fpec.z.if.dfatraga
canchę frig. F.fem .fuccari candidi violacei.3.
iij.fyrupi depapauere .iij.mifse, far codité ,
quo
1
C VRATION . MID : 381
quo vtatur ad lubitū:poft cænam quoq;duas
horas,vt ſomnum conciliaremus,fyrupum de
papauere concedebamusaliquandoverg dia
codiū, nonnunquam autem pillalasde cyno,
gloffa, veluti alia varia arteriaca medicamé
ta.yt vero materia fluxa,& in pectore côtēta
$ 1 faciliusreiectareturextra pe &tus inūgifacie
bamusboc,vel fimili vnguentoR2,olei viola
cei amygdalaru dulciū an.3.j.butyri recétis,
axūgiægallinæ ,an.3.1.ad ignē miſce,fiat vn
guetū ,quo pectus illinebatur:velutiſępe oleo
er amygdalis dulcibus ſolo.Ceterā ,ne in hur
ius morbideſcriptione amplius difcurramus,
ALE
ſcire decet, vt cætera omnia optimè diſpolitą
erant : ita cibus, qui huic iuueniofferebatur,
optimi erat nuirimeti: veluti pullorú carnes
perdicis,phaliani, &hedi,lactucis,aut cicores,
aut papaueris albo ſemineaqua incoctæ :vely
ti ex amylo parata panatella , & hordeacea
ptiſana,ſed veſperi cæna prandio minor fem
per fuit , qua veluti & prandiu, caro citonio,
rum cumluccaro parata ſemper claudebat.A
vino porrò nüquam eamabſtinuimus, quia à
paruis annis eo ſemper inpotu vſafuit, quod
mirum apud Luſitanicas mulieres dixerim ,
quæ ac Gillis perreligionemvetitum effet,
yino abſtinent,nec niſitempore parturitio .
nis ex,illisPerpaucæ illud gụſtant. Nam eaq
rum virgines adeo antiquorum Romano
rum
382 MATTESTANY
tum morumferuatricesfunt, vtmalēt mori,
quàmvinum olfacere;nedicam bibere:para
enim aqua contente euadunt:vtebatur igitur
puella hæcinpocu vino non nifi aqua ex co?
riandri decoctoparata,diluto, & eo quidem
in parua quantitate.Cæterum ,di&tis per lon;
gumtempus vfa fuit:quæ nihilominuseifde
citatis affectionibus vexabatur, fcilicet vétri
culi morfibus, cötinua à capite deftillatione,
tuſsi frequêti,capitis dolore,membrorü gra.
uedine & febriculadicta:vigebat autem tunc
quú hæcagebätur rigida hyes:fed quum hęc
dieta medicaméta paruin conferre videban
tur;ad veſicatorių medicamentum prope nu
cham admotum deuenimus ,quod habet.Ro
Euphorbij.3.f.cantharidum 3.j. aceti parum ,
cū maſſa fiatmixtio ex qua nucis ſemiputa
mē plenā,loco per raforiū ex pilis glabro fa- ;
Eto,adınotum eft : fequenti verò die difrupta
veficà, cicer intus indídimus,vt vlcus altius
penetraret , & humor ad illum curtendo re
traheretur: iis auté tribus diebus;tyfsis dimi- bir
nuta eft, & febris reiniffa:fed pofteainualuit
vtprius , & fymptomata grauiſsima funt fa
&tà, contra que vt decebat occurrebamus,mo
dòvnum , niodoalterum præbendo medica
mentuin : fæpe cathen fyrupos & pharmacie
Tepetendo,tandem quadragefimoquinto die;
zuisis adeo petellamiftam infectauit ,vt fan
gui
CVRATION .“ MID. 383
3 guinem fubito excreauerit; ſpumoſom rubrá
$1 hunidicati cuidam admixtum :quanquam vk
timo paucus viuidusnulli reiadmixtus exiue
rit , qué ex vena pulmonis vel prope pulmo.
nem exiftentem ,éfflaxiſle dubitabam.aſsidua:
enim humoris deftillatione à capite in pe
Ctus venaquoquo modo corofa ingentiilla
tuſsi aperta fuit,vnde fanguisille efðuxit,iux
ta illud prouerbiale carmē:Aſsiduo illiſu du
rú cauatvndula faxū.unc verò pro ipfo fifte
do ſanguine,ac claudēdo orificio venæ diſru
ptæ ,hoc in nocte vfa fuit fyrupo.RU. fyrupi
myrtini, papaueris.añ.3.j.boli Armeniorien
talis 3.fe.miſce,in quanocte nihilfcreauit,fed
aliquantulum dormiuit.Atin aurorafangui
nem per nares cócretum emifit:vnde aliquis:
fufpicaripoffet, fanguinem illum totum per
os emiffum à capite fluxiſſe,non verò ex pe
etore : ſed non ita fe res habet, quum impetu
tuſsis prædictæ fanguis ad caput eiectus fue
rit: & pofteà pernares concretus emiffus, vt
quoque Ferrariæ in iuuene queda percepi
nus:cuius curávnà cũ Braſauola habebamus:
fedpauculo interpofito tépore,puella hæc cũ
tuſsi verú fanguinëexcreauit& maioréper
fenfit in thoracis mediodoloré:quade re fy
xupā prædi&tã iterare fecimus, vteochleari:
elåbédodeglutiret, & exterius locus vnguéto
de comitilla,vel de caftanearū corticibus iná
!
geba
384 AMATI. L VSITANI C

gebatur: porro in iure capi amylum , &fe


men plátaginis infundifaciebamus,quod pro
victu accipiebat. Cæterùm , videtis puellam 1.

hancin phtifim & hecticam defcenderepara


tam ,& eo magis.quia poft hanc fanguinis re- kl
iectionem ,præter febrem putridam inter
mittentem ,quem pati diximus,altera de nouo zit
in nocte affligensilli fuperuenit, quç cum it
genti rigore, & impetu alternisnoctibus in
uadebat, vt difficilem admodum tantorum
morborum nexum , quis dicere debeat:quia
putridæ febres aperientibus indigent,deftilla
tio verò & venæ rupturaconftringétibus:huc
uſque tamen menſes conſueto tempore re
{pondebant. Cæterű febrisnocturna illa,quæ
alternis noctibus affligebat, & præteraliam
diurnam fuperuenit, tertiana appellanda eft:
cuius cum primafebri pituitofæ naturam ſa
piente complicatio , hemitritæus, febris orta
eft:quam ſemitertiana Romani appellant.er
quotidiana enim fiue pituitofa febri, & bilio
La tertiana hemitriteus reſultat febris, quæ
proculdubio malum portendit:tunc verdtan
tam humorum exuberantiam animaduertea
tes,cos quoquo modo ad expulfionem para
redecreuimus, præcipuèfyrupi bilem & pi
tuitam reſpicientibus , hoc modo . Recipe
fyrupi violacei 3.j. oxyinelitis fim . fyrupi de
endiuia an.ži ſemi aquarum deftilla ticiarum
vice,
N
SITAN CVRATIO . MED . 385
oiaarste vice, hoc decocto diluantur.Rg. radicum en
eburico diuie,petroſeliniañ.m.ſem.capillorum Vene
i riderste ris.m.j. prunorum Damafcenorum.num.xij .
deler hordei pug.j. paffularum abfq; ſeminibus.ž.
manlige ij.in libris duabusaquę fiat decoctio ſecundú
puerida: artem ,cuius vnciæ tres prædicto fyrupo pro
c's aleat vice infundătur, & mifce:ebibitis tandē non .
encora nullis ex iis dictis fyrupis, pharmacã ex rha
Taisto barbaro & agarico compofitumobtulimus:
odum in ſed nõ propterea pernecans morbushic , ac
eredebere carnifex curſum ſuumpermutauit :ſedin dies
ndigenae magis ingraueſcebat, præcipuè tuſsis ficca il
ftringeau la,quæ nunquam feparabatur, vt credere par
to tempo erat inpulmone vlcuſculumaliquod effe:quã
octurnal quàm fputa,fi quæ erant, nullá indicabantſa
& premi niem :quia vbi eft vlcus,ibi neceſſe eſt ſit pus:
appelis immoſputa in aquamerſa fupernatabant , &
Ix nature fundūnon petebant. elapfis tandem nouém
Quefelis menfibus, intentione habita ad deftillatione,
niapela febrem & corporis ariditaté,fequens decoctí
febri,ai parauimus. RE. teſtudinú nemoralium.num .
febrni
NC
ij. bulliant in aqua feruētiſsima demptis cor
TU VERA ticibus,deinde lauentur vino , ac poilea aqua
imado hordei,vel rofacea, tande interanea pulpame
ionem ta dicta cũ infrafcriptis rebus coquantur. R.
bilem & florúm boraginis,capillorum Veneris, ſemi
. Roi num melonis,lactucæ ,an.3.f.radicum petro
ndo felini,boraginis,añ.3.j. tragacanthi, gummi
meſte
illation Arabici,amyli, glycyrizæ, añ.3. ſem.pinearū
munca
B
AMATI LVSIT ANI
386
mundatarum ,amygdalarum albarum , piſta
ciorum mundatorum ,añ.3.ij. bulliāt in libris
ſex aquæ,ad conſumptionem medietatis ,& co
lentur : cuius vncias quinque cum vna fyrupi
violacei, quolibet die in aurora ieiuno ſtoma
cho bibat : ſpinam porro inungi ac renes co
ſtarúmve regionem hoc vnguento de lacte
dicto fecimus,quod habet.ex . gummi traga
canthi,gummi Arabici, añ.3.j. infundatur in
aqua roſacea per diem & noctem : & addatur
olei violacei ž.j. & f.butyri recentis 3.f.cam
phoræ 3.1.mifce, & in mortario cũ lačte mu
liebri fiat vnguentum :hoc enim vnguentum
optimum eſt,nec quicquam fatet vt aliud in
quod medullæ oſsium vituli,autpinguedines
ingrediuntur, quod ex lacte afinino,vel capri
no parari poffet: poft ebibitum verò fyrupu
totum , floris caſsiæ nouiter extracti drach
mas decem ,inpulli iure diffolutas, per hora
ante prandiū dedimus, & bene contulit : quia
febres nocturne dictæ, quæ plerunq; nullum
feruabāt ordiné,remiſſę fuerunt,ita vtex to
to eradicatæ vifę fint:fed tufsis grauior & fre
quentior eft facta:fed id in caufam vertebam
quòd de obturatis meatibusà fyrupo aperiéte
febres remiſſęſunt:ſed ſubtiliata materia ma
gis Auebat & diſtillabat, ac tuſsiin frequétius
mouebat :at quia tūc thoracis ftri&tura maxi
mė vrgebat,fométű ſequés parauimus , quod
habe:.
CVR'ATION . MED . 387
habet.R2.Rofarű rubrarü, Camomille, melilo
ti matrú violarū ,radicú altex ,an.m.j.feninis
lini,faniGręci,añ.pug.j.in libris decē aquæ
fiat decoctiofacta decoctione & colatura,ad
de olei amygdalaru dulciū, lib.ſem . mifce,in
qua filtrữ imbibitű,ac optimè expreffum ,ca.
lidum pectori applicetur, & fæpe innouetur,
ne ſua frigiditate obftruat,ac pectori noceat ,
vt fuadet Hip. li.de Rat.victus in morb.acut.
ſecundo & quarto , vbi de pleuritide agit. At
interpofitis nonnullis diebus in quibus ægro
ef to ieiuno ftomacho nihil præter iuscapi cum
pauco ſuccaro bibendū dabamus,caſsiã Aegy
priacam ſaccaro conditā, prout ab Alexádria,
& Chairo ciuitate affertur, pro ventre moué
do cócedebamus:fed cum iis morború com
plicatio omoinc perfeuerabat. Nam tres fe
bres inter noctē,& diem ægrotum inuadebit
& ſymptomata cætera aucta erant , pro qui
busvaria quotidie machinabantur,præcipue
elam betinā hoc,quod interdiu deglutiebat &
5 ita habet.Re.amygdalarum dulcium, feminis
angurir ,añ.3.ij.iridis Illyricæ 3.ij.cinnamo
mi3.j.fucci violarű recentium 3. iij.fuccari
Ž.vj. & vt decetparetur,modus autêparandi
talis eſt,primò fequēs cóficiatur decoctū. R.
hyffopi ficcę z.vj.cuſsilaginis,id eft,farfare 3.
j .& l.liquiritiæ.z.iij. in libra vna aquęfiat de
coctio ad medias ,& colaturæadde prædiétū
3 B 2 fuccuin
TI TANI
388. AMA LVSI
ſuccú violarū & ſaccarum & ad ignē lentum
ferueat,quouſq; & decoctum , & fuccus conſa
mantar:poftea verò adde femina,& amygda
las optimè piftas, & vltimò cynamomũ ac pul
ueris radicis iridis Illyricæ,& mifce ac fiat la
betinam :ſucceſſu tamé temporis ilium dolor
illi ſuperuenit, vnde dubiū ortum inter medi
cos fuit, an vlcus in pulmone haberet, velpo
tius in pectoris regione, vel nullú horum ha
beret & tuberculū in intercoſtalibus muſculis
pateretur, vel forſan emphyematica effet:nó
enim rationesvnicuiq; pro ſua aſtruēda opi
nione deficiebant:perſeuerabant tamen tres
dictæ febres,quæ interdiu & no&u cum tepo
re,& rigore affligebāt:cótra quas fæpe phar
maca & potiones parauimus, fruftra tamen.
Non minus abrafis capillis capiti ceratū hoc
admouimus, quod habet. Ry. Pulueris rofarű
rubrarum ,,farinæ hordei.an.3.iij.ſantalonū ,
an.z.fe.ſeniinis hyoſcyami , lactucæ ,an.3.iij.
pulueris baccarũ cupreſsi,verbenæ, foliorum
myrti.an.z.ij.croci...maftiches,refinæ te
rebinthinç,ceræ,an.q.ſuf.miſce,& ad ignem
fiat ceratū molle,cujusſufficiens quantitas in 2

aluta extédatur, & .ſyncipiti admoueatur,pro


pofitū nanq; fuerat de cauterio admouendo
in comiſſura coronali, vel potiusin brachio,
quod negligétia prętermiffum fuit.nec enim
errores fileredecet,quando Hippocrates di
uinus
CV XATION . MED .
389
1 uinus fe aberraffe in futurarum cognitione
fateatur, vt apud ipfum eft legerelibro quin
to de morbis populariter vagantibus Hiſto
ria Autonomiin Omilo :demū ſupreſsis men
fibus hæc peius ſemper habuit , menfe tamen
Februarij,millefimi quingentefimi qnadrage
fiminoni, febrium rigores minui cæperunt,
& fymptomata folita :fed ecce tuſsis grauiſsi
ma fimilis primæ fuperuenit,& ita intenſa vt
pectus diſrumpi videretur: vigefimotandem
li die eiuſdem dicti menfis , menſtrua quæ iam
diu & per plures meſes fuppreffa erant, Aue
C re cæperunt;& ea quidem in bona quantita
te, nigerrima tamen :auctis tandem omnibus
prædictis morbis , ac decumbentibus viribus
diem fuum obiit vigefimooctauo die menfis
Iulij anni prædicti,millefimi quingenteſimi
quadragefiminoni.
SCH OLI A.
ESTILLATIO à qwe potisimºm
puella hec obiit ſalſa erat : proinde quomodo
humor falfusin corpore fiat ,enarratione hic ſcire
erit , ut praxi theoremata coniungamws :fit igitur
humor falfus , anshore Galeno lib.2.de Differen
tys febrium,co libris de Facultatibus ſimpl.medic .
duobus modis:altero,ob humorumputrefactionem :
altero verò ob mixtionem feroſe humiditatis cum
humore:ob humorü putrefactionem ,quia illalirione
ebel
B 3
AMATI LYSITANI
390
brione partes quedam terrestriores redditæ humor
rem totumfalfum reddunt. Sic enim puteales que
dem aque exlunga ebulliti nefalfe cuadunt:ebfe
rofam verò humiditatem humori cõiunctam ,quia
ſeraſa hac humiditas præter quatuor humores in
corpore reperta natura ſua falfaeft:vt in vring
percipitur ,quam falſedinem humori,cui mifcetur
impertitur falfus euadit:fed hancſecundam fal
Jedinis caufam Gentilis de Fulgipeo , apud Galen.
non rectè nouit, vt ex fuis verbisfacillimèquis per
ciperepoterit,quum Galenum preter rationemlan
cinet. Avicenna tamenhuncſecundum modum
generandi humoris falliad mixtionem bilis cum
pituita redegit,qui fanèmedus àGaleni citato non
multum abhorret :modo per pituitam fius phlegma
ferofum hanc humiditatem intelligat pelnt Awi
cennaàvitiligatorum morfibus defendatur, dice 2
mus quòd quum bilis amara pituita mixtionequa
dam determinata à calore noftri corporis miſcea
Eur,inde neceffe eritfalfus confietur fapor, vt Au
guftinus Niphus libris Meteororum ,pro A wices
ne defenfione,adnotauit : unde Manardi experi
mentum contra Avicennam adductum nullius
effe valoris, bonus Philoſophus deprehëdet: Inquit
enim Manardus epistola quinta decimiochani ls
bri ſwarum epiſtolarü, quum exiguam aloës ama
re portionem ,aque miſceret,indeaquam illam no
ſalſam ,fed potiusamarā reſultaffe. Ficulneti enim
experimenti hoceft:quia ,vt diximus, non quenis:
fed
CVR A TION. MED. 391
ſeddeterminata potius à calore (vtfalſusinde ge
neretur fapor )commixtio reguritur.Maris porrò
Salfedo confurgit à quodam adusto terrestri illi
admixtofübtili à caloreſolisexhalato, quanquàm
non defint alij qui mari ſalſedinen iribuant,cbfa
lis montes,in ipſo Oceano marium patre repertos:
quum videant alibi mare dulcibusequis, non
. falfis ornatum :fed hæc in præfenti dixiffefitfatis.
Caterùm ,dubium non vulgare occurris,& adra
tionëcurandi non parum faciens,Verum pituita
Salſa,calıdafit,an potiusfrigida:Cuidubionós TE
fpondemus, quod Galenus quandoque cam call
dam dicit ,quandoque veròfrigidam:fed idabfq;
contrarietate aliqua,quum pitvita falſa,fiuehis
mor falfus,fua natura calidus,ficcus, mordax, ey
acutuseft : & cò calidior, mordecior, eu acutior,
dicendus eft,quò falfior fuerit : vnde libris de Fa .
1
cult.ſimpl.med . & tertio lib. Aplör-humoremfal
fum calidum abſolutè effe dixit:quum verò humor
1
falſus,parumſalſus reperitur, parum calidw di
cendus eft :i& ta parunt calidus,rt eum Galenus
quandoquefrigidum dixerit , vt libro cuarto de
Ratione richus in morbis acutis, efecundo de vir
tutibus naturalibus.Muriam enim parum falfam
frigidam dicimus,nimis antéfalſam ,in qua euum
fupernatat calidißimam :Ixc tamen ſemperverum
.
oft, quòd quanto magis humor falfus eft, tanto
1
craßior office calidior.
B4 Curatio

1
392 AMA TI VSIT ANI
Curatio XCIII. de ani prociden
tia, & fedishæmorrhoidibus, ac
pudendorum tumefactione .
VLIER nobilis Anconita
na geminos pueros peperit,
Krum
quorum põdere, & labore par
difficilé,habentibus
tus tempore eue
vt plerunq; par
nit, in aniprocidentia , ſiue ani exitum deue
nit :veluti in hæmorrhoides, ac pudendorum
tumefactionē. primò igitur de ano ad ſuum
locũ reducendo folicitifuimus,quod opus fa
cillimè adeptiſumus:primò eum vino calido
lauando,ac ſebaceo impellendo,quo reducto
emplaftrum ſequens deſuper admouimus.
Re.maftiches,thuris,lumacchiorum ,rofarum
rubrarum ,corticum granatorū , añ.z.fem.ba
lauſtiorum ,myrtilorum ,añ.ñ.ſem.omnia,vt
decet,piftentur. & vino rubroftyptico exce
pta, ac calida ano applicentur:libera enim iis
ab hac fuit affectione:poftea verò nos verti
mus ad pudendorum tumefactionem ,quæ ca
taplaſmate compoſito ex camomilla,melilo.
to ,fcenu Greco,femine lini,hordeo ,ac lentiú
farina diſculía fuit:adiectis tamé oleis,vt fie
ri folet, camomillino, ac completo rofaceo.
Reſtabant autê hæmorrhoides cæcæ magnu
inducentes doloré:qui ita fedatusfuit.Re.ma
trum
CV RATION . MED . 393
trum violarũ ,rofarum ficcarum , carnomillä ,
meliloti,fæni Græci, ſe.lini,phlomes,maluæ
añ.ñ. ij. in libris decē aquæ fiat decoctio ,&
mulier pannis bene circundata in ſella regia
ſedens ſuffitū recipiat.At dum multū vexaba
tur dolore,hoc illinebatur medicaméto,quod
habet. Rr. opij.?.j. butyri recentis 3. vnam ,
vitelli oui,nu.j.olei rofarum parum ,miſce,in
mortario plumbeo fiat linimentū:alteri verò
cui hæmorrhoides apertæ erant hoc vfi ſu
mus vnguento. Rt. pulueris plumbi loti 3.iij.
vitelli oui num.j.olei roſacei,cerę,an.parum ,
fiat vnguentum .

Curatio XCIIII.de quodam aſth


matico,ſuſpirioſo dicto.
IM on iuuenis triginta anno
rũ,natura afthmaticus, dictus
anhelofus , fiue fufpiriofus,o
lim gallica ſcabie infectus fuit
qui præter volas manuũ, & pe
dum plantas,quas ſcabritie infectas habebat,
nullum in capite,aut alia totius corporis par
te tuberculum ,aut dolorē,ſcabiémq; patieba
tur : plerunq; tamen grauiſsima ex afthmate
incurrebat fymptomata :at quum febri conti
nua corriperetur , cum quamulta expuebat:
die quinto deficientibus viribus nihil amplius
B 5 expuit,
394 AMATI I VSITANI
expuit , tandem initio feptimi obiit,nonfine
patrum & amicorum ſuorum dolore,fuit au
tem dies obitus decimustertius , menfis Fe
bruarij,millefimi quingentefimi quadragefi
minoni,quatuor horisante auroram.
Curatio XCV. de dolore
hi

pedum. MA
LLE
V VENIS Alutarius robu
ſtus, natus annos quinque fu
pra viginti, pedumdolore cor
ripiebatur,ita vt ambulare no
poterat : quum ad eum accede
rem,& caufam vnde morbus euenire poterat
interrogarem ,refpondet,Apud Illyricum in
Zara ciuitate coria paraffe hoc fequenti mo
do , primò in aqua marina diu pro eluendis
coriis & pellibus morabatur:poftea inde fibi
tò ad aquam dulcem tepidam fe conferebat
pro eiſdem concinnandis pellibus, vnde mor
*bum originem traxiſſe ſuſpicabatur: & meri.
tòfanè, quia ob motum &exercitium ,ac te 20

pentes aquas humores cõſtricti marinaaqua


diffoluebantur:vnde quædam vnitatis diffo.
lurio fiebat, & dolor oriebatur.ab ipſo igitur im

morbo curandi indicationem fumentes, pri


mòſanguinem emifimusper venæleAtione
in brachij curuatura : deindeleui eibiato
ra
pharmaco ad balneum exmarina aqua sp tum
OVRATION . MID . 394
tum ,eum traximus, quo pedes & crura laua
bat , & ex toto incra decem dies fanitati fuit
reſtitutus.

Curatio XCVI. vbi'nam deficien


*
tibus brachialibus , arteriarum
pulſus pro deprehendenda febri
tangi à medico debeant.
APIT AN E o ob facinus co
miffum publicè Venetiis ma
nus ambæ per brachialia ab
fciffæ fuerunt , ita vt cum po
ſtea ægrotaret, pulfus arteria
rum in ipfis brachialibus deprehendi nõ po
terant:quæfitum tandem intermedicos præ
ſentes, vbinam arteria taogi deberet ? varie
Teſponíum fuit:altero prope cor affeuerante,
altero verd in temporibus:demumcum Ga
79
leno conclufum fuit , quòd vbi pulſus carpi
occultatur tarfi arteria tangenda eſt,id eft, ar
s teria in pede ad fecundum digitum poft ma
ximum fitam :vnde rectè eos medicosfacere
mihi vifum eſt , qui quum de obitu , aut vi
tium proftratione fufpicantur , ad illain tan
gendam arteriam accedunt : quum cæteris
pulſatilibus , prima deficiat , quia longin
en quior à fornacis calore lit. Sic enim doctif
* fimus Galenus libro tertio de Anatomicis
10 admin
396 AMATI LV SIIANI

adminiftrationibus , inquit, id autem inde li .


quido conſtat,quòdcarnoſis nufquam in cru
re pullus appareat, niſi in tarſo id recte ad ſe
7
cundum digitum poſt maximum : tangimus
itaq; ſubinde arteriã inibi fitam , cum ea quæ
brachiali ſubeſt,attingere non potuerimus,
Curatio XCVII. de carbunculo
nato in oculi palpebra
inferiori.
an
Al

Vilex AntibariAnconam ve
nic mercator,carbunculū ,Græ
cis anthracem dictum , in ocu .
li palpebra inferiori paffus eft:
tumebat autem non folùm vni
uerfa ipfius affecti oculi particula: fed alte
sius quoq; vniuerfa regio ,& collă, ac pectus,
contra quem morbum atrocem , ac lethalem
incedentes, illico fanguinis libram integram
ex cephalica,capitalidicta vena,eiufdem late
-ris extrahere fecimus.Nã ad animi defectio
nem vfq; Galenus libro Methodi medēdi de
cimoquarto, & fecundo ad Glauconēnon ti
met, & ea de cauſa cum vires optimè conſta
bant, alteram ex eodē loco fanguinis libram
fuere permiſi, quum primumtamen prima
fanguinis extractio facta fuit:ad cruſtæ & to
'lis vlčeris ſcarificationem nos diuertimus,
prof
CV R. ATION . MED . 397
profundis vt locus ferebat plagis , quas inci
liones,aqua falla calente, perfundere feci : &
deſuper hoc admouere emplaftrum . Recipe
maluarum ,violarum ,radicum altex,ana.ma.
nipulum vnum: in aqua fiat decoctio ,cui ad.
de farinæ lentium, hordei,orobi, ana.z.tres,
butyri recentisz.duas, falisz.ſem.vitellorum
ouorum ,num.ij.oxymelitis quantum ad fpif
fitudinem mediocrem fufficiat, fiat empla
ftrum : porrò particulæ circumiacentes ex vn
guento de bolo Armeno illinebantur:empla
Itrum tamen de arnogloſſa å recentioribus
in hoc caſu multum laudatur,quod habet.Re
#cipe arnogloſsi, lentium , panis furnacei ana
part.æquales, coquantur in aqua,& ,mea ſen
tentia,in oxymelite ſatius effet. Auicenna ta
men gallas. prædicto addidit emplaftro , qui
in eodem quoque cafu , emplaftrum probat,
quod ex duobus conftat malisgranatis.aceto,
vel aqua acetoſa coctis:remedium fané à Pau
lo decerptum ,quod ego parti laboranti nun
quam admouerem , ni impetum multarum
materierum oculum ad pernitiem trahentiū
timerem : in hoc porròcafu, factis ſcarifica
TOR tionibus, Aegyptiacum quandoque impone
bamus , ac defuper emplaftrum prædictum :
bis quibus ex toto cruſtacea.vlcera deciſa ſunt: &
poftea paucis aliis medicamentis cicatrici lo
181 cus reductus, non abfque tamén fædatione:
nam
I
398 A MATI LVSITAN
nam depreſſa palpebra manfit,vt inuité ocu
lus lachrymat. Cæterũ quum morbus hic ſæ
uiſsimus fit, ac intra paucas horas, ne dicam
dies, opus fuum cõpleat,celeriter nulla inter
polita mora illi obuiandum eft,præcipuè cx
tremis remediis, quibus illico eius venenuni
extirpat,inter quæ cauteriú ex candente ferro
laudare eſt,ac ex arſenico paratū,modo locus
aut membrum id genus remediorum abſque
lxfione ferre poſsit.Cæterùm ,quum hæc fcri
bimus in inentem venit Medicus quidam qui
quum in ægrotum quédam carbūculo prope
genu laborantemincideret , illi fanguiné per
venæ ſectioné in brachio extraxit, ex qua ve
næ ſectione,ilico æger in obitum deuenit:ob
raptū enim fanguinis venenofi, & in carbone
obſtruſi mors ſubſecuta,vt videtis,fuit.Fit au.
tem ,vt obiter hoc dicamus,carbúculus, ex in
fluente fanguine,nigno craſſóq;,ac fæculen
to codémq; feruente , atque impensè calido,
qui femper cũ cruſta exoritur:aliquando ve
rò cum puſtulis,ac velicis fimilibus aimbuftis,
quæ ex tenui quadam humiditate admixta o
riuntur, & inde carbunculuscum puftula ap
pellatur:vt in hoc cafu intervenit, & frequen
tiſsimècontingit:poftro tamen ægrotanti fy.
rupos ex nenuphare, & citriacetoitatead có.
temperandam fupremam caliditatem illico
in principio dedimus. sia
Curat
CVR A TION . MED . 399
Curatio XCVIII. de admotions
remediorum circa os ventri
culi malè affecti.
RCHANGE L A vxor ſtre
nui militis Edobardi , quuin
malé cibum concoqueret , &
ob imbecillitatem ftomachi,in
vomitum prona ſemper effet:
nos rogat medicamentū illi demus,quo ſana
& ab affectione dicta,libera euadat, cuiobiča
perans,multa machinati ſumus, & an empla
Itra admouenda eſſent parti anteriori &po
ſteriori ventriculi,in dubiu à medicis aſsiſten
tibus verfum fuit,cui quæfito ipſecũ Neote.
ricis affirmatiue reſpondi: alij verò anteriori
parti admouédum cerotum vel emplaftrum
aut quoduis aliud medicamentum tantü con.
tendebant,quia Galenus,vt illi dicüt, nunquã
pro ore ventriculi roborando medicamenta
dorſo applicuit:fecus autē pro ftomacho , gu.
la,fiue oeſophago dicto ,qui dorG ſpinæ ſecun
dum latus dextrâ alligatur, & ea de cauſa vn
decimo fpondyli dorli linimentum ,aut cera
tum rectè applicari ad Galeni intētionem li
bro decimofexto de Vſu partiñ poſſet: vnde
decimo ſpondyli,diximus ſeptem colli cópu
tando,thoracis aute quatuor; cui loco {toina .
chus fubiacet, & os ventriculi continuatur,
locus
400 A MATI LUSITANI
locus autein Galeni,quo illi fulciebantur di
cere,affecto ftomacho,fiue gula,aut cſopha
go,dicto cataplafinata ſiue linimenta dorſo
fpinæ effe ponenda:non verò ipfius ſtomachi
ori patienti, vt libro decimotertio Methodi
medendi habetur:quem mea ſentētia non in
telligunt.ita enim capite feptimodecimo præ
dicti libri,textus inquit:Voco hoc loco ſtoma
chum ,gulam ,quam propriè Græci ftomachú
appellant:nonnunquam enim ita etiam vocãt
os ventriculi:veluti quum ſtomachicè anima
linqui aliquos dicīt,verum in gula, quæ pro
priè vocatur ſtomachus, cataplaſmata fuper
ſpinam dorſiimponimus , non autem ad pe
ctus,vel vt altera habet litera,non autem an
teriori parti.Idem facimus, & quum os vētri
culi phlegmone vrgetur,fi quidem fpinæ gu
la ſuperiacet per collum , & pectus deorſum
vfq; ad ventriculū porrecta. Hactenus Gale
ni verba,quibus Medici illi contra memordi
cus contēdebant, nullatenus dorſo ſpinæ em
plaſtrom vnum , vel alterum affecto ipfo ore
ventriculi imponēdum effe :fed fruftra fanè,
quum Galenum non intelligant:quia tantum
abeſt,vt hoc quod ipfi intelligūt,Galenus di
cat, vtpotius contrarium fi quis penitius eius
fenfum perceperit eñ dicere inueniet :inquit
enim Galenus,quòd affecta gula ,quæ propriè
ftomachus vocatur,cataplafmata dorli ſpinz
impo
CVRATION. MED. 401
imponenda funt, quemadmodum facimus,
quum os ventris phlegmone vrgetur : nec in
hoc dubium aliquod eſt, ſed ij quum perfidia
ſua omnia euertere conantur , Galeni locos
pertinaciter interpretantur,nec enim mela
tent,quæ Cornarius Commentariis ſuis in li
bris de Conspofitione medicamentorum fe
cunduin locos,ſuper hac re fcripferit : quum
reuera hçc noſtra indubitata fit fententia.ſed
iam agequòd Galenus nunquam de hac re
verbum fecerit: nónne ratio ad hoc agēdum
nos inuitat? H I E R.Maximefanè quia predi
cto loco fpinæ ,vt diximus, os ventris copula
tur, & continuatur :vt ex corporum diffectio .
ne percipimus.A M A T. Quum igitur vētri
E culus membrum in corpore præcipuum ſit,
2
vi Q.Sirenus, eum totius corporis regem de
ſcribere
non vereatur,conſonum eſt,vtquum
malè fit affectus, ad eius reſtituendum robur
duplici in loco inungatur , anterioriſcilicet,
& pofteriori: & eo magis vt duplici illa inun
ctione membra, quæ illum circúdant,vt peri
toneum,omentum,& membra ipſum circum
munientia quoq; recreétur, à quibus adiutus,
ac inftauratus , validior reddatur ad fuperan
dos,quiipfum infeftant morbos. HIER: Ita
fit,& quandomihi aliquis ventriculum debile
habēs occurrit:ſemper auxilia anteriori par .
ti ventriculi ad ſcuti formam , & pofteriori
C thorac
402 AMATI LV SITA NI
thoracis (pôdyli quinto admoueo .AM AT.
Meſerrimi mea ſententia dicendi ſunt Medi
ci illi,qui alteri tantum parti remedia appli
cant:quum vtriq ; etiam ad Galeni mente ad
mouere ea debeant, vt ex Aëtio, & Cornelio
Cello quoque quiſque percipere poterit.
Curatio XCIX.de podagra,& chi
ragra, & nonnullis,quæ ad venæ
ſectionem faciunt.
MBROSI V s Cratãder Spo
letanus, virfingularis doctrine,
& qui cum eloquentia coniun
tam ſapientiam habet :anno ſe
xagefimo çtatis fua :quum aliàs
articularimorbo laboraffet,in chiragra,hoc
eft manus inflationem,& dolorem incidit.So
let enim morbus hic plerunque ab humore
calido & frigido ex capite præcipuè deſtilan
te oriri , vt Hippocrates diuinus ille adnota
uit.Si enim ad pedes deſcendie, podagra dici
tur:fi verò ad manus chiragra :fi vero ad vni.
uerſum corpus arthritis morbus,id eft, articu
laris abfolutè appellitatur: qu? pati vidimus
Antuerpiæ nobilem quendam virum iuſtitię
Protectorem , quem vulgo Burgimagiftrum
appellant.quum igitur nobilis hic vir,dequo
agimus, poft multam remediorum applica
tionem ,
CVRATION. MED. 403
tionem , ædematofo tumore manum occu
pante,liber euafiflet,in febrem quandam in
cidit,quam comitabatur capitis dolor: mem
brorum laxitas , ac totius corporis pigrities
quædam : pro quibus omnibus fanguinem in
cubiti flexu extraximus , & illico melius had
buit:omnino taméquerebatur , & meritò fa
nè , quia nulta pituita in inteftinis putreſce
bat,vtex excremétis percipiebamus,quæ non
nifi pituitofa, & mucola femper erát:tandem
pharmaco propinato,vniuerſum corpus euas,
cuante, & nonnullis adhibitis, malam capitis
temperiem , & iecinoris emendantibus,ſania
103 tati integræ fuit reftitutus.
.

s G H:0 L 1 Ac :

V vm variis decaufis articularis morbres


O
videmus,vnde rectèGræcusPoëta podagra,deam
Mioonilwzów.ideft,odio habentem pauperes appellat:
quia ad eosnunquě velrarò accedat:acceditquips
pe.ac fepead diuites,& otio viventes viſitat:vnde
quidam difficho hoćeleganter podagre originem
deſcribens,ita dixit,
Λυσιμελούς βάκχε και λυσικελούς αφροδίίτε .
Γενάταιθυγατές λυσιμελές ποδιάγρα..
Quæfic ad verbum verti poſſunt,
Soluere membrafolet Bacchus , folet & Venus
ipfa
с 2 Soluer
404 A MATI I VSIT ANI
Soluere ex illis natapodagrafolet.
Ita vt ex Baccho Deo membrorum diffolutore, so
Venere Dea membrorum diffolutrice:filiapodagra 22

naſcatur,membrorum diffolutrix . Ceterùm , quum


in corona do&torum hominum effemus, doéto
hmic viro vena fecaretur ,in dubium perfum fuit:
num pertuſa vena illico digitum liceatfuperimpo M

nere,& fanguinisfluxumperpaululumtempusco +

hibere.Secundè, an flmente ſanguine,tutopotus 4


que ægroto concedipoßit, velfaltemillico poft fan
guinis mißionem ,demumut omnes circa primum 1
abfoluendum conuenêre , sta cirea fecundum non
parua orta fuit altercatio : quam enim fe&ta vena
eft, vulneri digitum ſuperimponere optimum effe
omnes aštruunt :quia virtus diſcernens deterso
rem ſanguinem adfe£tionem tranſmittit : ſedpo
tißimùm hoc fiatconſulerem quando ægrotus,me. >

su, terrore , velſtomachi demorfu in lipothymiam 1

incidit, velparatus eſt incidere:intercepto enim


fluore virtus recreatur , exinde euacuatio como
pletaſubſequitur: nec enim hoc tantùm in princi
pio fieridebet,fedipfo flwentefanguine, modo vi
rium imbecillitatem timemus , proinde iis quibus
vires debiles funthac vti cautela in vene ſectione
fanum fempererit confilium . Adſecundum verò
dubium ,quodeft anmediofanguiniscurſuaquam
agroto bibendam tutò darepoßimus. Reſponde
mus,quòd finon vrget neceßitas, nec æger in lipo
thymiamparatus eftincidere,quòdtuncnec aqua,
CVR ATION : MEP . 405
aut alterius rei potusofferendus eft, immo ex toto
abnegandus:quia eofortèAlvor interciperetur,ſed
in hoc maior dubij vis conſistit, ahfacta veneſe
{ tione : 6.fluxione cohibita ; continuofebricitan
tibus conueniat dare frigide potum :quia multi ex
hodiernis Medicis,id tanquam agrotis conuenien
tiſsimum moliuntur,& in praxim ducút,hac fults
ratione , quia quum bonum fit fanguinem et hu
mores intra venas contentos refrigerare , aqua in
ſtomachum ingesta, à venisfanguinis miſione
inanitis,attrahitur, & fic humores refrigerat : qui
oll
però oppofitum agendumcontenduntGalen.addu
cunt libro nono Methodi medendi,&alibidicen
dhe
de tem : Cui fanguis extrahitur, interpofitis duabus ho
ris,cibus,ex potus non niſi exihendus eft. At mea
fententia : quifebricitantibusaqua potumàfan
zuinis mißioneconcedunt multa funt laude dignis
nimirum, quia ratiocinatione perißima vtuntur,
so à Galenimente non aliena.Ceterùm ,quum in
preſenti dechiragra fermo incideret : in mentem
venit Ludouicus Vives Valentinus, vir omnium
* fuffragiis doétißimus, vt eius poteftantur mons
menta , præcipuè commentaria illaqueſuper D.
. Augustini libri deCimitate Dei edidit. qui quum
apud Antuerpienſes ageret ,acchiragra labors .
ret ab co fuiaccerfitus,adipſius bonam recuperan
dam valetudinem ,tophaceasenim durities in ma.
e nuus articulis habebat,quas decoctum ligni 344
jaci non rectè exibitum firmaverat.Naturaenim
с 3 bil
406 A'MATIIVSITANI
biliofus hic vir erat,qui ob cötumacißimas durities
illas,quasGreciporos, Latini tophos appellant,cala
mum ad fcribendum vix arriperepoterat: & ea de
cauſa quum prafens efſem lacrymisperfufus, deco
Etum guaiaci deplorabat; & co magis, quia post
eius hauftum,que ipfe comentaris meis prioribus
fuper Diofcoride inlucem editis deguaiaci natura,
O temperamento ſcripſeram ,legerat:mirum enim
in modumgumacam exiccat:quo fit,temperatura
ficcis, multum cheft, nonigitur omnibus indiſcrete
gwaiaci decoctum ,præcipuè ex nino confectum of
ferendú eft,quia inde inſanabiles ægritudines oriģ
tur:quarehic lubentißimèadmonerem ,vtqui com
plexiones calidas & ficcas habenthabitudines extes
nuatas:materiam morbiaduftrorë, ab hoc potu ab
ftineret:quiverò craßifunt,natura pituitofi humo
res lentos & frigidoshabentes,fecurèeovtiposſunt.
Curatio C.de angina occupante la
ringc,& cſophagum ,fimúlque
quòd per clyſteres iniecta iufcula
nutrirepoffunt.
V LIÈ'R nobilis angina vexa
batut,ita vtnec loqui nec çibú
deglutire effet poſsibile, vnde
laringen bronchi,fiue trachez
arterięcaput di tum affectam
eſle, Gimulac æſophagi orificiú certum eſte
9.1
171.97 vnde
(
CYRATION.. MED . 4094
vndequum fic,ac emortua permaneret, per
octo dies eam iniectis per anum iuſculis , &
priſana fèruauimus:nec enim bonus medicus
in hac re dubium committere debet ,an in al
uŭ per anum iniecta nutrimenta in corporis
ſubitantiam verti poſsint:nouimus enim nos,
non ex ſophiſinatibus propoſitis , aut argu
SE mentis pro hac re adductis: ſed ex ipfa cor
poris diffectione,quòd nutrimenta clyfmati
bus per anū iniecta optimè nutrite poffunt;
vt in hac percepimus muliere:quia ex ipfo ie
cinore ad craſsiora inteſtina venulæ quæda
propagantur : per quas indigentiæ tempore
F
iecinori ipſum ad ſe nutrimentuin per anum
iniectum ex ipſis craſsioribus inteſtinis attra
A
here poteft, quod nofcens Cornelius Celſus
libro tertio fuæ medicinæ ,capite decimono
no , minimè de hac re dubitauit , veluti poft
eum Abinzoat glorioſus,ac cæteri Maurita
ni,nec Galenus vnquam hæc fi non aftruxit,
faltem negauit, vt libro fecundo de Compo
fit.medic ſecundum locos, capite de Cepha
leæ cura , & tertio de Symptomatum caulis
redit
percipi poteft.Ceterùm ,quum declyfteribus
loquormemoriæ occurit , quòd quá probus
chun
quidam vir ileum ,fiue iliacum morbuin , qué
recentiores medici, Miſerere mei Deus Lari
niores autem ,Voluulum appellant , patere
tur: & per ſuperiora multa euomeret:per in
C4 ferio
408 AM A. , LVS . CVR . MED.
feriora verò nulla remitteret, poft plures in
iectos clyfteres, ac oblongasglandulas,quas
Hippoc.longitudinis decem digitorumin la
titudine, quandoque immitti ſuadet , quibus
nihil egeſsit, ad hoc artificium deuenimus,
quo fcopum obtinuimus, & ægrum ab orci
faucibus liberauimus: ita enim artificium ha
bet: follem fabrilem , quo paſsim ignem ac
cendimus optimè concinnatum ,ano indidi
mus, & eo flatum in ventrem immifimus:
quo extracto infuſum emolliens cum trochi
fcis alandaal paratum ,per clyfterem æneum,
fyringam dictam , fubito eiaculari fecimus:
quo ftercora illico diffoluta, ac colliquata
fuêre & demum educta:fic enim in hocmor
bo operandum ſuadet Hippocrates libro ter.
tio de Morbis, capite quintodecimo, quem
legere nepigeat oro : ſunt enim pulchra ibi
ab eo ſcripta, & ad rem medicā vtiliſsima: &
fic primæ centuriæ eftFinis, Ancona
Anno M. D. XLIX. Kalen . Decembris
Romana Sede Paſtore vacante, & Carolo
Quinto Cæſare imperante .
FINIS P R IM AE
CENT V RI AE.
409

AMATI LV:
SITANI MEI
M !
DICI PRÆSTAN :
TISSIMI . CVR A
TION VM MEDI

CINALIVM

CENIVRIA SECVNDA,

MVLTIPLICI,
variaſ rerum cogni
tione referta.
IN . OVA METHODVS
& canon propinandi decoctum
radicis Cynarum , Iulio III.
Pont.Maxim.compofitus, vbe
- rius deſcribitur, quàm in prima
habetur Centuria .
C5
410

ILLVSTRISSIMO,
ET REVERENDISS. D.
DOMINO HIPPO L'Y TO
Eftenfi, Ferrariæ Cardinali
ampliſsimo,AmatusLu 3
ſitanus, Me
? dicus

s. P. D.
2

AGNVM , ac difficile negotium


oftsAntiſtes Reuerendißime, ali
quidin lucem edere.Nam preter.
M
iaiamm non
quàm, quod fcriptores à nonnul.

non auaudet
lis frequentermalè audiunt,nemo
abiernaderegaelancinar: e, Qu
det alienareprehendere abfentium
ifitunc
opera carpere ,
adeffentfacilefeitueripoffent ; ac fuafcripta ratio
nibus defendere, sed , nullo reſpondente , perfacile
eft,quem vis reumperagere :atque erroriscum ar
guere,qui fè'à detraétoribustuerinon valet.Cuius
Tei cauſa fapientißimi autores excogitârunt fuas
vigilias, & laboresclariſsimisprincipibusdicare:
vt
?
471
ut eorum numine, & authoritate libera,quo re
lent , eorum opera à vtilitigatorum (vt aiebat
Cato ) maledicentia prodirent:quod feciſſe permula
ti clarißimi viri inueniuntur.Inter quos Gr .
ci, Latini celebrantur,qui ſuaſtudia prestane
tißimis Principibus nuncuparunt : quorum hi
Storiam texere effetnimis longum . Nam , vt vitis
了!
fine ridica , aut pedamento humi ferpit, G Cali
a animalium cuiuis iniuria eft obuia : ita liber
abfque principis alicuiusfplendore, & tutamine
omnium detractioni , a ronchisexponitur.Quod
infortunium ipfe effugere ftudens,huic mec cu
rationum Centuria fecundain lucem proditure,
defenforem quærebam.cunque multi felé mihi obis
cerent, Tu clarißime preſul potißimùm occurrifti,
pt qui inter párpuratos patresgloria, & fplendor
Jus : immovniuersa Christianitatis tuta columna,
Quisenimneſcit,quàm regia : quánqueexcelfa
tuafit Ferrarie Estenſis familia ?neque id fanea
lio nomine , quam ob multas eásque egregias ver
tutes, & res domi: militíeque prudenter, & fæli
e ne citer geſtas. quam vt prætercam ,patrem tuun
W Diwum Alfonfum filere non eft. Quis rogo vn
quam principum illoprudentior fuit ?ad be
pole negerendasres aptior, ac felicior quisfacundior?
et quis conſtantier ? quis bellicofior ? quis denique
de in omni artium genere fubtilior h? inc enim fa
étum eft , vteiusæterna, & apud mortales im
mortalis ſit memoria: cuius virtutes , & dotes in
412
te,Princeps iucundißime,præfúlqueampliflimèpo.
tißimùmvigere videmus.ob qisas, nonfolum Ro
me, ſedin vniuerſo orbe ab omnibus amaris,vnicè
diligeris, & profpeculo humanitatis haberis :vn
de audeo tibiparem aliquando pontificatus digni
tatem , Iulio postlongum tempus adcælum miffo,
vaticinari , Non quod egofim vates ,fed duétus
quadam vera ratione. Nonexyderibus , aut as
guriis, fed prudentiæordinedeprompta hec modo
prenoſco. quamob rem Antiſtes maxime colende,
merito meuslibellusſub celfitudinis tuæ virtutum
vmbra , in lucem prodit ,qua mirificè protettu ,
non ſolum tutus,ſed tuo fulgoreornatusper orbem
vagabitur : & curationes fuas maximo ægrotan
tium commodo diffundet,neque ta ,protua
infigni
humanitate,oblatum tibi munus,licet tenue,aſpero
mabere. namhoc exiguum donum ſi hilariter acce
peris: ad meliora twis aufpiciis accingar, interca
verò Amatum medicum Luſitanum , qui
fe celſitudini twe deuotiſsimum tradit,
tuo favorecomplectere.Valepraful
amplißime. Rome Kalen .
Maiis. M. D.
LI.
413

AMATI LVSITA'
NI MEDICI PHYSI .
CI PRAESTANTISSIMI
CVRATIONVM MED I.
cinalium Centuria ſecunda,
5 multiplici reram co
gnitione re
ferta .

Curatio I. in qua agitur,De deftil


latione calida.

LLVSTRISSIM A Domi
na lacoba de Monte ,Iulij tertij
Summi Potificis Soror digniſ
lima, Anconæ deftillatione ca
lida laborauit. Teftabantur au
tem notæ multæ deftillationem hanc ab hus
more pēdere calido & fubtili,prima,quia quũ
à capite humor deſcendebat,palatum ,fauces,
guttur, laringem ,hoc eſttracheæ arteriæ ca
put , & iis reliquas affines particulas vrebat,
exaſperabat , vexabat,ac mordebat. Et igneu
quid
414 A Mi LV S. CVR. MED.
quoddam excorians deſcendiffe aliquando la
mentabatur.Secunda, humoris citrinitas, qui
color bile atteftatur: tertia fallus fapor,quem
inore percipiebat nõadeo tamen intenſum ,
caliditatem vtcunquepræ ſe ferens. Quarta,
febricula illam interdum detinens. Quæ om
nia, vt noftis, caliditatem & humoris acuita
tē arguūt. Porrò humori ſubtili biliofo ,craf
fiuſculus pituitofus eratmixtus, vt ex ipſius
humoris ſubſtantia per ſputum deiecti vide
batur. Quin & eius ætas ita eſſe clamabat:
duos enim fupra fexaginta ætatisſuæ annos
agit,dominabatur tamen ( vt dixi)humor bi
liolus,fubtilis,qui per palatú in fauces & fto
machum defluens,cibum in eo fæpe corrum
pebat , quem poftea aciditate infectum euo.
mebat.Qui defcenfus Græcis catarrhus, Lati
nis vero propriè deſtillatio dicitur , nec mi
nus humor hic in aſperam arteriam deftilla
bat,qui maximam ac infeſtam concitabat tuf
fim.quem defluxum Gręci branchum ,Latini
verd raucedinem appellare folét.Huius quo
que humoris portiuncula in nares currebat,
aliarum affectionum falubris ſanè defluxus,
& qué Græci Corizam vocant.Latiniores ve
Td Grauedinē.Cæterùm , morbus hic à mala
cerebri intéperie calida materiali pendenti
habet pro qua extirpenda remouendáre fan
guinis extractione opus erat: præcipuè ex
yena
CENT Y RIA 1.
415
vena cubiti exteriore,quam cephalicam voca
mus. Sed quũ nonnulla impedimentoeffent,
eam præteriniſsimus: Cuius vice cucurbitu
las ſcapulis admouere fecimus, & ipfis fan
guinem per vulnuſcula extrahere.
Errhinoruin medicamentorum vice,aqua
T violarum erat,quæ nares dilatat, & viam red
dit liberam materiæ per eas effluxuræ .
Humores quoque exuberantes, à capite
deorfum delati ac retracti fuêre extremita
tum frictionibus , & ligaturis .
Syrupus, excellentiſsimæ huic dominæ ob
latus, violaceus erat & iuiubinus,cú aqua vio
larum & hordeacca dilutus,$, quo craſsiuſcula
5
facta eſt materia , quam pilulis aureis & ag
gregatiuispurgauimus, veluti poftea māna,
caſsia fiſtulari,& aliis fimilibus. At pofteadia
tragacanthum cum bolo armeno illi offere
bamus. In nocte verò pro conciliando fom
be no ac craſsiori reddenda materia , ſyrupum
papaueris pondere duarum vnciarum cum
totidem aquarum lactucæ vnciis bibebat:ali.
quando verò fyrupi huius vice,diacodion fo .
lidiori forma paratum in ore tenebat vt oris
caliditate eliquatum per afperam arteriā labe
ord
retur ſupine cubando. Naš alio in tempore
præfertim fomni , fupinum decubitü fugere
oportet , dormire autem in ventrem magis,
Vi catarrhus in pares defluat expedit, iisan.
te
nec
416 AM LV S. CVR . MED .
CINT
nectere eft pilulas bechicas, faccarum Can ສາວເTrk
dum ,violaceum , diatragacāthum frigidury,
præcipuè eo modo quo inItalia albú trochi
fcoruin modo concinnatur: & efus apparatus as
ita habet .
Recipe Gummi Tragacanthi boni, vn.2.
Gūmi Arabici.vnc.i.& drac.2. Amyli drach.
4. liquiritiæ mundæ drach. 2. omnia ſub Vid

tiliter puluerizentur,& libris quatuor fucca 2.40

ri optimè cocti & clarificati,adiiciantur. Po Rei


ſteain mortario marmoreo tam fæpetracté fen
tur cun farina amyli quoad maſſa fiatapta, die
vt ex ea trochiſci ligillati formari pofsint.
Hoc enim diatragacanthum vulgare vniuer SeTu
fæ Italiæ eft, quodalbiſsimum acægrotis pla
cidum admodum eſt,ſecus autem illud alterű ****
coloris cineritij à Nicolao in ſuo Antidota co
tario deſcriptum : tametfi maioris efficaciæ 3129
efle non ſit diffitendum .
Conditum quoq; delicatiſsimú citare eſt,
quod ex fucco violarum ac floribus ipfis vio wy

larum contufis; & ſaccaro exceptis componi


tur. Paratur auteny ad ignem ac rotularum
figura redigitur,quod & in ore vtcætera ar
theriaca tenetur
Sed & decoctux ſputum facilitans interdú
forbebat,quod ex zyzyphis,id eft iuiubis,my
xariis ( ſebeften hodieofficinæ vocant) flo
ribus violarum , hordeo mundo , capillo ve
neris,
CENI V RIA II .
417
neris,Glycyrrhiza,vua Sole exiccata,femini
bus frigidis, &iis fimilibus aqua incoctiscon
ftabat : adiectis tamen penidiis ac faccharo :
Cuius vice,aqua hórdeacea faccharata inter
dum vſurpabatur , quum multum exiſtat pe
Ctoralis,ficutiiulep violatum,quæ omniaco.
chleari ſumi debent: & paulatim deglutiri vt
portio eius affumptiin afperam arteriā deer
ret.eodē facit eclegma ſequens , quod habet.
Recip.Mannæ electæ vnc.i.
Penidiarum vnc.1.& ſem .
Olei amygdalarum dulc.drach.6 .
puoi Oxymelitis fim . 1 an.quantum fuffi
1 Syrupi violacei. S cit, mifce fiat ele
I cuarium , in formam loch, & hoc ſequens.
& Recipe Butyri recentis ,drach.2. Syrupi vio
lacei compofiti quantum ad ſpiſsitudinem &
formam loch fufficit,mifce, & elambendo vt
cætera accipiat.
At Thorax ,foris oleo violaceo ,aut butyro
recenti,vel oleo amygdalarum dulcium inū.
gebatur, nec ad Emplaftra,aut cataplafmata
ex mucillagioibus feminis lini , fænigræci,
cum maluis & matribus violarum , adiectis
oleis prædiétus,vt parari Colét,deuenire opus
fuit.Sed dum hæc tractoantur,Illuſtriſsima
domina malè habebat, & morbus grauiter
eam affligebat, & fluxio fiue deftillatio per
S feuerabat : ex qua tuſsis,vtdixi,oboriebatur
D con
418 AM . IV S. CV R. MED .
contumax ac difficilis, pro quibus amouen
dis curandiſve propofitum àmedicis fuit:An
ceratum ex taplia concinnatum : vel Empla
ſtrum de ſtercore columbino : aut Empla
ftrum rubricans vi ſynapiſmum , aut huiuf
modi alterum capiti admouere effet opti
mum : de qua re Scholia legere eſt.
Cibus huic oblatus capi cõtuſuın cum pri
fanæ optimè concinnatæ parte dimidia:velu
ti amygdalatum feminibus frigidis paratū.
Potus,vinum ſubdulce ordeacea aqua dilu
tű erat, cuius vice,fæpè aqua inellis vtebatur.
Sed morbo iam inclinante, inter cibos porrú
vnum vel alterü adnumerare eſt, quod aqua
coctum, ac recenti butyro exceptum , aceta
rij vice concedebamus . Eo enim multum ſe
delectari aiebat : Nam porrum nimium pe
ctori valere, omnes authores altruunt: quod
& Nero Imperator olim non negabat , qui
quum bene cantaret , porris multum debere
ſe fatebatur : vt memoriæ commendauit
Platina libro ſuo de Obſoniis ,fiue de Hone
fta voluptate. Qua de re hodierni medici,
porrorú decoctum tanquã pectorale ad mol
ta concinnanda arteriaca medicamenta vſur
pant. Sed & fabas illi offerre inter nos con
uéntam fuit : præcipuè quum iam meliuf
cule haberet,& materiam fpueret.Sed quum
diſsidiú ortum eſſet,an cũ cortice,vel fine eo
fabæ
CENI V RIA 1.1 . 419

‫ܗ‬
fabę coctæ dande effent, ideo ab eis abſtinui
mus : pro qua re inueftiganda pauliſperhîc
immorari non pigebit, & eo magis quia hæ
funt res de quibus fcire iuſtum eſt.
SCH OLI A.

Dano in hac curatione defiderantur:primum ,


dente, Emplaftrum de tapſia,vel ex ftercorecolum
bino confectum , aut buius claßis rubricans aliud,
admoueri ſecure cius capitidebeat velpoßit? Cui
dubio Galenus refpondet, quòd quando abhumore
Subtili cal dedeftillantevene ruptura timetur,vel
hominis fuffocatio, aut pulmonum exulceratio,
vel horum al:ud familemalum ,tüc illico in princi
pio ceratum ex tapſia vel medicamen ,quod ex pa
1/2 " lumbium ſtercore conſtat,capitiapponëdum eft: vt
ght ex Hiſtoria libri quinti Joiethodimedends quiſq;
më percipere poterit , capiteprecipuètertiodecimo,
met vbi de curatione,quam Roma in ſplendida mu
de la liereperegit , tractat. Hoc enim remedioram ge
nere nititur Galenus materiam deftillantem fur
lent Sum retrahere , vt fæpe in vniuerſa eius doctrina
legere eft: Inftitutum enim à nobis eft , in hoc
fcribendi ordine,non authoritates aggerate:prout
hodie multi ad do&trine oftentationem faciunt:fed
edan res vno rel altero loco Signare, vt ftudiofipofteà 3

lisa maioricum ocio eas inueftigent.


D 2 In
420 AM . L ' v s . CVR. MED .
In Galenum porrò Alexander Trallianus,vir
grauißimus debacchatur. Qui libro fecundo fue .

medicine , capite quinto , in quocurationem e


rum , qui ob -acris humores ſanguinem fpuunt
percurrit , ita inquit, Nec poſſum non demirari,
quod Galenus mirificus ac fummusmedicus , in
ter medelas huius mali , nihil frigorificum , nihil
item corum quæhumectant recenſuit: fed contra
ria omnia fecit. Nam intra initium confeftim ca
lorificus,ficcificiſque vfus eft:quibus malicanlam y

magis inflammauit,magiſaexiccauit:pulchrèni
mirá excretionem fanguinis ab eroſione ørtă gna
Tus: proinde rebus ita fehabentibus , præftat illico
frigorifica & humeétantia adhiberepotius quàm 集
intendede qualitaticauffe infiftere:quodfiamplio
rem nanoſoulav:fubeffe coniectaueris faciendaeft 1
euacuatio , qua fiathumorum maximè acrium au
bilioforum euullia , ne intemperie fua & caput og
peétus maiore acrimonia adficiant. Radebat ille
ægri caput,et imponebat mendicamen exftercore
Agreftium columborum ,ducensin laconicē bal
neumficcum languentem exhibuitque theriacão
tapſiam(illam nonnunquam quum petend useffet
fomnus,) Neque permittebat olei quicquam ,neque
capiti ,, neque pectori neque reliquo corpori per
fundi. Qwe fanèomnia ampliorem acredinem in
ducunt, abrofionem longè spaciofiorem effi
ciunt. Nec enim placant , fuentem mate
riam ſedes vellicando corrodendove non prohi
bent
CINT V RIA II .
421
bent: quum tamenſatius fit acredinemtemperare,
e fedare , & quicquid fuitreprimere. Quinetiam

tußis, que fanguinem quoque extundit , miti
gandaeft:& omniumprætereà membrorum tem
peramentum bonum ( quonon eft aliud præſtan
tius adminiculum ) (tudiosè tueri expedit. Qui
bus omnibus ad vnguem obſerwatis , ptendum
eft his 9 qua deficcandi nicicatricem contrahunt:
3
mea vtique opera complures ad priſtinam ſtarim
reuerſi ſunt valitudinem , nullaadhibita , neque
theriaca ,neque altis quibuſdam Antidotis:vſi per
petuò non vellicantibus medicamentis : precipuè
Deròconcinnatis èlapide hematite,hactenus Ale
xander. Qui paulo poſtSubdit : Docuimus autern
his qui propter abrofionem ex deftillatione quam
naraợpop Græci dicunt factam , vel ob cali
dam intemperaturam fanguinem projiciunt,mi
nimè vtendum effe calfacientibus exiccan
tibus, vel aliqua acrimonia preditis medicami
uum præſidiis,ſedcontrà iis potius que nihiline
di queacredinis,neque mordacitatis infe continent
medicaminibus curationem effe machinendum ,
content
& euentum felicißimèconatibus reſpondere, in
cuius vtique penuria ſuccenturieturlapis arme
PR
nicus. Ex iis igitur Alexandriverbis , que fic
in longum citare placuit , fatis claret , cius ani
mumiſe in catarrhofrigido periculum minante,
optimum eſſe au ceratum de Tapſia , medica
men ex ftercore columborum agreftium ,capitiap
D 3 pone
# 22 A M. LV S. CVR . MED .
ponere : velmi alia calida attrahentia medica :
$
mina :fecus a :stem in catarrho à calida a ſub
tilipendente materia In quam ſententiam Al
tiumquoque ire audimus , Quicontra Galenum
fubobfcurè fermone octauo fuæ medicine , capi
te quinquagefimo tertio, ita loquitur, Melius
autem erat, mea quidem ſententia,velut fontem
malorum excindere fanato videlicet capite: quod
fi impoßibile fit facere ob vehementiam naturalis
34
intemperiei , omnino tamen eilesſaluti confulere
oportet. Indicatione ex figura ipſius accepta quo
modo ei ſubueniripoßit. Non enim mox veluriali
qui medici omnibuscapitibusſemper ex tapſia en
ſinapicataplaſmata adhibent fic & tefacere volo,
Etenim ſia calida intemperie caput vexalur,om
nia calida pharmaca nocinaexiſtunt :oportet ita.
que ipfos balneis multis calidus potabilium edul
cium aquarum cofolari,Simulá;generatos in capite
vapores calidos diſcutere, e temperaturam omnē
inmelius mutare. Nociuus autëeft eis vfus aqua
tum natura fua calidarum ,& c.Hec Aetius. Qui
codem octauo ſermone , capite tamen fexageſime,
in quo eorum pertraitat curationem qui ob deftil.
lationem fanguinem expuunt,non aliis quă Gale
ni vtitur perbis, à nobis ex libro quinto Metholi
medendi fuperius addu &tis : àquibus nec Paulus
Aegineta quicquam ,vtfolet,dißidet,vbi decruen
tisſputis, libro two tertio fermonem facit , capite
feilicet trrigefimo primo : quibus verbis, Awin
cenna
CENT VRIA Il. ', 423
cenna,vt folet,adftipulatur Fen decima libri ter
tijſwi Canonis, tractatu tertio,capiteſexto.vbivt
obiter hoc attingā,ineptè admodúinterpre s, pro ta
pſia ,rutamfylweſtrem eterum ,nos tameifi
vertit.C
periculum effenowimus inter tamgraues ac preci
puos authores iudicium facere,id tamen quodlon
ga experiétia obferuatum habemus,referre mini
mègravabimur.Vbi enim catarrhi materia eſt fri
gida ,intemperiem cerebrifrigidam corrigimus,
euma; ſacculis ex faluia ,maiorana.ftcecade,betons
cd,origano,pulegro,milio,thure,ſale,melanthio ,
fimilbus,roboramus,quin Gidlayare mädamus
sino aromatico pel maluatico,adie&tis carypophyl
lis, nuce moſcata vtroq;cardamomo, o galanga,
immo lixiwio capitalibusplantis apparato:quod
ſi votis non reſponderit,ad ſynapiſmum :vel cera
tü ex tapſia,ant medicameniumconfeétü exfimo
1
columború agreſtiumdeuenimus:modò morbus no
bis inducias det: quodfi à principio illico periculü
fecum trahat, nullainterpoſita mora, ad hec dicta
confugimus medicamenta, veluti ad veficatoria,
s O candensferramentum , cauterium di&tum ,
ith
commiffure.coronaliimponendo.Atfi catarrhus
à materiacalida,ſublili,& acri,cueniat,à qua fmf
focationispericulum impendet,aut excoriaiso, vel
vene ruptura cum tufi aſpera, & infomnia, tunc
andan
omnibus machinamentis materiam expellereſoli
25,4
citamur;ecam refrenare,acfrigidis& humidis
medicamétis craßiorem reddere: ad pilulas de cy
D 4 nogle
424 'A Mi LV S. CVR . MED.
noglosja, & opiatamedicamenta vſque dewenien
do:exterius verò olea frigida, & unguentarefi
geratoria admouendo: quod finon profuerint,aw 4
morbusnon remittetur,tuncad veficatorium fin
cipiti ad fummum deuenimus, cerata rempla
ftra calidaomnino fugientes.Simorbus tamenins 1

ducias præbet , in brachio , primo non procul àca


pite corus loco humeroinfito, cauterium affigi
mus,in co precipue brachio, verſus quodpartem
capitis catarrhusmagisaffegit. nonnunquamnec
m
To apertionempoſt aures facimus.Cauteriu vero 3
$
commiſure curonali rarò in calida affectione
admittimus: quanquam Arculanus,acferèom
nes practici indiſcriminatim in vtroque catarrhe
tamfrigido quàm caldo, cauteriumhoc fummè
laudant : præcipue fi per longum tempus aper
tum vlcusdimittatur.quia per idcopioſaemula .

tamateria vacuatur: mea tamen ſententia inca 3

Zido catarrho cauterium fugiendum eft:quia mem


brum magis inflammat : & materiam fiuxibilio
tem,&acutiorem ,ac magisacrem reddit,quod ex
perientiacomprobatum habemus,Et Alexander
Trallianus võſiluit libro fecundofuemedicine,a
pite quinto ,vbiita inquit: Cognouimus verò qué
piam, quipropter mali noxij humorisfluxum
in pectus ( frigida intemperie ) hoc malum in
currit, cauteriis caputinußiffe , atque omnibus
illico fymptomatiscaruiffe: ita ſanè vt ipfa quatre
nebatur humorum officiumfaciétium plenitudine
penitus
CENI V RIA II. 425
a penitusexhauſta:tußig Sulata:exulcerationibus;
exuftionis beneficiofluxudeftitutos ,fanitatem re
cuperarit. Ita porrò affectis therme fummo re
medio funt,quemadmodumcontrà, qui ex calida
- intemperatura in morbum incidunt: his calorifica
funt aliena ,frigida expediunt: exquibus Ale
aandri verbisſatis manifeftum ewadu ,quàm pue
Si riliter Hieronymus Cardanus,medicus Mediola
nenfis in fuodeMalo medendi vſu libello errat:
quum abſolutè nulla habita caliditatis aut frigidi
- tatis ratione,in deftillationibus a &tualia cauteria
prchibet : abſque enim hoc remediorum genere
clarißima hecdomina intra dies triginta ad fa
* nitatem integram fuitreftituta. Nunc demum ,
ſecundum dubium reftat, An fabe excreationibus
pectoris ea pulmonis conueniant. Secundò, an
& cum cortice,vel fine cortice,dande fint fabe.pro
quo abſoluendo, primò notum omnibus eſſe ar
1
bitor, fabam , (de ficca enim loquimur ) frigi
dam ficcam fere in primo gradueffe,vt tradit
* Galenus librofeptimo de Facultatibusfimplicium
pass medicamentorum , ex qua edulium adeo flatu
to lentumparatur, ipfamflatulentamarguens,vtfi
per tres diesquis eam coxerit, nunquam abhoc
ſatu expoliabitur, vt refert Galenus libro primo
de Vietus ratione in morbis acutis, enarratione
decimaoctawa , dicens., Ptifanam fi valdeco
14 xeris cibum haudquaquamflatuofum efficies,
Efvos autem fabaceum ,( ita Greci vocant,)neque
DS fitri
46 A M, L # s.c + 8. Mr D.
fi tribus coxeris diebus,flatu viduumorbatúmque
reddideris : nempè ex propria fubftantia quod
fatuoſum eſt, habet,non autem ob diminutam co
Etionem velutiptiſava : eodem pertinent que ipſe
libro de Attenuante victus ratione, capite de fa .
bis , tradit , inquiens, Pabe cocta sunt diffici
les eso misltum Aatulente , proinde gladiatoribus
diim cibus erat, vtmeminitlib. primo de Alimēt.
facult.js enim de fabispræſcitis,quoddifficilis con
coétionis fint , ac nimis flatulente, ad dubium
Teuertamur : Anpectoris pulmonisexcreatio
nibus conueniantfabe? Cui dubio,omnes tam Gre
ci, quamArabes reſpondent, quod fic:nimirum
docente idprimo Galeno libroſeptimocitati vols
minis,vbiita inquit,Porrò,vsedulium flatulentă
eftfaba, ac coétu difficile,ſiquidaliud:ita excrea
tionibus expectore e pulmone idonea: & cetera:
Sedan cum corticibus vel fineeis coquendæ fint, 2

pot excreationibus profint , hoc opus hic labor


eſt. Galenus citato libro feptimo, de Facultatibus
fimpl. medic.inquit: Caro ejus paulum quoque
Stergentis facultatis continet , fecist putamen non
nihilabſtringentis.Qua de cauſa,medicorum non
mulle totamfabam cum oxycrato decoctam dy
Sentericis , cæliacis, pomentibus , quos įMÉTIKOUS
nominant, exhibuerunt. Ex quibus verbis ſatis
conftat carnemfabarum depofitis putaminibus co
quendam effe , acpeftoris affectionibus vitin
laborantibus propinandam effe. Quod Galenus
ipfe
CÉNI V RIA ? II. 427
iple ita faciendum precipit libro
feptimo de Compo
0
fitione medicamentorum fecundum locos,capite pri
mo,in quo deaffectionibus circa partes reſpiratio:
nis cótingentibus,agit.Inibi enim inter reliqua pe
{tori cõuenientia,fabarn frefam elixam , numerat:
eft autë fabafieſa,abfq; corticibuesfracta, albáque
ita,prout hodie varijs in locis venalis habetur.
reddita,
In quă Galeni ſententiä Aricenna vadit , ac poſt
eum omnes practicasfcribentes. AtPaulus Aeo
gineta ,vtfolet,libroſeptimofue Medicine Galeno
fubfcribit, libro tamen tertio , capite de Raucitatis
curatione,longè diſidet,quum fabas (uis corticibus
elixas, tanquam valentius abftergentes, concedat:
Hæc enimſunt Pauli verba, Atſi himor inpar .
ticulas ſe receperittranfeundü eſt ad ea quæ valen
tius abſtergunt:cuiufmodi eft faba cumcorticibus
1 fuis elixa , & quæ ex melle preparantur. Ob hec
autem Pauli verba dubium hoc à nobis propoſitio
fuit:que,ex direéto omnibus authoribus aduerfan .
tur. imò fibi Paulus contradicit libro feptimo,
vbi Galeni verbis fubfcribit. Proinde, vt paucis
Tem abfoluam ,non aliud certè crediderim , quàm
mendam ſubeſſe buic Pauli textui , aut potius
1 Græco exemplari , quum pro ea locutione , cu
EL iufmodi eft faba abfque corticibus fuis elixa,
है dixerit , Cum corticibus fuis elixa. Non me la
tet tamen hodie ex fabarum corticibus aquam
-1 : per campanam 'extillari , quæ fummopere vri.
nam cit, cu apprimè diureticaeft: quod opustius
po.
428 AM . I v s . CVR MED .
tius absterfionem quam constrictionë arguit:qua
quàm eos cortices, vtpote aftringentes in vnguento
de corticibus,caftanearum dicto,& de comitia,in
gredinos non lateat. Si quis tamen meliora addu
xerit ,nongrauabor ſententiam mutare.
Curatio I I.in qua agitur de occipi
tio fracto .
VER natus annos ſex per ſca
lam cecidit, & in occipite ita for
titer percuffus fuit, vt illico e
uomuerit ,ac tanquam mortuus
per dimidiam horam proftra
tus iacuerit:ad quem accerfitus,iubeo chirur
gum in ea occipitisparte, magna in crucem
facere apertionem :indicabant enim prædicta
fymptomata caluariam diffectam effe,ac ce.
rebrum læſionem pati : quæ omnia , ſecunda
curatione ita eſſe apparuerunt, non fine ia
men aſsiſtentjum omnium admiratione:erat
enim occipitis os , quod denfiſsimum & fir
miſsimum eft , maximam rimam à medio
lambdoeidis commifluræ incipientem verſus
primam vertebram habens: quam rimam al
Giſtenteschirurgi ſuturã exiſtimabant, igno.
rantes alioquinquòdficut fagittalis futura è
medio lambdoeides aliquando ad nares vſq;,
tā ia maſculis,quàm in fæminis,protēdi vila
eft.ita à mediolābdoeides verſusprimā ver
tebram ,
CENT V RIA II . 429
rebram ,nunquãnec in valdepuerulis:fed eſto
quòd ſuturaeſſet, per eam fangainē ingredi
credere par erat, qui pofteà putrefit, & ægrú
ad obitum trahit:ob quam cauſam ,inibi cra
neum ad durā vfq; meninge perforareopus
erat, nec vereri eſt, quod Hippocrates libro
de Capitis vulneribus,agendú ſuadet : ſcilicet
quòd futuras ipfas perforare no debemus,ſed
fecedendo in propinquo'oſſe perforationéfa
ciamus . Nam tametſi vera ac indubitata hæc
Hippocratis fit doctrina, ob duram furſpēlam
meninge:plerunq; tamen cogimur,quum ſu .
tura plus iuſto aperta eſt , fuper eam radere
pericraneum primò:inde vnguibus,vel vt me
1
lius fieri poterit,feparando,à qua operatione
nullum malū oriri hucuſq; vidimus, ſed ma
gis mortē nonnullis fuperueniffe,ob id quod
fuper futuram aperire chirurgi timebant, ob
feruauimus. Vidimus auté nos Ferrariæ nja.
gnifici Antonij Lucei), medici illuſtriſsimæ
Renátæ Ducis Ferrariæ, vxorem , quæ cum e
plauftro cum prædicta illuſtriſsima domina
caderet,in capite vulnere vnó vel altero affea
ctafuit,præcipuè circa ſquamoſam fiuemen
dofam futuram.Pro cuius curatione, quũ va
rij medici & chirurgici præfentes eſſent, nos
refonāte voce ſquaminofam illam plus iufto
al
difiunctam eſſe diximus:perquamapertioné
fanguinisportiunculam fubintraffe timeba
mus
430 A M. L VS. , CVR . MED .
V
mus,idcirco raforio , aut ſcalptro ad duram
vfq; meninge craneü perforare: quú inde ni
hil niſi fauftum & bonü euenire poterat,con
tendebamus: quod fi non fieret, multa inde
mala oriri poffe, prout poſteà euenerunt,te
ftati fumus: in grauiſsimaautē Symptomata
Magnifica hæcDominaincidit,ex quibus illi
mors ſubſequuta eft.Rimam igitur in puero
de quo agimus,confpectam , fecundum pro
funditatem ad duram vfque meningem per
forare fecimus,terebellum fugientes, ac oleo
omphacino , & oui vitello ad aliquod dies
vtentes , ad mel rofaceũ collaticium deueni
mus,fuperadditis vnguentis neceffariis,qui
bus intra quadraginta diesfanitatifuit reſti
tutus :Solideſcit autem caluaria fracta ple
runque trigintaquinque diebus.
SC H O LI A.

V M omni capitis oſje robustiusſit os occi


Copertinent
pitis,mirari eft quomodo ex cafu fiffură ade
plumſit.Item ,quum pueri effet os , quomodo non
plicatum fuit ,non verò diruptum , aut fciffum ,
Quibus dubiüs reſpondemus.Primò rarò contigere
occipitium obfui duritiamfrangi,quiatamen ob
noxium,vt cætera oſaerat, frangi non eftmira,
ri:quibus addimus, quod quia durum eft,fciffum
fuit. Nam ſi molle,vtSyncipitis eſſet ,fortèplicare
tur:nec rimam aut fracturam pateretur ,vt alus
eueniffe
CENT V RIA I 1. 437
eueniſe viſum eſt puerulis, & nos Centuriaprima
harum medicarum curat. meminimus Porro de
craneifrucluris, legito Galenum , libro fexto Men
thodi comedendi.
Curatio 111. in qua agiturde quo
dam,qui ob capparum multorú
eſum , in quædam Symptomata
grauia deuenit.
ONA CH Vs Recinēſis, qui
apud cænobiū DiuiDomini.

M ci,pædagogi officio fungitur,


quum morbo ex meatuum cir
ca iecur obſtructione iandiu la
boraret,medicorum conſilio , in prandio &
cæna nullo alio acetario quànı oxeleo para
tis capparibus vtebatur.Ille verò credensci
tius ab affectione illa ſe iri liberatum, fi plu.
res in cibo acciperet:Scutulã capparibus ple
nam precipuè incænaeftabat.Ex quibus ſuc
$ cus quidam genitus fuit ipſum in ſtomachi
di roſiones, & inſomniaquædam trahens. Qui
5 quum fic per aliquot noctesin ſomnis af
Alictus, abſque febri tamen , perſeueraret ,
ad me venit , medicamentum , quo mor
. bum profligaret, petens. Porrò quum devi
Atu , & cibariis vii ſolitis ab eo quærerem ,
plures cappares fingulis diebus comedifle
meminit : à quibushumorem illum falfu
ginofum ,
432 A M. L vs. CVR . MED .
ginoſunı ,acporri virorem referentem , or
rum traxiffe cõiector: id quod ita effe poftea
inueni , ab eis enim vt in totú abftineret ſua
fi.Demum expulfo humore illo , per bolū ex
caſsia fiſtulari,& pauculo agarico cõfectum ,
ab illis affectionibus liber,& immunis euaſit,
nec amplius in eafdem redijt.
s C H 2 : 1 A.
AMET S I Capparis radicis cortex , so
7 eius fructus,viriüproportione refpödeant:da
omnia tamencortex quàmfiuctus & folia,poten
tioreſt.Cæterùm capparis ex diuerſispugnantibúfq;
constat facultatibus,vtmeminit Galenus lib.7.de
Facul.fimp.med. Nam (waamaritudine capparis
extergit,purgat,& incidit:Acrimonia verò excala
facit,incidit,ac digerit: porrò acerbitate contrahit,
denſat,ac constringit. Vnde lieni indurato,ac ieci. 1
nori obftru &ta maximè opitulatur. Præterea ad
collapfam appetentiam incitandam cappares acco
modatißimæ funt:quibus vt medicamento verius
quàm alimento ſale( vt ad nos importari ſolent )
conſperſis vti folemus:oxeleo tamen ,aut oximelite
paratis.Siquis tamen illis liberalius , quam deceat
Ptatur, & vice cibi eiſdem refcatur, ex eiſdem fe
rofum ,velbiliofum , aut melancholicum gignibu
morem certum eft:vt noftro internenit ægroto, con
Galenus confirmat libro de Cibis boni o maliſuc
ca,capite fecundo,in hunc modum dicens ,Neceffe eft
enim
CENT V RIA II .
433
enim crudos , craffosá; humores, vel concoqui, ver
tique in fanguinem ,vel inputredinem labi non fe
cus ac, quæ calidis in locis diutius manſerint.
Quamobrem inuenta à medicis medicamenta
funt , que ſalubria appellantur, tenuandi fcilicet
vim habentia. Ea nanqueadftri&tos. meatus obo
ſtructionibus liberāt: ac ſi quid lenti humoris infi
xum vafis,hærénfque fuerit abstergunt: craſaſ
que humiditates attenuant , ac diffecant. Quod fi
eis quiſpiam vberius vtatur , ea vel ferofum , vel
biliofum ,vel melancholicum procedente tempore ef
ficiunt fänguinem , Hæc Galenus : per que ſatis
constatcappares hoc efficereperfe.Nam ,Auicen
na authore, cappares ſecundo gradu callide & ſic
cæ funt , que inter ſalubria citata medicamenta
meritò reponi debent. Nam ſua acuitate ſangui.
nem biliofum , & melancholicum , ijs qui vberius
eis veſcuntur,efficiunt. Quinetiam eorumfubftan .
tiaſalis cauſa paruum præbet nutrimentum : quod
in totum dixerim bilioſum, & falſuginoſum: ex
quo aucto , non niſi inteſtinorum , & ventriculi
Tofiones nafcuntur. Capitisdolor:per vniuerſum
corpus pruritus : ac vrina difficultas: ob que in
fomnis homo plerunque euadit. Animaduertant
igitur medici,quiprincipum curam habent, ne li
beralius quàmdeceat, capparibuseosveſci permit
tant.Parcè enim cappares comedi debent : & ( vt
Galenus tradit )medicinætantùm ratione : quia
medicina cibalis dicuntur. Qwe omnia de aſpara
E gis
434 A M. I V ŠCV R. MED .
gis,& crethamo,feniculo dictomarino, difta po
ta:o.Nam plus iusto comesti,praßınam bilen gi
gnunt : vt nosipfiexperientia compertum habe
mus, & plures fiequenter obſerwawerunt.
Curatio IIII. in qua agitur de
quodam , qui ob errore cómif
ſum in pleuritide,mortuus fuit.
VID A M Anconitanus na
tus annos quinque fupra vi
ginti,fortis & robuftus, pleu
ritide correptus fuit:ad quem
vocatus,illico ex axillari vena
eiuſdem lateris ,vbi dolor erat , fanguiné ex
trahere feci:quem pofteàægri refumptis vi
ribus,ex eodem loco , fluere feciita vt intra
quartum diem, dolor ex toto ſublatus fuerit :
& æger poſt multam ſputi reiectionem fe fa
num diceret.Sequentiverò nocte , quum ſuo
& aliorum iudicio bene: valeret , cum vxore
rém habuit:vnde dolor intētiſsimus, & ſym
ptomara grauiſsima illum denuo inuaferunt,
adeò vc intra biduum eum interfecerint ,
obiit autem vltimo fexti dieies
Curatio V. in qua agitur de coccyge
offe, cauda dicto , recuruo: acin
fläinatione prope ipfum oborta .
Joannes
CENT V RIA II . 435
OANNE s Cordella,Anconi
tanus,natus annosvigintiſeptē,
inflammatione cũ ingenti do
lore circa podicem laborabat:
ex qua & febricitabat , & ita
querebatur , vt remediorum applicationem
omnino pertimeſceret: nec quicquam ſuper
eum locum admitteret. Clauum enim,aut fpi
nam inibi infixam.ſe habere clamabat. Ego
verò cauſam vnde inorbus oriri poterat per
quirens,cum Gallis iter feciffe,ac eorummo
re fuccuffatore equo equitaffe , reſpondit:
quo audito in mentem venit , forte fortuna
huic coccygem os, quod communiter cau
dam dicunt, plicatum ac ſerè confractâ fuif
fe:quod aliquando euenire ſolet iis,quiex al
to cadūr:vel qui plus iuſto concutiútur, vt ab
equis, quiconcutiendo ſeſſorem gradiuntur
gradariis oppoſitis , fæpe fit : potiſsimum iis
qui extra conſuetudinem talibus equis vtun
tur.Appofito igitur maturantemedicaméto ,
ac diſrupta phlegmone , & multo ex ea pure
depofito æger meliushabuit.Protinus igitur
aſsiſtés chirurgus noſtro cófilio indicē digitū
manus finiſtrę per ægrotītis anú immifit: ac
(vt prædixeramus ) coccygēmalè affectum
inueniés,in fuū locũ dextra manu reduxit. Et
paucis poftea admotis idoneis medicamen
tis,intra paucos dies ſanitari fuit reftitutus.
E 2 Scho
436 A M. L VS. CYR . MED .
S C Η Ο Σ Ι Α.

OCCY x os eftcaudadiétú ,ab offefacro


Column
portum habens,quod tam hominibusquàmſa
mistribusconstatoficulis chartilagineis, potius
quãoffeis.In quo Gal.libro de oßibus, nõnulla pa
ria neruorü reperiri,ac per id diſſeminari tradit:
quod verum eſſe in ſimýs ſciatis velim : Secus autë
inhomine:quum nulli in eo videantur , necfora
minapercipiantur illa , per quenerui propagari,
aut diſſeminari aliqui poßint. Quibus addereeft,
quod ſpinalismedulla oßiſacroterminatur,nec ad
coccygem defcendit:à quanerui originem ( vt no
ſtis) trahunt. Proinde in homine coccygem nullis
ornari neruis certißimum eſt:necminus, vt obi.
ter hocattingam ,de oplefacro à Galeno ditta in
telligi debent.Ex tribus enimparticulis os facrum
conštruicapite vndecimo dixit.Quod in femijsve
rificarinouimus. Nam humanum os ſacrum ex
ſexconstructum eſtoßibus. Porro coccygis malè
affecticurationem brewiter,ſed doctißimè, ac arti
ficiofifſimè attingit Panlus Egineta libriſui ſexti
capite nonageſimooctauo:à quo nos in hac cura
tione edo&tifumus.Sed vnum preterire non licet,
gnodinibi quando de offeSacro loquitur ,proprie
de coccyge fermonem facit:quum dicat, Ceterum
offefacro contratto indexfiništramanus digitus
in anum demittendus eft:& .
Cura
ČENIVRIA II .
437
Curatio V I. in qua agitur de puero
1
comitiali morbo laborante, que
Epilepſiam vocamus.
VE R natusannos vndecim
vlcus in crure habebat, quod

R quü diligentia pluribus ela


pfis menſibus curaret , & ad
ſanitatem reduceret, in Epi.
lepfiam morbum commitialem dictum, in
cidit. Qui cùm ad me veniret , & confilium
depropulſando morbo peteret, inter cætera
infinuat, morbum ortum poft vlceris fana
tionem eſſe.At ipfe quærens, An antea quum
malo corriperetur, & in Paroxyſmum deue
niret , aliquid per corpus obrepens ſentiret?
ille illicoreſpõder, A crure prope vulcus au
+ rā , ſeu fpiritu frigidū ſurſum ferri,ac caput
E petere ,perſenfiffe. Qui quum caput attinge
bat , illico in terram concidebat : nec mente
conſtabat. Quibus auditis, morbum per con
ſenſum fieri, & eius curationem in vlceris
antiqui apertione confiftere , in mentē fub
uenit.Proinde habitis fyrupis, pituitam reſpi
cientibus ,vniuerſum eius corpus purgaui
mus:ac ſupra vlcus erodēs , fiue cauſticum di
ctum medicamentum admouimus:perquod
adapertum ſanies, & ichores retenti,olim ſo
liti deſcendere ,flyere cæperunt. Demum li
E 3 gato
R D
438 A M. L VS. CV . ME .
gato crure , & vinculis parte in ſuperiore in TE

tercepto, ac conſtricto , inſtituto optimo vi


Etus ordine,puerum intra duos meoſes in pri
ſtinam reddidimus valetudinem .
SCHOLI A.
ANC puericurationem Galeno acceptam
referimus,libro tertio de Locis affectis,capite
quinto: 6 Rali Arabum facilèprincipi libro ſuo
nono ad Regem Almanſorem dicato:capite onde.
cimo:quos per otium legito.
Curatio VII. in qua agitur de Para
lyfi, id eſt, neruorum refolutione
& ſpaſmo, id eft conuulfionc, ac
oris diſtortione.
VLIER,ob fuipulchritudi
nem ab omnibus formofa yo

M cata , quum vtero gereret, o


ris tortura, ac neruorû retra
ctione corripi cæpic:quæ in
dies magisac magis vexabatur, & acceſsione
quotidiepluries detinebatur, Hæc puellam
optimè peperit : & menſtrua , vr'decet , re
(ponderunt.Paucis tamen interiectus diebus
paralyfi oppreffa fuit :adeò vt eius brachium ,
& dextrum crus immo torum illud latus non
moueret .
Contra quam ægritudinem nos
variis remediis pituitain , caput , & neruo -
ruin
CENTV RIA II.
rum originem infeftantem , reſpicientibus,
vſilumus. Eam primò extenuando , & inci
dendo ſequenti potu ,
R.Mellis roſati colati, vnc.I.

Oxymelitis fimpl. vnc.I


Aquarum betonicæ,
Saluiæ. } an.vnc.i. & .1
Miſce,fiat fyrupus.
Quatuor veròebibitis,catapotia hæc deglu
tienda dedimus,quæ ita habent: -
1. Pilularum de hiera . 3.20
De agarico, an.2.1.
Afleieret.
Diagridij. gra.3.cum melle roſato formē.
tur pilulæ quinque : & eas deglutiat quatuor
oris poft cænam.Sic enim paralyſi affecti le
uiter tractandi ſunt,præfertim quando mor
bus dat inducias. Poſted tribus interpofitis
diebus,in quibus & anteà,quod aluus reſpon
deret clyſteri vel balano admodum foliciti
eranjus, potum iſtum concefsimus.
RY.Betonicæ ,
Saluiæ ,
Stoechados,
Hyſlopi, man f.
Maiorana ,
Satureiæ ,
Chamæpitys.
Polypodij quercini recen is.vnc.3.1.
Paffar
E 4
440 A M. L y $ . C V R. MED .
Paffarum abſque granis, ync.3 ..
Seminis aniſi, !

Feniculi. S an.3.2 .
In libris ſex aquæ fiat decoctio admedias,&
coletur.tunc Re.prædicti decocti, vnc.4 .
Syrupi de Betonica,
De Stechade. }an.vnc.i.
Miſce,fiat fyrupus, & fexies teretur.
Pofteà verò iis catapotiis aluus ſubducta fuit,
quæ habent Pilu.foetidarum .
Mefuz ,
Cocciarum Rafis. Jan.)
an.3.2 .
Diagridij . gra. 3.cum fyrupo debetonica ,
formentur pilulæ quinque, & inauratas hora
prædicta deglutiat :poſt quas melius habere
cæpit,At quum morbus diuturnus, & longus
eſt repetita euacuatione opus habet. Qua de
cauſa iteratis ſyrupis,ad prædictas pilulas de
uenimus ,veluti de lagapeno (ſerapinum offi
cinarum mangones appellant)de oppopona
co, non omittentes tamen agaricum in paſta
recens paratum . Nam trochiſchatuin ,quod
officinis proſtat,plerunque vetus eft, & fi re.
cens paratum eft,fuas quoque in preparatio
ne amittit vires..Sed vnum ſcire tyrones de
cet, quod in paralyfi& affectibus partium re
motarum , pilularis forma aptior eft:quia fua
in vētriculo longiore mora pilulę à remotis
partibus attrahűt. Item fcire decet,quòd & fi
acetum
CENTURIA 11 . 441
acetum craſſam pituitam tenuet , & lentam
incidat, quæ paralyſis mater eft : quia tamen
neruis maximè obeſt, quorum affectus para
lyſis dicitur,eius vſus abneganduseft :veluti
omnium frigidorum , & mordacium . Sita
men acetű concedi debeat ,melli roſaceo ad
mixtum effe debet.quum mel rofarum eius
infringat noxas, vel faltē quod paſſulis para
ti ſolet, & acetum paffulatum dicitur:quod &
ad intinctus vfurpari poffet.
Sed interim dum hæc agebatur,materiam
per exterius digerebamus, hoc eft refolue
bamus : & cerebrum neruorum originem ,
ac fpinalem medullam , veluti partesab hac
materia 'læſas roborabamus. Primis igitur
diebus, mitia explorauimus, vt oleum cha
memelinum ,anethinum ,de vermibus,lilia
ceum , irinum . Deinceps ad valentiora ac
ceſsimus , vt vulpinum, coſtinum , rutaceum ,
laurinum , decaſtoreo , de lateribus, fiue la
xo , & philoſophorum hodie dicto , de pipe
ribus , de euphorbio, detherebinthina, qui
bus addere eſt, aquam vitæ , & fimilia , vice
quorã vnguenta quoq; apponebantur:& vn
guentum agrippæ , marciatum , aragon ,vel
è hoc à nobis paratum ,quod habet ita.
Rf. Summitatum rutæ,
Sauinæ ,
Es Cucu
442 A M. L'V S. CVR : MI D.
Cucumeris afinini, HL
Maiorana ,
Saluix,
Mentha, an.m.br
Roris marini,
Hyffopi,
Ebulorum.
Radicis Brioniæ ,
Cucumeris (ylueftris. an.ync.I.
afinini dicti,
Ireos.
Syleris montani,
Stachados,
Betonicæ, an.pug.r.
Chamæpitys,
Chanedrys.
Olei Anethini libras tres.
Rutacei libras duas.
Axungiæ gallinæ,
Anatis,
Taxi . Jan.vne.l.
Viniquantum fufficit, omnibus triturandis,
trituratis, fiat vnguentum molle ad ignem ,ſe
cundum artis miniſterium cum fufficiēti ce
ra . Hoc enim & prædictis membra inunge
bantur,manibúſque fricabantur , quæ poftea
lana ſuccıda opperiebatur:fed caput & ceruix
pelle vulpina ficiabantur. At poft multas to
tius corporis euacuationes , inter quas hiru
dines
CENTVRIA II .
443
dines ano amotas numerare eſt, pluribus di
uerfionibus vfi fumus, materiam ,quæ ad fpi
nalem medullam defluebat, auertentibus: vt
frictionibus,errhinis, fternutarjis, apophleg.
matiſmis , gargariſmatis , & huiufcemodi
aliis. Victus raticain vniuerſum calida & fic
ca erat : ac attenuatoria Erant autem cibi bo
ni ſucci & concoctu faciles,potius aſsi , quàm
aqua cocti, potiſsimum auicularum montana
rum carnes, perdicum ,phafianorum , & fimi
lium . Cæterum oua forbilia , amygdalas , &
pini nucleos,ac vuā paſſam & ex oleribus fe
piculum ,petroſelinum , hyffopum ,maiora
nam , faluiam ,mentham ,cherefolium & fatu
reiam,in vfu habebat,non minus quàm cap
pares & aſparagos. fructus porrò frigidos, &
humidos ac piſces illi in totum prohibeba
mus . A potu eam , quantum poſsibile erat,
arcebamus : iinmo ſitim quantum ferre pof
ſet,fuftineret,conſulebamus. Erat tamen po
cus aqua mellis : cui faluia aut cinnamomum
erat admixtum .
Thermarum aquæ,hoc eſt, ſulphurex,alu
03 minofæ , falluginofe, & fimiles,tametfi huic
conueniant
gia quum morbo,eis tamen vſi non fumus,
prædicta ſuffecerint: ita vt intra duos
wit menſes ſanitati fuerit reſtituta . Cæterùm ,
10 quum bene valeret:& extra domum hinc in
ru
de exiret, ac nonnullos fructus yirides come .
zes deret,
444 AM . L V S. CV'R . MED .
deret, in eundem morbum relapſa eft : & ita
ab eo affligebatur, vt omnibus effet admira
tioni. Nam decies & amplius paroxyfmo in
die apprehendebatur , in quo corpus è cubili
TO
ferè eleuabatur, & membra omnia contra na
turam mouebantur,couellebantur:ac in con- ,
trariam partem trahebantur. Nam os in to .
tum contorquebatur:& fpumans ad nucham
ferè venire percipiebatur. Quin & oculi ita 1

ſedes fuas occupabant , vt eos forasprofilire


aſsiſtentes timerent. Morbus rárus is eft, & à
paucis viſus.Multi porrò aſsiſtentium , à de --

mone malo agitari cõtendebant:& ob id nul.


lis proficientibus idoneis adhibitispræfidiis,
Religiofis fuit commiffa. Quæ poftea paucis
interiectis diebus diem ſuum obiit . Quum ta 31

men paroxyſinus eam inuadere vellet,miſe .


rè acclamabat,perſentiés nonnunquam à pe
de vno vel altero , aliquando à manibus au
ram ad caput aſcendentem ,raròtamen à par
ticulari loco :quod à medico fummopere ani
maduertendum eſſe Galenus commendat.
SC H O L I A.

EO DE M in corpore et paralyſime couul


ſionemfieri poffe,provaria neruorum affectio
ne docuit Galenus varüs in locis fue dočtrine:
precipuè libris de Locisaffectis,abeadem tamēma
teriapituitofa & frigida vterque morbus originë
fuam
CENT V RIA ii. 445
fuam trahit. Sed in paralyſi neruorumfit diffolu
tio,fiue reſolutio : in conuulfione verò eorumfit re
tractio ,fiue ob repletionem, fiue inanitionemfieri
contingat,vt exemplapaßim adductafatis teſtan
tur.Cæterùm cauendum eft, in parlyſis initio fluě.
te ſcilicet materia,calfacientibus multummateria
colliquemus, & eam per vias à calore eodem latio
res redditas, magis fluxıbilemfaciamus. Seddy
bium hîc occurrit, cuinam parti oris torture me.
dicamenta admoueri debeant ? quodetfi à nonnul
lispropofitum fit,à nemine tamen ,quod fciam ,bu
cuſque fatisdiſcuffum eſt. Proinde nospaucis rem
habendamfecundum Gal.dogmata, e veritatem
ipfam nunc edocere conabimur. Oris diſtortio du
plici modo fieriſolet,aut paralyſi, aut conuulfione
ſpaſmo diéto. Quando enim paralyſi oris diftortio
oborta eft,tuncneruorum refolutiopræceßit in par
teprecipuè oppoſita:verbi gratia,Tiffoluuntur
laxantur nerui, & mufculi labri dextri,tunc ne
ceffum eftneruos & muſculos ſinistrilabri retra
Etionem facere,vt refert Gal.libro quarto deLocis
affectis capitede Faciei affectionibus. Cuius rei
caufam retulit libro de Motumuſculorum , quem
pro per otium legatis, Difficile fanè quafitum vi .
detur. Si vniuerſum corpus in duas diječtum eft
partes , fecundum duorum ventriculorum cerebri
diuifionem : Gin vnaquaque parte nerui fuum
munus obeunt ,hoc eſt dextri in dextra parte ,co
finiftri in ſinistra , cur reſolutis neruis @ mu
i sculin
446 A M. L VS. CYR . MED .
le

- Soulis labri dextri non fit retra & tio ex eadem dexo
tra parte, & non ex aduerſa , vt tradit Galenus?
Nos Galeni doctrina muniti, huic dubio duplicie
ter reſpondimus : primò quum nerui, & mufculi
infaciei,aut labri parte altera reſoluuntur,ex ea
dem parte ob ipſam neruorum reſolutionem attra
Etio fierinon poteft : quia in totum neruirefoluti,
laxati, ac exangues funtfacti. Secundo refpon 67

demus, quòd nerui vtrique parti faciei inferti,


ipfam faciem reétam ſtarefaciunt : non minusac
frenihabenæ æquales , equum recto capite ambu 4

lare finunt,nam fi earumalteram diſſolui, aut la


xari , vel diſrumpi contingat,ad contrariam par
tem caput equi retrahi neceffum erit.Proinde qui 8

alterafaciei in parte neruus reſoluituroppoſitepar


tis neruus retractionem omnino faciet. Nec mi
nues in brachio hoc euenire videmus.Si enim inter
5
ni brachij muſculi , neruiſunt inciſi,in fylue.
ftrem partem brachium labitur , non tantumſus
pondere, quantum neruorum & muſculornm fyl
wetrium retraétione. Si verò GlueStris partis
brachij muſculos , eau neruos præſcindi contingat:
tuntad interiorem partem , domesticam dictam ,
brachium flečtetur : quia interni nerui , mua
ſculi ad ſebrachiumtrahunt : vt Galenus latius
libro,à nobis citato,de mufculorum motu . memi
nit. sed üs preſcitis, ad inftitutum fermonem
redeamus. Oris torturaa paralyfi ,ideſt neruos
tum diffolutione orta , dw.ts habet notatu dignas
partes
CENT V RIA 447
partes , alteram diffolutam , laxatam , & fuis
funétionibus destitutam , qua omnino remedium
expofcit: alteram attrahentem , inquam tortu
ra tendit :curea ſe remedia admoueri debeant,
non ea tamen diligentia , qua diffolutæ parti pre
dicte.Quando verò oris tortura abſpaſmo conuul.
fionedicta , quæplerunque euenire folet,originem
trahit , tunc parteattrahenti medicamen precipuè
applicandun erit. In vtraque tamen affectione
neruorum origo roboranda , ac instauranda eſt.
Sed quæret diligens medicus, & qui egros fic af
fectos pre manibus habet , Quomodo difcernere
ſciam facilè torturam euenientem à paralyſi , ab
ea queper conuulfionem fit ? Cui nosreſpondentes
dicimus,Eafdem ferè inter vtrafque has affectio
nes,dißimilitudines reperiri,que inter apoplexiam
- Gepilepfiam reperiuntur. Nam paralyfis parti
eularis eft apoplexia : in qua cerebrum magis
patitur, & confequenter neruus magis laditur:ita
vtplerunque,cum adeft paralyſis, motum membri
affecti,autfenfum ,interdum vtrunq; deperdi con
tingat.Quum igitur torturam à neruorum refolus
tione paralyfi diéta euenire contingit, in ea potißio
mümparteque reſoluta eft, affici non apparet,
alterum trium ( vt dixi)reperiri neceffe eſ ,aut fen
fus,aut motus,aut ftriufque amißionem :vt refert
Galenus libro primo de symptomată caulis, capite
qrarto, lib.3.de Locis affectis,capite penult. In
ea verò tortura , qua abfpafmofinecõnulſione fit,
nullum
1
448 A M. L VS. CVR . MED .
sullum horum trium deperdi neceffe eft.Propterea
hæc exercitato medico opus habent: vt quiquoque
conſideret , An affectiones he per primigeniam ģ
affectionem , vel potiusper conſenſumfiant.
Curatio VIII. in qua oftenditur,
quomodo dignoſci debeat imbe
cillitas virium per oppreſsionem
facta , ab ea ,quæ per diſſolutio
nem contingit.
A VL vs Racanusnobilis An
TI

conitanus ætatis ſuæ anno ſe


cundo ſupra ſexagefimum , cau
ſonide laborare cæpit. Ad que
quum accederemus,& alij prę
ſenteseflentinedici propofitū fuitde virium
vitaliú imbecillitate, in quam ille intra duos
dies inciderat. An per oppreſsionem morbi
grauationem paffæ, vt multi dicunt,vel po.
tius per ipſarum ſolutioné, & diſsipationem
imbecilles factæ eſſent : Cum in hoc totius
curationis ſcopus confifteret,non quod à viri
bus indica tio deſumpta in curatricum indica
ționum numerūingrediatur:quú ab affecti
bus ipfis,Mediciprimo inedendi indicationé
ſumere debeãt , viribus tamen non neglectis.
Ita enim Galen.libro nonoMethodi medēdi
capite
* CENT VRLA II . 449
capite tertiodecimo inquit, Prima'omnium
indicatio eft,quæ à virtute lumitur. Verum
no ſic prima,vt quæ curationem doceat: quã
ex numero curatrica indicationum non fit:
fed ( vt ita dixerim ) vitalium ,fiue quæ ad virę
cuftodiam pertinét. Nam neq; vt valeamus,
nec vt à morbis liberemur., ab ea quicquam
primum deſumimus:ſed vt viuamus. Additū
autem in fernione eft illud primum, quod ex
accidenti aliquando virtutisroboratio ad af
fe &tus curationem conducit. Hæc Galenus,
Quæ ad inftitutum noſtrum multum facere
videntur. Ex medicis igitur aſsiſtentibus,al
ter virium imbecillitatem per ſolutionem li.
ue diſsipationem effe nimirum hominis æta
tem ſenilem , ac morbi malignitatem , quam
contemplaretur,factam ,dixit: Alter veròper
oppreſsionem , fiue morbi grauationem po
tius ortam contendebat : quia tametſ homo
in ea conftitutus effetætate dicta;bprimitá
men habitus erat, & robuſtus. Vnde credere
par erathominem tam paruo temporis trà
Etu ,non ita valenter reſolui potuiffe:fed'ma
gis ob morbiacumen , & materierum niglti
rudinem , virium imbecillitatem contigiffe.
Præualuit tandem hic,qui ob oppreſsionem ,
viriumimbecillitatem fubortam effe acriter
contendebat. Actenui adhibita vi & ụs ratio
ne, & faétis debitiseuacuationibus, ex forti
F caufo
450 A M. L vs. C VRA MED .
caufonide tertiana côtinuano admodú acris
reddita eft . Tandē intra quatuordeciin dies 21

morbus ex toto folutus fuic: &æger ad prifti


nam valetudinem regreffus.Elapſo verè an Note

no ,quumfimili morbo ,me abſente,torquere a

tur,obiit.
Śc'HO LI A.

ERIDE T Hippocrates ſustemporismi


es

nefcirent,libro fecundode Ratione victus in mor .


bis acutis, textu quadrageſimo octavo . Ex quo
virium robur tripliciter imbecillitari deprehendi.
tur. Vno modoper ingnitionem : hoc efipostlar
gas habitus ewacuationes , vtfanguinis vndecun
que ex corpore fluentis , alui execrementorum ,vo.
mitus, fudoris, & alias : quibusinediam adiune stih

gere eft: fed que per halitumfieri contingit : vt


Lusea queexmorbis longinquis o douturnis ori
rifolet: in quibusfpiritus deliteſcunt , & refol.
vuuntur. Secundomoda ,ob morbi malignita
tem , quifpiritus lancinat,ac breui ipfos in ha
litum diffoluit : quimodusad primum imbecilli
fatisordinem reduci meretur quum in vtraque
imbecillitatefpiritummaxima
contingat dile
Lutio :Sob id refeffione; fic effectiindigent,
cibari mamcelerrimè expostalans. Tertio mo
de viriumrobur imbecille suenitper oppreſsioner ,
few marbigranamen. J4 quod ex plerbora, vel
humo
CENT VRIA 11.
humorum multitudinefepe faeri deprehendimm:
qua virium imbecillitas euacuatione maximein
deget, & curatur. VndeGalenu bec enarrans,
citatolibro, enarratione 49. fuccinctă admodum ,
tres hos imbecillitatis modos complexw eft.vbi ( v
obiter hoc attingam ) ab Hippocrate Galeno
ipfo.conclufum eft , quod medicu imbecilles win
res ob dolorem , ac morbi acumen ,ſeviperoppreßio
nem diftashabenti,victum copioforem quàm de
cet ſiporrexerit , Arbitratus imbecillitatem ile
lam per ſolutionem , acinanitionem eueniffe,gre
vius errat , quàm fiimbecilles pires ob inanitio
nem o diffolutionem habentia putansperoppref
fionem factas , inediam permiſerit. In vtroque
enimcafu error committitur :fed in primo gra
ujor, quia,quod pluseft , oblafiones interdum in
euitabilesfacit , quiaeius,quod ingeftum eft, fu
perfluitatem auferre difficile eft : nec eft in maru
nostra camexpellere , & comagis,in morbis ach
tis. In altero,verocafu , wbi minusquàm epus
srat offerebatur , c vires labividebantur, non
ita difficulter error emendatur immo malum
boc facilè corrigitur, imbecilli facto nutrimen
tum tribuendo. Quanquam errores commißi
in has fecundocafu graviores ab Hippocratecene
fenturquàm isso que in primocafumcontin.
gunt : vt latiuslibroprimaAphor.quinto diffe
ritur.Cetersim quaruntmedici,quibuspotis imbie
silitas una ab alteradignofcipoßit ? Cui quali
F
4452 A M Liv s . CVR . ME D.
to reſpondent aliqui, quòd imbecillitas per diffo 稱。

tarionem fa &ta in longo plerunque fit tempore,


&
que verd per oppreßionem fiue virium grawa
Stonemeucnit, breui & quafi fubito fit. Sed mea
fententia refponfumhoc tametfi verum fit,in vni *

werfum non arridet :quia vel pinguisMinerva


medicus, imbecillitatem ex longo morbo couira
&tamautob aliquam notatu dignam evacuatio
nem ortam , dignofcet : eam quomodo tractart
debeat,ſciet. Sed longè quæfitum nostrum aliud
eft:in quo proponitur,fi febridicuta laboranti , pin
Tes breui , repente imbecillesfunt redditæ, qui
bus notis dignofcemus imbecillitatem illam efſefa
Etam per oppreßionem , velporiusper diffolutio
nem :quiain hoctotus curationisfcopusconfiftas.
Nam fiimbecillitas per diffolutioneob fpirituum
refolutionem ob morbt malignitatem faétafit, pi
Titus victw ,etio pote quamcito refici postulat :
abeuacuationeomnimoda recedamus clamant:
prefertim dum vires refecta non fuerint. Atfi
pirium imbecillitas ob dolorem ,fine morbi acu
men,hoc eftper opprefftonem contingat, tunc à ci
baris, medules quàm maximè abftinendum
erit. Et cirra molliendas euacuationes vniuerfa me
dedicura dirigi debet. Sed quia Hippocrates fum .
mus medicus citatolibro de ratione viltus in
morbis acutis,necalibi ( quod fciamus)hec non
diſtinxerit , librum alioqui promittens de morbis
scutis, in quo hac ad amuſim ab co edoceri debe
Toots
.UCENTVRIA , II. A 453
rent,qui& fi fortè ab eo infenptua fuit,
ad nos ta -z
men non peruenit, nec hodie extat :: idcirco, peras
ER Cindubitatas notas, hucuſquemedicipluresnon
tenent : quibus faltem imbecillitatemvnam ab al.,
tera difcernerequeant. Noe Galenus medicine
2
ditißimus Oceanus , inibi,autenarrator aliquis
prera figna per que dißimilitudo,aut diſparilitas
身*
inter inam & alteram imbecillitatemdeprehen
dipoffet , vnquam memoriæ euocauit. Propterea
rios lectorigratum facereputantes , minimègras
siakin. win adprefensſignabes, quibusviriumbe
izbecillmates defcernuntur,paucis exponere:quum
vera indubitata,vtpotè ex Galenianis dogma
tobusdecerpta fintlibrofue introductionisinpul
fürs : rbi porißimim de caufis pulfurum agit. 10.
quo ita pro, Epitome, inquit, Porrò caufarum
amniam pretiinaturam alie quidem vires via
talesbelutifelnio,o diffipant:aliąautemvelmi
1 premnat on gramant, dd foluaatgwidem ali
menti inopia , morborum malignitas...corúmque
autdiuturnitas; autbekententia. Preterea affs ,
& tusanimiimmodici, necnon vacuationesimmo
derata .Opprimunt autem tum ipſa materieces,
pia ,tuminstrumentorumaffectus,inflammatio
nes videlicet , fcirrhi, tumorum moles, abſcaſſus;
Oncorruptionesvarix.Solute itaq;vires paruum ,
languidum acfrequentenspulfwin efciunt.Pues
, m in reliquam :omno
feverò pulfus mutantquu
inequalitatem ,diordinis .confufionem , tum in
F 3 eam
454 A M. * r s ẽ ởKM 5 D.
GE
in tam que in vehementiafpectatur magnis 0
tudine. Nam inequalitates he oppreffarum vi
rium maximè propria exiſtunt. Quinetiam in
ciuſmodi affectibus, motus quidam funditus pe
stunt, aut intercidunt. Cæterùm quiintercidunt,
minorem :qui pereunt , maiorem lafionem indi
cant : & c. Hactenus Galenus. Quipaucis isci
tatisverbis tem ex totocomprehendit:indicátque,
mbi vitium imbecillitasob dysipationem ,acrefolu
tionem eft faéta,quòd tuncpulfus continuus eft
paraus, languidus,ac valde frequens:vbi vero
vitium imbecillitas ob oppreßionem , fivegrauan
tionemcomperitur, tuncpulfusvarius eft, ac con
fufus, quia aliqwando fundicus perit, aliquando
intercidit, aliquando fublevatur :nec minus il
li enenit ,quàm baiulo onus ferenti, quiquum
plus hdpondere,quamproviriumwarum ratione
grauatur,aliquando opprimitur, aliquandoit ?
tercidit,wquandoſubleudeur :interdum in vas
rios torqueturmous. Hæc enim funt figna , quia
bus mediantibus prædiétæ difcerni debent imbe
cillitates : Quæ diligens ao exercitatus medicus
ante oculos fignatahabere debet. Ceteras veròino
tashuic reifacientes,tātexipfoworbo;tum exægro
tantiscorporisraritate, autdenfitudine decerptan
confulto pratermitto. Quae fa fallacesnon fint,
à palſu tamen defumptyquàm perißima,oin .
dubitatze ; firma ,se pare babentido Porno
quumdeviriumDinaliwanTobore cuna doctiffima
Galeno
CENT ,VRIA i I I. ,
Galeno hactenus tatum locutifumusfic:operapre
cium eft , quum primum adægrotantem accedit
medicm , &naturales c animales vires maximă it

contempletur.
;‫ ܝܢ‬.. ‫ܕ ' ܂‬
Curatio IX .in qua agitur de qua
>
dam fpafmi, ſiue conuulfio
as nis ſpecie,Emproſtho
tono dicta
IR quinquagenarius ad me
venit:qui caput & ceruicem in
pectus ita contracta habebat,
V ve ea attollere , vel ad vnum ,
vel alterum latus mouere non
erat poſsibile.Dicitur autê morbus hic Græ
cisEwaouds lungoobórov , Latinioribus verò
tenfio,fiue ad anteriora couulgo. Qui quum
Temedium peteret, eum aliis cómifimus me
dicis. Iter enim in Florencia parabamus, vbi
primam harum medicarum curationum no
Itrarum centuriam , typis excudendam dedi
mus. Cæterum ,morbum hunc nunquam an
tea,vtingenudfatear, videram.Cui eadé, que
(palmo,id eft conuulfioni cürátio debetur,
SCHOLIA .
PA SMYS lime conuulfio is morbus dicitur
Sepquum OCENI ac mufculi ,prater roluntatem
F4 conuel
456 A M.LVS.C V R. MED .
conuellantur , in eamque difpofitionem veniunt,
quam & in moribus ſecundum arbitrium factis
asſumpſerunt. Cuius tres funt fpecies ,prima gá
T VG diéta, quam Latini distentionemvocant:
cillus verò rigorem .Eteft quum ceruix vnà cum
reliquo corpore immobilis,manet , ein neutram
inflectitur, fed iuxtà in vtranque partem rečta ,
intenditur. Secunda ſpecies OnLodórovG voca 5

tur : Larinis verò tenfio ad pofteriora . Tertia ,de


qua agimus ,eft Eunpootómovo dicta , quum ca
put ; ceruix , reliquúmque corpus in pe &tus: con .
trahitar,quam Latini tenſionem adanteriora ap
pellare folent. De quibus,quum dabitur occafio,
plura dicenda funt. Sed ecce ,quum hec fcribir
mus,Racanatenſisquidam vir ad me venit, com
filium pro quodam fimilem norbum patiente, peo
tens.nam ad thermas eum mittere contendebat.

Curatio X. inqua agitur de quadá


muliere per vuluam ftercus
1:11 emittente . 1 ..
X o R nobilis viri Antonij
Brindizes , quum per quatuor
FA annos cum lotio & ſtercore
de hacreemitteret,
ſanguiné ſolicita effet, quia
ac parum
nullum inde dolorem perſentiret:tandecor
roſis inteſtinis,ac perforatis, per vuluam fter
cora
.ICENT VRIA I I. 457
cora miferè emittere coepit:quæ fic nullo pre
fidio conferente, fcedè confpurcata longam
vitam duxit, & tandem obiit.
SCHO'LI A.

OR BOR v M initüs obfistere neceſſa


Mo
tarunt radices,difficulter à medicis auelluntur, vt
sepe dium enim morbus hic ,ex
Galenus monuit. Fuit
giro mulierhæcdeceſsit,
Latiniores inteſtinorum torminaappellare folent.
Proindecoe.lerepar eft,inteftinorum erodentia vla
cera,nonfolùm intestina ipfa depasta effe', ſedetiã
vrine vias,ex quibus quoque fanguis effluebat.
Curatio X I. in qua agitur de quo
dam , qui ob lapfum vrinam
retinere non poterat .
V 1 cupreffum arborem altam
afcendit iuuenis, vt ex ea bac
cas pro decocto colligeret, ex
ea cecidit. At quum grauiter
ex lapſu ipſo affictaretur , &
multa patidiceret,inter cætera ,vrinam conti
nere non poſſe meminit.Cuioccurrens,lubi
tò venam mediam nigram brachij dicta per
tundere, &fanguinem fuere ad vncias octo
feci. Sed quum addies aliquot bene haberet:
locium tamenretinere non poffe conquere
F 5 batur.
458 A M. L VS. CYR.MED .
batur. Quam affectionem cùm intimius ad
uerteren ,mentioccurrit,quòd quia fuper fpi fr
nam iuuenis hic lapſuseſt,eius vltimavertee
bra malè fuit affecta : à qua neruus veſicam 22
conftringendi vim habens originem ducit:
qui attritus,ac laxatus fuit. Vnde conſequens
fuit ob neruum iftum attritum ac laxatū , ve
ficam quoque laxari, & vrinaền non retineri. R
143

Debitis igitur medicamentis vertebram , ac


laxatum neruum roborantibus applicitis,pau UE
latim convaleſcere cæpit , donec integram
1
confecutus fuit fanitatem .
SCHOLI A.
Vrc fimilem historiam citat Antonius
morborum caufis:quam in muliere confeciffe qua
dam tradit.

Curatio XII.in qua agitur de imbe


cillitatis ventriculi cu
ratione.
V VENIs natus annos quin
que ſupra viginti,ab omnibus,
ob eius raras dotes in pretio
Aperitiſ simu
habit serat
us:nam , &ling
trium cumuaru
elom
quentia ipfa fapientiam coniunctam haber
bat,
-1 CE N T v R M'A ij. 458
bat ,in ftomachi debilitaté , ac diffolutionem
( vt fæpe ftudiofis euenire contingit ) incidit.
In eo plerunq; dolorem fentiebat, parü con
coquebat:nauſeabūdusperſeuerabat: & cibũ,
18 vt vnico concludă verbo, rarò capiebat, adeò
13
vtinatrophiam ipfum deuenire,timor eſſer.
Ad
quem quum conueniffemus,illi per plu
Tes diesmet rofaceum colacitium ,cum çquali
miuæ cydoneorum completa portione,abfq;
alicuius reialterius mixtione propinauimus.
Tandem triplicata purgarione per hierã pi
cram Galeni, aſsiduo potu vini ex abſinthio
confecti, & nonnollis forisadmotis, ſtoma
chum roborantibus medicamentis , integrae
fanitatiintra menfem fuit reftitutus,
$ CHOLI A.

AMILIAR IS admodum ftudiofis ftom


Femeie
machi imbecillitus eft,quæ ipfos plerunquein
ſequitur,vtvmbra corpús. Adquam conſequütur
ciborum cruditas,ru &tus acids,paulee,vomitusni.
darofi,fastidinm , atrophia ,ideft totius corporis
fiamma macies,morbus. Quamftomachiimbecilli
tatem non aliterGalenus,quam in præfentinas de
fcribimus;curat, vt exlibrode Locis affectusquinto
capitezde dris ventriculi affectionibus, libellode
Theriaca ad Pifone incuratione Arri& cuiufdam
11 fabicbarißime,ac Platonice philofophia maxime
dedit mulieris stolligipoteritorinio
12 Curatio
460 A M. L VS, CY R ME D.

Curatio XII .in qua agiturde quo


dam , qui ob ſuppreſſum fangui
nis Auxuin per Hæmorrhoides
confuetum ,in fanguinis fcreatio
nécepósituorpGręci dicunt,deuenit .
E Heinorrhoides probús, &
Gingularisdoctrinæ vir Ange
lus de Prato,fanguinem copio
fum emittere folebat , cui qua
multa peracta eflent remedir
& fanguis ex toto cohibitus : confequens fuit
fanguinis reiectatio veris ftatuto die illi ſu
perueniret.Quiquum grauiter morbum fer.
ret , & phthiſis aduentum timeret : nosad ſe
accerſiri fecit,remedium pro hác curanda af.
fe&tioné,inquirens. Cui pos mox multacon
templantes, fanguinem extrahere ex interna
brachij vena fecimus: & bene habuit. Cæte
rùm fingulis ſequentibus annis, antequam
morbus ipfum inuaderet, venis ani hæmor
rhoidalibus dictis Hirudines noſtro confilio
admouere faciebat, acſanguinem per eas,
quoad hirudines deciderent , & fanguis ex ſe
cchiberetur, fluere , nobis perſuadentibus,
permittebar. Qua fanè diuerſiua euacuatio
ne , homoabfque fanguinis expectore teie
ctione fanus & incoluinis perfeuerabat..! !

99200 SCHO
CENTRI II 461
J 911 : sic HOI LA.
Vic fimiles ffitiones Galerius curaffe
HE
thodimedendi: veluti quintodelocis affectis, capi
te primo,apud ipfum legere eft .
Curatio XIIII. in qua agitur de
Catalepſi, id eft,congela
tionis inorbo .
Ň A $ 1 in fomnum folutus de
cumbebat iuuenis ,ad quein ce
leres inuiſendum , acceſsiinus.
Cuius oculi patebant , & eo
rum cilia immota ac rigida
permanebant. Nec ab aſsidentibus incitatus
reſpondebat,aut mouebatur :immo immotus
& inconniuentibus oculis, ( vt dixi)manebat,
Totus rigidus ac congelatus ftabat:vt merita
iuuenem hunc, catalepfi, hoc eſt,congelatio
pe premi dicere cóſentaneum fit.Anxius igi
tur prohoc adfalutem reducendo javene, in
mentem ſubit, Morbum hunc Galeni ſenten
tia, ab intemperie cerebri frigida ficca fieri.
Et ea de caufa ,calidis moderate & humectan
tibus ſumptis, & admotis curari:veluti inun
ctione olei ſefamini,ſambucini, lilini, & cha
måmelini,adiecta interdum in fingulis horū
libris,vncia yna Euphorbij, aut caftorei, aut
ex his
0
462 A M. ; L VS C.V. R. : M I Do
ex his confectis oleis,prædictisadmixtis: ve
rutaceo quoque, ex ſpica confecto, colting,
laurino & fimilibus. Itē, quia morbus hic ca
pitis poſteriores potiſsimum occupat partes,
illis fubuenire maximè ſoliciti eramus.Depo I

fitis igitur capillis,vniuerſum eiuscaput præ.


dictis oleisinūgi fecimus, & debilioribusini
tium fumentes, præcipuè à lilino, quod pro 3

21
prietate ſua innatum calidum viuificat: & co
tra morbumiftum fingularem vim obtinet.
Deinde verò ad decocta pro fotu ,ex facha
de, faluia,roremarino , maiorana,meliloto,
& chamæmila , in vino parata deuenimus.
Quæ omnia anteceſſerāt frictiones & cucur
bitulæ propè nuchan : & fcapulas admotæ.
Nam & garibus caftoreum vino maluatico
diffolutum ,applicabatur.Quibusad fe rediit:
& tanquam mortuus ſeuixit.Cui poſtea cog
dituin hoc propioauimus , & ita habet.Recip.
Specierú Pliriſarcotici,
Aromatici roliti,
Diaçinnamomi, an . ſcrup. I,
- Diambræ, 24

fin Lecificátis Galeni.


Piperis longi,
Nucis moſcatæ , an.drach..
Gariophylloru. }
Cum tribus vnciis facchari , in aqua roris
inarini diffolutis, fiantorbiculi,rotulæ di &tg.
De
I
CENTVRIA : il. 463
De quibus in aurora, & interdiu guftet: & de
fuper vinum maluaticum ,aut potens aliquod
fuluum , aut pallidum bibat. Teſtatur autem
Galenus libro tertio Simpl.capite decimono.
,huiufcemodi vini porum , catàlepſi labo
tanti fummopere conuenire : quod vinuin
Græcis niệpor dicitur. Et id Auicenna, capite,
de venenis frigidiscommendat: quum vim
quandam viuificandi obtinere tradat. Cæte
rúm is quum bene habere coepit : eum ne in
comitialem morbum caderet , eo modo quo
melancholici curantur,tractauimus: & ſecard
perſeuerauit.
SC HOLIA .
ATALIPSIS Latinioribusdetetio, corte
Clepre
deprebenſio dicipoteft:à recentioribus conge.
latio appellatus morbus: qui fubitò euenit mera
tis & corporisfenfum & motum priuat : ac inea
dem figura ægrum finere permittit , in qua ante
acceßionem erat. Verbigratia,fiprius eger fedebat
ſedenspermanet : fi genuaflexa habebat ,genibus
flexis permanet :fios apertum habebat, apertum
manet:plerunque tamen oculis apertis eger manet,
quia muſculus craſſuspalpebram fuperiorem ape
riens,contractus,ac rigidus, &gelatus eft reddi
tus. Quippe animalisfpiritus concretus intemperie
frigida& ficca,nonfolùm in cerebro ,fedomnibus
corporispartibus efficitur , quo fit , vt vniuerfum
corpus fenfu.eemotuprinetur, quiaquum concre.
2
tus fit
464 A M .: L VS CVR . MED .
tus fit, ineptus adulluftranda neruoſa corpora eft
gelditus. Et hæc eſt cauſa;ob quamſumnus in hac
affectione non fit. Quia ſpiritus animalis à ner
is in cerebrum non revacatur : ceterim manet
in htc affectione veluti in curo fubetica paßione
diſta,refpirandi quedam facultas,ab illaſis adhuc
Spiritibus quibuſdamsob vite neceßitatem refpira
tionipotißimum feruientibus. Cunuenit igitur af
fectiohec cum apoplexia in hoc, quòd communem
fenfus & motus prinationem habert S: ed diffe
runt,quia in hac, dequa agimus affectione,fpiri
tus concreti ac congelati ob intemperiem frigi
dam & ficcamfiunt , & proprijs fuis locis inter
cipiuntur, ac quieti manent' : immo ad fenfum e
motüm prabendum ineprißimi. Vnde membrari
gida ac liupore affeétaeuaclunt : & eandem fer
want ſitum ,acfiguram , quam ante acceßionem
babebant. In Apoplexia verò neruorum fit eb
ſtructio, & obstaculum quoddam : ob qua fpiri
tus ipſi quafi carcere detinentur : vnde ad corpo
Ta neruola permeare non poſuni : & confequen
ter nerui laxantur, & refoluuntur : ac mouendi,
& ſentiendi membra facultatem amittunt. Vtw
cunque tamen in apoplexia detentiſpiritus , inte
gri'nulla concretione affe£ti funt, unde corpus al
terum fitum ,& figuram ,ab eam , quam inaccef
fione habebat, deſumere poterit. Soletantem affe.
Etio hæc in morbum comitialem , Epilepſiam di
Etum , aut hoc grauiorem apoplexiam terminati:
que
CENT, V RIA : IL ) 4 ‫کو‬
que affectio quia abintemperie frigida ficca ,vt
Galeno lib.2. Aphoriſmo tert:oplácet,fit,hoc mor
bo correpti tanquam melancl» lıcı, tractandifunt,
vt in hoc molitum fuit iuuene... '

Curatio XV.in qua agitur deCato


cho,id eſt,ſopore vigilanre fiue
dormitione vigilante, di 3

cto morbo .
ER OPPOR Í V.NE hic
occurrit Nicolai mulier facie

P venufta, octo ſupra decem -na


ta annos: quæ quumfebri ma
ligna & peſtilenti affigeretur
medicorum iudicio,catochos morbusilli luk
.
peruenit.Nam & dormiebat, & vigilabat.clau
los nanq; habebat oculos , & interdum inter
rogata eos aperiebat,ac turbulenter loqueba
tur,nec rectè reſpondebat. Sed quicquid pri
mym in buccam occurrebat,effutiebat. Eiųs
pulfus frequens,celer, ac paruus erat : lotium
verò turbulentum iumentorum lotij fimili
4
1 tudine.Cui pro.eius recuperanda valetudine,
quater languis extractus fuit, & cucurbitulæ
ſcapulis admotæ ,veluti propinata medicamé.
ta tum alterantia,cümpurgantia,acroboran.
tia.Quibus omnibus ac variis admotis topi
cis medicamentis, intra viginti.dies ſanitati
fuit reftituta.
SCHO
*
7466 AM Lv s. C v R. MED.
SG H 0 , L : A.
A MÉT'$ i čatalepſis to catoche Grece
TA voces,communi vtriufquefignificatione de
prehenfionemi yine mentis detentionem indicent:
3

morbitameninterfe fati Fung differentes. Eft


enimcatalepſis, morbus,quem iuniores medici con 夏,

gelationem appellant :de quo fuperiori curatione


ſermo habituseft,& de 86 Paulus Aegineta libro
tertiofué medicine,capite decimo, ad hücmodum 2

tradit. Dicunt etiam priuatim ,diverfumque à


pigili comate datochon fieri ,cùm fimplicem non
mixtam babebit caufatn , nimirum frigidiorem
ficciorémque matériam : que poſteriore-cerebri
ventriculo repleto malum hoc excitarit :quoqui
Forripitur repente, in illo permanet habitu, quo
correptuseft :ftansſcilicet, vel fedens;claufis ocu
lis , aut reſpiciens. Quam ob caufam'antiquiores
Greci hocdetentosmorbo catochos vel catecho 1

menos, quafi dicat occupatos,deprehenfosque no


minauerunt. Recentiores affectum feminino ge
nere catochen , catalepſim ,velutidetentionis
deprehenfionem , cetera. Galenusporròhac la
borantiaffeftione,inIſagoge,linein pulfus in.
troductions, talem defcribitpulfum ', quum dicat:
pulfus natóxwv,( Vertebresenim sovs Katexone
vous, id eft irretitos dc detentos natóxous appella
bant. Iuniores ástem affectum ipfum nominant
NaTÓZNY noci natárofin ) catera quidem lethar.
gicis
CENT VRIA 11. 467
gieis funt fimiles : magnitudine , tarditate, ac
Taritate : quemadmodum & totus affectus à le
thargi specie non 'multum defcrepat. Karówoo
tamen pulfus non imbecilli, necmolles :fed in is
vel' multum diffident : quemadmodum certè
quòdin lethargicis quidem totus habituseft folu .
> tws, actumens: Catochis verò constrictus ac coa .
Etus. Simili modo & inequalitate , ac equalita.
te inter fe difcrepant. Nam xatáxup pulfus eft
æqualis : lethargicorum verò inequalis. Archie
genes antem ait , locum arteriæ peculiariter in
# ipfis calidsorem inueniri : quomodo in is,quicum
cataplora conaulfionem funt incurfuri. Hecte
nimGaleni in totum catalepſi , hoc eft, congela
4 tions morbo recentioribus dicto, conueniunt, unde
Andreas Lacuna, Seçobienfis, contemporaneus
noster , vit omnium votis doctißimus ac ingen
niofißimus, in Galeno àfe in Epitomen verfo pret
dentius feciſſet, fi hæc catalepſi ,morbo congela,
+ tioni dićto conuenientia dicaffet squàm catacho,
- hoc eft vigili comati. Primoenim Galenus libello,
citato, ac libro quarto de Caufis pulfuum , de ca
7 tocho, ideft comate vigili , fiue dormitione niging
9 lante fermonem facit: deinceps verò ad catale
prim ,fiuecongelationemmorbum accedit. Cuitan
menipfo Lacund in totum aduerfatur ,alterum
} pro altero deſcribens morbum : vf quifgåe mar
ginales annotationes fuas legens facilè depre
14
dendere poterit. Sed errorem burc, vt ingenuè
G 2 fatear,
468 A M. L VS. , CVR . MED .

fatear, typographipotius incuria , quàm tantivi,


ri negligentia irrepiſe putarem . Facilis autem
lapſus eft, quæ vni debentur loco , alteri collocare:
prefertim in marginalibus annotationibus. Ce 3

terum catochevelcatocha, comavigilans, vtdixi,


interpretatur:vel, vtalijs placet,dormitia vigi
lans: morbus in quoæger dormit, & vigilat,
quia ex duobus contrarijs conflatur morbis , les 23

thargo fcilicet, & plurenitide : vt teftatur Hippot


crates libroquarto de Morbispopularibus non lon,
gé à principio: vbi morbuon hunc ftupidam in
fomniam appellat. Quippe à bile flaua largiore, mie

cum pituita etiam largiore in cerebro permistis


fit. Quarumilla , quum calida fit & ficca vigi.
liasinducit : hæc verò quum frigida.co bumida
fomnum conciliat magis & minus , pro vincen
tis-materiæ quantitate & qualitate. Potiſsimum
autem in vtroque hoc morbo catalepſi @ cato
che,posteriora cerebri magis moleftantur : vt tra ,
dit Galenus libro quarto de Locis affectis.Quiles
pe pestis temporeeuenit. Et ab Italis malum de
pazucho appellatur : ab. Hifpanisvero malum $

de moderra, 'aut modorrilla . Medius eft enim


morbus liic ( antdixi) inter plarenitim & lethar
gum morbum . Nam quum lethargi morbi ma
teria ſuperat,fopor vigilansmorbus dicitur, Gre .
ciscateche :quum verò plurenitidis, vigilans co
ma fue vigilanssoporappollabitur : àGræcis verò
dypusvor nóiua. Atfiæquè vtraque
materia pae
tientis
CE N T VRIA I I. 459
tientis cerebrum afficiat, nomen nouum excogia
tare decet :quum nullum hucufque nec à Grecis,
nec Latinisilli impofitum fit, Plerunque tamen
+
in hoc morbo vrineapparent perturbate , quales,
funt iumentorum :vt refert Hippo, libroquarto
Aphoriſ. ſeptuagefimo. Hoc tamen morbo affe.
Etis , pulfustalesinfunt, quales Galenus libris ci
tátisdefcribit : quum tradat, lam etiam alius
eft affectus, qui foue medio loco ponendusfit in
ter lethargum & phrenisim :vtqui cum neutro ,
in totum conueniat , fiue communis effe ambobus .
exiftimandus , vt ex phrenitidis ſpeciebus,& les
thargi mixtus , fuo loco confiderabimus. Nam de
eius hic pulſibus agemus. At ne quaſi ænigma
quoddam propoſitum fit, per figna que cum eo
funt connexa , eum ob oculos ponam :connivent
ferè oculis : fomnolenti ſunt:atque ftertunt :rur
>
ſus oculis fixis ac inconniuentibus diutißimè,vt
catochi, ( intellige vt catalepſiaffeeti )intuentur,
& fi quid roges, atque ad colloquium compellas,
difficiles funt tardi ad refpondendum Ple
1
Tunque etiam ftultè loquuntur, nec rectè refpon
dent:
-1
:ac temere nugantur.Is eft affectusquem di
60, qui ex fignisfibiadiunétis defe&tuproprij no
3 minis cognofcitur. Pulfus eius celeresfunt , ego
- crebri, perinde vt phreniticorum :minustamen.
Et robori item minus ; ac illi obtinent. Lati aw = ;
tem funt &brewes, externum motum non habent
fubitòtrücatum : fedalio modo veluti intròfe pron .
G 3 ripient
470 A M IV S. C ' R. MED .
ripientesfubterfugiunt, acconcitantcontractione, 144

& quafi fuffioranturdiftentionem, verùm inea HE

pulſui phreniticorum non funtfimiles,quòd trun


catione illa carcant. Hæc'ergo Galeni figna in
totum reſpondent illis,quecomenis in hoc patieba
tur morbo.Ceterùm Leonardus Fuchfius Germa
praxi, dece
Bus in fuade curandis ægritudinibus A

talepſiorciatocha,magna inaduertentia, fub eodë


capite,quafidevnotantummorbo agens,fermone
commiſit: Suntenim rewers longe diverſimorbi,
vt ex dictis liquidòconftat.
Curatio X VI.in quaagiturde quo
dam,qui quum à fcabie per lini
mentum curatusfuit, in quandă
facici & labiorum incidit fædã af .
féctionem ,ſimulquede propinan
daaqua lactis.
VaR natus annos quinque,
quă ſcabie(cateret, eius mater

P ipſum linimento quodā inuna.


xit:&qua inunctionequum mũ
dus,& ſcabie liber euafiffet, ad
eius faciem humor quidam calidus ruerecce
pít, ipfam unà cum labiis, & narium parte,
inflatam & tumoré leuatamreddens. Quæ
inflatio fæpe puftula propè nares oborca
deliteſcebat. Sed poftea interpofitotempore ,
repul
CENT V R 1 4 1 1 471
repullulabat.Nullisigitur adiutus prçfidiis,lig
hac affectione ad iuuentuten vſque moleftus
76 peruenit. Qui quum ad nos accederet: & re
medium contra morbumdiuturnum , faciem
.!
fædantem peteret, ipfum temperatura bilio.
ſum notauimus .Ac multis iam vfum pro mor
bo propulſando medican ențis, inter quæ &
Guaiaci decactum çitahat:& thermarum a
qúas , velutipluresſanguinis miſsiones,vt cu
curbitulas fcapulis admotas,ano hirudines,
maſticatoria, Errhina medicamenta, & huiuf:
modi diuerfiones alias, Protinus igitur ad
opus accedentes hunc feruquimus ordinem
quem in medium afferrenon grauabimur,vt
deinceps alij pro fimilibus deponendis affe
Qionibus exemplum habeant.Inftabat au ,
tem veris initium , quum hæcmoliebamur,
& optimo victus, ordine inſtituto , fic in .
cæpimus, i, o ,
Recipe- Syrupi Endiuix , qij 11.9.1992
C ) :: Cicore.s .. an.vnc..fi
Sa Lupullorum ,
Decoctionis fenæ. vnc.4 . miſce , fiat fyru
pus:quem in aurora bibat.Ebibitis autem tri
busſyrupis, ſanguinis ex venanigra brachij
W
dextra ad vncias octo mittatur. A qua ſangui
Dismiſsione, fingulis tribus dicbus fequenti
bus fingulosquoque fyrupositeret:acfequé
tem bolum die fequentideglutist:qui habet.
Recip
472 AM. Ls! c R. MED.
Recipe Abris cafsiæ 'recens extractae vnc.1.
& l.cum ſaccaro fiat bolus, quem ieiuno fto
nacho ante prandium per horam cum di
midia comedat : poft hæc verò ad aquam
lactis deuenimus,in cuius propinatione hunc
feruauimus ordinem .
Recip.Aquæ lactis caprini. vnc.i.
Syrupi acetofi S.multæ
isto Miſce
acetofitatis. ' vnc.z.
l .
Et ebulliat ebullitione vna, quã mane poſt
quàm è lecto exiuerit , & omni fuperfluitate
expurgatus fuerit , deambulando per inte
gram horam paulatim more aquarum me 2

dicatarum , fumat : & cibum ad quatuor ho


rås tarder. Singulis diebus prædictam quan
titatem ſumendo. Elapfis verò quinque prio
ribus diebus à feri potu computando cephali
ca dextri lateris fecetur , & ad libram media
fanguinem fuere permittito ,acad decimum A

quintum diem in huias feri potu perfeueret,


in fine quorum prædictum caſsiæ bolum eo
inodo dicto repetat. Et poſt purgationē , to
tam iecinoris regionē,ac lumfecundú
bos lo 2

gitudiné,vnguento rolacoTecenti eiuſdé an


ni inungat.Itē per totum annü condico rodo 1

ſaccaro ,&buglofaceo advnciam vnam in 11

aurora vtatur.Et quãro frequétius aſſumpſe


rir,eomelius erit.Non minusrhabarbaro re
mel in hebdomada faltē viatur:ipfum made 1
999 .. do
€ È ' N TV R BA - II. A 473
do , acdeglutiendo pondere ſemidrachinæ:
At initio Auguſti ad balneas ipfum mifimus,
ex aquis potifsimum frigidis ferreis, quales
ſunt Lucenſes, ac Calderij,in agro Veronëſi. -
3 Sed Septembri méfe purgario,ac lactis aquæ
propinatio ,repetitę fuerüt.Quibus omnibus,
intra duos annos ſanitati fuit reftitutus , nec
amplius in hanc fædam incidit affectionem .
‫هی‬ ‫م ن و‬ 1

NT ER la medicamenta, quibsolim aptiqui


Itaspro cienda aluo vfus eftij aqua lactis adni.
-8 meratur,cuiusdoſes'adhermindshoc eß librás
pas quin
queaccedebat.Proinde mirarinon eft, fi nos hodie
quoque ad Prifcorum imitationem , pro hac
lenanda affectione , & corporis mala intemperie
domanda,ea difto modo vſi fimus:Habita agrora
tosetate,celi temperie,affectione,ac temperatura..
Valet ante aqualactis ad inueterataspapulas,o
paros lividos, vitiatosfub cute humores, belut
lepras, ſcabies, vicera vetera efferata.Que o
} puero,& mulieri; ſeni,citra omnepericulü este! (9
hibetur. Et in canicule éftibus intrepidè datur: 1
quia naturaſua lents,acfrigida eff,vtin nostro am
bunde diximus'Dioſcoride. Cæterùm aqualaétis
varis alijs modiscontra cutaneas affections pa
rata ebibitur , vtfløribus fumiterræ ,borraginis,
buyloge, fene ,lupulorum rhabarbaro fimix
GS nocturnoexw
libusadmifta.Sedpotiffimumaëto its
i pofita
474 AMLVS, CV, R. MED .
poſita ,in qua Galenus ſcamonium immittebat:
clansulum inuicos homines purgabar, & fanabat:
pt librodecimoquarto Methodi medendi, capite
Septimodecimo legitur.
Curatio X VII.in quaagitur de mu
liere enixa , qux fanguinem
menftruum per nares,& !
os emittebat.
Xor hominis Germani, qui ad
tabernā habitat, vterü gerebas
ſeptimo menſe, magno capitis
V. dolore cruciabatur:pro qup leu .
do,cucurbitulas (capuliscum ſca
rificatione affigifecimus.Sed veſperipueruni
peperit, & febrisardős illāinuafit.Nihil purga.
bat:multú fitiebat: anxièagebat:res indubio
erat,Sequéti veròdie, quü laphenapedisyena
fe&tå effet,& languisexiret,interpoſitispaucis
horis,per os & nares fanguis meſtruus illi corsi
pioſiſsimeeffluxit.Poftcuius fluore.capitis do.
Torremitti cæpit, & fymptomata omnia mi- ,
nui.Sequenti verò diecucurbitulisfeminibus
admotis, & fyrupo de biſantiisfine aceto,fæpe
ebibita,ac aliis retractionibus adhibitis, fan
guisdiverti & retrahicoepit: ac fic rectam via
lecutus fuit, Quã verò mēles fuerent, fe fană
dixit,& bafilice perſeuerauit:abeius puerobiit.
7. Cura
CRNI VRLA il. 475
Curatio XVIII. in qua agitur de
quodam , quire Venerea vti
non poterat.
A LAP HATINVS, Hes
bræus,natus annos quadragin
ta ,boni habitus vir,ex Bruzia
propè Coſtantinopolim incly
ta ciuitate Ancona venit , re.
mediúquærēs, quo potiſsimú liberis operam
dare poffet.Cũ vxore etenim ,ob genitalium
mēbrorű imbecillitaté,rē iandiu non habere
querebatur: & eo magis quia liberis carebar.
quos fummopere optabat.Infita enim vnicui
que eſt animali ſibi fimile quaſi å natura ad
perpetuādā ſpecić & propaganda fobole in
ſtigatio,producereſed potiſsimú hominibus :
&ex iis Iudçis,qui in hac re, vt varüs aliis,lu
perſtitioſiſsimi funt: credētes vtiq; eorú ani
más poftobita, laluas fieri nó poffe, nifima
ſculos dimiferint,quiadDeú optimấmaximú
preces fundát,vt parētű animas incoelú queo
here dignetur. Huic igitur ve fuí affequere
tur fcopá, hāc illi perfcripfimus methodum ,
Priod per pharmácâ corpus oprime purge.
tur :& optimisvtatur cibariis & potu comeda
uimus.Ná abfq; Cereré & Baechó Venerē fri
gere omnes norűt.Vraturcapis,gallinis ,fafia .
nis,turdis, merula,pullis'gallinaceis, auiculis:
fylue
476 A M.1 LV S. CVR . MED .
fylueftribus.Sed potiſsimum pafferculis fala
cibus: quosGræci fua lingua auprizasappel
lant, ex quibuscerebella,ac quæpropè renes
partes ſunt, primatum optinent. Ex quadru .
pedibus hædus, & veruex præcipue nunre
rantur: Sed & piſces in lege admiſſos conce
diinus , modò tamen calidos & bene paratos
comedat:quanquàm multi corio tecti, velu U

ti teſta coopertilibidinem incitent. Sed quia !

huic per religionem vetiti ſunt , eos filentio


præterire fatius eſt. Cicer ex leguminibus
ad rem multum facit, Veluti ex herbis Men
tha, rapa fatiua,Eruca,porrũ,cepa ,nafturtiū, 221

orminum fatyriones,vrtica, crocus,carduus,


pinea,ſcolimos dictus,cuius tam radix, quàm
calyx chichophilos-dicta expetitur : bulbus
eſculentus de quo Martialisdicere folebat:
· Cum fit anus coniux , & fint tibi mortya
* : membra,
- Nihil aliud bulbis quàm ſatur effe potes.
Quibus addere eft Eriſimum , cephalionë
encephalum dictum , noftris palmitem , vel
palmę caput:de quo capite de Élate in noſtro
legito Dioſcoride.Ex fructibus verò, quosilli
concedebamus,funt vua, ficus,amygdalæ ,pi
ſtacia,pini nuclei,vua foleexiccata,nux Indi
ca : & alij plutes fitentio prætermiſsi. Sedex
cõditishocpotiſsimumpärarefecimus, mul
tum ad rem faciens & ita habet,
Recip
CENT V RIA 11 . 477
Recip. Amygdalarum albaram.lib.l.
Pinearum recentium albarum. vnc.z..
Carnis ſcincorõ renes amplectētis. vnc.2,
Radicũ teſticulorú canis, & vulpis in aqua
primò coctarum . vnc.3 .
Seminis erucæ VOC, 2
Piperis longi,
Cardamomi, } an.drach.2.
Mellis quantum fuffecerit, ad ignem ſecua
dum artis miniſterium fiat conditum molle,
3 & cum drachmis duabus fpecierum diamo
ſchi aromatizetur. Cujus femiunciam quãdo
vadit dormitum , comedat : & deſuper parum
yini maluatici ebibat.Sed & membra debilio
ra facta,hoc inungebat vnguento .
Recip. olei lilini, ync.6.
Pulaeris ſtellionis vnc.I.
Caſtorei ſcrup.I.
Nucis moſcatæ ,
an.vnc.f.
Piperis longi }
Ceræ citrinę,quantum pro ratione linimenti
ſuffecerit, miſce, & ad ignem ,vt decet, pare
tur. Cæterùm multa , &varia pro hac com
plenda operatione excogitari poffunt, tain
condita, quàm ynguenta . Ex conditis autem
proſtat in officinis , cõfectio Diafaryrion di
cta:quæ recens parata primas in hoc loco te
net.Sed ex citatis fimplicibus, Marſipanes pa
rari poſſunt.Veluci rotulæ ,cóſeruæ , electua
riza
478 A M. I v s . CVR. MED.
ria, & huiuſmodi alia :de quibus & inunctio
nibus variis,fi quis inoltaſcire defiderat: le
gat Aetium , Sermone vndecimo ſuæ medi
cinæ , capite trigefimoquinto : cuititulus eſt,
de iis qui reVenerea vri'nó poffunt.Et Aui
cennam Fen. vigeſima libri tertii , capite 15.
& 16. & 13 , & 18.& 19. & vigeſimo. At ho
die Turcæ libidinofi , fuo Amphione ad in
citandem libidinem, in cibo fabre magnitu
dinëvtuntur,qui fuccusherbæ cuiuſdam eſt,
nonverd papaueris, vt quidam putant. Citát
Theophraſtus herbam quandamn, veræ libi
dinis irritamétum vocatam ,de qua nos quo
que olim mentionem fecimus. Sed Indi po .
ftros Lufiranos docderunt chryſocollam ,bo
racem officinis dictam ciceris magnitudine
in ouo forbili ebibitam ", hominem in pria
piſmum trahere,& tentiginem ciere. Prædi
&tus enim ludæus hic ( vt quiad nos ex Con
ftantinopoli redierunt,teſtati ſunt)filios ge
nuit,& hilariter cum vxore agit.
Curatio XIX.in qua agitur de quo
dam ,qui ex lapidea fcala ceci
dit : & illi brachium & fi
aiſtrum crux abſque
motu perman
ferunt.
EX
CENI V RÍA it . 479
x ſcala lapideà cecidit puer
obeſulus, Brudoruin viduæ fi.
lius hatus annos quinque.
CAS Quiquum ſuper dorfum cade
rer, nucham , & fpinain 'male
afficit. Vnde & neruos maleafficicredendu
erat. Is verò à lapfu ,veterho,hoceft profun
diſsimo fomno, per no &tem & diem oppref
fuseſt. Cui occurrens medicus quidam , dex
tri brachij venam tundere& ſanguinem ex
( trahere, ac brachio & cruri male affectisme
dicamenta admouere fecit. Sed quú puer ad
quinq;dies cũ illisadmotis medicamétis nul
lú iuuamen perſentiret:fed potius abſq; motu
predicta mébra maneçēr,adęū inuifendū ſuni
vocatus.Cui præſens,cõfidero huic nullú ineſ
fe vulnus,nullum tumoré,nullam membrifra
cturam , aut liuiditatem . Quibusdecaufis, in
menté reuoco ſimiles à Galeno caſus citatos,
quibus mediãtibus doctus euado, iudicāshuic ,
neruos,&mufculosmalè effe affectos: &ita
malè affectos,vt per eos fpiritus motum præ
ubentes permearenõpoffent: quum trāfitus,&
-
via illis intercepta effet. Proinde ad neruorú
originé occurrës,caput,occiput, & vntüerlam
fpinam ipſam hoc linimēto illini fecimus. Et
intra quinque dies,inembra motum recupera
runt,& paucis aliis interpofitis, integramade
ptus fuit fanitatê. Habet autem linimentífic:
Recip
480 A M A. Į VS. CVR MEÐ .
Recip. Olei chamamelioi,
Vulpini, an.ync.2 .
Vermium terreftrium .
Pulueris vermium terreſtrium vnciam vnā,
ceræ parum :ad ignem fiat linimentum : quo
3 neruorum origo & fpina inungatur, & delu.
per pellis vulpina imponatur. 9

SCHOLI A.

On multum ab iſto caſu abhorret hiſtoria


Galeni de Paufania Syro Sophifta , quam ter
libro tertio de locis affe&tis, capite decimo citar.
Etpaulo antea libroprimo, capite fexto. Proin
de decet medicum in Galeni doétrina optimeeſſe BA

verfatum : quia omnia ,que contingere poffunt,in


co facillimèeft inuenire .
Curatio X X. in qua agitur de im
poſtura quadā, videlicet quòd
22
medicus quidam leniquo .
21. dam clyftere puellain
3121 interfecerit.
E o Hebrçus Pedagogus quí
niultos fanctam linguam do
1
cerer,medicus, quidam cogno
mento Calaphurra, vt lingua
quoque calleret, ad eum acce
debat. Cæterùm huic Leoni filia erat annos
nata
CENTURIA II. 488
nata circiter octo, quæ ſæpe ventriculi & in
teſtinorum erofionibus cruciabatur.Is quum
femel natam affictam animaduerteret,medi
cum præfentemrogat præſidium facile para
tu ,quo filiam àfymptomate liberet, excogi
taffet. At medicus magiſtro obtéperans offi
cio fuo fungi ccepit, doctè fanè puellæ tem
peraturam natiuam , tum ætatiuam confide
rans.Quæ dubio procul pituitofa erat:quibus
addebat tempus hybernum ac rigidam hye
mem præfentem ,in qua ætate, & cæli conſti
tutione , morbi frigidi plerunque nafcuntur.
Vnde coniectari coepit morbum huncab hu
more frigido, & ffatuofo ortum trahere: qui
per circuitus quum mouebatur , non conti
nuo,fed interpellatim puellam affigebat.Sed
coniecturam ſuam firmabat, quòd tortiones
illæ,ac ventriculi murmura nullam fecum fe.
brim trahebant. Quæ omnia,quum vniuerfa
liter morbum frigidumindicent ac teſtētur,
potiſsima tamenac indubitatain ægrotante
Hebræa ſunt, quia Hebræimelancholicis &
ftatuoſis, ac actufrigidis veſcuntur cibariis::
quibus humor gignitur quidā frigidus flatuo
fus,colicas affectiones plerúq; producere na
tus:quæ res indicio eft, quòd Hebrçi ob hunc
aggeftum humoréin colicum affectum ſæpe
incidūt.Hoc igiturratiocinio vſus, docte me
dicus cótra hanc affectionem hunc deſcripſit
H., clyfte
1
AM , L V /S . CV & .MED .
482
clyfterem ,qui habet.Ro . Camomille , Anethi
an.m.1 .Rutæ m . ſemiſem . Camini pug. me
diū ,in libris tribus aquæ fiat decoctio quouſ 4

que maneant libræ duæ.Facta decoctione, &


colatura ,decoctis adde.Oleorũ Camomillæ ,
Rutæ , an.vnc.i.
Anethi . }
Vioi paruin miſce, & ter ex prædi&to decocto
& oleis ac vino mixtis ,clyſteres parentur . Ita
vt quilibet clyfter decem tantum contineat
vncias. Ab iniecto verò primo clyftere puel 1
la angi cæpit : ac intra horam mortua fuit.
conqueruntur parentes :medicum deteftatur:
populum conuocant:ad iudicem currunt :obi
tus vindictam quærunt . Tandem prædictum
medicum ,in vincula coniiciunt , & ſub iudice 1

lis pendet :Anconam gubernate Illuſtriſsimo


Vincentio de Nobilibus Iulij tertij Summi
pontificis, ex forore nepote :ac locum tenen
te . Quæritur an puella ob clyfterem iniectă
obierit ,an ab aliqua alia caufa mors illi ſuper
uenerit :primò quòd ab infufo nors ſubſecuta
non fuit, ipſum componentia fatis teſtantur:
quum omnia ferè quotidie in victus vſu ho.
mines habebant : à chamamelo herba fic di
cta ,quòd mali odorem referat , incipientes:
quam Aegyptiorum ſapientiſsimi ob raras
eiusdotes Soli conſecrabant,vt teftatur Gale
nus libro tertio de Facult. fimpl. med . capite
nono.
CENT VRIA II. .483
pono. De cuius temperatura ac viribus fic
libro fexto prædicti voluminis idem dixit,
Anthemis,id eft,chamæmelon calfacit,& de
ficcat in primo ordine , eltque tenuium par
tium . Ac proindedigerendi, laxandi , ac ra
refaciendi viin obtinet: Hæc Galen.cuiom
nes hucuſq; mediciſubſcribunt. Non eft igi
tur quòd ob chamæmelum vel chammema
lumdictum , infuſum hoc noxiū aliquid con
traxerit, quis dicat, Veluti nec à bene olente
2 anetho:quod pro ornandis olis,ac præparan .
do acetario culinis familiare eſt. Excalfacit
autē in fine ſecundi gradus & exiccat in eiuſ.
dem initio:& ob id in oleo decoctú digerit:
dolorē ſedat:fomnum conciliat, & crudos hu
mores concoquit.Quæ omnia de ficco intel
ligenda veniunt:nam viride humidius,& mi,
nus calidum eſt.Itaq ;magis cócoquit: & ſom :
num conciliat, ſed minus diſcutit. Sed & ruta
à multis conſeruanda ſanitate, & morbis pro
fligandis frigidis, ac interficiendis vermibus,
ſæpe manditur : quæ Galeno authore , capite
devitice feu agnocaſto, calfactoria & exicca
toria tertio in gradu eft. Cuius oleum auxi
liatur iis, quostortiões ac colicusdolor à fri
$ gidohymore ortus diſcruciat , ve meminit
Galenus infine libri duodecimi Methodi me
dendi , veluti fexcentis alíis ſuæ doctrinæ lo
cis , præcipuè vbi de ſeipſo hiſtoriam narrat;
iris H 2 quibus
484 A M. L VS. CVR . MED .
quibus affectionibus cuminum multū quoq;
valere omnes norunt:quum fpiritumflatuo
ſum diſſoluat, & ipfum in halitum reddat , ac
ob id ex medicinis ventolitates carminanti
bus , practici ipſum primatum obtinere con
tendant.Non eſt igiturquòd quis contumax ,
aut ceruicoſusinſciúſve,audeat dicere,ob clyf
mum componentia ornantiave,obitū puellæ
fuperuentum effe : quum ,tametfi potentiora
effent medicamenta,eorum vires in aquæ co
Etura infrigerentur. Nec enim fubterfugere
eft ad vinum , quum per ſeſolū fimiles curat
morbos,vtGalenus faepe teſtatur, & Angelus
Politianus vir nunquam fine honoris titulo
nominandus libro quarum Epiſtolarum illi
fuffragatur,quum locum quendam depraua
tumapud Pliniū, vbi de cicuta agít,reſtituat.
Inidem valet infuſi ipfius parua quátitas,quę
quum decem ad ſummum vncias contineret,
vix ſufficiens erat ſecundum ex craſsioribus
attingere inteſtinum .Nunquam enim infufa
per clyfteres ad inteftina vētriculo proxima
perueniunt,vt'memoriæ commendauit Gale
nus libro quinto Methodi medendi , & eiuf .

dem voluminis decimotertio , nec enim igno


to,apud ipfüm Galenum ,libro fexto de Sym
ptomatum caufis legi,nõnullis clyfteres aded
aſcendiffe, vt ipfos poftea vomitione reiice
rent, quemadmodum ftercus per lecales vol
uulos
CENT VRIA II. 485
1 uulos emittiſolet:quum id ventriculi attrahe
+ re non eſt, ſed duntaxat ſuſcipere ea quæ ob
inteſtinorum compreſsionem violenter ſur
fum feruntur.Sed de iis fatis,quum multo plu
ra huic rei facientia Cencuria prima medica
rum curat.noftrarum ,ad illuſtriſsimum Cof
mum Medicē ſecundum Florentinorum Du
çem dicata dixerimus.Vt igitur receptui cana
1 mus,luce meridiana clarius claret , clyſmum
hunc nullam noxam aut vim , nedum mortē ,
huic afferre poffe.eſt enim clyſteriũ, vt Aui
cennæ placet medicamentum nobile , quod
idco nobile dicitur (vt mea fert opinio)quia
ſecurum , nullum præcipuum membrû quod
vellicare poffet attingês:à craſsioribus enim
inteſtinis potiſsimum materiam deponit,no
V verò vniuerſaliter ab omni corpore , vt do
cte admodum Antonius Mura Braſauola no
bis pyladæa amicitia coniunctus , Galenum
in priftinum nitorem reddens, Aphor.fecun
do libriquarti Aphor.adnotauit.Sed ne lecto
ri nauſeam in re tam facili fermonem in lon
gum ducendo moueamus : vnde mors huic
puellæ ſubſecuta fuerit , breuiter dicamus.
Primò fcire licet,quòd puerorumfubftantia
omnium facillimèdigeritur,acdiſsipatur, vt
teftatur Galen.libro nono Methodi med.Pro
pterea quòd eft omnium humidiſsima, ob
quamhumiditatem ,ac concretos in eis frigi
H 3 dos
486 AM . L V Š . C'V R : MÈ D.
dos humores ſomnolenti maximè funt,& ved
terno,hoc eſt ſopore ac profundiori ſomno
maximè apprehenduntur.Quum igitur puel
la hæc pluribus huiufcemodi humoribusfri
gidioribus fcateret , ac cæli ſtatus rigidus &
niuofus effet,conſequens erat, non folum fto
machi & inteftinorum roſionibus obnoxia
éffet , fed quod magis elt , Catalepfi, id eft,
congelationi, & Apoplexiæ . fortè enim for
runa prædicti humores Caput præcipuè eo
témpore occupabant , ac ineo fedem habe
bant , qui ad cerebri obturandos meatus pa
tatiſsimi erant : vnde credere erát puellam
vel nullo remedio aut præfidio adhibito, in
tra paucashoras morituram :ſed quuin clyf:
mus diffoluendi ac rarefaciendi vim habe
ret, factum eſt, quòd eo materiæ illæ Auxi
biliores ' redditæ Cerebri meatus iinplerent
ac coarctarent:vnde apoplexia orta eſt,mor
bus fanè pernicioſus ,acletalis : àquo puel.
la hæc mortem traxit. Non eſt igitur quòd
medico imputetur huius obitus, quando non
lit in medico ( vt ingeniofus Poëta Ouidius
ait) femper releuetur vt æger, quum inter
dum bonam artem præualeat malum : im
mo nonnulli fæpe reperiunturmorbinecef
fariò interficientes , inter quos , huncà quo
puella diſcefsit,adnumerare eft:non erao igi
tur medicus ob hanc rem accuſandus,nec in
1 uite
CENI V RIA 11. 487
3
uitè adiudicium deducendus , quoniam poft
Deum Aeſculapium ,quem in ferpentis for
mam ad peltem fedandam , Romam decem
-Legati ex Epidauro traxerunt : medicis con
ceffum fuit , vt inuiti in iudicium deduci non
debeant , vt habetur apud legem, Medicos.
! C.de profef. & med.Obiit igitur,vt iis finem
imponamus , puella prædicta apoplexia de
tenta , quum, vt aſsiſtentes teſtabantur , tota
rigida poft obitum manfit: nec eft quòd quis
in hac re amplius dubitet ancépsve ſcit: ita
enim ſentio Ego Amatus Doctor medicus
Caſtelli albi Luſitanus,in quorum fidem hæc
fcripfimus:Anconæ decimo feptimo die men
fis Maij isso .

Curatio X XI.in qua agitur de mu


liere quadam , per mammas
fanguinem menftruum
emittente.

V LIIR nobilis , quum


puerum lactaret, & ,vt fieri fo
let , longo tempore menſes
M fuppreffos haberet, ecce per
mammas ſanguis illi effluere
cæpit copiotiſsimus : à quo præter fluxionis
tædiú nullum capitis doloré aut noxā perci
H 4 piebat
488 A M. L VS. CV R.MED .
piebat. Facta tandem ex ſaphena pedis vena,
fanguinis copioſa extractione, ex mammis
ſanguis illico retractus fuit: & mulier ab hac
fæda affectione libera , quæ medicorum iu
dicio in inſaniam ventura efTet,iuxta Hippo
cratis dictum , libro quinto Aphoriſ.quadra
gefimo:quod habet. Quibufcunque mulieri
bus ad mammas fanguis colligitur furorem
fignificat.
SCHOLI A.
A

AMETS I Galenus hoc riunquam vi


T diffe teftetur , nos tamen cum Hippocrae
te , fanguinem per mammarum papillas effluere
in duabus nobilibus, altera Lufitana, altera ve
to Itala hucuſque feruatumhabemus :quarum
nulla in furorem , aut inſaniam deuenit : fed po
tius ſanguine ex ſaphena miſo , illico fanitati re.
ftitutæ fuerunt. Cæterùm , Antonius Muſa Bra
Jawola , refert à ſe mulierem viſam , cuifanguis
per vbera fluebat : quia Gemellos nutriebat : qui
cum vehementer exuggerent , fanguinem in lac
conuerti nonfinebant . Et ita huic contingebat,
ut ijs qui nimio vtuntur coitu , quibusfan
guis exit qui in ſemen conuerti non
potuit , vt citato habe
tur Aphor.
Curatio
CENT Y RIA : II. 489
EX
Curatio XXII. in qua agitur de
papulis quibuſdā circa brachia
lia ,& manus , ac vtriuſque pedis
Aſtragalum Talum dictum re
pente erumpentibus.
ENEX Abenaſer, quinq; fu
pra ſexaginta natus annos,bo
ni habitus & fanguineus , quú
Maij, tempore veſte pellibus
fulcita veſtiretur, & cothurnis
ac ocreis ex ſuberis cortice paratis , calciatus
20
incederet,ſcabiofus ille aeris ac veſtium cali
ditate,de pedum nimio calore querebatur:ita
vt intra crepidas eos continerenõ poſſe ſæpe
inculcaret :huic igitur calore extraneo affe
eto , & iecur ſupramodú calefactú habēti,re
pentę papulæ quædā nigerrimæ manus præ
cipuè & brachialia ac pedú aſtragalū inficien
tes ſuperuenere,quæ natura ſua pruritú exci
tabant, & carnem corrodebant:vtpotè ex ſan
guine ſuper aſfato , & attrabiliario reddito
ortum trahentes:Cuimalo occurrés, depofi
tis per balanum fecibus, fanguinis vncias ſex
ſecta dextra bafilica,fluere fecimus,quiin to
tum ater ac putredine affectus erat :qua de
caufa veſperi, ex finiftro brachio fanguinis
extractio ad vnicas octorepetita
HS
fuit :Sed ad
iecoris
490 A M. L v s . CV ROMED .
jecoris, & membrorü interiorú rectificatio
né fyrupu hunc in dies bibebat,qui ita habet.
R.Syrupi roſati.
Cicoreæ . f. an.vnc.f.
Endiuiæ .
Aquarum Cicorex ,
Endiuiæ, an.vnc.i.
Boraginis,
Bugloffa .
' , Miſce.
Cæterùm papulas,quia ex excedentiū erất
genere,ſcarificare fecimus: ex quibus fanguis
cater efAuxit,quas tuncmarinaaqua lauari fe.
-cimus. Nă in herpetas deuenire timor erat.
Sed poſtea ichores citrinicum quadam nigri
tie inde exibant. Super quas vnguentum hoc
admouere fecimus,quodhabet.
- Vitelli oui num.2 .
Olei rofacei,
1. Butyrirecentis. } an.vnc.2 .

Succi duorum limonum .


Sublimati. ‫ رای‬, drach.f.
Miſce,
Fiat linimentū :quo papulæ prædiétę exic
"catęfuerüt: & ipfe lenipharmaco epóto ,intra
· paucos dies bene habuit. Sanitati tamē colo
' phone addidit,quũ per octo fequétesdies có
Teruã hanc guftauit:& deſuperaquã hanc de.
Atillatitia ſubſcribenda bibebat.Habet autem
conſer
CÈNTVRIAT I Loy' A 491
conſerua,ſiue conditum fic : Rg.Copſeruæ ex
& foribus herbæ fumi terræ cum faccharo pat
ratæ.vnc.i. DeBoragine , de Rolis, De Bu
gloffo an. voc.1. & l.cum miua ,cidoniorum
abſque fpeciebus , fiat condicum & folio auri
inauretur, quod in fex partiatur partes :& ie .
iuno ſtomacho,fingulis diebus ( vtdixi) por
tiunculam comedar , ſuper quam aquam fe
quentem ebibat:
Recip. Aquæ Cicorex ,
Endiuiæ, an.vnc.I.
9 Lupulorum.is
* Miſce.
S , CH OLLA.
ECIT autem medicum , ægrotantis opu
Dienialentiam ,vel pauperiemperpendere: quum fe
cundum ægrotantispoffeßionem ,ita à medico pre
tiofa , vel parui valoris medicamenta parari de
beant,vt commendarGale.libro fexto de cópofimed .
per loca, adhunc modumdicens, Quemadmodum
enim pauperes,mediciexilem apparatúmlaudant:
-fic oportet etiamdiuitibus permittere vt confectio
thes pharmacori pro opulentiæ
fue dignitatecompa
rentisatis enim fcioetiam ipſe non folùm pauperes
effe medicos,fed & qui ab ipſis curătur.Quibusfa
tis eft, vbi ægrotätsalicam cum aqua mulfa accipe
res o mundumpanem habere,aut aliquam faris.
1
namvtilemadcataplafma. Vericum ,quitractat
cürādi
492 AM . L y si CVREMED.
tractationemſcribit , omnismaterie meminiſſeo
peræpretium eft : que tum dimitibus copia fit ipfis
artificiosè vtendi, tum pauperibus electio fit illa
tum tantùm , quibus vnuſquiſque pro opportuni.
tate abundet .
Curatio XXII I.in qua agitur de
vermium curatione.
VERI ad quos diuertimus,
vermium morſu lancinaban

P tur:nam caput dolebant,tremo


re corripiebantur & frigore,ac
Ainordinata febriaffligebantur.
Ex quibusnonnulli nares ſcalpebant : digitos
in os mittebant:& quæ comedebant, euome
bant:omnes verò fànitati reſtituti ſunt ſequé.
ti ordine deſcribendo :ij prçcipuè qui aliquid
iam comedebant: Alij verd lactentes tantum
alia excogitata via incolumes quoque perſe:
uerarunt. Primis igitur femen lumbricorum
faccharo incruſtatum pondere dimidiæ.vn
ciæ comedendum dabamus:cum quo non fe
bricitantibus , vinum pauxillum ,& genero
ſum bibendunı dabamus:Febricitantibus ve
rò aquaportulacæ , Graminis, aut in qua co
riandri ſemē incoctum fuit. Poftea verò mc
dia interpofita hora ,fingulis fingulasſemun.
cias diaſebeſten in bofo, autrhabarbari fery
ptulum vnum , vel alterum propinabamus
Quibe
CENTVRIA II .
493
Quibus medicamentis omnes perfeceffum
emittebat vermes,& ſanitati pueri omnes re.
ftituebantur. Qui verò lac tantùm ſugebant,
eorum nutricibusprædictas dabamus medi
cinas,citato ordine, ſed aucto pondere : vt ad
lac earum vires vtcunque potentes accede
| rent.Sic enim nos docuit Hippo.lib.6.Epide
miorum ,dicens:Mulier,Capra, cucumerem
agreftem comedentes , pueris purgatio .Cui
poftea ſubfcripfit Galenus lib.3.Alimétorum ,
cap.14. & lib.s. detuenda valetudine. A qui
bus omnes poftea medici mutuatiſunt, & li
bris ſuis inferuerunt. 3

Curatio XXIIII. in qua agiturde


Eryſipelate phlegmonoſo.
I'S TO R quiiuxta diuerſo
rium , cui ſerpens pro fym
bolo & infigni eft, habitabat,
P eryfipelate phlegmonoſo in
manu ſiniſtra verſus cubitum
corripi cæpit.Ad quem , quum quidam ex iis,
qui omnia quinta effentia, & oleis per fubli
mationem extractis, curare profitentur, di
uertiffet, ipfum fcorpij ictu percuſſum fuiffe
51 conteſtabatur , occaſionem alioquiquærens,
vt ſua experiretur olea: Sed non vtinam ho
minis vitæ diſpendio. Quum enim prædiéto
morbo fua fuperadderet olea quæ non mi
nus
494 A M.' L V's . CVR . MED .
nus erant, quam igni addere ignem , factum
eſt, vt intra tres dies in inſaniam , ac rabiem
ægrum duxerit: Qui, & li poſtea a doctisme
dicis inuifus fuit, omnia morbo remedia co
uenientia adaptando , nihilominus tamen in
fine ſexti vitam cum morte commutauit. Vi.
deant igitur ægrotantes quibus le concre
dant medicis, ne dicam carnificibus. Nam vt
artificiali coniectura,quæ media eſt inter ex
actam ſcientiam & omnimodam ignoratio
affectio
nem , vti medicus debet pro internis at
nibus dignoſcendis , ita pro externis & iis
quæ ſenſui ſubiiciuntur curandis,firma & in
dubitata medendi methodo vtatur neceffa
rium eſt. At hodie,vtPlinius ait lib.2 9. Natu.
ralis ſuæ Hifto. cap.1. Nulla lex eft , quæ pu
niat infcitiam capitalem medicorum ,nullum
exemplum vindictæ . Diſcunt periculis no
ftris, & experientia per mortes agunt.Medi
cóque tantum hominem occidiffe ſumma
impunitas eft, quando hercule in hac artium
ſola eueniat, vt vnicuique medicum ſe profi
tenti ftatim credatur, & c.Quæ Plinius ex diui
Hippocratis lege in ſuum opus mutuatus eſt.
Ś C H OL i A.
L APSI s quindecim diebus ab obitu pre
Eilishini
dictipištoris, Spatarus quidam fimili morbo
in eadem corporis parte afflictus fuit : ad
quem
CENT V RIA II., 495
quem quum prediétus medicus conueniffet,
is vficatismedicamentis vfus effet , intra feptem dies
ipſum interfecit.Nouit autem hæc vniuerſa An
cona,nouerúntq; doctißimi tres mediciaſsistentes,
Hieronymus Fulginas , Federicus Seuerinus , ac
Iul. Pergul. Sedhæc & fimilia ,nonaliunde cue
niunt, quàm obgubernatorum & rectorum inad :
uertentiam : quiomnes Agyrtas , circunforaneos
nuginendulos,ac barbitonforespromiſcue humane
Salutis curam haberepermittunt.
Curatio X X V. in qua agiturde E
ryſipelate puro apud Auicen
nam ſpina dicto.
ICIN vs meus vir probus,&
cui filium piratæ in naui im
maniter interfecerunt , Eryci
pelas in crure paffus eft , igni
tam ſcilicet rubediné per crus
diffufam çum dolore : quam comitabantur
febres & rigores de tertio in terţium affli
gentes,cui illico occurrens optimo prius inſti
tuto victus ordine ad frigidū & humidū de
clinate,ac ex toto vino abnegato,ſuper ipfam
ignitam rubedinē ſuccos ex pluribus & varijs
herbis expreſsis apponi,ac fæpecămutari fe
cimus.Sunt autem herbæ hæ,ſemperuiuü ,la
ctuca,portulaca,endiuia,tarraxacon,vmbili
CUS
496 AM Lis! C'VR . MED.
cus Veneris lenticula aquæ, ſolanum , planta
go,cucurbita,vtrunque nenuphar, & huius tē
peraturæ & rationis fimilesherbæ. At quia
purum Eryſipelas hoc videbatur, cutis folam
fuperficiem occupans,à venæ fećtione Gale
ni conſilio abſtinuimus , & medicamentum
bilem purgās,Græcis cholagogon dictum ,bi
bendum dedimus. Quibus intra quinque dies
fanitati fuit reftitutus, vt canonicus fancti Ci NE

riaci,& alij . Solent auté morbi if potius alte


tantibus,quam purgantibus medicamétis fæ .
pecurari.Quo fit,Auicena aquæ frigidæ per
fuſionē, irrigationémve ſummopere laudet.
SCH O L I A.

E RYSIPEL A s latinioribus facer ignis X

dicitur, purum tamen apud Auicennam ſpi M

naappellatur. Quod exbileflama vel fanguinefer


wido orſubtili ac conſistentia tenui ortum habet:
per folam cutem ſe diffundens , nihil inferiorem
carnem moleſtans.ignitam quandam rubedirem
preſe ferens,quam Hifpani collubrillam , quafico
lubrum diminutiua voce appellitare foteni,alü ve
rò Amonte morbum , quodeft rufticum, videlicet NO

immanem , noftri precipuè Luſitanivocant. Fit


igitur Eryſipelas
exquifitum ex flauabile natura
di : quam ſanguinem fübtilem ac conſistentia.te:
nuom medici pocamus. Vrade Galenus libr. z.ad
Glauc.
CENTVRIA II.
497
Glanc. cap.1. Eryſipelas exquiſitum , verum ex
fanguinetenui fermentefieri tradit. Libro verò
primo Aphor. Aphorif.2.ex flanabilegigni di
xis,velutiſexcentisalijs locis. Cateriam ,ſibilis pre
difta pura & fimplex ,vtpotë' naturæ fuæ limites
tranſcendens , nulli alteri humori mixta fit ,
1 membro beferit , tunc herpetes facset,quos recen
tiores pustulas, malas cholericas appellant. Si verò
pred:Čta bilis concretior en prosatiore ſua craf
fior, acmaiori acrimonia fuerit prædita , tunc al.
tius al fuppofitam vſque carnem exulcerat , ape
pellatúrque affectus hic herpes esthiomenuideft,
herpes exedens:neotericis verò exulceratum Eryſi
pelas. Q wale Pistor ille, de quo fuprà mentionem
fecimus,pafſus fuit, quiprimò Eryſipelatephlego
monofo laborauit,e medicorum imperitia inher
petem esthiomenum lapfus fuit : à quo,vt dixi
mus, obijt. Solent autemcurari huiuſcemodivlce:
rationes onguento albo, unguento de lithargyro,
de plumbo,ac alijs varüs pro ratione loci, & mor
bi: exiccantibustamen ,non verò humectantibus,
vt Auicennaputat, & neoterici in vulgatis Ani
cenne erroribus notarunt. Si verò bilis minusca.
lida d acris quàm di ta fuerit , exiguas pustulas
milü granisfimiles in fuperficie cutis excitat, no
minatúrque morbus hic herpes miliaris. At ve
ad Eryſipelas reuertamur,feire decet,quòd quan
do bilis fanguinimiſcetur& membrum obfidet,
fa bilis prewalet , Eryſipelas plrlegmonodes fine
I phlegmo
498 A M. I V S. CY R. MED .
phlegmonofum dicitur :fi verò fanguis excellit,
phlegmone Eryſipelatofa appellabitur. Atha
qualiter bilem & fanguinem commifceri contin .
gat, tunc vitiumhor,medium quoddamparticeps
phlegmonis& Eryſpelatis vocabitur. Siverò bi
lispituitæ mifcetur , tuisc Eryſipelas cedematodes
affectus nominabitur. Si autem atræ biligtunc E
rylspelas fcyrrhodes femfcirrbofum vocabitur.Ab
humore autem in mixtione exuperante prevale
fcentéve vitio nomen dandum eft. Plura verò fa
quis de üs rebus ſcire cupit ,legat Galenum libro
ſecundo artis medicinalisad Glauconem : & deci
mogwarto methodi medendi:acTagaultium inšti
tutionis ſuæchirurgice libro primo,capite oétavo.
Quonullus hucufque, quem nouerim , nec copiofius
nec doctiusde hac re literis mandauit.

Curatio X X VI. in qua agitur de


Caro, id eſt veterno mor
bo,quem Arabes Su
bet appellant.
ETHIOPIS S A ,quæ qua
tuor ſupra triginta annos in

A ſeruierat , &fæpe in capite


percutiebatur , lenta febri la
borare coepit:cum qua fomno
profundifsimo & graui ita opprimebatur, vt
ſtimula
CENT V RIA II . 499
ſtimulata (etfi fentiebat) nihil tamen dicebat,
nec oculos aperiebat:qui affectus Caros Græ
cis dicitur. Latinioribus verò veternus . Ara
TH bes autem ſua lingua hunc ipſum Subet mor
bum appellare folent. Qui plerunque à fri
, craſ
gidoore
hum ſo, aut omnino viſcido fieri ſolet
.Cæterùm , Hæc, quum eius parua cu
ra fuit habita , intra paucos dies obiit. Huius
tamen morbicuratio eadē ferè eft, quæ apo
plexiæ aut cephalagiæ pituitofæ debetur.
Curatio XXVII . in qua agitur
de comate febrem ſan •
guineam coini
tante.

1 B obitu prædiétæ Aethiopiffe


tres dies,eius domina Michae.
lis Muſici mater ,febri fangui
nea correpta fuit :: quam inſe
Ý quebatur ineuitabilis dormie
di cupiditas : quæ vocata vtcunque reſpon
debat, fed iterum oculosclaudebat , & ad fo
porem reuertebatur. Affectus fanè coma di
étus , qui à vaporibus calidis & humidis ex
fanguine putrido ad caput delatis & ipſum
implentibus,originem ducebat. Proinde re
bus in ordine difpofitis,à fanguinis miſsione
I 2 ordi
500 AM . I v s. CVRČ MED.
orfi fumus. At quia dextri brachij venæ late
bant , ad finiftrum nos divertimus, & inter
nam ſecare feciinus:ex qua integram ſangui
nis libram fluere permifimus.Qui quum ater
& corruptione affectus appareret, & vires ve
cunque conſtarent,ſequenti die ex eodem fa
cto vulnere octo vncias extrahere feciinus.
Sed interdum ſyncipiti oxyrhodinum admo
uebatur:& cordi epithemata refrigerantia, &
roborantia.Ceterùm priſanam , & amygdala.
túpro victu huic porrigebamus. Sed vt aluus
reſponderet, per clyfteresrefrigerantes pro
curabamus. Tertio verò die poſt frictiones
adhibitas , cucurbitulæ quatuor ſcapulis pro
fundioribus vulnuſculis ſcarificatis affixę fue
runt. At ſyrupos & hordeaceam aquam non
guftabat, ſed fontana tantùm pro potu ad ex
tinguendamſitim , qua maximè cruciabatur,
admittebat .Quarto verò die rigore ſe affligi,
ac ſua membra refrigeraridixit.Sed rigoril
le illico euanuit. Sed quinto pharmacum hoc
illi vel inuitæ dedimus quod habet,
Recip. Syrupi rofati folutiui. vnc. 3.
Rhabarbari boni. drach.i .
Diapheniconis. drach.3 .
Spicæ celticæ . gra . 3 .
Decoctionis florum , & fructuum cordialium
vncias tres,miſce, fiat potus, quo multa egeſ
fit.Si quæ enim rhabarbaro fpica adiungen .
da eft,
c : N T ở R 1 A : soi
da eft ,celtica fit oportet,vt in noſtro diximus
Dioſ. At feptimo die rigor illi intenſiſsimus
per duas & amplius duras horas fuperuenit:
> quem febris parua fecuta fuit. In qua aquam
ad ſatietatem ebibit: poftquam quum param
euomuit , vniuerſum eius corpus copioſiſsi
mo ſudore irrigatū fuit: poft quē ſudorem , a
febri immunis permanfit.Sed octauo in ven
tris fluorēleuē incidit,& fana fuit:Velutieius
filia decē nata annos , quæ fimul cū matre in
eunde lapſa fuit morbū.Quum tamen puella
aquam acetofæ & boraginis , in quibus olei
>
vitrioli guttas tres infundi fecimus,ebiberet,
per inferiora vermes quatuor eiecit ,& fana
facta eft.Putredini autě hoc oleum fic exhibi
tū aduerfatur,
& membra omniaroborat, ac
vermes interficit, & calorē febrile infringit.
SCHOLIA .
Assim in libris medicorum voces heled
PA
guntur fomnum ſignificantes , feilicet sata
phora , coma ,caros, lethargos : quas Galenus
in libris prorrhetici abunde expoſuit. Et nos
ad præſens profequemur , citabimúsque. Eſt
igitur cataphora delatio fue in fomnum in
clinatio , verbum deduétum ab eo , quod qui
Sopiuntur natæqégoutai , id eft , deorfum ferun.
tur : quoniam dormientium caput deorſum
fertur inclinatur. Medici tamen in ma
I 3
$$ 02 AM LVS CVR . MED .
lampartem cataploram ſemper accipiunt , per
búmque hoc tanquam genus,ad malum fomnum
conftituunt. Vnde ipſeGal.libro definitionumfibi
adſcripto , & in ifagogis , veluti eiusfimia Pau
lus Aegineta , Aetius lethargum percata
phoram definiunt : quum dicant Lethargos , eft
cataphora , id eft inclinatio in fomnum inexpu
gnabiliscum diſcoloratione & tumore ventojo,
cum debilitate ipſarum folidarum partium ,
pulſatilis Spiritus , falta omnino in debili o ma
lignafebre. Vnde ſatisclaret cataphoram genus
efje ad alias affectiones fomniculoſas. Atcoma
intenſa eft ſomni deprehenfio , vel Galeno te
ste libello de comate.Comaprofundumfoporem eu
diuturnum ſignificat , aut vigiliam imaginatio
ne frequenti obturbante , acinterpellante fom
num :ita tamen , vt ea affeétifurgere nequeant,
Et quando ſoporem profundum ſignificat , tunc
fimpliciter coma nominant. Si autem vigiliam ,
tunc ä ypuavop nõuæ, id eſt vigilans.comaappel
lant: de quo fupràmentionemfecimus. Vi tamen
Aëtio ex Poſidonij authoritate placet ,accidens
hoc conſequensfanguineamfebrem , coma dicetur,
vt apud infum quiuis legere poterit Sermonefwo 12
ſexto eiufdem numericapite . Nec fanè immerito,
quum nõux communi æftimatione,vt poëtis plan
cet,dormitionemfignificat:vt verò Grecismedicis
immenfam fomni deprehenfionem . Etideo come
in malum quietem ſemper accipiunt. Caros verò
profuis
C.EN TV RIA ? II ,
503
profundißimusfomnuseft,quo oppreffus,& fiſti
mulatusfuerit:nec oculos aperit, nec fentit,nec rlo
spondet. Vocant autem affectum hunc Romani ve
ternum: Arabes verò Subet:qui à pituita & len
tis humoribuscaput occupantibus fepe fit. Et ip
fum lenta quædam febricula , vt Aëtio placet,
femper comitatur:quem Cor,Cell.capite de Letbar
go, torporem poft lungas febres accidentem ( vt ego
ſentio.) vocat , nam alibi de caro mentionem non
feciſſep« to.Hoc nostrum iudicium ex Paulo Ae
gineta corroboramm : qui caron poft precedentes
3 vehementes ifebres,ewenire tradit. Cuius fenten
tia ab ea quam Corne. Celle de torpore tradidit,
non multum abhorret. Nam precedentibus diu
turnis , aut vehementibus febribus caros fe.fuper
uenerit, ipſum tamen imitabitur febricula qua
dám lenta, vt,Aëtius optimè fanè dixit. vocant
autem morbum istum Latiniores , vt dixi, Vetera
num , eo correptos veternofos,de qua re alibi con
tra Grammaticos fatis diximus. Lethargos mora :
bus cerebriieft.,phrenitidi contrarius. Qui ideo le
thargus dicitur, quod obliuionem inducat. Ab
eadem autem materia , qua Caros fit , euenit, &
in eodem loco fitum habet. Lethargus tamen re
mißior eft : quia co morbo affecti lethargici diéti,
interrogati oculosaperiunt , refpondent, ad
inexcpugnabilem fomnum reuertuntur. Vnde le.
thangus à Galeno ita: definitur , Profundus fo
por , e inexpugnabilis pene dormiendi necefi.
I 4 taseft.
504 A MAI LV S. CVR . MED .
tas eft.Cuius Aëtius aliorum relatione,duasfacit
Species : alteram per primogeniam affectionem fa-;
Ĉtam : alteram verò per confenfum :De reliquisne
rò vocibus fomniculofas affectionesfignificantibus
fuprà (vt reor) à nobis abundè fcriptum
eft.
Curatio XXVIII . in qua agitur
de Eryſipelare in iecore orto .
XOR Azizz prozenetę nata
annos tres fuprà quadraginta ,
boni habitus mulier , & quæ
VA nunquam niſi partus tempore
menſes videbat,tertiana conti
nua laborare cæpit. Cui occurrens medicus,
primò minorans,quod aiunt , medicamērum
purgatorium propinauit , ac poftea demiffo
ſanguine per venæ fectionem ,quarto die mē
ſes illi copiofi Auxerunt:demu præfidiis ido
neis adiuta natura,intra decemdies hæc fani
tati fuit reſtituta. Cæterum interpofitis decē
diebus,iterum in morbū lapfa eft. Nam acu
ta febri afflictabatur : fiti intentiſsima cum
linguæ ariditate, & nigredine cruciabatur.
Stomachi ſubuerfionem maximam abſque
vomitu patiebatur: & circa iecinoris regione
querebatur:totam noctem inſomnis tranfige
bat: cibum non guſtabat : ſed auidiſsime ge
lidam bibebat. Quibus omnibus comprehen
fis
CENE YRIA " 11. sor
* fis iudicatum fuit, hanc in iecore inflamma
tionem pati : & illam quidem Eryſipelas di
octam :nam quum fupra iecur manum admo
uebamus,magnam inibi percipiebamus ca
liditatem , & ægrotans dolorem , de quo po
tiſsimum querebatur. Nullus tamen inibi
erát tumor,autinflatio aliqua: Sed iecurma
le affectum vicinitatis conſortio ,ac per con
ſenſum ftomacho morbum impartiebatur.
$ Vnde in continua erat ſubuerſione. Sed ni
hil vomebat: paucus autem humor peccans
1erat , ſed bilioſus , acutus malignitatem
o quandam præ fe ferens. Qua ratione alte
o rantibus potius, quameuacuantibus vticon
fentaneum erat. Protinus igitur eam ſecare
fecimus venam , quæ inter digitum annula
rem , & paruum mediat: ex qua fanguinem
1 fluere permifimus ad vncias quinque. Acæ
i grotanti fyrupum hunc ebibere dedimus,
į quihabet, Emulfionis feminis melonis cum
aqua cicorex extractæ vnc.3.fyr.cicoreæ vn
5 ciā 1.nenupharis vnc.f.miſce. Vt verd inter
1
diu aliquid guftaret,fic defcriptum fuit.Ré
cipe, Conſeruæ de acetofitate citri vnc.3.ex
qua ad lubitum guftet. Itē vt fitim effugiat,
3 & caloremfebrilem extinguat:
Recip. Aquarum Cicoreæ lib.r.
01. Endigiæ , libr.f.
Acet
IS
506 AM . I v s. CV ROMED .
Acetofæ ,
Portulacæ } an.vnc.;
Syrupi de acetoſitate citri, vnc.i. & f.
Iolep violacei vnc.I.
Miſce:
Et cum ſucco granatorum acetoforum ,
clarificetur, & cumpuluere fantalorumcitr.
aromatizetur. At iecori, circa quod vpjderſi
conatus noftridirigebantur, fic exterius con
fultum fuit.
Recip.Succi lactuca ;
Portulacæ ,
an.libr.1.
Semperuiuæ ,
Endiuiæ ,
Cicoreæ.
Aceti roſati ca ync.
Miſce:
Et in eis pannus lineus intinctus iecori
admoueatur,& tepidus fæpeimmutetur. Sed
vltimo emplaftrum hoc illi fuper impofui dir

mus,quo vniuerſa clauſa fuit curatio.


Recip. Farinæ hordeaceæ . ync.2 .
Santali albi,
Santali rubri . Žan.vnc...
Herbæ lichenis. vnc.i.

Summitatū abfinthijficci
an.drach.r.
Maſtichis. }
rofarum rubearum ,
Oninia piftentur, & vino granatorum
1 aceto
CEN TV RIA : IL, A 507
acetoforum excipiantur , & fiat cataplaſma:
poſtea in panno lineo , aut rubro zendalo te
pidum iecori applicetur,& fæpe innouetur.
Sed proventriculo fic fcriptumfuit,
Recip.Olei Roſacei,
Cotoneorum, an.vnc.I.
3
Myrtillorum,
Miſce:
}
SC
Et fiat inunctio in ipſa oris ventriculi re
gione. Atpro fomno cociliando fic apparatu >

fuit.Recip. Vnguenti populeonis vnc.2 .


Quo inungantur tempora,frons,nares,&
brachialia. Quo vice aliorum præfidiorum
dictorū, fi iecur illitum eſſet ,optimum fané
pro inflámatione domāda eſſet.Sed iis quin
to die in ſudoré copioſiſsimum incidit, & fa-:
na euaſit. Cibus huic ptiſaná colata cum la- :
= ctè ſeminum melonis fuit :cui poftea ius pulli
į ſemine citri, & acetofæ ,ac vua ſpina, alterna
tim adıniſcebatur. Sed potus hordeacea ex
mundo hordeo parata erat:in qua interdum :
thainarindi infundebantur.
SCHOLI A.

VIL A corporis interior pars eft in qua


Netherlands
Eryſipelas non fiat :potißimum tamenaf
fectio hæc, iecur, cerebrum , anum ; ac mulierum
vterum occupatos
Curatio
508 AM . LV S. CVR . MED .

Curatio XXIX .in qua agitur de


che impetigi
ne dicta .
ONACVL vsdiui Domini
ci, natus annos duodecim , im
petiginem lichenem dictam ,
M indicem digitum ad os vfque
exedētem habebat.Cui noſtro
confilio, quum vnguentum de plumbo opti
mè cocinnatum fuperimponeret, intra quin
decim dies ſanus factus eſt.
S c H O L I A.
Ichenes omnium doctorum votis impetigines
> >

Nat.fuæ hift.cap.primo,in quo de cucumere fylo


meftri, & Elaterio agit ,inquit , Einsradicem
aridam cum reſina impetiginem , & ſcabiem quă
proram , lichenas vocant fanare. Ex quibus
verbisfatisclară evadit, lichenas impetigines effe:
velutipſoramſcabiem . Sed vnum animaduerten.
tia dignum apud Plinium ipſumexiſtimo , quod
lichenes libro vigefimoſexto ,cap. primo, ab eo
defcriptæ , longe à lichenibus impetiginibus di.
Etisfunt diuerfæ : quia lichenes impetigines dicte
Grecis Romanis femper cognite cutanes
affectiones fuerunt : illa verò lichenes de qui ..
bus libro vigeſimoſexto traétat, nunquam an.
te TiberiumClaudium Cæfarem vife fuerunt.
Quam
C'INTVRIA 11 S09
Quam luem Latini mentagram ioculari nomi.
i ne , quoniam per oſculum à mento ferè orieba
tur , appellarunt , & hodie iam non extat :fedil
lusvice morbus Gallicusſubintrauit:quem nen
tagram effe nonnulli conteſtati ſunt , vt apud
Leonicenum libello fuo de morbo Gallico diffu
fe legitur. At labes dira illa mentagra ditta,
que non niſicauſticis curabatur , lichenas medici
appellauere, quia cum Græcorum lichenibusfio
i militudinem& affinitatem habebat. Ex ptrij
que autemiis morbisſquame decidunt cutanee,
quales cruftore ſquama ex fritilibus diu falfu
ginoſa feruantibus decidere folent. Propriè tamen
mentagra ,prurigo morbus eft , quemvolaticam
nonnulli appellare folent. Ceterism impetigines,
ot Galenoplacet , libro quinto de compo. med .
per loca ,capite quinto : ex mixto quopiam ge
nerantur humore ,ſeroſis nimirum ac tenuibus
@acribus fuccis ,cum craßis permixtis. Qua
propter etiam facilè in pſoram , ac lepram tranſit
affe&tio hec. Indigétque etiam ipſa pharmacis
fortiter reſiccantibus. Poftquam vero in pſoram ,
s aut lepram tranfierit , vltra hoc quod reficcanti.
- bus indigetpharmacis; & repurgantia &exterlo
ria quoque expoſtulat. Quibus Gal. verbis
Aetius, Paulus, acomnes poft eum medici
ſubſcripſerunt.Vnde recte,mea fententia.Coru.Celo.
fus libro quinto fua medicine ,cap.28. Sciens ima
petiginem cutis infeftionem effe, eius quatuor eft
aufus
$ 10 AM . IV S. CVR . MED .
aufusdecritere genera:tametfiGræci homines li- Wien,
chenibus ſuisnunquam totgenera tribuerint, que los
vos apud ipſum legite. Vtcunque tamen Gal. kura
in Introductorio , fiue medico libro fibi adfcri- ka
pto , impetiginis dvas facit ſpecies, que cutem in
moleflant: quarum vna tolerabilis ,mitiórque noli
eft: altera fera , agreftis, difficulter eradicabi- nodrom
lis , quæ tum ſmegmatis foris adhibitis , cum mais
intus pituitam evacuantibus medicamentis ad
iuuatur. Cuiusgeneris lichenasapud Pliniumlib. cifer
vigeſimoſexto deſcriptas, licentiori vocabulo a
mentagram diétas ,Manarduseffe credidet: vt
apud ipſum quis legere poterit libro decimooctauo -
fuarum Epit. Epiſto.3. Qui vt obiter quoque
hoc attingam , pruriginem proprie mentagram for
infectionem diétam , Vulgo volaticam appella
tam , inpetiginem lenem inibi facit : quam vel foc in
la ſaliua multi depellere conantur. Ceterùm het make
de qua fermo nofter agitur, & monaculi digitum Amin .
fedabat , exedens erat, profunda , Squamulanex Rei
ſe mittens: predicto vnguento tantum domita,o ke
extoto extirpata. Porrò duplicis illius impetiginis on
à nobis ex Galeno , citata ,.. Celfus libro. quinto 跳;

fue Medicine , poftquam de impetiginibus tra-


Stauit ,fub papularum nomine mentionemfacit,
pt cuique conferentinotum euader: vnius quidem
lewioris, que ieiuna faliwa quotidie defricator, print
Saneſcit: alterius maioris, inqua cutis magisexs
fperaturexulceraturj;,ac vehementius eurodit
tubet

1
CINT V RI A II . SHI
# Tubet,difficilima:faneſcit:quam agriam ,ideft fe
ram à Græcis appellari contendit. Verique tamen
generiminus vitij,quàmimpetiginibus ineffe tra
dit : adeò vt id quod difficiliusJanefcit, niſiſub
latum fit, in impetiginem verii, ac tranfire affir.
1
met.Cuius fen:entia à Galeni dićtis multum abeffe
videtur:quum fecunda eius impetiginis ſpecies ita
grauis & difficilis curatu erat, vtnon niſicauts
cis euelleretur. Adeò vt Manardus Ferrariera
1
fis firmareaufus fit lichenas métagram vocatam,
illiusejefpeciei, vtfuprà à nobis notatum eft. At
nos ne multorumfententia varia hinc inde addu
Eta ,rem fic indifcuffam , ac pt potius confufam
dixerimus, relinquamus, Galeni Genuinum fen
fum ex propriis & Germanis libris eius decer
ptum , in præfenti proponemus , ne quis deinceps
amplius inquirendo fatigetur :fedrei fummam
paucispotius habeat. Meminitigitur Gal.lib.s.de
comp.med.per loca ,cap...lichenes,id eftimpetigi
1 nesfacile in pſoram , et lepram tranfire : proinde
s fic habeto. Ši lichenesfola leuiori cutis aſpredine
Bu pruritu manferint ,impetiginis nomen reti
nent: Si autem manifeſtas ſquamasexcitauerint,
eu altius cutem depaſte fuerint , tunc propriè
lepra dicetur. Atfiper extimam tantùmfuperfi
ciem extenſe fuerint,es corpora furfuracea emi
ferint, pſora à Græcis appellabitur, à noftris re
1
po ſcabies : quanquamſcabiei nomen vulgome
dicorum latius longepatcat , qui omnecutis ſcab
vitiini
512 AM. L vs. C VR . MED .
fcabiem nominant. A quibus infectionibus
quum humores,profundius, & altius carnes de
farine reli
pafcuntur, puftule , vlcera, & huius
qua vitia nafcuntur, Cæterùm , lichen herba quo
que eft dicta, qua lapidibus in lumeltis locis he
ret: & lichenibus, & iecoris calidis affectionibus
conuenit : ac inde ab aliquibus iecoraria appellata.
Curatio XXX.in quaagiturde Æ
thiopibus marafino
conſumptis.
ETHIOPES qui ex Luf
tania Ancopā venerunt,rheu
matiſino omnes ferè ex capite
in pectus cum graui tuſsi de
ſcendente laborarunt , at qui
bus illico ſecta fuit vena & copioſe ſanguis
extractus euaferunt,cęteri veròmaraſmoide
affecti,ac conſumpti interierunt.
SCHOLI A.
ETHIO PE s jijex populis,qui ſub equi.
Am
noctials habitant,ſunt colorenigri, qui
bus capilli torridi,criſpi, piperismodo rotundiin
Junt.Facillimè autem homines ijfenefcunt,vevis
ſexageſimum etatisſwe annā attingant.Quod me
morie Galenuscómendauit libro de Hiſtoria phi
Lofophica, capite vltimo.Calida enim plusiufto re
gio
CENT V RIA : 71 . SI3
gio æquinoctiali fubiacens eft : ex gemina
videlicet fingulis annis contingente ad verti.
>
cem directione, & ad perpendiculum radij
iaculatione, feréque angulo carente reflexio
ne, vtManardus fæliciter admodum contra
multorum vota indicauit:libro feptimo fua
rum Epift.epiſtola prima,ad Ciglerium mif
fa.Cæterùm Aetiopes ij ſerui pecuniis empti
e funt,quos Neophyti ex Lufitania iuxta Hiſpa
niam ,in Italiam ob inquifitiones illic factas,
venientes traxerunt. Voco autê hîc Neophy
tos, Diui Paulivſus verbo eos qui ex Iudail
mo in Chrifti religioné inuitè deducti funt.
Curatio XXXI. in qua agitur de
Methodo & vera regula propi
nandi decoctum radicis Cyna
rum , pro Iulio tertio Pontifice
Maximo , ad Illuftrifsimum , ac
iuxta humaniſsimū Dominum
Vicentium de Nobilibus , Anco
næ Aequiſsimum Præſidem .
7.V.E M A D.M.ODVM noui
morbi indies oriuntur varias
mortalibus pcenas afferentes,
Vincenti Princeps Illuftrifsi
me,& Iulijtertij Potificis ma .
K ximi
$14 A M. L V S. C'v' R : MED .
ximi ex forore nepos digniſsime,itaDei Ope.
Max . nutú médicaméta quædam pro illis ar
cendis inueniuntur, & à finibus orbis in Euro
pam mundi regiã partem tranfuehuntur.In
ter quæ multorú votis Cynarum radix , tan
quàm primatū obtinens, adnumeratur,& in
ter ea , tanquàm Deorī dono ,ad falutem hu
manā conferuandam reponitur : quæ ,quia in
Sinarum regione,finibus Indię cõtermina na
ſcatur,ad quam Luſitani noftri cõrinuò mer
cium exercendarum gratia,confluunt, & inde
eam afferunt , Cynarum nomen Gbi meritò
vendicauit.Eftenim Cyna,vel Sina( vt Cor
mographis placet,) Indiç trans Gangem , quç
ad Seričā terminatur,cõternina regio. Nam
India trans Gangem ab occaſu alterã habet
Indiam , & Gangem fuuium : 8 Septentrione
Scythiam , &Sericam :ab ortu Sinarum regio
nein : à meridie Indicum pelagus.Et, vt 00
ftris placetLufitanis teſtibus oculatis, quorú
(vt apud Plautum eſt,)plus valet vnus,quàm
decem auriti : Cynarum hæc regio Scythiæ
contermina eft. Cuius incolæ albi , ſubrufi,
proceri,Germanis fimiles ſunt. Qui,vt cæte
ri mortales ; quum multis obnoxij ſint mor.
s paulò pòft enarraturi fumus, ad hác
bis,quouer
fe con tunt radicem , & ad eảm, tanquam
ſpectatiſsimam falutem ac facram anchorā ,
Daufragij tempore , confugiunt. Quam ex
Canna
ČENÍ V RIA II. $1 $ .
Cannarum quodam genere apud littora ma.
tís naſcente , effodiunt: quod ita efle radicis
ipſius figura oftendit:quum cannarum com
munium noftrarum radicibus fimilis fit,fun
gofa, nodis cincta, intus cum rufo colore al .
beſcens:nam exterius rubeſcit. Recens præ
fertur : quæ valde eſt grauis , & ponderoſa,
ut
vndique ſolida,non corroſa:fed viuido quo
dam fulgore foris cum quadam lenitare ru
bricáta : quam Turcæ, lucri etiam auidi,inter
rhabarbarum nunc in Italiam venalem affer
re incipiunt.Guſtu tamen inſipida eft, quan
dam præ ſe ferens vnctuoſitatem . Ex quibus
omnibus iunctis eius', duntaxat effectibus,
iudicandum eft radicem hanc ficcam propè
tertium gradum effe : humiditate verò pri
mj nietas non tranſcendere conſentaneu eft
dicere. In actiuis enim qualitatibus fyinetra
& temperata ab eo , qui in Galeni regia via:
inſtructus inceſſerit , conftituetur. Siad ea
rum tamen aliquam accedit , ad caliditacem "
dicendum arbitror. Valet autē radix hæc, vt
ad illuſtriſsimum Cofmam Medicem fecun
dum Thufcorum ducem (cripfimus,corporis
malohabitui cachexiæ di&to:Hydropifi aquo
fæ ,quam Græci, Aſciten dicunt:Vertigini he
micraniæ :deftillationibus à pituita & craſsio
ri bile ortis,catarrhis dietis:podagræ , chira
gtæ , Arthriti ,coxendicũ doloribus,febribus
- K 2 pituit
.516 A M , L V S. CYR . ME D.
pituitofis ,morbo Gallico ,lepræ ,ſcabiei. Item Colum
ftomachi & oris ventriculi humiditates con
ſumit, & earum vitia emendat . Proinde ftu primi
cifica
diofis , & mente occupatis vnicè opitulatur,ac dica:al
conducit.,Colicas affectiones mirificècurat: tum te
& matricis vitia corrigit. Membrorum diu quanda
turnos dolores , & inueteratas fiftulas,ac ſcir calden
rhofos tumores & contumaciſsimas ſtrumas
fanat. Elephantiaſi prodeſt Sudorem vnicè tur. QE
Decoc
excitat, & fanguinem mundificat:ac fenex re . diac
pueraſcere facit: & macilētos obeſulos reddit:
Vrinam cit & calculum frangit.Ad hæc para
Nand
lygi,hoc eft,laxatis neruis: & conuulfioni,hoc rbial
eſt,neruis retractis multū prodeſſe nouimus. latiusd
Saluberrima enimmedicinahæc eft & laude
digna : quum prædictis profit morbis, & va prelud
evesme
riis aliis ortum à pituita,& bile craſsiori tra radicis
hentibus, vt experientia ratione firmata de marum
prehenſum eſt,& indies magis confirmatur. NONTE
Vtuntur quippe medici cynarum radice iſta Anato
contra citatosmorbos:quos maximè depel parcer
lere,ac in totum conuellere,tum ipfi,tum Lu cum er
fitani noftri,qui magna cum gloria illic ver huigst
fantur,& hodie regionem illam frequentant,
ac cum incolismaximum commercium ha ac pro
bent,apertè teſtantur, Nec fanè abs re,quem fit que
Veneti
radix hæc ficca pauco calori iuncta (vt dixi tra2u1
mus)fit,quibus qualitatibus,omnibus, citatis ius effe
affectionibus conducit ,& auxiliatur. Sed non
wslett
folum
CE N T V RIA II . 519
folùm (vt Scioli quidain putant) qualitatibus
primis radix hæc tantùm opitulatur:ſed ſpe
cifica & propria potius quadam virtute pre
dita:aliter vnumquodq; fimplex medicame
tum temperatura exacté ficcum , pauculam
quandam caliditatem coniunctam habens,
eaſdem, aut fimiles operationes con requere
tur. Quod falfúri eſſe omnes docti norunt.
Decoctiigitur huius radicis modú conficier.
di,acægrotis exhibendi, iani nunc tépus erit
aggrediamur, ne in longum rem ducamus.
Namide hac radice libellum edere paramus:
vbi ail'amuſsim hæc diffufus diſſerentur , &
latiusdefcribentür.Nunc fithoc quafi operis
præludiū maioris : & Vefalius Cæfaris do
"T
Etus medicus, & Anatomicus infignis, huius
radicis dotes libello fto,quem deRadice cy
narım inſcripfit,tra &tauit : quas tamé omnes
non videturfæliciter proſecutus: parcat vir
Anatornicus & Germanus, cuimeritò quoq;
parcendæ eft:quun à Cynis & Lufitanis, qui
cum efsfrequenterverſantur,& in Europam
huis'raditisvfiim traxerút,verusgenuinus,
at propiüs propinandi eam moduspetendus
3
fit:quê'nosOliſsipponę,Antuerpię,Ferrariæ ,
Venetiis Anconæ & Romæ, longo temporis
tractu'in praxim traximus plureis radicis hu
ius effe & us conſiderantes.Sed ne iam de no
bis lectores,ac ægrotantes queranturthodu
ad me
K 3
318 A M. L VS. CVR . MED .
thodum & verá regulam huius radicis ægro
tantibus propinandi decocti accedamus. In
primis, qui prædictæradicis decoctum ebibe
re decreuerit,multis antea diebus optimo vti
victu , & à Venere quàm maximèabftinere
debet:Et non minusetiam perdurante cura
tionis tempore, & poft ipfam peractam cura
tionem, faltem per menſem . Aliter autem ad
hanc curationenon accedat,nec huiuſce con
credat radici . Confilio deinde alicuius docti,
& experti medici, qui decoctum ebibere vo
luerit, fecuduin morbi exigentia, Syrupis aut
decoctis ad rem facientibus , prius ebibitis,
purgabitur.Quòd fanguinem minuere ex
pedierit,id quoq; vt exequaturmaximècon
uenit : fiue opus hoc per venæ ſectionem , aut
cucurbitulas cute facrificata : aut per hirudi
nes ani venis admotas conficiatur;imò bis, &
ter euacuationes,modò expediat, repetere,&
virtus conftiterit, minimè formidandum eft.
Corpore igitur bene euacuato , folent.com
munes medici huius radicis pondus ad qua.
tuor fupra viginti vncias , quatuor, & viginti
diebus dicatas tantum admittere : quod opus
pauperibus leuiorib° morbis oppreſsis .(mea
fententia ) circunſcribi poffet.Secus aute regi
bus,aut principibus ,autiis,qui diuitiis abun.
dant,& grauioribus vitiis torquentur : quum
jis maior radicis quantitas admittenda lit, &
cura
CENTYRIA 11. ? 119
cura longiori tépore fit proroganda , quum
graues
acdiuturni morbi paucisdiebusex to
to eradicari,acextirpari nõ poſsint. Expedit
igitur ad trigeſimúquintű diem ,& quadrage
limum & amplius, fimorbus poftulauerit, &
vires cóftiterint, in hoc dando decocto acce
dere. Nec enim ob hæc verus tradendi ordo
peruertitur,aut immutatur:quú isverus,&ab
incolis Sinarü in vſu fit habitus. Vidimus au
tem nos quendá lacobum ab Olanda Lufita
num fiftula quadá laborante : quiquum apud
Indos, & Cynas diu verfatus eſfer, & contra
Sony morbú radicis huius decoétū fuo modo appa
raret,no vnam tantùm radicisvnciã pro vice
in aqua macerabat, & incoquebat : ſed potius
duas,& tres,vt fieri ab ipfisIndis ,& Cynæ in
colis animaduerterat.Irridebat aút is noftros
Europeoshomines : qui Radicis tam exigua
portiunculă in tanta aquæ quantitate coque
bante atq; inde nõ nifi deco & um dilutiſsimū
reſultare meritò contendebat. Sed rario tam
paruę quantitatiscoquendæ & caufa hæc eft,
In Europaenim Radix hæc primum caro &
magno pretio vendi cæpit : quo fa &tú eft, vt
homines tam magnâ pecuniarū fugerent di
ſpendiū, fingulis diebus ad fingulasvnciasſe
aftrinxerint. Sed nunc quum fit ipfius fæli
cior prouentus & copia , eius pondus auge
re poſſunt: minori enim precio nunc habe
tur
K 4
$120 A Mi LX SGV R. MEE Di
tur.Sedea maximè quæ in Lufitanjam adue
hitur , quæ plerunque vetus ac corrofaeft,ad
hæc euanida, leuis, virium magnam partem
deperditam habens:quum per feptē vel octo
continuos menſes proſpero etiá flante vento
per mare naui portetur. Cuius humiditate
Luas amittere vires creditu eft facile. Illa ve
rd, quam in Italiam Turcæ terra,& in came
lis nunc afferre incipiunt , perfectiſsima eft,
grauiſsima,fuccola:quæ fingularibus medici
nis comparari poteft.Sed age, confuetum mo
dum pro exemplo admittamus:quem , quum
in præſentiexaminauerimus, verú, amplum ,
& apud Cynas in conſuetudinem repertum ,
exponemus, Iubeat igiturquidecoctum hoc
ebibere voluerit quinq ;, velſex terrea vafa,
& ,fi fieri poffet intus vitreata parare , fexde
cim aquælibrarum vnumquodq; capax:quæ
ollas quis potius appellaret,ore angufto. No
minus quoquetripodem ferreum prunas
ANÁnoxsid eft,fumum non expirantes, & car.
bones continentem paratum habeat:qualem
aromatarij,& pharmacopolæ in officinis ha.
bere ſolent. Vaciam igitur vnam radicishu
ius,aut, vt noscupimus & Cynicolæ moliun
tur , duas & tres in tenuiſsimastabellasorbi.
culares numiſmatis figura,acutiori culcro di
ligenter incidifaciemus:quas olla duodecim
libras aquæ fontanæ , & puræ continenti,in
fandi
CENT Y RIA NI. -521
fundi iubebimus: & eas macerari per viginti
quatuor horas permittemus.Pofteà verò ol
læ orificio optimè obturato , prædicto igni
olla admouebitur, vt lente ebulliendo ad con
fumptionem tertiæ partis aqua deueniat. Et
enim olla ſexdecim librarum aquæ eftcapax
in qua duodecim tantùm immitti diximus,ne
feruore intumeſcente decoctum per ollæ os
i exiliret,& viresamitteret.Depofita igitur ab
igne olla,cineribus calidis optimè pannis ob
uoluta admoueri debet:vt frigore non altere
tur. Quum enim diem vnumvel alterum ad
plus,decoctio traſcendit,illico aceſcit:vt quif
que experiri poterit, & auxilij loco magnum
affert nocumentum . Curabit igiturquiſque
decoctum hoc parare,nocte prçcedenti eum
3 diem ,in quo ebibere id decreuerit: ita tamen
vt quum vnciam vnam decoxerit , alteram
aquæ ſubmerfam ,ac infufam habeat.Singulis
enim diebus recens ( vt dixi) decoctum hoc
pararidebet.Cuius libram plus minus per co
lum lineum denſum , vel (vtdicunt) manicā,
traiectam apprimecalidam , ægrotus,quan
tum eius caliditatem ferre potuerit, in cubili
ieiuno ſtomacho bibiturus eſt: & optimè lo
dicibus coopertus fudorem euocare , quem
i per duas horas ferre curabit. Calidis verò lin
teis pofteà fudore abfterſo,linea,fiue fubucu
la recenti calefacta veſtitus;ad victú acceder:
KS de
522 A.M. L v si CVR . MED .
de quo infrà dicturi fumus.Eft enim decocta
hoc guftuigratum , vel faltem no difplicens:
ià prandio verò fex interpofitis horis ante ce
nam idem decocti pondus eo dicto modo,ca
lidum ebibét:à quo ,vt fuperius,fudorem pro
uocare curabit,omnia ( vt dixi) faciédo. Sunt
tamen nonnulli , qui quatuor à cæna horis
quando alij vadunt dormitū , decoctum hoc
aegrotis bibendum tradant.Quibus fanè mini
-mè ipfe aduerfarer , quú profundiori fomno
ſudor copiofior illiciatur.Primü tamen ebibé
Idi modū Cynæ ,vtpotèà maioribus ſuis tradi
tum ,in vfu habent.Porròdecocti paratirefi.
duum,in prandio& cænaac interdiu ebibi
tur calidum , illi femper pro vice zucchari fi
ni vnciam voam velalterā miſcendo: & quò
plus eius bibitur,eò melius eſt,modò à natu
Ta bene gubernetur, nec in ſtomacho Avitet:
multum enim zucharú hoc ad rem facit. Cu
ius vulgares, &ij,qui de huius Radicis deco
&tonotitia habent,nullam penitus mentione
fecerunt. Abftergit quippe zucharum hoc, &
aluumlubricã reddit , quod vnű pro fummo
in hoc propinando decocto habendam eft,ve "
experientia copertum habeo :quidecoctum
hoc ventre natura fua conſtringat, & aluum
reſtricta faciat.Hoc enim citato modo ægro
tantes, vt iis,qui hactenus illis imperârūt, pla
cuit, ad vigefimumquartum die accedebant:
quibus
CE.NTVRIA IJ , į 52.3
s quibus duodecim alteros addebant: & cocta
c fruftula ad vmbram exiccabant:ex eis fecun
dum parantes decoctum , quod in illis ebibāt
. diebus.Sed mea ſententia, ex primo decocto
remanétibus fruſtulisocto aquæ libræ ſuper
j infundi debent, & ad igne coqui, quoufq; eá
Es rum quinquemaneāt:quod ſecundum deco
cum ad clyfmos parādos,& vt in eo gallina,
i fiue capuselixetur accommodatiſsimü erit,
vt paulò pòft dicemus. Primo tamē decocto,
a fi quæ ſunt poftulç,autvlcera,eo lauāda lunt.
s: Sed victum , ac eius ſumendi ordinē jam núc
defcribere tempeſtiuum erit. Qui igitur ad
hoc ebibendum decoctum accefferit , quod
potiſsimum à menſe Martijad Septembrem
$ erit, modd magna do vrgeatnecefsitas,con
claue à vento immune,ac calidum habēdum
curabit:in quo per totū tempusmanereopti
mum fanè effet.Sin autem ,poft elapfosquin
decim priores dies,veſte pellibus fulcita, aut
pannis optime coopertus & induras exeat.
Parcitas tamen cibi in hoc regimine ſum ,
rmé commendatur. Nam quantò quis ma
: gis à vi& u abſtinuerit, eò melius erit : vt er
ô regimine Guaiaci ligoi deprehendere quis
poterit. A ſale igitur & rebus falitis ſiim
! mopere abſtineat æger , decer : fimiliter ab
e aceto , rebus acidis , & acribus. Parcus fit
oportet æger, & (vt dixi) paucis contentus.
Cui
524 A M. IVS. O VR . MED.
Cui panis optimè ſubactus fit, & abfque fale
piſtus,vel,vtrespoftulat ipſa,biscoctus;Nau
ticus dictus:ſed ſaccaro paratus, prout Vene 201
tiis,& Piſis & alibi parari folet. Vinúm tamé
in totum fugiat:& illius vice , hoc ( vt dixi)
decoctum ebibat. Si à vino tamen abftinere
non potuerit , faltem decocto optimè dilu .
tumipfum bibar. Carnes verò fint Gallina
rum optimarum, veluti Patauinarum,non ve 51
rò Antuerpientium: quarum carnescaprinis .30
funt duriores , & fuccum peſsimum adgene
rátes:aut caponum ,perdicis,phafiani,aut aui 06
colarum indumetis vigentium , quæ aqua
elixæ potius , quam ad ignem coctæ abfque
mica lalis hucuſque concedebantur: hac præe
cipuè de caufa , quia decoctum hoc maxiine
ME
exiccat, conftringit, ac aluum cohibet:res, 1,
quas affæ carnes magis augent: & ideo aqua
coctæ laudantur:fed (vtmeafert opinio )affe da
carnes magisadrem faciunt, vt experientia
quoque comprobatuin habemus, nec quic res02
quam lædunt:quia faccarum decocto,vice po
tus in prandio & cæna , ac interdiu venienti
mixtum ( vt dixi) ventrern facilem reddit. In
curationis tamen ſucceſſu liberalius aſſae car
nes admittuntur. Sed plus in prandio come
dat,parciusautem in cæna : & fi aliter fen 1,
tiant Curtij fequaces. Sit igitur in prandio be
contentus paucula Gallinæ cárnie, autauium
prædi
CINT. Y, R 1.A II . 's
525
prædictarum aliqua,fecundo apparata deco.
Eto,vtinferius latius:in cæna verò amygda
lis dealbatis, aut vua ſole exiccata pro obſo
nio contentus euadat.Și carnibus tamen velcí
debet , affæ fint potius, quàni aqua coctæ.
Claudat tamen cibum ſemper diacitoniten
ſaccaro confectum , aut coriandrum ſaccaro
incruſtatum . Sed & nelcoctum ſummopere
in hoc regimine commendatur. Cætera ve
rò hîc à nobis filentio prætermiſſa,tanquam
à nobis denegata,putato. Cæterùm fi carnes
aqua coqui debeant,meo quidem confilio in
decocto ſecundo ex remanentibus taleolis
apparato (vt dixi) elixaridebent. Quod ius
etiam potus vice admitti poterit:quum antea
nullum carnium ius concedebatur. Ex quo
quoquefecundo decocto,fialuus nõ refpon
derit, clyſteres parari debent , adiecto oleo
chamænelino, aut vulgari, & falis pauculo ,
cum yciola vna , aut duabus cocti mellis. Si
verò aluus omnino reſtricta fuerit, & non re
&tè refponderit,imò nihil deiecerit,pharma
co leniori in medio curationis vti optimum
erit,veluti in curationis fine femper fieri fo
let.Hæc breuiter & raptim , Princeps Illu
ſtriſsime,nobis de Radice Cynarum fe offe
runt , quæ, tanquam præludium ad libellum
de hac re à nobis propediem fcribendum ,
Excellentiæ tuæ dicantur:quæ , fi tibi placere
cogno
$26 AMA . Liv's." CVR . MED .
cognouero , ad maiora alacriter me accin- zatr
gam.Tu interea bene vale,& Anatum ám Hod

plitudinis tuæ amantiſsimüin , famulitio tuo


adfcribere nededignare:iterum Vale. En eli
rfor
Curatio X X XI I. in qua agitur de apa
Mai
cholera morbo,ſimúlq; de Axio De

r
mate hoc, Raphanusdigerit , &
non digeritur. Soler
opem

AS PAR deRobertis, & ge EMD


nére nobilis, & opum affuen stip.

G tia infignis , vigente æftare , Mal


quum in cæna radiculis, qui- ' Cina
bus interdum delectari ina Gar
ximeſolebat,veſceretur , quinta hora noctis lig
in choleram morbum lapſus eſt. Simul au- : Men
tem & vomebat, & egerebat. In aurora verò Abs
ingreſſus ad illum ,eum adhuc cholericas has Nu
bilis ſurſum ac deorfum eruptiones pati com Re
peri.qui de vêtriculi grauedine , ac in eo ero Te
lionibus perceptis quoque conquerebatur. ដign
Quibus auditis , aquam tepidam bibendam line
illi dedimus. Qua multa mucoſa , pituitofa, text
nidorofa , inter quæ incocta quædam ,& ſe
P
micruda videbantur, euonjuit.Repetitą verò tach.
eadem tepidaaqua nihil præter aquã ipſam die
euomuit,autdeorfum egeſsit. Qua de re , ad lcer
ven
CENT V RIA -Il. 547
ventricnlum roborandum , & Compum con
Gliandum nos diuertimusquum duo hæc fa
tis , ad vniuerſam conficiendam curatio
nemeſſe,nobis videbantur. Extrinſecus igi
tur ftomachus fic roboratus eft.
Recip.Olei Nardini,
Maſtichini,
De Abfinthio. Hanan.vnc.f.
Miſce,fiat linimentum .
Solent autem ad hanc complendam inten
tionem , fcutaparari ſtomachalia , quorum
exemplum ,fic habetur.
Recip.Ladanipuri & boni vnc. fo
Maſtiches,
Cinnamomi,
Garyophyllorum,
Ligni Aloës, an.drach.i.
Menthæ ficcæ,
Abfinthij,
Nucis moſchatæ .
Refina ,
Terebinthinæ . } an.q.lufficit.
Ad ignem fiat ceratū ,fecundú arté: & in pan
no laneo cocco infecto, ad ſcuti figurā reda
ao extédatur, & fiat ſcutum ftomachale : cui
addi poffet Galliæ mofchatæ odoriferæ ,
drach.media.poffent quoque non minus ex
predictis fimplicibus parari vnguēta, fomen
ta, cerata, iunctiones , linimenta , & fimilia.
Sed
528 3 A Mo I V.S. CV R. MED.
Sed prædictis oleis inunctio fatis pro hacı
complenda operatione fuit. Pereaverò quæ
intro ſumuntur, Ventriculusquoque ita robo
rabatur:& primò, RecipeMiuæ cidoniorum
cum ſpeciebus,vnc, 2. ſpecierum diamoſchi,
fcrup.f.Miſce, & frigidû bibat. Aeſtate enim
fyrupi, & huiufcemodi potus frigidi ebibi De
debent::: vt memoriæ . commendauit Gal. & De
1
nos Centuria prima harum Med. curat. ad
notauimus. Pofteà verò panis bis coctus fac
caro paratus, generoſo quodam vino aſtri.
&tionis participe irroratus illioblatus fuit : ac
pofteà capus afſus cinnamomi puluerere-',
ſperſus.A iuribus verò,vt potè ftomachumla
xantibus,tunc abftinuimus,veluti à rebus du *
ris , concoctu difficilibus. Sed à cibo illitio “场

nes cum ſoporiferis circa frontem , tempora,


& nares facta funt : & fomnus conciliatus old
fuit.Poſt quemſe fanum , non fine artis me
dicæ laude, eſſe dixit.Cæterùm nos non re
mediorum fyluam vnicuique morbo facien
tium deſcribimus :Sed ea potius,quibus tan
tum vfi fumus. Decretum autem à nobis eſt,
morbos,prout nobis fe offerunt , & quæ illis
adhibemus medicamenta , tantùm citare.
Aliud enim eft cafus, & morborum hiſto
rias deſcribere , aliud verò practicas incul
care .
sc Hà 14
CENI V RIA Y l. ' 329
s C H O L 1 A.
HOʻLIR A morbus, quem practicarum
modicaventriculi perturbatio
fuprà ,infráq; erum
pens eft.Quù enim cü vomitu em deiečtione ,deijo
ciuntur , biliofa ,tunc choleramorbus appellatur.
De quo AlexanderGrecus libro tertiofuæ medi.
cine, capitequartodecimo, ita doétißimè admodü
tradit.Nemo verò credat zonepoču appellari à Gre
cisjob bilis,vtvulgus putat,abundantiam ,&cho
lerica nominari bilioſa ,fed à multo bilee materia
fluxw ,quiper inferna fupernafit: hoc eftin
testina, ventrem , & os.Priſci nanque Grèci
Horádæs inteſtina laxiora ,quòd in ea zonin fun .
datur,appellant. Et inde hunc morbum choleri
cum , hoceſt , inteſtinorum affectionem gensea:
demcognominauit, & cetera.Ceterùm morbus
ob id , quod magno impetu &ſyncope ac viriune
prostrationeſæpe irruat,ab Hippocrate medicis
inter acutos morbosreponitur.Oritur enim mor
bus hic,eodem Hippocrate authore libro feptimode
Morbispopularibus , &fepe alibi, plerunque in
estate, es carniseſu maximè fuillecrudioris :ex
cicere ebrietate viniodorati veteris to inſola
tione,ſepijs oulocuftis,& gammaris, & ex ole
Tum eſu maximeporri,ceparum. Infuper eled
lactucis cptis,& braßica, rumicis crudioribus,
Gàplacentis,ac dulciarisdumellitislibis , à
fructibus pomorum ,& cucumere, pepone; e lactei
vino
L
530 AM . Ľvs. Ĉy Ra MID.
laftei teporis,& erugę polenta recenti : quibus be
nos addimus,ab elu raphanorum , quos Hippocra .
tes bicfilentiopreteriuit : quia fuo temporepon Be
dumin victus vfum eos homines traxerant : fed
ipfis tantum pro vomitu proritando vtebantur:
quos radices vel radiculas abfolutè libro.z.de Mor HT
bis muliebribus , appellat. Qui procul dubio ven. 14
triculum perturbant, & cibumex eo incoétuin de 第七
fcendere faciunt,eu vomitum maximè prouocant.
Quò fit.vt Galenus ,quum bac rapbano inefle no
werit,libro de cibis boni & malifucci , inter ole
rum radices acrimoniam babentium & malum tu
fuccum gignentium ,cum connumerarit. Quin ea
libro fecundo de Alimentorum facult. capit. fee
*ptuageſimo cosmedicos,ac idiotas carpit , quipoft
cænam concoctionisiuuandægratia, raphanos,fi
me radiculas crudas ipſas eſitant:firmantes alioqui
rem hanc experientia fatis ipſis exploratam effe: ba
quum tamenij qui ipfos ſunt imitati , omnes lali
fuerunt.Ex is vera,quos Galenus taxat , Diofco
rides eft , qui librovigefimo fue medice materie , bo
capite centefimotertio,Raphanosà cibo edendos( una
det:quum fic ingefti digeſtio:si magis conferant.
Preſumpti enim cibum in ftomacho fupraf 13
Jufpendunt, & vomitionesconcitant. Quibus vera
bis fubfcriplit Auicenna libro fecundo ſui Cano .
- nis capite de Raphana, quumdicat, Eft malus
ſtomacho , faciens eructare : poſt cibum lenit
Pentrem , & facit cibum penetrare : ante ci
bum
CENT V RIA II. 531
bumfacit natare cibum e non quieſcit : & pro
pter hoc facilem efficit vomitum ,præcipuè cortex
eius cum oxymelite.Nosverò olim ,quum Diofco
Tidem Commentarijs noftris
vna
clariorem reddidif
femus,Galenum cum eo nimem ,acconcordem
redigere in hac re pro viribu laborauimus. 'De
mui poft multa hinc inde quaſita,in quendam si
meonem Sethi incidimus ex quo concordiam de
prompfimus :quæ ita habet. Si ventriculus cali
dus fit , & facileAwat , nec ad flatumgignendum
aptus fit: tunc radicule edendeſunt incina ini
tio: Si verò ventriculus contrario modo habuerit,
poſt cænampotius vi& titandafunt. lis enim Dio
fcoridem cum Galeno conciliatumiripro tuncpu
tabamus.At nuncrem penitus aduertentes , nihil
diſcriminis & difcordie inter Gale. Dioſcori
dem in hac re reperiri iudicamw. Inquit autem
Galenus citato loco,Radicula ,radix ex ijs eft, qui
bus aßiduè veſcimur : éftque obfonium magis
quàm alimentum , & quam crudam vrbani
homines vtplurimùm , ante alios cibos cum ga.
ro alui deijciende gratia mandunt. In quo ca
pite cosdeteftatur, quipoft ceenam concoctionis
Suwande gratia , crudas radiculas ipfas efitant.
Nec enim vnquam Galenus ipſe inibi, aut ali.
bi ( quod meminerim ) radiculis tribuit con
coquendi vires : Imò potius in cos debacchać
tur , qui ipſis pro inwandaconcoctrone vfi funt:
quam experientia deprehenfum habeat ,ipras
L potius
532 A M. LV S. OVR ME D.
potius concoctioni cbefe,quàm prodeffe, ipſis tamě
ille( velutiſuitemporis homines)proobfonio adın
citandam deiectam appetentiam , & citandam al
uum ,in coena cum garo pauculo,quandoque aceto
admixto, in cibi initio vtebatur. Quæ omnia Dio
fcoridi minimè aduerfantur ,vt legenti manife
ftum euadet. Inquit autem Dios. Radicula fto
machoparum accommodata eft ,ructus evria He
nam cit,bonam itidemfacit aluum . Sed oportetà
cibo eamfumere,ficmagis digestioniconferentem. 影
1
His enim verbis Dioſcoridesnunquam radiculam el

concoctioniprodeſſe dixit : fed magis oppofitum ,


quum ſtomachoeam parum accommodatam dia
xerit. Que enimſtomacho accommodata nõfunt,
ſed illi potius aduerſantur , ea dubio procul tan
tum abfunt , vt concoctionem iuuent , vteam po .
tius mirum in modum impediant ac corrumpant. boy
Digestioni tamen prodejje dixit : ob que verba it
multi deceptifunt,credentes per digestionem , con
coctionemDioſcor.intellexiffe, Quum tamen di.
gestio,distributioſt:& digerere,distribuere. Pre E
ſupponit autem digestio concoétionem . Nam ,vt
optima fiat distributio, digestio dicta , optima 14

concoctioprimò fiat opus eſt. Vt igitur cibus in


prandio fumptusante.cenam distribuatur,& ex
ventriculo , fi quæ funt eiusremanentes partes,
perpilorum , & gracilia intestina , acmeſeraicas
ad jecur , & inde'per venas in vniuerfum cor .
pus relegentur', jwadet Diofcorides poft cibum ra .
diculas
CENT V RIA 533
diculas eſſe edendas , quum earum hoc fitmu
nus conficere. QuodGalen . aduertens fuadet mo
nétque,ne quisradiculas poſt conam comedat;
fed ipfas potius ad conficiendam diſtributionem
antecænam eſitet. Nouit enim Gal. Radiculas
digerendi , hoc eft diftribuendi vireshabere,
que ilico, fi poſt cibum comedantur , cibum
ante concoétionem ex ftomacho incoétum de
trudent : vnde crudi humores oriuntur à qui
bus meatuum obftruétiones , ſtomachi pertur.
bationes de varie alic affectiones gignuntur:
quemadmodum experientia comprobatum Gale
nus contra nonnullorum medicorum idiota
rum vfum habuit. Quæ omniaArabes confi.
derantes nunquamradiculisaufi funtconcoquen
di virestribuere:fedeaspotiusquasGal. Diol.
illis tantüdonauetant;fcilicet, quòd digerendifa
cultatem habicant Ynde ab Averroè, veleo aliquo
priore dictum eſt, Raphanusdigeritonon dige
ritur:hoc eft,diftribuito non diſtribuitur.Diſtri
buit quippefwa achitate cortici ſuperioriherente:
nondiſtribuitur però , quia exüsfitcibarijs, que
difficulter cončoquantur,& diw in ſtomacho ma
nent. Arabum tamen affecle verbum hoc Di
gerere, pro concoquere femper accipiunt, igno
rantes alioquiverbumhoc Digerere,tametfiapud
ipfos Arabaspro conicoqwere accipiatur aliquando
tamenfuapropriafignificationeprodiftribuereco
periatár:vt inhoceuenitaxiomate,Raphanus di
L 3 gerit
534 A M. v s . CVR . MED .
gerit & non digeritur. Significatautem verbun
hoc Digerere dem quòd distribuere, few ordinare,
pel distinguere,aut diſponere s Q Digestio idem
quòd diſtributio, diſtin £tio ,feu ordinata compoſi
tio. Owam Gale, libro Diffinitionum fibi adferi
pto,itadefcribit i Digeftio eftconcocti,ac confetti
alimentie inſanguinem conuerſi, incorporispar
ticulas omnesattractio, quam natiuus calor mo
litur.Ex quibus verbis ſatis clarum euadit dige
ſtionem hanc , few distributionem à concoctione 114

differentem effe, idquod lucidius Gal. ipfe expo


fuit,libro fecundo, de Facult.natur. quum dige LE
ſtionemfiuedistributionem hanc,ab expultrices 22

attractice fimulcoltiopem à concoctrice facultate


confici dixerit. Non minusquam, quòd alią ex
tant medicamenta digestions finealimentorum
diſtributioni faciensia,
&alia concoctioni:que per
varia tempora quoque tribui debeant, ut quarto
deSanitate tuenda libro,legitur. Sedclarius boc,
libello illo, cui titulus eft. Quod animimorescor
poris temperaturam fequunturelicitur,quamde
vino agit dicens.Reuera,ſi commodè co vtaris, &
concoétioni, & digestioni, & fanguinisgeneratio
ni,e nutritioniconfert abunde.Sedde ijsfatis, et
** rei , de qua agitur , finem imponamus , dici TH

mus , Quodradicule concoctionem potius impe


diunt , quàm illi commodum aliquod afferant,
quia ftomachoaduerfantur,& contradicunt,eum
fubuertendo , & perturbando , vt ex eis putidis
obortis
CANTVRIA II .
535
obortis ru tibus percipitur. Exemplum eft, quid
raphanus aqua maceratus, ipſam aquamfacilli
mè corrumpit & inficit. Vnde mirari non eft , fi
ob cius abundantiorem efum , ægrotus nofter in
choleram morbum lüpfus fuerit. Nam raphanus
vomitū irritat,ſtomachu peruertit,cephulalgiam
inducit,caputgrauat,deftillationespotißın.am" Si
gnit. A quibus'Podagra,ciragra ,ograues alie
affe tionesortü trahunt.Proinde qurfunitaté con
ſeruarevoluerit,ab eo,quátú fieri poffet,abftineat,
Juaderë.Sicomedi tameomnino debeat,cü Galeno
Cane initio comedatur,conſule:evusa cilorü appe
tentiam facit & aluñ lubrican redde : & vrinam
cit, & alimentorā diſtributionë,digeſtionediétam ,
cöplet. Quibusaddere eft quòd in cibiinitio rapha
nus comeftus fuas lepeputidas occultat cruétatio
nes: quaspoliticus homocoërcere, ac fugerepro viri
bus debet. A cænaverò ingeftus,præter quod cócu
& ionénon iwwat,quü concoétio à folo calido innato
coficiatur,alimentüfanè inepiú procõcoctrice iură
da facultate reputari debet,quú ti nulla infit aro
maticitas,que vêtriculo roborádo cómoda ſit:fed a
credopotius quedamagnaflatuofitati cõiółta:qui
bus concoctionë perturbat, Ta incoétü à ventriculo
cibü deſcendere facit.Quod vniab eo, gwifanita:
wylt cöferuarè fummècawëdü eft.Parlatim enim
( vt dixi) cruditates ab ingestis eis radiculisfiunt:
que temporis tractu , quum auéte funt , meatus
obftruunt : ad quorum obftruétiones putrefactio
L 4 oritur
536 A M. L VS. CYR . MED .

oritur, & morbigrauißimi , acletales, naſcuntur.


Nec enim minushuicrei euenit quam guttelapa
dem excauanti,iuxta illud fepeà Galeno citatum ,
Aſiduoilliſu durum canat ondulaſaxum .
Radicularum porròfolia apprime diuretica,& ape
rientia funt,vtomnes norunt.
Curatio XXXIII.in qua agitur
de quodam,qui ex vnguento 15 Тр

illito fupra ſcabiem ,intra *.; 124


noctem obiit .
VvEnis quidem Floren
tinus, quum fcąbie vniuerſuna ཀུན་
eius corpus occupante fæda ad
retur,ex vnguſto ,cui Arſeni.
cum mixtum erat,pręter me .
dicorú conſilium ,fe illeuit:ac eum in aurora One

lecto decumbêté mortuú domeftici inuene


runt. Alterū nouimus,qui ob fimilem factam , re
inūctionē in inſaniam deuenit:adeo yt ipſum cat

vinciri oportuerit. At quú quodā die, abſenti old


bus famulis fe à vinculis extricaffet,furēsim
petuosè per feneftram faltauit & alterú crus,
fregit. Sed pofteà remediis adiutusab vtroq; Mc

malo fanus factuseſt.Sed alterú nouimus,cui


ob illitionē ſimilé tubercula quædam exorca 20
ſunt,ſanaru difficilimaNă & plures obſerua 12

uimus,qui ob hçc in febres inciderüt letales..


Cura
QEN TVR IA II.
537
Curatio XXXIII. in qua agitur
de Elephantia Auicennæ .
V vm ex conducto ſimúsme.
dici apud Cęnobium Diui Au.
guſtini,ad nosbinatim mona
chi cụcurrerunt.Sed vnus Au
guftinus nomine,facie tumida,
corpore procero , præpoſterè gradu plufquã
teſtudineo adme puenit.Qui quú affectiões
ſuas inueteratas ac diuturnas enarrare coe
piffet pedes verè elephanticos,hoc eft ad ge
nuvfq;tunjēres,yt faccos quis diceretplenos,
nobis indicat.Super quoscruſtæ eminebant
quædá rubigine affecte:quas interpellatis die
bus,ex decocto emollie