Sei sulla pagina 1di 764

5_JH

i
2 > . ~ 2 >
0

PATROLOGI.E
«

CURSUS C O M P L E T U S
SIVE

B I B L I O T H E C A C N I V E R S A L I S , 1 N T E G R A , UNIFORMIS, C O M M O D A , OECONOMICA,

OMNIBM SS. PATRII, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE


ECCLESIASTICORUM
QUI AB J E V O APOSTOLICO AD USQUE INNOCENTII III TEMPORA
FLORUERUNT;
R E C U S I O C H R O N O L O G I C A O M N I U M QVM
EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICJE TRADITIONIS P E R DUODECIM
P R I O R A ECCtESLE S J E C U L A ;

JUXTA EDITIONES A C C U R A T I S S I M A S , I N T E R S E C U M Q U E N O N N U L L I S CODICIBUS M A N U S C R I P T I S C O L L A T A S , P E R Q U A U


DILIGENTER CASTIGATA ;
DISSERTATIONIBUS, COMMENTARllS L E C T I O N I B U S Q U E V A R I A N T I B U S C O N T I N E N T E U I L L U S T R A T A \
OMN1BUS O P E R I B U S N O N NISl POST AMPLISSIMAS EDITIONES Q U £ T R I B U S NOVISSIMIS SJECULIS D E B E N T U R A B S O L U T A S ,
DETECTIS, A U C T A ;
INDICIBUS P A R T I C U L A R I B U S A N A L Y T I C I S , SINGULOS SIVE TOMOS, S I V E A U C T O R E S A L I C U J U S MOMENTl
S C B S E Q U E N T I B U S , DONATA ;

C A P I T U L I S 1NTRA I P S U M T E X T U M R I T E DISPOSITIS, N E C N O N E T T I T U L I S S I N G U L A R U M P A G I N A R U M M A R G I N E M S U P E R I O R E M
DISTINGUENTIBUS S U B J E C T A M Q U E M A T E R I A M S I G N I F I C A N T I B U S , A D O R N A T A ;
O P E R I B U S CUM DCBII8 T U M A P O C R Y P H I S , A L I Q U A V E R O A U C T O R I T A T E I N ORDINE AD T R A D I T I O N E M
ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA J
DCOBUS INDICIBUS G E N E R A L I B U S L O C U P L E T A T A : A L T E R O S C I L I C E T RERUM,
QUO C O N S U L T O , QUIDQCID
UNUSQUISQCE P A T R U M IN Q U O D L I B E T T I I E M A SCRIPSERIT UNO I N T U I T U C O N S P I C I A T U R ; A L T E R O
S C R I P T U R J E S A C R J E , E X QUO L E C T O R I C O M P E R I R E SIT O B V I U M QUINAM P A T R E S E T I N
QUIBUS O P E R C M SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM L I B R O R U M S C R L P T C R J I
T E X T U S COMMENTATL S I N T .

E D I T I O A C C U R A T I S S I M A , CJETBRISQUE OMNIBUS F A C I L E ANTEPONENDA, Sl P E R P E N D A N T U R : C H A R A C T E R U M NITIDITAS,


CHARTiC Q U A L I T A S , 1NTEGR1TAS T E X T C S , P E R F E C T I O C O R R E C T I O N I S , O P E R U M R E C U S O R U M TCM Y A R I E T A S
TUM N U M E R U S , F O R M A V O L U M I N U M P E R Q U A M COMMODA SIBIQUE I N T O T O OPERIS D E C U R S U C O N S T A N T E R -
S I N I L I S , P R E T I I E X I G U I T A S , P R J E S E R T I M Q C E ISTA C O L L E C T I O , U N A , M E T H O D I C A E T . C H R O N O L O G I C A ,
S E X C E N T O R U M F R A G M E N T O R U H O P U S C U L O R U M Q U E H A C T E N U S HIC I L L I C S P A R S O R U M , P R I M U M
A U T E M IN NOSTRA B I B L I O T H E C A , E X O P E R I B U S A D OMNES iETATES, LOCOS, L I N G U A S
FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.

SERIES PRIMA
IN O U A P R O D E U N T P A T R E S , DOCTORES SCRD?TORESQUK ECCLESIJE LATIN/E
T E R T U 1 1
f fa^t& ^ ^ ^ ^ W ^ "AGNUM.

CUS&TE J.P. ^ J G N E . € n x m \ m ^omptetorttro m SINGULOS SCIENTI.E


ECCLESFASTICJE RAMOS, EDITORE.

TOMUS PRIMUS.

o
^ PARISIIS, E X C U D E B A T MIGNE,
IX YIA DICTA : D'AMBOI3£, P R E S I . A B A R R I E H E D'ENFER,
OU PETIT-MONTROCGE.

18U.
HARVARD COLLEGE LIBRARY

(M zc. / w . )
QUINTI SEPTMII FLORENTIS

TERTULLIANI
PftESBYTERl CARTHAGINIENSIS

OPERA OMNIA
CLM

SELEGTIS PRJECEDENTIUM EDITIONUM LECTIONIBUS

VARIORUMQUE COMMENTARIIS.

1
1 9 — •

P A R S P R I M A .

LIBRI AB AUCTOllE NONDUM MONTANISTA SCRIPTI, INTER QUOS INTEGER


DE OIUTIONE LIBER E X RECBNSIONE MURATORII.

4 C C E D U N T PLURES DIVBRSI A R G U M E N T I DISSERTATIONES J A C . P A M E L I I , D D . NICOL. L E NOURRY,


GOTHOFR. L U M P E R , J O H . A . R O B S 5 K L T , L A U R . M O S H E I M , ISEC NON E T PERPETUUS
SI6BBBRTI H A V E R C A M P I IN APOLOGBTICUM C O M M E N T A R I U S .

TOMUS PRIMUS.

PARISIIS

EXCUDEBAT MIGNE,
IN VIA DICTA : VhMmtSl, PRfeS LA BARRIERE WENFER,
00 P E T I T -B.iNTROlTCE.

1814.
CONSPECTUS TOTIUS OPERIS.

OPERA OMNIA Q. FLORENTIS S. TfcRTULLIANI,

IN DUAS P A R T E S DUOSQCE TOMOS DISTINCTA.

^>av* prtma ^ a r * *ccuttta


Opera a Tertuliiano catholico scripta coniiaens, Opera a Terlulliano monlanisla scripta continens

Quibus pratennitlitur liber de Pnescriptionibus adversus


liaerelicos.

SERIES PRIMA. SERIES SECUNDA. SERIES PRIMA. SERIES SECUNDA.


LIBRI APOLOGETICI. LIBRl POLEMICI. L I B R I DOGMATICI. LIBRI MORALES.
ApologeticusproCbrisliaDis. De Oratione. De Corona Mililis. De velandis Virginibus.
Dissertatio Mosheim in Apol. De Baplismo. De Fuga iu Perseculiohe. De Kxhortatione Castitatis.
Libri duo ad Nationes. De
~ Pcenitentia.
'— AdversiibGnosticosScorpiace De Monogamia.
De Testimonio animae. De Palieniia. Adversus Praxeam. DeJejuniis.
Ad Martyres. Ad Uxorem libri duo. Adversus Hermogenem. De Pudicitia.
I)e Spectaculis. De CuUuFreininarum lib.U. Adversus Martionem libri V. DePallio.
De Idololatria. Adversus Valentinianos.
Accedil ad Scapulam Iiber. Adversus Judaeos.
Dissertatio D. Le Nourry in l)e Anima.
Apologet. libr. n ad Nat. De Carne Chrisii.
et libr. ad Scapulam.. Dc Resurrectione Carnis.

APPENDIX AD OMNIA OPERA

APPENDIX PRIMA. — Carmina. — Adversus Marcio- APPENDIX V. —Les notes sur le traite du Baptemc et.
nem lib. V . — Ad Senatorem. — Genesls. — Sodoma. — de la P6ttilencev avec )a Disserlation wtercalarts place<r
t)e Jona et Ninive. — De Ligno vilae. cntrelesdeux trailes.
APPENDIX II. — Le fragment inedit.
APPENDIX III et IV. — Les fragmenls d'ouvragcs Indices.
traduits en grec ou perdus.

ELENCHUS R E R U M

QUJE IN H O C V O L U M I N E CONTINENTUR.

Prrr-fatio in Terlullianum. Liber de Spectaculis.


© Vita Q. S. F . Teriulliani, carthaginensis presby- Liber de Idololatria.
teri, auctore Jac._Pamelio. Libcr ad Scapulam.
0 Dissertalio de vera 'aelate ac docirina scriptorum O Dissei tatio in Q. Seplimii Fiorentis Tcriulliani Apo-
quaa supersnnt Q. S. Tertulliani, auctoribus D. Go* logeticum, duos ad Nationes libros et unum ad
thofredo Lumper et Job.XJNoesselt. Scapulam, aucloreD. Nicol.JL. Nourry presbytero
t

t> Paradoxa tertuTliani, cum antfdoto Jacobi f a m e l i i . et monaclio ordinis S. BcneJicli, c congregalionc
Q Proverbiales forroulae toto operc hoc Terlullianico S. Mauri.
conlentai, auclo*ibus B . Ilhenano et A . Hoyo Bru- Liber de Oratione, cum nolis Panciroli ct Muratorii,
gensi. variorumque.
Apologeticus adve.rsus genles. Liber deBaptismo.
O Joh. Laurent.Jfosueim de aelale Apologetici Tertul- Liber de Pceuilentia.
liani, initioque p ersecutionis Severi disquisilio. Liber de Patientia.
Ad Nationes libri cPuo. Libri ad Uxorem duo.
De Testimonio Ani m$ liberadversus gentes, Libri de Cultu foeminarum duo.
Liber ad Martyres. j
PRJEFATIO.

O M S E S latinas lingux Patrcs , scriptoresque eccle-, usu ac vera auctoritalc prxfari non supercrit. Al i
sinsticos ilerum, favenle Deo, almaquc Virgine Dei- enim alia CJUIC de codem dissercnda suntpro viiili iu
para, in lucem emittendos aggressuri; cum tanto istius operis decursu dicent:
caussac christianae testium agmini, quis potissimuin Praeibit nempe PAMELIUS Septimianos annales
prxiret antesignanus, perpensa lemporum , rerum, pcrqualuorct viginti faslus consularos contcxlurus.
opcrum ralione, quaerercmus ; adfuisset quidein in Subinde qurc cujuslibet libri occasio, aiias, auctori-
promptu, e primis Ecclesisc incunabulis, melioris las, quot sinl el quandonnm sive nnte, sivc post sus*
nolx vir ac sanctioris ominis nomen; pncstantior ceptum nb auctore montanismum conscripti, discrle
vcro pondcre ingenii ac doclrinarum copia nemo, disputabunt Joh. Aug. NOESSELT et D . Gothofrcdus
prxier hunc nostrum QUINTUM SEPTIMIUM F L O - LUMPER.
UKNTEM TERTULLIANUM. Tum Terlulliani Paradoxn, cum eorum antidolo,
LaijJanJmn quidem ingenium , damnanda vero ilerata ejusdem Pamelii opera rccensebuntur.
iKcresis, ac sane lugenda longioris lanti viri vitac Una succedentB.RHENANUSsimul c l ANDREAS
pars ultima, majorquc , in fcedos errores impensa. 1IOYUS Brugensis, in explicandis qu;c frcquentio-
A l cum altera pars et mclior in fklei certamina slre- res usurpat Terlullianus Proverbiales formulas, unde
nue fuerit erogaLr, huic igitur, altentis sallcm tem- lux non minima in toto opcre suffunditur.
porum ratione ac cetalis jurc, primas babere partcs Deinde rara admodum ac pcreruditn in libros Apo-
induigeatur. Hunc mcrito suum occidentalis Ecclesia logeticos dissertatione D . NICOL. L E NOURRY nr-
sibi vindicel primum asserlorem. Ilujusce proinde dua quaeque Septimianx doctrincc momcnia quaui
magni nominis umbra ac palrocinio defcnsa, exo- uberius et plcnius cxponct.
riatur et crescat nova h:cc omnium, quibus adolevil Interim subnectitur brevis et luculcnia L A U R .
Caiholica Tradilio, testimoniorum scrics intcgra, ex MOSHEMIl dcsctate Apologetici, initioquc pcrsccu-
omnibus magnis, minimisvc concinnanda scriplis, tionis Sevcriancc disquisitio.
q u x ab Aposlolorum cctale ad ultimos Patres in orbe Interea dccurrlt inlegerrimus Tertulliani tcxtu3
christiano, fidei lucndac caussa, prodicre etsuper- pncccdenlium edilionum lihcnanw, Pamcliana* 9

s u n t ; cuncta jam cdita iterum editura; dcficientibus Franekance, Rigaitiana Pamiensium, Vcnetaj, llai-
%

dc die in diem aut raro occurrentibus veterum libris lensis, Wiccburgensis variis lectionibus illuslratus,
sufficicnda; diu a multis enixe dcsiderala; jamdudum muhorum practcrea nempc JUNII, LATINII, W O U -
nuntiata ; scro , quo providius, inchoatn : ardua W E R I I , SALMASII , CIVCCONII, SCALIGERI ,
quippc res ct tanlce molis ; iudefesso tandem moli- S E M L E R I , RITTERII, LEOPOLDI corrcctionibus
minc, perpeluaquc opcra, adsit modo bonus dexlcrque casligntus, ncc non et adornatus amplissimis R U E -
D e u s , fincm ad usquc ultimum pcrducenda. NANl, PAMELII, PANCIROLII, L A C E R D J E , AL-
Nobis vcro talia auspicantibus felix fauslumque B A S P I N J E I , IIAYERCAMPI, M U R A W R H , D . COR-
s i t , illud primis iufixum vesligiis relegere, iliud a BIMANI THOMiEct variorum commenlariis.
Tertulliano miscre lapso edisccrc, nullum nempc His tot et talium virorum cura pernclis ad cumu-
fidei screndx aut servamia* unquam fuisse nccessa- lum , ut ita dicam, acccdct copiosissimus Tcrlul-
r i u m feracissimi ingenii subsidium, ncc ul firmum lianae latinitatis indcx, proecipua C H . GODOFRED.
stct el ineoncussum Ecclesiac fundanicntum, suiTuI- SCHUTZII opera digestus. ,
ciendam esse ab hominum imbccilli manu c l caduca, Unde jnm nemo non vidct quam exigun novis cdi-
hanccolumnam ac ftrmamenlum vcritatis (1). Enim aiiud toribus provincia remancat, c l quam sit nihil pro-
fttndamentum nemo polest ponere , preetcr id quod pemodum de suo penu addendum, nisi forte iis di-
potitum ett, quod est CHRISTUS JESUS (2). Firmum cenda sint tum qwc supra suscipienda decrevimus,
fttndamentum Dei slat habens signacuium hoc: cogno-
9
dc Terlulliani usu et auctorilale, nec ctiam in iis
ril Dominusquisunt ejus,etdiscedatab iniquitate omnis sibimet omnino rclictis, eximia nempe ct brcviori
1
qui nominat nomen Domini (3). occurrenie de eodem argumento dissertatiuncula
Ea est interca liujuscc qui primus occurrit lcstis D . Corbiniani Thomac; (uin quxnam fuerint ad
Taria ac dubia indoles, u l nonnulla de recto illius usque tempora nostra prcecipui in iiieraruiD orbe
in Tcrlullianiim impensi labores, quositerum adoc-
tiss. Ccillerio, Lumper, Schram ct Schoennemann ,
; (I) I T i m . 111,15. diligenler invcstigalos acccpturi sumus; tum demiim
(2) I Cor. III, it.
(3) I I T i m . II, 10. coronidis inslar, uberius in hoc procemio supercrit
TERTTJLLUNI I V
ii P R i E F ATIO. tS
indigitnre qoonam rernm ordine, librorum serie, A aliquandiu sallcm in orthodoxce fidei grcroio con-
dissertationum accessione , lcciionum collatarum stiterint, idcirco omnem illts fidem abrogaro nec par
varietate, commcnlariorum uberlate ac dclectu , ap- nec fas est: qoinimo in quibus cum Catholicis con-
pendicum et indicum culmine hcec nova cdilio sil spirant, in iis eo major penes ipsos fidttcia Cst,
ab aliis sccerncnda. quod hinc el inde collusioncm fieri ct aroicc con*
jurari ncmo sanus existimabit.
ARTICULUS PRIMUS.
His catholicis rci Patrislicce positis critcriis, nunc
DE ATJCTOMTATE TERTULLIANI.
deveniendum estadproposilum nostrum ; nunc cequa
f Auctoritas in eo qui potetiatem habens alios do- lancc ac firma aestimandus est QUINTUS SEPTI-
Cet, rectca duplici capile dcducitur, nempc lum ab MIUS FLORENS TERTULLIANUS, tot vctuslarum
Ipsius scientice tcstimalione tum ab cjusdcm vcra-
t disciplinarum pcritissimus; philosophica, bistoricn,
Citatis fiducia. juridica, oratoriaacpoeticacruditione potens; multa
Uni el soli Dco summa auctoritas est, quippe cui susceptam ante fidem forensi laude florens; floren-
soli summa sit veritas in cognosccndo, ct summa in tior et accepta fide, utpotc totius Christianorum cnussce,
dicendo vcracilas. coram imperatoribus, in orbis Romani foro, defensor
Qucclibet alia co major evadil auctoritas, quo prd* J J ct, patronus; xrcc a Christo Domino secundce ac Apo-
piorad iilam accedit et perfeclior ejusdem particeps stolorum proximre prccco; primus Ecclesicc Latince
efficitur. lestis et vindex, imo unus cujus vindiciae ad nospervc-
Uinc nobis Calholicis nulla sub solc major, imo. ncrint; insignes Africance fidei primitiae; virorum npo-
maxima incoelo ct in tcrra, ncc alia ac Dei ipsiusest, stolicorum alumnus; magister et ipse martyrum, pon-
Ecclesicc docenlis potestas, qucc verbo t?ir/Mfi*Dei(l), lificum et doctortim; Romcc ad sacra provectus, Car*
in quo sunl omncs thesauri sapientice el scientice abscon- thnginiquein presbytcrii albo adscriptus; arcanorum
di/i(l),quaiinfallibilinecummamad consummationem scicntissimus; oronium suce setatis hcereticorum dc-
sxculi deficienda Spirilus Sancti assistentia, nitilur, bcilator, imo Montani eversor egregius; el tamen (uli-
regilur ac confirmatur. nam absil!) montanista, hccreticus, hcereseosquc cnput
Porro omnibus Catholicis qui sese Ecclesice legi- emorluum, Ecclesice tandem jam nqn homo!...
timos filios probare studcnl, necesso esse docct Cui cum tot successere vices, multiplex eju* csse
B . Yinccntius Lirinensis, ut sanclorum Patrura fidci dcbcl ceslimatio, ali?quc evadil proul aliam ipse
inh»reanl,adglulincntur,immoriantur(2). Eam vcro, tanlum a se diversus induil pcrsonam. Ac antc omnia
consenlicnte lota Traditionc, legcm ad assensum in eo, haud secus ac in cccteris Ecclesice docloribus,
Patribus prcestandum ponit, ut quidquid pon unum Q nonnullius est pretii cruditionem profanam a sacra
tut duos tantum, sed omnes paritcr uno codemque suppellectili,scriptorera privntum ab auctore catholico
consensu aperte, frequentcr, pcrsevcranler tenuisse, vel montanista, rem mcre lilerariam aut hisioricam a
scripsissc, docuisse cognovcris, id tibi quoquc intcl- caussa dogmalica secernerc.
Iigas absque ulla dubilationo credendum. At quid causscc csset cur in* hoc opcris mere
\ Patribtis vcro sigillatim sumptis null.i alia com- patristiciprooemioac primo liminediuin Scptimii pro-
pclit auctoritas, nisi privata, ex variis dignoscenda fana Inude morarer ? Pnucis igitur absolvam qualissit
indiciis, quorum alia unicuique sunt qunsi proprin, rhcior, grammaticus, dialecticus, scu formcc cxcultor
alia vero dcforis desnmpta. litcraricc, qunlisve sit philosophus, philologus,
In iis autem ipsis considcranda sunt sive qucc ad anliquilatum indagalor, historiarum lenax, juris
intcllectum rectc inslilutum, sive qucc ad snnnm vo- pcritus, omni scientiarum generc exercitatissimus.
luntatcm pertinent; hinc nimimm corum ingcnii vis, Porro quid dc ipsius dicendi, disserendi ct
doclrinarum ubertas, loquendi modusnc consuctudo, nrgumcnlandi gcnere scntiendum sit, paulo infra
unde tulo credipoiest quod non decipiantur; illinc habcs clcgantcr et diserlc a docliss. D. Lumpcr
autcm morum probitas, vitacque sanctitas, qua omnis cxplicntum (I). Pauca tanlum addcrc juvat, nedclica-
dcpellitur snspicio an dccipiant aul decipcre velint. D lissimus lcctornc politioris mincrvxsludiosiorsnlehris
Adhrecquasi inlrinseca auctoritatis signa acccdunt Tcrlullinncc lnlinitatis offcndal et hccreat. Primus
tum diversse temporum, locorum, dignitatum, cccte- fcre omnium Tcrtullianus dogmatn Irndiiurusnc mys-
rrcque in quibus auclores scripserunt circumstonticc, tcrin hucusque lalio sermoni prorsus ignola, proindc
tnm potissimum tanti pretii judicium quo Ecclcsia novas intrudcre formulns ac innudita vocabula, sal-
scriptores quosdam titulo tacito vel solemni, speciali tcm alio sensu usurpata potuit, imo ct dcbuit.
vel specialissimo probatct dijudicat. Nasccbnturac propemodum in cunis vagiebat Iatinitns
Nc vero amoveantur aut respuanlur scriptorcs illa ecclcsiaslica, qucc suos nb inilio habuil modos;
quotquot ecclcsiastici, qui summos ac legitimos suns sive in soluto sermonc, sive in rhythmico modulo
snnctitatis apiccs nondum fuerint adepti, ncc rectuiu lcgcs; apprime tractandis coeleslibus sacramenlis ac-
fidei tramilem indeclinabili pcde triverinl; cum enim commodatas, habuit, sanxit, ac servnvit. Quibusaulcm
eflormnndis ac pcrorn hominum evulgandis haud exi-
(I) Hehr. I, 3.
(4) Col. II, 5. gua cst Tertulliani laus mirum in modum profuisso ;
(5) Yiticcnt. Ltrin. Commnit. II, (I) Yid. infr., i . 1, col. 89 — 9 6 .
13 PRiEFATlO.
quippe Ctijus ingenium dcmirati, ac loquelam ipsam, A Scripturas sacrce disscruerit, cx variis lamen cjus
arduam licet et asperam, imitati, singuli posl eum ac Operum locis colligi polest, libros sacros nostra
prccsertim plures quos pcperit Africana Ecclesia, oelate a pscudocrilicis c numcro canonicorum
clarissimorum viroruui in his tempestaiibus fera- ejectos, inter sacros divinilusque inspiralos ab co
cissima, duce Cypriano, sui,ut ait, magistrimerentis- connumcrari (i).
simi cultore assiduo, se suamque oralionem ad Ter- At susdeque vcrlilurTertulliani cxcgetici aucloritas,
tulliani dictionem certatim effinxerunt. modo fidcs sk ejus ediiori oovissimo, ac procacissimo
Haud abs rc cril obiter animadvertcre quemdam obtrectatori,J. Salom.Semlero, qui, prccfracta fronle,
dcfcctum subiisse,postejusa recta fidediscessum,Ter- asscruil liuncscriptorcm oculis suis manibusque nunquam
tulliani ingenium. In libris, uilima, ul videtur, cclale usurpasse grascum ullum codicem Evangeliorum aut
m in fxce montanismi cxaratis, aut asperior fit et Epislolarum, aliorumvc sacrorum Bibliorum, nec un>
inxqualior, impotenli abreptus loqucndi prurigine, ac quam grcecos codices, utpote adulteratos, adhi-
inquieta pugnacitatc; aut obscuriori sententia, vclut berc voluisse; — hunc eumdcm, grcccorum codicum
deindustria, sese obvolvit,necnisi per intricata loqtii- libentissime nescium, lalinos libros corrupissc et
tor acnigmala; qucc praescrlim vitia in libro de PaU'to et
f
auxisse glossis scntenliisque inlcrpolalis, adhucdum
flrft^s««Va/ennnwno«quasidigilopalpandaoccurrunt. B superstitibus, quarum primus ct soius auctor certus
Eamdem in pejus mutaiioncm forsan reperire est, cst ille Tertullianus (2). Scd quccnam, amabo, fidcs
cum, \ c l oblita ineomplae inconcinnceque diclionis huic innovandi prurigini adeo pelulanti, ut idcm nu-
asperiiate, rem penilus ac sententiarum viscera i n - deat profiteri latinos orancs scriptores nunquam in
Uosokies. Illa Apologetici, Prccscriplionum, Iibro- hisceprimis sccculis librosgrcecosconsuluissc, omncs
rwqvc de Oratione, Baptismo ac Poenitenlia majes- una conjurasse ut novasglossasinvilisGrcccortiincodi-
fas ac grandis eloquentia , intcrdum acerrima ac cibus, suis libris cx consullo inserercnl; cjus vcro
Jaconica brcvitate tcmperata, in inconditam ac latince translationis prima iniiia et reccnlia rudimenla
dillluenl€m facundiam, obvia quceque, vcl insulsa, ab ipsius TcrluIIiani lcmpore, nisi nb ipsomct oriri ?
jactilanlem, ncc scurrilitatem aut petulnntiores jocos Sed quid eacommemorcm, dum in hac eadem disscr-
aspemantem dilabitur. talione Tcrtulliani obtrectator eo audacicc dcvenerii,
Sed cum hccc, utdixi, ad profanam criticen potius ut, discussis tam longi temporis tencbris, ita enim ba-
qoam ad dogmaticam Tertulliani auctoritatem fa- bet, ipse adco novus ac prceposlerus homo, inauditam
ciunt, huc demum vela damtts, haud alio, nisi i n v i l i , ab omni rctro anliquitale deprehcndcrit quamdam
jom abripicndi. conjuralorum tam grcecorum qttam latinorum, Romcc
Pcr eruditionem sacram, inquil Watchius (I), inlcl- C dcgcntium, socielalem, cx cujusofficina clam prodicro
ligimus illam quce versalur in rebus non a natura pa multa Tcrlulliani, nonnulia Clcmcnlis Alcxnndrini,
tcfactis ac humana facultate cognopcendis, scd divi- omnialrencci opcrn, planc supposititia el spuiia? Ilcec
nitus manifestis ac sanctissirno codicc (cui c l vene- qucc cum primum prodierint, portenlis umilia mcrilo
randa accedil Tradilio catholica), comprehcnsis. habita fuerc atquc ab ipsis Germanice viris doclissimij
Notitia harum rerum variis constnt disciplinis, nempc impctita ac profligata (3), salis cst, ut reprobata dcri-
Theologia Exegetica, Dogmatica, Polemica , Mo- deantttr, cxposuissc (4).
ralis , Symbolica , Catechetica , Ilomilelica , una Magna aulera assuigildogmatica Tertulliani calho*
cura llistoria Ecclesiastica. lici aucloritas; ncc inlcrdum montanistce aspcrnanda.
Porro cum his fere omnibus tilulis commendalur Triplicein enim quousi fuere patresin cxponendafide
Terlullianus, hinc prcccipua desumenda sunt propria modum, ncmpe tum symbolicum, quo gravissima
ipsi ac pcculiaria aucloriiaiis signa. lidci dogmala, connexa paucis, conlinuo recitanlur;
Tcrtullianus, utaVerboDei inilium faciamus, illius lum polcmicum, ad rcfcllcndos Gentilcs, Judccos, aut
interpretationi, ac Exegclicce scicniicc suam affert hccrelicos accommodalum; tum discursivum scu
symbolara minime aspernandam. Sive enim catbo catechelicum, qui pro christiauorum fidcliuin usu,
D
hcus, sivc monlanisia, semper docuit Scripluram modo unum, modo altcrum explieai doctrincc pun
veteris novique Tcstamenti inspiratam fuissc ( 2 ) . ctum , mirum in modum idcm Noster comprehendit.
Nec minus Scripturas plenitudinem quam ejus divini- M)Cf. Gottefr. Lumper. Hitt. TheoL Critic. de v'tta t

taicm adorat (3): nec cam adorando traditionem aufert, scrtptis atque doclr. SS. P P . I. \ l l » c. G, a r l . 1,
iaioet ad eam,scu ad Aposlolos ctdiscipulos Domini p. 242 etsqq.
rcferendam essc Scripturcc interprctationem aperto (2) Dissert. de varia el inccrt. indofc hor. libror. ad
opp.TertuU. ed. HaleeMagdeburg. rurs. rccitsa 1828,
dcclarat (4). Quamvis ouliibi cx professo de canone I. V, pp. 170-513.
(3) Cf. Joh. Dan. Scliumann Obss.in vetcrib. Eccles.
0) Bibl. Patristic. cdit. nov.Ien. 1831, c. 7, § 4 6 . ecripior. spcc. III et IV SOJCUL deAnlerpolation. quibus-
(2) Cf. I de Culiu fotmin. cap. 3, I. I, col. 1307. De dam Codict N. T. TertttUianeo perperam afflictis conje-
KejurreciioneCarnis, cap. 22, t. II, col. 823. Lib. III ctura. Uannov. 1776, 1777, 4°.—C. W . F r . Walchii de
Adv. hlarc. cap. 6, col. 325. Lib. V.cap. 7,col. 485. eulhcntia libror. lrencci contra / . Sai. SemL in novv.
Ltb, deApima c i p . 2, col. 648.
y
commcntt. socict. regicnGoelting. T . V, part.II, p. 3.
(3) Lib. conir. llemtog. c. 22, t. II, col.2!7. (4) Cf. quce infra obiter pcrstringunlnr t. I,col. 55,
B6 m not.; l . II, col. U\ 549, 551, 552, 554, 558,
H) Scorpiae. 12, t. II, col. 140. 505,504.
jg PRjEFATiO. IG
Nam Ircs fidei formulas habet, unam eamque bre- A opcra vctorum cditorum ilcrum rccensita, ad fronicm
viorcm in libro de Virginibus velandis (l),allcram lon- bujusce tomi affixa.
giorem in Prwscriptionibus Hcerelicorum (2), tcrtiam ct Allera manct inlegrior, nec.salis celcbranda Tcrlul-
rccentiorem in lib. adversusPraxeamCb). lianilaus, moralis nempe ac paroenetica, ex multis ejus
Primus inler Lalinos, quoslibct nascenlis Ecclesicc desumcnda libris, ad mores chrislianos perlincntibus.
Jiosies polemicis c l apologeticis scriplis aggressus Qtiorum duplex est scries : prior anle susceplum ab
cst. Advcrsus cnim gcnles scripsitscptcm quos inscri- auclorc montanismum, posterior ab co jam monla-
psimus Apologelicos iibros, nempe duos libros ad nista dcscripla. Porro in ulraque ad vivum exprimitur
Nationes, ct Apologelicum magnum, bunc ad prcesi- vitcc chrisliancc speculum sive in cjus fonle perenni,
des, iilos ad piebem directos; ilem , de Testimonio oraiionc privata et publica (!), sive in cjus flucniis
auimce, scu Apologctici caput 17 ubcrius tractatum; uberrimis, sacramentis nempe(2), sive in ipsius acii-
c l librum ad Scapulam, quo de injusla ac crudeli pcr- bus communibus (3) aut prccstantissiinis (4), sivc in
sccutionc conqueritur et Cbristianorura virlutcs lau- ritibus liiurgicis qui ci cxtcrnam formam efficiunl (5),
dibus cffert: quibus accedunt, ad Marlxjres apologia site in vitandis ubi pericliiatur anima christiana
dc marlyrii gloria, ad Chrislianos de Spectaculis mundi, carnisve iliecebris (G), aul suscipiendis undo
cthnicorum fugicndisdehorlalio, adoranessive Christi B ca reviviscil opcribus(7), aut obeunda qua glorificatur
sive deorum cullores de Idololalria et grandi hujus marlyrii crucntn palxstra (8). Equidcm in bis trac-
criminis gravilatc. landis frequenlius ullra limilcs legitimos abripitur r i .
Jusiini philosopbi, Irenxi marlyris el aliorum quo- gidior raontanislcc nsperitas; at cautc erroii latcnli
rum nomina ipse prcc se fert, vesiigia insecutus, Judccis in noslris libris provisum cst. Pnvlcrca nonnisi
Mcssiam a prophetis prrcdictum advenisse dcmon- effcrvescentis ingenii, ad magnn cxcitaniis nc c o m -
strat (4);omnesquehcereticos,tumgeneralim in Prw- inuncm hominum modura cxccdentis, itnpetus ple-
scriptiouibus, ne ipso quidem Montano exceplo, ju- rumque notandus est.
gulat, tum speciatim , singulari quasi ccrlamine, Habcas igilur velim T E R T L L L I A X U M C X suis tanlum-
confodit. Hinc enim inconditam Gnosticorum catcr- modo scriptis ac solo pcculiari penu commendatum.
vam dccies exagital, vincit et conlundit (5), ncc hanc Commendanl eum prccterea ha?c prisca quibus scribc-
acicm, ut videtur, nisi hoste fuso fugatoquc, vel eme- bnl tcmpora, primus intcr Afros, iulcr Latiuos primus
riius veteranusque miles, deseruit. Praxcam insuper, post Pontifices Romanos, qui agnitus saltem sit et
qui Dcum unum, scd non trinum, asserebat, ncc non et servatus; fausla doccntium ct disripulorum lempora,
Montanum, ad quem miserabiliter defecit, oppugnavit cum in novo Christianorum semine ferveret calidior
in hoc eleganliori ac pulchello de Pcenitenlia libello: C Christi ct martyrum sanguis,*cum adhucdum Apostolo-
sophisiarutn dcmura insulsaphilosophomena de Anima 9
rum vox sonaret ac reprccsentaretur facies cum authcn-
y

cxplodit. IIoc indefosso labore ac perpctuo ccrta- ticce eorum liiercepalam recitarenlur (9). Commendant
minc, decei tavit Tcrtullianus : cumque, cctale pro- eum et urbspalriaac Ecclcsia cujus primus fuit, qucm
vcctior ac vulnere insanabili afflictus, in Montani par- noverimus, sacerdos; Carthago, ut acmula Roma
tes dcsciisset, nedura nibil ab impetu remitteret, viclrix, sic a fidc devicta, ul a Pctro Roma, sic a Pctri
acrius scse nd prxlia accinxit ac sibi dixissc visus est: discipulis acquisila; nova, si vis, at suorum infantium
Vic mihi si non dimicavero ! jam felix matcr et exsultnns; qucrfh modo nobiles
Primus ilcrum hic latinis auribus dcdit auscultan- pnrtus orbi renunlinrunt, tum Marlyres Scyllitani,
dum ac luculenlo scrmone conciunalum dc re dogma- tum Porpetncc, Felicilatis el sociorum ngmen, quorum
ticn in spccie distincta tractatum. Adeo vero in bisce Sep<iiniusnostcrfuitcoxvns,imo,ut quibusdamplacet,
dogmatibus seorsim sumptis, excellmt, ut, ausim di- tesiis ct encomiastes (10). Ecclesiahxcdiu sanctitatc
cere, decurrentibus in immcnsum annis, nihil florens et doctrina virorum sibi a Tertulliano conti-
ndhucdum prodiisse qui Tertuliiani libros dc Oratione, nuo succedenlium, haud secus ac si hicNoster eorum
de Baptismo, de Pcenitentia de Patientia ccclcrosqiic
r t
ingenia excilaverit, manus ad prrclium docucrit, or-
m e s a
quos dogmaticos inscribendos ccnsuimus, superasse D ^ ^ aciem instruxerit, eisque novum, veluli belli
merito existimetur. tesscrara, indiderit, effinxcritque cloquium, in toto
Interea haud inficias ibo vcl 0] tima Tertulliani dcinceps occidentali orbe chrisiiano evulgandum.
scripla hinc et inde plurimo sphalmate labornre, Cominendant eum ct viri sanctissimi quibuscum
multa labe veuenosa foedari. Qucc cum optimo ct sn- simul deguit, aut conversalus est, aul necessitate 9

lutari antidoto aliquatcnus sanala, ^idcas vclim, cx


(1) Lib. de Oratione.
(2) Lib. de Baptismo, de Pcenilenlia, de Eucharist.,
(1) Cap. 1, t. II, col. 888. lib. de Coron. Mitil., de Matrimon. lib. ad Uxor.
%

(2) Cap. 13, t. II, col. 26. (3) De Patientia, de Cultu fozminar.
(5)Cap.2, t . l l , c o l . 156. (4) De Virg. vel.
(4) Cf. G . H . Scharffenberjr comment. Academic. (5) De Orat.
de Justino Terluiliano et Cyprinno adv. Judwos disvut.
y (6) De Spectac.
Lund. Goth. 1820, i«-4°. (7) De Peenitent.y de Jcjun.
(5) In libr. Scorpiac. adv. Gnoslicos, adv. Hermo-
% ?8) Ad Martyr.y Scorp.
gen.,adv. Marcion. V\—adver$us Valentiniano*;—de (9) De Prwscript. cap. 56, l . II, col.id.
Came Qhmti; — de Returrcctione carnis. (10) Cf.Dfiftrf J. A. Noesselt, infra 1.1, coi.S^ sqq.
v % 9
t7 PRiEFATIO. 13
siudiorumrc similium commercio junctus Irenccus A Dci decrclo, ut hccc nova lot vulneribus adolescens
quem venerabundus mcminif, Caiusque Ilippolytus- Ecclcsia, Judceis tandem, Elhnicis, Gnosticis
quc , ejusdcm Irenaci discipuli, Clcmcns Alcxan- trinmphatis, se huic offensionis lapidi impingcrct,
drinus coccvus, Origenesque quem Romcc forlasfe ac dum lanti animi subsidio recreari mereretur; eum-
obvium liabuit, summi demum episcoporum E p i - dem lapsum amitlerct, infensum snstineret, reluclan-
scopi, qui inlcgerrimam ipsi inslillavere doclrinain, tcm ac per quadragiuta annos in malris succ gremium
quam tolam Romcc cum sanguine suoApostoli profu- insultanlem Iugeret. Nec jam qucerendum est, ut mul-
derunt(l). Commendant eum ct.sexcenti quos prcc tis placuit, an plus Ecclesicc profuerit quam nocuerit,
oculis habuit auclores cujuslibet gencris, sacri ct magis vero an sibi ad vitam, necne profuerit. Ecclesice
profani, hislorici, philosophi, poclcc, juris omnium- homo non est, ille tot laboribus defunctus, tot certa-
que disciplinarum periti, quorum volumina nocturna minibus redux! Utinam vero melius confidamus his
manu vcrsavit et diurna, ac in omnibus suis labcllis piis ideutidem per opera ejus respersis precibus, ac vo-
pncfixit tcstimonia. Commcndant cum et posteri, lum cjus adimpleamus, cum diceret catechumenis:
sive ab ipso proximi, sive novissimi, tum conge- Igilur, benedicti quos gratia Dei exspectat ,cum de iiio
t

ncres cjns africani, quorum dux D. Cyprianus, Sep- sdnclissimo lavacro novi nalalis ascenditis, et primas
lunii libros peliturus , dicere consucvit: Da ma- B manus apud Matrem cum fratribus aperitis, petite de
gislrum(2); tum nostrates, quorum prccco Cl.Bossue- Patre,petitede Domino, pecutia, gralias, dislributiones
lius Meldensis, quotics Tertullianum cxcilat, in has charismatum,subjiciente: Pelileet accipietis, inquil.Qua-
Toces aut siinilia : Magnum virum, virum gravem, sistis enim, et invenistis; pulsastis, et apertum est vobis.
auctorilate, pondere potentem, erumpcre videtur. Tanlum oro, ut, cum petilis, etiam T E U T C L L I A N I pccca-
Magnum ijnliir Q U I N T I S E P T I M I I F L O R E N T I S T E R T U L - toris memineritis (1).
L I A H i nomen : at quanto majus, ni velut fulyur, de cceio ARTICULUS n .
cecidisset illc Africancc Ecclcsicc Lucifer, qui mane
D E USU TERTULLIANl.
oriebatur; nisi in terram corruisset, qui vulnerabat gen-
tes; nisi dixissel in corde suo: Ascendam super altitudi- Quod modo ad dignoscendam veram T E R T U L L I A N I
nem nubium (3)! Ut enim Salan, ita hic fulgure stipcr- auctoritatem, hoc ad rectum antiquissimi hujus Palris
bix dejcclus, cccidit, scmclque lapsus.ansurrexcrit, usum acrius omnino judicium requiri arbilramur.
neinovcl audet pcrctinclari. De Salomone quccritur; Ilerum igitur debet in ejus scriptis considerari tum
de Origenedisputatur; dcTertullianosilctur. Diuturno auctoris nunc catholici, nunc montanistcc conditio,
tamen scnio contabuit, ncc ci defuit longum pccnitendi tum librorum doctrina aut crudilio, utraque vero aut
spatium. Mansissc vcro miscre pervicacem, ac velut C sacra, aut profana. Sacra ejusdem doctrina ad fidci
uno ictu quo ruit dclirantem ad usque oclogesiinura (\) DeBaptismo, cap. 20, ultima verba. Ea est j u -
fermc aclalis succ annum, imo per quadraginta ct diciorum de viris summis non raro varietas, ut cum
ampliusannos, stelisse infensa in Ecclesiam ira fcro- ad ccelum usque. extolluntur ab his , ab illis depri-
manlur ad imuin. Ita fere nccidit Tcrtuliiano nostto;
cent, ac tela vel deficicnte manu minilantem, ultima sicut eniin non desunt iliius coiitcmpiores, ita veudi-
ejus scripia nimium suadent et revincunt. ccs et laudalores nactus est plurimos, eosque per-
Ecquis ergo inscrutabiiia Dei.judicia non reformi- quam liberales. Fuere quibus omnia ejus opera quce
supersunl in montanismo scripla vidcntur ; dum alii
det, non horreat? Quis ad hunc finem cessurum cum ad sccleratam Montani coinmunionem delapsum
fore tam fauslum T E R T U L L I A N I inititim existimassct ?
essc negant. Quin non defuere qui Tertullianum cclc-
Dato sub ineuntis sxculi orluui ApoIogelico,habitisquc brant a marlyrio, quod sub Decio sustinuissedicitur.
De bis et aliis ad Tertulliani historiam, nuctorilalem-
cxtcris pro caussa christiana concionibus, conlirmatis que pertineulibus cf. Magdeburg. cent. III, cap. 12;—
indc confessoribus aut ad lauream martyribus evcctis, Joach. lc\\i%ra\i\Exercitalio,delap$u TertulL adMon-
defervente persecutionum ceslu ac respirantepaululum Xanislas, Argent. 1704, 4°; — Timanni Gesseilii Uist.
Ecclcsia, tandem quadraginta ferme annis ad pacem sac. et Eccles. N. T. p. 299; Petri Alixii Diss. de vita et
scripiis Tertulliani, Paris. 1680,8°;—Dc la Motte, Hist.
compositn, jam novus rerum ordo oriebalur et ju- deTertull.et tfOrigene, Lugd. 170«,in-8°;—Nicol.Le
condior temporum facies; jam, suspcnsis auribus, sive D Nourry, dissert. in Tertuil. Apolog. libb. ad Nat.et lib,
gentes, siveChrisliani, evangelizanlibus pacem, evan- ad Scao. infra, 1.1, col. 705, sqq.—Joh. W . Hopfmann
Diss. Q. S. E. Tertutliani qucc supersunt onmiain mon-
gelizantibus bona assentabantur. Quod autem in Gal- tanisnw scripta videri, Vitemb.1738, in-4°;—J. A . Nocs-
liis Ircnxus, in iEgypto Clemens, in Lalio Hippolytus, sell, Dissert. III, de vera cetate ac doctrina scriptorum
iioc in Africa, hoc in totoOccidente Tertullianus vide- quce supersunt Q. Sept. Fl. Terlulliani, Hal. 1757;—
cjusd. trescommenlat.ad hist. eccies. pertinentes, Hal.
balur acturus: adeo ut, devicla plebc, devinccrcnlur 1817;—Jo«. Ant.Cantova de Septimio et S.Epiphanio
et nobilcs sapienlesque, et ab imo ad summum disierUI, Mediol. 1783,8°:—H.Chr. Baltenstedt Ter-
xdificaretur Ecclesia conderelurquc orbis christianus; tullians Oeislesfahigkeiten.ReligionsKenntnisse undiheo-
iogie,\\\commenlt.,Helmst., 1785,in-8°.—Aug. Nean-
Hsccerat, ni fallor, egrcgia pars cui destinabalur Ter- der Antignosiikus, Geist des Tertultian. und einleit. in
lullianus. Quid plura? cecidil, adinfernum delraclus,in dessen Schriften., Berol. 1825;—Fr. Munsler Primor-
profundum laci (4). Iloc erat crgo in invcstigabili dia Ecclesice Africance, Havn. 1829, in-4°;—C. Jos.Hc-
fele, TertuUian ats Avotoget. in Drey et alt. Tubinger
II) Prcescript., c. 36, t. II, col. 49. Theotog. Quartal—schrist. an. 1838;—J. A . Moehlcr.
( 2 ) S . Hieronym. De Scripl. Ecctcs. Palrotogie oder christiiche Litcratrgeschichte, herans-
( 5 ) I s . , X I V 1 2 , 14.
#
gegeben von D. F . X . Reithmagr.,Regensb. 1840.
(I) ls., XIV, 15.
19 PRJIFATIO. 20
dogmata, cruditio vero ad ea quce lunc in Ecclesia A H;cc ergoEcclesiauna,apostolica,catliolica,sancla,
agi solebant, seu-ad rcs disciplince rcferenda est immorlalis ac visibilis, seu Romana, cui jus compctit
Ne in iramensum hccc prcevia roonita crescant, non docendi omnes gcntes, suam ab uno fonte, verbo
noslrum est-hccc sigillaiim decurrere,nec ad amussim Dei nempe, sivc scripto, sive tradilo, doctrinam acci-
omnia ab co recte aul prolerve dicta recensere, qutc pit. Porro ad eam jure proprio periinct lum traditio-
sive ad exegesim sacram , sive ad dogmaticam, mo- nes dignoscere, confirmare etsancire, tum Scripturas
ralemve theologiam, sivc ad ritus moresve Eccle- carumquc inspiralioncm, inlerpretaiionem et cano-
sicc, lemporumque ac opinfonum hisloriam spectant. nem stalucre. Ubi enim apparuerit esse veritatem et
Nonnulla lanlum pnccipua doclrince Terluiiianece disciplinw cl fidei chrislianw, illic erit veritas Scriptura-
capiia, gravissimaque ejusdem errala, summalim i n - rum et expositionum, et omnium traditionum chrislia-
digilanda sunt, ac excitanda insigniora ejus opcrum narum (Lib. de Projscript., cap. 19, t. II, col. 31).
loca, -quaj poiissimum in exegetico, dogmatico, morati, Pauca addcre esl iis qucc anlca de Scripturarum
iiturgico et ascetico usu veniunt, quo ad ca plenius inspiraiione, plenitudine adoranda, apostolica inler-
inlrospicienda sese alacrior accingat quisquis rei pa- prctaiione ac legitimo canone, ex Tertulliano diximus;
tristiccc studcl, ac prcescrlim junioribus theologicc ct tantummodo, eum deberc esse librorum sacrorum
palrologicc candidatis tuiior expediliorque via pateat. R usum, uthccretici, parabolis abulcntcs, non effingant
Ante omnia illud plena voce prcedicat T E R T C L L I A - ipsas materias doclrinarum, nec igitur ad eas pro~
NUS, lotum lidei christiance ccdificium in lirmissima,- vocclur, nec in his constiiuatur cerlamen, in quibus aut
vcriialc historica, ac vencranda tradilionis auclori- nulta, aul incerla vicloria est, aut par incertai (Prwscr.
tate sulisistcrc. Hcec sunt cnim ineluclabilia facla, 19, t. II, col.31): examinandum in primis esse cujussini
quibus, velutceneacatenaac aurea, tota res christiana Scripturw, a quo, et per quos, et quando, el quibus sit
pendel : Dcus Pater niillit Filium suum in hunc tradita disciplina, qua fiunl Chrisliani; Deum permi-
mundum, ul Ecclesiam chrislianam ccditicct. Jesus sisse, imo voluisse eo modo dispositas Scripturas, ut hce-
Cbristus ad hunc eumdcm fincm mitiit Apostolos reticis malerias subministrarent, qui sine Scripturis esse
suos, et docet illos verilates omnes quce huic cedifica- non possunl (Ibid. cap. 39, cot. 53). Pralerea in
tioni fundamcnlum suppeditant el incrementum. Tertuiiiano notatu dignus alque percelebris habeiur
Apostoli acceptam a Domino doctrinam tradunt om- locus de Apostolorum./i/irt* authenticis, in quem viri
nibus ad quas mittuntur Ecclesiis. Ecclesice islce perdocli varia commenli sunl (Ibid. 36, col. 49) (1).
tenenl firmissime illam Aposlolorum doctiinam, ac Nec omitlenda qucc passim disscrit tum de L X X Iu-
cceteris communicanl, qucc Aposlolorum ncminem terprelum versione (2), tum de anliquissimis Biblio-
vidcrunt. Et onuies istcc Ecclesicc, iuviccm coadu- C rum lalinis Iranslalionibus, jam nunc in Occidenle
natce, uuuui idcmquc corpus in unilatc ejusdein do- vulgatis, majorique, eademve ac graccorumcodicum
ctrincc , cjttsdemque lidei constituunt. Quis porro
x
auctoritate receptis.
Ecclcsiam hanc, columnam immobilem vcritalis, His aulem positis Ecclesice fundamenlis, idem ut
descrct, ul ampleclatur scctas ab cadcm sejunctas? obiler subvcrtat caducas hccreticorum ccdificaiiones,
Hoc cst celebcrrimum Terlulliance prcescriplioiiis nunc eornm in verbo Dei facinora ac Scripturaru.t
argumentum, palmarc tcluin lolius polemiccc chri- cwdes exprobrat, nunc hccrcsimetidololalriamet preV
siiaiuc, pulcherrimum sanc ac invictissimum quod fanam philosophiam parum inter se differre oslendif,
usquam inter disccptanlcs fucrit usurpalum, nunc hccreseoscharaclcrefsa vera Ecclesia alienos otn-
Ilaquc, inquit magnus ille vir, tot ac lantce Ecclc- itino dcsciibit ( Advers. dlarcion., lib. V , cap. 17;
siw, una cst illu ab Apostotis prinut, ex qua omnes iib. IY, cap. 19 de Prwscript., cap. 7, 17, 57, 40,
(Prascr. c. 20).—Apo&totos Domini habemus auclores, 4 1 , 4 4 ) ; omncsque uno prccscriplionis argumcnto
qui nec ipsi quicquam ex suo arbitrio, guod induccrent, . siveprxsentessivefuturas,ipsumque Monlanisinumac
elegerunl; scd acceptam a Christo disciplinam fidelitcr Tcrtullimiismum insanabili vulnere confodir ct op-
nationibus assignavcrunt (Ibid., cap. 6).— Nulla jam primit.
N e c l
gens Dci cxtranca est, in omnem lerram, et in terminos D anlummodo, ut voluit in recenti opere Nean-
orbis Evangelio coruscantc (DcAnima, c. 49). lnnocen- der (3), in Gnosticos, imo et in omnes hccrcticos, ne
tiam aDeo edocli, et perfccte cam novimus ut a pcrfecto novissimis quidcm proleslantium seclis exce| lis,~in-
}

inagisiro revelalam, et fideliter custodimus, ut ab incon-


temptibili dispcctore mandatam (Apolog., c.ih).Nec (1) Vide Pamel. notl.ad loc citat.Hug. Grotii tract.
dispeciore tamen deficiel hwc seclaquum lunc magis wdi-de veritate Christ. Relig. lib. IIL notat.; Dodwcl,
dissert., 1.1, § 41; Richsird. Simon. Ilist. cril. du N.T.
ficwri scias, cum cwdi videtur(ad Scap., c. 5). lHures cf- ch. 4, p. 40; Nathan. Lardner, GlaubvurdigReit dcr
ficimur quotics metimur a vobis : semen esl sanguis Evangetischen Ceschichle, part. H , cap. 27. § 8,
t

Chrislianorum ( Apolog., cap. 49, 1.1, col. 53o A . ) . p. 501-508. Lumpcr. De vitaet scripiis Tertuttiani, in
Hist. Theoi. crii. tiller.SS. PP. t. VII, p. 257-262.
A t memcnto ciaves cjus Itic Dominum Petro, et per (2) Cf. Christ. Cellarii Dissert. XIII. de L X X i / i / e r -
cum Ecctesice reliquisse (Scorp., c. 10). Hubes liomam, preiib.;—Simon dcMagistris, Dissert. subjuncias edi-
unde nobis quoquc aucloritas prcesto est. Ista quam fdixtioni Septuagiiilavirati version. DunieL ex codiee Chi*
Ecctcsia , cui lotam doctrinani Aposloti cum sunguine giano;L\i\\\p. toc. ciiat. p. 666.«/ sqq. Adisis iulra
D. Le Nourry Dissertat. c. 6, orl. 2, 3, p. 787 et sqq.
suo profuderunt! (Prwscripl., cap. 36, f. 11, col. 49). (3) Auiignostikus, Geist. dea Tcrtulliau. a. e. i ,
u PRiEFATIO.
vicie valcaidgcnusargumcnlaiidi.Eaacmemm prccsc A i cximium opus D. Lc Nourry (inf. cap. 9, col. 853-
a (

ferunl crrorum capita neoterici ac velcres hccrclici; 867), qui cgregie conlundil pcrvicaccs Marcionis,
ab unitaie ac auclorilale Ecclcsia apostolicae deficiunt; Apcilis, aliorumque gnosticorum adinvenlioncs.
spreia traditione, ad Scripiuras soias provocant; ca- Idem adamussim ea qucc de angeiis et dccmoni-
nonem pro iibitu expticant ac disjiciunt; nec nova- bus habct Tertullianus, explical ibid., cap. 10, col.
rum sectarum antesignani plura ac olim sive Marcio 868-891.
sive Valentinus signa legitimae ac divince auctorilatis Tertuilianus, de homine disserens variis suis in
exbibent; nec ante nec post eos successionis aposto- scriptis, primotradit hominem facturam esse Dci
licae vestigium volamve habent; praelerea eorum crcatoris, constare ex duabus subslanliis, corpore ac
docirinas respuunt simul et Ecclesia Romana, et anirna, ad similitudinem Filii ct Spiriltis factum opus,
omnesin orbe terrarum, sive apudGrcecos, siveapud et imagincm Dci, totius universiiatis possessorem
Asiaiicos Ecdesice (1). csse, alque in hoc ab ipso Deo cxstructum fuisse, ut
Subinde, ut ad Terlullianum redcamus, recilanda Dominutessepossct, dum fit a Domino (lib.1V. adv.
foret una ex tribus fidei formulis, quas Septimius l i - Marc. cap. 3 7 ; lib. V , cap. 17 ; adv. Praxcam, cap.
y

bris mseruit, aut saitem conferenda, nisi premerent 12; de Spect., cap. 2; de Iiesurrect. carnis, cap.5, C).
prooemii anguslice, cum fidei symbolis quos Irenceus, B TerluIlianus, etsi quibusdam, carptim ejus scripia
Gregoriusque Thaumaturgus et altt edidere. libantibus, videalur de homine et anima duriori ac
Paucis agemus cum Septimio de Deo ejusque at- pinguiori minerva philosophari, si penitus meus
tnbuiis, cum uberrimam ac copiosissimam dissertat. ejus introspiciatur, merilo ardua ac subtilissima
D.LeNourry, infra damus; huc igitur veiim adeasac anthropologicc ac psychologirc arcana aculissimo ob-
rideu quonam sextupltci argumento Dcus esse pro- lutu peneirasse cesitmabilur(l).
LeuiraTertulliano ( cap. 7, art. \ col. 804 el sqq.);
9 Platonis enim instar, parlem nnimce dislinguit du-
quooam sensu dicatur hominibus cognitus, quamvis piicem, unam quidem intelligcntem ae sapienticc sc-
sii invisibilis, incomprehensibilis, inccstimabilis; dem, altcram vcro ccccara ct intelligcnticc experteiu
quae hujusveri Dei et vivi scientia, sapientia et ccler- (>o}£xov et AXoyov); animam aulem a spiritu distingui,
uitas (coL 809 el $qq.); quid sibi vult vox illa Sepli- sensu gnoslico, negat: Si$epara$ spiritumet aninmm,
niii toties agitala, Deum corpus essc, etsi Deus spi- separa et opera; aganl in discreto aliquid ambo, scor-
ritos est (col. 811 et $qq.) (2). Itcm luculenter sum anima, seorsum spiritus; anima sine $pirilu vivat,
asserit Terluilianus Deum non esse nisi bonum $pirilu$ sine anima spirct...Ergo duo non erunt,qnoj
(Scorp. 5 ) ; ceque ac Dei bonilatem, ejus tuelur j u - dividinon possunt (De Anima, cap. 10, t. II, col. 665).
stitiam contra Marcioncm (lib. II, c. 11), etsi dicat C Cum anima idem sit ac spiritus, ncccssario scqui-
boaitatem essc Deo ingenilam, jusliliam vero acci- lur animcc propriclatcs casdem esse ac propi ictates
dentem, seuquoad effectum, accommodatam crcalurce, spirilus; hinc animam esse simplicem, a corporesc-
peccato posteriorem (lbid.y. hinc Deum cx nihilo om- ^aratam: tara duas res quam diversas ; nec proindo
nia creavisse, nec cclernam esse materiam, adversus impingendum est in id quod ct ab eo appelletur car-
Hermogenem egrcgie contendit (Qontr. Uermog., cap. poralis et effigiata, scu in specic et re subsistcns;
Wetsqq.). aliundc confitetur eam Dci flalu natam, natura chri-
t Pcrspicue adeo ac exacle loquitur Tcrtullianus de stianam, substantia simpliccm, liberam arbilrii, ra-
Trinitate divinarum Personarum c l carum consub- tionalcm, immortalcm, non cx gratia, ut omnesfcr-
stantialitate, ut nihil amplius desiderari queat : dis- me veteres, sed ex natura sua; cam vero post p r x -
tinguil quippe clarissimc, ccque ac nostri ccvi thco- sentcin hanc vilam, vcl dolerc apud inferos, vel gati-
logi ct doctorcs, trcs divinas personas, et de qualibct dere in coelis (lbid., eap. 58). Etsi alio loco doceat
earum prccdicat aclualem existeutiam in unitate animam, ante univcrsalem resurrectionem ncc pu-
unius ejusdemque naturce; ex quibus sane constitui- niri, nccgaudere; insuper quccdam peccata postmor-
tur calhoiiccc Ecclesice doctrina circa hoc myslerium. tem illico nobis luenda fore sub cxpectalione resur*
(Cf. lib. adv. Uermog. cap. 45,1.11, col. 237. Adv. D rcctionis.
Praxeam, cap, 2, eot. 156; cap. 3, col. 157 ; cap. 4, Carnem ipsam hominis mirum in modum glorifi-
coi. 159;cap. 8, col. 159; cap. 11, col. 166; cap.12, cal Tertullianus, nec qucmquahi Torsan cx palribus *
col. 167; cap. 13, col. 168; cap. 26, co/.188; cap. 50, reperias qui de ea insigniora dixerit. Quodcnmqne,
col. 195; cap.3i, col. 196. ) inquit, litnus exprimebatur, Christus cogitabatur homo
DeFilii vero divinitate, gcneralione, consubslan- futurus... lta limus ille jam tunc induens imaginem
tialitatc, fiiialione, aclcrnitalc, de Christo Deo et bo- Cltrisli futuri in carne, non tanlum Dei opus eral, $ed et
iniiic prophetarum vaticiniis prcenuntiato, in Ju- pignu$ (Dc Resurr. Carn. c. 6, t. II, coi. 802).
d*a carue indulo ac conversato, raoriuo, ad vitam Rursus eamdem carnem a peccalo rccrcatnm ct
rcgresso ac in ccelis assumpto, iterum remittemus cnm anima rediviva rcsurgentem, his adtmibrat deli-
0) Vid. J . A . Moehler Patrolog. oder chrislliche L i - neamcnlis : Cum anima Deo allegitur, ip$a ( caro )
lerccrgeachichle,f. U , p. 554, vers. gaUic.Paris.\$&. e$t quw cfficit, ut anima allegi po$$it. Scilicet caro
t

«) Cf. Nat. A\ex.Ui$LeccL$eec.U,art. VIII, /. III.


—Cantova indi$$erl. de Septimiiei Epiphanii anlhro- (1) Vide hccc luculentcr exposha in opcre jam lau-
pomphismQ. Medioi* *773, in-8 . a
dato J . A . Moeblcr. Patrolog. t. U , p . 36K vers. gali.
tS PRJEFATIO. U

abluitur, ulanhna emaculctur. Caro ungitur ut anima A pudel, quia pudendum est. Et mortuus est Dei Filius.
t

consecretur. Caro signatur, ut et anima munia- Prorsus credibile est, quia ineplum cst; el sepultus, re-
tnr. Cnro manus impositione adumbratur, ut et surrexit. Cerlum est, quia impossibile (De Carn. Chr.,
anima spiritu illuminetur. Caro corpore et sanguine cap. 5, t. II, col. 763).
Christi vescitur, ut et anima de Deo saginelnr ( De Hcce saiis sunto, u l quantum in exponenda fide do-
Rcsurr. Curn. 8 ). Sequitur animam nubentem spi- gmatica prodesse possil Tertuliianus innolescat. Alia
titu caro, ut dotale mancipium, et jam non animce perplura sunt dogmata qucc, ab eo eadem ubertate
fumula, sed spirilus. 0 beatum connubium, si non ad- asserla ac uberius a doclissimo D. Lo Nourry com-
miscrit adullerium! ( De Anima, 41) Carnis de- menia, habes in hujusce lomi dccursu ilerum iu l u -
imim cum Christo ovanlis iriumphum splendide cem prolata.
describil : Ilic (Jesus Chrislus )... carnis quo- Quam egregie rccteque Scptimius intellexerit veram
qnc depositum servat in semetipso, arrhabortem sum- sinceramque operoscc et practiccc fidei nostrcc no-
VIOJ tolius. Quemadmodum enim nobis arrhabouem spi- tionem, nibil magis nobis oslendit quam amplissima

rilus rcliquit, ita el a nobis arrhabonem carnis accepil,et disciplincc liturgiccc descriplio, confertaque veterum
vexit in ccelum pignus totius summoj illuc quandoque rituum copia, in omnibus ejus scriptis diiTusa. Cum
redigendce. Securi estote,caro et sanguis; usurpastis et B maximi pretii sint qucc hanc primorum scccttlorum
ccelum et regnum Dei in Christo ( Dc Resurrccl. Carn. distiplinamatque consuetudines exbibent, singula afle-
c . 5 I , t. II, col. 869). rcmus quam accurate liturgica documenta, qucc in
Ncc in hoc animx inlegrce ciinnocuce, quamin lapsrc Septimii scriplis memorantur.
ac maculalcc statu describendo infclicior. Originale Et ut a baptismo ordiamur, vetustus hic doctor
pcccalum admillit, docelque egregie quomodo quam tradit primo loco laboriosa opera ante baplismum
Iate c l priniigcnia labcs scrpserit ac omnes in- suscipienda, crebras oralionesjejunia, geniculationcs
feccril: Anima hominis velut surculus quidam ex ma- et pcrvigilias, cum confessione saltem occulta om-
trice Adam in propaginem deducla et genitalibus foemi- nium relro peccatorum; dcinde qucc ad collationem
naj foveis conimcndata, cum omni sua paralura pullu- baptismi pertineant, trinam immersionem, et triunt
labit, etc. (De Anim. 19). Satanam pronunlias... per sanctissimic Trinitalis personaruin invocationem,
qucm homo a primordio circumvenlus ut prceceptum postrcmo qucc subsequantur, nempe unctionem post la-
Dei cxccderet, et proplerea in mortem datus, exinde vacrum, imposilionem manuum et, utpluribus merilo
totnm gcnus de suoscmine infectum, suoj etiam damna-visum est, collalionem Spiritus Sancii pcr confirma-
tionislraduccm fecil (DoTcstim. Anim. 3, l . l , col 618). lionis sacramcnlum, imo et Eucharisticcparlicipa.io-
Audiatnus nunc eumdem Chrisli orluni in tcrris C ncm (Cf. lib. de Daptismo).
quasi novo cantico concincntcm : iVove nasci debebat Tertuilianus pcculiarem traclatum de Pcenitenlia
IIOVOJ nativitaiis dedicator... llaic est nativiias nova, dum concinnavit, pulchrum adeo ac clcgantem, u l c u m

homo nascitur in Deo, in quo homine Deus natus est, nonnulli ausi siut ipsi perperam abjudicare; in quo
came antiqui scminis suscepta, sine semine antiquo, ut omnes Poenilentice ante vel post baptismum pubiicc
illam novo semine, id esl spiritaliter, reformaret exclu- privatimvc pcraclae ritus afleclusque apprime descri-
sis antiquitatis sordibus expiatam (De Carne Christi, bit, uti aliquatenus videre est paulo infra, ubi de exo-
c. 17, t. II, col. 781). mologesi, qucc cum provolvil hominem, magis relevat;
Terlulliano apparuit humanitaselbenignilas Salva- cum squalidum facit, magis mundalum reddit; cum ac-
toris in carne, verbum caro factum, lanquam omnium cusat, excusat; cum condemnat, absolvil. (De Poenit.
fldci mystcriorum principium el finis, novce creatio- c. 9, 1.1, col. 1244.)
nis fastigium el fundamenlum, unicum mundi orien- De Eucharistia disserens Tertuliianus tradit Chri-
tis mediiullium, unde omnia in nos bona derivantur, stianos summo mane convenire consuevisse ad my-
quo cuncta qucc Deum religant et homines, remeant Slcrium hoc celebrandum; laicos de prcesidentium
ctconncctantur. Hinc Scplimii vehemens et acrior inanu sacramenlum sumpsisse; in propriis manibus
impclusquo in admirationem Yerbi iucarnati rapitur, D accepisse; in proprias domos intulisse, utjcjuni, sub
quo cujuslibet hoc magnum pietalis sacramenlum vel una specie pariiciparent; recens baptizatos sive i n -
lcviter impugnantis impiosausus carpitet retundit: fantes, sive adultos, eodem beneficio donatos fuisse.
quo insanire videlur, prcc nimio in Chrislum natum Hierarchiam Ecclesiasticam a laicis dislinctam,
et passum stupore : Sed jam hic, inquit Marcioni, variis instructam ordinibus, quibus sua sunt munia,
responde, interfeclor veriiatis ; nonne vere crucifixus est suaque propria nomina, apud hcereticos disturbalam
Deus? nonne vere mortuus, ul vere crucifixus? nonne aut penitus exstinclam, inconcussam vero et ab
vere resuscilatus?... Parce unicce spei totius orbis. QuidApostolis ad usque novissima lempora perenni suc-
destruis necessarium dedecusfidci?Quodcumque Deo ccssionc apud Catholicos servatam, Terlullianus pas-
indignum e$t, mihi expedit. Salvus sum, si non confun- sim profitetur, ac praisertim in aureo illo de Preescri-
dar de Domino meo. Qui mei, inquit, confusus fuerit f ptionibus libro, quem forte adhuc catholicus con-
confundar et ego cjus. Alias non invenio materias con- scripsii, jam vero monlanista edidit, in quo baereticos
fusionis, qucc me per contemptum ruboris probent benesui temporis suggiilat, quod ordinationes eorum te-
impudenlem et (cliciterstuttum* Natus estDei Filius, nonmcrarice, levcs, iiiconstantcs, quippe cum alius hodit
23 PRJ5FAT10. 26
evitcopus, cras alius: hodic Diaconut, qui cras Lcc- A ratam, innoccntia inlegram, casiitate mundam,
tor;hodic Presbytcr, quicras laicus. (Ibid», c. 11, l.II, agape coronatam, curu pompa operum bonorum, i n -
col. 56, 57.) tcr psalmos ct liymnos dcductam ad Dei ahare, om-
Malrimonium, cum Apostolo vocat magnum sacra- nia a Dco impctraluram, Cbrisliani maclabant.
menUiM ;zijuxtamcechiam et (ornicationem docet rc- Strictius ac feslino pede cujusnam sit usus Terlul-
putari conjunctiones oceuUa$,nec*prin$ apud Ecctetiamliaui iii re rrfbrali et ascetica, ut promisimus, carpi-
profe$$a$, nec ab episcopo, pre$byleri$ el diaconit mo- mus. Illicoac primo cxplorandum foret quinam qua-
nogamis postulatat (De Pudicit., c.4, t. II, col. 987). lesve fuerint Cbristianorum mores. Ea disciplina
Cuiqiie iliud notum : Unde $ufficiamu$ ad enarrandam patienliw divince agere no$, inqtiit Nosler, $ati$ mani-
fcucilalem eju$ matrimonii, quod EccUsia conciiiat et fe$tum e$$e vobi$ potc$t, cum tanta hominum multi-
confirmat obtatio ct ob$ignat benedictio, angeli renun-tudo, pars pene major civitatis cujusque, in silcntio
tianl,Pater rato habel?(\dUx. 1. II, c.9,1.1, col. 1502). et modestia agimu$, $inguli forte noti inagis quam
IIccc demum de prece sivc privata, sive publica, de omnc$; nec aliunde no$cibile$ , quam de emendatione
wcris synaxibus, ac Dominica coena Tcrlullianus vitiorum ( Ad Scapul., cap. 2, t. I, cbl. 700).
babel: Chrisliani orabant, ccclum suspicienles, ex- Jam vero quanta Christianoruin charitas qucc vcl
pansis manibus, in Cliristi cruci aflixi modum ac for- B clhnicos inadmiralionem rapit: Vide, inquiunt, ulin-
roani, capite nudo, vultu voccquc demissa, ad orien- vicem $e diligant, et ut pro alterutromori sint paratillpsi
temconversi ;anleorationem manus ablucre, penulam enim clhnici ad occidendum alterutrum paraliore$(k\>o-
uepooere, plerumque soliti; alii inter orandum assi- log. 59,1.1, col. 471). Quanla cotijugum christianorum
deotcs, alii sub conspectu Dei,angelo adhuc oralionis castilas, et caelibum mtiltorum integritas, et virgiuum
ttsoie, starc et ipsis revereutius ccstimantes; alter- innocemia! Quid enim in$igne prce[erimu$, ni$i primam
uis demum PsaUnorum cantibus et hymuis sese re- sapienliam, qua frivota humanm manu$ opera non ado-
crcaotes, ac post prcccm osculuiu pacis noo subtra- ramus; ab$tinentiam,qua ab atieno lemperamus; pudici-
bemes; siue monitore, qui voce praeiret, sed de pe- tiam,qnam nec oculis contaminamus;mi$ericordiam, qua
ctore atque jntimo cordis afleclu deprccanles; die super indigentes flectimur; ipsamveritalem,qua offen-
solis cum lcctitia eonvenienlcs; tumsacrorum libro* dimus; ipsam tibertalem, proqua morinovimns (lib. I
nim lectioui vacantes; scripta simul Prophetarum, ad Nation., c. 4,1.1, coL 961). Cuinam inauditum cst
commeutariaque Apostolorum recitanles; admonitio^» quam invicte Tertullianus cum Cbristianorum mori*
nem prxsidetilis audientes; lum castigaliones cl censu- bus conferat philosophorum pracslantissima exem-
ramdivinamexcipietites, a cominuiiicalioiic orationis pla modestiac , ccquanimitalis , fidei, simplicitatis
etconventus ctomnis sancli commercii dclinqucnti- C (Apolog., cap. 46)? C;eteras intcr Christianoruin
bus relegatis. Episcopi his syuaxibusprccsidcbant, ct virtules maxime emicuit tam scdula quam durajc-
eorum auctoiitate, presbyteri et diaconi, probati cle- juniorum observantia, qua non miuus quam aliis
a i , seniores nuncupati; a quibus nec de aliorum ma- virlutibus ab cthnicis discrepabant. Nec iis sa-
nu, in tcmpore victus, etiain antelucauis coetibus, tis fuit non solum publicis in calamitatibus, scd aliis
Eucharistiic sacramenlum sivesumendum,sive rcser- etiam diebus tam sevcra austeraque jejuuiorum ob*
vaudum, ut doini sumerent, excipiebant. Erant et servatione iram Dei placare, sedm sacco ctiam, ait
prater diem solis, jejuniorum et stationuin dies, qui- Tertnllianu«,ef cinere volulante$,invidia cceium tundimus
bus prolixius orabant, genua flcctcntes cum reliquo (Apclog., cap. 40). Huc refcrcnda forcnt pulchcrrima
bumilitatis more, ad arain diutius, accepto corpore quLcin librisspecialibusconcinnavil Nostcrde oralione,
Domini, stanles. Eraut ct horce diei solemniorcs, de patienlice virlute, de vano mutierum cultu ct oma-
nempe lertia, scxla,nona, prccler icgitimas oratioues mento, de illicita speclaculorum frequculia, dc idoiola-
quic ingressu lucis ct noclis debebantur, cibum tria et variis ejusdem speciebus, dc martyrii prx oin-
ellavacrum pncire solcbanl, vigiliisque noctis inler- nibus excellentiori magnaniinilate.
cidebant; caHerum nihil omnino pncscriplum est, His, coronidis inslar, aduectantur selccla cx Ter-
nisi omni in tempore et loco orarc. Nihil vcro cele- D tulliani operibus ascetica documenla.
brius quain cum coena (it quec Agape dicitur; non Clirislianus Deum limel, non homines. — i Nos,
prius discumbilur quam oratioad Deum prccgustetur; qui sub Deo omniuin speculalore dispungimur, qui-
editur, quanlum esurientes frugique capiunt; bibi- que tctcrnam ab eo poenam providemus, mcrito soli
tur, quantum pudicis utile est. Post ccenam, aqua ad itinocentix occurrimus, et proscicnlice plcnitudinc, ct
manus ablucndas ponigitur, iuinina ad usque lucem pro lalebrarum difficultate, et pro magnitudinc cru-
dici acccndebanlur; tum remoia mensa, unusquisque ciatus, non diuturni, verum sempilerni, eum limcn-
ad hymnum aliquem, aut desumptum ex Scriplura tcs,quem tiniere debebitel ipse,qui limcntes judicat:
saocta, aut dcproprio iugcnio elicitum, iu loliuscon- Deum, non proconsulem timcntes ( l u Apolog., cap.
scssus et corona^ medio cancndum, provoci ur ; tum 45, l. I, col. 5 0 0 ) - »
precibus <graies Deo rcfcrunlur, ct iude discedilur Deusad peeniieniiamimpellit.— tBonum cst pccnite-
adeamdcm curam niodesiiic ot pudiciiia:, qui non re, an non? Quid revolvis? Dcus prcccipil. At enim illc
lain coenam ccenavcrint, quam disciplinnin. llanc non prcccipit tanlum, scd ctiam hortatur. Invital prcc-
l*06tiaiu de corde dcvotaiu, (ide paitam, veriuiccu- valo salulcm; jurans, ctiaun vivo diccns, cupit credi
47 riUSFATIO. 28
sibi.O bealosnos, quorumcaussa Dcus jurat! 0 mt- A dus. IJ quoquc dcsidcrium paticnlia lcmpcrandum.
scrrimos, si uec juranli Domino credimus (Lib. de Curcnimiinmodcrateforasabiisse, quem mox subse-
PamU., cap. 4, /. I, col. 1233). • queris? Cxterum impatientia in hujusmodi et spei no-
Peccalorem ad se revertenlem Deus benigne susci* sircc male ominatur, et fidem prccvaricalur. Et Chri-
— cQuis ilienobis inlelligcndusPater? Deus sci- stum lcedimus, cum cvocalos quosque ab illo, quasi
licet, lam Pater nemo; tam pius nemo.R ergo te fi- miserandos, non crquanimitcr accipimus (lbidem,
lium suum, eisi acccplum ab eo prodegeris, etsi nu- cap. 9, col. 1261). i
dus redieris, rccipiel, quia rcdisti: magisque dc re- Patientios encomia.— i Satis idoneus palienticc sc-
gressu tuo, quam de allerius sobrietate lcelabilur. quester Dcus. Si injuriam deposucris penes eum, ul-
Sed si poeniteat ex animo.... si porcos, immundum lor est; si damnum, reslilulorcst; si dolorcm, mcdi-
rclinquas pccus, si palrcm repelas vel offensum, De- cus esl; si mortem, resuscitator est. Quantum paiien-
liqui, dicens, Paler, nec dignus ego jam vocari /uus, ticc liccl, ut Deum habeat debitorem? nec immcrito;
Tanlum rclevat confessio deliclorum, quantura dissi- omnia cnim placita ejus luetur, omnibus mandatis
mulalio exaggerat. Gonfessio enim salisfactionis ejus intervcnit. Fidem munit, pacem gubcrnai, dilc-
consitium esl, dissimulatio contumacicc ( Ibidem, ctionem adjuvat, humilitatem instruit, poenitcntiam
cap. 8, /. I, coi. 1243). B cxspcclat, cxomologesim adsignal, canicm rcgit, spi-
c Exomologesis proslernendi c l humilificandi homi- rilum servat, linguam frccnat, manum conlinct, len-
nis disciplina cst, conversationem injungens roiscri- laliones inculcat, scandala pellit, martyria consum-
cordice illiccm. De ipso quoque habitu atque viclu mat, pauperem consolatur, divitem lempcrat, infir-
niandat, sacco et cineri incubare, corpus sordibus mum non exlendit, valenlcm non consumit, fidelem
obscurarc, auimum mceroribus dejiccre, illa quco dclectat, gentilQm invilal, servum Domino, Dominum
peccavit, liisli tractalionc inutare; cccterum pa- Deo commendat, foeminam exornat, virum approbat;
stum et potutn pura nosse, non vcntris scilicet, scd amatur in puero, laudatur in juvene, suspicitur in
animce caussa : plerumque vero jejuniis preces alerc, sene ; in omni sexu, in omni aetatc formosa cst(J6t-
ingcmisccrc, iachrymari,et mugire dies noctesque ad dem cap. 15, cot. 1270). >
%

Dominum Deutn tuum, preshyleris advolvi, et charis Adversusspectacula et theatra.—t Impudicitiam om-
Dci adgeniculari, oranibus fratribus lcgalionesdepre- nem amoliri jubemur. lloc igitur modo etiam a thca-
catiouis succ injungerc (Ibidem, c. 9, /.I, co/. 1242).» tro scparamur, quod est privalum consistorium im-
Ridendapcenitenlia, quce delicias non abjicit.—tkd- pudicilirc, uui nihii probatur, quain quod alibi non
jicito ad sumptum, conquirito altilium enormem sa- probatur (Lib. de Spect. cap. 17, /, I, col. 6 4 9 ) . »
t

ginam, defxcalo scncclutem vini: cumque quis inler- G Scenici semper infames.—«Arcenl scenicos honoribus
rogavit cuinam ca Iargiaris; deliqui, dicito, in Deum, omnibus simul et ornamentis... Quanla confessio est
cl periclilor iu cctenium pcrire. Itaquc nunc pcndeo malcc rei, cujus auctores quam acceplissimi sine nota
cl maccror et excrucior, ut Deum rcconcilicm mihi, non sunt! i (Ibid., cap. 22, co/,<J54.)
quem dclinqucndo laesi (lbid., cap. 11, col. 12i6 ).» Comadiis Christianis velitum interesse. — c An illo
Chrisliano mundus esl inslarcarcem.—iSi recogite- recogitabil eo tempore de Deo, posito illic, ubi nibil
mus ipsum magis inundum carcercin csse, cxiissc vos cst dc Deo ?... Pudicitiam ediscet, attoniltis in mi-
c carccre, quam in carcercm introisse, inlelligemus. mos? imo in orani spectaculo nulium uiagis scanda-
Majoi cs tenebras habet mundus, quce hominum prce- lum occurret, quam ipse ille mulierum ct virorum
cordia exccccant; graviores catenas induit mundus,qujc accuralior cullus, ipsa consensio, ipsa in favoribus aul
ipsas animas hominum coustriiigtitit; pcjores immuii- conspjraiio aut dissensio, intcrse dc comraercioscin-
ditias expirat mundus,hbidincs homiuum.Plures pos* tillas libidinum cunflabellanl. Nemo dcnique in spec-
iremo inundusreo3Conlinet,sciIicci univcrsum homi- taculo ineundo priuscogitat, nisi videri et vidcre....
uum genus. Judicia dcniquc non proconsulis, scd Dei Avertat Deus a suis lantara voluptatis cxitioscc cu-
sustiuct (Lib. ad Marttjr., cap. 2, /. II, col. 622).i piditalcm (lbid. cap. 25, co/.656). »
t

Exemplo Christi contemnendai diviticc.—lOmnipene D Verce Chrislianorum voluptates inhoc sceculo.—iJam


iu loco de conlcmnendo sccculo Scripturis dominicis nunc si pntas deleclaraeiitis exigere spatium hoc,
commonetur. Nec major ad pecunice contcmptum cur tara ingralus cs, ut tot et lales voluptales a Dco
cxbortalio subjacct, qttam quod ipseDominus in nul- contributas libi satis non habeas, neque rccoguoscns?
lis divitiis invcnilur; scmper pauperes justiftcat, di- Quid cnira jucundius, quam Dei Palris et Doiuui
vites prxdauraat. Ita delriraentum paiienthc fastidium reconciliatio? quam verilatis revelatio? quam erro-
opulenlicc prccministravit: denioiistrans pcr abjcctio- rum rccognitio? quam tantoruni retro criminum
ncs di>i(iarum, lccsuras quoqtie earttm compulandas vcnia? Qucc major voluptas, quam faslidium ipsius
non esse (Lib. de Patient., cap. 7, /. I, cot. 12G0). > voluptatis, quam sccculi lotius conlemplus, quam
Cur demorte amicorum nondoiendum.—i Cum con- vera iibertas, quam conscientia intcgra, quam vita
slet dc resurrcctione inortuorum, vacat dolormeulis, sufficiens, quam niorlis timor uullus Y (Ibid.,
vacat ct inipaticniiadoloris. Cur crgo dolcas, si pcr- cap. 29, col. 659). »
iisse ncu credis? Profectio cst, quaiu pulas raortem. Mati saccrdotes Judicis pejores.—iProh scclus! Sc-
Nou cst lugeodus, qui antecedit, sed plaue desiderau* mcl Jud%i Cbrisio roanus inlulcruui; isii impii saccr-
39 PR4JFATI0. 50
dotesquotidiecorpuscjus lacessunL 0 manus prccci- A credimus, non cssc, quod ulira crcdcre dcbcamus
dendce! Viderintanjam persimilitudinem diclum s i t : ( Jbid., cap. 17, /. II, coi. 20). >
Si te manus lua scandalizat, ampula eanu Quce magis De Clericorum coniincnlia. c Quanli igitur ct quantrc
amputanda, quam in quibus Domini corpus scandali- in ecclcsiasticis ordinibus de contincntia ccnscntur,
#
zatur ! » (Lib. de Idololatria, cap. 7, /. I, co/. 669. ) qui Deo nubere maluerunt, qui carnis suoe honorem
; Mulier christiana hominibut placere negligit, imo instiluorunt, quique se jam iilius pudoris filios dica-
horrel.— c Perfectae, id est chrisliancc pudicce, appc- vcrunt, occidentes in se concupiscentiam lihidinis
Utioncm sui uon lantum non appetendam, sed ctiam ct totum illud quod inlra paradisum non potuit ad-
cxsccrandam vobis scialis : primo, quod non de i n - mitti Inde apud nos plenius aiquc instruclius
tegra conscientia venit sludium placendi per decorem, prxscribitur unius esse matrimonii oportcre qui ad-
qucm naturaliler invitatorem libidinis scimus. Quid leguntur in ordinem sacerdolalem (De Exhort. Cast.
igilur in te cxcilas malum istud ?*quid iuvitas, cujus t.U,c. 7, col. 922, c. 13, coi. 930).>
teprofiteris exlraneam? lum quod teniationibusviam Ilomo imago Dei per liberum arbitrium. >— c Non
aperire non dehemus, qucc nonnuuquam (quod Dcus facie homo ad uniformem Dei expressus est; scd in
a suis abigat) inslando perficiuni.; certe vcl spirilu ea subslanlia quain ab ipso Dco traxit, id cst animce,
scandalum pcrmovcnt (Dc Cullu Foem. lib. II, cap. 2, B ad formam Dei respondentis et arbitrii sui liberlatecl
I . I , col. 1517 ). > poteslate signatus est. Hunc stalum ejus confirmavit
Fucoi adhibere, quale crimen. — c Non supergre- eliam ipsalcx.Nonenim ponereturlex ei qui non ha-
diendumin ornando corpore ultra, quam quod sim- beret obsequium debitum legi in sua polestatc : ncc
plices el sufficientes mundilicc concupiscunt, ullra rursus comminatio morlis transgressioni adscribcrc-
qaam Domino placere; in illum enim deliuquunl, qucc lur, si non c l conlcmplus legis in arbitrii libcrialcm
culeui medicaminibus ungunt, genas rubore macu- homini deputarctur... Sedet alias qualc erat, uttotius
Janl... Dispiicet illis nimirum piastica Dci : in ipsis mundi possidens homo, non in primis animi sui pas-
redarguunt, reprehendunt artiftcem omnium. Repre- sione rcguarel, aliorum dominus, stit famuIus(L//>.H,
hendunt enim cum emcndant, cum adjiciunt, utique advers. Marcion., cap. 5, 6, /. II, col. 290, 291). >
abadversario artifice sumentes addimenta ista, id cst Deus amandus u/ Pater, tlmendus ut Domimis. —
diabolo. > (lbid„ cap. 5, col. 1327.) cJuslilia Dciplcnitudocst divinilalis ipsius, exhibcns
Imago mulieris christiancv.—cProdite jam vos, medi- Deum perfectum, ct patrcm c l dominum : palreui,
camenlis ct ornamentis exstructce aposlolorum ciemctilia ; dominum, disciplina ; patrcm, poteUaic
caput marilis stibjiciic, ct salis ornalcc critis; manus blanda; dominum, sevcra ; palrcm, diligcndum pie ;
lanis pccupate , pcdes domi ligite, ct plus quam in C dominum, liincndum ncccssaric : diligondum, quia
auro placcbunt. Yestile vos serico probilalis, bissyno nialit pociiitcntiain peccaloris, quam mortem; ct
sanctitalis, purpura pudiciticc. Taiiter pigmentala;, timendum, quia noiil peccalores sui jam non pccnilcn-
Deum habebitis amalorcm (Ibid., can.tt). > tes. Idco lex utrumquc diffinil: Diligcs Deum, ct timc-
Chrislianus voluptales mundi fugcre debeL— c Tu pc- bisDeum. Aliud obscculori proposuit, aliud cxorbi-
regrinus mundi hujus, civis superncc Hicrusalem..., tatoii. Ad omnia occurrit libi Deus, idcin pcrcuiicns,
Nihil tibi cum gaudiis sceculi, imo conlrarium dcbcs. scd et sanans, mortificans, sed ct vivific.ns ; humi-
Scvculum enim gaudcbit, vos vero lugebilis. Et feliccs lians, scd et sublimans ; condcns mala, scd ct pacem
ait lugentes.... Omnia imaginaria in scrculo ct nibil facicns(/6/f/., cap. 13 cl 14, col. 300, 501). >
veri (Lib. de Corona militis, cap. 13, /. II, col. 9G).> Hucusquc bonum cssc ac perutilcin Terlulliani
Adversus verilalem nulla prccscriptio. — < Vcrituti usum cx omuibasqucc dc ejus doclrina congessimus
nemo prccscribere potest; non spalium tcmporum,non cnixe probare voluisse videmur; jam vero crimini
palrocinia pcrsonarum, non privilcgium rcgionum. nobis merito forct, ni ad pravum usum prcccavcudum
E x his enim fere consuctudo iuitium ab aliqua igno- nihilconsilii addcrcmus. At, quemadmodum quanltim
rantia vel simplicitate sortita, in usum pcr succcssio- prodesse qtieat ejus doctrina statuimtis, ila cx cjus
nemcorrohoratur,etitaadvcrsusveritalem vindicatur. D erroribus infercndum cst quam noccre possint,
Sed Dominus noster Chrislus veritatemsc, nonconsue- quam acri judicio cjus scripta scccrncnda sint. Porro
ludinem cognominavit ( Lib. de Virginibus vcland., alia communia habet paradoxa cum Monlanislis, a!ia
cap. II, col. 8b9). > vero adeo sibi propria ut hercsiarcha inde evascril,
Non ex personis fides probanda sed personce ex
9 ac horum crrorum asseclas Tcrluliianislas, cx auc-
fide. — c /Von ea personis probamus fidem sed ex fide
t
tore nuncupatos, prolulcrit.
personas; nemosaplens est, nisi fidelis : nemo major, Cerlum indubitalumque cst Tcrtullianum non so-
nisiChristianus : nemo autem chrislianus, nisi quiad lum erroribus ac dcliramentis Montanistaruin sub-
finem usque perseveraverit (De Prcescript* advers. scripsisse, vcrum etiam cadcm.ardcntissime propi-
Hwret. cap. 3, /. II, col. 1 5 ) . » nassc. Isliusmodi suntomnia quibussuum Paracliluui
Non alia qucerenda scientia, quam Jesu Christi. — passim el procaciter vendilat; quib^s sccundas nuptias
c Nobis curiositate opus non est post Christum Je- non solum damnat, sed insuper enormitatcm vocat
sum, nec inquisitione post Evangelium. Cum credi- Omni crimine majorem ; quibus illicilum esse,urgcute
mus, oihil desideramus ultra credcrc. Hoc enim prius persccuUoni5 i c s i u , tuui fugere lum scso pecunia
y
51 PRiEFATlO. : 52
rcdimere docet. At refugit animus rcfcrro iuju- A aliorum , maximcqne ipsius Ecclesicc respiciens auc-
rias quas evomuit doctor ille protcrvus contra torilaiem! quam cilo privati cujuslibet ingenium
Dei Ecclesiam ; quibus Catbolicos impciit, quos pas- subverti (jueat! quam pronus ejusdcm in errores
sim appellal Vsychicos, id est animalcs homines lapsus! quam verc de Tertulliano in sui Commonitorii
ac carnaies. Eosdem arguit quod, agapes cele- cap. 1 8 , pronuntiaverit B . Yincenlius Lirinensis :
braudo, ventri indulgerent et impudiciiiis opc- Terluilianus calliolici dogmatis, id est universalis ac
ram darent, confessoresquc in carccre deleutos ad vetustcefideiparum tenax, ac disertior multo quam
inlemperantiam compcilcrent. Prcccipuos liabes Ter- felicior mutata deinceps sententia, fecit ad extremum
9

luiliani raontanisice errores, e quibus ansam arripuit quod de eo beatus confessor Hilariusquodam loco scri-
ipsc prodendi odium suum, animumque crga Calholi- bit: Sequenti, inquit, errore detraxit scriptis probabili-
cos infensissimum. bus auctoritalem.
Pervenimusaderrores qui Tertuliiano hceresiarchce ARTICULUS III.
proprii sunt ac peculiares ; ac ne in immensum pro- DE L I T E R A R I I S T E R T U L L I A M A N N A L I D U S .
traliamur, ad Pamclii, Rigahii, ccelerorumque com-
Modo perpensa, utul fieri licuit, Tertulliani mul-
mcntatorum notas infra subjicicndas, hccc minutatiin
tiplici auctorilaie, atque dalis, qucc ausi sumus ac
pcnsanda rcmillimus. Notabiliora promcre sulftciat. B
potiora duximus, de rccto ejusdeinusu consiliis, jam
Ac primo loco, virginem Deiparam virginitatem iu
ex hoc ordine rcrum minime dcclinarc videinus, cum
partu amisisse audet profitcri. Tum de anima, etsi
quinam fucrint in co virorum doclorum impensi Ia-
nonnulia benigne cxplicanda censemus, multa nulio
bores, sive ad codices transcribendos, sivc ad edi-
pacto excusauda remanent, uli, cxempli caussa,
qucc solemniora ct omni modo corpulenlice debita , tioncs proferendas, sive ad textum in recentibus
ea quoque adcsse animac , ipsam ex proprio linguis transfercndum , sive ad quccdam rci Terlul-
sexu distingui, vel masculiuo sciiicet vel fccininino; liancc puncta sigillatim enucleanda, in dccursu scc*
trinam, sicuti et corpora , per longum, latum culorum, singulis volveutibus annis, rccensere suin-
ct profundum , dimcnsionem haberc; corporis hu- matim aggrediamur. Nihil enim magis ostcndit quam
niani speciem ac figuram prcc se ferrc; uon esse tot virorum in cumdcm auctorcm opcrosa acindefessa
qualitatis inanis et vacuce, sed qucc teneri possit, aemulatio, quanti Tertullianum feccril omnis relro
aerei coloris ac lucidam. Nolabililcr insuper errat antiquilas ac rccensior eruditio, quanla fuerit cjus
Terluilianus,cum docet Ecclesiam ibi etiam haberi, aucloritas, qualive diligenlia ac prudenlia quisque
ubi sunt duo vcl trcs, licet i a i c i : ubi tres Ecclesia ejus scriptis usus fuerit. Prcehabitis eadem iu re
y

est licet laici! horribilis sane propositio, ex qua fu- C


t
studiis, ac prceseriim Car. Traugolt Gottlob Schoe-
x

ncstiora bene mulla pro Ecclesia consequunlur. nemann rara admodum Bibiiolbeca historico-lileniria,
libcnlius, pro morcnostro ac jure, uicnles, primo
Silenlio praetereo alios errorcs quos non solus ipse
de codicibus manuscriptis, quorum notitia ad iisque
propugnavit, sed et alii ex vetuslioribus, cccleroquin
nos pervcnerit, pauca libabimus; lum editionuni,
in re nondum ab Ecclcsia definita : ex.gralia, rebap-
vcrsionum ac commentalionum amplam sericm ad
lizandosesseabhccrcticis bapti/atos: item eo refertur
singuios annos, quantum licuerit, referemus (I).
opinio millenariorum, et descriptio paradisi quem in
Apologet. cap. 47, appeliat locum divincc amoeni- § I. P E CODICIBUS T E R T U L L I A N I .
tatis, recipiendis sanctorum spiritibus destinatum, et
iPost antiquissima Cypriani,Laclanlii,IIilarii, E u -
maccria quadam ignecc zoncc a notitia orbis commu-
scbii, Rtifini, Hieronymi, Augustini, Yincenlii L i r i -
nis segregatum. Quibus addendum vcnit quod habet
dc angelis nposlatis, qui filias hominum cognove- nensis, de Tertulliani libris, ingeuio, auctoritatc lcs-
ruut (1). limonia, nulla subinde per plura scccula remancnt
ejus vesiigin, obrulusquc videlur subceleberrimoGc-
Iilud autem porteutuni cequare videtur, inquit
lasii papcc dccrclo, qui indisttncla cjus opera intcr
auctor quidam vitcc Tertulliani, virum hunc scilicct, . , . ^ »
. , .,. . . r\ apocrypha amandavit. Excitus laudem ex iis apo-
r r
subhmi ingenio donaium , fideni conciliare poluisse D / . .
. " r
cryphorum
D r v n l i n r n m ltcnchris,
AiiAhns rrursus
n r m i s iin luccin prodiil
n lncr*in nrf ciica
hujusmodi erroribus, db visiones mulicrum quibus fatisla Caroli Magui tempora, cum ex immani bar-
rrqiie ac sancli Spiritus revclationibus omnimodam barorum colluvie croersa renascerentur studia litc-
fidcm prccstabat. rarum. Qucc imprimis Qoruere Lugduni, in velusta
Uinccumprcclaudatoauctore concludendum est (2) eruditionis ac eloqucnticc Gallicce sedc, nec parum
jam nos aTerlullianoIapso admoneri quam lubrica res favisse archicpiscopi lugdunenses, Leidradtts intcr
sil hominum inlellectus, de se nimium prcesumcns, quoscl Agobardus,memorantur. Porro Tertullianuni
sibi uni omnia tribuens , nimiumque credens, nec prae omnibus iii deliciis habuissc Agobardus cxis i -
(1) Hcce ct alia Terlulliani paradoxa infra repe- mandus est, quippe cujus exstaut plures UK.UI;-
ries cum anlidoto Pamelii, et altbi aliis commenlato- scripti codiccs nomen cjus prx sc .fcrentes. Hiuc
rum notis sanata; ab erroribus quibusdam perpe- Igilur:
ram ipsi imputatis Tertullianum vindicat Lump.
Dibliolh. histor.criiica P P . , t. YII,c.li,p.709 sqq. (1) QuaedoctissimaeSchoenemanni noliticc addcuda
(2) Corbiniani Thomcc disscrU final. op. c i t . ,
9
censuimus, hxc uncinis prccfigenda, curavimus, c:c-
p. I9i. tera uovis tautum titulis, autalio dislinximus ordinc.
55 PR/EFATIO. 34
Srcculo nono. A tinet Cf. lltcncl. catalog. p. 245. Eo tisus cst ad
suam cditionem Rigaltius.
« 1° ftiler ann. 814 el 840. I. Codcx Agobardi
c Y . Eod. lemporc, Codex Uartccus caractcris cle-
p i i o r , membranac, literis uncialibus minusculis
ganlia baud Puteano detorior, ncquc centum annis
clcganiibus ac nitidis cxaratus, 204 fol. in-4°
recentior, judicc D. L c Nourry, qui cum acccpit ab
compaclus, vetustate nimia laccr ac diuturno udore
Achillc llarlcco, Parisiensis senatus prcesidc, in coqitc
marginum corrosus ac lancinalus, exlat in Bibliotb.
bonas ct malas deprehendit lecliones.
reg. sub num. 1622. Jam prope manibus absquc
« VI. Eod. lemp. Codex Augustas-Taurinensis, cui so
pericuio iraclari non poterat, cum nnper eximius
offendisse lcslaturMabillontusinlliner.ltalic.l. I,p.8.
ilie cddex tandem recenti opera resarcitus est, nec
i VII. Eod. lcmp. Codex Colbertinus prior , quem,
salvis tamen pluribus foliorum frustulis pcllucidis,
jubente abbate CoIbertino,aCaroIo Duchesne, accepit
in quibus aliquot emicabant grammata qucc nunc,
D. Le Nourry, cui ab annis circiler 700 visus cst
margine deficicntc, vci obstante opaco liniminc,
exaratus.
extinguunlur. In 2° folio, sub lilulo rccenliori manu
afc literis quadratis inscripto, bxc vclusto caractere Sxculo duodccimo.
legunlur : L I B E R O B L A T U S A D A L T A R C S . S T E P H A N I E X
Jt « VIII. Infra ann. 4050. Codex Morbacensis in cnjus
V O T O A G O B A R D I E P I . In eod. fol. verso, mc SU.NT TER-
fincjnanu rccentiore scribitur : Orate pro domno ab-
TTJLLiAKi L I B . xxui. Sequitur indcx istc : A D N A T I O N E S
bate Morbacenei, qui alius non esl ac Barlholomccus
U B . 1. I T . AD MATIONES LIB. I I . DE PRiESCRIPTlONE U E -
de Andclo , anno 1455 monasterio prccfectus. Varias
RETiCORCM LIBER 1, DE SCORPIACE : DE TESTIMONIO ANlMiC
ejus lectiones sedulo D. Nic. le Nourry deccrpscrat
—D£ CORONA—DE SPECTACUlis LIS ( sk) DE IDOLOLAlria
cumquc 600 vel 700. abhinc annis scriptum dtt-
LA (sic)—DE CENSU A N I M j E — DE ORATIONE — DE CULTU
ccbat.
FCMINARUM — I T . DE CULTU FOEMINARUM — AD UXOREM
— I T . AD UXOREM — DE EXUORTATIONE CASTITATIS — Scnculo dccimo-lertio.
D E SPE FIDELICM — DE PARADUSO — DE VIRCINIBUS V E -
«IX. Codcx Colbertinus recentior, delalus cx urbe
LVNDIS — DE CARNE E T ANIMA. In allora columna ejus-
Tutelensi anno 1687 a D. Slephano Baluzio, noialus
dem folii : D E C A R N E X P I D E P A T I E N T I A — D E P A E N I T E N -
in Colberl. bibl. n° 5271, olim in Regia 5973, nunc
TIA—DE ANIME SUMMISSIONE—DE SUPERSTITIONE S/ECULI
1689, haud 400 annis recentior judicio D. Le Nonrry.
— L E G E I N X P O H T T . Porro dcfic.it codcx in \\brodeCarm
Conlinet in priori parte Didymi de Spiritu S. tracta-
Christi, ad hccc capitis X verba: item cum prmumant
y tum D. Cypriani epp. et opp., et posteriori parle
von carnis sed animcc nostrce. — Nihil cxtat de se-
C Apologeticum Tertulliani.
quentibus libris, nec ullum verbum, dc quatuor p r x -
ccdentibus in indice memoratis. In operimento mem- Sceculo decimo quarto.
hrnnaceo ac rubro, aurcis lincis ct lileris dislincto,
i Ah annis!462 ad 1500 saltem referendi sunl co-
Icgilur : JACOB. GOTUOFREDUS. 1. C . DOMO PARISIEN-
dices quos in uberrima Hirsaugicnsis abbaticc biblio-
S15 R E G I £ PARISIORUM BIBLIOTUECiE. HiC Cnim i l l -
tbeca vidit J . Trithemius, ac meminit libro de Scripi.
signis cst codcx quem primus tractavit Gothofre- ecclesiast., ubi de Tertiilliano. Ibidem mcmoratur
dus, c quo primus duos ad Naliones libros edidit, adhuc extare liber de Exstasi, qui desideratur.
q<:cmqnc his cdilis regicc bibliolhcccc dono d i - t Auno 1481, pridie idtis januarii scribebat An-
tavit. gelusPolitianus deTcrtulliano epistolam haud sccus
t II. Codex Agobardinus,* snporiori divcrsus, in B i - ac si ejus libros, quotquot eliamnum habemus, in
hliolh. Lugduno-Balava, ah llavercampio laudalus, inanihus habuisset.
scd non dcscriplus. Vide infra Haverc. prcefatione < X . Ad annum 1492 prodiit codex bibtioth. regice
ad Apologctic. col. 250 sqq. Parisiensis, olim num. 4313-3. nunc n. 2616 prccsc
Sccculo decimo. fcrens, haud amplo volum. 50 fol. mcmbranac.
i Ill.Circaann.900.CW<x Claudii Puleani, carac- D conslans, niiida ac elcganti caracterum recentium
lere pulcherrimo, elegantibus uncialih. 80 fol. in forma , ad usum cquitis cujusdam Bartholomxi
forma 4° compactus, asservaius in biblioth. rcgia, Chaici, archigrammatei ducalis Mediolan., transcri-
olim n° 5971, nunc 1623 nolalus, solum Apologetic. ptus ab Hieronymo Waradeo; lextus optimcc n o t x ,
Iibr. contiuens, quem in manibus hahucre ac con- licet recentior, Post varias rerum ac dominorum vi-
suluerc D. N i c . L e Nourry et Rigalt. ces, ut constat ex notis primo foiio affixis, penes A n -
tonium Faur sub num. 178 fuit.
Sxculo undccimo.
f Sccculo XV adscribuntur Tertulliani quwdam de-
c IV.Circaann. 1000. CodcxPelri Pithoei, ex carac- clawationes, quas in catalogo biblioth. Middlehill sub
lcrum forma a D. Nicol. Le Nourry el aliis V V . DD. n. 2577reperitHcenelacinseruitin sua mss. bihiioth.
nndecimo sxculo adscriptus, olim ex Pitboei schedis
Codices cclatis inccrtcc.
R R . Palrum Oratorii Jesu collegio Trecensi dono
daius, nunc in bibliolh. urbis Monlispcssulani asser- < Xl.Codex velus ignolusunde Apologeticus primum
vatus,membranac.,in-r, omniaTertuiliani opera con- exscriptus est.
33 NliEFATlO. W
' < XII, X l l f . Ilirsangiensis cl Palemiacensis primi A et insunt indicia, quae altentum obscrratorcm adver-
fucruntcx quibus, Tertullianus, Rhcnano obstelri- tere possunt in hujus libelli babilu veluti capitum la-
cante,prodiit.>Eliamnunc servantur in urbe Schleti- bula ipsum prxcedens, quae sic exscripta est, ut fere
stadt, ex ipsamet D. Rhenani biblioth., Tcrlulliani in reliquis Tcrt. Apologelici cum Lactanlio editioni*
scripta qurcdam niss. mcmbranac. Cf. Hxncl. p. 437. hus exscribi solet, in dimidia ferc parle pagincc se-
XIV, X V . Gorziensis et Fuldcnsis, quem postbac cundcc folii primi; tum ipsius anni notae dcfeclus,
F r . Modius diligentius excussit, plurimum T c r - vix ohvius in hujus loci et lypographi edilionibus, de-
tuiliano emendando profuerunl. inde quod post subscriptioncm subjicitur: Sermo de
X V I . Gagncei Codicem, ex quo pleniorem Tertullia- vita eetema (I), qui pariler cum sequentibus Laclantii
nttm dedit, ignoramus. cdit. quce Tertulliani Apoiogeticum adjunctum ha-
XVII. Brilannicus ctenobii Masburiensis a Joh. L e - bent, plerumque prodiit. Possunt hccc saltem exci-
lando cum Gelenio communicatus, plane egregius; tare Y V . DD. utcuriosius de b i s , ubi Iicct dispi-
y

qtti usquedum non habebanlur libros Tertull. prcc- ciant.


buit, aliis contra qui jam exstabant, carcns. 1493.
XVIII. X X I V . Codices Pamctii; tres Vaticani car- Mcdiolani per Vtdericum Scinzinzeler. fol. Q Sepli-
dinal. Sirlet jussu in usnm cjus collati, duo monas- B niii Flor. Terlulliani Apologeiicus adv. gentcs. Cat.
lcriorum S. Amamli ct S. Bavonis in Belgio; unus Bibt. PinelL p. lal. 682, tom. I.
Anglicanus, qui penes Job. Clementem fuit. 1494.
X X V . Codex Bongarsii, quo usus est Heraldus. Vcneliis, cura et expensis nobilis viri Domini Ocla*
X X V I . Codex quem Salmasius ad librum de Pallio viani Scoti M odoetiensis,\Wl,qu'\riio idus octohris per
perpolicndum adhibuisse professus cst. Bouctum Locatetlum : Q. Scpt. Tcrlulliani Apologe-
X X V I I . XXVIII. Codiccs duo mcmbnanacei in b i - -ticus, cum Laciantio.
bliotheca Lugduno - Balava n. 524, 576 existentes, 1300.
quibus Iiber de Paitio comprehenditur, ac usus cst Parisiis, ap. Jo. Petit. 4°. Tertulliani Apologeticus,
Ilavercampius. cum Lactantio, si conjeclurte fiderc licet.;
Insupcr variantcs lecliones, quas e variis libris
Sccculo dccimo sexlo.
mss. F . Ursinus collegerat, notemus, quas post
Wouwerium Rigallius in ustim vocavit. JE01 —1600.
< X X I X . Codex Vaticanus, contincns cum chronico Ciim Laclantio itcrum ilerumque prodiit Tcrlul-
V . Bedce multa alia e quibus fragmeiitum Tertui- ^iani Apologelicon : 1502, Venel. f o l . ; 1509, Venet.
liani de exsecrandis Diis, primo cditum ann. 1630 Q f o l . ; 1509, Paris. 4 ° ; 1511, Venct. f o l . ; 1513, Pa-
n J . M. Suaresio, bibiiotheccc Valic. cuslos, ncc jam ris. 4 ° : Florent. 8°, ap. PhiL Junt. Junlincc exempla
nbhiuc rccusum, itcrum in hac noslra cdilione dalum scorsum eliara repcrias. V i d . Cat. Bibl. Pincil. P P .
T. II, col. 1114. CodcxMlle, inquit Suaresius, litcris lat., n. 681.
longobardicis scriptum anle scplingentos vcl octo- 1515.
gentos annos scriptus vidctur. Vcnetiis in ajdibus Atdi et Andrece soccri, mcnse
< X X X . Codex Ambrosianus, e quo Mtiralorius cruit aprili 1515. In fronte : T E R T U L L I A N U S . Prceiniiluniur
uUimam partem tractaiusrfe oratione , vctusius qui- prxlcr Jo. Bapt. Egnatii Ven. ad Gasp. Conlarcnum
dem, eodem judice, al nuliibi ab eo descriptus, ncc Palricium Vcnet. et philosophum prxcipuum epist.
ulli aflixus cctali. i dcdicaloriam, Iljeronymi vita Tcrlulliani, ct capi-
Perperam Terlulliani nomine inscribunlur duoco- lum labula.
dices Parisienses, quorum alius in bihlioth. regia 1521.
num. 1656,alterin bibl. S.-Gcnovef. num.694asser- E D . PRINCEPS BASILEENSIS I. Operum Terlul-
vatur, neuler vero vel minimum Tertulliani habct liani, Bas. apudFroben. fol.t OpcraQ. Seplimii Floren-
vcsligium. tis Tcrlulliani, inter lalinosEccIesixscriptoresprimi,
§ II. DE SINGULIS EDITltNlBUS, VERSIONIBUS, kC VA- D sine quorum lectione nullum diem inlermiltebat olim
BIORUM IN TERTULLIANO COMMENTATIONIBUS. divus Cyprianus, per BEATUM RIIENANUM Sclctsta-
Sxculo decimoquinto. diensem c lcnebris eruia atque a situ pro virili vindi-
1483. cala, adjeclis singulorum librorum argumentis c l a l i -
Q. Seplimii Florcntis Apologeticus adversns gen- cubi conjecturis, quibus vctustissimusauctornonnihii
tcs. Impressum Veneliis per Bernardinum Benalium. illuslratur. Quorum calalogum proxima pagina repe-
s. a. nota. fot. Cbaractcre eleganli gaudct, literis ini- rics. Fioruil sub C x s . Scvcro Pcrlinace et Antonino
lialibus minio adpiclis. Singulatim quidem hic Tcr- Caracalla, valdc vicinus aposlolorum temporibus,
tnllianilibellus in bibliotheca Rcgio-acad. Goett. exstat circa annum a Christo passo 160. Quare boni consu-
ct memoratur in biblioth. Pinelliana t. I Patr. Lat. lenda sunt hujus scripta , si alicubi varient a receptts
n. 683. S c d , ni fallor, ad Lactaniianam editionem horum temporum dogmalis, cum omncs synodos an-
ab eodem Bern. de Bcnaliis factam ct a Fabricio com- teccsserit, apostolicis illis exceptis, quarum in Actis
memoratam pertinet; qnam, quia forlc rarior sit, (!) Ad verbum inscriptus: liem sermo de vita wtcr*
nolim continuo cum Bunemanno in dubium vocarc , na, caput 47.
a riUFATio. 58
Lucascommeroinit.Gaude, lector, et hunc tlbi ra- A 1528.(1) 4530.
rum ac novum thesaurumpara, ac vale. i Iu calce, fo- Bas. ap. Frohen. f. repctiiioncs primce.
lio ante indicem proximo : BasUece apud J o . Trobe- 1530.
mm: mettse Julio. A n . 4524. Opera quce in hoc E D . BASlLEENSISII.tfasifeaJ.f. OpcraQ. Septimii
voiumine conlinentur, quorum catalogum pagina l i - Plorentis Teriulliani Carthaginiensis, inter latinos
tuli adversa prcebet, haec sunt: de Patientia liber; de Ecclesice scriptores p r i m i , sine quorum lectione
Carne Christi; de Resurreclione camis; de Prccscri- nullum diem intermittebat olim divus Cyprianus, per
plwne heereticorum; Adversus omnes hatreses; Adversus Bcalum Rhenanum Seletstadiensem c tcnebris crula,
Jutueos; Adversus Marcionem libri Y ; Adversus Her- atque a situ pro virili vindicata, adjcctis singulorum
mogehem; Adversus Valenlinianos; Adversus Praxeam; librorum argumentis, et nullibi non conjecturis, ac
de Corona miiitis; Ad Martyres; de Pamitentia ; de nuper collatione Gorziensis exemplaris cx Medio-
Yirginibus velandis; de Habitu mutiebri; de Cultu foe* matricibus oblata, non solum longeemendatiora facta,
minarum; ad Uxorem suam libri I I ; de Fuga in persc- vcrum ctiam pro re nata novis ac relexlis annotatio-
culione ; ad Scopulam ; de Exhorlatione castitatis; de nihus cxposita illustrataque. Quorum cataiogum
Monogamia ; de Pailio ; Apotogelicus adversus genies. proxima pagina reperies. Floruit sub CESS. Severo
Ceperat cdendi Tertullianum consilium Rhenanus, B Pcrtinace , ct Anlonino Caracaila, valde vicinus
cum forlc in codiccm vctustum Paterniaci (Patterlin- apostolorum lemporibus, circa annum a Christo
gcn) ccenobii Transjurani incidis&t, mox adjutus passo 160. B A S I L E * : 1539. M E N S E M A H T I O . De hac
ctiam covlice JJirsaugiensi (Hirschau). (Jlrumque la- secunda editioucaudiamus, qurc ipse Rhenanus literis
men lani corruptum et mendis plenum, simul scri- prrcfixis, datis Seletsladii sub cal. mart. 1539,
piunm ntrobique lam similem deprehendit, ut altcr scribit : c Iterum damus Terlullianum, sed emcnda-
ab aitero descriptus videretur, et ni semel vixdum liorcm, quam antehac. Cujus rci cattssa, quod colla-
inscripti libri, dum Frobenii prxla vacarent, typis lionem cjus codicis, qui Gorzicc in Mediomalricibus
cicudi coepti essent, omnino ab opere deslitutum se asscrvatur diligcnlia ac dcxteritate Huberti Cusii-
foisse affirmat. Secutus ergo in profligando labore nci—adjuvantc Dominico Florentinosodali peraclam,
hoc cst, ut iquando loca mendosa deprehenderet, et non cura jurisconsulti D. Claudii Cauliunculcc Ferdinandi
subvenirent exemplaria, sciens religiose esse tractandaCcesaris a consilio, tandem nacli sumus. Nec vcro
auclorum scripta non secus ac res sacras , nihil muta- (antum profuil illa , quamqttam multum profuit,
rei, ted conjecturas, quce tum in mentem forte venie- quantum momenti atlulit ad cxactiorem castigalionem,
bant, in marginibus adjiceret, quarum nonnutlai, i n - quod deprchcndimus stibinde grcccissarc Septimium
quit, nec mihi multumarrident, verum cupiebam lecto- C figuris et coiislrticiionibus grsecis ulcnlem. Apparct
rem dubitalurum adjuvare. Quod si non ubique successit, sanc noslrum auclorcm in lcctioneGrcccorumvclerum
non est idcirco damnandus conatus.t Pergit: < Ulinam qui plurimi id temporis ct soli inter sacros intcrprctes
mihi copia fuisset exemptaris quod in Gorziensi cmno- hahebaiitur assidtic vcrsatum, ut imbibilam et i m -
bio servatur, id abest ad tettium milliarium ab urbe pressam mcmorice Grcecorum dialect6n eiiam la-
Mediomairieum, et ilem ejusquod apud Futdam cxstat tine scribens interoblivisci nequiret. Nos hujusmodi
vtl ejus quod esse Romce ferunt. Sed spatiis iniqui tropos indicavimus, et quidcm sccpe crassius, modo
temporis exclusi, non potuimus ea nancisci. Quamquam apertius; nam voluimus adjuvare studiosos. i a m
vereor nihit nostris esse emendaiiora, quando codicesdcdit retexendarum annotationum ansam collationis
quibus usi sutnus, Hirsaugensis et Paterniacensis, tam istius opportunitas, ubi lcctio posterior a priore non-
constanter per omnia consentiebant, ex divcrsis altati numquam evariat. Hoc quoniam erat indicandum,
bibliolhecis, et non uno tempore descriptu Sed hujus aliam etiam exposilionem mttlata verba desiderabant.
conferendi Utborem aliis committemus. i Non licuil adcsse Basilca dum editur opus. Ycrum
Prceler argumenta , singulis libris una cum annota- Sigismundus Geienius, homo magni iti literis judicii,
tiunculis prccmissa, prxfixit Rhenanus vitam Ter- et eruditione summa prccdilus, in recognosccndo
tuiliani, itemque disputationem, sub nominc admo-1) opere vicariam opcram in officina prccslilit, qui
nitionis ad tectorem dequibusdam Tertultiani dogmatis; merita laudc non cst fraudandus. i — nanc novce
sobjonguntur vero Definitiones ecciesiasticorum dog- * editionis prccfationem cxcipiunt Proverbia aut Pro-
maium, posthac Gennadio adscriptcc, et index deuiqoe vcrbii speciem referentia, quibus passim in scriptis
dictionura sententiarumquc ac dogmatum. Inscripsit suis utilur Scpt. Tcrtulliahus a vulgo maximam par-
opusprincipi Stanislao Turxo, Episcopo Olomutzcnsi. tem descripta, lum rcpelita ex priori cditione epistola
Ab arlificio typographico hcec edilio est satis insignis, nuncupatoria el vita Tertulliani. Admonitio dc qni-
turo charactere magno et nitido, tum figuris vel busdam TerluIIiani dogmatis ad calccm rccessit, dcfi-
cmblematicis, vel mythologicis et historicis ligno nitiones cccles. dogmatum penitus omisscc sunt.
impressis, quce partim margines tituli, itcmque p r i - Index novus clprorsus alius est. Ad margines textus
mce dcdicalionis, ct deinde ipsins texlus paginam dicta el scntenticc insigniofcs diligenler notatcc.
primam cingunt, partim literis initialibus majoribus
acceswrunt, ( i ) In Cat. Bibl. Mus. Britt., t. II, laudantur :
Opera — cum annot. B . Rhenani et F r . Junii l Bas,
1528. f. incptc \ S C U O E N E I I A N N .
59 PR^EFATIO. 40
AdnotationibuS ad libr. adv. Valentinianos ncccssit A chartarum ac lyporum clcganlia intcr nitidissimas
tabula iigno impressa, docirinam cornm in efOgie sis- numerari debet hccc cdilio. ln Bibliotheca Baluziaua
lcns. Tandem qui singularcm libcllum supc- hujus exempiaris Apoiogeticuscum cod. ms. coilatus
riori cdilione conslituerat, traclatus Adversus om- crat.
nes hcereticos, lanquam particula pcrperam avulsa 1561.
libro dc Prascriplionibus hic ad corpus suum Parisiis apud Andr. Wechelum. 4°. Q. Scpt.
$

rcdiit(l). Flor. Tcrtulliani liber de Prcescriptionibus ad-


1545. versus hxreticos', cum scholiis Jo. Quintini Hedui.
ED. PARISIENSIS\.—Pari$ii$fol. pcrGAGNiEUM* 1562.
Accesserunt Gagncei opera X I (2) libri TcrtuIIiani : ED. BASILEENSIS IV. — Basiiecc. fol. Rcpctitio
de Trinitate lib. I, de Animcc tcstimonio lib. I, de cditionis a. 1550.In fuic : Bas.in off Frob. pcr Uier. 9

Anima lib. I, dc Spectaculis lib. I, dcBaplismo lib. I, Frob. et Nic. Episcopium, mense septembri.
contra Gnoslicos Scorpiacum lib. I, de Idolola- 1562.
tria lib. I, dc Pudicitia lib. I, de Jejunio adversns c VERSIO G A L L I C A I. Tractat. Tertulll De Prccscri-
Psychicos lib. I,de Cibis Judaicis epistola, dc Ora- ptionibus hwreticor. per Aubertum de Maccrc, evul-
tione lib. I ; ex quibusde Trinitate et de Cibis Ju- B gala Parisiis. >
daicis posthac Novatiano vindicati sunt. Undc vero 1563.
Gagnceus naclus sit hos libros, cum ipsius editionem c VERSIO G A L L I C A I. L i b . De Corona Miliiis per
oculis usurparc non contigerit, dicere non liabeo, nec eumdcm, ibid. >
reperire quidem polui quemquam, qui hujus editionis 1566. .
notitiam dare opercc duxissel; in Cat. Bibl. Thottiance ED.BASILEO-PARISIENSIS.Pflmfi* npud Andci-
1.1, p. I, p. 62, hoc anno c l loco, forma ilcm num Parvum( \) $ub iniersignio Liiiiaurei via ad D.Jaeo-
t 9

maxima mcmoratas invenio editiones duas, unam bum. Accurata Geleniance repctitio. Tomis duobtis 8 ° .
Terlultiani opera ex recogn. Beati Rhenani, ap. In fine cujusque : Par. excudebat Andrein Wcc/ic/us.
Carolum Guillard , alleram per eumdcm ap. JIu- 1566. Index Gelenianus (ab J. G. confeciu$ quitl
gonem et hmredes jEmonis a Porta. Ulra harum Ga- sibi velit, nescio) ad tomi cujusque comcnta cst
gncci sit, an utraque neseio. rcformatus.
1550. 1572.
ED. BASILEENSISIII. Basilecc. foI.iQ. Seplimii Flo- i VERSIO GERMANiCA I. Q. S. F . Tcrtulliani cert:r* p

rcniis Tertulliani Carthaginiensis Presbyicri, aucioris justn et necessaricc Prcescriptiones advcrsus omncs
antiquissimi ac doclissimi scripta, el plura quaui an- c hccreses in germanicum idioma a Laurent. Alberlo
le, et diligentius pcr industriam bene lilcratorum ali- Franco translat. et excus. Diiingcc. >
quot ad complures veteres e Gallicanis Gcrmanicisque 1579.
bibliotbecis conquisitos recognita codiccs, in quibus ED. PAMELIANA—ANTVERPIENSIS I. fol. i Q .
prcccipnus fuit unus longc incorruplissimus in ulti- Septimii Fior. Terlulliani Carthaginicnsis prcsbytcri
mam usque petilus BriLinniam : non omissis accuratis opera, quce hactenus reperiri polucrunt omnia. J a i n
Beati Rhenani annotationibus. Catalogum aulcm poslremum , ad cxempiaria manuscripta colialiono
aperiet versa pagina. Accessil et index copiosior, facla, quam accuratissime reeognita, aliquot cliain l i -
Bas. 1 5 5 0 . In fine : B A S I L E . E A P U D I I I E R . F R O B E N . bris auctiora; nunc primum in capita, et cerlo ordinc
ET Nic. EnscoriUM, A N N O 1 5 5 0 , M E N S E M A R T I O . I hahila, quanto (ieri potuit lomporum ralione, in quin-
Curavit hanc editionem Sigismundus Gelcnius, cujus que tomos distincta, cum Jacobi Pamelii Brugcnsis,
jam in Rhenaui sccunda partes laudavimus. Exhibct theologi, archidiaconi Audomaropolitant,argumcniis
prcctcr libros supcrioribus cditt. Basilecnsibus vulga- et adnotationibus toti opcri inlerjeclis; quibus tum
tos eos quoquc, quos Parisiensis rccens produxerat, Ioci obscuriores explicantur, tum quidquid ad a n l i -
sed e codice Briltannico, in quo singuli isli libri quilatem ccclesiasticam spectat, illustralur. Abcodem
cxstabant, ex anlehac editis tamen modo illi tres: de j> p l i o recens adjccta Tertulliani viia,Scrip(uraruui
a m e

Resurreclione carni$ de Prce$criptionibu$ adv. hcer. et citatarum index locupletissimus , aliaque Prolego-
9

de Monogamia, repcriebantur. — Prcelcrea Apologc- mena. > Adjutus est auctor novce htijus recensionis,
lico accessit commcnlarius Fran. Zephyrini Floren- Jacobus Pamclius (a Pdmele), imprirais itribus mss.
tini, nune primum edilus. Repctita ctiam hic inveuics mcmbranaceis codicibus Vaticanis, cardinalis S i r l c l i ,
Rhcnani epistolam nuncupatoriam, vitam Tcrtuiliani Bibl. tum Valicancc prccfecti, cura jussuquc codici
ac proverbia ct admonitionem dc dogmalibus. A excusocomparalis. Habcbat eliam libros mss, monas-
teriorumS.AmandiacS.Bavonis etAngiicum codiccm,
(1) OmnihusCatholicis innotescat necesse estRhe-
nani animadversiones censoria Inquisitionis Hispanx qui penes Jo.Clementem anglum erat; necnon Latini
virguia notatas fuisse et Romce a S. Pio Papa V l i - Latinii llali et Jo. Harrisii Angli,ab ipsiscum eo com-
brorum prohibitorum indici inscriplas, propler l i - municatas conjecturas varioruinque deniquc homi-
beriores hujusce editionis aniraadvcrsiones super E c -
ciesicc leges, rilus et instilutiones. E D D .
(2) X V numerat Pamelius in E p . dedic. ed. 1£79, (I) Male hccc ap. RoberU Steplt. prodiisse Sandio
ad Pont. E d . prcefixa ; perperam. S C U O K N E M A N N . dicitur. S C H O E N .
4! PRJEFATIO.
nuni iloctorum varias obscrvationcs. Quibus admini- A 1580.
cnlis tantuin sane profecit, ut loca innunicra casli- ED. BARRiEANA—Parifii< apudMich.hdianuinad
gassc, liiulca stipplcsse, quccdam ctiam superflua, monl. divi Ililariisub insiyni slelice coronatce, t Opcra Tcr-
qure cx marginc in contcxlum irrcpserant, non injuiia lulliaui ct Arnobii quolquotabinlerilu vindicari stim-
rcscidissc sibi vidcrctur. Primum etiam in capita niorum virorum industria polucrunt, cum vclcriim
libros omncs dislinxit, argumentaque nova ad capi- exemplarium lum rcccniiorumcollationc restituta, lo-
tum distinclioncm comparala el ipsius Terlulliani cis Sciipturcc aucta el illustrata conimenlariisqme nlias
verbis conscripta addidit. Deinde tottim opus in auctoribus subobscuris ct difficillimis 11011 nicdio-
quinqtic lomos parlilum cst : quornm primo ronti- crem luccm aflcrrc potcrunt. Omnia sludio ct labore
ncniur libri advcrsus Gentes ct Judceos ; secundo Iienati LanrentiLde ia Barre. Addilis indicibus fidissi-
Parrunelica ; terlio scripta adversus Hcereses; quarlo inis ct amplissimis.i ln iiue : i Excudcbat Pclrus L c
Poem.itacum Fragmentis operum, quicdesidcrantur; Voirrier, regius iu Matlieiuaticis Typograplius, Anno
quinlo dcnique ca quce adversus Ecciesiam scripsit, sal. hum. M . D. L X X X . mensc Junio. i (n) Primus
cl aliena qucedam; librorum in singulis partibus eo- Laurentius Barrceus id cgit, u l , quce passim in
dcm quo conscripli puianlur, ordiuc liabilo. Admont- scriplis variis V Y . DD. impriinis Bcroaldus, Alciatus,
lioncm etiam de Tertulliani dogmatibus seu erroribus Crinitus, Turnebus, Verlianius, Hoionianniis, Cuja-
ea quam Rbenanus conscripserat, longe lucuplelio- cius, Scaliger ad emeiidandtiin explicandumvc T c r -
rcm c l < rdine alpbabetico confeclam cum Anlidoto, tulliauum contulissent, conquirerct, ct cxccrpta una
u\ vocat, edidit (a). Ordo vero conlentorum hic c s t : cum stiis adnotalionibus Rbcnaiii commcnlariis alli-
V Dedicaiio ad Pontif. Max. Gregorium XIII, dala ncrel; ubi vero 1111 deficcrcnt, in libris scilicct post
Diwci ipsa Exaltalioiiis Crucis die 1 5 7 9 ; V Dedicalio
Rhcnanum addilis, de suo profcrret: iu co lameii
aitera ad Philippum II Hisp. regem scripl. ib. eod. lecloribus moleslus, quod sua nusquam a Rhcuani
1 4 scptembr.; 3 ° Indiccs libroruin quovis tomo con- nliorumve distinguerct. Rhcnani cpistolam nunctipa-
icntorum et auctorum codicumquc, qui Tertuiliano toriam itemque admonitioncm de quibusdam Tcr-
eastigando usui fuere , notitia; lum 4 ° vita Ter- tuliiani dogmalis repeti curavit, vitam Tcrtuiliani de
lulliani pcr Pamelium, et 5 ° Paradoxa Terlulliani suo addidit, prxlcrea amplum pra?flxit autorum, quo-
cum antidoto Painelii; G° Terlulliani jurisconsulti rum flde annolatt. conscriptx suiii, caialogum. Nmi-
romani Iegum rescripla ; landcm 7 ° Indiccs in Ter- cupavit hanc edilioncm praiccplori suo De La Bigue
tuilianum, cum locor., tum aliorum auctor. ab eo Th.- D. Quod exlernam faciem speclal, adiiiodtim
cilator., tum rcrum.— Qui quarlo tomo coniprehen- nitida esl editio, adornataquc satis coinmode annota-
duntur, libros poclicos c l fragmenta scu indicia po- Q tionibus stib tcxlu disposilis divcrsis quoque typis
tius libroruiu dcperdilorum apud alios auctores aut expressis.
ipsnm Tcrlullianum obvia primus hic Pamelius ope- 1582.
ribus Teriull. inseruit. Ad poetnata quod altinet, VERSIO G E R M A N I C A I. Libri De Patientia a Luc.
in libris adversus Marcionein et carmine de Judicio Maio, Smalkala&c, in 8 \
Domini Tertulliano vindicandis, Gc. Fabricii ( i n 1583.
poclis christianis ), in carmine de Sodoma vero En. P A M E L I A N A - P A R I S I E N S I S I. — Parisiis sub scuto
Sixti Sencnsis (Bibl. Sanct. lib. IV) auctoritalem Basiliensi sol. Patnciiana rccusa. Iluic dcmum cdi-
sequebatur; Genesin autcm el ad senatorem quce cum tioni accessisse videntur : (b) Proverbiales Formulee
Sodoma carmine Cypriano olim asseruerat, propter Operis TertuUianici conlentcc, brevibus scholiis illus-
orationis similitudinem, Tertulliano nunc dcmum ad- tratcc per Andream Hoyum Brugenscm, cui Iianc
jodicavit et denuo recensuit. Hccc excipiunt Grccco- curam ipsc Pamelius injunxerat, ul prcciixa Iloyi ad
rmn operum fragmenta : ad amicum philosophum de Painelium epistola, dala apud Atrebates Kai. Januar.
Noptiarum angustiis seu de Virginitate; de Falo; de 1 5 8 3 , nos docet. (c) Utrum vero et ejusdcm Hoyi in
mundis et immundis Animalibus; de Circumcisione ; Tertullianum Pamelii op. resiitulum Epigramma,
de vestibus Aaron: de Trinitate; de censu Animcepquo singulorum librorum, qui hoc quinqucpartilo
adversus Hermogenem ; advcrsus Appellelianos; dc opere continentur arguincnla ex ordine indican-
Paradiso; de Spe fidelium ; de Ecstasi lib. sex; ad- t u r , hac demum editione accesscrit, an olim jam
versus Apollonium ; Aiiorumaliquot etfalso inscripto- fuerit vulgatum, nescio. Hujus cxemplaris apolo-
rum. T. V . continentur: de Exhorlatione Castitatis; geticus cum cod. MS. collatus exstabat in BibL Balu-
de Monogamia; dc Fuga in persecutione, ad Fabium : ziana.
deJejuuiis adversus Psychicos; dc Pudicitia; Nova- 1581.
tiani dc Trinilaie; ejusdem de Cibis judaicis; cjusd. E D . P A M E L I A N A - A N T V E R P I E N S I S II. Anlverp. apud
epistolarum de vcra Circumcisiouc c l vero Sabbato
' (a) Intcr repelilioncs Pamelianas sine cditoris 110-
nolulcc.
mine Caveus laudat; perperam. S C U O E N E M .
(a) Prima quidem editio Pamelii ad manus non cst, (b) Sandius edil. Parisiensem bujus anni cum No-
neque typographos et Bibliopolas, apud quos prodiit, tis Rhenani ct Junii P . laudat; qua lide, afflrmarc non
indagare potuimus, sed desumta bacc sunt ex ed. Par. ausim.
1598, cui qucc insupcr acccsscrc, suo io 0 comrae- (c) Sciliccl ex cdit. 1 5 9 8 . Paris. mihi in his judi-
morautur. S C H O E N E M . cauuum fuit, ut scmcl jnm professus sum. S J U O E N E M .
T L R T I L L I A M I. (Deux.)
43 PR/EFATIO. 44
Plantin. fol. cadera rcpclila; in Cal, Bibl. Lci- A temporis bisloriam contexerc voluisse). Hccc in
dens. (Lugd. Bat. 710*. ) scribilur : Tcrlnlliani fronlc gerunt: ad Q. S. F l . Terlulliani opera quce
Op. ex emcnd. Jac. Pamelii cum coll. codicis cxlaui omnia casligationes et notcc, quam maxime
MS. Agobardi pcr Jo. Mcrccrium. Antvcrp. 1584. f. in tain vctustum el gravem scriptorem ficri potuit,
1383. pcrspicucc ct breves (r). Iti quibus lum omues fermc
omniura sxculi nostri doclissimorum hominum
E D . P A H E L I A N A P A R I S I E N S I S II.—Parhiis, ap. Mich.
icctiones, craendaiiones, iuterpvelaiionesquc ncccs-
Sonnium. f. Q. Sept. Fior. Tertulliani opera omnin,
saricc cx M S S . fide el conjccluris probabilibus adu--
ad excmplaria MSS. coliatioue recognila, aliquot
nantur ct adscribunlur suis auctoribus; iis ctiam
ctiam libris aucliora, ex cditione el cuui annolatio-
e.xpressis, qucc non viscc sunl plane rejiculac: tum cx
nibus Jacobi Pamelii : accedunt ejusdem Terluliiani
collationc cxcmplarium ioci quanv plurimi ad veri-
vila, aliaque prolegomena. Cat. dc ia Bibl. du Roy.
latcm rerum propriclalcmque vcrboruni dc penilis-
T. I . p. 365. Non succurril jamjam, ubi laudata inve-
simx anliquitatis lcnebris proferunlur supplcli, cor-
nerimTerlulIianiopcracum nott. Jac. Pamelii Paris.
rccti, illustrati alquc confirmaii. Post Rbenani anno-
apud Mich. Somnium. 1548. quod hinc constat erro-
lationes acccssil variantium leciionum in librum Apoto-
rcm esse typographicttm.
B gcticum et adversus Judoxs indiculus, quas ex M S S .
1594. inembranarum prcesertint M S . Fuldcnsis colialionc
c Y E R S I O C A L L I C A n . L i b . De Corona Militis per Franciscus Modius Brugensis olim observaverat, ct
Florimundum Remond (Louis Richeomc ) Burdig. > posteaquam diu apud M . Yelscrum Auguslanura deli-
1595. tueranl, ah co cnm Gasp. Schoppio Franco, tuni
Lugduni Batavor. ex off. Ptantiniana. 4. (Sic in juvcne, commuuicatcc erant, qui Junio tandem ens
Cat. Bibl. Leidensis) ct 8. ("Cat. de la Ribl. transmiscrat. Laudat imprimis Junius multas Pamc-
(hi R o i . p. 364. 1.1. ) Q. Sept. Fior. Terlulliajii lii emendalioues Fuldensis M S . auctoritalc cssc
Libcr de Pallio, ex cditione ct cum nolis Francisci firmatas. Collatio qtiidem ipsa ad ed. Barrcci 1580,
Junii. Paris. (a) facla erat nec mutata a Junio, sed pagincc
1596. lantum novce cdilionis sunt adscriplce. In Bibl. L c i -
ED. HEIDELBERGENSIS. \.--.Jleidetb. ap. Com* densi extant duo h. e. cxcmplaria, unum mann Jose-
melinum f. a Rhenano, Pamclio, Junio emendata. Lau-
y phi Scaligeri notatum, altcrum cui a Dominico Baudio
dant Sandius, du Pin, ct Cave. adscriptcc sunt casligationcs Josephi Scaiigeri e x
1597. aulographo (b).
E D . PAMELIANA-FRANECKER/E I.—Franeckerm C 1597.
cxcudebat j E g . Radceus ord. Frisirc typ. Q. Septimii E D . P A M E L I A N A - G E N E Y E N S I S l.—(ienevce c u m n o i .
Florentis TerluIIiani Carthag. Presbyteri, auctoris Pamelii (Sand. Du Pin Cave). f

anliquissimi quce adhuc rcperiri potucrunt onuiia : io98.


ex editioue Jacobi Pamclit Brugensis. Quibus seorsim E D . P A M E L I A N A - P A I U S I E N S I S 111.—rarisiis apud
addilcc sunt annolalioucs Bcati IUicnaui Sclelsta- Laurentium Somnium via Jacobcea in Circino aureo.
diensis, auctce censura inquisilionis Ilispanicrc : (a) M. D. X C Y H L Vide titulum cd. 1579, cui bic insuper
ilcmque castigationes ac nolce perspicuce c l brcvcs addila : i Accesscre ct loci ex conjcciura L A T I N I
F R A N C I S C I J I N I I Bilurigis , lum ex MSS. fide, c l L A T I N I I Yiteibieiisis restituli, clerudila in lib. d c
Lalini Latinii Yilcrbiensis, aliorumque symbolis Pallio JOANNIS M E R C E R I I Anleccssoris Biluriccnsis
comportalce , tum conjccturis gravissimis alquc Commcnlaiia. Catalogum totiusoperis invcniel leclor
lecti^simis accuralcc. Communes prcclerca indices posl cpist<das dedicaiorias; et in singulis tomis
accesscrunt locorum Scripturce sacrcc, aliorum aucto- prj-f'tiiinculas de librorum ordine. > — Lal. L a t i a i i
rum itemque verborum et rerum locuplctissiinus. Pa- enicndatioiies f. conjecturcc post cdit. Pamel. a .
mclii texlum atque ordinem Junius religiosissimc scr- 158"). conscriplce (Prxfatio ipsius d. Romx K a l .
vavit, nisi quod lomo quarlo fragraenta et indicia p Novcmb. M . D. L X X X I U I . ) ct seorsim cditcc crant
dcperditorum librorum penilus omibit. Annoia/iones Roimc 158 4, per Fraucisc. Zanneliim ct rcpelitae
ilcmPamelii omuino absuni. (b) Posttexlum seorsim postca suntaccuraliusaC.MacroinLatinii Bibi. Sacr.
primum ipsius Juuii, dcindc Ubenani animadvcrsioncs et Prof. p. 191. Codiccs quidcm non habcbat, utc-
subjcctce sunl. A c ist.e quidcm, quibus eliam Junii, batur lamen codicum ab aliis laudaloi um varietalc;
ndOrdincsBclgii F . dcdicalio; data Lugd. Bat. a . d .
Kalend. Marlias 1597, cum vita Tertulliani ab ipso
(a) Qucc brevcs el pcrspicucc ipso Junio visro sunl a n i -
reeens conscripta prcefigitur (dc Pamelio enim judi- madvcrsiones, eccdem et Scaligero castigationc dignis-
cat non vicam eum Tctlulliani, sed curiosam illius siiua;, et Scbociicmann mercc hariolaiioncs habiUc
suut. « boctissimiis Grclserus cdidil vindicntioiiem
(a) In Catalogo libr.cxpurgator. Madriti 1584, jus- quorumdam locorum TerluIIianicorum a Francisci
suCard. Gasp.Quiroga Arcbicp. Toleiaui. gen.inquis. Junii Calvinislic depravationibus. ln opp. Creiz. t.
ilisp. cdilo. S C U O E N E M . Y, pars V , p. o05, edil. Ratisbon. 1735. f. > E D D .
(b) Perperam laudalur a Fabricio — cum nolis Rbc- (b) Ilaiic edilionem Rcnatum Laurcntium Lulcliae
naui, Pnusclii el Fr. Junii. (D/>i.SS.pro Ver. Rct. Pnrisior. 1580, Darrceo aiclore cdidisse Junius scri -
tSr. p m. ) Sr:iiOE.NF . -M bit. Tu \idesuo loco a t.obis dicta. £ciK>E.\Ljit
45 PR/EFATIO. 46
insnnt quoquc ct P. Ciaconii Tolclani quccdam partim A satis prrcdicabo. Quanquam valde voluissem diutins
cxingento, partim ex Cod. Valicano. Ccelcrum typo- apud me dcliluisscnt, donec iilis ab ingenio noslro
rtim et cbartcc nitorc admodum bcec eruditis com- dccentior cultus acccssisset. Scd jam sponte curren-
mendalur. tem incilavit nescio quis clamor, uthrec publicare fe-
1599. stinarem, quo salisfierct curiosilati illorum, qui pati
ED. PAMELIANA-HEIDELBERGENSIS II. — fleidM. non poterant, hunc exilem et fugientcm gloriolcc
apud Commelin. f. Repetila Pameliana Du Pin. splcndorem ad nie perlingere. >
1599. 1605. -
Colonia apud Amold. Mylium. 12. Q. Scpt. Cracovim, in off. Andr. Petriconii. Q. Sept.
Flor. Terluilianus liber de prrescriplionibus adver- Fior. Tertulliani de Prccscriptionibus adversus
sus Hccrelicos, ex ed. et cum annotationibus Jacobi omnes hcerelicos liber, dislinctus in capita el bre-
Pamelii. vibus notationibus, ex Jacobi Pametii commentariis
1599. illustratus.
i V E R S I O G A L L I C A II. Ileritm edita lib. De Corona 1607.
pcr eumd. Fiorimund. Ad calcem tract. ejusdem de E D . P A M E L I A N A - F R A N E C K E R J E . I I I . — Franeckerce f.

Aniichristo et Anlipapissa Johanna. i B repelita ed. a. 1597. Sand. Genevm f. c. not. Pamelii.
Du Pin.
S i E C U L O XVII. 1601 —1700.
1608.
1600.
E D . P A M E L I A N A - P A R I S I E N S I S IV. — jPuris. f. repe-
Parisiis per Ambros. Drouart. 8. Terlulliani liber
de PBIUO cnm inlerpretatione galiica el notis iatinis lilio Pamelianas, Paris. 1598. Sand. Fabr.Cave. Cat.
Edm. Richerii. ( Cat. de ta Bibiiolh. du Roy. Bib[. Barber. Mus. Britt.
p. 364.) 1609.
E D . P A M E L I A N A - A N T V E R P I E N S I S IH. — Apud Com-
1601.
ED. PAMELIANAHEIDELBERGENSIS III. — fleidel- metin. f. Repetilio Pameliancc. Antv. 1583. Fa»
bergce. (. c. notis Pamclii. Sand. Cave. Eani- bric.
dem hoc anno Genevce prodiisse Dupinius adno- 1610.
tavit. ED. PAMELIANA-PARISIENSIS V*. — Parisiis. f.
1601. eadem laudanle Ouditio p. 218. T. I. Comment. de
Cotonice Agripp. in-12. Tres gravissimi perpetuce SS. Rom.
Catholicce fidei constanlicc testes. Tertullianus de 1612.
praescriptiouibus. Vincentius Lirinensis adversus C Francofurti ad Moenum, typis Richterianis. Joan-
profanas omnium hcereseon novationcs. Edmundi nis a Wower cmendationes epidicticce ad Q. Sent.
Campiani obiati certaminis in causa Fidei ralioncs Flor. Tertulliani opera. CaL de la Bibl. du Roy.
decem. CataL Bibl. Regalis Carlhusice S. Martini. p. 365.
Neapoli 1764. f. 1612.
1602. c V E R S I O G A L L I C A I I . Tract. Prccscriplionum, Bros-

c In librum de Prcescriptionibus notas edidit Juslus scco interprete,Paris. in 8°.>


Calvinus in libro Moguntice edito sub hoc tituio: Prcc- 1613.
scriptionum adversus hcereticos perpetuarum tractalus Lutetice Parisiorum. Ex off. Plantiniana, apud //a-
sex. > drian. Perier, via Jacobea. Q. Septimii Flor. Tertul-
1603. liani Apologeticus. Desiderids Heraldus cx anliquis
« Theodori Pelreii confessio TcrtuIIianica ct Cy* libris eraendavit, commcnlarto libro illustravit, ct
prianana in IV libr. digesta. Paris., in-8°. > duos digressionum iibros, quibus ejusdera Tcr-
1603 tuiiiani et aliorum scriplorum plurima loca qua
Francof. 8. Jo.aWower. Emendaliones Epidicliccc D emendantur, qua exiiiicanlur el illustrantur, adjecit.
ad Q. S. FI. Terlulliani opera. c Jo. a Wowcr M. Minucii Felicis Oclavius. Desiderius Heraldus MS.
iettori: Totus hic libcllus non lam in specicm, quam Reg. ope emendavit el nolas addidit (Miuucii F .
usum paratus cmendationes promiltit, quibus Ter- libro peculiarislamen tilulus prrcfigilur, quem suo
luJliani opera inOnilis mcndis liberanlur, eas exem- loco vide). Iu emendando boc Terlulliani Iibro usus
plo vcterum Epidicticas inscripsi; quia specimen et est Heraldus duobtis codd. MSS. allcro Pulcani
vptAMpnpj* majoris opcris; cui me, quam pri- palris per filios lamen ipsi communicalo, altcro Jacobi
mum per rerum mearum varielatcm licebit, accin- Bongarsii. Ilium etsi jam olim adhibuerat Jacobus
gaw. Beneficium tamen illarum, ne quid erres, non Pamclius, tamen aliorum librorum prccsidio deslitu-
law mihi, quam Fulvio Ursino, eruditissimo viro, lus, non spicilegittm, sed inessem integram Heraldo
debes; e* ipsius enim libro, qui in Bibliotheca Vati- reliquisse videbatur. Prceter codiccs islos adhibuit
cana asservalur, ea cxcerpsi, el ne lides mea apud ctiam librum Cujacii manu noiatum, qucm Bongarsii
te-dubia islius libri usum mihi concessit docl. vir cura naclus erat; unde, qucc ex re esse vidercnlur
Dominieus Raynaldus, ejusdem Bibl.prrcf.,cujus crga laudato aucloris nominc deprompsil. t In Commci»-
ntc Iiumanilalem ci singularc sludium uunquam tario tioslro,»iuquii, «Iioc icmpcramcn'uiu scqui stti»
47 PR/EFATlO. 48
duimus, ul ncquc ca qurc mediocrilcr crudilis satis A Jacobata, sub sculo sotari. Q. Scpt Flor. TcrluIIiani
clara sunl, illuslrarcmus, id est, soii aecenuVrcmus lihcr de Pallio. Ciaudius Salmasius rcccnsuit, cxpli-
facem, nequc ea qurc homines, alioquin cruditos, sed cavit, notis illustravit. Nolarum libcr liiulo pccuiiari
aiiis scienliis occupatos morari possint, prorsus incx- gaudet. Ac de his salis quidem constat; id modo no«
plicita omitlereinus. Libri istius ea mixtura est, ut tare juvat, prrctcr vclercs editiones cod. manu exa-
nou modo ad humauioris eruditionis studiosos, sed ralum satis vetustum ct optiinrc notre iuspexisse Sal-
ad thcologos prcccipue et jureconsullos adeo ipsos masium ejusque scripluram (qure cum prima ct sc-
cjus lectio pertincat; argumentum aulcm, c l qucc in cunda Rbeuani in omnibus fere consentiret) ubique
co disputantur, ca sunt, ut omnium qui a sccculi fer- fideliter cxprcssara exhibuisse. Dedicavil iibrum cdi
mcnlo sibi cavcrc voiunt, manibus iibelius hic ver- tor patri Benigno Salmasio in sup. Divionensi curia
sari debeat. Hccc igitur fecerunt, ut nonnulla qure rcgio consiliario. Contra hanc Salmasii editionem
absque caussa hac forent, prorsus omisisscm, quan- eodcm a. Rhedonis ap. honem Halecium typogra-
doquc atligerim , scd atligerim tanlum , et quanlum phum juratum prodiil A N T O N I I K E R K O E T I I Aremorici
ad iucem satis essel. Sed et quia morem istum inole- (Dionys. Pctavii cx S. I.) animadvcrsorum Iiber ad
vissc videmus, ul diclionis aut ritus aiicujus et moris Claudii Salmasii notas in Terluilianum de Pallio. Cui
velcris occasione homines paulo longius excurrant B opposiia confulatio animadversorum Antonii Kerkoe-
scepissime, et multa tractent, qurc ad scriptoretn, tii ad Ciaudii Salmasii nolas in Tertuilianum de P a l -
qucm prrc manibus habcnt iilustrandum, faciant plaue iio, auclore Francisco Franco I. C . Middetburgi 1623,
n i h i i ; ct consueludini satis faceremus, ct incommoda et cum mox ilerum prodiisset: Antonii Rcrkoetii Are-
lamen, quse inde sequuntur, effugeremus, placuit ea morici Mastigophorus secundus, sivc Elcnchi confula-
qurc cranl prrcter xd f^&v in alios iibros rejicere; lioiiis,quam Ciaudius Salmasius sub cmcntilo nomino
quibus ideo Digressionum nomen dedimus. Atque Animadversis Kerkoetianis opposuit, Pars secunda,
coruin priore, qure ad humauiorem literaluram Parisiis 1623, responsum est eodem anno, Parisiis
pcrtincbanl, complexi sumus; posteriore qucc ad Refutalione utriusque Elenchi Cerco Pelaviavi, auclore
rittuim ccclesiasticorum illuslrationem. > Epistola Francisco Franco I. C. etconlra dcnuo cmissus :
dedicatoria ad Nic. Brulardum, Francire Cancei- Masiigophorus terlius f. Elenchi confutationis Salma-
larium, propter temporum istorutn casus Icctu digna. siance Pars III, ibid. eod. a. A d Tertuilianum cx bac
Data esl Lutelire Paris. a. d. K a l . Dccembr. 1613. conviciorum muluorum coliuvie parum fruclus r c -
Jlujns libri cxemplo, quod Bibl. Regio Ac. possidet, dundavit.
varielas lectiouis Codicis MS. Balioi. Oxon. adscrip- 1624 1630.
ta csl. ( i EDITIO L A C E R D i E IMPERFECTA. Q. Sept.
1614. Fior. Tertulliani presb. Canhag. opera, argumentis,
Parisiis apud Jo Libertum. 8°. Q. Sept. Fior. Tcr- expiicationibus, et notis illustrala, authore J . L U D *
tulliani liber de Pallio, cx editione et cum inlerprela- DE L A CERDA Soc. J E S U , cum indice locuplctissjmo,
lione notisquc crilicis et histortcis Theodori Marci- Parisiis, sumplibus Mich. Sonnii via Jacobaca, sub
t

lii. Cat. de la Bibl. du Roy. T . I. p. 564. n. b. n. scuto basileensi, tom. I, ann.1624; t. H , ann. 1650.
462. Ibid. n. 465. et Cat. tfune Bibl. a Utr. 776. T. I. Quorum priorlibros sexdecim complectilur, eoscilicet.
p. 557. sic quoque laudatur : Satyra de patlio c. i n - ordine, de Pattio lib. I ; Apologelic. lib. II; de Testi-
lcrprctalione familiari sive glossaria et nolationibus monio Animce, lib. III; Ad Scapulam, lib. IV; dc Pce-
rcliquis Theodori Marcitii. nitent. lib. V; de Oral. lib. V I ; ad Martyras lib. VII; de
1616. Patient. lib.VIII; de Spectaculis, lib. IX; de ldololatria
9

E D . P A M E L I A N A - P A R I S I K N S I S V I . — Paris. f. Pa- lib. X ; de habitu muliebr., l i b . X I ; de Cultu fcenunar.


%

mcliana Paris. repetita. Sand. Cave. lib. X I I ; ad Uxorem, lib. XIII et X I V ; de Coron. m i -
1617. titis, lib. X V ; dc Vetand. Virgin., lib. X V I . Nihil d e
E D . P A H E L I A H A - C O L O N I . C I. — Colonice Agripp. cditoris opera, nec de Tertultiano pncvium o c c u r r i l ;
fol. apud Anlonium Hierat. eadem acsuperior. Sand. D prcemittilur lantum epislola nuncupatoria Clariss»
Fab. Cave. Mus. Britt. Heroi D. Ant. de ta Cerda, Atanconis, Poci, Olmillo-
1620. rtim toparchac, Piozii ejusque arcis despolcc, Moece-
t IIERM. RATIIMANI Theosophia priscorum pa- nati ac fratri suo amantissimo. 1° lomo altera prrefi-
trum Terttilliani et Cypriaui fidei anliquac et viuc gilur dcdicalio Excell. Dynast. Gaspari de Guzman^
vere christiancc certa el saiularia tradens documcn- Coiuiti de Olivares, e t c ; quae litlercc unicein laudibus
t a , c monuraentis eorum propriis reddita c l rccitata patronorum ita occupantur, ut vix semel TertuIIiani
vcrbis. > nomen in iis appelletur. Ini°lom.quinque, libriseqq.
1622. continentur : De Prcescriptionibus adversus hwreiicoz
c In libr. de Prccscriptionibtis notas cdidit Albaspi- lib. I. De Baptismo adversus Quintillam iib. II. Da
nceus anncxas ipsius obscrvationura Ecclcsiasticar. Anima lib. III. De Carne Christi adversus hwresem
libb. II. Paris., 1622. Hclnislad., 1672. > quatuor lib. IV. De Remreclione Carnis lib. V»
1622. Cccleri TerluIIiani libri dcsiderantur, dolendum*
Luteliw Parisiorum, sumpt. b. Uier. Drouarl via que cst imperfectam rcmansisse hanc edilioncta
49 PRASFATIO. 50
iniquo supcrcilio plerumque despeclam. In utroque A sitnus, nisi iocis admodum paucis nunquam supressa
t

ioiii. edito texlus capitibus a Pamclia cditione acce- libri veleris scriptura. Dicitur nonnunquam lircc cdi-
ptis, ncc non ct quam plurimis sectionibus distingui- tio a. 1624 facta ; unde utriusque anni notam diver-
tur. Guiquc libro prccmiltitur breve argumenlum sis esempiaribus inscriptam esse suspicamur. Utrum
nimis jejunum; singulis vcro capitibus tituius, sum- vero et quomodo ab hac Genevensi editione diversa
marii instar, locupletior: singulis autem scclionibus sit, qute eodcm anno (1625) AureliopoU impressa
subjicitur cxplicalio in qua textus n*.p*%p*rzi*i*t cvol-circumfertur, dicere non ausim. Hujus ed. exempla-
vitur, completoquecapite subeunt amplissirace notae, ri iti Bibl.Leidensi qucedam sunt adscripla a Salmasio.
eo uberiorcs quoampliuscrescit opus, in verborum et 1626.
orationis iiiustratione pluriince, pauciores in rcrum Lugd. f. TertuII. de Pallio cum comm. de la Cerda*
ac dogmalum indagationc, in utroque parumper pro- 1628, 1629 (a).
lixae, neufqnam vero omnino superflucc. Ad calcem Lutetias, typis Rob. Stephani apud viduam Olivarii
tom. 1. adduntur in libr. dc Paliio exercitaliones in Varenncei. 8°. Q. Sept. Flor. TerluIIiani libri IX. cx
quibos Salmasii iibcr ad strictos judicis apices defcr- codice MS. Agobardi in Bibl. Reg. obvio emendati
tur, in quibusdam probatur, in multis damnatur, in ct observatiotiibus illustrati. — Nic. Rigaltius, cujus
omnibus doclissimc pensatur. Hcec laudare juvat qui- B nomen hic siletur, borum opusculorum cdilionc fu-
busconclndit Rev. Auctor : c Mibi sccpe contigit prcc turis suis egregiis de Terttilliano meritis prceluderc
meditanli ejus lectiones, gaudere, quod Scripturam voluit. Synt autem libelli isti novem sequentes: de
sacram Ha integram habeamus et in corruptam, ut Oratione;ad Uxorem / . 2 : de Cultu foeminarnm t.
ncmtnisftdubitandi loctts, quod nisiesset, et Sahna- 2 ; (b) de Exhortatione Castitatis; de Corona; de
sio vel alteri traderetur, quot commutarent, dele- Prcescriptione hcereticorum et Scorpiace. Codex Ago-
rcnf, iransfcrrent, cum in uno TertuIIiano ita sint bardi libros X X I V complexus fuerat, nempc, p r x -
varicc eirca littcram lcctioncs. — Raro in biblioth. ter novem ilios, etiam iibrum I et \\ ad Nationcs,
refertissiinis occurrunt duo isli Lacerdcc lomi, rarius necnon de Testimonio animce, de Spectaculis, de Ido-
secundo primus sociatur. Unde mullas incuntc admi- lolatria, de Censu anitnce, de Carne Christi: el qu.e
s c m n l mcndas fabricatores catalogorum hiblioth., hodie Tertulliani scripta dcsideramus, de Spe ftdc-
imo et pntristiccc bibliograph. auclores peritissimi. tium, de Paradiso, de Animce submissione et de Super-
S i c e n i m in cat. hiblioth. Barberince t. I et II. ad stitione smculi. Inscripsit hcec Tertulliani Rigaltius
a u u . 1621 rcferuutur. Sic falso asserunt Oudinus, Card. Armaudo dttci Richelio.
c o m m . de Scripl. Eccl. I, I, p. 218, Tcrlull. opcra 1630.
omnia, et Fabricius in del. s. s. de vera rclig. christ. \ c Fragmentum cx libris Terlulliani de execrandis
p . 215, pteraqtte duobus voluminibus a. 1624 et to- gentium Diis, erulum e Biblioth. Vaticana, studio Jo-
lidcm ilerata via a. 1630-prodiisse. Dc Oudini errorc seph. Mar.Suarezii.Rom.,1630. Paris., cod.anu.8".i
j p m admonuit//%. hist. eccles. Hsaecul. p. 69 ctde 1632.
errore Fabricii Schoenemann. Bibl. Patr. latin. 1.1, c Joh. Crojus specimen conjeclurarum in quccdam
p . 36. »Sicdoctiss. Schoenemann, errorum istius modi loca Origenis, Irencci» Tertulliani, et Epiphanii edidit
rigidus exactor, erravil et ipse in dcscribendo quem Oxon. in-8°.i
non viderat tom. I, in quo XIII libros tantum conti- 1634.
neri, haud ita firmus asserit. E D . RIGALTIANAI. Lutetias, sumptibus Mathurini
1625. Du Puis, via Jacobcea, sub signo Coronm. f. c Q. Sept.
E D I T I O P R I N C E P S libror. ad Nationcs.
Flor. Tcrlulliani Opera ad vetustissimorum exem-
Genetce, ap. Pelr. etJao. Chouet, in-4°. Q. Sept. Flor. plarium fidem locis quam plurimis cmcndata, Nico-
Tertulliani libri duo ad Nationes, ad exemplar Ago- tai Rigaltii 1. C. ohservationibus et notis iiluslrala.
bardi, Lugdunensis episcopi, cum notis, labore et Cum indicc glossario siyli Africani.»—-Quid nova hac
studio Jacobi Gothofredi. — Ipsa hccc editio ad ma- omnium Tcrt. operum recensione, qucc el nunc etiain
mis non esl. Dc cod. qui Agobardi dicitur, antiquis- principatum lenet, cffeccrit, aut elTicere salteiu
simo sane et horum librorum quidem haud dubie volucrit Rigaltius, ipsius pulo verbis, etiamsi paulo
unico, quem fidei suce diligenticcquc testem Regicc pienioribus, audire sit pretium. c Tcrlulliani , » i n -
B i b l . Parisiensi postea donavit editor, Rigaltius in
proxima Terlulliani edilioue scribit, paginas com- (a) In Cat. de la B. du R. p. 364. lituius ita con-
cipitur: c Tert. libri I X . seu traclatus varii locis
plures adeo fcede fuisse vciustatis injuria, scu potius quam plurimis emendati, ex bibliotbeca regia cdili.
barbarorum incuria corrosas corruplasque, ul lacu- ex recensione et cum observationihus Nicotai Rigal-
nae saepeuumero etiam in sua editione occurrant, de tii, 1628i» Anni uota sic quoqtie diversimodc passim
cxscribitur, ut in excmplaribus sic eam reperiri ne-
quibus sine codicis inlcgrioris ope explendis pror- cesse sit. Diserte enim in editioue Opp. Tert. Rigal-
sus desperal. Sunl aulem, pergil, et prceter tacunas, tiana a. 1641, dedicatio Rigaliii ad ducem Richelium
atia quce ipsius antiqttarii manus haud raro pecca- cx novem lihror. editione a. MDCXXIX. repeli di-
citur. S C I I O E N E M .
oit, quorutn certe nonnulla conjecturis nostris emendari (6) Nempe libelios de Habiiu muliebri et Cultti foe-
videantur. Sed iis tamen absqtte vcteris scriptttraj vcs-miuarum codicis laudati aiictoritate in uuum duorum
tigno male credi non diffitemur, nequc id nobis permi-librorura iraciaium redegit. S C I I O E N E M .
47 PR^EFATlO. M
duimus, ut ncquc ca qucc mediocritcr cruditis satis A Jacobwa, sub scuto sotari. Q. Sept. Flor. TcrlulILini
clara sunt, illustrarcmus, id est, soii accendcrcmus libcr dePallio. Ctaudius Salmasius rccensuit, cxpli-
facem, neqtte ea qucc homines, alioquin cruditos, sed cavit, notis illustravit. Notarum libcr litulo pccuiiari
aliis scienliis occupalos morari possint, prorsus incx- gaudel. Ac de bis satis quidein constat; id modo no-
plicita omittercmus. Libri istius ea mixlura est, ut tare juvat, pneter vcleres editioues cod. ntantt exa-
non modo ad humanioris erudilionis studiosos, sed ratum salis veiustum c l optimcc notce iuspexisse Sal-
ad thcologos prcccipue et jureconsultos adeo ipsos masium ejusque scripluram (quce cum pritna ct sc-
cjus leclio perlincal; argumentum aulcm, c l quce in cunda Rbenani in omnibus fcre consentirct) ubtque
co disptitantur, ea sunt, ut omnium qui a ssccuii fcr- fideiiter exprcssara exhibuisse. Dedicavit librum cdi
mcnlo sibi cavcre volunt, manibus libeilus hic ver- tor patri Benigno Salmasio in sup. Divionensi curia
sari debeat. Hrcc igitur fecerunt, ut nonnulla quce rcgio consiliario. Contra hanc Salmasii cditionem
absque caussa bac forent, prorsus omisisscm, quan- eodcm a. Rhedonis ap. lvonem Halecium typogra-
doquc atligerim , scd attigerim tanlum , et quanlum phum juratum prodiil A N T O N J I K E R K O E T I I Aremorici
ad iucem satis esset. Sed et quia morem istura inole- (Dionys. Velavii ex S. I.) animadvcrsorum liber ad
vissc videmus, ul diclionis aut ritus alicujus et moris Claudii Salmasii notas in Terluilianum de Pailio. Cui
vetcris occasione homiues paulo longius excurrant B opposiia confutatio animadversorum Anionii Kerkoe*
srepissimc, et mulla tractent, qure ad scriptorem, tii ad Ciaudii Salmasii nolas in Tcrtuliianum de P a l -
qucm prrc manibus habcnl illuslrandum, faciant plane lio, auctore Francisco Franco 1. C . Middetburgi 1623,
n i h i i ; et consueludini satis faceremus, et incomraoda ct cum niox ilerum prodtis&et: Anlonii Rerkoetii Are-
lamen, quae inde sequuulur, effugeremus, placuit ea morici Mastigophorus secundus, sive Elcnchi confuta-
qurc erant praeter ?d l/^&v in alios libros rejicere; liotiis,quam Ciaudius Salmasius <ub cmciitilo nomine
quibus ideo Digressionum nomen dedimus. Atque Animadversis Kerkoelianis opposuit, Pars secunda,
coruin priore, qure ad humauiorem iiteraluram Parisiis 1623, responsum est eodem anno, Parisiis
pcrtincbanl, compiexi sumus; posteriore qurc ad Refutatione utriusque Elenchi Cerco Pelaviavi, auctore
riluum ccclesiasticorum iiiustrationem. > Epistola Francisco Franco I. C. etcontra dcnuo cmissus :
dedicatoria ad Nic. Brulardum, Francire Cancel- Masiigophorus terlius f. Elenchi confutationis Salma-
Iarium, propler temporum istorum casus icclu digna. sianrn Pars III, ibid. eod. a. Ad Terlullianum cx hac
Daia est Luletire Paris. a. d. K a l . Dccembr. 1613. conviciorum muluoruin coliuvie parum fructus r c -
Jlujus iibri cxempio, quod Bibl. Regio Ac. possidet, dundavil.
varietas lectionis Codicis MS. Baliot. Oxon. adscrip- 16241 630.
ta cst. ( ; t EDITIO L A C E R D i E IMPERFECTA. Q. Sept.
1614. Fior. Tertulliani presb. Carihag. opera, argumentis,
Parisiis apud Jo Liberlum. 8°. Q. Sept. Fior. Tcr- explicationibus, et notis illustrala, authore J . L U D .
tulliani liher de Paliio, cx editione et cum interpreta- DE L A CERDA Soc. J E S U , cum indice locuplclis^imo,
lione notisquc crilicis et historicis Theodori Marci- Parisiis, sumptibus Micli. Sonnii, via Jacobaca, sub
lii. Cal. de ta Bibl. du Roy. T . I. p. 364. n. b. n. scuto basileensi, toin. 1, ann.1624; t. II, ann. 1650.
%
462. Ibid. u. 465. et Cat. d une Bibt. a Utr. 776. T. I. Quorum priorlibros sexdecim complectilur, eoscilicet
p. 557. sic quoque laudatur : Satyra de pallio c. i n - ordine, de Pallio lib. I ; Apotogetic. lib. II; de Testi-
tcrprclatione familiari sivc glossaria et notationibus monio Animce, lib. III; Ad Scapulam, lib. IV; dc Poe-
rcliquis Theodori Marcitii. nilent. lib. V; de Oral. lib. V I ; ad Martyras iib. VII; de
1616. Patient. lib. VIII; de Spectacutis, lib. IX; de Idolotatria,
E D . P A M E U A N A - P A R I S I K N S I S VI. — Faris. f. Pa- iib. X ; de habitu muliebr., i i b . X I ; de Cuttu foeminar.
%

mciiana Paris. repelita. Sand. Cave. lib. X I I ; ad Uxorem, lib. XIII et X I V ; de Coron. tni-
1617. /fttf lib. X V ; de Veland. Virgin., lib. X V I . NihU de
9

E D . P A M E L I A K A - C O L O N I . C I . — Colonice Agripp. cditoris opera, nec de Tertultiano prcevium occurrit;


fol. apud Antonium Hierat. cadem acsuperior. Sand. D prcemittitur tanlum epislola nnncupatoria Clariss.
Fab. Cave. Mus. Britl. Heroi D. Ant. de ta Cerda, Alanconis, Poci, Olmillo-
1620. rtim toparchac, Piozii ejusque arcis despolac, Mcece-
c IIERM. RATHMANI Theosophia priscorum pa- nati ac fratri suo amantissimo. 1° tomo altera prxfi-
trutn Tcitiilliani ct Cypriani iidei antiqucc et vitcc gilur dcdicalio Excell. Dynast. Gaspari de Guzman,
vere christiancc ceria el saiularia tradeus documcu- Comiii de Olivares, etc; quae iitterce unicein Jaudibus
l a , c monumenlis eorum propriis reddila c l rccilata patronorum ita occupantur, ut vix semcl Tertulliani
vcrbis. > nomen in iis appelletur. In Plom.quinque, libri scqq.
1622. continentur : De Prcescriptionibus adversus heerelicot
c In libr. de Prccscriptiouibus notas cdidit Albaspi- lib. I. De Baptismo adversus Quintillam iib. II. De
nceus anncxas ipsius obscrvaliouum Ecclcsiasticar. Anima lib. III. De Carne Christi adversus hccreses
libb. II. Paris., 1622. Hclmslad., 1672. > quatuor lib. IV. De Resurreclione Camis lib. V .
1622. Crcleri TerluIIiaui libri dcsideranlur, dolendum-
Lutcticv Parisiorum, sumpt. b. Hicr. Drouarl via quc cst imperfectam rcinansisse hanc edilioncm
49 PRASFATIO. 50
iniquo supcrcilio plerumque tlespeclam. In utroquc A sitnus, nisi tocis admodum paucis, nunquam supressa
toin. edito texlus capitibus a Pamciia cdilione acce- tibri veteris scriptura. Dicitur nonnunquam hrcc edi-
ptis, ncc non ct quam plurimis sectionibus distingui- tio a. 1624 facla ; unde utriusque anni notam diver-
tur. Cuiquc libro prxmittitur breve argumenttira sis exemplaribus inscriptam esse suspicamur. Utrum
nimis jejunum; singulis vero capitibus tituius, sum- vero et quomodo ab hac Genevensi editione diversa
marii insior, locuplelior: singulis autera sectionibus sit, quce eodem anno (1625) Aureliopoli impressa
subjicitur cxplicatio iit qua tcxlus **/Mt?y>*»T/xd»c evol- circumferlur, dicere non ausim. Hujus ed. exempla-
vitur, completoque capile subeunt amplissirace notae, ri in Bibl.Leidensi qucedam sunt adscripta a Salmasio.
eo uberiorcs quo amplius crescit opus, in vcrborum et 1626.
orationis illustratione plurimce, pauciores in rerum Lugd. f. Tertull. dc Pallio cum comm. de la Ccrda*
ac dogmaium indagationc, in utroque paruraper pro- 1628, 1629 (a).
:
lixre, netit quam vero omnino superfluce. Ad calcem Lutetias, ttjpis Rob. Stephani apud viduam Olivarii
tom. 1. adduntur in libr. dc Paliio exercitaliones in Varenncei. 8°. Q. Sept. Flor. Terlulliani libri IX. cx
quibos Salmasii libcr ad striclos judicis apices defer- codice MS. Agobardi in Bibl. Reg. obvio emendali
tur, i n quibusdam probatur, in mullis damnattir, in ct observationibus illustrati. — Nic. Rigaltius, cujus
omnibus doctissimc pensatur. Hcec laudare juvat qui- B nomen hic siletur, horum opusculorum cdilionc fu-
busconcludit Rev. Auctor : c Mihi srepe contigit prrc turis suis egrcgits de Terttilliano meritis prreluderc
meditanli ejus lecliones, gaudere, quod Scripturam voluit. Synt autem libelli isti novem sequenles: de
sacram Ha integram habcamus et iu cDrruptam, ut Oratione;ad Uxorem / . 2 : de Cultu fceminarunt l.
ncminisit dubitandi locus, qttod nisiesset, el Sahna- 2 ; (b) de Exhortatione Castitatis; de Corona; de
sio vel alleri tradcretur, quot commutarent, dele- Prcescriptione hcereticorum et Scorptace. Codex Ago-
rcnt, iransfcrrcnt, cnm in uno Tertulltano ita siut bardi libros X X I V complexus fuerat, nempe, pi\c-
varirc eirca littcram lcctiones. - - Raro in biblioth. ler novem illos, etiam tibrum I et \\ ad Natioucs,
referlissimis occurrunt duo isli Laccrdcc tomi, rarius necnon de Testimonio animw, de Spectaculis, de Ido-
secundo primus sociatur. Unde muitas incuntc admi- lolatria, de Censu animo?, de Carne Cltristi: ct qu.e
scrunt mcndas fahricaiorcs calalogorum bibliolh., hodie Terluliiani scripia dcsideramus, de Spe [ide-
imo et patristiccc bihliograph. auclores peritissimi. tium, de Paradiso, de Animce submissione et de Supcr-
Sic enim in cat. hiblioth. Barberincc t. 1 et II. ad stilione scecuti. Inscripsit hcec TerluIIiani Rigaltius
atm. 1624 referuutur. Sic falso asserunt Oudinus, Card. Armaudo dttci Richelio.
comm. de Script. Eccl. l . I, p. 218, Tcrtull. opcra 1630.
otnnia, et Fabricius in del. s. s. de vera rclig. christ. ^ c Fragmentum cx libris Tcrlulliani de execrandis
p . 215, pteraqne duobtts voluminibus a. 1624 c l to- genlium Diis, erulum e Bibliolh. Vaticana, studio Jo-
tidcm iterata via a. 1630-prodiisse. Dc Oudini errorc seph. Mar.Suarezii.Jlom.,1630. Paris., cod.ann.8*. •
jiim admonuit lllig. hist. eccles. Hscecul. p. 69 ctde 1652.
errore Fabricii Schoenemann. Bibl. Patr. latin. 1.1, c Joh. Crojus specimen conjecturarum in quccdam
p . 36. «Sicdocliss. Schoenemann, errorum istius modi loca Origenis, Irenxi. Tertulliani, et Epiphanii edidit
rigidas exactor, erravil et ipsc in dcscribendo quem Oxon. in-8°.»
non viderat tom. I, in quo XUI iibros tantum conti- 1634.
neri, haud ita flrmus asscrit. E D . R I G A L T I A N A L Lutetice, sumptibus Mathurini
1623. Du Puis, via Jacobcea, sub signo Coroncc. f. c Q. Sept.
E D I T I O P R I N C E P S libror. ad Nationes.
Flor. Tertulliani Opera ad vettislissimorum exem-
Gettetce, ap. Petr. etJac, Chouet, in-4°. Q. Sepl. Flor. plarium fldem locis quam plurimis cmcndata, Nico-
Terlulliani libri duo ad Naliones, ad exemplar Ago- tai Rigaltii I. C . ohservationibus et notis illustrata.
bardi, Lugdunensis episcopi, cum notis, laborc et Cum indice glossario siyli Africani.i—Quid nova liac
studio Jacobi Gothofredi. — Ipsa hcec editio ad ma omniura Tcrt. operum reccnsione, qurc el nunc etiain
nus non est. De cod. qui Agobardi dicitur, antiquis D principatum lenet, cffecerit, aul efficere salteni
simo sane et horum librorum quidem haud dubie volucrit Rigaitius, ipsius puto verbis, eliamsi pattio
unico, qucm fidei succ diligenticcqtic testem Regiae pletiioribus, audire sil pretium. c Tcrtulliani, i i n -
B i b l . Parisiensi postea donavit edilor, Rigaltius in
(a) In Cat. de la B. du R. p. 364. lilulus ita con-
proxima Terlulliani editione scribit, paginas com-
cipilur: c Tert. l i b r i l X . seu tractatus varii locis
plures adeo foede fuisse veiusiaiis injuria, seu potius quam plurimis emendati, ex bibliotbeca regia editi.
barbarorum incuria corrosas corruptasque, ut lacu- ex recensione et cum observalionibus Nicolai Rigal-
nae scepeiiumero etiam in sua 'ediiione occurrant, de tii, 1628;» Anni nota sic quoque diversimodc passim
cxscribitur, u l in exemplarihus sic eain reperiri ne-
quibus sine codicis inlcgrioris ope explcndis pror- cesse sit. Diserte enim in editioue Opp. Tert. Rigal-
sus desperat. Sunt autem, pcrgil, et praster lacunas, tiana a. 1641, dedicatio Rigallii ad ducem Richeiium
atia quce ipsius antiqnarii manus haud raro pecca- ex novem libror. editione a. MDCXXIX. repeti d i -
ciiur. S C I I O E N E M .
«ff, quorum cerle nonnulta conjecturis nostris emendari (b) Nempe iibellos de Habilu muliebri et Cultu foe-
videantur. Sed iis tamen absqtte vcteris scripturaj ves-minarum codicis iatidati auctorilaie in uuum duoruui
tigiis maie credi non diffiietnur, neque id nobis permi- librorum tractaluin redegit. S C I I O E N E M .
51 PR,£FAT10. 52
quit, t scripla Icgcntibus etiam haud mediocriicr A lamen sperncndis, scrupulosc calculorum diligentirc
lilteralis, occurrunt difficilia non pauca sermonis et rclictis, ut sil olim ingcns cumuli summa. Observa-
scripturre. Nam fcrmonis quidem Africani superbia tiones adjecimus illustrandis aiiquot locis obscurio-
doctrinam ferme omnium dole praestans lectores sibi ribus, prisci moris jam longa oblivione deleli, aul
posccbat ad nulum altentissime sagaces. Posleaquam eruditionis alicujus recondilre vesligiis indagandis.
vero in longe alios incidit, muiari ccepit, a quibus In quo, si nonnulla paulo iicentius posila aut disqui-
non poluit capi et spurias dicliones pro legilimis, sila censeantur, ut sunt iila fortasse de criminum
adultercc manus inverccundia sparsit. Scriplurrc au- occultorum casligalione, deque forma Dominici vul-
tem naiivre ruina, auctoris vcrbis semel inlerceptis, tus ac de luccniis per diem accensis, ea sic accipi
u l obtrilo corpore, sensum una quasi ipsum et men- debent, tanquam Seplimianis opiniouibus despicien-
tem profligavit. Sic pessimi correctores emendalis- dis animadvcrsa ; minime autem arguendis catboli-
sima pcrdidere. Nam quis esset qucrelarum modtts? corum sententiis aut improbandis Patrum Septimio
aut quid in lanifc calamitatis casn tam vetcri non poslcriorum decretis (a). Imo senCentias et decrcta
desperandum? Hrcc pestis Homerum jampridetn ita ipsa patrum in Ecciesia receptissimorum semper
pcrsuaserat, ut Arato qurrrenti: t ubi locorum Iia- opposuimus Terluliiano, ut qui Africanis istis veiut
berctur Iliadis prisiinrc copia? > Timarchi Dlius T i - J J salebris oiTenduntur, statim habeant quo rcferre pc-
mon cum rcspondisset: qurcrendam essc in cxem- dem tuto possint. Nolas eliam inlexuimus variarum
plaribus anliquis, addiderit: scd nondum corrcctis. lectionum ambiguilali pensitandre, verilati exploran-
Pira natio lam foede Septimii nostri libros adco quo- drc, conjecluris nonnunquam explicandis aut conflr-
quc jampridcm vcxavit, ut jam falsi veluslas longi mandis. Denique Africani slyli glossas complurium
temporis prrcscriptionem obstruat verilali. Quod si inter sese locorum comparatione concinnavimus,
vcteriim librorum appelles fidem, etiam velerum l i - interprelandi rationc certissima. Glossas diximus
brorum fide falsissimrc lectiones adferuntur. Nam Grrcco vocabulo, quo Fabius tradidit linguce secrelio-
sunt et libri veleres depravalissime correcti; neque ris voces minus usitalas signiflcari. Porro brcvio-
nlla spes rcducendrc unquam veritatis, nisi tam vc- res Observaiioues ac Notas picrisque haud sa-
tcres nancifcautur, ut sini omni correctorum anli- tisfacturas scimus, nec proptcrea culpam depre-
quitate vctustiores. jElas avorum laudabiles Rhcna- camur. Afer istc lectorem non adraittit nist jaiu
ni operas vidit, tribus edilionibus elaborallts. Cujus erudilum. > Hrcc Rigaltius in disputalione, inscrip-
viri fidci, judicio, eruditioni, diligentirc, si parlium ta : de Tertulliano et ejut scriptis deque variis eorum
stitdia meliornm cxeraplarium commercia non invi- editionibus, cl quid hac naslra prwsletur, qurc una
dissent, is procul dubio prrjestitissct, quod istara no- Q cum episloia dcdicatona ad Armandum Duc. Riche-
Lis hodie opcram valde levaret. Sequens retas F u l - lium ex ed. IX Ubrorum a. MDXXIX (sic) texlui pric-
vium Ursinum lulil, qui codices inspcxcral longc mitlitur. Hanc testimonia vclt. de Tertulliano subsc-
mcliorcs Rhennnianis, conlenlus excerplas inde lec- quunlur , et series Tertulliani operum quce hoc volu-
tiones cdiiionis Pamclianre marginibtis adnolasse, mine continentur. liem cx quibus quccquc et quotics
scd nc posscssoribus quidem exemplaiium nominatis, sint codicibus notabititer cmendata. Id qttod ad niii;i -
Fulviaiur Iccliones, in librura ampliss. doctissimique mum quater, ad summum duccnties quinquugies (i;i
Tolosatium Archicpiscopi Car. Monchalli ex autogra- Apologetico) in plerisque trigesics, vigesics, seplm-
pho iransfusrc, nobis hoc cliam proluerunt, ut earura gies, scd et octies ccnties, centies trigesies, inlerdmti
editioni, Epidicticis Wowerii Notis accuratce, fidcs omnibus fere clausulis factum dicilur. Liber de Pallio 9

etiam apud auslcriores conslare debeal; imo ^t scribii, emendatur omnibus fereiineis, juxta ed. doc-
Schoppianis illis ex Fuldensi ct Yaticano in Apolo- iissimi Salmasii ad vetusta exemplaria accuralissiinani
gelicum ct adversus Judrcos excerplis ab Jtiniopu- prceterquam sexaul septem locis. Tcxtum cxcipit In •
blicatis. Quorum cerle fidem co magis referl ubi- dex Scriplurarum sacrarum; lum subjuncta sub tilu-
que leslalissimam, quod et muita suut et prrcclara io incerli auctoris carmina Tcrtulliano olim adscribi
nobis inde notala, qurc huic cditioni plurimum tri- solita, adversus Marcionem t. V de Judicio Domini
buant lucis ct ornamenti. Hrcc erit apud posteros Genesis, Sodoma: dcnique Index rcrum mcmorabi-
rclatis noslrrc glorire. Cui decus acccdit ingens com- litun. Observationum libellus peculiari littiio gaudct,
perlo tandem codicc, qtiem ex voto Agobardi
cpiscopi Lugdunensis ad S. Stcphani allare oblatum
fuissc Iegimus. Iiunc cerle iibrum ad cxemplaria illa (a) His verbis excusat Rigahius liberiores opinioncs
quas in annotationibussuis aliquotics inseruil cttm in
nondum correcta dcscriptum fuissc, probabunt cjus Cyprianum, lum in Terlulliaiiuin; verum nescio iitruui
ope restituta nilore prislino qua*m plurima, qurc sin> eo satisfaclum fuerit omnibus ; falendum est cniiu ,
gula indicare trcdii satic fuisset molestissimi, prciii quredam esse loca in qiiibus satis leslalur se ex sua
polius quam auctoris menlc loqui et in quibtis ctiam
vero nuliius; nam hrcc ipsa Tertullianus avide rccc-
aberral a re, ut annotationes scribat aliquando ho-
pit, el sua, qure male avulsa fuerant, tam bcnc hodie dierno Ecclesirc usui parum consciitancas.Hrec Dupi-
cohrercnt, ut avelli unquam potuisse non credas. Ita- nius et paulo post: llli (Rigaltio) exprobralur qtiod
quc summas reciipcratorum colligi sal cril, ut indc coiijecturis fuerit audacior ncc satis adcuratus ad
Atictorem suura antiquis manuscriptis recogiioscen-
consiet, quid praslare simus parati. Sic tamen, ut dum ct landcm suas , aut aliorum coniexiui conje-
notabilia landem comprehendantur: minutioribus nec cturas nulla maituscriptoruui nixus auctoritate. Kvv.
53 PRiEFATlO. 54
ciqtic nccc^sil lndex glos&arum Tertuttiani egrcgio A 1611.
consilio ct judicio cottfcclus. Elcgantia et nitore ty- E D R I G A L T I A N A II. Lntctia' sumpt. Malh. Du Puis
r

porum, si quidem prima cd. non inferior sit sc- elc. f. Observationibus et Nolis atque etiam Glossario
cundre, quam coram inluemur, ndmodum commen- auclior, cujus exemplum cum frequenl. coll. Codd.
datur bcec edilio, cui bibliopolre honestale haud exi- MSS. impr. Agobardini in Bibl. Baluz. extabal. Post
guus titilitatis cumulus accessit editis plurimorum hanc repetiurm esse Rigaltianam Parisiis, 1644. 46,
V v . Dd. in Tertull. adnolaiionibus singnlari volu- 50 el 58. Oudinus affirmat.
mine tituloque comprehensis : Jacobi Pamelii Brug. 1611.
Theot. ttc. Argumenta ct Annotationes in Q. Sep. Fl. « P A G A N I N I G A U D E N T I I opuscula tria, quorum ulti-
Terluttiani opera, quibus adjecta sunl annotaliones di- mum de phitosophicis opinionibus veterum Ecclesim
xersorum. Omnia textui editionis V. Ct. N I C O L A I R I - Patrum, multa de Tcrluiliano quccril. Pisis., in-4". >
C I L T I I / . C. rcspondentia. Par. sumpt. Malh. du Puis, 1644.
via Jac. sub signo Coronce. 4655. Pneler ea qurc Pa- « V E R S . H I S P . II Matriti. f. Tertulliani liber de P a -
melius in Terlullianum composuit adnotalioncs, ar- lientia cum commentis Orii. Cat. Bibl. Pinell. T. I.
gumenta, vilam ct cet. qure ionge majorem voluminis v. 89. >
partem (usquead p. 781.) occupant, cxhibenlttr 1644.
hic LMtini Latinii conjecturrc el emendaliones, Jo. ® i V E R S I O H I S P A N I C A I I . Libr. adScapulam, interprelc
Merceri adnotaliones, Edm. Richcrii, Theodori Mar- Pet. Manero , Crcsar Attgust. >
c\\u,Ioannis a Wowcr el Gabrielis Albospini Aurelian. 1645.
Episc. noia el emendationes. Quibus omnibus accom- I I . V E R S I O G A L L I C A . Lihrum de Poenilentia cittn
modstus est index apprime utilis. Quod in litulo po- aliis Patrum de hac materia tractalibus gaiiicc vertit
n/tur, hasee adnotationes texlui Rigaltiano respon- Antonius Arnaldus et Paris. evulg. inter ejus opp.,
dere, numeris paginarum in margine observationum t. X X V I I I , edit. Paris., 1779.
adnotatis efiectum est, ita tamen ut liber de pallio 1616.
et Apologeticus, qui in Rigallianis plane alii facti < V E R S I O G A L L I C A i i . Apologctici sludio LudoY.
compaTenl, ad Pamelianam recensioncm denuo ex- G y r i i , in-12. >
cnderenlur. Yolumen hoc nolarum seorsim vehit in 1616 — 48 — 50 (a).
Catalogis quam plurimis ex. c. In Calal. Bibl. Tot- Parisiis ap. Mich. Sotg. via Jacobwa sub signo
s
tiance, Bodieiana3, Firmianoe et D'Estrdes, T. 1. Phoenicis. fol. Tomi III. Tertutlianus redivivus, sco-
1036. liis ct observationibus iituslratus. Jn quo utriusquc ju-
« V E R S I O G A L L I C A i . Apologetici, studio Ludovic. ris forma ad originem suam recensclur. Et Atiice pie-
G y r i i , Paris. in-12°.> C lalis Amatoribus inquirendi norma prcescribitur. Auc-
1636. tore P. Georgio, Ambianate, Minorila Capucino, Pa-
« I I E R M . RATnMANi Theosophia suh hac nova inscri- risiis apud suos Professore Theologo. Facete R i g d -
ptione: Thcologia spcculativa ct praclica ex patribus tius grandc boc Capticini opus respiciens in prrefa-
ab insigni quodam theologo collecta et publici juris lione notis inCypr. prrcmissa scrihit: Quod ad Tor-
factn. Wilemberg. i tullianum allinet, vix cst, ut redivivus unquam ah
1639. ullo mortaliutn dici queat, qui jam sit horrendis v»i
« V E R S I O HISPANICA i . Libror. Tcrlnlliani De Pa- grandium commentariorum sarciuis obrutus et con-
tientia, de teslimonio animce, ad Scapulam, etc. cura trilus. — Antequam aulem ad ipsa Tcrtulliaiii opeia
Josephi Pellecicr, Barcellonre. > acccdat scoliis suis et obscrvaliouibus illustrandn,
1639. prrcmitlit vindicias Tertullianicas, quarum prima
c P A G A N I N I C A E D I N T I I Salcbrre Tertullinnicrc cum parte de Terlulhani palria, educationc, studiis aliis-
ejmdcm comparationc dogmalum Origcnis cum phi- que ad vitam ejtis naturalem speciantibus agil. In
losophia Plalonis. Flor., in-4°. > . fecunda parte inter alia disquiritur, quibus motivis
1639. ad Cbristianam fidem adducius fucrit? an statim a
t V E R S I O HISPANICA libror. de Paticntin, de Tesli- D convcrsione baptismo iniliaiiisfucrii? au et uxoreiu
monio nnimre, ad Scapulam, etc, cttra Josephi Pel- ad fidem traxerit? an Ecclcsirc Doclor, an Saccrdos,
Iccicr, Barccllonrc. > an Monachus, an Martyr fueril? Tcrlia vindiciarum
1610. pnrs de Terlulliani doclrina rjusquc scriplis (am
« V E R S I O G A L L I C A I. libror. de orniionc. Paris., npologclicis quam poletnicis et parrrnelicis ngil. Ita
KV.— De Palientia, ibid. 12, auclore llobierio. > autem de doctrina ejus se ngcrc profitetur, ut cjus
1640.
(a) Ila jam Ceillier p. 5-26. T. II, ct Gai. Bibl.
« V E R S I O G A L L I C A u. Libro De Paltio cura Tilrc- Chigianm v. Ambinhas. Scd variant in animrum in-
v i l l i , Paris. > dicio V V . DD. Fnbric. ( Del. p. 213.) 1616 ct 4S,
1611. Dupiuius 1648 cl 50, prolert; quare utrumquc sepii
placuit. Male Sandins qnasi repetilam a. 1650 hau;
Lnlet. Paris. c. insigni magnce navis. F o l . Tomi II. ediiioncni laudat, nisi negligcniius hoc scripscril, cum
Q. Scpl. Flor. Tert. opera, argnmenlis, explicntio- diversas ediliones signiiicare vcllet factas, a. 16iS.
nibus, notis illuslrata, auct. Jo. Lud. de ta Cerda. P. Georgii eta. 1650, aiiam Rigallianre sc. rcpctiuo*
nem. SCHOENEN.
. (Yid. E d . prim.)
55 PfLEFATIO: 53
errorcs io Lonam parlcm inlcrprclari nilalur. Haec A Secunda, pacificc, c l absquc conlcntiosa conlrovcr-
ct plura super liac cdittonc Itligius in Hist. Eccl sia, tacito cliam advcrsarii cujuscumquc nominc nu-
Scc. II, p. 71 sq. do veritatis, c l pietatis S. Patri Augustitto, dcbitrc nec
1650. nqn totius operis cx ejus sentcntiis Iectissimis contexii
Lond. 8. Tcrtulliani opuscula varia. — inter Franc. ab orani aomulalionis injuria lulandi rcspectu, dilnit,
Rous Mella Patrum pag. 293 — 468. Cal. Buneau. Alpbabetum crrorum perperam imputatorum A u -
1651. gustino, Tcrlulliaui in omnibus sanis iilustratori, iit
< Tcrlnlliaui opp. poelica eJidit Andreas liivinus ac perversis corrcclori. Ubi tota cjus doctrina, maximc
^post Pamelium, Juniitm Bartliium breves uotas addi- vcro de Pncdcstinalione; gratia, et Iibero Arbitrio,
dil, Gotb., 8. i non privala unius auctoris. scd Catholica, ct ad
1655. S. Scripturrc, Palrum, Conciliorum, SS. Pontificuni
< IIERM. RATHMANI T/^osop/uatercditasubnovo ct Tiidentinrc quam maximc Synodi ct Consiilu-
nomine: MeduMa Pa!rum, hoc est Consensus harmo- tionis Innoccntii X . in quinquc Proposit. Censura,
niacus Patrum fidei anliqurc c l vilne vcre Christia- regulas, exacle rcducta; el per 27 qurcslioncs cu-
nre, ccrtis pcr locos theologicos porismatibus consi- tiose discussa, orthodoxa prorsus csse convinciiur.
gnatus, ccrta el salutaria contra advcrsarios quosvis B T c r l i a p a r s | eticas, durioresquc sentcn
e r r o n e a s > 130r

tradens doctiincnu. in fine ndditur Tbeologia Prac- liasTertuIIiani a sana ejus doclrina separalas, ordine
tica e Tcrtullinni ct Cyprinni propriis verbis confir- pariter alphabclico conlexlas cvolvit, expiicat c t C a -
mala et luci cxposita cst a M. Ilerm.: Rathmanno. tholicrr S. P . Augustini doctrina dissolvit. Cum ge-
AVileinbcrg. i mino secundrc ct lertire partis proprio indice; altcro
1656. locoruin selectioris scripturre ibidem explicatrc, alie-
' Lugd. Bat. ex off. Jo. Maire. 8. Q. Scpt. F l . ro rerum nolabiliorum. Secunduset Tertius Tomus
Tertulliani liber de Pallio. Claudius Salmasius anic pntiuntur orania sana cjusdem Tertulliani Opera in
mortem recensuit, explicavit, notis illu^travit. A c - locos communes ordine novo et hacteiius inlentalo,
ccdil vera ad vivum ejusdetn effigies. non tanttim alphabctico, sed eliam ratiouali exac-
1G57. tissimc distincta, brcvibus scboliis ad singula qurc-
(Argentorati. 8. Tertullinni opera, opera Boecle- quc obscura, ad lilcram exposita, et ubique per sele-
r i . ) Ita Sandius. Oudinus contra hujus loci et anni ctiores ex Medulla S. Scripturx, Concirtorum, Pa-
repelilionem Rigaltiancc forma non iudicala comme- trum, etS. Auguslini prrcserlim, nullibi prrctermissi,
morat. aliorum item probaiissimorum authorum cnjusque
1658. C disciplinrc locos illustrala. Cum triplice indice locti-
Parisiis ap. Jhc. Daltin sub signo S. Stcphani el pleiissimo in finc tomi tcrtii- collocando; quidem
ThomamJohj sub signo scuti Uutiandiai, via Jaco- Scripiui-rc sacrre cxplicatrc ter millies et amplinslocii,
bcea: fol. Tomi III. Terlulliani Omniloquitiin Alpba- rerum ac vcrborum, conciotmm. Dc Opcris inscri-
heiicum Ralionale Tripnrtitum, sive Tertulliani ope- ptionc («), disposilione, utiiitalc, soliditate,curiositatc
ra omnia in novum ordincm, hactenus intenlatum ct iutanta rerum divcrsarum abundantia.conjunclaquc
et faelleui, omnihus utriusque fori Oraloribus, Re- brcvitate pcrspicua : nec non Tabellrc Emblematicx
rum humanarum divinarumque Professoribus ac fronti operis impositreexposilione,(6) Synopsi quoquc
Scriptoribus ulilem, disposila, exposita, illustrata vitrc Terlulliani et Augustini,dequc symbolicis eorum,
opera fralris Caroti Moreau Augusliniani Ordinis
Eremilartim Communil. Bituriceus. Conventtis Re- ista hujus editionis virtutes ad scx imprimis capita
ginx» Margnritre, in subtirbiis S. Germani Paris. Quid referl (et tribus quidem reliquas carere diserte affir-
novi prrcsliterit Aulhor in hoc opere,sumraara Theo- mat, ucc quartam eisconcedere vidctur), s c i l . : quod
lexlu sit emendatior, Scripturrc S. loca in ipso textu
logirc scholasticrc, Posilivrc ct Moralis cx Scriplura diverso characlere sint discreta, nd marginem non
S. Patribus et Terlulliaiio el Augustino maxirae de capila soltim libri SS. a Tertnll. laudati sed versus
cerptrc, complectente, scquens pagina indicabit. — eliam singuli ad originale denuo collaii, adscripli
n

. . . . « . . » • . . . « . i- s3 Argumenta,
Arffiimenta. quibus
onibus alire edilt.
editl. laborent,
laborent. libris prrclixa
nrrefix:
Titulos II ct III Voluminis haud rainus prolixos orail-
plana et brevia — haec ipsa defectuum nomine decla-
timus, el si summam rerum, quas de novo contutit rasse Morellum suorum sane bonorum cognitionc
Author ad illustralionem Tertulliani pag. altera Torai satis beatum, puto. S C H O E N E M .
primi exhibita, descriptam dcderimus, satis cuique (a) Omniloquium, inquit, hoc opus inscripsi: lum
quod iiullam prorsus in eo sententiam vel lineam ex
de ingenio editoris constabit. Ita vero hrcc sonat: hoc solo opere, magnam in omni causa dicendi, Ter-
c Opus hoc uovum iripartitum tribus torais absol- tulliani prrelermiserim : tum qtiod scribendive copiam
vitur. Primus hic tres partes compleclitur. Prima cuicumque oratori, scriptorique prospexerim. S C I I O E N .
(b) Adriserant Parisienses imagines Augustini (cu-
quidem omnes libros Tertulliani, in ordinem alpha- cullati) el Tertulliani ( c. Pailio) rere impressas et
hcticum digestos, profert, supplcns quattior defectus tilulo opcris generali prrcfixas cum suhscriptionc :
notabiles, in omnibus hactcnus ediiionibus prrcler- Duo inAfrica ingenii monstra toliusque Docirince et Elo-
quenlice Genii de palma certantcs. — Cachinius ipsis
missos, iu prxfaliuncula prrcmittenda notalos. (a)
tnsultasse Morellus inquit. Hinc vero incumbere sibi
9

(a) Quales? equidcm nec dicto loco reperire po- cxistimal Tertulliano conformari et sicut ilie pro
tui, nec e specialiori, ad ipicui inde rcmittit lecto- Pallio suo, pro Augustini Bardocucutto et sacco apolo-
rcs, prrefalionc certior factus sum : quoniam vero in geticum scribere. S C I I O E N E M .
57 PRiEFATIO. 5S
ac dissymbolicis propt ielaiibus ct Eh»giis: dc iisn A notis illuslrati habentur, Prrctcr ca, qurc Pamclbnis
tandcm el praxi totius Opcris habct, quam nticnic cdit. prrcmittuntur, vita nempe TerluIIiani a Pamc-
ciaminet Leclor, ut sibi necessariam, Prrcfaiionein lioconscriplfl, Paradoxa illitis cum anlidoto, prover-
geoeraiem , post nuncupatoriam epislolam imme- biales formulre loto opere contcntre, cx Rigaltiana
diate subsequentem. » Restat, ut ad illa, qtiae in acccssitJMC/JC/MMI de Tenulliano, e l c , et scries ope-
textu pncstitisse profitetur, paulisper animadver- rum a Rigaltio instituta, lum recens Priorii diss.
tamus; scd et bic verbis ipsius defungi liccbil. Ita qua Tertulliani vita, opinioneset errores expenduntur.
vcro poilicctur in lexlu iimumera etiam in emendutio- 4664.
ribus edhionibus menda correxisse; virgularum, punc- « Hcrm. Ratbmanni Theosophirje edit. quarla novo
tarum, accentuum defectus, inlellectum obscurissimi insctipla litulo : Aurifodina Palrum theologica, tum
authoris obnubilantes supplevisse; cacographias qnam spccutativa, tum praclica, ccrlis per locos theologicos po-
pturimas emendasse; ut si Typographi cura Aulogra- rismatibus consignata; certa ac salularia conira adver-
p\i purgatissimi soilicitudini responderit, el corrcclori sarios quosvis tradens documenla, a multis jamdudum
Tigdantissiino paruerit, nihil futunsm sit, quod in hoc desiderata; jam nunc vero ab insigniori quodam et de
lexlu ceusoris oculos, severissimi licet, argnendunx 01- Ecclesia Christi quam meritissimo theolqgo publici jurh
leudat. Jamhrcc satis erunt, ncc lamen nimia, ut B facta. An ob fucum emptoribus faciendum, an obgra-
spero, pro rarilate molis hujus charlacea?. Inscripsit vcm exortam in Germania controversiam Raihman-
opus Pomponio de Bellicore Equili, et supremi se- nianam, excogilata fueril bsec titulorum varietas, dc-
naius Parisiensis principi. letumquc auctoris nomen, hand liquet nec qticmquam
1662. nunc ignorarc piget. >
Eo. P A M E L I A N A - R O T H O M A G E N S I S 1 \ Rothomagi. f. Q. 1665.
S . F/. Tertjlliani opera omnia, e l c , cum Jac. Pam. « V E R S I O G A L L I C A libror. de Pallio, de Patienlia ct
argg. et.innotatt., Latini Latini conjeciuris, e l c , re- cxhortatioue ad martyrcs, interprete Mannesiero. >
peliia. E d . 1 5 9 7 . 1G75.
16G2.
« LibrtimArfmartyrcs galliceinlcrprclalus eslPauI.
t L e Cenic de Tei tuilien, par de Fayoilc. Paris, Colomcsius, Rupcli., i n - 8 \ >
ia-4\ > 1675.
1664. Bruxeilis,A. Tert. Iibcr de prrcscriptionibus conlra
E D . P A M E L I O - R I G A L T I A N A P R I O R I I . — Luletice Parisio-
hrcrclicos c. scbol., ct nolis Christiani Lupi.
mm» impensis societatis typoqraphicce librorum officii 1675.
ecclesiastici. Q. Sept. Flor. TerluIIiani Opera ad ve- C E D . P A M E L I O - R I G A L T I A N A P R I O R I I I I . — Lulelix ParU
Ittsiissimormn exemplarium fidem sedulo cmendata, sior.ap.Petr. le Pe//(,subsigno Crucisaurcrc. Edmnn-
diligeutia Nic. Rigaliii I. C. cum cjusdem adnolalio- dumCouterot subs.boni Pastoris et Carolnm Augoi sub
nihus intcgrisct variorum coinmcntaiiis, seorsim an- s. Leonisaurei, in via Jacohca. Repetita a. 1 6 6 1 , a
tea edilis, P h . Priorius argumcnta ct Nolas in libros pluribus mendis quce in prcecedentem irrcpserani cxpur•
omnes dc novo adjccit c l Disscrlaiionem apprime gata. Acccssit Carmen dc Jona et Ninive.
utilem concinnavil. Acccdunt Novatiani tractalus, de 1675.
Triuitale cl Cibis judaicis, cum Notis, ut in Ediliono « DE L A MOTTE. llistoirc de Terlullicn c l d ' 0 -
Pamelii. Textusest Rigaltianrc secundrc, cujusetiam rigene. Paris., 1 6 7 5 . — Lugd., 1 7 0 2 , in-8°. >
nolre omnes, tum quas ad calcem apposuerat, lum 1680.
nc, qua» ad notas in Cyprinum eranl adjectae, prre- « P E T R I ALLIXII de Tertulliani vita ct seiiplis.
terea vero, Jac. Pamelii adiiolationes selectre, D. Rhc- Paris., in-8°. >
nani, Franc. Zepliyrii,Gabriclis Albaspinxi, Ludovici 1680.

de la Ccrda doctiores obscrvaliones, ttim Salmasii in « N A T A L I S A L E X A N D R l dissert. de Doctrina Ter-

L . dc Pallio potiores, ncc non Mercerii, Wowcrii tiilliani c l desacramcnlo confirmalionis, in ejusd.
aliorumque illustrationes el correctiones, denique ip- D Hist. Eccl. V . el N . Tcst., t. III srcc. II. art. VIII,
sius Pbilippi le Prieur, qui curam hujus editionis p. 2 9 3 . Vcnet. 1 7 7 8 . >
gessit, notrc et arguiucnla iu libros omncs acces- 1682.
s«*runl. Consilium, quo societalem sibi iiistitutam cs- « Carmen de Jona el Ninive, cnm animndv. Ju-
se bibliopohc fatenlur, ut latinos Patrcs ac velcres ret, Barlhii, Gronovii, ad calccro Paullini Pctricorii,
SS. Ecclesiasticos crudilorum hominum lucubrationc editum a Chr. Daumio. Lips., i n - 8 \ >
iHustratos ederent, suxcessu caruisse dolendum est. 1682.
Nam hxc edilio profeclo tum oidine ct dislributioiie « VERSIO I. lib. ad scapulam, inter-
GERMANICA
noiarnm, qurc lcxlui characlere minori coluninis se- prctc Abrah. Hinckelmanno. Luneb., 1 6 8 2 , in-12, ab
clis subjiciiinlur, tum chartarum ct lyporum uilore eodem vers., libr. ad martyres, in-12. *
onuiiiun literatorum plausum mcruit. Priorii Nolrc 1683.
parviquidem prelii suni, laudauda tamen, quam ad- « VERSIO GALLICA III. Tract. de Prrescript., inler-
ornandrc cditioni prrcstitit, diligenlia. Novatiani tra- prele D.Hebcrto, qui ct traclalus deyelandis virginibu^,
ctatus cx rcccnsione Pamciiana ct ejusdem lanttim de habilu ornatuque feminarum gallice vcnit Paris.i
59 PR.EFATIO. 60
1683 A 1711.
Cuntabrigia, ex off. Jo. llnyer imp. Hcnr. Dickin- t J . HENNiNGi B0IIMERI Disserlationcs Juris cc-
son ct Rich. Grcen. 12. Q. S. F L Tcrt. Apologcjicus ct clcsiastici aniiqni ad Plinium Secundum c l Tertullia-
ad Scapulam Jibcr, acccssit M. Minucii Felicis Octa- num. Lips., in-8\ i
vius.— Apologeticus ad edit. Hcraldi, capit. argtt- 1713.
menlis ex ed. Lacerdrc additis, liber ad Scapulam ad Putavii, 4. Tertttlliani liber de Oratione complc-
cjusdem La Cerdre cd. exscripli sunl. tus cum nolis Guid. Panciroli el Ludovici Anlonii
1695. Muratorii. —-In Muratorii Anccdotis, t. II, p. 1, 56.
E D . P A M E L I O - R I G A L T I A N A PRIORII III. — Rcpclita Ex Codicc Bibiioth. Ambrosiamc Mcdiolani. Notas
est h . a. editio Rigallio-Prioriana (Ceillier). Guidonis Panciroli jurisconsulli olim cclebcrrimi
1699. Regicnsis, ex Comm. plenioribus in omnia T . opcra
{ « E . S A L . CYPRJANI Dialriba academica qua ex- in bibliotbcca P . Joh. Bapt. Caltanci, Franciscani,
pendilur illud Tertulliani : Hwreticorum Palriarclia lum latenlibus, ut.salivam popularibus suis moveret
Philosophi, in-4\ Helmst. i ad delicias istas tamdiu negleclas in lucciu profercn-
das cdidit.
SJECULO XVIII.
B 1714.
1701.
« L A C R . BRORSON delnfanlariisapud Tcrtulliantim
E D . V E N E T A I.—Venctiis. f. Q. S. FI. T . op. c. va-
ad Naliones, Lib. I, cap. II, Hafn., in-4\ i
riortim notis seiectis ad voluminis calccm.—Fabricius
(Del. p. 215) ex Pfaffii Origg. jur. Eccl. p. 241, 1714-1715.
non admodum emendatam essc narrat. « Versio gallica II Apologetici cura Vassonlti, cutn
1701. nolis. Paris., i n - 4 \ npud Colombat, bis cdita anno
« S A L . CYPRIANl Commentat. de Doctrina Tcr- 17l4etseq. In utraque praimitlitnr egregiadechrist.
Relig. Apologclis ac in spec. de Tertolliano; noi;c
liilliani Evangeiica inter ejusd. dissert. varii argu-
haud conlerunendpe, proescrtim historicce. i
mcnli. Coburg. i
1702. 1715.
« Jou. CROYI. conjectur. in qttfcdam loca TertuII. Tertulliani pocmata iuicr opp. veti.poctar. lalinor.
Oxon., in-fol. i . edilacur. Mich. Maittaire. Loud. 2. in-f9

1702.
1715.
Amsterd. chez Thom. Lombrail, 8. Apologetiquc dc
« D. NICOL. L E N O U R R Y Disscrt, in TcrlulI.Apo-
Tcrtullicn, ou Defcnsc des Chreliens conlre les accu-
logclic. dtios ad nationcs libr. ct unum ad Scapulnm
sations des Genlils. iradtiile en francais pnr Louis ^
in npparalu ad Biblioth. Max. P P . II, p. 1574 1590.
Giry, avec !c lcxle lalin h cdle ; cdilion augmcnlce
Paris., in-fol.i
d'unc Dissert. criliquc toucbanl Tertiillien ct scs ou-
1715.
vrages. — Versio hxc Ludovici Giry ( i n Scnalu r c -
gio Paris. advocali, 1665), ab anno inde 1G36, ali- « A U G U S T I IIECMANIl Emcndalio libri TeriuHia-

quoties prodiit absque (exlu latiuo. nci de Prrcscriplionibus, in actis Erudilor. Lipsicns.
1703. anno 1715, p. 299-305. i
i Anonymi Disserlatio, qua ut verum genuinum- 1717.
que Tertulliani opus vindicalur calalogus hcercseon « Anonymi cxpositio de : Caligata militia in lihr.
libro pnescripiionum subjcctus. — Memoires de de idololatria, cnp. X I X ( nouvean rccucil dcspio-
Tievoux, fev. 1703, p. 153 (auclorc P . Tourne- ces fugilives de Tahbe Archimbatid, l . IV, p. 11G
inine ? )>
119. Paris). i
1704.
1718.
< Jo. jovcn. Z E N T G R A V . Excrcit. dc Lansu
Lugduns Bat. apud haac Severinum. Q. S. F l .
Tcrlulliani ad Montanistas, Argent. in-4\ i
T. Carth. Prncsb. Apologclicus ad Codices MSlos ot
1705.
« A D A M RECIIEMBERGII Disscrt., an Rccrcticorum » editiones vetercs summa cura recognitus, castigatus-.
Patriarchce Philosophi cx illo Tertulliani advers. emendatus, ut et perpetuo Commcntario, iu quo non
Hermogcneni, cap. VIII. Lips., in-4°. i modo vtriorum nuctorum, scd ct plura S. Scripttir i*
1708. loca striclius vcl ubcrius explicanlur, ehiridnntur,
Vcncliis, 4, scx tomis, Tertullianus prccdicans pcr elillustmnlur, studio et industria Sigeberti //r/r.?r-
Micbaelem Yivien. — Fabricius mcnltonem faccro de campi V . D. ministri, qui prrelcr Argumcnta capitii':»,
co dicit. — Ephdnicridcs Paris. (Journal dcs Sav.), indices cliam locuplclissimos ircs ndjecit; cum II-JI i
1708, Febr., p. 408. Sed ntiJJam ibi libri meiilioncm ris et nummorum lypis (prrcfixa etiam cffigircTerinl -
invcnire poiui. liani cum cpigrammalc). — Prreslanlissima lin;i!S
1710. libri Tertullinnei cdilio. Quippc edilori aniiquanmi
« V E R S I O A N G L I C A I. Teriulliani, simul ctJuslimac rcrum cognitionc abuiidantissimo c l curiosissimo r i -
Minucii felicis Apologeli. et Vinccnlii Lirincn- iiml obligcrat npparatus valdc locuplcs. Etcnim, pr.r-
sis commonitorii, cnm prolegomcnis ac nolis, nu- ler ediiiones fere omncs, adhibuit Codices Membnm-
ctore Recvio. Lond., II in 8 \ Biblioth.Lugd. Bul, duos, quorum aller, p. 521, a l u r ,
61 PILEFATIO. 62
p . 370. C a l . Bibl. Lugd. B . memoratur, lum varian- A 1722.
tes Leciiones Codicis Fuldensis a Modio cxscriptas et i C n n t . AUEUMANNI Epislolre quibus emcndaniur
cum editione Junii, a. 1597, primum vulgatas, cx atque illustrantttr c a p u t l e l II Apologetici in ejus
isto autem lempore nulli ferc nisi Gotliofredo cogni- Poecilc, 1.1, p. 25-55, 197-212. Halrc, in-8°. >
tas e l a Nic Rigaltio demnm in usum vocatas, sed ita 1724.
ut qure ipsi piacuerint indedesumpserit, neque ullam « Jon. L A U R . MOSIIEIM Commenl. chronolog. hi*t.
reliquarum, qurc satis tnultce erant, in notis suis de'rclate Apologetici Tertulliani el initio persecutio-
mentionem fecerit, quare satis fecundum Havercam- nis christianorum sub Sevcro. Helmst., in-4°, et in
pio spicilegium superesset; prrelerea Collaiionenx Co- cjus disserl. ad Hislor.-eccles. pertinent. 1.1.»
dieiss Agobardini, diversi ab illo, ex quo magna scri- 1729.
ptorum reiiquorum Terlulliani pars olim fuitexcilala, « V E R S I O GALLiCAlV,tract.dePrrcscription. prodiil.
sed notre salis boncc et ntilii ante ipsum editorura Paris. in-12 (Journal des savants, t. L X X X V H I .
Tert. inspecti. Coilatio vero facla a Josia Mercero p. 499). V . Vcrsio. cod. anno prodiisse memorant
( A g o b a r d i ) , 1625, ad cxemplar ed. Pamclianrc ex- Ephemerides trivullianrc, mensemart. >
lat in Bibl. Lugd. B . p. 7 1 ; eamdem a Paulo Colo- 1729.
mesioadoram cd. Rigaltiame descriptam possidcbat B < Locus in TertuIIiani iibro de Prrcscriptionibus
Frane. Fabricius, Lugdunus Theologus, qui Haver- advers. Hrer.. cap. X U X . Joh. Harduini cura, inlcr-
campii usibus illam cessit. Quoniam autem aliquan- prctatus (Memoircs de Trdvoux, an. 1729, m. mai,
luoVpro operre processerant, antequam ca submi- p. 842).»
mstraretur, priorem IX capp. diversitas, ut et intcgra 1730.
MS. membr. secundi L . B . collatio, qurc opusculo jam « D. R E M I G . C E L L E R U 0 . S. B . Hist. generale des
ad exlremum progresso obvenerat, addendorum loco aut. ecclesiasi, e l c , t. II.»
prsemissai sunt. Nactus erat insuper Jos. Scaiigeii 1753.
aliquot conjecturas edit. Junii adscriptas, aliasqne «AnonymiobservajionesinTcrlidlianum etCypria-
emendaliones ex veslutis Codd. ejusdem edilionis num in Misccllan. observat. in auct., vol. III, 1.1.
exemplari a Petro Scriverio adjectas. His tamen co- Amstelodam., in-8°, p. 45-54. »
piis Havercampius Rigaltianum textum confirmavit %
1753.
magis qnam novam recensionem procudit in expli- « IV. V E R S I O G A L L I C A libr. ad marlyres edita a Cau-
candis vcro vcrbis iliuslrandisque, qurc ad historiam, bere. Paris, in 8°. »
ritus et religiones anliquas pcrlinent, insigni doclrina, 1735.
eaque cum judicio lemperata, est vcrsalus, illud im- (] t Joe. iiENR. BLUMEMBACII dc Senalusconsulio
p r i m i s delcxisse gaudet, quod bis idem hoc scripluin Q. Septimio Florcnte Preshytero et jureconsulto
h:c iilic paullum in vcrbis el orationcr immntatum Tertullianis liber, Lipsirc, in-4°. >
T e r t . in puhlicum emiserit. Promittit et rciiquos; 1758.
quos adversus Gcntes variis tilulis composuit Terlul- «Jon. W U I L L . HOFMANNI disserlatio Q. Scptimii
linnus, libros, nolulis ct nliorum illustratos, in bis Flor. Tertullinni, qure supersunt, omnia in Mont:.-
libros ad Naliones innttmeris locis emciulalos, una nismo Scripta videri, Viiemljergrc, in-4 . i J

ctim Prolegomenis erudilis, in quibus omnino dc vila


1739.
et scriplis ejus uberius disptilnlurus sit : qwx cur l u -
« Cnru. A . HEUMANNI obiervntiones crilicx* ad
cem non adspexerint ignoramus. Nummi ct nlia a*re
postcriora Apologetici capita in Misccll. Groning. ,
expressa, pro more, quem ttiucad ttnum omnes crtt-
t. II, fasc. 3, p. 479—485. >
diti sequebantur, ornatui potius quam usui sunt. Ab
1741.
illis vero ducta dedicalionis occasio ad Gualicrum
« C H R . LOERERIProgr. librum Tcrtulliani dc Pcc-
Blockitim gazophylacii ornatissimi possessorcm.
nilentia ipsi vindicans. Allcnh. 1741. >
1719.
1743.
< Anonymi adnotationes in librum de Oralione f ^ ^ ESEm\\}EK
m Dispulalio dc Jure
T e r t u l . — (Memoires de TreWoux, ann. 1719,
consullo et Q. Scpt. Flor. Tertulliani. Hildesia?. »
p . 1202. — Joumal des savants, ann. 1719, d d c ,
9 1741.
p . 663.) >
1721. ED. VENETA II.— Venetiis, typis Casparis Cerardi. f.
« L A U R . MAGALOTTI lettera sopra un passo di Q. S. FI. Tcrt. Opcrn. — Recusa Priorii editio, vide
TCrtulliano (in lettere scientifice ed erudite del comte tit. cd. 1675; in hncvero novissima ediiione Vcnctn
Magalotii, p. 192-198. Firen*c, in-4°.) » addilur Sigeberti Havercampi Commentnrius in Ap:.-
1722. logeticum. — Splendidum arlis opus. Nolrc lexit.i
« Y E R S I O A N G L I C A I . libr. Prmcription., cura Jo- subjiciunlur. Apologelicus c. comm. Havcrcnmpi a
seph Bcrty, cum notis. Oxon., in-12. > mendis quibusdam expurgato, ut ibi nd«litur, peculinri
1722. titulo ornnius est ndjccinque in cnlce Jo. Lnur. Mos-
« A R N . GREVETcrlulliani Tcslimoniumde hemii Disquisitio chronologico-critica dc vera rctalc
rtt Christo a Tiberio dccrcta dcfensum. Vitemb., apolog. n Tertullinno conscripti; inilloquc persccu-
iti 4 \ » tionis Scveri : inscripta viroclariss. Sigcb. Hivcr-
63 PR;EFAT10. 01

campo.— Dolciidum est tot operarum vitiis hancedi- A 1769-76.


tionem csse maculalam. E D . H A L E N S I S \.—Haicc ap. Salam, ap. Jo.Chr.Hen-
1744. del.,6 voll.,Q. S. F l . Tert. Opera recensuit J O . S A L O M O
< J . M A R T . CHLADEN dcSlationibusvctt.Cliristia- S E M L E R . — Ab inilio seorsim quinquelibri adversus
nortim. Commentarius ad illustr. maximc Tcrlullia- Marcionem prodierunt, quibus lanquam tomo primo
num comparatus, Lips. 1744. > rcliqui, qualuor volumiuibus, suntadjecti, s e x l u s i i -
1752. diccs cum glossario Tertulliani pnebet. Edilionem
< D. C O R B I N I A N I T H O M / £ . O . S . B. observationes et librorum adversus Marcionem baud quidem alia de
notcc in traclatum de Prwscriptionibus. Salisburg, causa aggresstis crat Semlerus, quam ut Acadcmicis
iu 8°. » studiis libro prrc aliis Tcrtulliani insigni et forma
1753. descriptioncqtie faclo parabiliori inscrviret, nec ope-
? < J . E . IMM. W A L C H de Aposlolorum literis authen* rum edcndorum consilium ralioncm scmel initam
ticis a Terluiliano commemoralis. Jen. 4. » mtitavil. Texlum rcduxil Rbenanianum, editionis
1755. primre, sed suo partim ingenio, partim suffragantibus
< D. C O R B I X I A N I THOM^E. 0 . S. B . obscrvalioncs editt. rcliquis emendatum, varietate in dubiis, raiius
etnotrcin libr. Tcrtulliani de Baptismo et Pceniteutia, B njecturis subscriplis. A d manus erant prreler Rlic
CO
C
Salisburg, in- 8 . > uani primam.ParisiensisGagnrci, an 1566,in-8.Pamc-
1756. liana 1597. Franekeraua Franc. Junii ejusdem loc.
< V E R S I O I T A L I C A 1. Tcrlulliani opera omnia etcom. Rigaliii prima cum Veneta novissima, prrc-
cathoiica et moralia italico sermone reddita a do- terea Lat. Latinii Bibl. sacra et prof. c l Wowerii No-
mina Selvatica Bargini, nobili Pisana, babenlur typis tre Epidicticrc, an. 1603, tom. II, complcctitur ple-
edita Romre apud Nicolaum el Marctim Pagliarini. rasquc scriptiones polemicas : de prcescriptionibus
Nonnulla alia opera, scilicet adversus Judceos; de hwret. adversus Hermogenem, Yalentimanos, Praxean,
Prwscriptionibus; contra Hermogenem, abeadem iilus- Judwos, contra gnosticos adv. psysicltos, t. III, exhi-
tri foemina iu iialicum sermonem iranslata, edenda bcl libr. de vclandis virgittibus, de habitu muliebri, de
promitluntur: num autem edita sint, ignoro. In cullu [wminarum, ad ttxorem l II, de exhortalione
%

Florentinis literasiis foiiis Icgitur # C I . V . Bollari caslitatis, de monogamia, de fuga in pcrsectttione, ad


ilalico sermone reddita ea opuscula quorum versio- Scapulam, de Hesttrrectione carnis, de carne Christi;
nem D. Bargini omiscrat (Lumper ex Argelato et tom. IV, de oraiione intcgrum ex cod. Ambros. sup-
Paitonio de Volgarizatori bibliotheca). > plcmentts a Muratorio in Anecd. propositis, de Tes'i-
1756. ^ monio aritntw, de Pwttilenlia, ad Marlyres, de Palientia,
< J . G E . G E R E T Pr. in qucmdamTertulhanidc tcr- de Spectaculis, de ldololatria, de Baplismo, de Aninta,
rartim motibus locum. Onold., in-4°. > de Corona militis, de Pudiciiia, tom. V , Apologelicum %

1757. ad Nationes I, II, de Pallio cum I Semleri Disscrl. in


< Jon. A U G . NOESSELTi Dissert. de vera rctate Tert.de varia etincerta cjus librorum indole; Sextus
ac doctrina scriplorum qurc supersunt Q. Scpiimii dcnique cum prrcfalione Semleri Indices tocornm
Flor. Terlulliani, Halae. Ejusd. III, diss. ad Hist. S. S- in Tcrt. opp. occurrentium, rerum et senten-
Eccl. pertin. 1817. > thtrum memorabitium , latinilatis Tertullianew, qui
1758-59. pcrpetui commentarii viccm suslinere possit. A
< A U G . HEUMANNIiippcndix ad variasannotationcs tomo inde quarto omnem editionis curam gessit, prro-
iii Tcrltiilianum, cum anaiysi accuratiore iibri de falus cliam est Cbrist. Godofred. Schutzius, Ceieh.
Prascriplionibusinact. Eruditor.iipsiens.Stipplem., ntinc Acad. Icncns. lilt. huiu. et Eloqu. Profcssor,
l . VI., scct. 5. > qui cum jam superioribus voiuminibus operam in
1758. colligenda lcclionum varictate navasset ct hic ah i n -
< C U K . w. F R A N C . W A L C H de Pompis Salanrc ad cepto nibil dcscivit, nisiquod potiores lanlumcligcn-
Tcrlull. de spectacuits, Golling./ in-4°.> & das varietaieslectionis censcret, inutilibus, quo ctiain
1759. Frauc. Jtinii hariolationum partem refcrt, omissis.
<C. G E . S A M . BERNHOLDProgr.TerlullianiApolo- Ubi Rh^nani ed. deftccret, Pamelianam secutusami-
geticus ab iniquiore reprebensionc vindicatus. E r - quam ubique Iectionem, nisi,cum omnino ferri non
lang., in-4°. » posse videretur, expressit. In libris vol. V , comprc-
1762. hensis Apologeticum cx Havercampi, de Pallio cx
< Jo. D A N . V A N HOVEN.spec. annot. ad Tcrtull. iu Salmasii emendalione, libros ad Notiones cx Rigaltii
Musrcuin crilic. II, 26. > Auctoritate proposuit. Utinam vcro cum reliquis C I .
Semleri in Terlull. disserlationibus, novrc luci facem
1764.
prrefcrenlibus, et istn, quam Schutzius promiseiat
< C. A . BEGER E p . quo scnsu Terlullianus Dettm
historiam operum el cditt. Tertulliaui, accessisset!
dixerit corpus, Lipsire, in-4°.>
— Non curiose satis Ccnsor Gocll. huic cditioni pro-
1766.
priam esse inquit descriptionem librorum per capita,
i E F . W E R N S D O R F d e vcstc Palmata ad Tertul-
qtiippcqure a Pamelii indc lcmporibus semper obtiuuit.
liani Apologet., c. 50. Wiltemb., in-4°. >
«?5 Itt/EFATIO 66
1770. A 1784.
« J . cun. WERNSDORF Progr. dc Ecclcsia , Co « Cnn. GOD. SCIIUTZ I rog. dc Rcgula fide: apud
l<unb:c domo simplici, ad loc. Tcriulliani advcrs. Tcrltiilianum. Jen. »
Yalciiliiiianos, cap. III, Helinst., in-4°. » 178L
7/i Assisi 8. Osservazioni sopra PAnalisi de libro
1772.
delle prcscrizione di Terliiiliano.—Pracccdil eum
t II. A . ZEIBICH Prog. de Tertulliani scntcniia dc versione italica tcxtus lalinus Pamclii cx cd. F r a -
Columba in Christum devolantc, Genc, in-4°. » ncckcrana, 1597 (mendose scriptum 1697), ct V a -
1774. riantilius L L . Rigaltii nd Venelam, 1744, Liber illc,
« ENCELB. K L U P P F E L . Mens Terlulliani de indis- ad qticm hxcobscrvationcs spectant, prodieralTicini,
solubiiilatcmnlrimoniiin infidclilatc contracii conjuge 1785, 8°, dc utroque OElrichsius noster, ut pulo, le-
ctores moncbit.
alterutro ad fidem Chrisli confesso. Frib., in-4°. »
1785.
1770.
«II. C U R . BALLENSTEDT.TcrluIfians Goistes faihi-
f C a n . F . ROSSLEBI Bibliolhek d. Kirchenvsetcr in
gkcitcn, Rcligious Kenntnisse u. Tlieologic. E . Vcr-
Ubersetqungen u. auszugen, a. 1. f., t. III. L i p s . i
B shuc. in-8% Abhadil. Helmsi. in 8°. >
1776—77. 1790.
« Jo. D A N I E L . SCHUMANN Ohss. invclcrib. E c c l o « C. C H R . BIRCII dissert. quosdam ex Q. Scpt. F l .
siae Scriptoribus s a c 111 ct IV de inierpollationi- Tcrtulliaiii collectos atque illustratos locos tbeolo-
bus quibttsdam codicis,N. T . Tcrtulliano pcrpcrara gicos sistcns. Havn. in-4°. »
afHJctis conjcclura. Hannov. iu-4*. » 1791.
1780. « J . G E . AILN. OELRICHS commentariide Scriplori-
E D . W I R C E B U R G E N S I S . Wirce&Mnji in off. libr.Stahclia- bus Ecclesias lalinx priorum VI Sxculorum, cura
mr Q . S. F . Tcrtulliani opera omnia, 1.1, U, ctinm sul> A r n . Herm. II. Heeren, in-8°. »
trl.: Optra omnia SS. P P . latinorum, vol. I, II. Edilor 1792.
ccleb. OBERTHUR secutus cst edilioncm Halensero, « V E B S I O UISPANICA Apoiogetcc Religionis christiamc
sed ita ut compararcl editionem Pamclianam, Pan% amiqux/jnlcrprcte E m . Ximcncs dc Uiieia, Madrid.
1608, recusam etvarianlcs illius lcctioiics partitn m in-4°.»
calcc subjicerel, partim, raro tamen c l circumspccte, 1792—97.
iHamemendaret. Quod fccit in volumine secundo, ut «Cu. T R O G G O T T . G O T L I E B SCHOENEMANN in B i -
ipse fatelurpaulloliberius,subslituendo, velex Parisina ^ blioth. hislorico-Iiteraria P P . latiuor., i . I, p. 2-53.>
cditione, vel ex varielalibus leclionum ab Halensi edj- 1797.
lore collectis, hinc inde vel voculas alias, vel, rarius < V E R S I O G E R M A N I C A apologetici sub titulo: Des Q.
tamen, iutegras ctiam senlcntias. Praiterea ordincin Sept. Fior. Tcrtullianus vertheidigung D . Cbristl.
librorum chronofogicum ex Nocssciti auctoritate ado- Sache gegon d. heidcn. A . d. L . Francof., in-8°. auct.
piavit, hac tameu cauteia, ut libros contra Marcionem r J . F . Kieuker. »
non nliis inlerjcclos, prouii viri iilius Chronologiai 1799.
exigebat, scd conjunctos una scrie, scquc immcfliale: < D. G O T F R E D . L U M P E R O. S. B. histor. TbcoL de
excipiciiles publicaret. Addidit ctiam Carrnina Ter- vita, scriptis alque doctrina SS. P P . , t. V I , de viia
tulliano olim tribui solita, conlra Marcionem scilicct, ct scriptis Tcrlulliani. >
de judicio Dominiy de Genesi, de Sodoma, de Ligno ri- SiECULO X I X .
tec, a Pamelio pratermissum, el ad senatorem. 1803-1820.
1780. < Jon. M A T T H . SCHROECKHH Cbristl. Kirchcn-
t In Collect. Poelar. Vett., cdit. Pisauris, t. V , Pro- gesch. Lips. X X X V , d. 3, 317.»
diermit carmina omnia TertuIIiano ascripta.» 1820.
1780. < G . H . S C H A R F E N B E R G . comment. acad. de
1> Justino, Terlulliano et Cypriano adv. Judaeos dispu-
c C H R . G O D . SCHUTZ cxplicatio loci TerlutJiani (dc tantibus. Lund.Coth. 4°.
Pnrscriplionjbus X V l - X V U ) , dc eversione stomachi 1821.
aot cerebri ex congressione scripturaruiu. Jen., in-P.> TertulI.opp.Mediol. (J. A.Moehicr., ex operepos-
1780. thumo Patrologie oder chrisUichc litteraergeschi-
c V E R S I O A N G L I C A I. Tertuliiani libri. ad Scapuiam chte II.)
op. D . D A L R Y M P L E . Edimb. > 1822.
1781. : < V E R S I O G A L L I C A I V . Apologet. Tcrlulliani, inter-
t D . P . DOMiii. SCIIRAM o. s. B . analysis opp. Ter- prete D. Meunier, prior. S. Marlini in campis In
lulliaui in suo maguo operc, t. III. >
suburbio cabillonensi, optimse nouc ac majoris famas
1783.
digna, diu post. auct. obitum edita. >
< Jos. A N T . CANTOVA de Septimio et S. E p i r t a n t a
1823.
dissertt. IP Theol. criiic. iti quibus antbroporaor-i
< J . A. COENENCommentat. de Terlulliano, C h r i -
phismo neutmmlaborasseoslenditur.MedioI., c u ^ »
stianorum ct Relig. Christ. advers. gentes Apolo-
67 PR^EFATIO. 68
gcia — in Annal, Acad. Rlicno - Irajcct, Ann. 1825- A optimorum libror. fideni edita, curanle E . G . Gers-
\m.> dorf. in medium posuit ac publici juris fecit libros
4825. Terluli. fere omnes, in duas classes distinclos, et
f A . NEANDER Anlignoslikus, Geisl des Terlullia- suos lom. scilicet 1° Libr. Apologelicos, adMartyres,
nus und Einleilung in dessen Scliriften, mit ar- de Spectacul. de Idoloi. Apologet. ad NaL iib. II, de
chocologischeif und dogmenhistorischcn Uulersu- Testim. Anim. de Corona mil. de Fuga in persec.
chungen. Berl., in-8°. » Scorpiace, ad Scapul. 2*Libr. ad ritus ct mores C/tri-
4825. siianor.perlinenles dcOral., de Patient., deBaplismo,
c V E R S I O G A L L I C A V . Apologet. ct Praescrlpiion. de Poenit., ad Ux. lib. II, de Cullu foem. iib. II,
adv. hxr. interprete de Gourcy, Paris, in-8°, ac- dc Exhort. cast., de Monog., de Pudicil., de Jc-
curaiis argumentis, exiguis ac paucioribusin texlum, jttniis, de Virginib. veland., de Pallio. — P r o d i i t
frcquentioribusin lectioncs varias nolis adornaia.» haec edilio selccta Lips. 1839. 2. tom. in-12, re-
1827. cens. E . F . L E O P O L D . Phil. D . A A . m. in gymn. A n -
c Terlulliani Apologetici edit. nov. cum varr. naberg. Prxcept. ordin. Laudanda sane et recensio,
Leclt. JOS. IGK. RITTER. Eberfcld, in-8°. » oblcxtus castitalem, et edilio ob chartar. et lypor.
1827. B nitorem, nullo vero commentario, lectionum tanttttn
cA. R D P H . GEBSER Bibiioth. lat. VelerumPoetar. varietale adornata.
Christianor. Jena». Praeler primum tomum nihil ulle- 1839.
rius prodi'U. » « E . F . LEOPOLD Ueber dic Ursachen der ver-
1827. dorbenen latinilat bei dec schriftsieiiern nach dem
« V E R S I O G A L L I C A V L Apoiogeiici Terluil. auct. Zcitalter d. K . Augustus, haupts.xchiich bei den K i r -
J . F r . A L L A R D human. liter.olim professor. nec hujus chcnvacicru, mit besonderer berucksichtigung dcs
conditionis immcmore, sive in pracvia dissert. de Tcrtuilian inserta V . S. V . Iligenii Zcitschrift. f. d.
laudibus Terluiliani, quem Tullio et Demoslhene hist'»r. TiieuL, vul. VIII, p. 1 e. sqq. Lips. >
longe eloquentia praslantiorem habet; sive in notis 1842.
ad calcem rejectis, quas, Septimii plerumque oblitus, « Novissimara ac amplissimam, quae hactcnus pro-
in quoslibet obvios novatores pugnaciter immillit. » dicrit, Tcrluliiani operum ferc universorum versio-
1827-1829. nem Gallicam nupcrrime edidit D. De Genoude, in
« E D . H A L L E N S I S H . Halce MagdeOurgicw apud Joh. sua chreslomathia Patristica, cui tilulus: les Peres de
Chrisi. Hendei, ilcrum prodiit in lom. VI, ed. Scmler. rEgliselraduilsenfran^als, t. X I I , Paris, in 8°. Hujus
Vid. supra. C aulcm vcrsionis, quai duos et vigiuti pnecipuos Ter-
1829. tulliani libros continet, auctor cst II. DENAlNde
« F R . MUNTER Primordia Ecclcsiae Africanae, Hav- Septimii noslri studiosis bcue merilus, notarum ta-
niaj, iu-4*. p. 128. » men omniuo cxpers, et omnis commeutarii mole
1829. expeditus, elegans potiusquam ftdissimus intcrpres,
« In coliectione selecla SS. Ecclcsiae Patrom com- qui african;c loquclae asperitatem splcndenli ornavit
plectente exquisitissima eorum opp. cura A . B . Cail- scimonc, egregiaque inlerdum c l ad vivum exprcssa
Iau el M. N . S. Guillon, prodiere libri Terlulliani, inlerprclationo recreavil.»
ferc omnes exceptis lantum sex partim editis, n«mpe 1813.
de Auima,de Fuga in pers., de Pudicitia, de Jejunio, His igilur dedttctis per multa reiro s:ccula iitcra-
dc Exhorlat. castit. deMouogamia. tom. V I , V I I . * riis Tcrluliiaui annalibus linem qualemcumque impo-
1352. net lucc nova PARISIENSIS EDITIO, quam post tot
« V E R S I O G A L L I C A I. Libri de Teslimonio animce, qui aliorum et lanlorum labores ideo confidenter aggre-
cl ipse cseteris Tertull. scriptis cleganlia praestanlior dimur, quod nihii nisi alienum ac mulualum prae-
haud imparcm nactus est primum inlerprclem, in statnus. U l enim ex iis quac hactcnus opera Tertullia-
AnnjiU. fascic.
Junio, Phitosophice
2 4 , u b iChrisliance,
interpretis ann. 1852,nomcn,
anonymi mense D ni elucidarunt nihil duximus omiltcudum ; ita nihil
iuiquo jure lectoribus abscondilum, nierilo deinccps novi , vcl inauditi adserendum libenter profitemur.
in indice delegitur, D. nempe M E L G H . D U L A C D E Equidem in hoc nostro, quodcumquC s i t , opere
MONTVERT. > describcndo leclorem diu morari noluimus ; quaenam
1854. lamcn buic cditiont accesserinl addilamenta, qualis-
Tertuliiani libride Praescripiionibus adv. bocrel. dc ve textus recensio polior haheatur, undenain petieri-
Baptismo, de Poenitentia, deOratione, seorsim cditi mus perpctuos comincnlarios , paulo fusius diccndi
stint, praemissa praelatione germanica, sumplibus ac animus est ac necessitas incumbil.
typis Aloys. Attenkover, 1834, in-8°.
1838. ARTICULUS I V .
C. JOS. H E S E L E TurluUian als Apologel. in Drey De nova ediiione Parisiensi.
ct all. Tubinger Theolog. quartals Schrift. — P . I ,
p, 30. Coalescithaec cdilio postea cx tribus parlibus seor-
1859. cimordiuandisacdescrihendis, nempc lum cx prolc-
Bibiiolhcca PP. ecciesiaslicomm laiin, scJccta, ad gomenis quibusdam, lum ex plurimis appendicibus
60 PI..EFATIO.
infer qnrs hinc cl inde dccurrit inlcger Tcriulliani A offitsas nobis incumhul agere grales beiicvolentissimo
textus , varictate ieclionum ac multo coinmcutario V. J . B. Malou, professori Theol. DogtnaticoD in U n i -
illustratus. vcrs. Lovanicnsi ct cjusdcni Acad. Bibliolh., cujus
In primo liminc conscrvare ac lypis inamandare opc ac (omilatc hrec grati accepimus iniinuscula ,
religioni duximus T E R T U L L I A X I V I T A M P E R VIGINTI E T quibus ct tu, candide lector, grato simililer auinio
QOATUOR ANNOS a Pamclio concinnalam, brcvibus lan- utere, amato, ct fruere.
lum bic illic respersis annotaiionibus, ac scdulo rc- Nunc tandem redeuntibus ad operum Tertulliani
censa consularium fastuuut seric, in praecedentibus corpus, tria itcrum secernenda occurrunt : lextus
edilionibus mire dislurbata, truncalis, inauditisve no- nempe, variae lectiones, et commenlarii. Porro inte-
minibus borrida, nec ctiam nuncpurgata iabe quadam gerrimam, caslissirnamque texlus recensionem pro-
perpelua, unius iieinpe anni auterioritaie. quac e ve- palare enixe cupieiites, pneeuntibus V V . CC. Lnm-
ttfela consularium Fasluum chronolaxi in Pamcliaiiam pcro, Scboenemann, Walchio, qui omnitim optimam
recensioneni inoflenso pede transniissa, liinc absque duxerunt Edition. Pamelio-Rigaltianam Prioru ann/
bDgno rerum tumultu ejicf nequivissel. 1664, hunc babuimus edilionis novre fontem pene
In his igitur Pamelianis annalibus maucnt piura im- omnem et unicum ; ncc (amen accuratam eaeterarum
pcrfecta , biulca, conjcctanea , erronea ; quibus editionum collationem negligenles, seplem pracci-
rcsarciendis necessarium subsidium prastat erudi- pnas, nempc Hheiiaui, Pametii,Kigaltii,Parisiensem,
tissima J . Aug. Noes^clt D I S S E R T A T I O D E V E R A . E T A T E Venetam, Ualensem et Staheiianam continuis mani-
AC D O C T R I N A SCRIPTORUM Q U E SUPERSUNT 0. SEPTllIII htis, noslra dum orirelur, habuimus. Quibus ac-
T E R T U L L I A N I , ex historia ihcolog. criiica de vila , scri ccssit, pro omnibus in ca edilis libris, splendida ac
vtis ac docirina SS. Palrum D. Lumper cxcerpta; » recentissinia recensio, studio E . P . Leopoldi Lipsioe
quorum opus commune ttl iibenlcr edimus, leciori- data, u l bihliothecae Palrum,,curanle E . G . Gers-
bus pergratum fore l a l i , ila pcnes ulruinque stare dorf, insererelur.
lwnnuUas eoruni subdubias opiniones contestamur. Quinimo eas fere omnes TerluIIiani rccensioncs
tyue subindc occurrunt T E R T U L L I A N I P A R A D O X A cum cum Priorii texlu repraoscnlandas curavimus : conli-
attiidoto Pamelii, P R O V E R B I A L E S O U E F O R M L L ^ E a Bealo nuos enim stibnexuimus varianlitim teclionum indi-
Rheitano et Andrea Uoyo Brugettsi cxplanatae, eas culos, ex oplimis codicibus, edilisve voluminibus
ut in caeteris, sic et in nostra editione habes, nec in- quam diligenlissime collectos. Ilinc si manu lanlum-
ficias ibimus nospolius pricscriplioni cuidam ac prio- modo obvia quaelibct folia evolvas, binc inde vclim
min editionum exemplo, quam palcnli commodo io- excitatos videas codices Agobardinos, Lttgdtinoha-
cum fecisse. tavos\ Fuldenses, Valicanos Pameiianos, Ambrosia-
Data deinde Apologetica, itcrum et quac de pro- nos, Wouwcrianos, Latinianos, Gclesianos, ac iden-
pria ejus ceiate ac specialius de Severianai pcrsecutioitis lidem passim editiones Rbenani, Pamclii, Higaliii,
mitio disquisivit J . Laur Moshcim , abcdilione Vene- Franeckerac, Parisiorum, Vcnetam, Halenscm, W i -
ta secunda detraximus. ccburgcnscm, Lipsienscm, Leopoldi, etc. Erunt for*
At nihii plenius, inlegrius ct amplius usmiam de lasse qui louga nostra in his perlegendis (astidia de-
Tcriulliauo elahoralum csl, quam quod pubhci juris diguati, mirabunlur ac forle dolebunt nosmel in de-
fccit in suo lantoe molis.ac doclrinae Apparaiu D. M - iicaiulas ac molestas tricas misere iinpegisse ac Icclo-
C O L . L E NOURRY monacltus Bened. e congreg. S. Maur.; res perperam adduxisse.Erunt aulem etalii piures et
qui tres quideui libros lanium indagaturus, inde lax.v Q uquiores, qui cum audicndus sit post tot saecula
Usvebs>hi aliissimam lolius Tertuiliani doclrinam rcdivivus Tcrlullianus, vesana librariorum ac cor-
invelutur, ioca scopulis, oflendiculisve iuvia confiden- reclorum recentium licentia miris modis disturbatus,
tcf inquirit ac lulo illuslrat, suum tantodociori fide- nihii esse inane ac insulsum ex iis vel minimis qu.-c
lissimum restiluil scnsum, suam in multis crimini- tanli viri vocem puram pulam clicere qtieant, nobi-
busfalso impulalis caussam vindicat, vcra iudigital, scum merito arbitrabtinttir. Alqui rcm paulo atlen-
crrores increpal, conspuit spuria, verosimilia con- tius consideranti saepe ssepitis iliud accidet, ni fal-
jicit, nec ulli audaciori ligmento, vel favente oplimi i o r , quod ei ex vocula quadam, in iectionibus va-
editoris auclorilate, telricus censor et asper indulget. riantibus timide rcjecta,lux ampiior forsan quam cx
Porro eo alacrius in lucetn ilerum proferenms, qtio abundantiori nota suboriatur.
rarius,et quaestu diflicilius est amplis*imum iilud Quibtis nihilominus adminiculis necesse erat ad-
rel patristic;e trium priorum saiculorum armarium. dantur doctissima ac felicissima inicrprelum el com-
Haec sunt quae uliliora duximus prasvia Tertulliani mcntatorum adTertuIliauum explicaudum tenlamiua.
nostri limina ac pene dicara Propylea. Qua; cum Nec soiai^ nec omnes Parisiensis nolas usurpavimus;
I>erlransieris , lutiori pede penctralibus ipsis succe- omissis nonnullis quibos vel plerumqtie brevis&ima
des. Quo jam le mecum pervenisse videaris velim, ut, lectione varia supplelum est, vel quibus obnilebalur
ledificii pnecipui laniisper oblitus, conlinuo remotis- recla fides catholica, alias cx iisdem fontihtisac Prio-
simas invisamus appendiculas. Quinque ergo rcperies rius,ncmpe pracipue ePamelii ubcrrima copia hau-
in calce repo^iLis, coronidis instar, diversi arguinenli simus. Quam frequeniius l i c u i l , spcciales quorum-
appemiices. Quarum prima babel C A R M I N A sivc gcnui- dam librorum adnolationes, plcniores plerumque ac
na,sive supposiiilia , quae TcrluIIiani nomine circum- D penitius auctoris scnsum introspicientes, prae om-
fcrontur, exiguo quidem, ulpote exigui momenti, nibus colligendas duxintus. Hinc praetcr animadver-
cotnmenlario iiiustrata. Secttnda aulem fragmentum siones Corbiniani Tboni;c in libr. Ba|dismi et Pocniicu-
quoddain exhibet diu pcr niulla saecula in codicibus li;c modo laudatas, magnam partem pcrpcliii in Apo-
vaticauis obrulum, laudem annum circa 1650 a Joh. logcticam Ilavercampi commentarii, remoia scdulo
Maria Suaresio, hibliolh. valic. custode, cditum, itc- iudigcslaquadam classicorum auctorum professoria ct
ruroque a duobus sacculis oblivio obrulum aut despc- luerciica ructatione, accepimus. Hinc in arduo Pallii
ctuni. Terlia autem nonnulla deprehendilquae gnccp libro acutissimi Salmasii proverbiales clucubraiiones
oreSepiimitis dixit, transtulil, aut exaravit, alticismi transcribendas curavimus.Hinc primi posl Miiratorium,
forsan peritior. quam laliiuc urbanilalis. Quaria cgrcgias cjus ac Panciroli noias in Oratiouis librum
demuni quae penitus amissa desideranlur opera rc- dimidia parle adaucltim ex ejusdent rarissimisAncc-
censet, atit eorum spicas deccrpit, aul spuriaresccal. dotis deprompsimus. Ilinc demum excitala a Semlero
Tandem Quinta suppedilal cximias D. C O R B I N I A N I Tno- in D. Ircnseum , aliosqtio Patres lile impia de corum
UM ADNOTATIONES iii duobus Sepiimii de Bapiismo el scriptorum origine, palmare ejus argumeniuin susde-
Poenilentia libris, opimas sanc ac ubcrrima substan- quc verlcndum forr arhitrati sumus,diimmodo, alteu-
tia confertas, paulo tardius nobis transmissas quam lis binc ct indc Tcrlulliani ct Ircmci locis similibus
uisuo loco succcdaul, lemporc lame » sal opportuno sole claritis ostcndcrinius i on soli m opera Ireini
r

Ut cgfegtuiu opcri pc:.c ab^oluto linem imponanl ac grrca sed c l corutn vcic ci*i l?ti ia.ii iuicrpieiatio-
71 PRJEFATIO.

itcm Terlulliano prjcluxisse ac proindc lcmporibus J riim ca'culis iufra in disserl. D. Lumpcri pcrpcnsis
suis praeivissc. conferct, jam cliam minime ab oidiuc cbionologico
Ikec igilur erunt diversa bujus cdiiionis liinc illinc nos rccessisse di^rcliendei.
acccpla niembra. Quanam vcro raliunc iu corpus Tcrlulliaiius!, susccplo montanismo, sibi aliqtio
coeanl, ac intcr se conncciantnr, paucis remauct inodo consiitit; nunc cnim in acicin, ul anica, cutii
prarfaudiim. Mirum cst quoiuplici rerum ordine ct ouinibus advcrsariis congreditur, niinc lorcnsi sttidio
jibrorum scrie uiiaquaeqiie Terliilliani cdilio divisa quasi dclenlus de rilibus"ac nioribiis concioucni ha-
nut polius disjecia fucrit. Alii icmpora pro libitu suo het. Hinc sccundre opcrum partis scrics: /irior coaiuit
mclicntcsac staluenles, ordincm chronologicum asse* cxiniiiimcia POLEMICORUM LIBROKUM molc, ni-
<|ui studuerunt. lloc in anitnis sibi praeccpissc videulttr ininim D E CORONA M I L I T I S , D E F U G A IN P E R S E C U T I O N E ,
La Ccrda, et Oberlliur. A l i i , ut Hheiianus ct R i - advcrsus psychicos , A D V E R S U S GNOSTICOS S C O R P I A C K ,
galtius, velustoruin codicuin indiccs qualescuinquc ADVERSUS P R A X E A M , ADVERSUS UEBMOGENEJI, ADVERSUS
in eorum instrucnda cdilione duces babucre. Alii MARCIONEM, ADVERSUS VALENTLNIANOS, ADVERSUS JUD.EOS,
nec temporum, nec codicum habita raliouc, vel DE ANIMA A D V E R S U S PHILOSOPHOS, D E C A R N E C U R I S T I
ulraque permixta, Pamelii cxemplo, rcrum qtiadam A D V E R S U S QUATUOR I I . E R E S E S , D E R E S U R R E C T I O N E C V R . M S
Thcoiogica synlhesi deductarum ordmcm assum- A D V E R S U S MARCIONISTAS, A L I O S Q U E GNOSTICOS. ITCIII S C -
psere. Alii demum, et pnccacteris omnium novissimus dalo iiitcrdum illo impugnaudi fcrvidoaslu, animos
J. S. Scmlerus, nihil sibi proposuissc videulur nisi rc< reasse voluissc videlur cum poslcrioris scrlei L I -
pmnia-Septimii sive.calholici sive Monlanistac scripla BROS MORALES descripsil, D E V E L A N D I S M C I N I B U S ,
ita ex industria miscere ac confundere, ut protniscue D E E X H O R T A T I O N E C A S T I T A T I S , D E MONOGAMIA, D E J E J U -
ah uno ad uUimtim una cademque Montanisiica 1 N l t S , D E PUDICITIA , D E P A L L I O . Exlat a d l l l l C ilisiglie
farragine foedari censeanlur. Nobis igilur-etsi religio Tertuliaui opus, imo iuaximum ac celcberiiuum , L I -
summa futura sit veterum editionum ordinem in B E R nempc P R . E S C R I P T I O N U M A D V E R S U S I I ^ R E T I C O S O M -
usu acceptum, omni ope conservare, nunc in hoc NES, de cujus x*tatc acriter, ul infra vidcrc cst, in-
multarum sibi obstrepenliuin Terlulliaiii ediliomitn ter crudilos disceplalur : quoruin litcs ctiiu non nobis
tumuitu , necesse fuil novam seriem, partim chrono- sitcomponerc, mediaminter ulramquecoiiicndcniitim
iogicam, partim systematicam , componere. liinc iu aciem slationcm elcgimus, mediumque huic libro lo-
duas dividendos esseparles.Septimii traciatus abunde cum adscripsimus, nempe, inter orthodoxi Terlullia-
suadetvita ejusduplcx, altera fide iulegra, altera ni el cjusdcm moiitanistac opcra, iu froulc postcrio-
liacresi contaminata. Hincduos dislinguerc esl tonios, ris tomi, ut duodecim polcmicis lihris pracfuigcal ac
quorum prior continet scripta ab Auciore adhuc ca- vclut antesignanus piaeeat.
lliolico, posterior scripta post susceptum ah eodem Quaccumutcumque landemexposilafueiiiit, pcnilus
Montanisrrum exarata. Rursus, cum in utraque vitao cxplicalatoiamentenosira luin deTcrtuIliaui auctori-
cjus vice idem modo adversarios suos pcrstringat, late vcra ac recto usu, tum de instiluti nosiri originc,
modo suos ad bonos mores excitet, pars ulraque subsidiis ac rationc, iinem demtim praefandi facieulcs,
operum ad duplex generale capnt rcducenda vcuit. dixiinus..— Deum vero ilerum ilcrumque , ul incho-
Hinc in prima parte serics prior LIBKOHUM APO- antes, i l a c l ahsolvenles opus, cnixc rogamus, dcprc-
LOGETIGORUM, uempe A P O L O G E T I C I , L I D R O R W A D camurquc, almamqiic simul Deiparam virgincni, rm-
NATIO.NES , D E TESTIMONIO ANIM.C , A D M A R T V R E S , D E gdorum hominumque mnlrem ac delicias, ciuictam-
S C E C T A C U L I S , D E I D O L O L A T R I A , quibus , appendicis ( qtic tiiiimpbanlis Ecclcsiaesplendenlcm coronani, co
inslar, libellum auctoris Monlanistae AD S C A P U L A M , ob ipsodie qtio nianimi de tabula tulimus, cadorum, ler-
rerum connexionem subjunximus , quippe in iis om- rarumque ambilu festivc concclebraiam iu patrQci-
jiibus libris Terlullianus caussie chrislianne palronuin niuni ac tulclam advocamus, obtcsiamurqtic ut hnec
se profilelur ac genles, genliliaque inseclalur. Poste- novissima diutini opcris primordia, Deo opliiuo ma-
rior vero ejusdem partis series libros exhibet Tertul- ximo accepta sint, Ecclesiae matri haud ingrata, qua.n
liani catholici DOGMATICOS, in quibus lotus est in pluribus utilia, nobisquc in aclenium profuiura.
exponcndis rilibus, ac disciplinis Chrislianorum,
nenipe D E O R A T I O N E L I B . I . , de B A P T I S M O L I B . I , unum
D E P O E N I T E N T I A , DUOS A D U X O R E M , de C U L T U FQEMINA*
ScribebaturParis.,KaI.Nov.,anno M . D.CCC. X L I I L
RUM DDOS ; hunc vero ordinem, quisquis cum tempo-
&
VITA Q . SEPTIMII
FLORENTIS TERTULLIANI
CARTHAGINIENSIS PRESRYTERi;
7 AUCTORE JACOBO PAMELIO,
Q U J E E J U S J E T A T I S "VIGINTI Q U A T U O R A N N O R U M H I S T O R I A M CONTINET.

—— ^ /y f
{I. Exponitur prcevia controversia duplex.— 1. T E RA Tertyliano edilorum meminerit, falsus videiur Con»
T U L I A K I vitam Deo auspice descripturis , qui (quod radus Gesnerus, dum illi pncterea adscribit legiim
memoraiu dignum est) sub Afro Romano Pouiiiice Rescripia ex Libris, de Senatusconsultis, ac ad S C .
S. Victore, knperatore item Afro sibi cognomine Libonianum el Orpbilianum. Alquc in bis saiis con-
StpumioSevcro, Afer et ipse floruil; duae occurrunt scnliunt Dociiores. Verum an idem sit ille Tertylia-
controversix, eaeque difficillimac. Prior, dc Tcrlullo nus cum uostro boc T E R T U L L I A N O , adliuc sub judicc
Consufe, T E R T L L L I A R O nostro, Tertyliano JC. et lis est, praesertim id assercnlibus quibusdam magni
S. Tcrtullino Marlyre , e quibus qualuor ballucina- nominis ct eruditionis J C . Nos certe, salvo saniori
tiooe quadaro unum c nficere quidaui conati sunt. judicio, diversum censemus, tum quod ille juxta
Altera, de lempore ct aetale Aucloris, qua fldei Sa- vcriorem ex Pandectis Fioreniiuis lcctioneni, tcste
cnmenus novus Clirisli Tyro initiaius est. Augustino Jiisliniauo, ubique Teilylianus voceiur,
1 Acprimo, de Tertuiio coniu/f,TERTULIANO noslro B noster vero T E R T B L L I A N U S , tuin quud etiam Francisc.
%

TertyUano JC. el S. Tertuiiino Martyre.— Ad priu- Balduiiius datis ad me litieris stylum, el oraiionem
reia quod attinei, imprinns fefeilit Rhenanum cor- dissimileiu confessus *it, lum denique, quod tempora
rupta leetio apud Rcginonem, qnae casiigaqda etiam iion satis cnnveniant. Si enim ciini Bcrnardino Rutilio
apud Hermannum Coiiiractuin in Chrouicis, ul pro Teriyli num suos edidisse Libros dicamus sub Impe-
Tertuilino Martyre, quem recensent Martyrologia ex rio H.idrtani et Auioniiii, quuin Hadrianus luip,
Actis passioub S. Stephani Papic pridie Nouas A t i - obieril an. U . C . D C C C L X X X X . et Severus Imp. sub
gusii, T E R T U L L I A N U M legerii. Deinde non miuus hal- quo no>ter T E R T U L L I A N U S , priuium coeperit imperare
Ineinaii sunt bactenus, qui Tcrlulluin R nnauuin Con- anuo U . C . DCCCCXLV. ct sic inlerccsscrinl anni
solemcum Jurecoiisulto Teriyliano confunduiit, oc- L V . oportebil hunc luis>e atate quiuquagenario ma-
casione Senatusconsulli Teriulliaui, nd quod com- jorem, qiium ex JC. Chrislianus factus esl, inaxime
plura Rescripta stiitt edila, quac recitantur D. L . 58. ^ \ resp«ui>a illa illi atlrihuamtis, qu;c noiuiisi iu auc-
b

T. 17. et C«»d. L . 6. T. 55 (I). Neque enim reperiri toritate niwgna consliluti dare solcnl JC. cujus
poterit aiiquis Consul Tcrtulliaiiiis, seu Tertylianus, tamcn conirarium cx S. Hicronymo couslat, qui me-
sed Q. Flavius Terlcllus com Ltcinio Sacerdole anuo dia illum xtale, quum aulea diti Presbyler fuisset,
U. C. DCCCCX. ad cujus relationem jam amea, im- ad haeresim scribit defccisse. Sin vero, juxta alios
perante Hadriano Augusto, dictum Scnaitisconsuliiim (quoruiu supra secuti suiutis senlenliam) >ub Alexan-
publicatum esl. Uipoiequum D. dicto Titulo lib. 21. dr^ Imp. cuiii ca:leris JC. quoriim responsa iu Pan-
D Bius decreverit, in uuadam facti s|>ccie ccssare dectus rciata Miiit, jam luce clarius esl, euiudfm noii
Senalu.scon^ultuni Tcrlulhaiiuni, quod proimlo eo csse. Nam n ster T E R T U L L I A N D S ante Alexamlrtim
constat esse amiquius; Tcrtylianus vero JC. M C U I I annis plus miiitis xxx. Christi iidcm amplexus, eo
mox latius, sub Alexaudm lmperatore inuliis jost lciuporc si adhtic supeis:es ftieiit, in huensi voluta-
i i u - e l a r u i t , cum uliis plcrisque Papiuiaiu di cipulis, jy haiur Ncque vero arguiuema contra' senli» ntium
qui Juri dicuudo nperaiu dedere, cujus Consiituiioncs tanli sunt ponderis , ut iu parles suas me potuci int
e\ Libris Qua*siioiiuni .et Libro sing» b r i de Cas- perirahere. Quod enim Ulpianus (qui h cus forUissis
ireusi peculio, nc quid hic dcsit, posl Vitam hanc occasioiiem huic deditconirovetsia*) D. L . 38. T . 1 7 *
Auctoris noslri subjecimus. Quae solx quum super- ad SC. Tertullianum lih. 1. Rescripti meminit Impe-
sint; nec quisquam alius librorum aliurum ab hoc ratoris el D. Palri* (id esl Aiitonini ct Severi) ad
' (l) Vid.ad calcem iltius dissertationis Pamelii Responsa Teriullianum quemdam; imprimis aul Junius, aut
Tertviiani JC. qua; extant in libr. Digestor. Cf. Job. Blu- Ovinius juxta 5IS. cod. Tcrtullianus ille pramomi-
mwiJMich de SenatusronsuUo Q. SepUndo Flor. pret>bytero
n namr, quum noster Q. S E P T I U I U S T E R T U L L I A N U S
et JHreconsuUo Tertuiiunistib. Lips., 1735. in-4 .—Just. C.
Wiesenhauer dispul deJmeconsnito et Q. Sept. Flor. fer- appellctur, dcindc Pandectae Florentin» Tertul-
UdLuumu Hildes. 1743. 4. Maiau. hb. l>. epist. li.\alcnt. lum legunt, fortassis eumdem, qui etiam diclus
e
173i, in-4 . EOD.
(Deux.)
TEETDLLIANI. I .
43 T E R T U L U A N I VITA. 44
Q. Flavius Terlullus, cum T. Flavio Clemonte Consu- A cus quispiam objecit Itaa Toga adPailium? Cui
latum gcssit anno Severi u i . Allcra voro ralio, qua inter caetera respondet : At ego jam iili eiiam divincc
potissimum nitunlur illi, quod Juris verborum rcti- secla? ac disciptincc commercium confero. Gaude Pul-
nenlissimus alque adco JC. Romantts fueril, vel iium et exuila, melior jam le Phitosophia dignata est,
Euscbio lesle, nostcr TERTULLIANUS, non magis cx qno Christianum vestire ccepisti (Lib. de Putl. c. 5.
conviucit, quam si dicamus , Cacilium Oralorcm Ibid. c. 6. ibid. c. 3 ) . Veruin non perinde intclii^i
quem introducil sccum coiloquenlcm in suo Oclavio potcst, quid sibi velint ejusdcm Libri vcrba : Sed
Minutius Felix, eumdem esse cum Caccilio Cypriano vanum jam antiquilas, quando curricuia uosira coram.
noslro, <|uod utcrque Oraloriam excrcuerit. Aut Quantum reformavU orbis seeculum istud! Quantum
(quod ad institulum facit magis) si Septimium Scvc- urbium aut produxit aut auxit aut reddldit prcesentis
rum Imp. cnmdcin cssc cxislimemus cum Septimio Imperii tripiex virtus, Deo tot Augustis in unum fa-
allcro Scvcro , quod utcrque Afcr et llisloricus venie! Quot census transcripti! Quot populi repugnali !
fuerit, quoriim illc suam, hic AJcxandri Imp. vitam Qnotordines illusirati! Quol barbari exciusi! Rcvera
•conscripsit. A u l dcniquc, si Seplimium illum cnjus orbis cuttissimum hujus Imperii rus est, eradicalo onmi
versus cxtant apuil Crinitum in Jani laudcs , aut aconiio hostililatis et caclo et rubo subdotce [amiliari-
Quintum Septimium Romanum, qui Dyctis Cretensis B tatis, consiium et amamum super Alcinoi pometum et
de bcllo Trojano Libros scx Lalinos fecit confunda- Mida: roselum. Id quidem Rhenauus, Magdeburgenses,
mus cum nostro SEPTIMIO T L R T U L L I A N O , quod aliiqiieeum seculi ita interpretantur; u^>er Tripticem
ambo et Afri el Poclas fucrint. Ad quorum fortassis Imperii virtulem, inlelligant Severum Augustum, et
dislinclionem, Auctor nosler, Q. SEPTIMIi F L O - Pesccnnium Nigrum, ac Chmdium Albinum Caesares,
RKNTIS TERTULLIANI C A R T I I A U I N I E N S I S appcl- quorum iiii ab exercflihus in Pannoniis et Oricnte,
latioues Libris praefixil suis (1), non contenlus dua- hic in Gallia Cicsar dictus esl. Sed ipse sib: conlra-
Liis illis SEPTIMII TERTULLIANI, qticmadmodum dicit Rhctianus, quum fatetur invilo Severo id fac-
reliqui post enm scriptorcs Afri, Minulius Felix, Cae- tum de Pesccnnio, et utrumque ah iilo hostem judi-
cilius Cyprianus, Laclantius Firmianus, Marius Yic- catutn, et e vivis 6ubiatum postea. Non poterit igitur
lorinus, el Aurelius Auguslinus. iu lanta trium Cacsarum simultate accommodari illud:
§ II. De lempore quoad pdemconversus W / T E R T C L - Deo tol Augusiis in unum favente, multo veio minus
L I A N U S notier. — 5. Porrd (quod ad alterara pertinet illud : eradicato omni aconito hoslilitatis. Imo quum
coniroversiam) dc tempore quo ad fidem conversus illa trium Caesarum variis in Provinciis delectio con-
csi TERTULLIANUS noster, major muilo se difO- tigcril statim inilio Imperii Severi, rainime convenire
cultas offert. Quosdam qui claruisse putant cirax polestcum verbis sequeiilibus : Quot census transcrip-
annum Cbrisli nali C L X . fefeliit illud Auctoris Lib. de ti! etc. quot barbari exclusi! Quorum postremum
Monogamia, annis circiter C L X . exinde productis (de mnjorem scrupulum injicit, quod inde constat, non
Monog. III.); verum illi quomodo compulandi sinl a nisi post exctusos barbaros hunc iibrum conscripium,
]..« so Cbristo, an potius ab aclaie qua Apostolus id esl, postdeviclos Arabas, Parthos el Adiabenos.
Taulus Epistolam scripsit ad Corinlhios primam , Quod ilaque, in Argumento el Annolalionibus noslris,
infra latius ad aiinum Domini C C X I I I I . Muito itaque ad annum ferc quinlum relulimus Imperii Severi,
rcctius Eusebius, Ven.Beda, Freculpbus Lexoviensis, ad annum tcrtium potius applicari oportere poslca
Marlinus Polonus, Conradus a Lichlcnaw Abb. Ur- deprehendimusf quum anno quarto a Severo deficere
spergensis, Ymcentius Beliovacensis, Ilermanus Con- Albinus coeperit, et anno quinto intetfectus sit. l i a -
tractus, el Trithemius , circa annum plus minus quc Imperamibus tuuc una Severo Anguslo, Antoui-
Christi nali cc. TERTULLIANUM claruisse scrihunt. no ejus lilio, el diclo Albiuo, pacato jam Imperio,
Alqui de anno, quo Christo nomcn dederil, silent utpole dcvictis jam ac occisis, et Juliano, qui occiso
omnes pracler ipstim TERTULLIANUM, scd verbis Perlinace illud invaserat, et Pescennio Nigro.
loiige obscurissiniis. lilud quidem perspicuttm cst, 4. E l vero de Alhinolmpcriiconsorleconsenliunt
slatim a baplismo conscriptum ab eo Librum, de Pal- ^ orones. Nam juxia Faslos Consularcs, slaiim post
lio, ea nempe occasionc, quod , quum pro more acccplos omncs Imperii titulos, D.CLAUDIUS A L B I -
Cbristiano Toga dimissa Pallium indutus essct, ami- NUS A B IMP. CJES. L . SEPUVIIO SEVERO A U G .
C i E S A R A P P E L L A T U S E S T : et anno scquenti
(I) Sicpraetorlibrosmstos.jamAngelusPolitianus aucto-
remnoslrumsignavitlib. tv.epist. V.dcNominibus. Sicip- Consulalum iniit Severus cum Albino, qui jam iude
semei auctor noster,de Virginibus veUmdis, c. ultimo: Hcccetiam SEPTIMIUS dictus cst, quantum apparei, in Se-
cnm bonapace tcgenlibusutdiUtiemconsueludini praponen-
tibus, pax et gratvia Dondno nosl o Jeau rediu\det,cum SE- vcri gratiam. Qui eo cliam honore ilium prosecutus est
PTIMIO TERTULLIANO cuiushocopusculumesiSimilis ul nummosejiis iinagine(tesie Spartiano) insigniri jus-
esl clauMilalib ri de baplinmo: TatUumorout cum peiitisetiam
TERTULLIANI peccatoris nuiittinerilis. Similis cst clau- scrit,quieliamnum (i)extant cum inscriptionihus lam
sula libri de exhorlatione castitaiis. Memento in oralionibus Craecis quam Latinis apud Generosos Dominos Marcum
tuis TERTULLIANI exitortamis. Ita edit. Paris. Frank.
Venetau. Rigaliius autem ultima IKCC verba omisit; binc et Guidonem Laurinos Walrefleli Toparclias, cum aliis
ab alia manu fuisse adjecta, millo taincn lavcnle msto, tuin compluribus, quurum infra iiet mentio. E quibus pro
Salom. Semler, tum E . F . Leopold visum est prorsus indu-
bium. Cf. Luraper. hist. theol. cril. SS. PP. pars vi. cap. 1. (1) Scilicet circa annum 1579, quo primum edita fuit a
arl. 1. aol. b. sZvo, Pamelio Yita. bsec Terlulliaui.
45 TERTULLIANT VITA. 46
no&ira sententia fnciunl, jam posl occisum Nigrum A nosiram auspicabimur a primoSeveri anno, et T E I i -
publicati i s t i : 1MP. (LGS. D. C L \ U D I O SKPT. T L L L l A N I jam Christiani ab anno illius lerlio,
A L B . COS. II. MONETA AUG. CS. M C T . AUG. aul dummodo quxdam prxmiserimus dc ejus appellatio-
M I N E R V J S . P A C I F I J L E S j E C t L O FOECUNDO; itibus Q. SEPTIMII FLORFNTIS TERTULLIANI
aut deniquc : F E L I C I T A S ; quae omnia perlincrc CARTUAGINIENSIS, et proinde de ipsius genle, fa-
vidcnlirr ad illud, cradicalo omrii aconilo hoslilitatis. milia, stirpe, parcniibus, palria, instilulione, studiis
5. Dc Antonino auicm Scvcri filio, quad cliam ct scriptis adolescentix, viiac slatu, et alale, quum
j a m iwdc Cvsaris litulo insiguilus fucril, duo sunt Scvcrus Imperium iuiit.
qiuc conjecluram conlirmanl nostram, lum lex 1. de § III. De ejus pramominc nom\ne cognomine et agno-
% y

inolhcioso Testamenlo Cod. I. 3. quam rescripserunl mine. — 6. Porro Q. (quod auclori noslro tribucrunt
Scvcrus ct Autoninus Kal. Juliis Falcone ct Claro jamolim Vincenlius Bellovacensis, Trilhemius, Poli-
C<»ss. quorum Consulitus incidil in 1. annttm Scve- lianus, ct MS. cod.) Pra?nomen csse, norunt Anti-
r i ; tum ha?c numismatfs inscripiio : IMPP. INVICTI quarii omnes, fortassis quod qtiinto loco nalus essct,
PII A L G G . (cum Severi clfigie cl Aulouini adhue utpote quum Prxnomina aut ab cvenlu, aut ab avis,
pueri i.nberbis) VICTORIA PARTIIICA MAXIMA. proavis, seu alavis fcrc usurpari a Romanis soleant
Q U J D adco referri potesi ad illud : qnA barburi cxclu- )( (iu quorum locum hodic successerunt propria*cujus-
si! sicut ct ista : L . S L P T . S E V . 1'ERT. A U G . que nomina) quale esl ct illud : QUiNTA SEPTIMIA,
1MP. 11. ARA». P A U . A D I \ B . COS. II. P P . SC. quod intcr pmtomina feminarum ab Onuphrio re-
Maximc consenticnlc Sparliano m hxc vcrba posl censctur. SEPTIMll, gentis e a appcllalio, qua» apud
Nigri cxdem : Deiude circa Arabiam plura gcssit, Romanos primum Regia, dcinde plebcia, postremo
Parthis ciiam in dcditionem rcductis, necnon ct Adia- Consularis fuil et Palritia. Impriinis cnim inveniiur :
benis, qui omnes cum Pcscennio senserant. Atquc ob SEPTIMIUS MESIUS iEQUICOLARUM R E X , inde
hoc reversusj Arabkus, Parlhicus, Adiabenicus appcl- in variis Marmorum inscriptionibus, partim inler
t

lalus est, sed Iriumphum respuit nc viderclur dc civili


t Epigrammata aniiqu» Urbis, partim in Orlhographia
Iriumpliarc lictoria. Insuper ct Euscbio ( scu polius Aldi Manutii, feminarum appellationes : SEPTIMIA
B. Uieronymo, qui mullaad Lalinos pcrlinentiaChro- ANNIA, F L . IIOR.VTIA SEITIMIA OCTAVTLLA,
nicis ipsius inlcrseruil) qui bcllum Judaicum, Sama- SEPT. FELICISSIMA EURESIA, SEPT. SECUNDA,
riticumqueac Parthicunicaidi Albini prxponit; qucm- S E P T . EXORTA, el Ordinis Mililaris virorum (qux ad
adinodum eiiam Orosius, Joannes Zonaras, ct institutum magis faciunt) T. SEPTIMIUS FELICIS-
Uugo Floriaccnsis. Nec obslat, quod llcrodiauus SIMUS COUORTIS II. c t L . FL.WIUS L . F . SEPTI-
dilatum adbuc scribal bcllum Partbicum, ttim quod C MIUS A F E R OCTAVIANUS C. V . T C R M . II. EQUIT.
(ides major babcri dcbeat Latiuo quarn Grxco scrip- UOM. X . VIR ST. LITIBUS JUDICANDIS; e l L . S E P -
t o r i , qui nullum bistoriae ordinem obscrvavit, lura TlMiUS ANTlGONUS MIL. COH. VI. PR. c l T. S E P -
quod Spartiantis poslmodum itcrum profeclum scri- TIMIUS C F . SER. TIVIA T R . MIL. dei.i |ue L . S E P -
b a l in Arabas, Parthos, ct Adiahcnos, et bclio con- TIMiUS SEVERIANUS, ct SEPT. CARITO V . P .
Ira eos confecto triumphum egissc, eumdem nempe Consularium dcnique virorum sub Julio Caesare Augu-
dc quo iufra anno Severi x. Prjisertim, quum extcnt ^oP.SEPTIMlUS.TrajanoCiCsareSEPTIMIUSAGNL
ct Marmorum c l Nummorum inscripliones, in quibus DLNUS V. C , AGENS PER HiSPANlAS V. C. P . T .
bis Parthicus nuncupalur. Allera anni xi. ejusdem in YICESACR V COGNOSCENS, sub Marco Imp. S E P -
A r c u Septimii Roma : IMP. CiES. L . S E P T . M . F . TIMIUS SEVERUS, sttb Impcr. Vcro L . SEPTIMIUS
S E V E R O . PIO. P F R T . AUG. P. P. PART. A R A B . S E V E R U S , M . SEPTIMII GET^E F . postmodum
P A R T . ADIAB. PONT. MAXI. TRIB. POTES. X I . I npcrator, sub ipso illo Sevcro D. CLAUDIUS S E P -
COS. III. PROCOS. ET 1MP. CJES M . A U R E L . L . TIMIUS ALBINUS, cum illo, uli supradiximus, C x s .
F . ANTONINO AUG. PIO FELICL TRIB. POT. VI. appellatus, P. SEPTIMIUS M. F . GETA illius rrater,
COS. PROCOS. P. P. OPTIMIS FORTISSIMISQ. Q. SEPTIMIUS PLAUTIANUS Anloniui lilii ipsius
PRINCIPIBUS. INSIGNIBUS EORUM VIRTUTIBUS D , ct (mirum dc Autonino cjus filio majorc nalu,
s o c c r

DOMI FORISQ. S. P . Q. 11. Anni xv. altera : L . quod SEPTIMII appcllationem prajtermiserit.) P .
S E P . S E V . AUG. IMP. XII. P A R T . A R A B . P A R T . SEPTIMIUS S E V E R l A U G . F . GETA IMP. C i E S .
A D I A B . A A . X . PROFECTIO. A U G . quanltim appa- A U G . De qnoruin gcntc an fucrii, ctiam ipse Afcr
r e l , in Brilanniam. Qtiarum priori p^rliin cliam expli- Auclor nostcr non ita constat, ipsc inlcrim sibi
catur illud : quot populi repugnati! Qiicmadmodum ipse, iib. de vcl. Virg., cap. ult., iium. 140, his
ct iilud : quot ordines illustrali! de Ordinibus nempe vcrbts id nominis tribui l : Pax el gratia a Domino
seu L- gionibus Mililaribus, per inscriptioncs annoriim noslro Jcsu redundcl, cum SEPTIMIO T E R T U L L I A -
Scve. u . III. ac iv. istas : IMP. CM$. L . SEV. ctc. NO, cujus hoc opusculum est; hinc, el a Lactanlio
T R I B . POT. II. 1MP. IV. COS. II. PROCOS. P . P. Iustit. divin. 1. 5. c. 1. el a B. Hicron. 188. Epist.
Oi do C L U S . e t : VIRG. DIAN. SACR. PRO S A L U T E ad Fabiolam, SEPTIMIUS TERTULLIANUS appelia-
IMP. L . S E P T . S E V . ctc. TRIB. POT. III. IMP. V . tur ; quibus ctiam conscnliunt Trilhemius, Politia-
Ordo C L U S . ac : 1MP. CMS. elc. IMP. VIII. TRIB. nus, ct MS. cxcusiquc hactcnus codices omnes.
P O T . I V . L E G . VII. C L U S / UUtoriam nihilominus FLORENTIS cognomen, familiam quidem ccrlam
47 T E I l T t L L I A N I VITA. 48
-entis Septimiae significat, scd qua> apud Roraanos A Vadiani, qui in Charta Paiestinrc palriam illi assi-
.'uit incognita; attribuilur lamcn auclori non modo in gnat Municipium quoddam juxta Aras Philenorum
excusis, scd et MS. cod. ac jam oiim a Trithemio et fratrum.
Poliliano. TERTULLIANI nomine pra?.tcr aiios qui 8. Atqtii T E R T U L L I A M qualis felix fuerit instl-
iliius menlionem faciunt scriptoresomnes, non modo tutio, Libri ejus advcrsus Gentes testanlur, qui ( B .
verbis jam citaiis, scd eliaui hisce scipsum appeliat, Ilieron. lesie Epist. ad Maguum) cuuctam seculi eon-
Tanlum oro ut quum pelitis, eliam TERTULLIANT
t tiiic.it disciplinam, e quibtts vel solis constat omnes
peccatorts memineriiis, ct, Memento in oratiotiibus tuis iliutn Auctores evolvisse, Historicos, Poetas, Gram-
TERTULLIANI ad hocc exltortantis. Quod videlur maticos; dc JureconMiIlis vero rcs nolior est quam
derivatiiium a Tcrlulio, siculi Oclaviani ab Octavio, ut probatione sit opus, dc Mcdicis ct Philosophis idip-
ct Septimii a Septimio, etstirpem signilicare familiae sum ex libro de Anima colligcre est. Quorumomnium
Fiorcntum. De qua fortassis est quae cxtal Montuni Calalogum in suas ciasses dislribulum reperiet Lec-
ad S. Mauritium, ac Mediolani ad S. Viclorem porta tor inter Indices noslros, tam Grajcorum quam L a l i - #

Verccllcnsi II.TC inscriptio : C. SARTORIUS L F . norura. Ilinc a Laciantio dicitur in omni genere litte-
O V F . TERTULLIANUS V E T E R A N U S L E G . X I . rarum pcritus, ab Euscbio legum et rerum Romana-
CURATOR CIVIUM ROMANORUM MOGUNTIACI, B rum pcritiaclarus, a B . Ilier. acrisct vehementis in-
seu MUNGOTIARII. lioc saltcm conslat cx Eusebii geuii vir quo nihil erudilius, nihil acutius, a B . Augu-
Cbronico e l B . Hicron.Cat. Scriptorum Eccles. T E R - stino diserii>simu&, qui buccis sonantihus oralionem
TULLIANUM nostrum Afrum fuisse ccnlurionis inflaverit,a Nicephoro eloqueiilia admodum pollens,
Proconsularis ftlium; quod ctiam aflirraant B. h>i- acris ct iugcniosus admodum. Q I K C omuia iatius multo
dorus, Ven. Beda, Niccphorus, Frcculphus Lexo- prosoquilur VinccnliusLirincnsis: c Hic (inquil) apud
viensis, Marianus Scotus, Ado, et Vincentius Bello- Lalinos noslrorum omnium facile princeps judicandus.
vacensis. Quid enitn hoc viro doctius? quid in divinis atque hu-
§ IV. Cujus fttcrit, qualisve ejus institulio, lit- inamsrebusexerciialius?Nempcomueni Pbilosopliiam,
terarum peritia ac scientiarum? — 7 . Patriam Carlba- ctcuncias philosopborum seclas, auclores assertores-
ginem indicat agnomcn CARTIIAGINIENSIS: in quo que scctarum, omnesque eorum disciplinas, omnem
etiam illi consentiunl, quum dicuut Provincia> Africa?, hisloriarum ct studiorum variclatem mira quadam
CivitatisCarthagiitiensis, sicuti et B.Optalus Milevita- menlis capicitale complexus est.lngenio vero nonne
nuslib. i . adv. Parincnianum, elnominatim Niccpho- tam gravi c l vehcmenti cxceliuit, uti nihil sibi pencad
rus, quum Carlhagiuc in Africa ortum scrihit. Quid ? cxpugnaiidum proposucril, quod non aut acumine
quod ipse Auctor id satis superque indicel (1) i n - C irruperil, aul pondcre illiseril? Jam porro orationis
itio Libri de Pallio : Principes ( inquit ) semper suae laudes quis excqui valeal ? Qmc tanta nescio
Africce, viri Carlhuginienses vetustate nobiles novi- qua rationum densitate conserla csl, ut ad consen-
t

tate fclices... Tamen ct vobis hubitus aliter olint.... sum sui, quos suadcre non polucrii, impellat, eujus
Vobis vero post injurice beneftcium... post Gracchi ob- quol pene vcrba, tol scnlenliae sunt, quot sensus, tot
t

sccena omina..., post trinas Pompeii aras et longas victorix.i Quaiiquam iuterim experientia ipsa couvicti
t

Ccesaris moras : ubi moerita StaliUus Taurus itnposuit,fatcamur nccesse sit, quod de eo scribil Lactantius,
solemnia Sentius Salurninus enarravit, quutn concordia parum csse f.icilem, minus complum, ct multum ob-
juvat Toga oblala est... Patlium tamcn generaliter ves- scui um, el juxla B . Ilieronymum, crehrum quidem in
y y

tram, itnmemores ctiant , denolalis. Equidem Itaud seiilenliis, scd diflicilem in cloquendo, ul non mirum
miror pra? documento superiore. Nam et Arietcm itla sil, slylum ejus et aliorum ctiam Afrorum facile po-
dicilur Carthago, studiis aspcrrima bclli pritna onininm tuisse disccnii a Nepotiano (uli in Viia ejus testatur
%

artnasse. Quum tamen uliimarent tempora patriw (cn idcm B. iltcroiiymiis), Minulii Fclicis dtco, B. Cypria-
palriant Carthaginem vocal) ct Aries jam Romanus in n i , A r m b i i , Lactantii, Victorini. Obscuntatis vero
muros quundam suos auderct, stupuere illico Cartha- styli prLvcipuatn causam annotavit alhcubi Rbenanus,
ginienscs ut novum exlraneum ingenium. Tanlum a?vi D q j Grflccorum Auctortim assidua leclione adeo
lIgi c x

longinqua valet mntare vetustas. Sic denique ttec Pat- Graecas loquendi formulas imhiberit, ut ctiam Latine
tium (ignoscilur. Ilaec paulo proiixius, ob opinioncm scribens, iilarum oblivisci nequiret. Elvero scripsisse
eum quxdam in adolcscemia, atque adeo anlc fidem
(1) Scripsisse videtur Eusebius TcrtuIIianum fuisse Ro- Christi suscepam, idcm B . Ilieronymus locuples
manum et nobilem, Hist. Eccl. lib. II, cap. 2. xaCrr* TI TOUX. P lcslis est. Nam « csl (inquil lib. i . adv. Jovin.) hujus
1I«V6; t o v ; Pwpaiou; xi;xo-j; r)xpt$euxw;, dv^^ t t aXXa ivJo$o; , x a l twv j*d.
iivr* i r . i XajAnpcv. Quod iradil 't ertulliauuui Roman ruin
loci nopiianim anguslias dcscrihcre, etquasi in com-
legtun fuisse peritum, quosdam ad crcdendum induxit, euni munibus locis Rhetorico exuitare sermone. Cerle et
aucloreiu fuisse Jurisconhulium, el revera quidam est Ju-
T E R T U L L I A N U S , quum adhuc esset udolescens, lusit in
risonsullus ejusJem nominis; at constat aliuin esse a no-
slroTertulliano, uec ivaXxi Eusebiw* fuisse Jurisconsultum,hac matena.) Ctijus libriargiimentum eltiiulumidcm
sed legum Koman rrum pcrituui. Quud dc ejus Patria et no- V

bihlale subjicit Eusebius, defendi ncquit, ni de Rotnanis Epist. 2 2. ad Eustoch. rccenset: «Si tibi placel (in-
Scriptorihus cajiatur, cl scnsus sil, Tertulhanuin tinum quil) scire, quot molesiiis virgo libera, quot uxor
fuisse ex Clarissimis latins auclonbus. Ruftnm bo^ sensu
hunc Ettsebii locuiu accepit vcrlcndo, inter noJros Scripto- asiricta sit, legas T E R T U L L I A N U M A O Amcim P H I L O -
res adnmium clmtts. sopufM. >Quo fu utcastiialcin, quam loto viuc tcmpore
49 TERTULLIANI VITA. 50
usque odco c« mmcrtdalam habuit, ctiam jam inde ab A nascuntur Christiani (1). Apud auclorem vcro qiu. dam
i l l o obscrvalam ccnseamus. Alque adeo non tam suo ad annnm hunc periineniia reperire e*t. Imprimis de
#

quam aliorum nomiue, cxrmpli graiia, dictum iutel- caedc Imper. P. Hclvii, P. F . Periinacis occisi v. Kal.
ligimus iilius Auctoris : c Ego me scio neque alia carne April. illud Apologelici : Unde qui faucibus ex-
adulteria commUisse, neque nunc alia carne ad conti- primendis jalantricam exercenl ? ilndequi armati pa-
nentiam cniti. Lib. de Resur. car. cap. 59. > tatium irrumpunt, omnibus Sigeriis alque Parlheniis
§ V. De ejus conversatiotte in geniitismo, de con- audaciores? De Romauis, ni fallor (Apol. c. 35.), u l -
jttgio. 9. Conjugium lamcn iniisse T E R T L L L I A N U M ex pote qtii in foribtis palalii ab armalis Prxtorianis
L>bris duobus ad Uxorem prrspicuum est: fonassis mililibus interfcctns sit, factionc Laeli pra?fecti pra-
quod nomlutn Hiblaia» csscnt Papfo, Poppnea et Julia lorio ejosdem , cujus jtissu Commodus Imper. non
leges, quac liberns suscipi cogcbant (uti ipse fatetur) multo anie a Narcisso athUua , cum quo iilesolebat
ct cjelibcs ct orbos vetabant ex lcstameiito solidum in pabcstrica exerccri, stranguiatus fuerat. Deinde d :
c pere ; de quibus pcr Severum Imp. sublatis infra Imper. Caes. Pescennio Nigro, qui occiso jusstt Sena-
latius. Quaritm leguin constilulio pnrscribens ma- tus Imper. jCx.sar. M . Didio M . F . Commodo Seveio
triinonii cerlam a?fatcm, uipote juxta Plalonem anni Juliano Augusto, exantc diem Kalendas Maias Impe-
x x x v , nostram confinnat cinijcciuram, quod ante fi- B rium invaserat, illud ejusdem l o c i : Planecceteri or
dcm matrimonium contrnxerit, quanquam tamen l i - dines pro auctoritate religiosi ex pde nihil hosticum (at! •
bcrorum ejus nulla uspiam mentio. Scribitur aule.m versus Ccrsarem) de ipso Senatu , deequile, de castrh,
a Tritbemio apud Carthaginemjaliquot anni> Rhelori- de palatiis ipsis spirant. Unde Cassii ct Nigri ? Quortii.i
cam gloriose docuisse ; postea et Oratorem fuisse seu pritis ad Avidium CasMiim rcferlur , qui ex famil i
causarum Advocatum mox comprobabimus. Jure- Cassiorum C . Julii Cxs. intcrfcctoriim , et Antonii >
consultum etiam fuisse constat cx variis quibits u l i - Pio et Marco ac Vero Impp. principatus cxtorqueie
tur phrasibus ct JC. vocibus. Fortastis Romae conatus fuit; alleriim ad Nigri conspiraiionem advn
pr cccptore usus est Serbidio Scxvola,, el studiorum sus Severum Imp. Jam et solemnia Ccesarum (qual i
collcga Severo Imp. et jEmilio Papiniano : aetate etiam K dend. Juniis in auguralione nova Severi, q u
Limcn minor Sevcro, qui natus fuit anno Domini antea IdibusMaiiab cxercitu Imperator dictus fuerai.
C X L V I , ut quadragcnnriiis fucril iniiio Imperii illius. cclebrata sunt) ibidem in bacc vcrba dcscribil: Ci -
lnde cuim ad finem usque Imperii ipsius ct Glii cjus die lceto non luureis postes obumbramus , nec lucerri*
Antontni Caracalkc, sub quibus Auctor floruit, anni diem infringimus? ct paulo posl: Jpsos Quiriles, ipsam
cfficiunlur xxiv. aut circitcr; el sic simnl cousii- vernacutam septem cotlium plebem convenio; an alictu
tuuntur L X I I I . rrlatis T E R T U L L I A M , a quo auno (qucm C Cwsari suo parcat itla tingua Romana ? Teslis cst Tt
cliiiinctcricnm vocant Medici) decrepita .Ttas, ad beris, et scholcc bcstiarnm. Jam si pectoribus ad trans-
qiiam usque v i x i l , cxordiri solct. Pro qtio facil qtiod tuccndum quamdum specutarem materiam natura ob
D. Ilicron. et Nicepborus post mediam Ptatcm in ha> duxissety cujus non prcrcordia insctttpta apparent novi
resiin Monlnni lapsum scribuul, nempe nostra qui- ac novi Cccsaris sce.nam Congiario divuiundo prccsi
dcm scnlemia circa anniim aelalis cjus quinqungcsi- dentis eliam illa Itora, qna acclantanl ; De nostris
muin lertimn , nntio Severi xv. loto anle obitum annis tibi Jupiter attgeat annos? IIoc ciiim indicant He-
dccennio. Vertim de his pius salis. Jarn ad ilistoriam fodianus I. 2. intcr c;riera scribcns Milites Pra*lo-
pergnmus annorum illoruin x x i v . rianos rclictis armis pomparum Iiabiln laurcalos pro-
cessisse; et Sparlianus ac Fasti Consularcs, dum 50.
poslquamin urbein venerat die, exantc diem K a l .
Anno J . C. cxciv,
Jui. profectum scribunt Severum in Orientcin conlra
Nigrum tyrannum , dalis prius plebi Congiario, et
«0. Anno igitur Domini cxciv, C. SOSiO F A L - Donativo Mililibus ; denique ct bac numi^inaiis i n -
CONE el C. JULIO ERUTIO CLARO COSS S. Vicio- scr.piio ; IMP. Ci£S. L . S E P T . S E V . P E R T . A L G .
ris, F , Felicis Afri, Romani Ponlificis an. vui. Imp. D COS. LIBERALITAS AUG. qno perlincl etiam quod
Cacs. L . Sepiimii M . F . A f r i , P. Pertinacis Ati- prxlermiltiiur : Eocos cl thoros in pubiicum educere,
giisti aiiuo i . T E R T I L L I A N H S adhuc cthnicus causarum
patroiitiin agehat Canhagine ; quod comprobatur his (t) fpsemct stiisdiserle tcslatur Tcrlullianns vcrbis sc
una cum ^entiliuin su|ier.slili( tiibcs Iibiduii nistrviivsf, in
ipsius verhis qtKe suh Pallii .pcrsoua de sc scripsit hbro de Hestirrrct. eap. ;>9.: Ego tne sno, ncqie tdiacurne
jam Christiamis faclus : Ego , inquit, nihil foro, adulieria commisi>se, nequeriuncalia carne ad continen-
lium eniti : quoetiam tempore spnctaculisdclectabatur.de
rithil campo, rithil cttriw debeo, tiihil officio advigito, quibus. maluy mquit (Tcrl., dc Spect. c. 19.), tion implere,
nulla rostra praroccupo , nullu prcetoria observo, can- qunm memini^c, id rst, |)auca de iisdcm diccre, uuam
eornui, qu;e vidi. meininissc : ac libro de poeiiiteiitia se
ceilos non adoro, snbsetlia non contundo, Jura non oninium peccaloruui maxiintini fuisse. fatelur, lapsisque
eontnrbo, causns noli elatro. Pltts togce lasere Remp. pa«nitenliain suadens, ail (Idem dc Vaniiicnt. c. 4. et
c. 12. ): eatn tu peccctor meisimitis (imo me minor, ego
quam toricce (De Patl. c. 5.). Ccrte cthiiicum se fuissc enimprwsianlia.n in deiictis mettm agnosco) poetutentiam ita
ipse fatetur, agens de judicio cxtremo , vila et igne invaae. ita amvtexttre. ul naufragus aticttt tabuicc fidens.
Cap. vero l i , de vita in viiiis trausacia : Quid ego ultra d$
aeternis, et suscitatione defunctorum : Bicc, inquit, islts (id esi.de pceniteniia), peccator ontmum notarum cum
et nos rishnus atiquando, de vestris fritmus. Fiunt, non sim, nec ulli rei nisi poenitentice natus.
51 TERTULLIANI VITA. 52
vicatim cpnlari, civitatem tabernCB habitu obole facerc, A lonino Imp. consorle ab initio; quac exlant Cod. L i b .
vino lutum cogere. Ad bunc prxterea annum pertinerc «8. T . 14. I. 1.1. 6. T. 2, l . 2. lib. 2. Tit. \. 1. 2. lib.
censemus illud lib. ad Scapulam : lpse ctiam Severus 2. T. 24. 1. \. et lib.8. T. 16. 1. I . Ad hunc annum
pater Anlonini Christianorum memor fuit. Nam et pcrtinere censemus, cujus cx Eusebio supra memi-
Procutum Christianum qui Torpacion cognominabatur, nimus, hcllum Judaicum el Samarilicum, de quoetiam
t

Euhodia? procuratorem, qui eumper olcum aliquando Freculpbus Lexovicnsis, undc ct Jtidaicum (cognomen)
curavcrat, requisivit, cl in palaliosuo habuit usque ad ei oblatum fuisse. Quo videturex parte respicere A u -
mortem ejus : quem et Antoninus oplime noveral Chri- Clor de Judaeis agcns : Dispersi (inqtiit ), palabundi,
stiano lacte educatus(L. atiScap. c. 4-). Nam morbum ct coeti el soli sui extorres vaganlur per orbem , sineho-
illi gravcm coniigissc inilio Imperii, cx iElio Lnmpr. mine sinc Deo Rege quibus nec advenarum jure terratn
t t

vcl inde patct, quod quum filii sui id .Tlatis non ha- patriam sattem vesligio salutare conccdiiur (Apolog.
berent ut itnpcrare possent, Scvertim id in ani- c. 21.). Unde coujiciobclli illius occasioncm, quod Jti-
nio habuisse scripserit, ut, si quid sibi fortc bumani- doeam vcllent repcterc, quia illis ah Uadriano Imp.
lus accidissct, Nigcr Poscennius ct Cl itidius Albinus inlcrdicinm fnerat. Huc ctiam refercndum quod scri-
succcdercnt; qnorum illc occisus fuil anno scqucnti, bit Niceph. EcCl. hist. 1. 5 , cap. 2. Severi imyerii
K l quum (siculi iufra latius) anno ipsius 4. Antoni- B inilio satis bono loco rcs nostrcc fuere , in diesqtte ftdci
nus anntim agcns 13. Cies. Atig. appellatussit, opor- professio augmentasua cepil eorum quos recensuimus
%

tcbil huc rcfcrrc qtiod de illitis scribil cducntionc Ecclesiaslicorum doclorum scriptis atque doclrinis eam
Auclor. Cui similc cst illud de illo Spartiani : c Si provehentibus, idquein maximis qnibusque polissimum
qnnudo fcris objectos damnatos vidit, flcvit, aut urbibus, nimirum Atexandriai, Anliochim , JEiice, el
oculos nverlil. Scplcnnis pucr, qnum collusorcm per Paixstinam ontnem , Ephesi, Ccesareaj, et Occi-
suum ptiertim ob Judalcam rcligioncm gravius vcr- dentem versus , Thcssaloiinai, Alherits, Corinthi, in
hcratum audissct, ncque patrcm stttim, ncque pa- Gattiis , et Ronm maximc. Uritversce eritm muUitudines
irem pucri.ncquc auctorem vcrbcrum iliu respcxit • et domus totcti •ad ftdein accedebant, quidvis facere ct
Christiano vero tacte educatum, cx eo ccnGrmatur, pati paratce , qunm ut quidqnam contra retigioncm no-
quod Ltigduni nalus sil, ubi vigebat fidcs Christiana. stram agerent aul novarcnt. Qnn occasionc etiam rc-
ccnsendi hic vcniunt, quorum tnm ille, tum Eusebius,
Anno Domini cxcv.
mcmincrunt; hujus setaiis Ecclcsiastici scriptorcs,
I I . IMP. C . E S . L . S I I P . S E V . P E R T . A V G . I L E T maximc quum ipsorum sciiptis c l doctrinis liaud
0 . C L A U W O S E P T . A L R I N O C E S . II. COSS. anno 9. dubic acccplam debeat sunm convcr*ioncm Auctor
1
S. Vicloris Rom. Pont. ct ipsius Sevcri II. ailhuc * noster. Apud AJcxandriam Demelrius Episcopus 12.
Carlbaginc causartim fuissc advocalum T E R T U L . nc Presbytcri Panthenns ct cjus discipulus Clemens
vci isimile esl. Ad hunc aulcm annum refcrri dcbet Alcxand. Anliochix'9. Episc. Scrnpio, Hicrosolymo-
illud ipsius lib. ad Scapulam : Sicet circa Majcslatcm rum 34. Gordius, Cccsarecc Pahcstinx Thcopbilus,
1mpcratoris infamamur, lamcn nunquam Albijtiarit ncc Epliesius Polycralcs, Ponlicus Palmas , Berilius ct
Nigriani velCassuini invcniri potuerunt Chrisliani; sed Rachilus Corinlhii, in Africa Carlhaginc Agrippinus,
iidem ipsi qrit pcr Geriws corum in pridie usque jura^ Lugdiini Galliarmn S. Irenaeus, Roma» deniquc
veranl, qrit pro salule corum hoslias et fecerant et vove-S.Viclor Pont. Atque ndeo hincconfirmaiiir nostra cx
raht hosles eorum sunl repcrti (Ad Scap. 2.). Iloccniui MS. cod. Icclio npud Auct. Qnales ergo Lcges islcc,
t

anno Imper. C;cs. C. Pesccnnius Niger Justus August. quas advcrsum nos soli exercenl intpii, injttsii , turpes,
occisus cst npud Cyzicum, sivc Isicum j u r a Ilero- truces, vatit, dcmenles ; quas nullus Pius, nullus
dianum , quo facto mox Sevcrus cos Scnatores occi- Verus impressii? (Ibid. c. 5.) ncmpeusque ad id lem-
d.l qui Nigri parics secnli fuerant ct cum Nigro poris quo Apologclicum cdidit.
miliiavcrant Ducum aut Trihunorum nominc, alios-
Anno Domini cxcvi.
qucomncs cxceplis M.lilibus, quos impunilatc pro- ^
posita rcccpit; Antiochcuis privilcgia , c l Ncapolita- * § VI. Quandonam 'qunve occasione ac quibus momentis
f

nis jus civilatis cadcin de causa adcmit. Aliquot Chrhtianusevaserit.-- 12. Q. FLAVIO T E R T U L L O
deinde Barharorum Regcs (juxla Onuphrium), qtii SCAPULA et T. FLAVIO CLEMENTE COSS.S.Viclo.
Nigro fuerant auxi!io,a Scvero victi sunl; quarc risRom. Pont.annox. ctSeverim. TERTULLIANUS
ipse IMP. II. III. c t l l l l . nppcllalus cst: quos omncs fidei Christianx , mca quiilcm scnlenlia, nomen de-*
Nigrianos Auclor nostcr nppellat. Quod postremum dit (i), Imperio jam prorsus pacato, cum Sevcro i m -
confirmat nostram scnt. de Arabibu?, Parlhis ct (l) Hanc Jac. Pamebi scntentiam Petrus Allixius in
Adiabenis hoc anno dcvictis ; atquc adco huc pcrti- dissert. de Tertull. vila ct script. Paris 1080. et Tillemon-
ncnl inscriplioncs Nummorum ct Marmorum anliquaj tius, memoires, t. III. art. 2, p. 87. rcjieiunt. Quidam, ut
refcrt Cl. P. Berli, Disserl. Hi4. tom. 2. smeul. 3. dissert.
supra cilal;e ; ct proindc illud Aucloris : barbari cx- 4. § 2. p. 413. aM fidem cbriMianam couvcrsum putani
clusi (De Pail. c. 2.). E l vcroC .nslilulioncs hisCoss. cirea ea tempora, quibus scripsit bbruui de Pallio, post an-
num stilicel i08. Sed plura extant Tcrlulliani opera autca
cdilic lilulo Sevcri el Antonini Augg. daUc v. K a l . conscripta qme noslram ab eo profcssam liJeni exhibenl. Ad
Marlii, x i . K i L Maii, Nonis Julii v i . Kal. Oct. et x i . annum 196 Tertulliani convcrsioneut refert Fabricius, ad
annum 170 Oudiuus,ad aunum 185 Caveus, liuesitanlcs tamcn
Kal.Noverab. confirmant quod supra dixirausde Au* et solis conjecluris innixi, Vide Lumper, ibid. E P D .
55 T E R T U L L I A N l VITA. 54
pcrantibus Anlonino ejus filio et Claud. Albino Caesa- A 1. de Pallio c. 2 , et ejusdem Apolog. cap. 4 0 , qtio et
ribus , quod adeo Triplex Imperium vocat verbis su- ad Annotat. nostras Leclorem remiltimus.
pra cilatis, quo Lectorem rcmitlimus; complura euiin 13. Hic duntaxat addemos, alludere illum iuter
illic reperiuntur qu:c ad hunc~aiinum pertincnt. Id ccctcra ad luem maximam Roimc cl in mnliis Pro-
lamen non inilio, sed subhujus anni fincm: eradicato vinciis.ac terras molum quo corruit Smyn.a urhs
jain omui aconito hositlitatis ( Ad Scap. c. 3 ; Apolog. Asi;e, qua) rccensel Euseb. in Chronicis sub Marco ct
c. 2 3 ) , utpole post excidium Byzanlinum, quac urbs, Vero Iinpp. et fulmen quod sttb Commodo in Cnpito-
Ilerodiano , Zonara et Michaele Glyca teslibus, post iiiim ruens Bibiiothecam inflammavit, el belia ejus
triennii obsidioncm , cceptam anno i . Severi, adhttc oelalis civilin, quorum jam rneniinimtis. Ilem ad \a-
vivenlc Nigro , tandcm famc capta cst, ct liberlale mem, de qua 1. ad Scap. in Iiacc verba, (L. ad Scap. c.
omni adempta Perinthiis ( qui multa a Nigro passi 3 . ) : Sicut ei sub Hiiariano prceside, quum de arels $e-
fuerani), adjudicata e s l , ciiam mccnibus evcrsis , in pulturarum nostrarutn acclamassent: Arece non sint,
vici formam redacta. Cujus cliam Acct. meminil : areceipsorunt non fuerunt; messesenimsuasnon egerunl.
Cceiiutj inquit, Lapellastn exitu Byzautino Cltrisliarit
t
Denique ad portentum, dc qtio ibidein : Nam ct sol
gaudete.exctantavii (Ibid. c. 19.). Occasioncm suajcon- ille in conventu Uticensi, extinclo pene lumine adeo
versionis ipse, quanlum apparet,indicat cx teslimonio £ portentum fuit ut non poiuerit cx ordinario detiquio
t

alicujiis Dei qui a Chrisiianis adjuralus dxmonem se hoc pati, positns in suo hypsomate et domicilio. (L. de
coitfitebalur (Ibid. c. 20). Uac tcstimonia (inqtiit) testim. animce cap.i.). Et vcro, sciipta quoque muilo-
%

Deomm vestrorum Chrislianos facere consuevcrunl, qua rum a Christo Patrum adv. Gentes conversioni cau-
pturimttm illis credendo, in Christo Domino credimus. sam dcdisse sentimus, ad quac ailudit alibi: Nonnulti 9

Jpsilillerarum nosirarum fidemaccendunt',ipsispei no- inquit, quibus de prislina tilteralura ct curioskalis la-
t

siree fidenliam cediftcanl (I). Ncqtte tamcn inde solum- bor el memorice tenor perseveraverit, opuscula penes
t

modo, sed et ex fidc scriptitrarum sacrarum, quarum nos condiderunt, commemorantcs et conlestificanles in
fidemdii suo tesiimonionpprobant. Maximc quod illa- suggitlationem et originem et traditionem et senlenlia-
rum auctoritalem ( vel ipso tcstc jam Chrisliano) rum argumenla per quoz recognosci possit nihit nos %

summa anliqnilns vindicarcl, uipole quum : omnes aut novum, aut porlentosum suscepisse , de quo noti
t

substanlias, omnesque materias , origines, ordines, vc- eliam communes iitterce ad suffragium nobis patrocinen-
nas veterani cujusqne styli, gentcs eiiam plerasque et tur. si quid aut erroris ejecimus, aut cequUaUs admisi-
urbes insignes historinrum causas et memoriarum, ipsasmus. (L. adu.Vaknl.c. 5.). kiler quos commemorandi
f

denique effigies lillerarum, indices custodesque rerum; Quadratus, Arislides, Anaxagoras, Mclito, Theophi-
ipsos Deos, ipsa tempia tl oracuia et sacra unius Pro- Q I Anliochenus, Apollinarius , Talianus, Clemens
us

phlce Moyseiscrinium seculis aliquol anleverlerit. Quuin Alexaiid. et Apolionius Senator, denique ab Auct.
etiam illarum Majestatem divinam pratdictionum vc- alicubi cilali Juslinus Phitosophus et Mariyr, Milita-
ritas comproharel : Quidquid enim, inquit, agilur % des Ecclcs. Sophista, et Irenceus omnium doctrinarum
pramuhtiabalur. Quod lerrce voranl urbes, quod insulus curiosissimus exploralor. Quibus omnibus cvolvendis
tnaria fraudant, quod exlema alque interna bella dila- et anle et post fidem susceptam ipsum allaborasse,
ritanl, qttod regnis regna compulsanl, quod fttmes et vel ex Apolog. patet, in quo subinde iilos ad vefbum
tues, el locaies qua?que clades et frequcnlice plerumquefere imitatur. His omnibus adminiculis ad Christi f i -
%

moriium vastant, et quod eliam officia temporum el ele- dem conversus et jam initiatus, quum paliium Chri-
mentorum munia exorbilant quod et monstris et portenit sliaiium indutus (sicuti antea etiam attigimus) incon-
t f

naturalium forma turbatur providenler scripta sunl


% stantias uoiarelur ab amico, quod a Toga transisset
(Nempe Matth. 25). Dum palimur teguntur; dum re-
9 ad Pallium, Orationem babuitCarlhaginc (quam L I B .
cognoscimus, probantur. De quibus omnibus latiuset D E P A L . inscripsit), qua et Pallii velustatem , sim-
plicitatem , facilitalem, libertalem sine c u r a , Philo-
(II Qoamoraculi responso tribuit Pamelius Tertulliani
conversionem, eam visioni Georgius Ambianensis, ulerque ,
sophicam gravitatem et sanctitatem commendat; et
fabolam subodoraiur. Ex ipsius auctoris testimonio tres D vilio sibi dari non debere variis exemplis ostendit f

pncciiiiias lubet eruere huiuscc rei causas, nempe


1° irivictam martyrum in crudelissimis tormentis constan-
quod habitum verterit. Qua occasione et libidinum
tiam. Quisque. inquit, tantam tderuntiam spectans ut ali-varia genera, quibus natura mutetur, e^t Malronarum
y

ipto scrupulo percussuSj et 1ngujrei'e accenaitur^ quid sit in


castsa, et ubi coqnoverit veritalem et ip9e statim sequilur. cuilumiudecenteminsectalur,et fori Judicum etmili-
Liber ad Seajul. cap. ultim. 2° Poleslatem eorumdem stu- tum v i l i i s , tum ambitioni et guhe cauterem adigit.
pendam in dsemones eorumque simulacra et oracula. Quid
isto opere mmrifettius? quid hac probationefideiius? sinwli- Atqui his Coss. data Conslilulio Sevcri ct Anlonint
citas rerUalis in tnedio est : eimm de corporibus nostro im- v. ldus Marlias, quae exlat D. Lib. 9, Tom. i . lib. i .
perio excedunt inviti et dolentes et vobis prwsetUibns erube-
scentes. Apologet. X X l l l . 5° Mettim judiciorum divinorum. ilerum confirmat noslram sentcntiain de Anlonino fl-
Ad istam disciplinam, ait in Iibro de Anima II. n.etu prcedi-iioimperii consorte.
cti judicii iransvolamus. Quibus el addas velim, qua? supra
in ramclio, auctoritatem scripturarum, divinamque praedi-
ctionum majestatem veritate comprobatam, imoel imperii
Anno Domini cxcvu.
calamitates eo magis sajvientes quo vesanior in chrislia- ;

nos immanitas grassaretur, ac demumrerum vi gravesnou § VII. Unde suam hauseril omnimodam disciplinm
secus ac verborum acumine Apologeticos sermones a pluri- chrisitanazscientiam. — 14. C . DOMITIO DEXTRO IL
bus qui ea Ecclesia? tempesiate florebant docloribus evul-
gatos. EDD. ET L . V A L E R I O MESSALA THRASEA PRISCO COSS-
55 TERTULLIANI VITA. 56
S. Vicloris Papac Romani anno 11. et Severi iv. T E R - A teribus Gracis translatis codicibus, quos incorruptos
TULLIANUS jam Chrislianus quibus se occupatio simplicitas temporum scrvavil et probat. Postquam
nibuslotum dediderit, scripla ejus, dequibus postea, autem discordia animis dissidentibus et bocreticis
olussatissuoconfirmant testimouio. Ex quibus ioipri- perturbamibus lorquf re quxstiones coeperunt, multa
jnis constat ita versatum fuisse in sacrarum lcctione iintnutata sunt ad sensum humamim , ut hoc contine-
Iitlerarum, iia memoriae omnia et singula scriptura- rclur in litteris, quod homini viderctur. Unde et ipsi
rum lora commendasse, ut vel iiiiica periodo subindc Graeci diversos codiccs habent. Illud autem verum
complura complexrts s i l ; siculi ex Srripiurarum In- arbitror, quando et ratio, ct hisioria , et auctoritas
dice nostro.. collatione cnm Auctorc facla , facile est observabatur. Nam hodie qnae in Laiinis reprehen-
deprebe-derc In iilis autem citaudis cdilionem sc- duntur codicibus, sic inveniunttir a veleribus posita,
quilur ubiquc 70. Interpr. quod ad Velus Instrti- T E R T U L L I V N O , Victorino, et Cypriano. i Hactenus
mentum allinel, quod per Esdram (vel ipso lcstc) ille. At qui versahalur prxterca noclu diuque A u c f ^
conslat restauratum (L.de Ilab. mul. c. 3. Apolog. c. lor uostcr iu pcrscrutandis non modo qnos supra ad-
18)., idque non in Peniateucbo Moysi dimtaxat, dtiximus Apologiarum pro fide Chrisiiana Auctori-
aliisque libris historicis, sed et in Propbetarmn va hus, sed et aliis haud dubie Scriptoribus Ecclesiast.
ticiniis: Quos enim (inquit) dtxwiut prasdicatores, ^ prxler Apollonium Senalorem el B. Victorcm Gracis
Prophetce de vfficio prutfandi dicuntur. Voces eorum, omuibus; Philouem dico, Josephum (quem vocat
itemque virlutes, quas ad fidem Divinitatis edebant, Anliquilatum Judaicarum vernaculum vindicem) (Apo-
in thesauris litterarum manent, nec istas nunc latent. log. c. 19. /. de Praisc.adv. hcerei. c. 52. /. adv. Valeut.
Ptolemaorum eruditiss. (quem Philadelphum superno- c. 5. carm. adv. Marc. c. 9. /. de Prcesc. adv. hccr.
minant) et omnis lilleraturce sagacissimus, quum studio c. 38. t. i . Apotog. c. 35.), Appiouem c l llegesippum,
Bibliothec. Pisistratum ( ut opinor ) cemularetur; inter Judvos, Cleiuenlcm Romanum, ac S. Polycarpuiu
ccetera memoriarum, quibusaul velustas, aut curiositas ( qtiorum illum ftomanoruma Petro, hunc a Joanne
aiiqua ad famam patrocinabatur\ eoz suggestu Demelrii Smyrncorum Episcopos ordinatos agnoscit ), S. Igna-
Phulerii Grammaticorum tunc probatissimi cui prcefectu- tium Autiocheniim, S. Dionysium Areopag. Galliarum,
%

ram mandaverat, libros a Judwis quoque postuluvit, pro-Papiam llicrapolitnuum Episcopos; Agrippam Cas*
prias scilicet atque vernacutas Litteras, quas soli habe- torem , Dionysium Corinlhiorum , Plinitum ac P h i -
bant. Ex ipsis enim et ad ipsos semper Prophetce pero* lippum Crclenscs Episcopos; Musanum, Modestum ,
raverant, scilicet ad domesticam Dei gentem ex pairum Panthcnum Alexandrinum, Rhodonem Asianum,
gralia. Htbrcci rctro qui nunc Judcei. Igitur el tiilerce Serapionem elProculum quemdam , quem vocat elo-
%

Hebra(B,eleloquium. Sednenotitia vacaret hocquoque C


t g n e n f i ( e dignitalem dc quo posiea lalius ;
C h r U i i a n ( e %

Plolemceo aJudceissubscriptum est,Septuaginta duobus Sextum deniquc Appionem, C indidum, Arabianum,


lnterpr.indultis;quos Menedemus quoque phitosophus, Maximum, et Heraciilum. Quibus adjicio primos illos
Providenlice vindex de senleniice communione suspexit. cxteros. Ponl. Rom. in Petri cathedra* successores,
Affirmavit hcec vobisetiam Aristceas.Ita in Grcecumstylumquorum extanl Decrclales, quortimque cum Lino
ex aperto monumenia reiiqnil. Hodie upud Serapamm et Cteto Auctor meminit, Anaclelum, Evaristum ,
Piolemwi Bibliotheco? cum ipsis Hebraicis Litteris exhi- Alexandrum, Sixtum, Telesphorum, Ilyginum, Pium,
bentur. Quac paulo proiixius citavimus, adversus eos Anicetum, Soterem ilcm (qucm, qnod occasio sesenon
qui auctoritatem 70. Intcrp. elevare non vercntur (1). offerrel, pranlermisit) et Eteutherum , qucm Benedic-
l n Novo vero Teslamento nontam Latinis Translatis, lum nuncupat. Quosomncs Gracc scripsissc, ex co-
quam Graecis veteribus codicibus usum Auctorcm,
demstylo Latino, qui inierprctis cjusdem vidclur,
Grsece doctissimum, ex versione ejus peculiari,'ab
cen>eo; ut poie , qui melius Gr.Tce noverint, sicul
aUis omuibus multum suhinde diversa, manifeslum
eiiamS. fren. quam Latine. Quo fit, ut (vel RHcnano
fit; quara adeo discrepantiam in gratiain Professo-
annotanle) uemo mirari dcheat Cr.ccam Auctoris Io-
rum sacrarum Litterarmn tibique annotavimus.
jy qtiendi coosuettidinem, quum eliim si qui in Lalinam
Quamjamolim cliam indicavit B . Ambr. sive quis-
liuguam trauslali es-cnt, mallei cx fontihus bdicre
quis Auclor esl Commenl. iu Ejiist. Pudi ad c. 5.
(quod ainnt) qunm ex lacunis. Atqui hoc primuin
Rom. c Gonsiat (inquit) quosdam Latinos olini de vc-
anno quid.im scrihunt Idih. Maii die Natalitio Impe-
rii a Severo Imp. appellatum Cansarem Aug. filium
(t) Dissertalionem de varia^et incerta Indole libronim ejus Antouinum apud Viminatium, priusquam in bel-
Tertulliani Joh. Salooio Sciuler, vir tantisperoousiiii audax
ac triue viae non n.bil inq aliens, ad calcem sua3 editionis in lum contra Alhinum proficiscerclur. Vcrumlamcn
lucem protuiil, ac imprimis viderc cst quo aiiimi impetit etiam ab initio Augustum olim fuisse nuncupatum,
haec suiuere audcat, ueinj e Tcritillianuui nec adhibuissc
grcecoscodices, nec adhiberevoluisse; toitiui vero in eo cssecodices latinos dimanavisse. Ut ut sit, sedulo cavendum est
ut suam latinam cuibbel extranea? lectionem anieponat, a dtiplici quem sibi | roponit auctor iste scopo, vulgatam
quasi gceci tibri istojam tempore fueriiU per baereiicos de-nempe sacrorum librorum lectionem difiamare, pra?terea-
pravatt; eoque facilius id in latinoruui mcnte hasisse. libris que asserere ex una eademque oflicina nuosdam prodiisse
nempe latinis accedere praecipuam pra3stanliam ; poiiorem velerum libros, Irenaei videlicet, aul Clem^ntis.nec jam
vetustalem, quod exemplaria latiua aniiquius sua prima satis esse cans.t cur eos diversis aucloribus, utnote ab
habeant iuitia el recentia rudimeiOa; imo el superesseuno confectos, dividerc amplitis persevercmus. Vid. Ter-
vanas novas inierprelaliones et glossas quarum primus tuil. opera receus. Semler, Hahe, 1828, t. v, p. 183-211.
et cerlus auctor esl Tertullianus, ab illoque in ouines EDO.
57 TERTULLIANI VITA. 88
palet ex Rescriptis praecedentium annorum nomine A lif. ejus designavimus, maximequod B . Damasius in
Severi et Autonini Augg. Conspiralionis interim AI- Pout. sedisse Victorem scrihat a Consulatu Commo-
bini adversus Severum boc anno faclae memiuit etiam di v. et Glabrionis ( quibtis Coss. xtu. Kal. Aug. da-
A u c t o r in lwcc vcrba, Unde Cassi Nigri et Albini.
9 9
ta est prior ejus Epist. ad. Tbeoph. Alexand.), usque
adLaleranum et Rufinum. A Kal. autem Juniis dicti
Anno Domini cxcvm.
consulatus, quo die creatus Pont. usque ad v. K a l .
§ V U L Quandonam et in qua rerum tempestate
9
Augusti anni sequentis, conficiuntur anni 12. mensis
carmina quaedam libaverit. — 15. T . SEXTIO L A -
1. dies 28. Is dicta 2. Epist. discrepanliam Afrorum
T E R A N O E T M . MAHIO II. F . CUSPIO RUFINO in Sacramentis increpans, mihi videtur ad cclcbrila-
C O S S . S. Vicloris Rom. Ponlif. anno 12. Scvc- tcm diei Paschae alludere (quam Epistola priori die
ri Imp. v. TERTULLIANUM verisimile cst memo- Dominica cclebrari dcbcre, juxta quod ct praedeces-
riae fcxercendac gratia conscripsissc Carmine G E - sores sui slaiueruut, mandaverat, qtixcumque incide-
N E S I M E T SODOMAM, imo mea scnicutia inle- rct a xiv. Luna primi mensis, usque ad xxi. in quo
gram sacrorum Bibliorum Vetcris Tesiamenli his- fortassis initio Afri quidam cum Polycrale Asiano
toriam; ut pote quum et prius illorum mutilum sit, et conlrariam sequebantur consueludincm , quanquam
ex initio postcrioris salis videalur cliam dcscripsisse p p o s ^ j nu nconsenscrint. Nam de Blasto hxreti-
u m

orhis univcrsi diluviuin; atqtie adco ctiam Carmen co qtiarlodecimano, sic Auclor : Est prcaterea his
illud AD SENATOREM E X CMUSTIANA FIDE omnibus etiam Btastus accedens , qui tatenter Judais-
AD IDOLORUM SHRVITUTEM R E V E R S U M , et mum vult introducere; Pascha enim dicit non ahter
libros quinque A D V E R . MARC. cirmine, ac DE custodiendum, nisi secundum tegcm Mogsi 14. mensis»
JUDJCIO DOMINI librum. Iloc vero nnno ad xi. Kal. Quis autem nesciat, quoniam Evangelica gratia evacua*
Manias Imp. Cocs. D. Claudius Scptimius Albi- tur si ad tegehi Christum rcdigil ?(L. de Prcesc. adv.
9

nos Auguslus praelio ab Imp. Severo victus et occisus hcer. c. 55, hwr. 22. /. dc Jejun. c. 14. Jb. c. 13.) A d
est, idque apud Lugdunum; quae quod iilura antea camdcm observalionem pertinel illud ejusdem : Pas-
recepisset (llcrodiano lesie) et direpta et incensa est; cha celebramus annuo circuto mense i ; atque adco
t

in qua expcdilione, uti cx variis Inscript. constal, Ctiam illud : Aguntur prasterea per Cra»cias iltas certis
Imp. VIII. i x . et x . nppcllalus esl. Quojamjam expu- in tocis Concitia ex universis Ecclesiis. Id cnim etsi
gnato , omnes imprimis Galliaruin, Uispaiiiarum , gcncratim loquatur, existimamus polissitnuiii inlelligi
BritnnuUeque proccrcs qui illum juver.mt, dciude dc Conciliis paulo autc celebratis Palestina^ a Theo-
Romam revcrsus amicos cjus undiquc conquisiios. pbylo Cxsariensi, Ponli a Pdiua, Corinthio a Bachy-
et inler cos Senatorcs 40. Severus imerfici jussit, C l o , et Ecclcsiarum apud Osroenum, Alexandrino
tum eteosomucs qui in Pertinacem couspirnverani: quoque a Theophilo, dcnique Asiano, in quo seribil
Quos adeo Auctor Albinianos appeliat vcrhis supra Niceph. hist. Eccl. I. 4. c. ult. Patres dictam sen-
citatis. Ad ann. Domini 195. ct pcr aliquot annos per- tenliam B . Victoris Concil. Romani scculos esse,
durasse hanc illorum inquisilionem significat: Sed et cui etiam conscntil Concil. Galliarum sub Ircnxo.
qui nunc inquit, scelcslarum parlium socii aut plauso-
9
Anno Domini cxcix.
resquolidie reveiantur, post vindemiam parricidarum
racemalio superstes; uompe, quantum apparcl, ad § I X . De tibris adccrsus Jndceos in tucem editis. —
triumphum usquc Panhicum, alque adco uovum Sc- 16. T. H A T V R I O T . F . SATURNIO, E T C. ANNIO
• e r i annum, qiiemadmodum ihi lalius. Alihi eliam ad A P P . F . TREBOMANO G A L L O COSS. S. Zcphy-
Scnatorcs occisos alludit: Nemo non inquit, eiiam
% rini Papaj Rom» i . ac Sevcri Imp. v i . videinr nohis
honnnis causa pali potest quod in cansa Dei pali du- couligis .c discrcpalio illa TERTULLIANI cnm Judao
bilat. Ad hoc qnidem vct prasenlia nobis tempora do- quodam , cujus occasione scripsisse se signilicat l i -
cumenla sinl; quanta:, qnntcsque persona? inopinalos,brum ADVEIL JUD/EOS. Proxime accidit, inqtiit,
. Tiatulibuset Dignilalibus elCorporibus, elaHuiibus suis (/. ad. Jud. c.\.) disputatio habita est Christianoct
y

u
exitus referunt hominis causa : aut ab ipso. si conira
% Prosclyto Judceo. Alternis vicibus contemioso fune
eum [ecerint, aul ub adversnriis ejus si pro co stcterint. uterqne diem in vespcram traxerunt. Obslrepentibus
(Ad. Sc. c. 2. Apolog. c. 35. /. ad. Marc. cap. ull.) ctiam quibusdam spectantibus, singutorum nubito quo-
Fuit autem dictorum consulum aller Laieraiius tan- dam verrtas obumbrubatur. Placuii ergo,qnod per cou-
topcrenmicus Sevcro Imp. ul iili magnificentissimas centum disputalionis minus plene potuit elucidari, i u -
acdes Romac ;edificnverit, quns etiaiiinmn Palatiiim spici curiosius , et lectionis styto qu&stiones retractatas
Laferanensc appcllamus, quem posieascrihil B . Hie- terminare. Iu quo inter cxiera anuotanduin v c n i l ,
rony. Epilaphio Fabiohe, Cscsariauo obiruncatiim quod dc dilatationc fidei pcr universum pene oi bcra
gladio, forlassis Aiitonini'Caracalla3, qni in plerosque jam ab ea acialc pulchre dcducit. In quem eritm, i n -
amicos pairis sui animadvcrtit. Alqui cum hisCoss. quit, alium uritversa: getttes crediderunt, ritsi Chrisittnt
scripla sit Epist. u . S. Victoris Rom. Pont. ad Afros qui jam venil?... Parllti, Medi, Etamitce, ctc. (ibid.,
Episcopos dataKal. Septemh. ct Epist. S. Eleuthcrii c. 7.), siculi Icgilur Act. 2. et c&terce gentes, ut jam
Dccessoris ejus. v. Id. Julii Malcrno et Bradua Coss. Getulorum varietates, et Mattrorunt multi fines, llispa-
neccssario hunc annum, nou pnrcedemem xn. Pon- niarum omncs termini et Gatliarutn diversa? nationes,
9
59 TERTULLIANI VITA. 60
et Britannorum inaccessa Bomanie toca, Christo vero A el Imperat. Congiario iternm populo dalo et Donativd
subdita, et Sarmaiarum, et Dacorum el Germanorum, et mililibus, in secundum bellum Arabicum, Partiiicum
Scylharum, et abditarum multarum gentium et provin- et Adiabenicum profeclo ( de quo supra Iatius ) A n -
t

ciarum et insularnm multamm nobis ignotarum, et qua* listites Romani Sacrorumqne Pont. religioncm
enumerare minus possumus; in quibus omnibus locis Chrisiianam inilio smnplo a S. Viclore Pont. perse-
Christi nomcn quijam venit regnal? Est et illud de fini qui pergerent, TERTULLIANUS ad imilationem
bus Imperii Rom. lum temporis memoria dignum : aiiorum qui ante sc id fecerant, el prccserlim B. Jus-
Germaui adhuc usque limites transgredi non sinuntur. lini Mart, APOLOGLTICUM PRO CHlUSTIANlS
Brilannice intra Occani ambitum conclusoe sunt. Mauro-Romam niisit, in qtto, vel Laclautio leste, plene lianc
rum gens et Getulorum barbaries a Romanis obsidentur,causam peroravit. Jam anle tamcn discessum stium
t

m
neregionumsuarum fxnes excedanl.Qnid de Romanis d} multas Leges a Severo et emendaias el publicatas vel
cam. qui de legionum suarnm proesidits Imperium suumipse auclor indicat : Nonne, inquit, et vos quolidieex-
mnniunt nec trans istas genles porrigere vires regni suiperimenlis iltuntinaniibus tenebras antiquitatis , totatn
t

possuni?Quod ipsum altingil de Germanis Herodianus, illam vctcrem et sqnalentem sylcam Legum novis Prin-
Iiidt. 1. 2. dum Severtim eleclum dicit per exercitus cipatium Rescriptornm el Edictorum sccuribus truncatis
omnes, qui proripis Danubii Rheniquecoerccndisbar- B et catdilis ? Nonne vanissimas Papias Leges (ubi al-
baris cxcubantes Rom. luebantur Imp. Et vcro buuc ludit ad Legem Papiam Poppaeam, ita dictam a suis
annum I . collocamus Ponlif. S. Habundii Zcphyrini laioribus M. Papio M . F . M. N . Mutilo et Q.Poppxo
llabmidii F . natione Romani, quod dcfuucto S. V i c - Q. F . Q . N . Secundino Coss.),quce ante liberos suscipi
tore, postquam sedes vacassel diebus 12. ipse crcaius cogunt quam Julice mutrimonium contrahi, post tantcc
t

fucrit 4. Idus Augtisti, his ipsis Coss. vcl Damaso auctorilalxs senectutem, heri Severus conslantissimus
tcste , qui scdisse eum sctihit lcmporibus Severi et Ccesarum exclusit? (Apal. c. 4.). Qtioe dictarum lcgum
Anloniui, a Consulnlu Saiurniui el G a l l i , usque ad abolitio quomodo Severo possit atlribui et lamcn
Praescniein c l Exiricatum CousuIes.Quomodo interim postca Coustaiitiuo Imper. tribuatur, latius in Auiio-
nondum iucoepta persecutioue Christianorum quinta tat. ad hunc locum nostris (ractavimus; in qtiibus si
inter Martyres S. Victor collocelur , diflicultate non p'accat conjectura nostra de I. i . D. de Slupro et
caret, quae et Euscbium ct alios Chronographos mo- aduil. qua defiuiiur eliam in sponsa stuprum ct adul-
vil , ut in annum 8. et 9. aut. 10. Severi ejus Ponli- terium accusari ct vindicari posse, oporlebit cam
ficatutn protendant. Verum dicta mca et S. Damasi Legcm his Cos3. latam fuisse. Et vero pro belto sc-
de utriiisque lcmporihus scnlentia confirmatur per cundo Pai lliico nondum complelo (quod his Coss.
Episl. Decret. Zepbyrini dalas his ipsis Salurnino 61 ^ Cassiodorum eliam incoeplum lradit)facil Auctor,
Gallo Coss. priorem 12 Kal. Ociob. posteriorcm 7. dum inler hosles linpcr. Romaui enumeral Mauros el
Idus Novemb. ct in primiiiva Eccl. nonfuit insolitum Marcomannos ipsosque Parlhos(lbid. c. 57).Ilerum
t

persecutionem a populo Rom. aut prajfeciis Urbis i u i - vero Chrislianx fidei dilatationein his verbis cclebrat:
tium sumere. Quid ? quod de hoc lempore id discrlis hesterni sumus, et vestra omnia complevimus ttrbes,
t

verbisAuclor asserit: Sedel clarissimas, inquil, foemi* insulas castella, municipia, conciliabula, castra ipsa,
t

nas et clarissimos viros Severus sciens Itujus sectce esse,tribus, decurias, palaiium, Senatum, Forum; el paulo
non modo non lcesil, verum et teslimonio exornavit, et anlc, quod anno praecedenti diximus de populari pcr-
populo furenti in os patam restilit (Ad Scap. c. 4. Apol. seculione conurmat: Quoites, inquit, eiiant prceteritos
c 1. 2.). Atqui anle annum sequenlem oportct latam a vobis, suo jure nos inimicum vulgus invadil lapidibus
fuisse legem Divorum Severi etAntonini, ne quis el incendih? tpsis Baccltanaliunt furlis, nec morluis par-
ahsenspunialur, ctijusfit menlio lih. 1. ff.de Rcquir. cunt Christianis, quin illos de requie sepulturce, de asylo
rcis; nam ad cam haud dubie aliudit in hxc verba quodam tnortis, jam aiios, jamnec toios avellant, disse-
t

Auctor; Quid hic, inquil, Legibus deperit insuore* cenl, distrahanl (Ib.c. 37.). Eodem pertinet illud: nec
gno dominanlibus, si audiatur ? An hoc magis gloriabi- jy ulli magis depostulatores Cltrislianorum quam vntgus, c t
lur poteslas earum si inauditam damnabunt veritatem ?loties citata ab Aucl. popularis vox illa : Christianos ad
t

et rursum : quando nec liceat indefensos et inauditos leonem. Complura suul alia in Apologctico memoratu
omnino damnari. digna ; sed ne hic prolixiores simus, ad Annotat. nos-
tras Leclorem remiltimus. Uic duntaxat addcmus oc-
Anno Domini cc.
casioncm perseculionis oriam ex falsiscalumnHs, quas
§ X . De Apologetico, Tesinnonio aiitmce et Fato pulcherrime refutat, potissimum irihus infaniicidii,
t

adversus gentes ac de T E R T C L L I A N I sacerdotio, ii-


t sanguinis humani pabuli, et incesti: Dicimur, inquit,
brisque inde oborlis de Pcenitentia, de Oratione, de Cir- sceleratissitni de sacram. infanticidii, et pabuto inde, ct
cutucisione, de* Veslibus Aaron, de Mundis et immttndispost convivium incesto; quod eversorcs tuminum canes 9

ammalibus, de Trinilate, de Baptismo.— 17. P. CORN E - lenones scilicet tenebrarum, tum et Ubidinum impiarttm
LIO ANULLINO II. ET M. AUFIDIO. M. F . FRONTO- inverecundiam procurenl(Ibid. c. 7.).
t

NE COSS. S. Zepbyrini Rom. Ponl. anno u . Scveri


Anno Domini cct.
Imp. vn. quum, Imp.cum filiissuis Antonino et Geta
nnte disccssum suum declaratis Cxsaribus Auguslis 18. T L CLAUDIO SEVERO (nonaulcmscvcrolinp.
61 TERTULLIANI VITA. 62

in.ot qoidnmnonrecteJETC. AUFIDIO VICTORINO A sive Agrippa episcopo, cnjuft meminit sub M. Aurel.
C O S S . S. Zephyrini Papac Romani ANJIO lii.Severivii!: imper. Eusebius et Niccph. suh M . Anton. Philoso-
quanquam Imperatore ahsenle adhuc in cxpedilionePar- pho Impcr. Zonaras, sub Antouiuo Vcro Usporgcnsis
tltica e l Adiabeiiien,Arabibusct Persarum Roge Abngaro fautores, qui ibi apud Episcopum illas F.cclesias Aske com-
nienduluin ibant; quos int<*r baud dubie bic Tertullianus
In deditione anno prsecedenli receptis,persccutio Chri- ipse fuii); et hwresin intulit (j.nn Terltillianus |.utal Ro-
stianorum Romse aliquantulum ccssare videretur, fur- mauam Eeclesiam ipsam in liTresin incidisse; itaque ah
illa ipse socessilV Paraclelum fugavit, el | atrem crticiti-
tassis Apologclici [sui adminiculo; videns tamcn xil. » Addil hicuienler paulo | ost : <« Kt nos quidein postea
T E R T C L L I A J U S ct sc ct alios Scriptores Apologiis suis aguitio Paraclcti alque defcnsio di.sjunxit n Pstjchicis »
Hio, ut opinaniur, non obscurc inlicat Terlullianus, quod
pro Cliristianis nihil aul parum profecisse ad convcr- anlca cum istis Romanis in coiijiinclioue eeclesi;islica vixe-
sioncm Gcniium; alio genere scripti cos aggressus, rit, quos hie nominal Psuchicos. Ex islo igilur loco i ctuit
Hicronymiis ad historiaj insinr rcperire invidia el contnme-
ab ipsa anima adhuc ctbnha adversus idola teslimo- liis Cle icurum romano? Ecclesiw fr.ctum esse, ut Tcrtulha-
niurh flagitat; alqite ndeo librum D E T E S T I M O M O nus ad MonlanisUis ipse transieril; ncc enim ulla species
hisioriae accuratioris aptid alios scriptorcs supcrest, quae
A X I I I J E inscripsit. In quo urgct illas vulgi voces : Quod
Deus dederit; Si Deus voluerit; Benedicat te Dcus ; f
icrsuadeat nobU Ilterowimi m talia aliunde acccpisse.
llud expellere, fugare, sigmhcat non obscurc, contumelia
alfcclurn 1'uisse ecuesiastica, s^u loco atque ordine sacro,
Deus videt omrita; Deo commendo; Deus reddet; el, Prcsbyleri scilicet, huiicscripiorciu ntolumatquedcjcctum,
a
Deus inter nos judicabit. Fit mibi multum verisimile B romanis Clericis, sic ntitius loquiiur Hieronymus; ab ipso
hoc etiam anno conscriptum librum D E F A T O , cujtis cnim Episcopo Romano id faclum cssc, Clericorum sttidiis
inijrobis, facile iiilcliigiitius (a). Forle hanc causumposlea
fra^menlum unictim extat, ct tamcn abipso Auctore licet dili^entius excutcrc
Hicroiiymum pcr Ecciisiw Presbyterum , intelligerc ro-
commemoralur in hsec vcrba : Potestates enimvero nn;nw Ecclcsiaj Presbytcrum, vcl cx Euscbii illa naiTatione,
prwsunt: secundum nos quidem, inquil, Dominus Deus Lib. ±. Cap. 2. salis certum est. Iia cnim ille de Tertul-
f

bano scriliit: luisse cum TCV ^ 1 ^ « ui Aa{L«fAv. Sed et


ei Diabolus wmutus; secundum commnnem autem opi-chirisMinc. ipse Tertulliunus scribit, Roniic se vixisse (b) :
nionem et providcntia, et Fatum et necessitas , et arbi- «Gemmarum quoque nobililatetn vidimus Romw , de
t

fastidio Parlhorunr et Medorum ca*lerorumque gcnliliuiu


trii tiberlas. Nam hwc et Philosophi distingnunt, et nos sttoi um coram matrouis erubesceniem.» Lubel addcre boc
secundum pdem disserenda suo jam novimus titulo. loco alias senlentias , (]ua3 id comprobant, Terlulliatium in
Ecclesia Romana vivisst; Clericum. Huc maxime perfinct
ALqui in hunc annum ctiam rcjicimus stalum vilue ille locns (Tcrtullian. De Piascript. Cap. 30.) : « Lbi tonc
novum Auctoris, quo in Presbyicrorum ordinem (l) Marcion , Ponlicus Nauclcrus , Sloicac studiusus? ubi tunc
Valcntiiius, Platonicse sectator? Nam couslat neque ad-
allectus s i t , fortassis ab Agrippino Carlbaginiensi co olim luisse jllos Aiiioniiii fcre principatu, et in
c p i s c ; p o ( 2 ) . Eum cnim aliunt fuissc ab Agiippino cainolicam primo doctrinam credidisse apud EccicsiaTi
Ronmneiisem; donec sub Episcopatu EUutheri Rcne-
dicti, olx inqnieiain semper eorum curiositatem, qua
(I) In Tertulliani equideni scripti? niillus cst loctis, ex fiatres quoque vitiabant, semel et ilerimi cjecti. Mar-
q«io concludi possit, etiin in Kcclcsia caibolica fnisse Pres- cion qtiidem cum duceniis scstertiis suis, quw Ecclesiw
bytemm. Locum quidcm profcrunt ex hb. dc anima cap 9, ^uiefot;novi^imc
"' 'C ' 'n7^ e^um ' di
" cidimn " rclegati, ve-
Lbi auctor de sorore qr.adam m_ cxtasim rapi, rapt, ac
ac propb
propbe- ,« ' , .
nena doctrinarum
n p n L v p , l l i n a r l l l l , PPostmodum
suarum disseiiiinaruut.
n i n ! l r i i m n <
Mar-
lare solita, loiuilur. Ex qno loco elici, quanquamopc cioti pu niteuiiain conlcssus, cum conditioni data3 sibi oc-
rose, possei, Tertullianum pr&dkasse (quod titiqtte tunc currit, ila paeem recopturus, si ca»leros cuioque, quos
nun nisi Episcoporum, atitsalicm Presbyterorum fuerat) in pcrdilioiti erudisset, Ecclcsiw (scil. Ronumw) rcstilueret,
Eeeltsia, sed nonnisi Mi ntanibtariim, in qua nimirum iacile morte | ncvenlus cst. » Hic satis patel, eum, qui IKCC tain
id joris erai, prophclix dona jactanlibus, et Tcrtiillhino accurate scirct, fuisse Ranw ipsuin ; fuisse inter Clericos,
uiavimc, quippe in ciijiis viri, alias cclebratissimi, nonn n out rebus istis sic geslis inlcrluerant. Ncnipe si adhuc
femi« tota Ecclesia? iilius 3uclorilasjam incubucrat.Vcnun Romie fuissel, cum huitc librum scripsit, illam senlentiam,
D. Hicronymus Tertulli no Prfsbyicrale munus ila a^se- apud Ecclesiam Romuncnrcm non sic perscripstssel, quasi
verat, ul nullus sit amplius dubitaudt locus super. ipse non sil apud isiam Ecclesiam ; fuit igitur jam Roma
(2) Hic porro Tcriuliiaiiuscuindivinis humuiiisfpie liiteris expulsus, el vixit in Afiica. Id clarius | atet ex capite 36.
ap| rime excellerct, PiesKyicr dcindc est ordiuaius Ihi- hujus ejusdemLibri: «Percurre Ecctesmaposiolicas — pro-
manae au Carlboginensis Ecclcsiae, inter se vclcrcs dissi- xima tht Achaia. Habes Corintliiiiu — si aulcin ltaiise ailja-
deut, neque rerentiorcs ci itici coiivcniuni; posi Ccillc- ces, habes Romum; unde nobis quoquc aucloi ilas pr&sto
rium (Rem. Ccillier. t.2. Hist. pen6r.desautcuis, p. 576.) esi. Neiupe Africanos describit, l.uina lijsgua ulenlcs.—
Semlerus communem hcie dcfcndil opiuionem, qin.-d sdli- Ista Ecclesia (Romana) — videan.us , quid didiceril, quid
cet Koma? sil allectus intcr Presbyteros seqticntibus ex docuerit,cum Africanis quoqueEcclesiis contes&erarit.» Hic
rjtionTim momeulis (Semler. tcm. 5. opp. Tcrliill. disser- est longe clarissimum, scriptorem jam in Africa versari,
tst. 1. in Terlull. § 1 \*%. 2i2-227): Tertullumus, ut cum h?ec scribit; ettm igilur antea oportel Romae fuissc, tn
ribit Hicronymus, usque ad mediam alaiein Preshjterisla Ecclesia Roiwmensi, inter Clerk os; neque enim scire
3
Ecctesia (Afiicana! ? an vcro Romanae? Romanx* putanuts, istas ect lesiasiicas inleriorcs res atque bistorias poluerant
ut stitim pluribus illustrubimus ) pennansit; roitea vero jy alii, quam Clcrici. Hnjus generis sunl ct plurima alia, T - 0
tmidia ei coniumeLis Ctericorum Romanw Ecclesiiv (scili- irwi, hislorica el politica, qiue hominem Romie nuiltum ver-
cct impctitus, atque ab ista Ecclesia expttlsus), ad Montahi s.ilum inlcr alios Clericos facile produnt. Hac Semlcrus
dogma deiapius est, etc. Hiec mrratio Hieronymi viuYri pio Presbylcratu Tcrtulliaui Romano. Dupinius, Schroec-
otiinino poiot historiam insi non iguolam involvore, ctsi kius opposiiain propugnanl senteiiliain. Sed, ut mibi vide-
verbosius aique accuraiins cam desir.bere noluit. Nisi tur, ncc honim criticorum sat lirma; siquidcm unice
quidem pulemus talia Ilicronynitim ipsum conjccluris re- innititur lcsiimonio Praedcstirati auctoris, ctijus apud ple-
jcrisse, cx variis bortim scriptoruni locis; ut e lilro ros nieemiincliorisiiariscriiicoSjpropterinjtmtieroscrrores,
couiru Praxeanu «^b inilio, c quibus scnlcnliis videri pos- vix ulla est auclorilas. Verum nostia pritm interest, an
sit, quod Terlullimws llomw et ipse tum fticrit, cum • Roma» vel Carihagtue, vcl ut mavull CI. Jo. Gcorg. Wul-
Praxeas Rotnam ex Asia vcniens dc Montmnstis t >lia epi- chins (Jo. Georg. )Valch. llisl. Ecc!. Sed. II. Cap. I, pag.
sco; o Romano narravit, ut hic staluerit, esse e r« ilomaiise 013.), nullius ccrta? Eeclcsiaj fuerit Presbyter.
Socielatis ccdesiaslicse, si nibil ccmmercii porro cum Mon-
tanistis continuelur. Scribil cerle Tertullianus ( Tcrlull. (a) Cum Ifieronymus iblum Ciialognm seripscrii serius,
contra Praxeam. cap. \ .): «Episcopum Romanum, agnosceih istamiti Romanoselericos scntcntiam/sine vera.» hisJoria- lu-
temfam proplielius Montani, Priscw, Maximillw, el cx ea ce, ipse scripsisse videlur, ul se ulciscerctur ab eis, quorum
agnitione pacem Ecclcsiis Asia^, ct Phrvgire inferentem, maligna judicia, \>oslDamasi mortem,ipsci cxpenus iuerat.
faisn dc it»sis prophctis et Ecctcsiis eorum asseverando et v
(b) i)e cullu feminar. libr. 1. cap. C. Hislocis jam usus
pcaecessoruin cjus auctoritates deteudendo, coegit et dtte- esi Ceiltier (Hisloire gcnerale des atiteurs ecclesiastiques,
raspacis revocare jam emissas ct a propnsito recipioudo- Tome 2. png. 376) conlra Prcedestmatunt, qtii Terlullianum
rum charismatum concessare. Ita duo negotia diaboli Pra- adversus Monlmmtas scripsissc dicit, prcsbyterum Car-
xeas Ronue procuravit: proptietiam cxputit (i. c. Moniaui thaginensem.
43 TERTULLIANI VITA. 64
Abbas; inde mihi videiur, quod B . Cyprianus Epist. A inter Prolegomena laiius. Porro boeanooeliamopor-
70 ad Januar. ex anlecessoribus suis Agrippinum tet conligisse, quod scripsit lib. ad Scapulam autio
fuisse significet, ct B . Augusiinus lib. 2. contra Do- seq. Ccetervm et imbre anniprceteriti, quid commeruerit
natum cap. 7. ipsum B . Cypriani prardecessorcm genus humanum apparuit; cataclysmum scilicet et retro
nuncupei. Maxime cum alia esset ab Africa ^Egypti fuisse propter incredulitates et iniquitates hominum.
provincia, in qua Aiexaudrinus ilie episcopatum agc- Fortassis et i l l u d : Ei ignes qui super mcenia Carthagi-
bat, et B. Cypr. Epist.71. ad Quinlum scribat Agrippi- nis proxime pependerunt per noctem, qritd minali sint,
num bonx memoriasviruracum suis coepiscopis (quos sciunt qui viderunt et pristina tonitrua quid sonarint,
9

etiam anlccessores suos nuncupat Epist. 70 ), dccre- sciunt qu\ obduruerunt. Omnia hcec signa sunl imminen-
tum de haerelicis haptizandis fccisse. Et vero statim tis irce Dei, quatn neceste est, quoquo ntodo possumus,
accepto saccrdotio continuisse Auclorcm a matrimo- ut et annunliemtts et prcedicemus et depreccmur lo-
9

nii usti pari conscnsu cum sua conjuge, mihi ftt vcrisi- calem esse. Universalem enim et supremam suo tem-
mile cx consweludine Ecclesiae latinx, jam iude a pore sentient, qtti exempla ejus atiter interpreiantur.
dccrclo S. Clemcntia P P . maxinic cum propenderc co
Anno Domini cctt.
videantur lucc cjus ad Uxorem vcrba : Nemeputes
propter carui$ tuce iittegrilatem milti reservandam de B § X I . De aliis bona ftde scriptis ad Scaputam 9

contumetice dolore snspectum insinuare jarit litnc tibi ad martyras, de Patientia, de Prcescripitonibus ad-
9

viduilatis consilium ; ilem : Tentpus, inquit, in collecto versus hcerelicos. — 19. L . ANNIO FABIANO,
est; superest ul qui matrimottia habent, tanquam nonE T M . NONIO M . F . MUTIANO COSS. S. Ze-
habentes aganl. Quod si habentes, oblitlerare debentphyrinf PoitliOcis Romaui anuo m . Scveri Im-
quod habent, quanto nutgis non habentes ? (Ad Uxor. per. i x . quum Scapula vir Consnlaris Ordinis,
c. 1. c. 5. et 6.) Certe id multis eo tempore fuisse Prxses Cartbaginis, et proinde Africac Proconsul,
usitatum ibidcm indicat: Quot enintsunt, inquit, qui noudiim adhuc dccreta ab Imperatorc persecuiione,
statim a lavacro cartttm suam obsignant ? Quot iient imo forlassis Romae prohibila , crudelius tamen
9

qui consensu pariter inter se ntatritnoriti dtbitttm cxlerisCailhagine grassaretur in Chrislianos, librum
tollttnt? Voluntaxiis[spadonibus pro cupiditate cie-
9
A D S C A P U L A U scripsil T E R T U L L I A I S U S (Ad Scap. c. 2 .
lcsti salvo malrimonio\ abstinentia toleratur (DeBapt. Ibid. c. 3. Ibid. c. 4.). Iu quo imprimis benevo-
9

c. l o . I. I. ad Scap. c. 3.) (1). Jam vero Presbylcr lentiam captat a Clirisfianorum innoceutia, et non
fnctus, polestatis sibi coucessac c l de absoivendis soluin oratione, scd ct sacrificiis sttis pro salute
Poeiiileulibus, et dc sacrificiis oflerendis iiaud iinme- Impcraloris, ex quo jam Prcsbyieruni fiiissc constat.
mor, lihros D E P O E N I T E N T I A E T D E O R A T I O N E conscrip- C Deinde sanguinis Christiani cffusioni impulat por-
sit, quibus ct pcenileudi modum tum Calechumenis, tenla cjus temporis et exiitum Byzantinum, quorum
lum Christianis Lnpsis, ct quos rilus servare dcheant ante nieniioncm fecimus, el exempla punilionis
in sacrificio lideles, praescribit. Po^unt etiamin hunc affert, tum Vatgii Saturnini, Uitariani, el ipsius
annuin rejici scripta, quorum B . Hieron. incminit bo- Scaputce in Africa; luin Ctaudii Uernitniani in Cap-
diedesidcrata: D E C I R C U M C I S I O N E , D R V E S T I B U S A A R O X , padocia, Pcisecutormn lidei Chrisiiamc. Post hacc
D E M U N D I S E T IMMUNDIS A N I M A L I B U S ; denique de T i u - hortatur ad dissimulaliouein ab hujusmodi causis,
M T A T E ; fortassis etiam liber D E B A P T I S M O gracus; exemplis tuin Sevcri el Anionini Impp. supra adduc-
ulpote qtri vidcatur conscriptus posl Coiicilimn Agrip- l i s , .V. Aurel. Jmp. in expeditione Germanica; lum
pini. Nam ejusdcm fuisse argumenli Auctor indicat : Pncsidum el Proconsiilum Servilii Prudcntis sub
Sed circa Ita>re*it0i srtue, inquit, quid custodieitdumAnloiiino Vcro Imp. Vespro.it Candidi sub Imp.
sit, digtie quis retrudsi. Ad nos eritm edilum est. Uar- Commodo, Ciucii Severi, qui postinodum a Sevcro
retici autem ttuitvm habent consortium nosirv discipti- Imp. iiilcrfcctus est, Apri qtioque et Arii Antonitti
noe, etc. Sed de islo plenius jam in Crceco digestum ( h i c a Lampridio A r i u s . n b aliis Brusius Pra*ses
cst. Verum de hoc ei \grippini, ct ipsius Paradoxo appcllatur) qui svb Anlon. Imper. Constilcs fuerunt.
(I) rerfwW/muMalrimoniums^ l>osiium D Denique conqiicritur quod.quum a primordio manda-
est. Rcm eonliciunt, nti j:mi diximus, I bn ejtis ad tixorom,
usque ad hanc «tatcm eonservati. An atiteiu Sacerdotali tunt sit gladio tenus attimudverii, ct id obscrvaretur
munere fuiigerelnr eo lemwre, quo ad coatincnfiam iri a Pwsidibus Legionis et Maurilatticc, jussti ipsius Sca-
viduitate servandam iis libris uxorem hortalus cst, iutcr
se scriptores dis»idetu. A rnaritali autem offi« io eum tuuc ptilse ctiam cremarentur Clirisliani. Quo perliuct ct
omniuo non abho»rui>se, baic veriia intlicant: Facultatnn iilud Apolog. Sttrmeniitios et Semaxhs upprllzlis,
cotUmentia?* quanlum poswmus, ddiqamus : q"am primtun
obveiteril, intbibanws, ut quodin Mat unoiro non valuintus, quia ad siipitcm dimidii axis reaincti sarmcntorum
m viduilalesectenur (t. I. ud Uxorem.c 7.). iLl aane nou ambitit exnrimur. Ubi cliam rcccnset iliud damnnlio-
^xisset: gftod in nutliimonio non valuimus, si perpetttaai
in eo coiititientiain sibi mjunxisscnt, ut bene observat Cl. nisgentis, quod ad Lenonem damnata fuit Christ. potius
Samuet Bastutgius (Annat. potilico-eccles., t. II. p. 215.).qnant ad leonem (Apol. cap. ult.). Idem lihro AD
Quare continenliae viuculis, tiinc temporis Presbyteros
nondum adstrictos fuisse, nonnutli conleiidunl: sed quani- MARTYRxVS in carcere constilutos, qucm cadem
vis id vcrum esset, (piod adhtic non coastat; inanitcr la- tempestaie conscripsit, pnrter gtadium el sttmmam
mcn Tertuttiani excmplo cum Valtrvo Novatores triumpha-
rcnt, catholicae Ecclesix insuliaatcs, quod Saccrdotihus igritum pcenam, addit ciiaiu : trucem rabiem bestiarum t

continentiam praecijiiat Nam cutn moribiis magis, et usu, et omne carttificis ingenium in tormetUis (Lib. ad
quam legibus conlinentiae disciplina ioducta tucrit, uno,
aut altero ejus aetalis exemplo nullateutis impugnalur. Mari. c. 4.). Ubi ctiain mcminit consuctudtnis, qua
65 TERTULLIANI VITA. 66
paeem in Ecclesia non habentes, ut poie lapsi, a A imiiaius , quanquam ordine temporum non satis
Martyribus in carcere exorare consucverunt (c. i . ) , observato, quem nos adeo, quantum fleri poluil,
quam ctsi sub fincm vil.x jam haereticus non probet, exprcssimus. Imprimis Judaismi i . hccrciicorum ge-
in Ecclesia permansit usque ad B . Cypriani tempora, nera qualuor, Dositheum Samaritanum, Sadducoeos,
juxta quod tractavimus in Vila illius lalius. Eadein Pharisoeos el Herodianos. Deinde eos 2. qui ex Evan-
omnia Martyrum supplicia repetit libro DE P A - geliohavreticiessevoiuerunt (C. 46. hcer. 1.2.5. 10. el
TIENTIA ( L . de Patient. c. 15. L ad Scap. c. 3 . , 41), in iiniversum numero x x v . Simonem Magum,
I. dehcer. mult. c. 7.), quera etiam bujus perseculio- Menandrum, Nicotaum,Cerinlhum et Hebionem (C. 46.
nis occasione couscripsit. Ubi fugam quoque iu per- hcer. 3; et 4. et cap. Al.hcer. 6.7.8. et c. 48. hcer. 6.),
secutione paiientisc bonoimpulat, atqnc adeo non- qui sub Aposlolis suas sparserunt bacrescis, atque
dum llnnlanistis addiclus fuit, ex quorum sentcntia adco sub Tiberio, «Claudio, Nerone, et Trajano.
iibrum dc Fuga in perseculione contrarium postea, Item 3. Satuminum et Basilidem, Ophiias, Caineos,
sed frustra scripsit. Et vero sub Scapula damnatum Sethoitas, et Carpocratem, sub Apostolorum discipulis
fuisse ad besiias S. Hanilium Adrumeiicum, disertis usquead Hadriatiumlmperalorem. 4. Valenlinum dcin-
verbis atiestalur Auclor. Porro Romac hoc anno ccps, ejusquc asseclas Pioiomamm ac Secundum,
fuisse Auciorem ex illis verbis apparel : Gemmarum B Beracleonem, el Marcum ac Cotorbasum, quorum
qw\u nobiUtatem vidimus Romce, de [astidio Partho- corypliacum illum in Catholicam primo doctrinam apud
mm tl Medorum , ccelerorumque gentilium suorum Romanenses credidisse sub Hygino Papa Anlonini 9

coram malronis erubescentem, nisi quod nec ad osten-(ere Principatu tradit Auctor, et sub Episcopatu
mnem fere habenlur. Latenl in singulis smaragdi, etEleutheri ob inquietam scmper curiositalem, una cum
eslmdm vagince snce sotus gladius sub sinu novit,Murcione et semel el iterum ejectum esse ab Ecclesia
a peronibus uniones e\nergere de tuio cupiunt. Quod (Ibid. c. 30. c. 49. hcer. 12. 13. 14. 50. hoer. 13.
Jactiim interpretamur in triumplio Scveri Impcr. de Jbid. c. 51. Itwr. 16. 17. \$. et 19. 6. Jbid. c. 52.
quo in Fastos Con«ulares hujus anni sic rciatum in- hwr. 20. 7. Ib. hoer. 21. c. 53. hwr. 22.23. 24. ac 25.
veuimus : IMP. C i E S . L . SEPTIMIUS M . F . S E V E - 9. Ib. c. 3. 10. Ib. c. 30. de Spect. c. 27. Ibid. I. de
RUS, P I U S . P E R T . AUG. ARABICUS, A D I A B E - Jdot. c. 25.); sectatores vero ejus sub Piis Pont. ct
MCUS, PARTIHCUS. MAXIMUS, PONT. M A X . Impcr. & Cerdonem deinde ejusque discentem Mar-
TiilB. POT. VIII. COS. II. P. P. PROCOS. IMP. X I . cionem, illiusquc ex discipulis magistros Lucanum et
£T IJIP. CiES. M . A U R E L I U S , S E V . AUG. F . A N - Appellem, quorum prior cum Valenlino coepit, Mar-
TO.MNUS, PIUS F E L I X , A U G . TRIB. POT. III. ciou ct alii sub Aniceto, Soterc, el Eleuihcro, Irape-
COS. DESIGNATUS IMP. UNA DE A R A B l B U S , C ranlibus Pioct Aurclio. 6. Tatianum post haec, quem
PARTHEIS, ADIBENEIS Q. E T R E G E ARTBANO, etiam scbolam suam erexissc scribil Ciemens Ale-
TRIUMPIIAUUNT. Cujus triiimphi etiam mcmiue- xand. sub annum xu. Anlonini Pii. QuidTquod Cuta*
runl Spartianus ct Ilerodianus. Facit pro Itac nostra phrygas quoqtie, in quorum haeresim postea incautus
senlcntia, quod etiam morem in Triuinphis usita- inciilil, hcereticos nominalini appellet, 7. quorum
Cuni describat Auclor tanquam testis oculalus : quidam dicuntur /ara Proclum (de quo infra latius),
Bomfnem, inquit, se esse cliam triumphans in illo atii secundum jEschinem, quibtis non modo hxresim,
tstbtimissimo curru. admonetvr. Suggeritur cnim ei a sed et blasphemiam impingit, qua in Apostolis dicebant
tergo : Hespice post te, hominem le memento (L. Apol.Spiritum sanclum fuisse, Paractett/ht non fuisse, et
c. 3 3 ) . Paracietum ptura, meliora atque majora in Montano
dixisse, quam Christum in Evangelio protulisse de %
Anno Doniini ccm.
ciijus iemporihos mox latius 8. Blastum denique,
20. IMP. C i E ^ . L . SEPT. M. F . AR VB. ADIAB. de ((iio supra; Theodotum Byzanlium ac Theodolum
P A R T . III. ET IMP. CfcS. M. A U R E L S L V . A V G . Coriarium Mekhisedechiunun) sub S. Viclore Pouti-
F. ANTONIN. A V G . COS. Sancti Zephyrini Papa3 Gce, ct Commodo lmperatore, ei Praxeam de quo
Rouiani aoiio iv. ip-ius Severi Imper. x. aul cerle D po lea, ac Victorium qui illius haeresio corroborare
pra^cedeiiti, jam grassanlibus non soluin auti(|uis. scd couatus est. Fit codcm hb. etiam mcntio ex Apost.
e i receniioribus aliquot iKcresibus vel in ipsa Africa, Paulo aliorum hivreiicorum, nempe 9. Phygelti el
edidit 1 E R T U L L I A N U S vcrc aureom illud opus DE Hermogenis, Hymenwi et Phileti. Iicm 10. Nigidii,
rR.flSCRIPT. ADVERS. II^ERKTH OS, iilpolc quod ncscio cujns, et Hermogenis. Sed dc hoc quoque
ante alios onmes scripluni ejusdem ar^umenli libros, panio post latius. Porro ad eodein anno iftdictam
ex his Aucloris vcrbis constat : Sed nnnc qnidem ge- persecuiionem Christianorum a Severo Imp. alludit
neraliter actum esl a nobis adversus luvreseis omneis, Auclor in ha«c verba dc Ampi.ithealro loquens :
ceriis etjustis etnecessariis prcescripiionibus repltlendns 12. lliic quotidiani in nos leones expostutantnr* inde
a coltatione scripturarum. De rctiquo, si Dei graira persecutiones decernuntur, inde tentationes emittuntnr.
annuerit, etiam specialiler quibmdam respondebimus, Item illud : Scire volunt scilicet tempus persecuiionis,
(L.de Proescr. adv. hcer. c. 45. n. 293 ei 294.).In eo sub et locnm tribunatis, 'et personam prcesidis. Aliaque
finem Catalogum hxreticorum reccnset, qui ad id complura in lib. qtios iufra recensebimus. Hic dun*
temporis Ecclesiam diiacerarunt, Beatum Irenxum taxat probavimus, non in annum vu. aut x i . sed i a
€7 TERTULLIANI VITA. «8
liunc polius x. imperii Scvcri annum rcfcrendum A Excursus fit in Montanismum'quemscriptis primo
diclae perscculionis initium. Imprimis B . ilieron. tacessit T E R T U L L I A N I S . — 22. Pagus quidam essc
Cat. Scripl. Eccies. in Origeue ct pos\ eum Sopliro- dicilur in Mysia Phrygia?, qu;c nuncupatur Ard.nbam,
nius ac Nicepiiorus Graecus scribunl, x. Scveri Per- ubi ferunt qucmdam Montanum nominc (Lib.
linacis anno advcrsus Cbristianos persectilione com- de Proescr. adv. hcer. c. 52. hcer. 21), qui nuper
mota, Lconidem ipsius Palrem , Cliristi marlyrio co- ad lidem vcnerat, Grato lum Proconsule Asiae ,
roiiaium ; ilie vero imer primos martyras reccnsetur primum insatiabili quadam aninri cupiditale in
ab Euscbio hist. Eccles. lib 5. qiii Alexandike, ubi primatu ambiendo incensum , simul atqtie adilum
maxime persecutioabundal, passi sunt. Deinde Judas diabolo ad se patcfcccral, spiritu quodam maligno
ad hunc usque auniim Cbronographiam pcrduxil; abieptum , et de repente furore et menlis insania
quod insiare putaret adveulum >Aiitichrisli ob hanc cxagiiatum, peregrinas qnasdam voces funderc, ct
pcrsecuiioitem gravissimam. Denique diserlis vcrbis conira qnam Ecciesiae consueliido ex traditione et
Spartianus significat, non nisi post Consulalum cum succcssione Apostolorum derivala postulahal pro-
filio in Syria iniltim (qui in bunc annum incidil) pbciare ccepissc. Quas elsi adullerinas voces quidara
Alexandriam profectum, pcrcgrinaiionc ea susccpla agnosccnlcs, ne deinceps ita garriret, increparent
proptcr religionem Dci Sjrapidis : in quo (iiiquil) ® inlcr quos Episcopi Zolicus Comanae sive Ostrcnus,
iiincrc, Jwheos ficri sub giavi pcena vetuil; idem ct Juliantis Apimea?, et Martyrcs qtioquc Gajus et
eiiam dc Chrislianis sanxit. Qua pcrsecuiione passi Aiexandcr cum iilo sensu ejusque insanis valibus
suul quam plurimi mariyres Alexandria? sub L a l o BlaxinuliaetPriscitla^usiS antca meretriceseodcm spi-
pra:feclo; ac in iE^yplo, Libya el Thebaide sub rilu dvmon impleveral, ad cxtrcmtim usque spiritum
Aquila lyranno, in Galliis denique SS. Ircnaetis, ATi- communicare recusarcnl: pauci tamen cx Phrygibus
dcolus, Beuignus, Andocliiantis, cl Tyrsus. Porroad illi coepcruni adhacrcre, et Tbcodolus ille, de quo
litiuc annum rcferuul plerique insciiplioucm illam : supra, cjus commentitisc Propheliac quasi procura-
M . AGRIPPA L . F . COS. III. F E C I T , IMP. CJES. tionem susccpil. Qui inde in Galaliam, Ponlum et
M . AUR. ANTON.COS. PANTHEON. V E T U S T A T E Asiam, progressi, etiam Alexandrum qitemdam sibi
CORRUPTUMCUM OMNICULTU RESTITUERUNT. adjunxerunt convivio familiariler a Maximilla excipi
Quod imv.c adduccndum pulavimus ad mcmoriam solilum, Alcibiadem quemdam c l Tbcmisionem, qui
Ecclesic. falso sc confessorcs ct Marlyras Cbristi jactitabant.
•ldque (vei B . Uieron. cum iilis consenlienle) sub
Anno Domini cciv.
Imperio M . Aurelii Impcratoris inilio Pontificatus
§ XII. De Baptismo adversus Quinlillam. — 21. P . ^S. Eleulhcrii. Nam ad hunccx Galliis litleras lulerat
SEPTIMIO M*. F . GETA , E T L . SEPTIMIO B* Ircnams, a Lugdunensihtis \ u m iilteris S. A l t a l i ,
PLAUTIANOII. COSS.S. Zephyrini Ponlificis Romani aliorumque Marlyrtim tum adhuc carcere concluso—
anito v. Severi Imper. x i . ctsi pcrseculione jam v i - rum , in Asiam c l Phryginm missus, uti judicium E c -
gente, non tamcn deslilil TfcRTULLIANUS a * c r i - cicsiac Gallicanae de Pseudoprophctia iiiorum co
bcndis adversus hxreseis libris. Imer quos primo perfcrret. Idem etiam, mca quidcm sentcnlia,/tom«-
loco collocandum c» nsemus DE BAPTISMO A D V E R - nus Episcopus lilteras pacis, prcedecessorum suorum
SUS QUINTILLAM, uipole quem scriptum constat aucloritatc nixns, illis recusuvit (Tom. 5. tib. ad
antequam aliqm) modo ad hacresim propendere cce- Praxeam. c. {.). An ad hoc cooperalus fucrit Praxeas
pisset, cx eo quod faclionis fuerit Monlanislarum lunc adhuc Calholicus, penes auctorem lidcs csto.
Quintilla, a qua dictos Quiniillianos ex Epipbanio Ccrte non solum Roma* c l in Galliis Episcopi, sed
illic deduximus. An aliud quid adversus Monlanum etiam qui Asiam incolcbant socpciiumcro ct mul-
ipsum scripseril Auclor, non aeque probari potest, tis in locis in untim convenientes, Prophetiam
sed verisimile fit, tum ex illius B. Augustini verbis illorum faisam exploraruni, deiestabilem ostende-
lib. de hicres : c Ad Calapbrygas transiit, quos anle rtinl, et Monlanislas commtinione privarunt. E t
deslruxit, i tum maxime ex Niccph. lib. 4. cap. 34. ® vero Montanus insan^que ejus prophetides in Judae
qui Iradit Auctorem ad stalam mcdiamque aUatcm morlem suspcndio inlerierunt, non Martyrio ; fet
in Ecclesia Catholica Presbyterum plura adversus Alcxander iile Ephesi ab iEmilio FrontinoProconsule
Monlani dogma conscripsisse, postca vero in illius proptcr lalrocinia in judicio condcmnatus, quum
delapsuin crrorem , plures rursus libros pro illo falso sq Martyrem praelcxuisset, ne a suis quidem ,
composuissc. Qui quum Montani h&rcscos hisloriam qui lalro, receplus est. Deniquc Tbeodotus illc sub-
lih.cjusdem c. 18. 20. 22. 23. 24. el25. ialo tractct, limis in coelum a dacmone eIatus,Simonis Magi instar,
ex Apollinari Hicrapolitano, Rbodone, Miliiadc, Se- de re|'cnle pracceps dclapsus, ila misere vilam finiit.
rapione et Apollonio, qui adversus illum scriplis Atqni de erroribus Monlani, in quos postea Auclor
suis dispularcnt, seculus Euseb. lib. 5. cap. 3. 4. 14. incidil i n l e r paradoxa ejus lalius. Porrp hoc armo
s

15. 16. 17. el 18. nos (pneier ca qme ad Iib.de anlc Kalendas Junias, ad quas iucipicbat annus x i .
Pncscript. advers. hoerel. annoiavimus)earo, uti pro- Sevcri censeo accidisse quod scribii Auctor : Agonas
missis satisfaciamus, in compendium hic rcdigendam istos , contenliosa solemnia ct superstiiiosa cerlamina
putavimus^Li^. de Baptis. n. 2.). Qrcecatum et retigionum et voluptatum quanta gratiai
6» TERTULLIANI VITA. 70
ssiud sceculum cekbrel, ciiam Africa liquit. Adhuc A libri AD UXOREH duo. Nam quum prioii a mi«
Carthaginem singulce civitates gratulando inquietant do- pliis secundis lanlum dehorletur, ct posleriori sallcm
ualam Pglhico agone postsladii senectulem (Ibid. lib. impiias cum Gentilibus iulerdical, apparel eos cou-
ad Gnost. c. 6.). Nam coperliiiere videtur illa iiuiomi scriptos ante lucresiii Aoctoris, forlas^is Romaj, quo
veius iiifcri|iiio : S E V E U . PIUS AUG. P O N T . M A X . frcqucuier discurrere solet sallem ad ahseuiem , et
T R I B . POT. X . sive : ANTON. P I I S , una ex pnrie, quanium apparct a valcludinario, quippequi priorein
e l ex allera : 1NDULGENTIA AUG. SC. IN CARTIIA- admonitionem tanquam jam morilurus Legatum ac
G I . N E ; iiem et Gr:eca iila : AT. KAI ZEOTAPOS Fidei commissum nuncupet.
R E P T . KAPTAT MHTPOnOAIOS; ulpote qna signilicc-
A N N O D O M I M ccvi.
l u r instiiuios iudos illos Cartliagiue a Severo et A u -
touino Inipp. 24. IMP. CJES. M . A U R . BASSIANO S E V . A I G .
F . ANTONINO A U G . II. E T P . S E P T . S K V . A U G .
Anno Domini ccv.
F . G E T A COSS. S, Z>phyriiii Roiuani Poiuilicis v u .
{ XIII. De quibusdam subieslm fidci tibris", Scvci i liiiper.xm.quiiin lucrcscs vaiuc grabsarcnlur in
de Spectaculis, dc Idoiotulria, de Habitu muliebri et Africa ad scrihendum adveisus eos serio se contulit.
de cultu feminarum , duobus ad Vxorem , adversus B Inter quos primus occurrit libcr ADVERSUS A P E L -
Apeitetianos, advcrsus Hermagenem , dc Maleria LETIANOS, clsi hodic desidcratus, id csl, Apel-
Deo coatcrtut, de Censu cnimce ex eadem materia, ad- lis disciputi Murcionis sectatores, de quibus Auclor :
xcrsns Yalenlinianos, de Attima, de Spe fidelium. — Adltuc, inquit, in seculo sitpersunt, qni meminerint
23. L . FABIO M. F . SEPTIMIANO II. ET M . ANNIO eorum, etiam proprii discentes et successores ipsorum;
M. F LIBONE COSS. S. Zophyrini Papa* Romani nnno ne posteriores negare possmt. Eodcm anno couscriplos
r/. Sevcri Imper. x u . partim occahione dicli Pylbici ptilamus libros ADVERSUS IIERMOGENEM duos,
agonis, aliorumquc ceriaminum Carlhagine exhibito- I)E MATERIA DEO COiETERNA ui.um, DE CENSU
rum, partim quod jam indicti essent Ludi Secu- ANBI/E E X EADEM MATERIA alicrum. Qui quo
lares Romac, ad qnos per prascones convocare sole- tcmpore disscminarc stias hxrescjs cccperit, uoti
bant omnes, ulpote qni nec speciati nec spectandi ila constat; altamen ex parte id signilicarc videiur
itcrum forenl, ul Christianos ah ea profcclione de- B. Hieron. Calal. Scripl. Eccles. dum conlra Hcere-
t e r r e r e l , scripsit T E R T U L L . el Graice ct Laiine in- sin Hertnogenis primuin scripsisse tradit Tiicophilum
signem illum librum DE SPECTACULIS ( Lib. de Anliochcnum. Qui, etsi sub Impcr. Vero floruei i l ,
Spect. n. 1 et deinceps.), quo pulcberrimc deducit, eidem tamen supervixissc, ex ejus iib. 3, ad Autoly-
quidquid ad 4. Speclaculorum gcucra perlinct, ab C cum comprobatur, ubi annos el mundi, cl Romani
Idololatria suam habere originem, aique adeo Cliri- Consulalus, el Caesarum usque ad obilum Veri Impcr.
stianis inlerdicta. Cerle hoc anno octavorum Ludo- compulat. Proinde sub Commodo potius Imper. cr-
rum secularium a Severo celebratorum noir modo rores illum suos sparsisse ccnscrous; qui lamen
meminerunt Censorinus lib. de Die natali, et Dion sclate Aucloris adhuc v i x e r i l , vel eo tesie in hxc
et Herodianus, quoruin hic eos vidisse se scrihit, sed verba : Hos (inquil de Marciono, Valcntino, et Apclle
eliani, testibus Fasiis Consulai ibus : LUDI S / E C U - loquens jam morluis) ul insigniores et frequeniiores
L A R E S OCTAVI E X . SC. FACTI, el invcnitur haec adulteros veritatis iiominamus.Cccterum Nigidius, nescio
nummi inscriplio : M . A U R . ANTONINUS PIUS A U G . quis> et Herntogenes, et multi alii, adhuc antbutant
S i E C U L A R l A SACRA SC. Existimanl eiiam Areuin subverlentcs vias Domini (L. de Prcescr. adv. har. c.
Sevcri triuinphalem, qui eliamnum exlat, ea occa- 50.). Et vcro in Africa Hermogenem floruisse lcsiis
sione hoc anno erectum, Politianus et Onuphrius, esl Pbilaslrius lib. de ILxres. cui auclor addit lanquam
cujus inscriptioncm iiabes supra, qtiorum ulerque Magislrum aliquem Nigidium. Quuin cliam supercs-
latissime el originein et omnes rittis Sxculariuin L u - sent adbtic Valentinianorum hmelicorum examina 9

dorum prosequilur. Et vero lam latc dc omnibus L u ducibus pracler primos ilios supra adduclos Theotimo 9

donim Spcctaculis in illis exhiberi solitis Auctor ® Axionico, Alexandro el Prodico, B . Ircnaeum imitaitis
traclat, ut alio Commcniario Lcctori curioso non sit ad verbum pene , LIBRUM conscripsit ADVERSUS
o p n s , maxime si consulat et Aunotaiiones noslras. VALENTINIANOS. De prioribus sic Auctor : Mullum
Eodem pene tempore conscriplum conslat Iibrum circa imagines Legis Tlteotimus operatus est. Ita nus-
D E IDOLOLATRIA , ulpotc in quo el hujtis libri ac quam Yalentinus: et lamen Valentittiani, qui per Valen-
persecutiorits meminerit (Lib. 2. de Idol. c. 13. n. 104. linum. Soius ad hodiernum Anliochiw Axionicus me-
lib. 1. ad Vxor. c. 7. n. 44. /. 2. ad Vxor. c. 1.), et moriam. Vaientini integra custodia regularum ejtts
Solemnia Casuum ad Llololalriam pcrtinere astruit, consolatur (T. 3. /. ad Yalent. c. 4. n. 32. 53. ac 34.
sicuti etinm multa alia, in quibus dircce consistil Ibid. I. decarit. Clttisti c. 15. n. 127. Ibid. c. 16.
Idolorum cullits. In eumdem quoque annum referi- u. 131.). De lerlio in hajc verba: Nam ul penes quem-
f

mns libros.DE HABITU MULIEBRI et DE C U L T U dam ex Valenlini faciione legi, primo non putant terre-
F E M I N A R U M , qtiorum priori nimiuin ornalum, po- nam et humanam Cltristi substaniium inforntaiam (Ib.
sleriori magis capilli et culis curam stiperiluam c. 17. Tom. 3. /. adv. Gnosl. c. ut.). De quo vero
reprehcndit. Videutur eodem ano9 etiam conscriptt loqualur subjecil; Insupet argumentandi libidinc ae
TERTULLIANI VITA. 72
7f
forma ingenii hceretici iocum sibi fecil Aiexander itie. A mus conscriptnm fuisse occasionc corum q u » v i - t

L . . . _ . . . . . . ..... . . . i . . _i: : i . : . o T> .......... ;« . 4 . i T i , , _ P A ..I.


E l rursmn : Sedretnisso Aiexandro cum suis syllo disse scribit S . Pcrpetuam in paradiso. Et vero uti
gismis (Ibid. I. adv. Prox. c 3 . Ibid. I. de Prws. adv. in bac Cliristianoriim pcr Africam quoque persecu-
hcer. c. 2 1 . ) . Denique de pnstrcmo duo coucurrunt lione animos fidelibus adderet, ccnsemus eodem pene
l o c i : unus : Quod si jam lunc Prodicus aul Valcntinus tempore scriptum librum D E S P E F I D E L I U M . Qttan-
adsislerel ; allcr : Quum atius Deus infertur adversus qiiam inlci iin verissimum comperiainus illud Prover-
creatorem, tunc ntatequum plures, sccundum Valenti- b i i , quod Error uuus alium irabat, utpote quum
nos et Prodicos (Ib. I. adv. Valent. c. 5 . Ibid. lib. de paradoxon sit utriusque libri iiiius argumentum, et
Prces. ad hcer. c. 3 . Ibid. c. 5 2 . hccr. 5 2 . n. 5 2 7 . lib. liaud paucas prx*lcrca reperirc s i l opinioncs non satis
de Anima cap. 55).Ncquc enim ibi legi posse Proclos, sanas in dicto libro de Anima, de quibus inter Para-
quod eral iu excusis codicibus , pra.terquam quod doxa Aucloris cum Amidoto laiius. Hoc unum bic
suo loco comprobaverimus, vel eo conviuciitir quod addimus, scriplum illum librum , D E O M N I S T A T O
Proctus scu Procutus non Valenlinianus fueril, sed A N I M A , vel ipso leste, qui adco ctiam Commenta-
Moiilanista, a quo dicti XKTK Proclum quidam Mon- rium animce iiuncupat, utpote in quo tractetor quid-
tani sectalores; qutim aulea adliuc Caiholieus ad- quid olim a Philosopbis ct ab haerciicis de Anima
versus Valentinum scripserit. Et vero quum vocet B 1™*»*"«« fuit, ut neque Philosophis neque Theologis
illum Auctor virgirits senectce et Christianas eioqttenticc hwlie commenlario sit opus.
dignitalem, videmur nohis attigisse primiim quod
Anno Domini ccvm.
aiuut lapidem offensionU, in quem ipse impegit. dum
partibus Moutani faverc ccepil; seductus, quantum § XIV. De tibris Monlanismum jam redolentibus, de
apparet, admiralionc quadam lum virginis senectce Carne Christi adversus IV. Itcereses, de Resurrectione car-
Proculi, quem tunc scnem fuisse oporluil, uipoie vel nis, adversus Marcibnem V, deCorona Mililis, Scorpia-
eodcm teste contemporalem hceresiarcharum Vulcn- cumadversus Cnosticos adversus Praxeant.—26. S. Ze-
9

tinianorum, tum eloquentice Chnsiianai, quam in phirini Roinani Ponlihcis ix. Scveri Imp. xv. M. F L A -
scriptis ejus deprehcndit : parum memor miser ille, VIOM. F . M . N . AFRO E T Q. A L L I O F A B I O C A T U L -
quid antca scripMSset, foriassis hujus tanli viri oc- LINO MAXIMO COSS. sci iptum fuisse a T E R T L L L I A N O
casioue: Sotent, inquit, miriones isti etiam de qui- libruin primum adversus Marcioncm cx hisce verbis
busdam personis ab hcerest captis asdiftcari in ruinam:constat. Al nunc quate est ut Dominus a xit. Tiberii
Quare itla, vel itle, pdelissimi, prudeniissimi et usi- Ccesaris revelatus sit, subslantia vero ad xv. jam Se-
tatissitm in Ecclesia, tn illam partem transierunt? Quis vcri Imperatoris annum nulla comperta sit ? (L. de
Itoc dicens, non ipse sibi rcspondet; neque prudentes , C ttesur car. c. 2 . cap. 4 5 . / . c. adv. Mar. 1. 4 5 .
nequefidetes,neque usitatos asstimandos, quos hasreses To. lib.3 de car. Chrisii, c.l.) Atque adeo hoc
poluerint immntare? Quid igilur, si Episcopus, si Dia* tempore simul editos fuisse oporlcl iibros D E C A R N E
conus, si vidua, l i virgo, si Doctor, si etiam Marttjr C U R I S T I A D V E R S L S I V . H - E R E S E S D E R E S U R R E C T I O N E
tapsus a regttla fueril, ideo hcereses veritatem vidcbun- C A R . M S , E T A D V E R S U S M A R C I O N E M quinquc (Lffr. de
tur obtinere ? Ex personis probemus fidem, an ex fide Res. car. c. 2 . Lib. 5 . ad. Marc. c. 10. n. 1 5 0 . /. de
personam? Alioqui certc non est vcrisimile iu tam Cor. ntilit.c.ult.), utpole eodem scriptos tcmpore. Nam
absurdam hccresiu iap>um iri Auctorem, nisi ex tali sicul etiam alibi diximus, libro de Carne Christi c i -
quapiam occasione, forla*sis etiam ex frequentatioiie tatur iiber quartus advcrsus Marcionem, iibro de Re-
ipsius familiari, dum subinde Roiuam i n v i s e r e t ; nam surrectioue carnis u . e l i u . adv.Marc. et l.l.adv.Marc.
Roinac Proclum habitasse posiea deducemus, maxime allegaturliberde Rcsurrcct. carnis, quo (il utexislt-
quum antea hlaspbeiniam dixcrit, Paractetum qucm mem priinum scriptos adversus Marcionem qualuor;
Chrislus promisil, in Momano primuni apparuisse, iiitcrmedios deinde duos illos; et postrcino advcrsus
et tauien in sequentibus scriptis non vcreatur iili Marcionemquiutuin. Porro si hoc anno, uliOmiphrius
nonicu Paracleti frequenier ascribere. tradil.celebralasiul Dccemialia Autouini Impcr.Severi
^ filii , fortassis pncoccupata anno integro oh disces-
Anno Domini ccvii.
stim in bcllum Brilannicum, quem Cassiodorus his
2 5 . NUMMIO SF.NECIO A L B I N O E T F U L V I O A£MI- Coss. accidisse scrihit; hoc eiiam anno ^criptus est
LIANO COSS. S. Zephirini Pap.c Romani vm.Severi L I D E R D E C O R O N A M I L I I I S ; sin ai.no sequcnli (quod

Imp. M V , pleriquc passas scrihtiiit Pcrp>»iuaiiielFcli- mihi iua^is l i i vcrisimile cx iSla nummi iuscriptione
cilatcm, idqne juxta Vcn.Bcdam dic nataIiSeveri,qucm AMOMNLS PIUS A L G . C O S . I I I . VOTA SOLUTA DEO)

assignaut Martyrologia Usuardi ct Romanum Nonis uirumqiie conligerit, illuc referre polenl L c c i o r ,
Marlii>, illisi pra»tcrea annumcraiilia Revocalum, Sa- diimuiodo iiobi>ciim sential, anle expeditioncm B r i -
turuinuni ct Secundiolum , simul passo» in Maurita- tannicam. Ad quaiu perlinet etiain iuscriptio supra
nia civitate Thuburbitanorum. Q um autem Perpetuce posita, cum cffigie Equilis niaiui jaculum tcnenlis :
forlissimw Martyris eo lihro meminerit Aucior, opor- P R O F E C T I O At C C . uam uirumque filium secum duxit

tet iMin anie sciiptum fuisse librum D E A N I M A , quem Scvcrus , a quo qiiuiii P . Septimius Geta anno p r i -
scripsit A D V E R S U S PHILOSOPHOS E T I I ^ R E T I C O S . III quo mutn sequenii Imper. C x s . Aug. sit appellatus et
etiam ailudit ad librum D E P A R I D I S O . Quem conjici- Tribunitiam potestaten^ accepcrit, sicuti Fasli ba-
73 TERTULLIANI YITA. 74
bcnl Consularcs, confirmatur dicla noslra conjeciura. A cribat: In prcpsentiarutn esl medius ardor, ipsa ca-
Conciliart quidem possunt i nscriptiones et fasti con- nicula perseculionis ab isio scilicet cynocepliulo (ubi
sulares cura Onupbrio et aitera quadam Inscriptione aul Sevei um Imperalorem , aul pnlitis urbis Romae
ubi appellatur Antoninus Aug. Trib. Pot. x. Cos. pncfcclum in absenlia illius jam in Briianniam pro-
i n . desig. ut dicatur coeplus ejus aunus x. liisCoss. fecti, intelligil); alios ignis, alios gladius, alios beslice
ad Kal. Maias, et flnitus aiiuo sequenli Kal. Maiis : Christianos probaverunt, aliis fuslibus insuper ct
scd nos ad annuin sequenlem referre m a l u i m u s , ne ungulis deguslalo martyrio, in carcere esuriunl.
bic prolixiores simus. Porro Severum propierea absentem in Brilannia
• dixiinus, quod cxpedilionis Brilannicae hoc anno,
Anno Domini ccix.
uti anlea probavimus, factac memineriiit Euseb. in
27. S. Zephirini Papae Romani x. Sevcri Imper. x v i . Chronic. Oros. lib. 7 . cap. n . Paulus Diaconus lib. 8 .
Itnp.CiES.M.ALREL. SEVERI A U G . F . ANTONINO cap. i . anle eos Spariiauns , Ileroilianus , et Dio in
AUG. III. E T P. SEPTIMIO S E V E R . A U G . F . GETA Severo. Nondiun cnim Briianuiam Rumanis paruisse
COSS.Postcelebrata Decennalia Amoiiini Rom caTER- ad id usque lemporis , cliam ipse verbis his supra
TCLLUNOScriplum censemuslibrum D E C O R O N A M I L I T I S . cilatis indicat : et Britannorum inaccessa Romanis
Romx enim scriptum apparet exverbisiilis: Erubescite B i ca Christo vero subdita (/. adv. Jud. c. 7 ) , utpole
0 9

Romanicommilitona ejus, et ad Decennalia vidctur re- Lucio Brilanniarum Regc paulo ante ope S. Elcutheri
ferendum illud libri fronlispicium : Proxime facta est Papae ad fidem converso, ilem eliam illis : Britattnice
LtK&iUTAS PreestantissimorumluvERkTonuu; cuisub- intra Oceanifinesconctusce sunt.
jicienda putavimus quae sequuiilur, eo quod occa-
Anno Domini ccx.
siooeo scripti hujus libri indiccnt, uipole in quo ,
conlraqaam alii niussitabant, Christianis coroncc 2 8 . S. ZephyriniRomani Pontilicis xi. Scvcri Imper.
uswn interdiclum deducit. Expungebantur, iuquit , X V I I M. A U R K L I O C L A U D I O M . F . POMPEIANO, E T
'ncastris Milites laureali. Adhibelur quidam illicma- LOLLIANO AVITOCOSS. Romai adbuccxislens T E R -
gis Dei Mites; solus iibero capite, coronamento in T U L L I A N U S . scripsisse mihi vidclur librum D E V E L A N D I S
uumu oiioso. Stnguli designare, eludere eminus , tn- VIRGI.NIBUS , quem GraBce quoque scriptum csse his
(rendere cominus. Murmur tribuno defertur, et faletiir verbis : Proprium jam negotinm passus mece
persona jam ex ordine accesserat. Statim tribunus : opinionis, Latine quoque ostendam virgines nostras
Cur [inquil] lam diversus itabitu? Negavil ille cum vetarioportere. (Lib. de Vel. virg.c. i ). De quo argti-
ecHeristibi ttcere. Caussas expostulatus, Christianussum,menlo anno sequenti laiius. Scripsissc ctiam verisi-
respondit. Suffragia exinde, et res ampliata, et reus mile e4 pauio post, jam Carlhagincm reversum,
ad Prcefectos. Ibidem penutas posuit, speculatoriam de Iibrum ADVERSUS P H A X E A N , de quo Auctor :
pedibus absolvii, gladium reddidit (nam militaria om; Iste, iuquit, primus ex Asia hoc genus perversitatis
nia insiguia in exautoratioue militum exui solere, vel inlulit Romaf; Itomo et alias inquietus, insuper et
ex Herodiano lib. 2. manifestum est, initio Imperii de jactalione Mariyrii inflatus ob sotum et simplex et
Severi). Et nunc russatus sanguinis sui spe donativum breve carceris tmdium. Fruciicaveranl avenm Praxeance
9

Ckristi in carcere expectat. Exinde senienlice super hic quoque (nempe in Africa) superscminatce, traducta:
ilto, nescio an Christianorum {non enim alice ethnico- deltinc per quem Deus voluit (quanlum apparel, Ze-
rtm), ut de abruplo et prascipiti et mori cupido, qui phyrinum Papam, ulpote de quo taie qui tradat B .
de habitu interrogutus Nomini negotium feceril. Ncc Opl.Milevil. L i . conlra Parmenian.), etiam evulsce vi-
vero omiUendum illud : Plane sttperest, ut etiam debantur. Denique caveral pristinum doctor de cmen-
martyria reeusare meditenlur. Mussitant deniqtte tam datione sua, et manet chirographum apud Psyclticos,
bonam et longam sibi pacem perictilari. Nec dubito apud quos tunc res gesta cst, exinde silentium. Avenm
quosdam scripturas emigrare, sarcinas expedire, fuga3vero itloe ubique tunc semen excusserant. Ita atiqttandiu
aecingi de civitate in civitatem. Novi et pastores eorum jy per hypocrisin subdola vivacitate latilavit, el nunc denno
in pace leonts, tn pratio cervos. Sed de quwstionibus erupii (adv. Prax., c. {.). Ex quihus verbis satis pa-
confessionum alibi docebimus. Denolat euim ibi aut t e l , et rcvdbasse suam baTesin aliquando Praxcan
librum de Fugi in persecutione, aut quod magis pla- dispulatione alicujus emeiidatum , sed ilerum rclap-
cet, S C O R P I A C O N A D V E R S U S G N O S T I C O S . (Lib. adv. Gnost. sum dentio erupisse , el dum bic bhcr scriherelur ,
et c. i ) , iiempe Prodicum Scorpianum et alios Valenti- adbtic supervixisse. Quanquam inlcrim , si Verum sit
nianos Martyriorum refragatores, qui jam in Africam quod addil de Monlaui prophetia ejns opc expulsa ,
irrumpere coeperant: (de quibus videal Lector Annot. quandoquidem illum floruisse constel sub S.Elentbero
nostras)[/6id. c. i . ] . Fortassis etiam Romae scriplum. Papa, oportcat jam scnem fuissc Praxcau. Nos certe
\neoeriimeldeqHcestionibus confessionum, id esi, quod vixdum i n eo quod dicium est, Auctori fldem adhi-
confiteri Christum necesse s i l , latissime deducit, et bcudam ptiiamus; lum quod S. Pacianus bajc vera
persecutionem omnium gravissimam , qu:e dicta oc- scribal de hicreticis calaphrygihus : c Et primnm
casione post longam pacem (utpote quuiii Romac et hi pluribus niltinlur Aucloribus; nam pula Grxcus
in Africa ad id temporis pauci leguuliir sub Scvcro Blaslus ipsorum e s l ; Theodotus quoque et Praxeas
passi martyres) recruduisse vidctur, his vcrbis des- vestros aliqttando docuerunt: i l u m , quod ipse A u -
TERTULLIANI I. (Trois.)
75 TERTULLIANI VITA. 76
ctor, praeterquam quod illic subjungat lanquam A (quam pro iclo etiam in sanctis agnoscit idem B. llie-
discipulos Blatlum , el Theodotum, et Praxean, cum ronymus Epist. ad Damas. de prodigo et frugi liliis),
Victorino, illis qui tecundum JSschinem pronutuia- sed et conlumeliarum nomenclatura ipse Iradocerct.
bantur eamdem hacresin attribuit, ct boc libro im- Nos itaque, si quid in re incerta divinare liceat,
pugnat. conjicimtis Tertullianum, posl obitum Agrippini, in
obtinendo Episcopatu Carthaginiensi repulsam pas-
Anno Domini ccxi.
sum fortassis invidia Clericorum quorumdam Eccle*
5 W . Ejus defectionis tempus et causa. — 29. siac Romanx , a quibus proinde etiam contumeliis
S. Zephirini Papae Romani x n . Severi xvm. M. A C I - • affectus, ad partes Montani desciverit. Ccrle fomi-
LIO M . F . M . N . FAUSTINO. E T C. C J E S O N I O . C . F . tem illis invidiae adminislrare pottierunt loci aliquot
TRIARIO RUFINIO COSS. completum fuit, quod in libris praecedentibus : quibus tacite quorumdain
scribunt post Auctorcs supracilatos Cassiodorus in Clericorum, forlassis Romanorum, vitia reprelicndii,
Chronico, el Ven. Beda histor. Eccles. lib. l . cap. 5. non aliier atque postmodum B B . Hieronymo ei Pau-
de Severo, quod vallum crebris turribus communi- lino accidit eadcm de causa (L. de Spect. c. 25);
lum in Britannia, per cenlum et amplius millia pas- Imprimis de frequentatione spectaculorum : Sed Tra»
suum de mari ad mare perduxerit, ut parlem pro- B gatdo, inquit, vociferante, exclamationes ille (ncmpe
vinciae graviss. praeliis receptam a caeteris faceret aliquis de Clero) alicujus Propnelw retractabit. Inter
securiorcm , pro quo facit cliam lex Severi et Anto- effeminalionis modos, Psalmunt secum comminiscetur;
nini Augg. Eboraci lata hoc Consulatn Non. M a i i , et quum athletce agent, ille dicturus est repereutiendum
qtiic exlat Cod. lib. 3. Tit. 52. lib. i . Certe lunc non esse; polerit et dc misericordia moveri defixus in
primum leguntur Inscriptiones quibus appellalur Se- morsus ursorum et spongias retiariorum. Avertat Detis
vcrus BIUTANNICUS M A X . TRIB. POT. XVIII. ac a suis lantam voluptalis exitiosas cupiditatem. Quale est
Anloninus B R I T A N ^ . TRIB. POT. XIII. IMP. II. enim,deEcclesiaDeiin Ecclesiam diaboti tenderef de caHo
COS. III. denique ct illa : P . S E P T . GETA PIUS (quod aiunt) in camum ? illas manus tpuas ad Dotnimtm
A U G . BRIT. TRIB. POT. III. COS. U . uno ex latcre, extuleris, poslmodum laudando histrianem defatigare ?
ct ex adversa parte : V I C T O R I J E BRITAN. Uipote ex ore quo Anten in sanctunt protnleris, gladiatori
quum terlius fucrit duutaxal iste annus, cx quo teslimonium reddere? afwva* attHs omnino di»
Gela Tribunitiam potestatem cum caeteris Imperii cere, nisi Deo Christo ? I. de Idot. c- 7. (L. de Cor.
insignibus acccpcrat. Porro hoc fere anno conligisse mitit. 1.). Item iilud in Artifices Idolorum : Tota,
ccnsemus, quod de TERTULLIANO scribunl B . ^ inquil, die ad hanc partetn zelus fidei perorabit in*
Ilicron. Sophronius Calal. Scriptor. Eccl. ac Niceph. gentens Christianum ab Idotis in Eeciesiam venire, kis
lib. 4. cap. 12. ac 54. quum usque ad mediam aeta- manibus adorare, quce foris adversus Deum adorantur,
tcm in Eccl. Catholica pre*byier permansit, ad Mon- snanus admovere corpori Domirit, quce damtoniis eor-
lani dogma delapsum. Verumtamcn magna est diffi- pora conferunt. Nec hoc sttfficit. Parum sit, si abaliis
cultas, quomodo scribatB. Hieron. id factum invidia manibus accipiant quod contaminant, sed ipsce tradant
ct contumeliis Clericorum Rom. Eccl.ac Sophrouius: aliis quod eontaminaverunt. Atleguntnr in ordinem
yfldvw xal nponrr)).axi<jfxoU r&j xknjftx&v T»}« iv 'P&y**) Ecclesiasticum Artifices Idotorum. Proh tcelus ! Semei
i,./.Xr <jias, et interpres Niccphori : c propter Clei i
t
Juda*i manus Christo intulerunt, isti quotidie corpus
Romani invidiam; i pracsertim quum dc co nusquam ejus lacessunt. 0 manus preescindendce! Rursum illud
conqueratur Auctor etiam in iib. adver. Ecclesiam de Pastoribus in persecutioue fugienlibus : Plane
scriplis , maxime quum causam illam reticens V i n - superest ut etiam marlyria recutare meditetur , qul
centius Lirinensis, elsi B . Uieron. posterior, non Prophetiat ejusdem Spiritus sancti retpuit : novi et
;,liud dicat, quam TERTULLIANUM Catholici dog- Pattoret etiam eorum in pace teonet, in prceiio eervos.
matis et vetusLc fidei parum tenacem, ac disertiorem Denique de velandis Virginibus ; Ittam consuetudi-
multo quam feliciorem , mutata senlentia in errorem j j nem quce virginet negat, dum ostendit, nemo pro-
delapstim, magnam fuisse in Ecclesia tentalionem. bastet, ritti aiiqui talet qualet virginct ipsce. Tatet
Qucm imitatur Abbas Trithemius. enim ocuti volent virgineni vitam, qualet habet virgo
50. E s l quidam qui invidiae [causam fuisse pu- quce videri volet. Invicem te eadent oculorum genera
tet Auclori eloquenliam. Rhenani conjecturain, quan- detiderant. Ejutdem libidinit etl videri et vi-
tumvis suspeciam,sequuiitiir ctiam Catholici quidam, dere (Ibid. L de Veland. virg. cap. 2.). Auctor
quisuspicanturillumquuminiiiofavereccepissethxresi commentarii S. Ambrosio ascripli in Epist. Pauli
Moniani,siaiim Ecclesfcc communione privatum prius videtur interprelari invidiam iilam , quasi fuisset
quamse lolumdedcret.quarecommotus ille prorsus in ipsius Auctoris inClerumRomanum. Sic enim, inquit,
Montani parles transierit. Verum non video quomodo Per invidiam charilatem corrumpentes, scientiam
Excommunicalionem Ecclesiasticam, quam Auctor ad nihilum deduxerunt. Nam et TertuIIianus et Nova-
divinam censuram et futuri judicii pnvjudicium appel- tianus non parvae scienliae fuerunl; sed quia per ze-
hi (Apotog.c. 39.), B . veroHieron. Epist. ad Heliod. lum cbarilalis foedera perdiderunt, in schisma versi,
i aute diem judicii judicium quo ejeclus de Ecclesia ad perditionem sui hareses creaverunl. Ex quibus
rabido dxmonis ore discerpilur, i nou solum invidiaa verbis iit etiam verisimilior mea conjcctura ex co,
77 TERTULLIANI VITA. 78
quod ob repnUam Episcopatus Rom. in schisma ei A opposita deHnquimut. ( L , de Jejun. e. 13. /. de
lixresim incidcrit Novaiianus. Porro si excom- Fuga in pertee. c. 5.) Hiino quum contra Eccle-
municatus fuerai justftsimis profeclo dc caussis, etiam siam scriplum asseranl, uhi supra, B . tlieronyrouf,
fortassis iu ahsenicm eam tulit sentcnliam D. Zc- Sophronius et Nicephorus, verisimile flt Fabium illum
pliyrinus Pontifex. Primum cniin in lib. omnibus Romanum fuisse Preshyierum. Certe quod aliquo mi-
icriptis cilra 14. imperii Severi Annuin, Paracteti nistorio Ecclosiasiico functus , colligere est ex verbis
MMt prophetim freqnenter, Spiritut tancti eliam illis : Sed quum ipti Auctoret ,idett, Diaconi, Pres-
Montani vcrbis jam citatis meminit, slctiti etinm mti- byteri et Epitcopi, fugiunt, quomodo iaicut intelligere
IkrisProplielidis subinde, modo Pritcillam, modo Ma- poterit ? Quibus iuierim quando ( contraquam senlit
vmitutm significan9; el similiter de Extati habet non Auclor) ftigere liceat, iu Annoiationibus nostris la#
pauca, locis citatis inter Paradoxa Auctorls ( L . ad litis. Meminil in eoetiam Rulilii tanctittimi Martyrit:
Pros. t. \). Deinde Ptuchieot quoque, id est onf* porro et sub Severo haud dubie referri debet, quod
maies appellare coepit Catholicos, tumadvers. Marc. scribunt Euseb. el Niccphor. de Origenis prima per-
tuin adver*. Praxeun, slcuii etiam ihi latius. Posire» seculione maxiina apud Alexandriam, antequam sesa
mo omnia illa simul conjungcns lih. adv. Praxean , ipse castrarct. AUjui ad inlcllectum Auctoris facit,
Rmansm Epiteopum, quanlum apparel, Eieutherium p ubi dicit: Maledictum ette ante u*QQi*teiv Deum Cat-
caluiniiiaiur, tanquam qui agnoscens jam Prophetiat tarem nuncupare (i. Apotog. c. 34.); id quod late re-
ilmdmi, Pritcce et Maximiltce, ex ea agnitione pacem censet Herod. lib. lertio de ritu observato in rela-
Eeelcstii Asia? et Phrygice inferre paratut (ueril, nitl tione Severi Imper. post mortein in Divos per fllios
Praxoi faita (perperam inquil) de iptit Prophetit et Romae facta, postquam cineres ex Britannia secuni
Ecdetiit eorum atteverando, coegittet litterat pacit re* allati in urna alabaslrina juxtaillum, aut acrea juxta
tscere jam emittat, et a propotito recipiendorum cha- Spartianum , in sepulcrum Anlonini sunt illatl. Hic
ritnuuum concettare. Et insuper diaboti negotium pro-practerea pneterenndum non putavimus , quod ijiium
CSTUH d i c i l , qui prophetiam expulit, et paracletum pridie Non. Februar. perierit Severus, castlgari de-
ftgetit. Cerle ipse Auctor Excommunicatioiiem in has- beront leges duae Codicis, allera iib. 6. Tit. 45. I. 1.
retieos ipprobat non uno in loco (Scorp. adv. ut legatur v. Knl. Fobruaiii , p r o , Januarii: altera
HROSI. C. i.). ejusdem I. Tit. 57. lib. 3. uti soli Antonino Aug.
ascribntur, non Severo ct Anton. Augg. utpole
Anno Domiui ccxn. *
qnum lata sit. v i . Kat. Maii, diu post illius obitum,
} XVI. De uttimit Tertuttiani montanittm tibris, maxime quum extet lex Anlonini solius Kalcnd.
*tf Fuga in perseeulione, de Exhortatione cattitatit, Maiis lata, et aliae plures his Coss. latae.
is Monogamia, deJejuniit advertut Psychicos, de Pu- ^
Anno Domini ccxm.
tieuia, de Extati, advertut Apollonium SepUmum. —
ol. S. Zephyrini Papae Romani xiu. M . Aurelii Anto- 52. S. Zephyrlni Romani Ponlificls xiv. Antonini
nini Bassiani P i i Felicis Augusti Britannici Genna- Imper. it. M. POMPONIO M. F . ASPRO n E T ASPRO
nici imperii i . Q. EPIDIO L . F . RUFO LOLLlANO COSS. sive duobus Aspris, qtiibus Coss. Lcges Anto-
GENTIANO, ETPOMPONIOBASSOCOSS. comcrip- nini varine datae leguntur (quorum senioivm ctimdcm
lum cei.scmus T E R T U L U A N I librum DE FUGA iilum censemusdc qno supra ad anntim ccn ), solus
1N PEKSECUTIONE. Idque ante decessum Imper. Antoninns ( tcsiihus Herodi ino ct S; arliam), fratre
L. Sept. Severi Perlin. Augusti qui eoanno piidie No- Geta ad pcctus su;c matrisintcifecto, postquatn impe-
im Febr. Eboraci lumroi e magis quaiu morbo mor- ravilannum unu;n, d i e s 2 l . acscpulto in septizonio
luus est (in boc adeo punitus a Dco juxta Orosium (qnod a feptcm zonis cccli ita dicitim Sevcrus , vel
iib. 7. cap. n.) nondum clapso anno Iinperii sui f 8. Euseb. (este, aediflcaverat ac in Divos relaio), Impe-
ulpole quum abldibus Maiis auni Domini 194. ad rium usurpavit. Insupcr et alios plurimos , quanium-
dictam usque bujus anni diem compulaiilur dunlaxat vis patri sibiqfle antea carissimos, neci tradi jussit,
anni 17. menses 8. dies 2 1 ; quo fitut bunc anui. i . inler quos commemorandi veniunl Papinianus i l l e ,
Anlon. faciamus, aut saltem ante reditum Antonin D ejus ac Juliani el Tertyliani JC. praeceptor , Jurls
ex Britanniis cum fratre suo P . Sept. Geta Felici A u - Asylum cognominaius a Spartiano , ei Sammonicus
guslo Briianuico Imperii consorle , adhuc duranle Serenus, cujus libros plurimos exlare ille scribit,
persecutione (L. ad.Scap.c.4.),quam ipse[utpoie/orM Gordlanl postea Ca>saris pacdagogus. In hunc annttm
Christiano imbutus, sicuti supra cx Auctore diximus] rcferimus librum TERTULLIANI DE EXIIORTA-
velSeveroSulpitioteste (Sacrce Hitt. lib. 2), cessare TIONE CASTITATIS , uipoie quem Niccphorus, lib.
fccerit, uipole qui scribal ab obitu Severi ad Decium quarto, capite 54, inlcr eos recenset, qui contra Ec-
usque pacem Ecclesiis fuisse, praeterquam quod a clesiam catholicam consciipli stiut , el in quoeo de-
Maximino in Episcopos saevitum fuerit; quam adeo mentiae videlur venisse , ut apud tret etiam iaicos, ut-
longam pacem appellat B. Cyprian. iib. de Lapsis. pote Montanum et iusanas ejus Prophclides Priscam
Qitanquam interim edicla Severi adhuc aliquandiu et Maximillam , esse.Ecclcsiara cxislimct, qucmad-
viguissc ex his Aui toris verbis videanlur: Niti forle modum latius idipsum alihi incukcal (Lib. de Exhor.
in Senatuscontuita ei Principum mandata coitionibut cattit. c. 7. Lib. de pudic. c. 2L).Huic Ctiam auno ap-
79 TEltTULLIANI VITA. 80
plicamus disputationcm iliam Caii Scriptoris Eccle- A clx, quorum scntenlhe acccdimus : sed qnia ille p r i -
siastici adversus Proclum, cnjus meminerunt Euseb. mum marlyrio "~ aflfcctus
~ " fuit cum
* Apostolo Pctro (uti / , :

)ib. sexto, capile decimo quarlo : Bealus Hicronymus, jam dictum est), censemus ab eo tempore numerandos
in Caial.scr.ecel., ctlatius in haec verba Niceph. loco quo Epislolam scripsit priorem ad Corimhios, ab anno
jam citato : t Floruit, inqutt, sub Zcphyrino Romae nempe Domiui circiter LIV. Imprimis enim scripiam
Episcopo Caius, Anlonino Severi Hlio imperanle. • Is Epislolam ulramque ad Orinthios, poslquam ab ipso
adversus Proclum Montani propiignalorem disserta- ad fidem essent conversi, ex eisdem lit nianifestum ;
tioncm copiosissimam habuit etcomposuii, tcmerariac qu;c conversio conligisse putalur anno Domini 51,
audaciae, quod novam inlroduxeril Propheliam, illum quum ihi hxsit ad annum et menses sex. Deinde s i
redarguens et confuiaiiS.Quam quidem nos aliquando Ephesi scripta sit ( sicuti quidam et rectius babent
cxistimavimus ansam dedisse Auctoii ad Monlani Graeci codices) ex historiis Peregrinationis Pauli salis
partes deliciendi; quod verisimile fit in Proctum hac patet dicto anno , qut incidil in duodecimum Claudii
disputatione convictum, nec re-ipiscenlcm, a Zephy- Imperatoris, Ephesi iPum habilasse. SiveexPbilippis
rino Excommunicationem lalam fuisse, et omnes ejus ( quod plurcs prae se fcruut et Latini ct Graeci codi-
asseclas, inter quos haud dubic Auctor, ntpole Mon- ces), certe anno 55. Per Philippos iier fecisse, post-
tanistnrum xar* Proctum seclal«»r, non eorum qui B quain Epheso discesseral, sub feslum Paschae , tes-
secundum iEschincm dicehantur , conlra quos egit tantur Acta Apostolorum capite vigesimo. Et verosic
libro adversns Praxean. Vermn jam antea illum de- inlelligi dcbere Auctorem , vcl ex illis dictis verbis
llcere coepisse , imo contra Erclesiam scripsisse, colllgiturquae legeratfere i . Cor. VII, 2 9 : Quum nunc
ex superioribtismaiiifestiim fit. Fortassis etiam hoctempus in coltedo faclum sit. Atqui in hunc annum
tempore contigit OrigenisdiscipuliClementis Alexan- hoc incidere, non in xv Severi ( uti quidam eliara
drini et Ammonii Romana suh Zephyrino profeciio , viri eruditi conjecluram faciunt), ex eo perspicuum
cujus meinineruiit Eusebius el Niccphoru6, qtioruin est, quod ille idem sit cum anno Domini ccvm, ad
quein proindc abeo qucm diximus, non nisi anui CLV.
ille lib. 6. cap. 12. causain illius eam scribit, quod
in oplatis illi csset autiquissimam iliam Ecclesiam conficiuntur, uec ulterius extendi possunl, quod anno
invisere. Quo tempore etiam alii Ecclesiastici scrip-primum51. fidei catholicae initiati fuerint Coriuthii.
Porro fuit hic auntis nobiliUitus Consulatu trium Im-
tores ab illisenumerantur, Berillus Arabiae Boslrenus,
Uippolytus juxta qnosdam Porluensis, Alexander pri- jcratorii Ordinis virorum; nain pnrler Antoninum
mumCappadocia?,deinde Hierosolymorum Episcopus, ct Balbinum, qni quarlus ab illo imperavtt cum P u -
quibtis interserit B . Hier. etiam Mintitium Felicem , picuo,etiam suffectus fuit cx Kalend. Martiis M . A N -
C
<iui Apologelicum Auctoris per multa imitatus est.
qui TON. M. F . GORDIANOS, qui posiea Imperat. Caes.
Aug. appellalus , a Balbino interfcclus fuit, sicuti
Anno Domini ccx v.
rursum ex Kaiend. Maiis P . Helvius D. Pertinacis
33. S. Zepbyrini Papae Romani xv. Antonini F . P. N . Pertinax paulo post occisus ab Antonino.
|mper. m. IMP. CJES. M. A U B E L . DIVISEVERI. F . Anno Domini ccxv.
ANTONINO AUG. BIUTAN. G E R M A N . IIII. ET P.
34. S. Zcphirini Romani Pontificis xvi. A n -
C i E L I O P . F . BALBINOII. COSS.ipse Anloninus Imp.
tonini Imper. IV, SILIO MESSALA ET Q. AQUI-
Trib. poiest.xvi. dcBritannis tritimphavil. Quoanno
LIO SABLNO COSS. Imperator cx expcditionc G a l -
a T E R T U L L . scripttim exisiimamus etiam adversus
l i c a , cujus Sparlianus meniinil, Romain rcversus,
Ecclesiam librum DE MONOGAMIA. In eo intcr
a vcstis talaris genere inde allalic, quam plebi dis-
caelcra sic legitur : Quum magis nunc tempus in col-
trihuit, ml eo vestitu sese salutarel, Caracalla
tcclo factum <i/, annis circiter clx exinde productis(L.
nuncupatus cst. Hoc fere anno scriptum ccusemus
de Monog. c. 3.).Quos qui a Passione Domiui compu-
a TERTULLIANO etiam advcrsus Ecclcsiain l i -
tandos voiuerit, loia via aberrarcex superioribtis plus
brum DE JEJUNIIS ADVERSUS PSYCHICOS
satis manifesium esl, eliamsi, juxla cr^oneum calcu-
D (L. de Jejun. c. i . lbid. c. 13. lbid. c. 16.). Ex quo
lum Aucloris a passo Chrisio usque ad devastationcm
imprimis (it verisimile, cum Procto reliquisque Mon-
Ilierosolymorum anni dunlaxat computarentur 22,
tanistis postdiciaindispulalionem, etiamTeitullianum
qtios aliienumerani 25; quia usque ad annum priescn •
a Papa Zephyrino excomniunicalum fuisse, ex vcrhis
lem non solum 160, sed producli essent 188. Sunt
inquam illis :Dum quaqua ex parte anathemaaudiamus,
ctiamqui ab Apostolis hunccomputum ineant, eoquod
qniatiter annuntiamns. Deinde yaria ttim fuisse celcbra-
praemitlalur : post Aposlotos; in qua senleniia el nos
la per Graeciasconcilia, ita tcstalur : Aguntur preeterea
fuiinus , quum Annotnioncs noslras in eum scrihe-
per Cracias iltas certis in tocis Concitia ex universis Eccle-
remiis locum. Verum SS. Petrus et Paulus primum
siis per quce et uliiora quceque in commune tractanlur,
f

passi sunt amio Ncrouis iillimo, qui in auuuiii incidit


et ipsa reproesentalio totius nominis Christiani magna »«-
Cbrisii 69, a quo adhuc non nisi compuianlur anui
neratione celebratur. Convenlus autem illi stationibus
146. et S. Joannes Evangelisia vixil ad Trajanum us-
prius et jejunationibus operati. Quae maxime contra
que, morluiis primum aimo cirt iler 100, unde non
Monlnnistas conveni^se, vel inde mihi colligere videor,
piurcssunt auni quam 114. Propius accedimt qui
quod etiam in Episcopos quosdam ea hacresis canceris
ab Apostoli Pauliajlale computaiit annos illos circiter
in morcm serpere coepisse videatur, ex his Aucloris
81 TERTULLIANI VITA. 82
rerbis ticcc erunt excmpla, et populo et epitcopit A P. F . ANULLINO COS. ccnscmtis scriplos T E R T U L "
%

Spiritattbut; nam spiriiales Monlani asseclas LIANI LIBROS S E X DE ECSTASI, et ADVERSUS


Psycbicis (ita Catboiicos caluimiiose appellat) oppouit APOLLONIUM SEPTIMUM (Inler fragmenta), quos
(Ibid. c. 15.).Porro si vera sit iectio apud beaiiun Hie- etiamadversus Ecclesiam scriptos leslanturB.Hierony-
ronymuui Epistola quinquagesima quarta ad Marceiiam mus,Sopbron.el Nicepbor.Nec obstal quod Apolionium
d e Moolanistis, quod iili tres in anno Quadragesimas collocet BeatitsHieroiiymusCatal. Script.Eccles. ante
faccrent, quasi tres passi essent Salvaiores; incipit ab Auctorcm,quia, quod nlias facere solet, nullius impc-
i l l i s noutiihil dissentire Auclor in duaruin duutaxat raloris ascribit lempora. Euseb. quoque Eccles. his-
observatione,sicuti e i liis verbi>, etiain juxta MS. cod. tor. lib. 5. cap. 17. et posteum Nicephorus, eum inter
maiiifestum f i l : Duat inquis, in anno hebdomadat Xc- eosquidem reccnset qni adversus Monlanum scripse-
%

rophagiarum, ncc lota* exceptit Subbatit ei Domimcit


% % runl, sed aliquandiu postea conscriplum salisindicaiu
offerimut Deo abtiinentet ab iit quce non rejicimut, ted illa verba : c Porro Apolloniut scriplorEcclcsiasticus,
% %

differimus. Verum de lioc latius in Annotatioiiibus quum ea quae Calaphrygtim Haeresis nominata esl ad-
noslris. huc in Phrygia vigere viderelur, Librum separatimad
Anno Domini ccxvi. patronos ejtisdem confutandos conscripsit. Deinde con-
55. Sancti Zcphyrini Roinani Pontificis xvu. ^ vincil illud ejusdem : Idem isle Apoiioniut in codem
Antonini Imper. V . AIMILO L i E T O ( quem paulo Libro coinmemorat, quod quadragesimus jam anuus,
posi ab Antonino inierfeclum scribit Sparlianus) in quo quidem ad hoc opus scribendum secontulit,
ET ANICIO C E R E A L I COSS. eo ipso quo Anto- agebatur,ex quo Montnnus conliclam ct commenlitiam
Dioos in expediiione Gcrmanica (teste Spartiano) propheliam incoeperit. i Atqui ab initio pontificatus
/uxta Rhetias mullos barbaros interfecil , inde sancti Eleutberii, quo Montanus haeresimsparsilstiam,
potissimuro GERMANICUS appellalus , pulatur scri- uti supradictum est, ad iuinc usque intercedunt anni
psisse TERTULLIANUS librum DE PUDICITIA (Lib. XLII. Sedit enim Elcutherius post consulatum Cethegi
de Pudicit. c. 7. el cap. 10.). In quo seiilenliara et Clari (ulpote creatus pridic Idus Maii, quum exstel
sancti Dainasi in Ponlilicali de vasis vilreis ad illis consulibus Epi tola Decrctalissancli Soteris Papae
saerificium ordinatis a sancto Zephyrino, coufirmant data x. Calend.Junii) usque ad Malernum et Praduam
bacc illius verba: Cui iite ti forte patrocinabitur Pattor, consules, defunctus vn. Cal. Junii, id est ab amio Do-
quem in calice depingit; inaxime quod scquilur ; At inini CLXXII. usque ad annuiii CLXXXVI. per auuos xiv,
*go ejut Pattorit tcripluram haurio qui frangi non dies xui Sanclus Yictor, ut supra dictuin csi, anuos
polett; frangi eniiii facillime possunl calices vilrei;p x u ; mensemi, dics xxviu; cum S;«ncti Zcphyrini
qoos eiiam depingi tum solitos esse, hinc iil mani- xvin lient anni X L I I .
festum. Ilicetiam in hoc a Monlanistis dissentit, quod Auno Domini ccxvm.
q u u m , teste B . Hieron. Epist. supraciiata, Monianus § X V H . Quonam ultimo tempore floruerit. —37. S.
sensisset non posse fenovari perpoeniientiam Lapsos, Zepbyrini Papac Romani xix. Antonini vu. ulriusquc
alque adeo illum cum Novatiano conjuogat; Auc- ultimo, BRUTTIO PR/ESENTE ETMESSIO E X T B I -
tor duntaxat mcechis clforuicatoribus («isi pcrperam, CATO COSS. nos ctiam historiaeiiosirx» Terlullianicx
et coiilraquaiii antca scripserat libro de Poenit.) pa- fiuein imponiinus. Non quod cerlo vclimiis assercru
cem Ecclesiae negei, oppugiiaus ex propoaiio illud posica non supcrvixisscTERTULLIANUM,quem Tri-
Zephyriui (queiu Poiitificem Maximum etiam jam hae- themius scribit vixisse usque ad seuectam et senium,
relicus et Epitcopum Epitcoporum appellat) : Ego et scd quod saliem a scribendo destilcrii. Scnliebamus
mouhia et [ornicationitdeliclapoenileiuia funclitdimitto aliquaudo, quum in illuiu Annotationes scriberemus,
(Ub. de Pudic. c. 1.). Alque hoc csl mca quidem scu- Librum de Jejuniit subS. Calixto papa editum fuissc,
%

lentia quod de illo scribit B . Augusl. l i h de thcrcs., quod Jejuniorum memiuerit citra ittot diet quibus ablatut
poslmodum absCilaphrygibusdivisuiii sua conventicula etttpontut (Lib. deJejun. c. 13. n. 78. ibid. c.i), idest
propagassc, fortassis quod jam deiuuclis illis qui J) extra quadragesimam, existimauies alludi ad jejuni.i
X«TOC Proclum cujus ipse sectalor) dicebaniur, obtine-
v
lV.Temporum abillo iuslittita. Scd ubi pcnilus iuspe-
reot palmam illi qui secundum iEschinein. Uipote ximus, potesl rcferri aut ad id quod sequilur: Ei-tla-
conlra quos tacite scripserit libruin advcrsus Praxean lionum temijejunia iiiterponentes (ncuipe feri.c quarlai
dc Patre et Fiiio nou eisdem. Dissensisse eiiam illutu el scxLc ad lioram usqiie nonain) ct intcrdum pane et
anuotavinius deduabusduntaxat Quadiagesiuiis. Qua- aqua viclilantes,aut ad jejuuiuiii Sabb.ili, quod Ruuia:
re fallunlur, qui ex co loco coiligunl euui ad catholi- celcbrabatur ex staiiito, non in Afric.i (cujus eiiam
caro Ecclesiam rediisse, maxime quuin B . August. paulo posl mcminil) aut ad jcjunia Pceoilenlium etiam
causam hxres. duplicem assiguat, lum quia transiens Calecliumenoium, de quibus ipse in luec verba aule
ad Cataphrygas coepit secuudas nuplias damnare, tum baeresim: Ingressuros baptismum orationibut crebrit,
9

quia sua conveiuicula propagavit. jejuniit et geniculalionibut ei pervigiliit orare oportct


Anno Domiui ccxvu. (Lib. deBuplit. c. 20), attl denique ad jcjunia in Vigi-
36. Sancti Zephyrini Papx Romani xvtti. et A n - liis Festivitaium Ecclcsiasticarum. Atque adco placct
tonini vi. Q. AQUILIO SABINO. 1) (ad quem Uipianus B. Hieronymi,Sophronti c l Niccphori seiilcniia quinoti
Libros 51. Digcstorum scripsit) ET S E X T . A U R E L i a sub Macrino aui Hciiogabalo, scd sub Scvero principe
83 TERTULLIANI VITA. 84
c i Anloniuo Caracalla floruissc ct scripsissc teslantur A quam posl hacresim, sed quam antea adhuc Calholicui
hunc atictorcm nostrtim; maxime quum suh S. Ze- edidcral, nompclib. dc Poenitcntia, ex quo multa ip-»
phyriuo Poniiflce omncs illum claruisse scribant, non stim descripsisse alibi anuotavimus. Certe si ita cre-
suh Uallxto; praeler unutn aiiquem ncotericum, qui ditum fuisset, non tantopere hicrestm hujus boni viri
lamen eum Jam antea sub Adriauo Caesare eumdem deplorasset S. Vinccnlius Lirinensis, cujus interira
feceratcum Teriyliano J C . Porro poslremum fuisso vcrba Antideti loco, ne quis forte ex eo scandalizetur,
huuc annum Antonini Caracalhc Imp. non sequentein addenda putavimus: i Fuit iste quoqtte ( aJludens ad
(uii Cassiodorus habel), palel ex Faslis Consularihus Origenem, de quo similia scripserat, qui a fine impe-
emendatioribus, inqnibussicscribilur: i Hoc annoad rii Severi ad Decinm usque supervixit) m Ecciesia
v i . Idus April. IMP. CjES.M.Aurelius Divi Severi filius magna tenlatio. SecTde hoc nolo plura dicere : hoc
Antoninus Augustus Brilannicus Gcrmanicus occisus tantum commemorabo, quodcontra Mosispraceplum,
esl (Apolog. cap> 15.). Quumenim (iiiquit Spartianus) cxurgentes in Ecclesia novellas Montani furias ct i n -
vellet iterum Parthis bellum iuferre alque hybernare sana iiia insanarum mulicrum novitii dogmatis som-
Edessae, atqtie inde Ctrras Luni Dei gratia (de quo, nia veras prophelius asseverando, meruit ut dc se
quod insuper addit, ad iiitcllcctum facit Auctoris, qui g quoquc el scripluris suis diceretur:' Si turrexerit i n
alictibi Matculmn Lunam ridet) venisset, die Natalis medio tui propheta, etc. non audies verba prophelce
sui ipsis Mcg.deusibiis, insidiis a Macrino Praef. Prsct. itliut. Quare t Quia, inquit, tentat vos Dominus Dens
positis,qui posleiiminvasit Iiuperium,interemptusesl, vetlcr, uirum diligatis eum an non. His igilur tot ac
9

ab eodem tauieu in Deos relatus, «t templo ei adifi- tantis caeterisque ejusmodi ecclesiaslicorum exemplo-
cato, et Saliis addiiis. i Confirniatur h;ecmea senicotia, ruin molibus, evidenter adveriere, :tc secundum Dcu-
quod nullcc exteiit leges Anloninoet Advento Coss. sed teronomii leges luceclariusiiitelligeredebemus, quod
Antonini Au§. tiiulo duae Pca^seute cl Extricato Coss. si quando aliquis ecclesiasticus magister aberraverit»
Mtera lib. ix. Cod. data viu. Kal. Mart. altcra lib. vui. • d lcnlalionem nostram id ficri providcnlia divitia
rit.38.lib.3. exKaL Marliis paulo ame Obitum. Impe- palialur, utrum diligamtis Deum, an noti, in totocordo
ravit proinde n pridie Nonas Febr. anni Domini ccxu. et in tota anima nostra. i
usquc ad diclum dieni, annos vn.meuses n . diesiv. § XVIII. DeTertullianittit.— 59. Deniqne coronidis
Atqui S. Zcphyrino Pop.r, quem et 8. Damasus et vice, non praelereundum, quod ex B . August, didici-
nlii omnes his consulibus vitam fiuiisse scribunt, non mus, durasse adhuc ad sua usquetempora T E R T U L -
possunt plures anni iribtiiqtiam xix.ct dies xvi. quod LIANISTAS Haereticos, et tum primum in Gatholicam
a iv. Idus Augusti ant.i pomini CLXXKIX. usqucad vu. Q Ecclesiam transiisse. Quibus etiam magis, quam ipsi
K a l . Scptemb., quo dcfunclus esl, lotidem com- Tertulliano, censemus imptitandam absurdissimam
piiteutur.Quem qiium Ecclesia inler Marlyres celebret, illam haeresim qua dicebant animas hominum pessimas
oportet, utabsenie jam Antonino, iterum pcr Ponti- post morlem in daemonas convcrli, inaxime quum
fices Idoloriim excitata fuerit Romsc, et foriasvis a oetale primum Augitstini post Donalislas c l Jovinianislas
Macrino conlintiata (qtii proiude etiam post amitim , colloccntur |Tertullianisla3, qui id senserint, tum ab
inenscm i . dies aliquot, a Dco caede ptinitus e s l ) ipso, tumaS.Isidoro, Honorio Auguslodunensi, Rha-
Christianorum persecutio, sed quia localis duntaxat, bano et Gratiano in Catalogis h.-crcticorttm: < Tcrtul-
non computaia ab historicis. lianistae (inquit ille ad Quodvultdeum, lib. de llaeres.)
Ae finierit. — 58. Cseterum etiara hic adjicien- a Tcrtulliano, ctijus leguntur opnscula tnulta eloquen-
dum pro liistoriae veritatc, frustra quosdam illura tibsime scripta, usque ad nostrum tempus paulalim
dcnuoad Catholicam fidem rediisse opinari. Nam im- deficientcs, in extremis reliquiis durare non polue-
primis id ex S. Atiguslino colligi non posseadannum runt (sic enim casiigamus) in urbe Carlhaginiensi. Mc
abhinc secundom oslendimus. Deinde hiter Martyras enim ibi posito ante aliquot aunos, quod etiam te mc-
minimc computaiidum TERTULLIANUM, sed TerluL tninisse arbilror, omtii ex partc consumpti sunt. Pau-
linum, supra in ipsis atispiciis annotavimus (Lib. de cissimi etiamqui remanscrunt, iuCatholicam transic-
Pmnit. in calce Argumenti et tuit quibusqne totit). De- D ruut; suamquc Basilicam, quac nunc etiam notissima
ntque S.Pacianus ad Sympronianum conlra Novalianos est, Calholtcac tradiderunl. i Quod utitiam illorum
nihil proeis facit:« Terttillianus, inquit, posl haeresin exemplo,*jam quoque in noslro Belgio (1) fatiscentes
(otiam addendum censuimus) vesier est : nam multa nostrae tcmpcstatis haerettci, propediem faciant, Dco
inde sumpsistis. Ipsum Epistola sua, et ea ipsa quam auxiliante, cui honor, potcslas et gloria , in saecula
Calholicus cdidtt, audies confitentem, posse Ecclesiam Saeculorum. Amen.
peccata dimitterc. i Neque eniin loquitur de epislola, (I) Haecde coaevis et coocWibus pius praesul.

T E R T Y L I A N I J C R O M A N t
RESPONSA QVM IN LIBRIS DIGESTORUM EXTANT.
EX LIB. I . Q U ^ S T I O N U M OCTO.

D. Lib. i . Tit. 3. de Leg. Stnatusque cons. I. 27. usitatura est sempgr, quasi hoc legibus inesse credi
oportet, ut ad eas quoque persooas et ad eas res
Ideo, quia antiquiores leges ad posleriores trahi, perlineant, quae quandoque simiies erunt.
85 DISSERTATIO D E JETATE A G DOGTRINA SGRIPTORUM T E R T U L L I A N L 86

D. Lfo. 29. Tit. 5. de acquir. vet amiu. heered. lib. 82. A miles fecisset lestamentum, deinde postea vivo eo,
juxta MS. cod. Batd. et adhuc avo quoque superstite, nasceretur ei posihu-
Si servus ejus qui capere non potest, haeres insti- mus, non rumpitur ejus teslamentura,quia ctim id quod
tuatur, et anlequam jussu Domihi adcat haeredita- nasceretur, in potestate ejus non perveniret; non v i -
t e m , mauuroissus alienatusque sil, etnihii in fraudem detnr siius hatres agnosci, ac ne avo quidem suo
legis factum sit, ipse admiltitur ad haereditatem. Sed hunc nepotem poslhumum, cum vivo filio nasceretur,
et si partem capere tantum poseit Domiuus ejus, suum haeredem prolinus adnasci. Et ideo nec avi
eadem dicenda sunt de parte quam ille capere non teslamenlum rumpi, quoniam licet in potestate avi
potest. Nihil enim interest, de univcrso quaeratur protinus esse inciperet; tamen antecederet cum fi-
qnod capere non possil, an de portione. lius. Secundum quae si filiits familias miics tesla-
D. Lib. 41. T i l . 2. acquir. vet amil. possess. i. 28. mentum fecerit, et omiserit posthumum per erro-
S i aliquam rem possideam, et eamdem postca con- rem, quem non volehat adhacredalum, deinde posthu-
ducam; an amittam possessionem ? Mullum rcfcrt in mus post moriem avi vivo adhuc filio, id est patre suo,
his quid agatur. Primum enim refcrt, utrum sciam uatus fuerit; omnimodo rumpel iilius teslamenttim
me possidere, an ignorem, et utrum quasi non meam Sed si quidem pngano jam illo fnctonatus sit, nec con-
rein condocam, an qnasi mcam. Elsciens meam es<e, valescet rupitim. Si vcro militnnte adhuc nattis fue-
utrum quasi proprietatis respectu, an possessionis r i l , rumpetiir. Deinde si voluerit rattun illud esse
tantum. Nam et si rem meam tu possideas, et ego pater, convalescet sic, quasi deuuo faclum. Sed et si
emam a (e possessionem ejus r e i , vel stipuler, ulilis vivo avo nasratur posthumtis, hic non rumpet con-
erit et empiio ei stipulatio, et sequilur ui et preca- tinuo pairis tesiainentum. Si stipervixeril post mor-
rium, et eonductio, speeialiier possessionis sofius tem avi vivo adhuc patre, rumpet; quod novus
conduceodae, vel precario rogandae animus interve- illi nune primuro haeres aduascitur. Ila lamen, ut
niat. nunquam possit duorum simul testamenta rumpere, et
E X L I B R O SINGULARI DE CASTRENSI PECULIO. avi, et patris.

D. Lib. 29. Tit. i . De Tettam. mit. I. 23. D. L. 49. Tit. 17. De castr. pecut. I. 4.
Idcm ctsi palerfamilias miles de Caslrensibus Miles praecipua habcre debet quae -lulit secum in
rebus duntaxat teslalus arrogandum se dederit : si ^ castra conccdente patre. Actionem, perseculionem-
vero missus jam hoc fecerit, non valet lestamentum. que castrensium rertim semper filius etiam invito pa-
Ibidem, leg. 33. tre habet. Si paterfamilias roilitiae vel post inissionem
S i filius famiiias miles fecisscl lestamentum more arrogandum se praebuerit : videndum erit, ne huic
mililiae, deinde post morlem patris poslhumus ei na- quoque permissa inlelligaltir earutn rerum adminis-
tratio, quas ante arrogationem in castris aequisierit:
sceretur, utique rumpitur ejtis testamcntum. Verum
quamvis constilutiones prtncipaies de his loquanlur,
si perseverasset in ea volunlaic, ut vellet adhuc illud
qui ah initio quum essent filii famiiias, militaverint,
testanientum valere, valiiuriini illud, quasi rursum
quod admittendum est.
aliud facium : si modo militarel adhuc eo lempore
quo nasceretur illi posihumus. Sed si lilius familias

DE VERA ^ T A T E AC DOCTRINA SCRIPTORUM


QU.E SUPERSUJST Q. SEPT. TERTULLIANI (1).

4B I

GONSPEGTUS DISWRTi ^IONIS;


ARTICULUS I . D consiant. 96
De Tertulliani ingenio, slyio et existimatione. 89 § i. — Ralio Instituli Ibid.
§ 2. — Quxstioncs quxdam universc propo-
ARTICULUS U .
nuntur. 97
De libris Tertuiiiani quorum et actas, c l orthodoxia
v
§ 3. — Quonam anno Terltillianus ad moniani-
(I) Auctore P. Gottefrido Lumper, monacho benediclino slasdcfeccrit?jUirum, his rclictis, se denuo
knperialis monasterii ad S.Georgium Hercyniae Silvae, p. t. ad orthodoxos receperit ? 98
Villiug* priore. Hec diMertatio aocipitur ex tom. vl,operis
cui titulus: Hisloria theologico-crilica de vita, scriptis atque§ 4. — Quoinodo Tertullianus montanizans a
doclrina smtctorum patrum, atiorumque scriptorum eccte- Montanisia discerni possit. Et hujus discri-
siasticorum trium prtorum scecvdorum ex virorutn doctissi-
morum lilerariis monumenlis cotlecta minis vindiciae adversus Hoffmannum. 59
87 DISSERTATIO D E V E R A i E T A T E 88
§ 5. — Prima classis librorum, qui sunt lem- A § 5. — Liber uterque de Cultu feminarum si-
pore prioris vexalionis chrislianorum sub mul editus ostenditur contra Pamelium et
Scvcro Auguslo scripli. 101 Tillemontium. 130
• § 6. — De ipsa hac vcxntione dispulatiir/lila ul § 6. — Anno quidem CCI. aut CCII. 132
dcmonstretur, lalem exiilissc aute Scveri § 7. — Liber de Fuga in persccutione vindica-
cdicium, quam in rem propositis Moshemii tur annoCCII. Ibid.
argomcntis alia nova adjiciuntur, et initium § 8. — Examinatur popularis scntcmia de l i -
coepisse A . P. C. N . CXCVII. Ibid. bro Scorpiace libris Tertoiliani ad Marciot
§ 7. —Quaecaussae hujus prioris vexalionis. 104 nem posteriore, deque cjus adversus hunc
§ 8 . — Initium vcxalioiiischristian.ex an. quo libris deperdilis disputatur. 133
pcriil Albinus demonstratur; huuc vero an. § 9. — Scorpiacen anno CCIV scriptam esse
CXCVII. iiuerfeclum c>sc probalpr primo conficitttr. 135
ex ordine belli quod Scverus cum Pescennio § 10. — Libri V qui snpcrsuiit advcrsus Mar-
Nigro gessit. Obiicr quacdam nolae in num- cionem, quorum primus referiur ad nniiun?
mis Scvcri ciplicanlur, et Moshemii ralio- CCVII. aut CCVIII. caeteros duhia: actatis
nes emeudaniur. 405 B esse docetur. 136
§ 9. — Alhintim anno CXCVII. interfectum § 1 1 . Tillcmontii contraria opinio cnstigatur. 137
fuisse probatur secundo a lempore expugnati § 12. Liber de Pallio. Disputaiur dc triplici prae-
Byzanlii. 10$ sentis Impcrii virtute, el inquiritur in an-
§ 10. — Probatnr lertio, ex anno,quoCaracallus num quo Geta digniiatem Augusti stiscepit. 139
Caesaris dignilatem e SCto accepit. 109 § 13. — Duhia redditur Basnagii et Walchii
§ 11. — ElocoqiiodamTertiillianiadScapulam, setiieiilia, qui an. CCXI. huuc librum edi-
qui cum alio Spartiaui con'ei tur, oslenditur tum csse voluerunt, el an. CGVUI. lihellus
annoCXCVII. initium cepisse priorem hanc asserilur. 441
vexationem cliristianorttm. Ibid. § 1 4 . — Librum ad Scapulam sub initium Im-
§ 12. — Idem demonstralur ulterius ex cclale perii Antonini Caracalli,an.CCXL prodiisse
Apologelici Terlulliani, cacterorumque libro- probatur. 143
rum qui eum antecesserunt. 110
§ 13. — iElas ipsa lihrorum hujus generisdefi- ARTICULUS IV.
nilur, ita ul iiber ad Martyres an. C X C V I l .
De libris Teriulliani, quorum vcl aclas, vel do-
sit exaratus; Hoftmauni conjecturae explo- Q
ctrina, vel utraque, latet. 144
duntur. 111
1. — Tcrtia classis librorum Tertulliani,
§ 14. — Libcr de Spectaculis an. CXCVHI. con-
quos, quamvis incert c aetatis sinl, tamen con-
scripius. Dubilationes Tillemontii, Hoflmanni
stat scriptos ante ejus defectionem fuisse. Ibid.
et Dupinii solvuntur. 113
§ 2. — Liber de Oratione ante defectionem
§ 13. — Liber de ldololatria eidem anno asse-
scriptus. Ibid.
ritur. Tiilemontii et HoiTmanni conjecturae
§ 3. — Liber de Baptismo a Tertulliano catho
dispetluutur. 115
lico exaratus. Confulantur argumenta dis-
§ \ 6 . — Apologeticus an. CXCIX. compositus
sentientium. 148
demonstratur. 117
§ 4. — Pameiius el Dupinius caslignntur. P u -
§ 17. — Lihri duo ad nationes anno C X C I X .
ritas libri a Montanismo demonsiralur. 152
scripti. 120
§ 5. — Libri II ad uxorem ante lapsuin Tcr-
§ 18. — Liber de lestimonio animae cidem anno
tulliani exarati. 156
** asseritur. 121

ARTICULUS III. D ARTICULUS V .

De lihris Tcrlullinni quorum el xtas et Monia- Quarla classis libror.um, quoruni nonnisi Monta-
nismus constat. 122 nismns palel. / 157
§ I. — Liber de Corona an. CCI. docelur con- § 1. — Liber dc Palicnlia. Ibid.
scriptus. lbid. § 2. — Liber de velandis Virginihus, qui esl
§ 2. — Sectis scniientium opiniones exami- facile lihrorum Montanisticorum primtis. 159
naniur.etimprimis Hoffmanni ctOrsii, qni ih § 3. — Liher de Exhortalione castitatis. 160
lum anno CXCVIIj. tribtierimt, et Pagii, qui § 4. — Liber de Monogamia, Jejtiniis et Pudi-
eum assignaverat an. CCII. 126 cilia. 161
§ 3 . — Baronii argumeuta convelluntur pro § 5. — Lihri adversus Hermogenem, Praxeam
anno CXCIX. 119 et de Auiina. 162
§ 4. — Dcnique Pamelii et Allixii, qui librum § 6. — Libri adversus Valentinianos, et de
hunc conjecerant in annum CCIX. decreta Prrescripiionibus, Carne Christi, c t Rcsur-
cxploduntur. 130 rcctioiie.
89 A C DOCTRINA SCRIPTORUM T E R T U L U A N l . 90
ARTICULUS VI. A § 4. — De Monlanistis Arlotyrilis 174
Quinta classis, librorum quorum nec aetas, nee § 5. — Whistoni argumenta pro Tertulliano
doclrina certa est. 168 Auctore horum actornm expenduntur. 176
§ 1. — Liber de Pcenitentia. lbid. § 6 . — Usus uuivcrsae hujus Disputationis
§ 2. — Liber adversus Judaeos. 170 exemplis cx Historia christiana ductis de-
§ 3. — Dc Actis Perpeiuae ct Felicitatis, ho- monstratur. 177
rumque Montanismo. 171

ARTICULUS animum suaviter delectat (Cave, Hist. iitterar. tom. I.


9

pag. 92. edit. Basileensis).


Ex supra dictis (prosequitur Dupinius) non cstdif-
De Tertutliani ingenio, slylo, el exislimatione. ficile judicare, quis fuerit Tertulliani Characler. Ve-
nim aeqtie non csl facile asserere, ulriim laude, quam
Ilultum valuisse Tertultianum lilleris, earumque ^ vituperio sil diguior; iiam primo si de eo judicalur ,
scienlia, commentationes, quas edidii, luculeuter d c - prout Ecclesi;c inserviit, diflicile dictu cst, nn ei ma-
elarant. Judicc Dupinio, c acrisetacuti erat ingenii, et gis nocuerit, quam profuerii. Inde enim ejus doctri-
Don satis accurati el rccli. Pltis splendoris saepe ejus nam contra plures haereticos fortiier propuguavit, in
\nest ntiociniis quam solidi. Afficit, el perMringit quibusdnm operibus capita non levia ejus dis< iplinac
potins novis et inusitalis clocutionibus, quam vi r a - tuitusest, et denique mores pulchre passim docuit; at
fiooom con vincit. Res affectatae suiit, et interdum hiuc praeterquam qtiod semper nutltis infectus fuit
aiiquanio iuflatae. Lepore quidcm grandi, at parum crroribus , Ecclcsiae discipliuam diserle impugnavit,
genuino eas exprimit. Pr.cter modum saepe loquitur: postquam ab ea descivii. Si deinde de eo judicatur cx
inoinnibus fere effervescit et effertur. Figuris el by- ejus ingenio, tnuto pollet et bono ct malo, ut quod
perbolia scalet. Multa scieniia et erud lione repletus praevalcat, dilliciie diclu sit. Tandem si ex ejus stylo,
erat, qua apposite admodnm utebatur. In Salyra ex- nescilor an laudandusgrandtloquio et stupcudus, aut
ceilebal: ejus urbani sales, et mordaces erant. A d - vitiis vitupcrandtis. lta senieutiis seniper dissiderunt,
versarios dextre impugnabat, et eos rationum iuter se et eliamnum non mcdiocrilcr Viri varianl in judiciis,
cohaereiilium multitudine ohruehat. Deniqtie n i ratio- qucc de hoc Auclore ferunt: quo ad credeudum i n -
ciniis persuadci, conscnsiim saltem cxtorquet splcn- Q ducor in eo, quod bonum est, latidare sniius esse,
dida ratione dicendi. Ejus oratio laconica, dicliones et quod malum fuit, vituperare, quam dc eo absolu-
valid-e, el in cjus scriptis lotidem vcrba, totidcm fere tum ferre judicium, quod nunquam non mille disce-
scnteniiae. Non immerito tamen iu iis tria carpit La- plaiionibus esset ohnoxium.
ctantius vitia nou contemnenda. Tertuliianus, inquil, En tihi qiucdam tum Aiitiquorum, tum Recentiorum
pluritna eral titteralura peritus verum in loquendo pa- de Tertulliano judicia. Cyprianus, Auctore Hierony-
t

rum faeilis, parum comptus, et muttum obscurus (Lac-mo, qui id acccperat a Prcshytero quodam, qui id a
lant. i i h . V . Institut. Divinar. cap. L ) . Tria h x c qui- Cypriani scriba didiceral, nonnibil ejus operum quo-
9

dem styli vitia apud plerosque Auctores Africanos tidie legerc solitus erat, ct cjus rogando lihruni,
occurrunt, excepiis tamen Minutio Cypriano ct L a -
9 aiehal : Date mihi Prceceptorem meum (Ilicronym., de
ctantio, qui uh Africauorum styio recesscrant : Cy- Scriptor. Eccles., cap. 5 3 ) . Revera enim eum iiuila-
priano tameu adhnc aliijuid cstreliqui. Verum summo tus est, et ab eo non pauca desumpsit. Pleraque eliam
gradu apud Terlutlianum; d nuliius Scriptoris stylus suorum operum eodem , quo Tertullianus inslilut i
iliius auctoris slylo durior est, minus compius, e l composuil, ul suum de Idotolatria librum ad instar
obscurior. Siugula ejus opera illis lahorant vitiis, alia Apologelici: Libros de Disciplina, et Habitu muiiebri,
plus, alia iiiinus. Clarior ctliquidior est, sed minus 1) de Zelo, et Livore, de Oratione Dominica, de Opere el
clegans i n libris Polemicis, obscurior ct durior i n Eleemosynis, ad imitationem Tertulliani. Eusebius
Jocis comniunibits, ul iu libro de Paltio , quod unum tradit de Terlulliano, etim unnm ex criiditissimis la-
est ex anliquiuilis opcribus obscurissimis. Liber de ^ liuis Scriptoribus fuisse, et in singulis Ecclcsiis
Pdmitentia omiiium est cleg.intUsimus. Ejus opcra clarissiinum (Euseb., Hist. Eccl l. II. c. 2.).De eo jtt-
9

pulcberriina ct ulilissima sunt Apologeticus, Prcescri- dicitim fert Lactantius a nobis allaium, quod ejusnon
ptiones libri de Posnitentia, Baplismo, Oratione, el admodum cedil houori. llilarius in suo in Matihaeum
9

llorlatioiiesad Patientiam, eiMartyrium. > IlaecDupi- commentario scrihit, errorcm in quem lapsus est,
nius (EIL Dupin. Bibtioth. desAuteurs, tom. I. p. 165. ejus lihrorum aucioritatem elcvasse, qui erant aliqua
vers. lalin. Colonirc, 1703.). Scd audiendus quoque approhatione digni. Dc co nonnunqtiam honorificc
Joan. Caveus, qui cum praedicta Lactantii verba reci- loquitur Hieronymtis, ul in Catalogo, uhi loci eum
tasset, m o x sua hanc in scntenliam subdit : Habet dicit acris el vehcmciilis ingenii Virum; et in sua ad
tamen Tertulliani slytus majestatem quamdam sibi pro-Magnnm Epistola, tradit eruditione et sublilitaie
priam, et grandem eloquenliam, sale et acumine pluri- omnes ei auctores infcriores csse; scd nlibi ejus erro-
mnm conditam, quce simul legentis ingenium exercet, ei rcs iucrcpai, ct vitia. In sua conlia lluffinum Apo-
91 DISSERTATIO D VERA iETATE H
logia, a i l : Ejut ingenium taudo, hmrttet damno : el 1 ac Chrittiance Betigionit cumhonofem, tum innocentiam
conlra Helvidium, respondet llrretico Terlulliani propugnaste : Vatenlinianot acriler pertecutum fuitte,
auctoritatem apponenti: De Terluiliano dico, Eecietiw el Marcionem penitut confodisse. Posterior esl P. Ma.-
hominem non ette. Teriulliani stylum laodat Augutti- tebranchius Investigationis veritatis auclor L i b . II.
nut, et ejus ubiqoe damnat errores, in libro de Geneti cap. 3. Tertuliianus, inquit, procui dubio, vir omni do-
ad tiUeram tradit Tertutlianum acri ingenio nonnun- ctrina excuUut erai, at ptus memoria, quamjudicio
quam veritatem perspexisse, nec potuisse quin eam poltebat. Acri magis et vasto ingenio, quam acri el va-
aiiquaudo vel contra mentem suam poneret. Terlul- sta mente. Denique dubitari nequit, qnin fanalicus (uerit
tianum i u suis pingit coloribus Vincentiut Lirinentit: eo sensu quo supra explicui, et quin omnia propemo-
Tertuttiani quoque, inquit, eadcm esl ratio; nam sicut dum fanaticis propria ei fuerint. Eo quod Montani
ille (nempe Origenet) apud Grcscot, ita hic apud L a - ejusque vatum visiones veneraius fueril, evincitur quod
tinot, nostrorum omnium facile princepsjudicandusest. debili judicio fuerit. Acies illa ingenti, impetus de levi-
Quid enim hoc viro doctiut ? quid in divinis, atque hu- bus afftatus, mentem effrcenaiam non obscure denotant;
manis rebut exercitatius ? nempe omnem phitotophiam, quot in ejus hyperbolis et figuris motus abnormes ? quot
et cunctat phitotophorum tectat, auctoret, advertato- rationet spiendidce ac magnificaf, tptce suo duntaxat
retque tectarum, omnetgue eorum ditciplinat, omnem sptendore probant, et persuadent solum mentem stttpefa-
hhtoriarum,eltludiorum varielatem,mira qnadam men* eiendo atque perstringendo. Deinde demonstrare cona-
tit capacitate comptexut ett. Ingenio vero nonne tam tur lianc veram illius esse imaginem, quredam exscri-
gravi, ac vehementi exceltuit, ut nihit tibi pene ad tx- bendo ex libro de PaUio, quo existimavit opere id
pugnandum propotuerit, quod non acumine irruperit, apposile evinci posse.
aut pondere eliterit ? Jam porro orationit tuas taudet, Si hanc, quam ex Viris doctis dedimtts, Tertulliani
qui exequi vateat? quce lanta, netcio qua raltonum ne-imaginem spectemus, quaei i cum nonnullis potest,
cettitate conferta ett, ut ad contensum tui, quot tua- plus ne profuerit nocuerhne Religioni et Ecclesias 1
dere non potucrit, impettat; cujut quot pene verba, toi majorane damna inluleril Ecclesioe, an vero commo-
tententice tunt, quot tensut, tot victorice. Sciunt hcec da ? plusne vituperio, an landc dignus sit ccnsendus
Marciones, Apeltet, Praxece, Hermogenes, Judwi, Tertullianus T Ut varia hac de re doctorum judicht
Gentites, Gnostici, cccterique; quorum ille blasphemiat sunl, ita quidpiam determinare oppido difllcile est, ac
multis, ac magnit votuminum tuorum motibut, velut delicatum.Judice lamen eIegantissimoScbroeckliio(t),
quibusdam fulminibus evertit. Et tamen hic quoque postsi ejus (Tertuliiani scilicet) scripta interrogemus, in
hcec omnia. hic inquam Tertutlianus, Cathotici dogma- ejus fere favorem iicet respondere. Montani enim
tis, id e$l, universalis ac vetustcefideiparum tenax, ac errores, quorum Patronum agebat, non admodum
disertior multo, quam felicior mutata deinceps senten- Eccieaiam oppugnabanl, multo mintis Cbristianac re-
t

tia, fecit ad extremum quod de eo bealus confessor Hi- ligionis fuudamenta evertebant, sed ex fervore potius
larius quodam toco scribit: Sequenti, inquit, errore quodam pietatis nimio, rationis discussionem ple-
detraxit scriptis probabitibut auctoritalem (I). Trithe- rumque abjicienle, oriebantur; imo et in his defen-
mil, Bhenani, Poliiiani, PamelH, RigattH, et caetero- dendis a Fide calliolica,symboloqueApostoliconihiI,
rum recentiorum judicia siiemio practermitto, qui a aut certe non multum discedebat. Quid ergo Monta-
singulis consuli possuni, et duorum Nostratium Gal- nistae appeliatio plus iilius famae noceat, quam alia
lorum auctorum judicio flnem facio, qui uterque Ter- veterum Patrum errata auctoribus suis? inler Secta-
tuUiannm, sed varie pinxit. Prior est clarus Batzaciut rios meliorem quidem Vitae suae partem egil, non ha-
in Epistola ad Bigaitium 2. lib. 5. Tertullianum, in- bet tamen Ecclesia ea aetate Virum, quem huic eru*
quit, expecto, quem in tucem emittit, ut me patientiam, ditione, et meritis comparet. Imo non parum pro-
quam tradit, edoceat Cum eo auctore in gratiam fuisse calholicis Tertullianom etiam Montanistara
redittem tua prcefatione,tieum fuittem odioprosecutus, arbitror, non soium quod suis invectivis eorum in
et tiejut dictione duja et ejuttccculivitiitabeo legendo I agendo prudentiam acueret, sed quod eos commen-
t

ftdttem deterritus. Verum jam diu est, quod eum datis tanlo ardore severioris Ethicet principiis ab
magni facio, et quamvis spinis sit obsitus et trittit, mthi lusibus allegoricis iu exponenda Scriptura sacra, et
non videtut injucundus. ln ejus tcriptit nigrum itlud, ingeniosis circa Fidem quaestiouibus inter eos hinc
de quo vetut poeta canit, mihi occurrit lumen, el ejut inde agttatis ad res longe utiliores avocarei. Necvero
eeque me juvat obtcuritat, ac nitentit ebeni et fabrefacti.qnae scriptoris hujus sunt vitia (haec enim non po-
Ita temper tenti, ut Africance formce, ticet a nottrit tuit non prodere, qui in alienis delegendis refuiau-
abludant, tamen tua non carent amabititate, et ut non disqitc tanu fuit inclemenlia versatus) Virlutcs ejus
paucat Italat obscuravit Sophonisbe, tic ejusdem re- adeo conspicuas obscuraut. Scripta ejus plena indtciis
gionit ingenia cum tua extera placent eloquentia, et fervidi profundique animi, suo se genio dislinguentis;
huic pluret Ciceronit bnitatoret pottponam. Deticatit- modo animus vehementer assurgil, modo quadam
timit fateamur, et quidem ttylum ette ferreum, at nobitvelut aegritudine demiltitur, et anxie serpit, propriis
quoque fateantur, exhocferro eximia eum armacudisse, inventis et cogilatibus abundans , raro sedatus, in

(1) Jo. MaiuY Schroekh. Hist. Ecclet. Theotisce tcript.9

(t) Vmcent Lirinens. Commonuor., cap. XVIII. tom. 111. p. mibi 321
•5 A G DOCTBINA SCRIPTORUM T E R T U L L I A N I . 94
exultando quoque sublristis. Apparatus crudiiionis , A ac iusus verborum inanes Terlullianum ubiquc pro-
quam ubertim, apieque suis inspersit locis, multiplex dunt. Quae sedeat sententia in mente Tertulliani,
non sine legenliura sapore atque emolumenlo ima- verbis qnidem exprimit, sed obscuris adeo, ut con-
ginandi vis, ampla atque prognata inde ingenii ubertas jcctando potius, quam probe perspicieudo eruatur :
se undiqtie per exquisitas cogitationes, acutas sen- rafius dubiae, quas ad se manifestandum selegit,
tenlias, imagines vivacissimas, per fcslivos sales, et phrases plene peneirantur ; non immcriio in hoc
mordaces cavillationes, omneque dictionis genus dif- carpendus, quod studiose cogitatus suos lenebris ac
fnndunl; his facultatibus raptim et turbate mtiltotics verborum involucris conlexerit. Verum OEdipi labo-
agitatis judicium non semel cespitat; unde ejus argu- res haud fane inanes erunt, qui solertius slyli hujus
menta splendoris ac speciosi mullutn, ponderis vero aenigmata pervestigaril. Dubiam , quam suis scriptis
et solidi saepc parum hahent. In rebus etiam minimis aspergit Auctor, lucem compcnsat copia ct uhcrlate
eiardescit. Pncter facilitatem quibusque narratiun- veritaliim quas sollicito scrutatori detegil. Oquam
culisasseiiiiendi, haud infreqtienter rcs verilate ma- jucundus erit conaius amiquiiaiis studioso II.TC scripla
jores contemplalur aut fingit, lectorem potius ipse mcdiianii, ex cimiulo verboi um operosc coaclo ad
abreptus secum rapit, quam ratione in suas paries penitiorem rerura cognitionem pertingere, et non
inviiat. Saepius qwim res nnde docenda attt probanda B ruro in unico prope verbulo aculius invesligato pras
postulat^calamistrisetcincinnisdclectaiur Muliaetiam ciaras veritaies retcgcre ! Quantopere abludit Ter-
duriusetsignificantios, quam intelligi voluerit, dicit.
tullianus a Scriptoribus non paucis , qui lurgida sua
Gnecamphilosopbinm npprimc callebat; abejus tanien dicendi meihodo , verbofum uoiinisi profluvia fun-
0<w non tanlum odio, qno velut hneresum malrem dunt, et cassas nuces lectoribus ad fastidium usquo
inier Christianos condemnabat, sed et indole a n i m i ,
porrigunt. Quot inlerea Auctor noster difficultatibus
lardam et ab adamatis evagationibus libcram cogila- scatet, cuitoribusquc suis lectionem reddit impeditani,
lionem abhorrentis , ahstinuil, unde et minus fre- lotamoenitatibus e contra sunt ejusdem libri referti,
quenler, mintisque feliciter, quam ejus capacitas et varietaie ac selectu senlentiarum ac veritatum uli-
ferebal, philosophabatur. IIis tamen hatid impeilitus les magis atqtie jucundi. Praeter enim Eruditionis
fuit, qito minus Chrisliani uominis et Religionis exi- reconditioris thesatiros, invenies in ejus scriptis Fidei
mius adversus Gentes Apologeta cvaderet. In suis Christianac, disciplinae Ecdesiasticae, caeremoniarum
scriplis, si paucas quasdam sibi peculiares scnlcntias, in cultu divino usilatartim , impetuuroque a seciis
* neque gravioris momeuti , ac prxserlim decantata haireticis iu doctrinam cathoiicam factorum, ac haj-
MouLini dogmala excipias, puram passim cum g r a v i - ^ reticorum sui anvi opinionum enarrationem adco in
tate Fidem Catbolicam, absque aniliciosis cxplicatio- genuam, perspictiam, et jucundam, qualem frustra
nibtis, ct comparandi formulis, quas nonnulli Doclo- illa astate ab aliis expcciaveris. Nec est, quod con-
rum liucusquc adbibere conali fuere, proponit. In fusionem Montanismi (propiiao suae opinionis) ct C a -
morum doctrina , ubi tam frequcntcr iu rigorem de- tholicismi, ut ita dicam, meluas, qui mullorum est
flcctit, quanto scverior, tanto sa*pe prxstantior. Suo scrtipulus, nam illum in paucis , rebusque levioribus
namque Rcligionis promoveudae nrdorc legentium professus est, nec suas opiniones a cominmii senien-
animos succcndii, clgenerosos in aclus inflammai. tia discernendi media nos deficiunt. Paruin accuratam
QtKestiones autem, et asscrtiones Morales tanla vi ac esse aiiint uonnulii ejus de Guosticorum erroribus ob
gratia perlraclat ut crranli facile iguoscas, frcquens Orientalis Philoso|>hiae ignorantiam recensionem;
in sacrarmn litterarum usu, uec indocius earumdcm sed id non satts iugentie crcditur. Is, qui lanta dili-
interpres, scd parum ingenuus, suarum uipotc opi- genlia et acumine in horum scriptis crat versatus;
nionum ex iisdem eliciendarum plus aequo studiosus. i s , quo nemo uberius illorum errores discusserat, is
In falsis doctorihus.et Christianae doctrinae corrupto- borum ignorasse originem crcdatur ? Atqui absurda
ribtis rcprimendis acerrimus Atblela, qui eosdcm illoruin opinamenta ex Philosophia Graecanica unice
innato animi impetit, caj/iuli odio, dicleriis el oppro- JJ derivat, conccdcudum ergo potius, hunc fonleni non
briis honiiue libcrali parum dignis, perscculus est. Ad fuisse duuUixat philosophiam Orieutalcm. Pr.-elerea
eot fortiter atque omui ex parte debellandos, insuetis Teritilliauus latinitatis EcclesiastiCiC seu sermonis in
u.itur argiimeiitandi lelis , quae lamen pleraque non publicis Ecclesiae negotiis usitati auctor fuit, in quo
incassum cinissa, gravitcr vulncrant. Slylus ejus du- cum veteris Latii vocabulis et senlenliis novac et a
riiiem piusquam Africanain, et si accurale velis dicere, Chrislianis dogmalihiis, Personis, et Gonsuetudinibus
Terlullianeam redolet. In verbis amplitudini et vi desumptae notiones junguntur , licet ab orthodoxis
cogitaiuum rcspoudcntibus ubique Auctoris singulare stiae communioni non fuerit annumeratus, cjus lamen
studium apparet. Ideae ideis, vocahula vocabulis con- ingenium, slylumque passim commendabant, quem-
dcnsantur ut e dictionis obscuritate non nisi raro
9 que inler Occidentales illi aequarent, habebant ne-
perspicuitas, et duntaxat velut fulgur e tcnebris res- minem. Non mullo post Cyprianus, inter Episcopos
plendeat. Voces obsoletae, aul nove confictae , aut celeberrimus, se suamque orationem penilus ad hujus
affectatae, conslructiones verborum asperae, abusiones dictionem eflinxit, quod et cacteri minus aperte ten-
v a r i x , stylus inaequaliter fluens , condensa brevitas,. tarunt. Montani autem factione paulatim dencienie,
audaces melaphorae, frigidae seqtentiae, et antitheses periculum quoque ex illius lectione sensim evanescere
95 DISSERTATIO DE VERA J E T A T E
coepil, maxime ob commoda qune inde hnuriri poie- A t . II. chap. 28.) ad investigandam ejos librorum
o m

rantplane singularia. Coinmentitiones et intcrpreta- aelatem vircs sua^ et slitdium impenderunt. Sed nenio
tiones ejus in sacras lilteras illuslria sunt monumenta felicius,indice C l . Jo. Mallh Schroeckhio, hoc niunere
ad historiam Theotogiac Biblice , Exegesinque s a - funcius est, quam C l . Jo. Augusltis Noesselt Theolo-
cram; sed non sine difficullatc dirimilur quaestio, giae Doctor el 1'rofessor pnblicus Ordinarius in Aca-
quautum ille usus s i l interpretationc litina illo tcm- demia Halensi edila dispntaiione nnno 1757. De vera
pore jam existcnte. Numcrus et varietas operiim astate ac doctrina scriptorum qua* supersunt Q. SeptimH
Tertulliani sane postulat, ut illn certum in orditiem Tertulliuni, alqtie t mcndatius reimpressa Hal.c Mng-
aut classes redacla perpendnntur; sic relate nd res deburgicac anno 176S. quam lum ob suam pracstan-
quas coniineiit, seu raiioue argumcnti quod pertrac- tiam , lum oh raritatem (iutegro enim fere anno Bi-
tnnt, illius scripta in tres cla>ses distingni possunt. bliopolas pnssim litteris pro ea mihi comparanda,
Prima complectilur e a , qua» adversus Ethnicos et adhortalus, tandem mulia indusiria exemplar nactus
Jud;eos, jnraios Rcligiouis bostes, scripta fucre, qualia sum) iiitcratorum haud ingratiis hic subjiciendam
sunt, e. c , Apologelicus, libri II. ad Nationet, liher de staluit.
aninuB Testimonio, ad Scapuiam , ct adversus Judceos.
ARTICULUS II.
Secunda qune contra Ilccrelicos, puta liber de Prce- B
scriptione Hcereticorum, adversus Praxeam, Hermoge- De iibris Tertuttiani, quorum et cetas et Orthodoxia
nem, Yalentinianos , Marcionem , de Carne Christi constant.
conlra Apetlem, Marcionem et Valentinum, de carnis
Resurrectione contra Sadducceos et Haereticos llesui*- § 1. — Batio instituti.
reclionem neganlcs. Scorpiace conlra Gnosticos, libcr Poslquam, depulsis Miperioris barbariei tenehris,
de Anima conlra Philosophorum et II creticorum sen- bonis arlihus atque discipliuis pristina elegantia rcsii-
tentias. Tertia vero, qure cum disciplinam, tum mores ttila fuit, coepcruutque prodcuiitibus annis omnia
spectanl; in hac classc primus locus debctur libro de litterarum geiiera majori luininc cullustrari : non
Baptismo, cujtis pars prior dogma ndversus Gajanitas defucrunt magno et excellenli ingenio v i r i , qui nec
de Baptismi neccssitate ae efficaci.t demoiisiral; arle longa, ncc maximis diffictiliatihus deterriti, quid-
posterior disciplinam dcscrihil. Liber de Pcenitentia quid induslriac poteral imj>endi, ad illustrandam coe-
primus est eorum qui mcre ad Ecclesiasiicam disci- liis Chi istiani hisloriam coiitulerunt. Namque h i , ut
pliuam speclant. Liber de Oratione partim de moribus, erant in ea scntentia , absqtie veterum scriptorum
parlim de disciplina agit. Huc spectanl eliam Tracta- Q scvera iectionc, ncque lillcrarum elcganliac, ueque
tus de Idololatria, de Corona de Fuga, de Patlio, de
% arli bene accuraleque senliendi, ncque ipsis sanciio-
Spectaculis, de Cuttu et habitu Feminarum, de Vetandis ribus disciplinis satis posse constili; ita maxime cx-
Virginibus , de Patientia , ad Martyras , atl Vxorem. cutiendos credehant eos, quorum leclione perspexe-
Habita vero ratione ad Criticem ac Chronologiam ranl ipsius doclrinoc disciplinacque Christianoruro
qninqne Ojterum classes statuendas esse capite se- iutelligeniiain plurimum adjuvari posse. Sed, ut
quenti docebimus. Nolanda deniquc ctiam veniunt ipsortim tcmporum, ita etiam opiuioiiutn cst quxdam
Tcrtulliani opcra conira Ecclesiam scripta pro Mon- vicissitudo: hxc ex aiiliquilate sapiendi ralio paula-
lanistis, hujus gencris uuinero quatuor babentur, tim apud nos adduci coepit in coniempttim, maxime
nimirum liber de Pudicilia, de Monogamia, Exhor- cum cxtiterint, qni propierei quod solo seusu com-
talio ad caslitatem, et Tractatus dejejuniis. muni, a patrihus velui heracditalerclicto.virum doctum
De tempore atque ordinc, quo in exarandis com- ciedehaui cffici, modo i> esset adstriclus subiilitatis
mentalionibus suis usus est Tertuliianus , inulla ab geometricae legibus, inslituei uut Tbeologiac tirocinia
Eruditissimis Viris dispulantur; nec licct litem hanc ipsi pro Theologia halierc, c t , couienti scientia sua
ita decidere, ut omnia fiant plana ntquc accurala. tam parva, conlemiiere eos, t|uortim studia aut nullara
Praeter alios, operas suas ad id coniulerunl, ut libro- jy hahcnt novitatis formam, aut acerrimam ingcnii con-
rum, quos Tertullianus composuit, el reliquit, aetates tentioiiem hiboremque rcquirunt operosum. Unde
indagarcnl, ex Prolcstantibus Samtiel Basnagius (Snm. fncium es(, ut hodie plcrisque sordeat omne id, quod
Ba-nag., Annal. polilico Ecclesiast., lom. II. p. 215.) habet aliquam notam antiqiiitalis , ct quae ad sacra-
et Petrus Allixius (Petr. Alixr, Dissertat. de Vita et rum litieraruin, veicrum familiae Chrisiiauae docto*
Scriptis Tertutliani, cnp. IV, seqq., png. 28.), ctijus rutn et historiae Christianae intelligcntiam pertiuetit,
Cltronologiam proxime ad verilatem accedere judicat ea docioribus umbraticis, quam sagaciorihus videan-
Guil. Caveus (Guil. Cave., Hist. iitterar., tom. I. p. 92.) lur diguiora.
ei ipsc ordiiiem, ab eo designatum, in enumerandis Haec sacpius menle agilanlibus nohis, dolenlibuaque
his libris praecipue sequilur , ita tamen , ut in non- cum i i s , qui bonam mentem amant, lemporuin nos-
ntillis ab illo dissenti.it. Ex Caiholicis Sebastiantis le trortim infelicitatem, visum est, horum aemulari dili-
Nain, Titlemontius (Tillemont, Mimoires, lom. III. genliam polius, quam cactcroruin obscuram sapien-
p. 300. et suiv., e"dit. de Bruxell., 1752.), Ellies Du- tiam. Ex quo igiturcoepimiis cogiiarc de eo, quo pos-
pinus (Ell. Dupin, Bibliotheque des anlcurs, tom. I.) ct semtis conseqni, ul aliqtiid consccremus ad aliorum
Remi Ceillier (Remi Cciliicr, Rist. gd\u des Auteurs, utilitatem; rcligioni nobis duximus, viain sequi popu-
AC DOCTRINA SCRIPTORUM T E R T U L L I A N I . »g
larem, quac sensim ducel noslros homiues ad barba- A reperiri poiest, ncc sunt ubique aelatis librorum cer-
ricm pristinam, repelendaque putavimtis anliquiiatis tissima indicia. Nam si dispulatur de co , ulrum sit
stuJia, quae cum opera, in diviuis lillcris diligentius aliquis Tcrtulliaui libeilus anle scriptus, quam defe-
colcndis a nobis collocala, majorcm aliquam habeant ceril ad Monianistarum familiam, an postea; ea res
conjunclioncm. Proplerea, cum, quoad licehal, cliam duobus modis intelligitur : vel ex ipsa libri aciate, vel
ad aniiquiorum Ecclesiae Doctorum libros assidue ex iis, qtiac in quovis libro contincnlur, Monlanisla-
tnciandus animum adjunxissem meum : dignus mihi rum doctrinis. Scd ista superior ralio triplicem habet
in priinis Tenullianus videbatur , cujus scripia accu- duhiiationem. Nam horum lihrorum alii tam non os-
mta lectioue persequerer. Namque dubito fere, an tcndunt quardam hujus rei vestigia.ul actas eorum plane
quis in aiiliquiiate universa sil eorum , equibus doc- sit desperanda; alii nil nohis rehnquunt, nisi ut de-
trina moresque vctcrum Christianorum possunt intel- scendamus nd ralionem conjecluraiem , denique alii
iigi, qui cuni maximo ingenio majorem conjunxeril daia quidem stispicionein certam cjus libri actatem
rerom divinarum humanarumque scienliam, mnjo- inteliigendi, sed hoc nimirum esl dubitim, utrum isla
rcmqucin coinmentando subtilitatem (1). Sed cjus leinpestaie jam Terttilliantis fecerit ah Ecclesia
quiaVm scriploris usum in veterum Chrislianorum secessionem , aut codem , unde disccsseral, rcdierit.
instiluiis cognosccndis maxime impedit dubitatio, B Conira altera aeialem defiuicndi ratio, prarterea quod
sitnequisejus liber lum scriptus, cum in Montanista- non occurrit ubivis , dubitanles relinquil lectores,
rum partes di cessissct, vcl anie hanc defectionem a silne jam facta Terlulliaoi disjunctio ita , ut se rece-
puriori Ecclcsia ? quae qnidem qtiaeslio vehementcr perit ad disciplinam Montani, an uiinus, sed in uno
exercuit doctorum hominum ingenia , [movitqtie eos alterove cum ca communitcr crraverii, nec tamen
ad inielligenJam iibrorum ejusaetatetn , ut hahere- jam tum miserit orthodoxae Ecclesiac nunlium ?
nuscertam viam e Tertulliano intclligendi, quid ve- Enimvcro, sicul iu cjusmodi loco, ubi vel nulia est vel
lcresChristiani senserint,quidueminus? Sed dolen- dubiaejus aetalis suspicio, alias, indicala ralione dubi-
dum estsane, horum alios , eosque pranstanlissimos tandi, vetcriim iliud : Non liquet, interponemus, alias
vims, non nisi unum allerumve libelluin sumpsisse conjecitirarnm nostrarum rationein reddcmus proba-
siiw.aiios Icvitertopussuscepttim tractasse, alios prac- bilem : sic, ut de iocis reliquis singulis universe dica-
judicatis opinionibus a vero ahcrrasse , quod credo mus, tria allingcmus brcvissime. Primum dispulabi-
consecutoros fuisse, ti nudam vcritatem nudi expcdi- IIIIIS de anno, quo ad Momanistas Tertullianus defe-

injue fuissent sccuti. Quare cumlegissem islius scrip- ceril (erk enim hoc, unde constitui possit aetas eo-
toris libros ntquc relcgisscm, el obscrvarem , csse runv librortim , quorum non doctrina quidem , sed
adhtic in iis, qu;c, ad iihrorum a^tatem scriptorisque ^ ^las patet ); deinde videbimus , utrum Tcnullianus
doctriiiam perlincntia , dispulari utiliter posscnt, ab nunquam ad saniorem menlem redierit, scd manserit
aliis non commemorata, ac plerorumque librorum parlibiis Monlaui pcrpetuo addictus : postremo admo-
aciatem accuratius posse cotistittii: consilium cepi be- nitiones quasdam oniversas proponemus , e quibus
ncviilo doctorum viromm judicio subjiciendi ea qu;c quis inteliigere possit, an sint c TertutlLini libris non-
sumpfa e libris Tcrtulliani ipsis, cum scriptorum ve- nulli Tcrtuliiauo orlhodoxo quidem, sed ad Moiilanis-
lenim bbris aliisque aniiquilatiiin mouumentis collala mum inclinanti, aut isti omnes, qui eorum errorum
ad demoustrandain eam faccre posse videbantur. dant suspicionem , Tcrtulliano jam plane alicnato
Quam quidein disputatiouem ita insliliiemus, ul, prae- adjudicandi.
missis quibusdam , quae universc diceuda sunt, pri- § 3. — Quonnm anno Tertutlianus ad Montanitla*
mum commentemur de lihris iis , quorum el a.-tas
defecerit? Utrum , his relictis, se denuo ad orthodo-
constat ei scriptoris doclrina , deinde in eos inquira-
xos receperit.
mus , qui quidem non hahent certas actalis noias,
sed Monlaiiisiiii tamen convinci possunt, vel ab isla Quonam vcro anuo contigisse dicamus telam Tcr»
suspicione libcrari; denique eos, quortim aclas non tultiani defeciionein ? Hoc quidem nec potesl ex ip-
majorem habet clariialein , quam indoles doctrinae, ^ sitis nec ex alius ciijusdam scriptoris tcstiinoiiio per-
caudide diligenlerque exculiamus. cipi; neque Hieronymus eo quod dicit (In libro de V i -
ris illustribus, cap. 53. in Jo. Alb. Fabricii Bibtiotheca
| 2. — Quastiones queedam universe proponuntur. Kcciesiastica, p. 125.) Tertullianum usque ad mediam

Haec vero disputatio univcrsa ul occupatur duahus celatem, Ecclesice Presbyterum mansisse , juslam dat
rebus, aeiatc librorum ac Montauismo : sic dupliccm viam ejus rei iitveniendae , quoniam , quando natus
babet diificultalcm non parvam , proplerea, quod nec morluusvc sil Tertutlianus quamve aetatem atligerit,
9

ubivis doctrinue modus cerla quadam via ac ratione non salis conslat. Sed est aliqua hnjus rei reperiendas
ralio sila iu libris iis, quorum, qui se excipiunt tem-
(I) Ne quid forte videamur dedisse parlium sludio,unius
Jo. DalUi t&Uuiouium adjicimus, quod propter nimiain poris ordine, alii nulla habept Montanisini vesligia,
hajus viri in doctores autiquioris bcclesi» acerbilatem, aiii haud pauca. Atqui nos ostendemus suo loco t

oic non (totest esse suspectum. Is vero Terlollianum vo-


cat uripioretn ad nuraculum eruditutn, acutum, diiigen- nullos essc eorum, qui librum de Corona mititis ante-
tem copkmnu lestem demque rerum sw cevt Ecclesia&iiea-
9 cesserunt, in quibus istede animce testimonio ultiinus
rum tocupletissinuun (de cuilibus religiosis latuiorum, lib.est, e quibus quaedam Montanismi significatio eluceat,
I, eap. X I . p. 30.
DISSERTATIO D B Y E R A J E T A T E 100
sed ejus rei prima esse vestigia in libello de Corona A < tantis. > Ego vero vehementer dubito, quod, quid
militis. Porro planum faciemus, hunc A . CCI. man- sihi vclint, qui ita loquuntur, Hoffmannus inlellexerit,
dalum fuisse lilleris , cum liber de Testimonio animoe aut intelligere voluerit. c Libros enim Tertultiani
sitfere versus flnem A . C X C I X . composilus; unde t Monlanizantis, adjicit (p. 18.), forte esse eos, qui
haud diflicile erit intellectu , Tertnliianum anno fere c quidem Montani dogmaiibus infecti sunt, sed recte
P . C. N . C C . seMontanistarum partibus adjunxisse. c sentientes non exagitaut; Montanistce vero, qui
At majori sane diflicultati ohnoxia est altera quaestio: i haeresim non solum conlinent, verum etiam contra
utrum , susceptis semel Montanistarum erroribus, f catholicos defendunt. > Sed qpbis iisque qui ila lo-
nunquam Terlultianus se ad pristinum ccelum rece- quunlur, quod egoquidem sciam, omnibus, is dicitur
pcrit? Cujus tamen quaestionis affirroandae nulla est /jLovrotv^civ, qui quidem errores cum Monlanistis
idonea ratio. Nam ea erat isli homini austero et su- commuites velomtics babet vel aliquos, sed ita tamen,
pra modum rigido insila auimi iuibecillitas, u t , quo u t , sprela eorumdem sacrorum cutn sua Ecclesia
severiora cssent,quae ad vilam morcsque pei tinerenl, communione, nondum se conlulerit ad ejusdem socie-
eo magis isla adatnaret, crederetque lanto magis pro- tatis sacra, quacum in iionnullis doctrinis consenlii;
bata fore Deo el consentientia ctim christianorum cum Montanista sit, qui utrumque feccril. At ista qui-
perfectione. Atque, ut solent i i , qui atra bile vexan- B dem Hoffmannus cerlis carere dicit finibus. Sit ila
lur, tenaciores esse eorum omiiium, quae uulrimento sane. Sil vullus Tertutliani Montanislx ac /uevrav^tv-
sunt lristiti;e, eorumque opiniones ctim annis nova T«,- ambiguus admodum.Quid ergo est? Nimirum non
capere incrementa : ita est parum credibilc, Tertul- potest ex vullu Tertulliani judicari, fucrilne is jam
lianum istas opinionesdeposuisse, istamquereliquisse niorbo lecto affixus , an leviter tactus quodam ejus
palaestram , in qua videhat operam se posse omni- impclu. Et id volebamus quidem, non posse cx levi-
bus ejus generis exercitatioiiibus dare. Accedit ad bus quihusdam signis errorum Tertulliano cum Mon-
hoc non omnium modo, qui de rebus ad eum perti- tanistis communium tute conjici, quod jam ipsa Mon-
iienlibus commenlati sunt, silenlium de eo, quod ad lanistarum sacra susceperit. Neque lamen id iia i n -
i eligionem prislinam redierit , sed ipsa etiam Augus- tellectum voIumus,quasispurium csset,aut suspectum
tini professio ( De hanesibus, cap. 86.) omniumque omne argumentum, quod ducitur a doctrinis Monta-
consensus, qui ejus auctoritatem in doctrinis pro- nistarum in hoc , illove libro Tertultiani qbviis ad
bandis admittcre noluerunt, quoniam ad perverse Montanismum istis libris asserendum. Sunt enira isla
senticnlium parles se contulisset. Neque cum sen in re fines et quasi termini, qtiibus utcndum arbitror,
tenlia noslra pugnant libri ii , quos euin ultimo f?re Q ne de Tertulliani Monlanismo , ex ejus libris cogno-
loco scripsisse oslendemus, qui pene omnes aliquas scendo, parum aul nimium philosophari videamor.
habent maculas crrorum Montanislicorum as| ersas. Primam igitur legem ejus rei judicandae hanc volumus
Sil igilur liaec ea in re prxceptio, ut omncs isti libri esse , ul cjusmodi liber habealur in eorum numero,
existimenlur ab ipso post discessionem suam elabo- quos, f.imiliae Moniauistarum jam adscriptus, 'compo-
r a t i , quos apparet post alios fuisse compositos , qui suerit, iu quo occqrrit nomen Psychicorum. Erat
istorum errorum possunt baud dubieconvinci. enim hoc veluti symbolum , quo socios orthodoxae)
§ 4. — Quomodo Terlutlianus Montanizans a Mon- Ecclesiae a suac sectae hominibus, quos spiritales dicit,
tanista discerni possit? El hujus discriminis vindicice dislingueret (V. Tertullianum, de Monogamia,cap. 1,
adversus Hoffmannum. edit. Nic. Rigaltii 11. p. 673. R.); atque vidctur lumi
At sunt permnlti e TertuUiani libris, quorum aelas fere conficium , cum eos, qui rigidam Montani disci-
cum curiosornm acumen subterfugiat, nulla habent, plinam non recipiebanl, oppugnare inciperet. Neque
nisi quaedam errorum Montanisticorum vestigia sibi idoccurritin ullo libroalio, quem temporis aut ipsius
impressa, e quibus vix tamen potest judicari , quos- doclrinae ralio ostendunt ante ejus defectionem con-
nam libros anle, quosnam post defectionem suam ad scriplum fuisse. Itaque non est dubilandum, quin sint
Monlanistas conscripserit. Unde faclum est, ut, qui D isti librl, qui hoc nomen continent, omnes post sus-
isla sublilius quaerunt, Tertullianum Montanistam a ceplum Montanismumexarati. Atter canon hic esto
Montanizanle distinguendum esse liaud inepte dice- omnis libcr Terlulliani ex MonUni offkina cxiisse pu-
rem. Sed aliter visum est Jo. Guil. Iloffmanno, doc- telur, qui doctrinas traclal non quidem Monlanista-
tissimo olim in Academia Vitebergensi Historiae doc- rum proprias , sed lamen Paracteti cujusdam aucto-
t o r i , q u i , cum in ea esset sententia , ul crederet rilate confirmatas. Namque hic erat capitalis Monta-
omnia Tertutliani , quae supersunt, in Montanismo nistai urn error, quod Paracletum jactarentsuo tempore
scripta fuisse, hoc sibi demonslrandum disserlatione vcnisse talem, qui et dux esset ad veritatem omnem,
singulari sumpscral (Vitcbergae 1739.).Is quidem pul- etnova rerum divinarum scientia auditoressuos im-
chre perspiciens, si ista sublilitas admilteretur, de- bueret ita, ul cognoscerent, quae patefacta nulli es-
monslratioiicm suam aliquid esse dclrimenti captu- sent anliquioris meinorix homini, et ad maximam
r a m , negavit boc admitti discrimcn posse. t Carere perfectionem nunc aspirare possent ( V.eumdemm
f enim hoc, a i t , ( § IV. p. 17.) finibus certis, nec iibro de vetandisvirginibus, cap. 1. et libro / V. adversus
f niintis ambiguttm csse vullum Monlanizantis elMon- Marcionem, c. 22. p. 537. C ) . Alque hujus Paracleli
c lanistae, quam ejus, qui a^grotare incipit, el acgro- agnitionem se ait, sejunxisse ab Ecclesia (Adversuo
f
101 AG DOCtRINA SCRIPTORUM T E R T U L L I A N I . 40*
Preteam, eap. 1. p. 634. D.); neque hunc sibi erro- A non vidcrint, et ante Severi iegem, qua suscipiendam
rem persuaderi unquam passi sunt orthodoxae E c Christianorum religioneiu vetuit, Deorum cultores
cJesise socii, quoniam hic principalis eral doctrina vcxasse ChiUtianos. Ita enim factum est, ut, cum
eorum , qui Montanum , tanquam magistrum , secia- inter omnes conslaret, anno demum P . C. N . CCIL
bantur;quamvis eaHeri errores Montauistarum omnes, hanc legem a Severo latam esse, libri isti omnes post
exaliqua parte, vcl ipso hujuscontrovcrsiae tempore, istum annum inepte ponerentur. Atque fuerunt iden-
vel paulo post, recepti fuerint a nnnnuliis auliqu;c tidem nonnulii, qui hoc quidem cum libris ipsis pu-
Ecclesiae sodalibus. Sed quemadmodum diximus, gnare pcrspicerent; sed neque hi veriiatem atiigeruut
nunquam dcposuissj Tertutlianum errores eos , quos proplerea quod antiqua harum rerum monumenla
lemei in schola Montanislarum didicerat, id sponte nec candidc, ncc prudenier, tanquam duces, secuti
sequilur, quod jam fere divimus, cjusdem generis esse fuerant. Itaque maximis laudibus dignus est vir i m -
libros Tertulliani, in quibus aijos, haud dubie Mon- inonalis memori;eJo. Laurcntiusi/oi/^miwi i fiAx*pirr if

tanislarum scitis infecios, excitavit. Atque his regttli* qui, posiquam co, quo erat, acumine, animiquc can-
addi posscul aliae , quae libros Montanismi certissime dore suinmo, inquisiverat in banc rem diligenlius,
arguurH, quaiis csl diserla ipsius Tertulliani profes- istuin errorcm exquisilissimis argumentis explosit (I).
sio; scdsunt islx* ita fere comparatae, ut dispulalione ^ Atque hic tanlus vir eflecit diligenlia sua, ut nobis in
wincgeant, aut non sint certUsimac fidei. Quod si ve- demonstranda bac rc muilis laborandum uOn sit.
rocililerit tde quid in quodam libro Tertuliiani, Quam ob rem ne careanl tamen i i , quibus dalum non
quod posscl refcrri ad uuam regularuin istarum; est perlegere ipsam elegantissimam diiserialiouem,
ab&jue erroris periculo licet existimarc, eiiiu fuisse gravissimis argumentis, quibraj calamitales Cbristia-
laoi edilam, cum jani inimicitias tum orll.odoxa Ec* norum tempoii ante Severi ediclum anlegresso asse-
desh TertuUianus suscepissel. Sed jam ad iibros ipsos ruit, ea veluli in compeiidio recilabitnus,quibus assen-
veuknus. timur oranine, iisque adjicieuius duo alia , qune ad
confirmanda ea aiiquid babere videnlur (irmilatis,
j 5. — Prima classis tibrorum, qui sunt tempore
Alque is priinum duxil ab eo, quod ipse Tertutlianus
prioris vexalionis Christianorum sub Severo Auguslo
in Apotogetico, et maxime in universa iila de legibus
scripti.
dispututione, tot signa ediderit, quibus nonduin lcgi-
Ex his primum perlractandos promisimus eos, bus contra Christianos Severum pugnas^e indicat, ut
quorum nec aelas nec doctrina dubia adinodum essct; nullus piane dubiiandi locus supersit. Altcrum: ex
in quibus sffnil primo ioco ponendi, quo$ scriptos ^ iibro ad Martyres, c. 4. in quo comiitemoral Tertui
esse constat eo tempore, quo calamilaiibus mtiltis tiattus supplicia, quibus Atbini amicos afifcccrat
Ckristiani, regnante Severo Aug., propter doclrinam Severus, quod factum esse A . P . C ^ N . CXCVI. aui,
affligebantur a Deorum culloi ibus. Quoruin actas cum quod mallem CXCVII. rectissime Moshemius monuit.
rite baud queat defmiri, nisi figatur i!lud quasi pun- Terlium ipsi oblulerunl Clemeniis Alexandrini vcrba
ctum lemporis, quo coepta est adversus Christianos (Strom. L . II. Ed. Colon. p. 414. B . ) , quibtis confi-
K c v i t i a ; id agamus necesse esl, ut, quonam hscc lem • leiur jam tum lormentis exagitari Cbristianos, cum
pore contigerit, perspicuum omnibus fiat. Sed ista Slroinatum libros componercl, quod fecil fere eodem,
vcxatio quoniam his e x l i l i l , primum quidem anlc, quo diximus, lempore. Quartum dedil aetas, in qiiam
deiude post leges Severi Chrislianis inimicas : obser- gravissima supplicia a Scillilanis Martyribus sumpta
vando didicimus, annum a Christo nalo ducenlcsi- iiiciduut, Ctaudio iterum consuie, qui cum C. Aufidio
nuun libros Terluliiani dividere quasi in duas cla&ses, Viclorino fasces A . P. N . C. CC. lenuil; quibusdeni-
quarnm altera complectitur hos, qui sunt ab eo que argumciitis aliquid auctorilaiis arbilratur ex ipso
ortbodoxo, alleraeos, qui sunt ab eo Monianista Orosii ac Freculphi lcstimouio accedere. Atque nos
perfecli. Nobis ilaque cum sit propositum primum non suraus i i , qui ista quidem ad rem demonstrandam
dispicere de eo genere librorum Tertujliani, quoruin J J non sufficere arbilraremur, ea enim omnia, putamus
aetas satis liquido constat, ita iu hoc tractando versa- rein exlra omnem dubitationem ponere. Placuit ta-
himur, ut demonstremus, jam ante Severi ediclum men, ue quid videamur praelermisisse, quod ad rem
Chriitiauos fuisse propter doctrinain vexatos, deindc, confiriuandam facerc quodaro modo posset, duo alia
paucis quihusdam de ipsa bujus prioris tempestatis argumeula, qua*, quamvis minora csse Mosbemianis
ratione aspersis, in annum, quo ista aifiiciio inilium facile palimur, non lainen omnino rejicienda esse
ceperit, accurate inquiramus. vidculur. Vnum esl hoc, quod JEUUS Spartianus de

§ 6. — De ipsa hac vexatione disputatur ita, ut demon-


(t) In CommerUaUone de aUate ApologeUci TertutUani
stretur tatem extitisse ante Severi edictum; quam inet initio persecutionis Chrislianortan sub Severo, quae in-
rem propositis Moshemii argumentis atia nova adji- serta cst vol. I. Dissertationum ejus ad historiam ec-
cles. periinentiura, pag. 1. seqq. Daturum etiam se pro-
ciuntur, et initium cepisse A. P. C. N. CXCVll. miserat vitam Tertulliani libroruraque ejus Chronologiara
accuratiorem ea, quam tradidit AUixius (v. Thesaurum
Culpa, cur erraverinl multi in definienda eorum Epislohcum Lacrozumum, lom. I. p. 28L); sed id consi-
lium postea ipsi eripuerunt graviores sanclioris muneris
librorum Tertutliani actale, qui tempore vexationis cura, ut fatetur in addendis ad voi. L Diss. Hist. JEccL,
Severianae scripti tunt, iu eo est haud dubie quodf p. 752.
403 DISSLRTATIO DE VERA _€TAT__ 404
Caracallo dicit ( i u Vita Antonini Caracalli, cap. 1.): A ipsum, quod Tertutlianut dicit, plebem cxagiiasse
teptennitpuer, cum cotlusorem tuum puerttm, ob Judai Christiatios, et invito quidcm Sevcro, nonne demon-
cam Religionem, graviut verberalum audiitsel, neque slrat, id facliim non essc Scveri legibus? Habcmus
patrem suum, neque palrem pueri, vel auclores verberum igitur et hic non obscurum lestinionium de eo, quod
diu retpexit. Ex quo loco apparei, quod pater pueri ante ejus edictum Christiani maxiinis calamitatibus
istius non ipse eum propter Judaicara icligionem afllicii fucrint.
castigaverit, sed quod ipse Severut pueruin jusserit
ab aliis casligari. Nam qui poluisset Caracatlut suc- § 7. — Quw cauttce hujut priorit vexationit?
censerc palri Severo, nisi is ipse hoc voluisset lieri?
At nunc disctitiendus cst alter iste locus de tem-
ltaque aliquis dalur locus suspicioni, jam tuui, cum
pore, quo prior h.cc tempestas contgit; si prius
Curacaltut septem esset annoruin, vi ptiguatum esse
edixero, quxnam caussoe hujus facinoris vulgi ad-
adversus Christianos; quamvis anno demuin P. C . N .
versus Christianos videantur fuisse. Atqtie hoc cum
CCII. Severut lcgcs conlra horum Judaeorumque rcli-
de omni contra Cbristianos faclo a plebe tutnullu
gioucm tuleril. Ad septimum aniium egit Caracallut constal, eam bis, lauquam puhlicis geucris humani
anno a nato Sospitatore nostro C X C V . quod esl fa- calamitatis a Diis imntissa. genus
h o s l i 5 l I g > o m m

ciledemonslratu. Norunt cnimomues, niortuumesse » . - i . - r _..__ _...__ . . ,_,.....


iribuisse : tum illud nimirum patet ex Tertulliani
Severum A . CCXI. cui succcdens Caracallut inter- scriptis, hoc ftiisse iti causa , ul nuuc Cliristianos
feclus est, cum supra VI. annos reguas_et (Dionem inaxime insequerettir (Cf. Apologet. c.40. ad uaiionet, %

Ciissiuin llittor. ltoman., lih. L X X V l l . edil. Reimari, iib. I. c. 9. etc). Enimvero, qux» Severum inter et
vol. II. p. 4314.), A . CCXVII. Is vero cum diem Nigrum inlercedehai, maximarum rerum a?muIaiio,
supremum obiret, atinum attigeiat 29. quo numero non soliun vidctur quihusdam displicuisse, qui non
detracto summx annoruin ejus, emergit annus Severum, sed Nigrum conira Didium Julianum Aug.
C L X X X V R I . quo natits sit oportet; unde conse- postulaverant ( V . Ilerodianum, iib. II. c. 8. III. c. 5.
quiiur,Gflr_icflftom A. C X C V . septimum amium egisse, Spartianum, in vita Nigri, c. 2 . ) ; scd illud eliam,
quo tcmpore longe posterius esl Severi edictum. qtiod adversus Atbinum susccpil bellum, omnium ani-
Ncque pulo queinquam fore, qui nohis opponat, longe mos vchcineiitcr concitavit (V. Dionem apud Xiphili-
diversam esse Cbristiame ac Judaica. reiigionis ratio- nuin, 1. L X X V . c. 4. p. 1258. B ) . liaque, cum pro-
ncm, nec posse demonstrari, Christianos fuissc a stralo uiroquc, Seterus ouines eos extingucre pararet
Deorum cultoribus vexatos, quoniam castigati fuerint, quos noverai a parlihus Nigri Atbinique stctisse,
qui se Judaicx religioni addixcrant. Nam qui iiascn- c o p l i m a g e| christianos, lan-
o f f e r e b a l p e b i o c c a s i o

tiuut, eos necesse est fingere, quod vulgus etiam quatn rei publicae ac Imperatoris hoslcs, violandi.
Christianos jam satis a Juda.is dislinxerit (ab hoc Aique hi homines sihi videbantur boc eo rectius exe-
enim dicimus istum tuinulium fuisse exciialuin). Iloc qui posse, cum Christianos ipsis eiiam Diis infestos
vero discriinen cum anle iiltid teinpus, quo Severtis credercnt, dc qtiihus eo beuc mereri posse putabant,
imperio poliretur, nc ah iis quidem sit observatum, poslquam Dii ipsis hxc quasi olia feceranl. E l ipsam
qui nosse qlramque reiigionem optime poterant, nec bauc opinionem Christiaui vulgo persuadebant eo
sciam, unde prohare qnispiam possit, eos Severi lem - magis, quod plane nec ludis ac celebralionihus, pro-
pore magis perspicaces fuisse quam ante, numquid pter reporlaiam Severi ab hoslibus vicloriarn institu-
couciiatam mulliludinem suh Severi imperio id qui- tis, vcllent iuteresse (V Terliiil., de SpectacuUt, c. !•
dcm curasse aul distinxisse satis putabimus ? Sed et alibi), nec jurare per Priucipis genium (Idem in
si maxiine dubium potest i l l u d , lamen apparet Apotoget. c. 32. et libro I. ad nalionet,c. 47.), nec
adesse exempla odii gentilium in eos qui crant Diis pro salute ejus sopplicarc (Id. Apolog., c. 40.29.
a Deorum ciiltti alicni ipsumque Severum non plane seqq.). Eo ipso aulem tumultu vulgus facile eodein
ab odio isto abhorruisse. Quod si Severut id fecil in poterat adigere Praesides, qui non admodum aiieni
pueris, quibus condonare solemus soepissime, qua. D erant ipsi ab hoc crudelitatis genere. Namque hi eam
adultis nequaquain conccduntur; vix dubilo, quiu sibi legem, veluli per mantis tradilam, praescripse*
pra?sides avaritia plebisque tumuliu eo adducti r i i n l , ui, qui seinel in jus vocati esseut Christiani,
fncriui, ut gravius iu Christianos animadverterent nisi a sacris suis discedcrent, nequaquam dimiiteren-
Alterum argumeuttim dcsumam cx l i b r o , quem tur (Euschium, ttist. ecctet. lih. V . c. 21. edii. Rea- %

Tertullianut scripsit ad Scapulam (Cap. 4. p. 87 D . ) : ding.. p. 240.); cujus rei testem habemus ipsum
Ctarissimat feminat, inquil, el Clarhsimos virot Severut, Tertultianum, qui, eamt)b causam, de rccte interpre-
tcient hujut tcctce (sc. Cbristianorum) este, non modo tandis his legibus ex instituto adversus eos disptitavit
non lcetit, verum et tettimonio exornavit, el populo (In Apolog., c. 4. seq.) Alqtie islam quidem Christianos
furenti in not patam rettitit. Severut dici non potest vexandi occasionem eo libcntius arripiebant quae-
populo ftireuli in Christianos palam resiitisse, cum stuosi Pncsides, quo ccrlitis cam viderent fisco suo
j.iin ediclum conlra Christiauos conslituisset. Namque hatid exiguum einolumentum esse allaturam. Quod
id quominus credamus, impedil durus et quasi fcr- me n n finxisse-scio cx Iiuiitii Martyris exemplo
reus Severi anirous, a quo certe is impelrare non (Apud T e r l u l l . , de Fuga in perseculione, cap. 5.
potuit, ut legem semel latam rescidisset. Et hoc p. 693. A . ) , quem suspicor raptum esse in judicium
105 AC DOCTRlNA SCRlPTOftUM TERTULLIANL .06
eum noudum Seoeri, sed antiquis iegibus judicitim A e s t . Hic cum Severi duccs A . CXCIV. mantim cuni
ftcrel (i). € o enim adducebantur multi Christiano- Nigri mililibus consernis<ent, apud Cyzicum supe-
rum, qui opibus vitanque stiae liinebant, ut, quod alia riores fuerunt. Eadcm forluna usi sunt anno se-
decliuare via non poterant, periculum, oblata pecunia quenti, ciuu puguatum essel tn Nicceas ac Cii angu-
avcrruncarent. Quas s:cvitiae Prxsidum vulgique cau- sliis. Poslrcnio, auno fere CXCVI. cum Severiuni,
sas si mente compleclimur; erit sanc, ut sciamus casu Castello in Tauro occupato, in Ciliciam irrupis-
lempus, quo orta est haec prior teinpestas, quando, sent, vincitur Nigri exercilns apud Portas Cilicias,
quo anno haec speciosa Christianos laedendi occasio neque ita mullo post ipse Pescennius interficiltir. Sed
extiterit, demonsiravimtis. hic ego qiiosdam miraturos suspicor, qnid sit, quod
| 8. — Initium vexalionit Chrittian. ex anno quo me commoverii, ut calculos hic plane diversos ab
periit Albinut demonttratur, hunc vero a. CXCVII. aiiis ponerem, ciim s i n l , qui uliimaui hanc pugnam
iulerfectum ette probatur primo ex ordine belii, quodA . P . C . N . CXCIV. factam exislinient, universi.
SeHnu cum Petecnnio Nigro gettit. Obiter qucedam Quam ob rem mea referre puto, ut recta argumeuia
nQUtinnummis Severi explicanlur, et Mothemii rationetproducanlur, quibus evinci possit, rationes a nohis
etmdantur. rcciissimc fuisse subductas. Primum igitttr vellem
Ad bunc vero investigandum primum ipsis utamur B observari cognumen Imperaioris IU. IV. V . VI. VII.
fcis, qtus eiittmeravimus, calainilatum caussis. lllud VIII. qtiod datum csse Severo in nummis perspicitur.
etitm, quod quasi ansas vulgo dabat ad impugnandam Hoc eum exornatum necesse esl inlra temptis, quod
Ctonuioorum familiam, erat Severi studium conqui- ab exordio imperii ejus effluxit ad illud, quo supe-
rtndi onnes eos, quos cuin Nigro aut Albino adversus ravit Albinum, quia eum legimns, cum imperium
MStelissecompererat. Quod quoniam faclumest,cuni, susciperet, in nummis Imperatorem II. (Vide V a i l -
AJsim exsdncto, Romam victor rediissel (lum enim lantii uumismata Impp. R >m. Tom. II. Ed. 3. Paris.
grarissima in eos supplicia constituil [ V. Dionem, p. 238.), victo autem Atbino, Imperatorem IX. appel-
1. LXXV. c.7. p. 4262. D Herodianuro, 1. III. c. 8. et lalum. (Apud Mediobarbum in Impp. Rom. numism.
Spartianum, in Sevcro, c. 12.13.]) operae pretium est ad 2.197. E d . Mediol. 1730. p. 271.) Enimvcro, cum
videre, quonam anno Albinut cum viia imperium de- nomine Imperatorit, quod ntimeris distinctiirn in num-
posueriL Atque in isto definiendo tantum operae mis reperilur, tum Romanorum Augusti cxornati
curaeque jam positum essc videmus a Mothenuo (in fuerinl, cum quid in bello eo nomine dignnm.gcssis-
diss. budata $ X X . seqq), ut pene isli labori posse- sent (de ea re V . Dionis Cassii Hom. Hit'.., lib. X L .
mns supersedere, nisi quaedam esseut in promptu c. 44. p. 372.): age! videamus, quo referendum sit
qux dici posse contra viderentur. Itaque cum hic se C hoc iutra illud lempus sexies repetitum cognomen
offeral occasio in dubitatiouem vocaudi opinionem lmperalorit. Nempe in isto temporis spatio lcr l c -
qiiamdam popularem, atque ipsa rcs postulel, ut gimtis Severum a Nigri militibus victoriam repor r

paulo aliter rationes subducantur : servato ipso tasse, tresque gentcs Osroenorum, Adiabenorum et
arguinentorura geuere, quod adhibitum est a summo Arabum subjecisse Romanorum potestati. Igitur cum
viro, candide disputabimus quae conseutanea sunt hos, j;im devicto Petcetmio, subegerit, rcferamtis
veriuti ipsi, et quanam in re sentiamus diversa, cognomen Imperalorit VI. VII. VIII. ad viclos hos
salva piclate in lanlum virum, cujus nomen nobis populos (1), ac nomen Imperaturis R i . propter
etiam est post mortera venerabile, adjecta dissen- praJium Cyzicenum, IV. ob pugnam in Nicaeae ac
liendi ralione infra notabimus. Cum ad imperium Gii angustiis, V . denique ob Nigrum apud Portas
venisset Severut, viderehiue Petcennium Nigrum iu Cilicias prostralum, Severo decrclum esse dicamtis.
S j r i a copias parare, quibtis se sibi opponeret, pri- Jam dispiciamtis, cui tandem numcro Trib. Pot. ad-
m u m , ne ex utraque parte premeretur, Atbinum jicianlur singuhe nominis Imperatorii nol;c . nam,
Brilannici exerciius ducem fecil, eique et nunimos si eum cognoverimus, sponte se offerei is annus, cui
decrevit, etaiia honoris monuineiita. Posthac, lecto ^ qucevispugnaassignanda est (i).Alqui cognomen Imp
per Itaham milite et classe exornata, elapso fcre
Inde non minus, Severum fere die Junii 2. summi Imperii
meose Junio (2) A. CXCHI. coutra Nigrum profccius
cUvuin sumpsisse, ex quo die deduceudos simul esse Tri-
(1) Nempe hic liher scriplus esl eo tempore, quo gra- bunitiae poteslatis terniinos non demonslrabo | luribus,
viores calamilates Qiri&tiaiiis expcctauda. erant a Deo- quouiam id quidem facere memitii C. G. Scbwarzium,
nmi adUMibus |ColI. cap. 1.) h. c. ut pobtea dicelur, cum elegantissiinuin virum, iu diss. de moneranda tribunilia
cxttctiuu Severi IU lueem prodiissel, liiuercntque Qiristiani potettaie Auguttorum Ccetturumque Rvm. Obs. IV. Quae
de securiute sua. Scd istuiu lioellum cuin Tcrlullianus cum ita siiit, haud obscurum est tempus, quo Severus
eooipoueret, jani trucidalus eral Hutilius, qui primum Roiua | rofectus est, si quideui recte commemoravit Spar-
aliqiiOLies salutem peiierat fuga, postea nuromis sibi na- tiaaiis (iu vila Severi, c. 8.) eum Komam inlra XXX. uies,
cem cooi| aravenil, sed deuuo capius ad suppliciuin rediit. quam eo veueral, reliquisse.
QvMod ergo necesse est factura esse ante iniquain Severi (1) In numuiis a Mediobarboad a. 196. excilalis, p. 270.
legesn, el novum dat argumeutum ejus quod diximus, Co^iioiiicn Imp. VI. el VII. conjungilur cum Tr. Pol. III.
C&isliajios sub Severo ante eam capiiis dauinatos luisse. etnoiuine Parth. Ai*ab. Parlh. Adiab. aliisque sicois victo-
(2) Nainque incipieute Junio A. fXCIII. RoiuamSeve- ria. Pariter Imp. VIII. p. 271. cuin vicloria Parthica et
rus veuit; quod patettum. cumdies LXVL quos hnperio Tr. P. IV. ac cum iisdcm, liluloquc Arahici, Adiabeuici,
Didii Juliani Dk) (iib. LXXIII. c. ult., p. I2t0.), aut II. in insiTiptione apud Muratoriiim, in uovo thcsauro vet.
meuse. ac5. dies, quos ei Sparlianus (in Juliano, c. 9.) inscript., loiu. I. p. 241. lcgilur.
iribuil, uuuiereuius, iocipiendo a V. Kaleud.; prilis, h. e. (2) Sed forsitau quispiaui dixerit, hos nummos non eo
XXVIII. Marlii, quo die uiteriectum esse Pertiuacem Ju- excusos fuisse tempore, uuo Severcs viclor ex puguis cum
ius dpilohuus (ia vita Pertinacis, c. 13.) refert. Aiqxiret, Nigro rediit, sed postea demuui, ipsumque Sparlianum in
TERTLLLIA»! I. (Quatre.)
407 DiSSERTATlO DE VE(\A i E T A T E 108
III. quod dfxlmus signum esse vicioriae Cyzicensis, A § 9. — Aibitmm A. CXCV11. inierfectum fttme, pro-
conjunctum reperimus cum Trib. P o l . II. (In Laur. batur tecundo * lempore expugnaii ByMatttii.
Bergeri continuatione thesauri Brandenburgici, p. 690.
Vaiiianiii numitm. Impp. Bom. T. L p. 221. 22. el Alterum nec mediocre lelum ad hanc rem exe-
Mediobarbo ad a. 494. p. 269.), baec vero numeranda quendam exisiimari debet tempus, quo expugnatum
cst ab altero die Junii A . CXCIV. ad eumdem diera Byzantium est. Namque boc Dio ait L . L X X I V .
anni sequenlis (Coii. nol. y. hu)us tectionit Schvurxii c. 14. p. 1251. occupatum esse a Severi militibus,
ditt. laud. obs. 11.); cousequens igilur e s i , boc prae- cum is in Mesopotamia commorarelur, h . e. postquam
iium priraum ad postcriorem parlem A . CXCIV. aut Nigrum superavcrat, ac prius quam pergcret adver-
priorem A . C X C V . esse referendum. Porro oum- sus Aibinum. Atqui Byzantinos fame demtim in dedt-
mus apud Vailianlium Severum Imp. IV. Tribuniliam- lionem redactos esse, cum trcs inlegros annos fuissent
que potesialem 111. susiinenlem exhibel, et sunt ejus in obsidione, idem Dio memoriae prodidit L i b . cit. c.
generis nummi pluresapud Mediobarbum; crgoincidit 11. p. 1252.; quare coguoscemus annum, quo Severut
altcra pugna in Nica?ae Ctique angusliis in A . C X C V . in Mesopotamia versalus est, cum viderimus, quando
posteriorem, aut sequentis anni superiorcm parlem. ista obsidio exordium sumpseril. Sed ejus initium con-
Quapropter cognomen imp. V . et ultima victoria a £ junclum arbitror cum iuitio ipsitis expedilionis Se-
Nigro reporlata, non videtur fere alii anno posse v i n - veri contra Petcennium A . CXCQI. quod intelligi po-
dicari, nisi huic, quehi diximus, A . CXCVI. cum igi- lest ex eo, quod vix est cred\\ri\e,Severum, cum Nigro
lur Petcennium iuitio fcre ejus anni prostravisset Se- occurreret, a tergo reliclurum fuisse forlissimam ur-
verus, pergil in Mesopotamiam, indeque conlra Osroe- bem, quam ipsi Nigri milites tenebant, et quo adver-
nos, Adiabenos et Arabes exercilum ducit (Dio, Libr. sis rebus se reccpturi fuissent; idemque cum re ipsa
L X X V . init.). Facla baec omnia esse oportet sex fere oplime consentil. Fac scilicet mense fere Septemhri
mensibus (nisi mavelis ultimam partem anni p r x - A . CXCIIl. Severum hujus oppugnationis initium per
ccdeniis Nigro mortem atlulisse), cura, bocanno ver- miliies fecisse (Roma enim, Junio pene praeterlapso,
lcnle jam contra Albinum profeclum esse Severum, disccsserat $ VIII. n . y . ) ; incidet sane expugnalio
ralio ipsa temporis suadeat-, ut suo loco apparebit. ipsa, si post triennhim inlegrura facta est, in Septem-
A l quo fieri paclo potuit, ut mensibus lam paucis tol brem A . C X C V L , quo tempore Severum in Mesopo-
tantasque beliicosissimas gentes subegeril? At istud lamia fuisse apparet ex iis, quae in superioribus dicta
quidem potest animo pulciire coucipi; nam ipse Dio sunl. Quam obrem non est necesse, u l a nativa po-
c. 2. libro cit. harum genlium urbes a tribus Severi lestate vcrborumEnt5Xov,rfieTS} #>6v©v recedamus,quo
ducibus, non a Severo ipso, caplas esse ait;quod C se a Tiilemontio adduci passus esl Mothemiut 6 /xow«-
factum forsitan est, cttm jam Albino obviam Severus plrtiu cujus interprelatio, ni failor, vi quidem verbo-
ivissct; nam, eo discesso, Lcetut se his adversariis rum non facit satis. Itaque cum mense fere Septembri
opposuil, ut videlur ex eodem Dione, c. 9. aut jara in Mesopolamia versatus foerit Severut, nisi A.CXCVI.
aliquanlum eo tempore, quo Nigrum Severut pcrse- jam in finem inclinato in Galliam venire non poluil.
quebatur; plurima enim tum fccit per duces suos: aut Neque vero poslea quam in Mesopolamia Severut fue-
fuil Severut qualicumque barbarorum suppressione rat, usquam legimus eum conlra Otroenot, Adiabenos,
contentus. A c videtur certe Severut noiuisse bas Arabetque fuisse profeclum; hos enim, lesle Dione
sibi gentes prorsus subjicere, nec jam tum subjecissc, 1. L X X V . c. 3. p. 1257. cum Nitibi, in*urbe Mesopota-
cum, ducibus contra bostes emissis, aliena Nisibi miae, Severut otium sibi daret, Laternut Candidut atque
ageret, ipseque demum post viclum Aibinum bas Lcelut, Severi duces, subegerunt. Unde cfflcitur, fa-
provincias summo impetu adoriretur; quod ipso con- mam de seditione Albini ad Severum in Mesopotamiam
iirmari posset Herodiani silentio, qui de bis gentibus fuisse allatam. Enimvero non abhorret, Severum, qui
isto temporc victis nihii habet omnino. Itaque haec celerilate consilii imprimis utcbaiur, statim dcvicto
prima iex sanciatur: antefmem A . C X C V I . Severum Nigro misisse, qui Albino, occasione allatarum lilte-
contra Albinum non fuisse profeclum (1). ^ rarum, insidias faccrent, et hae quidem repenle de-
lectae suncquocircamagisapparet, fcre AnnoCXCVI.
vita Severi. e. 9. signiflctre, quod Severus non nisi post verlente Severum in Galliam concessisse (1)»
alterum prelium in aogustiis Cii et Nicaeae ad senatum hac
de re scripserit. Sed praeterea, quod Spartianus discrepat tiendum] Legatos istos integro fere anno acquievisse,
aliouanlum io narranda hae re a caeteris, iisque primariis antequam litteras Albino tradidissent, et, cum A. CXCV.
scriptoribus, nec nisi de prima alieraque pugna loquiiur prope exeunte demum delectae nae fuissent insidia», Se-
in isto loco; negari vix notcst. quoniam cognomen Imp. verum, qui currenti similior quam profidscenti recte dici-
III. IV. V. cum diverso platie Trib. Pot. numero conjun- tur a Moshemio, vel integrum fere annum CXCVL otio
gitur, bocTrib. Pot. signo indicari annos eos, quibus ipsam transegisse, vei Albino lantum concessisse temporis, ut
ab hostibus vicloriam ter reportavit. vires colligeret: cum ad veiitatem sit multo propeflsius, si
(1) Atquc hic nos non audemus plura ex ordine rerum auis dicat, quod A. CXCVL pr6pe vertenie Severus pro-
gestarum, qu3s commemoravimiis, deducere, sed postea iectus sit adversus Albinum, ncque multuin temporis prae-
dabimus. Judicari autem ex dictis potest de eo, quod pla- termiserit, quo bello dimicare cum Albioo potuisset.
cuit Moshemio T * J X O W T J (in laud., diss. §21.) A. CXCIV. (I) Aliam viam iogressus est Moshemius, $ 22. Nam-
pcriisse Nigrum A. CXCV.; legatos in Galliam ad inlerfi- que A. CXCVI. inqoit expugnatam esse Bjzantraorum
ciendum Albinum a Severo missos, et hoc anno prope urbem; hanc vero^ Herodian,* teste lib. III. c . 6. nondum
cxeunte insidias eorum deprebensas fuisse; quo facto A. fuisse in potesutem Imperatoria redactam, cum Albino
CXCVI. citissime in Galliam Severus venisset. Vix credi- occurrerel; igitur eum esse contra Alljinum avuno CXCVI.
deriui ( nam de tempore praeliorum jam dixi, quid sit sen« profectum. Quod argumentum, haud nego, e&e roajorem
109 AC DOCTMNA SCRIPTORUU TERTULLIAN'. 110
§ 10. — Probaturtertw,ex mut#, qu$ Cmatedius C#- A mokslus fuerai. Neqne is lali modo eUrissiuus qui-
tororfupiiJftlim# SC/ft«erejrit. btttdant hajus (araitiae komiftibtri uun videtor gralifi-
Sed isfa qutdem ut nondum daat ceriam viatn ae« cari voluisse, cura* vide idbtm, beilum Partbis aliis-
curate cognoscendi aumim Albim fatatan, propterca qtte Oiicntis gentihus intulisset, a qtto perfeclo non
qaod noadnm apparet quandiu ista 4e summa bnpe* reditt priu*, quam boc idem edietum adversus chris-
rii dimicatio duravcrH, magis, opinor, nebis scrupn- tianos promoigasset. Namque tura quidem tot erat
Jum eximci tempus diguitati* Carsftreac CarexaUo coi- bellis cum fortisfttmift ualionihus iropikaittft, at credi
laUc,exqnee(Kcietur, Alkinum A.CXCVU.pamsfte(i). vix poesit, eum de istiuswodi renus eogitasse. Sed
Swnl enia intiquitatis menumeota qnsedani, qualia verba etiam Tertulitani sunt eft , ut faciie appareat f

JPogrcs (In critica Annaiium Ecciet. Coctmru Card. Ba- Severum nen has qutdem , sed alks tamen fenuuas,
roniL Sec. 11. ad a. e. CXCVII. ntun. «. Edit. Paris. virosqne claris>imos co tempore laesune, a quibus is
1680. p.M.), exqoe Gutherio Mo$kemiu$ aturtrt iadiftft, cbristianos cnpiebat disccmi. Atque ego non video,
laad. § XXUi. inquibus Laierano et Rufino Co$$. Ca* ftd qnale tempns possit vis hitis Miata referri, nisi ad
racalttu Uetar ex SC. De$HmUu$ vocatur. At Ulo co- id , qtio interfeetot Spartkmut refert (in Sev. c. 42.)
ganarine quamvis jam Caraeailut a | atre tum exor- iKnumeree Albini partium virot, inter quot muUi prin-
natus fuis>el, cum Severut adveisu» Aibinum proftcts- Bcipet civUaiit, mnitee feminat itluttret fuerunt : prop-
ccretur (V. Spartianum in Severo. c. 49.); istud lanea lcrea, qued ista in re inter hos scriptores est vel in
Rttsqnam reperimus a senatu coafinuatum esse prias, verbis quaedam similitudo. Ego vero vix dubito, quin
quam viclor Severut Romam , prostrato Atbtne , re^ Severut horuni clirislianorura quasi tutelam suscepc-
lin» enim Sevemm legimus Cesorrttt £ « J * U H rit, eosqne oinaverii teslimonk) tali, quo doceret,
fiitum $uum Anioninum appetlari yutitte ( ap. eos non esse ex amicis Albtni, ne populus, caussam
Spart. L . c. 44.). A l enim Laieranum ei Rufhtum am> Impcratoris praetendens, hos chrtstianae religioiii ad-
toies fitisse A. p. N. C. CXCVIL doceut fasii nni» diclos insequeretur, raperetque in judieium, quibns,
vcrsi; itaque sit boc, Albinum eodemanno (et XI. mu* nhi qtrod dirfstiani essent, aliud nthil vitio vcrti po-
dtmCaUud. Marl. quemadmodum habei Spartumus. L . tcrftt. Yermn igitur sit illud, slaiim post morlem Ai-
c. c. 11.) cum vita imperium imisisse. Qme coin ita bini et ante Severi profectionem coirtra Parthos, i. e#
gint, patct quod eluciendum promisimus, ex bac occa* A. CXCVH. popuhim ehrtstiftnos vi afgressuro fuisse.
sione plebi ad cbristianos vexandos post Aibhd inte»
riiom nata, istas prtores Cbristiattorum calftmitates $ 1 2 . — Idem demonstratur ulteriut ex cetate
A . CXCVll. initium eepfefte. G
Apotogelici Tertultiani, ccetcrorumque tibrorum ,
§ 41. — E loco quodam Tertulliaiu ad Scapuiam, 9111 qui eum antecetterunt.
cum alio Spartiani conferlur, otjendilur a. CXCVll.
inttium cepitte priorem hanc vexaiionem Chritliano- Dcnique et hoc non leve est argumentum nostrae
rum. sententhe, qnod apparcat, Apologeticum TertuHiani
non po*& litteris mandatum esse, nisi ante illas
Aecedimus ad alterum argomenlum, ex quo ini- leges Severi; de qua re ncmo dtibitare potcst, qui
tium istius tumultus a plebe excitati deftnire velebft- cogiiatehnnc tibellum tractavit. Scdpoteritex iis,
tnus, locum istum quidem superius § 6. prodectum quae postca disputabimus, nullo negotio intelligi,
e libro Tertulliani ad Scapulam, in quo Sevemt dtci- Istam defensioncm vctcrum cliristianorum aetafe in-
tar, 1 Clarissimas feminas clarissimosque viros sectaB feriorcin esse liliris cjus ad martyres, de spectacttlit,
t christianae non modo non laesisse , vernm ct exor- atque de idololatria. Vicissimque me spero ita eflec-
c nasse testimonio, populoqtie in ehrislianos ftirenti lurum , qttod ist c rcligionis chrislianx vindiciae scri-
t restitisse. 1 Qtiod cum Severut non leccrit eo tem- ptac sint stib iniiitim A. CXCYIII., tit nemo vel
pore, quo jnm edictum opposucrat reiigioni christia- mcdiocri in his judicio praeditus de ista re duhitare
norum, qiiemadmodum ibi disputavhnus; assignan-JJ possit. Qitare tttm apparebit, libros de Spectacutit
dus est ei rei annus, quo Severut nondum bac lege atque de idololatria nulli alii anno posse assignari,
nisi A. CXCYIIL Enimvcro Tertutlianut martyres
vim meo habilurum, nisi Herodiani verba pugnarent cum proprio libello ad constantiam concordtamque hor-
iis, quae tradita sunt a Diooe Cassio, qui Severum ait nun-
tium de capto Byzanlio in Meso|>oiamia accepisse. Atque tatus est prius, quam se accingeret ad scrihendos hos
is merito audiendus est, et repudiatida Herodiaoi aucto- duos, quos diximus, libros. ltaque necesse est dicere,
ritas, quod iam egregie monuit V. C H . S. Reimarus in
Dot. ad Dion. Cass., p. 1232. § 70. ct 1256. S 1. librum ad martyret ferc A. CXCVII. in lucem edilum
(I) Usi siunus ad banc rem efficieftdam dignitate Cara- fuissc. Quac una rcs noslram sentenliam de anno,
caili Caesarea, cum Moshemius matuerit ad eam rem di-
gnitatem Augusti Caracallo collatain adhibere. Sed istius qno haec superior vexatio christianorum inccpit, po-
Ci.irissiim Viri partes deserere hic satios cst visum. Na», nit extra omncm dubiiaiioncm. Namque h i , quihus
p.66.Caracalla,inquit,Augusti diguiiate ornatusesieo anno,
qui praelium Lugduuense est conseculus. Itaque cum con- librum obtulit, jam fuerunt propter rcligionem chris-
stet, cum bancA. CXCYIII. aecepisse, Albinus A. CXCVIL tianam in vincula conjecli, manyretque isti detignati
occubuii. Hujos argtimenti, dubito fere, an superior pro-
nositio cx omuibus, quos habemus, scriptoribus sit mam- argumento sunt, lum Deorum cullores viin christia-
iesta, nisi eadem esse censeator cum aiterade ejus digm- nis intulisse. Sed obiter haec ferc; nunc plura de
ute Augusti A. CXCVIII. suscepu, qu33 consentit cum
omoibus ejus rei signiQcanda? mooumentii. libria his ipsis dabhnus*
407 IMSSERTATIO DE V E R A 42TATE IW
U l . quod tilxlmus signum e&se victoriae Cyzieensis, A § 9. — Aibinum A. CXCVll. inierfeetum fms$e pro-
9

conjunclum reperimus cum Trib. P o l . II. (In Laur. palur tecwnio a lempore expugnaii Bytaptii.
Bergeri conlinuaiione tkesauri Brandenburgici p. 690.
9

Vaillanlii numitm. Impp. Bom. T. L p. 221. 22. et Alterum nec mediocre lelum ad hanc rem exe-
Mediobarbo ad a. 194. p. 269.), bacc vero numeranda quendam exislimari debet tempus, quo expugnatum
cst ab altero die Junii A . CXCIV. ad eumdeoi diem Byzanlium esl. Nainque boc Dio ait L . L X X I V .
anni sequentis (Coll. not. y. hujut teclionit SchvarzH c. 14. p. 1151. occupattim esse a Severi mililibus,
ditt. laud. obt. 11.); cousequens igimr c s i , boc pne- cum is in Hesopotamia commoraretur, h. e. postquam
iium priraum ad posicriorem parlem A . CXCIV. aut Nigrum superavcrat, ac prius quam pergcret adver-
priorem A . C X C V . esse referendum. Porro oum- sus Albinum. Alqui Byzantinos fame demum in dedi-
musapud Vaillanlium Severum Imp. IV. Tribuniliam- lionem redactos esse, cum trcs inlegros annos fuissent
que poteslatem 111. sustinenlem exhibet, ct aunt ejus in obsidione, idem Dio memoriae prodidit Lib. cit. c .
generis nummi plures apud Mediobarbum; crgo incidit 11. p. 1252.; quare coguoscemus annum, quo Severua
altera pugna in Nica?ae Ciique angusliis in A. C X C V . in Mesopotamia versalus est, cum viderimus, quando
posteriorem, aut sequentis anni superiorem parlem. ista obsidio exordium sumpseril. Sed ejus iniiium c o n -
Quapropler cognomen imp. V . el ultima victoria a £ juncttim arbitror cum initio ipsius expeditiouis Se-
Nigro reporlala, non videtur fere alii anno posse vio- veri conlra Petcennium A . CXCUI. quod intelligi p o -
• dicari, nisi htiic, quetn diximus, A . CXCVI. cum igi- test ex eo, quod vix est credihile, Severum, cum Nigro
lur Petcennium iuitio fcre ejus anni prostravisset Se- occurreret, a tergo relicturum fuisse fortissimam u r -
verus pergil in Mesopotamiam, indeque conlra Osroe- bem, quam ipsi Nigri milites tenebant, et quo adver-
9

nos, Adiabenos et Arabes exercitum ducit (Dio Libr. 9


sis rebus se reccpturi fuissenl; idemque cum re ipsa
L X X V . init.). Facla baec omnia esse oportet sex fere optime consentit. Fac scilicet mense fere Septembri
mcnsibus (nisi mavelis ultimam partem anni pra> A . CXCIII. Severum hujus oppugnalionis initium p c r
ccdentis Nigro mortem atiulisse), cum, hocanno ver- milites fecisse (Roma enim, Junio pene practerlapso,
lcnte jatn contra Aibinum proteclum esse Severum, disccsserat J VIII. n. y . ) ; incidet sane expugnatio
ratio ipsa temporis suadeat-, ut suo loco apparebit. ipsa, si post triennium inlegrum facta est, in Septem-
A l quo fieri paclo potuit, ut mensibus lam paucis tol brem A . C X C V L , quo lempore Severum in Mesopo-
tantasque bellicosissimas genles subegeril? At isttui lamia fuisse apparet ex iis, quae in superioribus dicta
quidem potest animo pulchre coucipi; nam ipse Dio sunt. Quam ob rem non est necesse, ul a nativa p o -
c. 2. libro cit. barum gentium urbes a tribus Severi testate vcrbortimE;ti6>ey,Tfuristf>4vevrecedamus,quo
ducibtis, non a Severo ipso, caplas esse ait; quod C se a Tiltemontio adduci passus est Mothemiut 6 /IOUK-
factum forsitan est, cum jam Albino obviam Severut plxriif cujus interprelatio, ni failor, vi quidem verbo-
ivissct; nam, eo discesso, Lcetus se his adversariis rum non facit satis. Itaque cum mense fere Septembri
opposuit, ut videlur ex codem Dione c. 9. aut jam
9
in Mesopotamia versatus fuerit Severut nisi A . CXC VI.
9

aliquantum eo tempore, quo Nigrum Severus perse- jam in finem inclinato in Galliam venire non poluit.
quebatur; plurima enim tum fecit per duces suos: aut Neque vero postea quam in Mesopotamia Severut fue-
fuit Severus qualicumque barbarorum suppressione rat, usquam Iegimus eum conlra Otroenot, Adiabenot t

conlentus. Ac videlur certe Severus noiuisse bas Arabetque fuisse profeclum; bos enim, tesle Dione
sihi gentes prorsus subjicere, nec jam tum subjecissc, I. L X X V . c. 3. p. 1257. cum Nitibi in*urbe Mesopola-
9

cum, ducihus contra bosles emissis, aliena Nisibi miae, Severut olium sibi daret, Laternut Candidut alque
ageret, ipseque demum post viclum Albinum bas Lcetut, Severi duces, subegerunt. Unde cfflcilur, fa-
provincias summo impetu adorhretur; quod ipso con- mamde sedaioneAlbinia&Severum in Mesopotamiam
ftrmari posset Herodiani silentio, qui de his genlibus fuisse allalam. Enimvero non abhorrel, Severum, qui
isto tempore victis nihil habet omnino. Itaque baec celerilate consilii imprimis ulcbatur, statim devicto
prima lex sanciatur; antefmem A . C X C V I . Severum • A /^ro misisse, qui Albino, occasione aliatarum l i l l e -
T

conlra Albinum non fuisse profeclum (1). ^ rarum, insidias facerenl, el hae quidem repente dc-
tectae sunt:quocircamagisapparet, fere Anno C X C V L
vita Severi. e. 9. signiflcare, quod Severus non nisi post verlenle Severum in Galliam concessisse (1).
alteram prselium in angustiis Cii et Nicaes ad senatum hac
de re scripserit. Sed praeterea, quod Spartianus dlscrepat tiendum) Legalos istos integro fere anno aoquievisse,
aliquantum in narranda hae re a caeteris, iisque primariis antequam litteras Albino tradidissent, et, cum A. CXCV.
scriptoribus, nec ntsi de prima aileraque pugna loquitur prope exeuote demum delectae hae fuissent insidiae, Se-
in islo loco; negari vix notest. quoniam cognomen Imp. verum. qui currenti similior quam prohViscenti recte dici-
III. IV. V. cum diverso plane Trib. Pot. oumero conjun- tur a Moshemio, vel integrum fere annum CXCVI. otio
gitur, bocTrib. Pot. signo indicari annos eos, quibus ipsam transegisse, vei Albino laotom concessisse temporis, ut
ab hostibus vicloriam ter reportavit. vires colligeret: cum ad veritatem sit muito propensius, si
(1J Atque hic nos non audemus plura ex ordine rerum auis dicat, quod A. CXCVL prope verteote Severus pro-
gestarum, quas commemoravimus, deducere, sed postea iectus sil adversus Albinum, ncque multum lemporis pras-
dabimus. Judicari autem ex dictis potest de eo, quod pla- termiserit, quo belio dimicare cum Albioo potnisset.
cuit Moshemio *o v«**i\n (»n laud., diss. § 2 1 . ) A. CXCIV. (1) Aliam viam iogressus est Moshemios, § 22. Nam-
periisse Nigrum A. CXCV.; legatosin Galiiam ad interfi- qoe A. CXCVI. ioquit expugoatam esse Byzantinorum
ciendum Aibinum a Severo missos, et hoc anno jrope urbem; hanc vero, Uerodiao.i teste lib. III. e. 6. nondum
oxeunte insidias eorum deprebensas fuisse; quo facto A. fuisse io potestatem Imperatoria redactam, cum Albino
CXCVI. citissime in Galliam Severus venisset. Vix credi- occiirreret; igitur eum esse conira Albinum anno CXCVI.
deriui ( nam de temporc praliorum jam dixi, quid sit sen« profectum. Quod argumentum, haud nego, esse majorem
r
109 AC DOCTRINA SCRIPTORUU T E R T U L L I \ N . 110
{to. — Probelur ttrtio, ex a*ne quo CmatediusCm* A a&okslus faerat. Neque is lali medo etarissiuus qui-
t

saris dignitatem $ SCtomttepit. htttdant Jiajus (amiliae koaiiaiaas lam videtar gratifi-
Scd isia qnidem ut nondum dant certam viaoi ac* cari voltiisse, cura^ vk*o AJtbim, beUum Pariuk abts-
curate cognoscendi aunum Albim fetaktt, propterca que Orieulis gcnlibus intulisset, a quo perfeclo non
qnod nondum apparct quandiu ista 4e suaama impe* reaui prius, quam boc idem edictum adversus chris-
rii diniicatio duravcrtt, magis, opinor, nabis scrupa- Banos promolgasset. Namque turn quidem tot eral
lum exiroct tempes digmialr* Caraareac CaracaUo c o l - beiiis cum (orussiaiis natiouibus implkatua, vt credi
htas,ei qaoefncieiur, Aibwum A . C X C Y l l . periisse (1). vix poasit, eum de istiuamodi rebus pegitasse. Sed
Smii enim aoiiquiuiis menaueata qaaedam , quaiia verba etiam Tertuiliasti sunl e a , ui faeUe appareat,
Pamut (In cntica Atmatium Ecclet. Cccsaru Card. Ba- Severum nen has quidem , sed aUas tamen femiiias,
ronii. Sec 11. ad a. e. C X C V I i . nom. « . Edit. Paris. virosqne claris>Mnos co tempore Issiaae, a qaibus is
1680. p.tt.), exqoe Gmtherio Motkemiet atualfi iadias, cbristianos capiebat dtscerai. Atqua cgo non video,
Lmd § XXIII. in quibus Laierano ei Rufino Cost. Ca» ad qnale lempas poasit vis ratis illata referri, nisi ad
racallut Uetar ex SC. Destinatut vocatur. A l illo co- id , que interfeetot Spartianut referl (in Sev. c. 12.)
gaomine quamvis jam Caraeallut a | alre tum exor- iKnmmcree Albini partium virot, inter quot muiti prin-
aalus futsiet, cum Sewerut advasns Albinum proftcts* Bcipet civitatit, mnttrn fcmince iltuttret fuerunt : prop-
cerclur (V. Sparlianum iu Sewera. c. 19.); isiod lanea terea, quad ista in re inter hos scriptores est vel in
aasqaam rcperiaius a senatu coafirmatum esse prias, verbis qurodam similitudo. Ego vero vix dubito, qiiin
quam viclor Severut Romam , prostralo Atbtne, re- Severut horum christianorum quasi tutelam suscepc-
diisset; tum enim Severum legimus Ceetarem Btuma- r i t , eosqne ornaverit lesiimonio l a l i , quo doceret,
um pUam tuum Anieninum appetlari juttitte ( ap. eos Hon esse ex amicis Atbini, ne populus, caussam
Spart. L . c. 14.). A l enim Laieranttm ei Rufinum c<m> ImpcralOfis praetendens, hos christianae reiigtoni ad-
itks fuisse A . p. N . C . C X C V U . doceui fasii w i i . dictos msequeretttr, raperetque in judteium, quibus,
versi; itaque sit boc, Albinum eodemanno (ei X L m u * nrsi qtrod diristiani essent, aliud nHiil vitio veni po-
itmCaieud. Mart. qttemadmodum habet Spartiaaus. L . tcrat. Verum igitur sit iltud, slatim post morlem Af-
c c. II.) cum vita imperium amisisse. Quffi cum ita bini et ante Severi profedionem coirtra Parthos, i . e#
siut, patet quod eJficicndum promisimus, ex Uac occa» A. C X C V H . popuium ehrtstianos vi aggressuro fuisse.
tione plebi ad ebristianos vexandos poat Aibm intc*
ritam nata , istas priorea Cbristianorum calamitatea j U . — ldem demonslratur ulteriut ex cetate
A. CXCVIl. initium cepfeac* ^ Apotogetici Tertulliani, ccetcrorumque tibrorum ,
| II. — E loco quodam Tertulliaiu ad Scapulam, qui qui ewn antecetterunt.
cum alio Sparliani conferlur, otJendilur a. CXCYU.
Dcnique el hoc non leve est argumentum nostrae
initium cepitse priorem hanc vexaiionm Chrittiano-
sententhe, quod apparcat, Apotogcticum TertuHiani
rum.
non po^e Ittteris mandatum esse, ntsi anle illas
Accedimus ad alterum argumcnluia , ex quo ini- leges Sererf; de qua re ncmo dtibitare potcst, qoi
tium istius lumultus a plebe excitati deftnire valeba- cogitatehnnc Ubellum tractavit. Scdpoteritex i i s ,
mus, locum istum quidem superius { 6. prodectuin quae postca disputahimus, nullo negotio intelligi,
e libro Tertulliani ad Scapnlam, in quo Severut dici- istam defensioncm vctcrum cliristianorttm actafe i n -
tor, c Clarissimas feminas clarissimosque viros sectaB feriorcm esse liliris cjus ad martyret, de tpectactttit,
« christianae non modo non laesisse , vcrum ct exor- atque de idoloiatria. Vicissimque me spero ita effec-
i nasse tcstimonio, populoqtie in christiaiios furenti torum , quod istv religionis chrislianae vindiciae scri-
« restitisse. > Quod cum Severut non lecerit eo lem- ptac sint sub iniiittm A . CXCVIII., ttt nemo vet
pore, quo jam edictum opposucrat reJigioni christia- mcdiocri iti his judicio pracditus dc ista re duhitare
norom, qiiemadmodum ibi disputaviinus; assignan- J J possit. Quare tum apparebit, libros de Spectaculit
dos est ei rei annus, quo Severut nondum bac lege atque de idolotatria nulli alii anno posse assignari,
nisi A . CXCVIIL Enimvcro Tertullianut martyres
vim meo habilurum, nisi Herodiani verba pugnarent cum proprio libello ad constantiam concordiamque hor-
iis, quae uradita sunt a Dione Cassio, qui Severum ait nun-
tiuin de capto Byzantio in Mesopotamia acceplsse. Atque tatus est prius, quam se accingerct ad scribendos hos
is meriio audiendus est, et repudiauda Herodiaoi aucto- duos, quos diximus, libros. Itaque neccsse esl diccrc,
ritas, quod iam egregie monuit V. C H. S. Reimarus in
not. ad Dion. Cass.. p. 1252. § 70. ct IfflB. § 1. librum ad martyret ferc A . CXCVII. in luccm cdilum
(I) Usi sumus ad banc rem efficiendain dignilate Cara- fuissc. Qtiae una rcs nostram senienliam de anno,
calli Caesarea, cum Moshemius maiuerit ad eam rem di-
pnitatem Augusti Caracallo collatam adhibere. Sed istius qno haec superior vexatio chrislianortim inccpil, po-
CLirbsiim Viri partes deserere hic satius est visum. Nam, nit extra omncm dubitalioncni. Namque ht, quihus
K66.CaracallaJnquit,Augusti digitiute ornatus esteo anno,
qui praelium Lugduuense est cousecutus. Itaque cum con- librum obtulit, jam fuerunt propter rcligionem chris-
cum hancA. CXCVllL aecepisse, Alblruts A. CXCVIL ftanam in vincula conjecli, martyretque isti designati
occiibuii. Hujus argumenli, dubiio fere, an superior pro-
POMUO ex oinuibus, quos habemus, scriptoribus sitmam- argumento sunt, tum Deorum cultores vim christia-
iesta nisi eadem esse censeatur cum aitera de ejus digm-
t nis intulisse. Sed obiter haec ferc; nunc plura de
tate Augosti A. CXCVIII. suscepu, qu33 consentit ctun
omaibus ejus rei signiflcanda? mooumentii. libria liis ipsis dabhnus*
III DISSEKTATH) DE VERA i E T A T E 1«
§ 15. — JEtat ipta librorum huju$ generi$ definiturA tianos oslendunt jam muitis* cruciatibus tormentis-
ita, uttiberad Martyret A. CXCVIJ. tit exaratut. qtie exagitatos. Neque ego nunc vereor, nc hunc
Hoffmanni conjecturce exptoduntur. libellum in numerum eorum referant nonnulli, quos
TertutUanus composuit, cum ab amicilia ortbodoxae
E s l igitur iutcr hujus generis libros is primus, Ecclesiae se removisset; ipsa enim libelli aetas id qui-
quem Tertutlianut ad Martyres perscripsit. Cujus dem non permiliit, si verum est id quod diximus
libri argumemum ipsuin jam tum siisceplas adversus alias, § 3, TeriulUanum Jiuic anle A . CC. bellum
chrisiianos inimicitias demonslral; esl euim detigna- non intulisse. Qua in re vidcmus Hoffmannum a no-
fit Martyribus dicatum (coll. c. l . ) ; i n o d o cousti- bis, ut solet, dissentientem, sed ad opinionem suam
tuendum est i d , fuerinlne isti ante, an posl Severi confirmandam usum argumento tali, ex quo magis
edictum in carcerem conjccti; atquc illud mihi ma- appareat id quod nos coiura volebamus (diss. cit.
gis placel pluribus de causis. Primum, quoniam § 10.), videlicet martyres istos, ad quos est oralio
cliristianos non Jmperatoris sed Procontulit judicia Tertulliani directa, existimat partiin orthodoxos
9

sustinere dicit c. 2. Quod quidem, baud nego, fuisse, parlim Montanistas; idque effecisse, uldis-
dici etiam a Tertuliiano poluisse, si Pracsides adhi- sensio nata sit inler eos, quam ex aniinis tollere
biti Tucrint ab Imperatore lcgibus conira chris- conatur Terlullianus sub libri iititium. Scd ad unieo-
tianos dimicanle, propterea quod Praesides eas exe- dos eos opus erat hortalore inquit Hoffmannu$ qui
9 9

quebantur in provinciis : scd tamcn ex eo priinum utrique parti bene cuperet, quatis erat TertuHianus
oriiur haud inepla suspicio, ipsa hac violentia eo Montdni$ta et in calhoticos quidem soepe peracerbut,
9

tempore Praesides magis usos fuisse, quam ipsum neque tamen eo$ ita ut hasrelicoe perosus. Audio.
Augustum. A l si istud argittnenlandi genus videatur Sed ut utraque. pars initnicitias depoitat, certe non
in utramqiie partem posse disputari, hanc conlrovcr- requirilur ut is qtii pacem conciliare studel, utri-
siam dtrimil haud dubie id , quud cst ad calcem nos- que dissenlicntiiiin faveat. Illud nimirum necesse est
iri libelli, ubi : ad hoc quidem inqtiit, (patiendum
9 potius, ut dissidentes inter se, cum eo qui pacem
io cauba Dei) vel prcesenlia nobis tempora documen» conciliat concordent. Planius dicani. Oinstat ex
ta $int quantce quatesque personce inopinalos natalibnsscriplore nescio quo, cujus verba iiabet Eutebiut II.
9

ei dignitatibus et corporibus et cetatibus sui$ exitu$ E . V . c . 16. p. 232. edit. Cauiabrig. Readingii, eos,
referunt, hominis caussa; aut ab ipso $i conlra eum
9 qui puriori Ecclesiae addicti erant, adeo contempsisse
fecerint, aut ab adversariis ejus sipro
9 eosteterint; Montanittat, ut, si casu conjecti cum ipsis fuerinl iu
quod pertinere ad tempus, quo abaemulis imperii Q vincula, semper a Monlanistis disscnserint, atque
Severus tutum redderet orbem Homanum, nullo delrectaverint eorum societatem. Ideiu vero non
modo dubitari potcst. Nam cum sublatus e medio potesl de Montanistis dici, cum ejus rei nec ulla
easet Atbinus, tum maxime Severum animadvertisse exstent vestigia, quiu potius ipse Teriullianut etiain
9

in hos, qui steterant a Nigri Albinive partibus, in iibris iis quos popularis Ecclcsiae doctrinis oppo-
tantum ignorant i i , qui loca superius adducta haud suil, Ptychicot ab hacrcticis subtiliter distinguat; nec
inlellexere. Ex quo non minus licet cognoscere, ad nllam rem, quae credendoium a christianis regu-
quo modo potuerit Tertullianus dicere ( c . 2 . ) lam attingercnl, discordes essc Moutauistas ct ortho-
hos designatos martyret, quihus, nostrum lihelluro doxws confirmet. Fac igilur, lum jam TertulUamm
eomponendo, aliquod alTerre allevameuium voluit, seccssiouem fecisse ah ortbodoxoruin decreiis, cum
no« participare solemnes nationum dies neque ccedi
9
librum couscriberet; potuitne bona cum spe lentare
tpectaculorum clamoribut. Quanquam enim me non
pacem inter dissideutes captivos resUiurandam? Non
prorsus praeterit, ludos etiam editos fuisse eo tcm-
admodum puto. Abhorruisset enini fere a cousuetu-
pore, quo superior Severus a P.irthis caeterisquc bar-
dine eorum inter captivos qui orthodoxac Ecclesiae
baris rediissel; facit tamcn hoc ipsum argumenlum,
se socios dicebant, seqtii pncccpta hominis cujus
quod ad erigendos mariyrum aniiuos petit a viris
D sectam detestabantur velieincutius. Coutra ea, si
clarissimis, qui idem experti erant fatum, ut ludos
lanqtiam civis purioris Ecclesiac haec scripsisse dici-
intelligamus cos, quos cdilos novimus proplcr viclo-
tur Tertullianut; islud ccrle odiuin dici non potest
riam a Nigro magis eliam ab Albino reportatam.
9
impedimenlo ftiisse, quomiiius ct MonUnist:c ea,
Caeterum cgo nou dnhiio primum locum noslro
quibus monili esseut, aiuice accepturi fuisseuU
libello vindicare iuter eos, quorum atas certa qua-
Imo vix mihi persuadco, Tertutlianum ad pacem
dam ratione cernitur, proplerea quod Tertutlianus
marlyribus commcndandam usuruin fuisse hoc argu-
non modo coir.memorat muluam candidatoriim Im-
menloCap. I, quod, si paci cuin aliis studcrent,
perii advcrsus partis coutrariae socios violentiam,
possent forte aliquaudo et aliis pacem conferre;
quaro rem dici non potcst cxtitisse, uisi eodem an-
cum sciant omnes, qui ejus lihrum de pudici-
no quo pcriit Atbinus h. c. A . C X C V I I . ; sed etiam
9
tia legerint (c. 2 2 ) , quam acerbe de isto more
menlioncm injicil calainitatum, quas subiere cbris-
dandi pacis libelios judicavcrit. Denique exem-
tiani, tanquain earum, qu;c nunc quidem iuitiuin
plo hominis auctorati, quod est in nostro libeilo
ceperint; c i lcriquc omncs libri, quibus scribendis
C 5. non minus, quam in primo ad nalionet lihro
occasioncm bac lcmporum pcrlurbalio dedil, chris-
c. 1 8 , non cst, quod diu immorcmur. S i l sane
113 AC DOCTMNA SCRIPTORUM T E R T U L L I A N L m
librom noslrum reccntiorem esse illo, quis dicel A $ervir a l^littoireEcclhiattiquedet ttxpremierttiectet§

ca de caussa noslrum esse Monianismi suspec- tom. III. edit. Paris. 1701. in-4°. p. 210.). Sed isli
tum, nisi jam cerio constel id, quod falsitatis posiea opinioni, quo minus calcnlum adjiciamus, impedit pri-
convincerous, libros ad nationet fuisse a Tertutiiano mutn hoc, quod Tertullianut praesides dicat auctores
confeclos, posiquam cum Montanisiis familiaritalem calamilalum in r.hristianos, ot abhorrens videatur ab
conlraxerat? Praeterca si Hoffnwnnut sibi licere pu- ista cautione ac sludio Tertulliani removendi a cbria*
tavit, ul nostrum libellum posieriorcm csse istis tianis omnem suspicioncm neglectae pietatis adversoa
libris dicerei; nobis pari jure licet, lios posleriorcs lmperatorem. Itaque hac ipsa cautione alias Tertut-
exisiitnare nostro; idque eo magis, quo ccrlius est, liano ubivis adhibita, quam hic abesse videmus, addo-
bunc sub vcxationis initium , illos in ipso quasi per- cimurin eam sententiam ut credamus, teinpore editi
turbationis aestu prodiisse. bujus libelli nondum sceleris istius adversus christia-
nos participem fuisse Severum, qualis tamen ftiit A .
§ 14. — Liber de Spectaculit A. CXCVUL con- CCIV. cum ludi isli socculares ederenlur. Dcinde
tcriptut. Dubitationet Tillemontii, Hoffmanni et efficereiur ipsa hac dissentientium opinione, hunc
Dupinii tolvuntur.
librum scriptum esse a Tcrtulliano, cum transiissel
Eadem tempestalc, dubium non est, quin Tertultia- B ad partes Monlanistarum; quod longe secus est, ut
nut librum de Spectaculit cdiderit. Ad quod eflicicn- mox videbitnr, ac repudiatur ab ipsis bis qui secus
d w n nisi uleremur alio argumento, quam hoc, quod existimant. Neque vero aliorsum, quam fere ad hujns
illuin librum cxcilaveril in eo qtiem de idololatria anui CXCYIII. iniiium , hunc librtim referri par est,
scripsit cap. 13, perfacile csset intelligerc, hunc quoniam anleMaium anni praecedentis, vix credibilc
ut minimum A . CXCVIII. Iuci publicae exposilum est, Severum Romam rediisse, cum sint post pug-
fuissc, cum Tertultianut illum eodem fere anno nam Lugdunensem (§ 10.) mtilta adhuc ab ipsocom-
cum christianis coinmuiiicavcrit. Sed docet ipsuro posita (Vid. Herodiani Hist., 1. III. c.8.ed.Boecleri):
cjus in hoc libro conscribendo consilium evertcndi unde fil, ut nec lihellus ud martyret, qui noslro est
i>tain opinionem, quod chrislianis liccrct inleresse superior, nisi ad illiusauni fincm, scriptus possildici.
Spectacuiis, maxime tum edita Spectacula fuisse, Cui si addamus id, quod suo loco docebimus, librum
. quae conlcmpia a christianis tanquam expedito morli de Idolotatria postcriorem esse eo de Spectacutit, et
genere, Deorum cultores dicebanl (de Speri. c. /). eodem annocompnsitum ; hcc uostra de aetate libri
Qu;c quidem valde duhito, an de aliis capi Spe- de Speciaculit senteiitia indc uecessario inlelligeiur.
ctaculis posMiit, quam de i i s , quae propter Severi Alqne hacc eadem libri icias ilemonstral saiis , nou
reditum vicioriamque ab Atbino reportatam , non posse eum haberi in iiumcro eorum, quos addictus
Romae solum, sed per provincias eliam (coll. c. scclae Monlauisiaruin Tertutlianut conscripsit; huic
7.) cdita esse legunlur; qualia isto tempore ba- enim adjunxisse se eiim A. P. C. N. CC.supradispiila-
bet Spartianut in Severo c. 14. Namqtie si Ter- vimus ; neque ulla est ipsi libro iinpressa nota imbuti
lullianum ludos commemorare videmus (c. 16.) de Montanistarum erroribus atiimi. At hic tamcn lihcl-
natalibut el totemnibut regumel pubUcit protperitatibut, lus libro de Corona posterior esl, qucm ncmo Monta-
cumque dicere, nullosa cullu Dcorum immunesesse, ni>mi signa haberc negat. Ita fe»e Hoffmannut in
-eub quocuntque demum nomine et titulo ederentur ; iddiss. laud. § 7 . ; a qtio si raiionem ejus rei postu-
nempe quod diximus suspicatuur. mnxime indttcti las, nostrum prodiisse iihrum rcspondet, « cum pax
eo quod pratidet dicat (c. 50.) pertecutoret dominici Ecclesiae non quidem Scvcri edictis, sed clainoribus
nominit, tcevioribut, quam ipti contra chrittianot tce* populi et Praesidnm anctoritate suhlata csset. i At
vierint, fiammit intultanlibut olim tiquetcentet; cl alio eodem illo argumento adduclus, cum animttm appel-
quodam loco ( c 26.) quod in chrittianot quotidiani lerel ad scrihendum lihrum dc Speclaculis, Tertullia-
leonet expottulentur, ac decernantur pertecutionet. num plane existimo orthndoxae fainiliae sodalem fuisse»
Igiiur jam tum Prasides vexabant Chrisli cultorcs ; Namque vim argiimeiili conlmrii universam in eo
quihus pertinaciam in rejiciendaSpectaculorumvoIup- essc video quod in islo libro de Corona, c. L
laleobjici usu veuerat ( c . 1.). Enimvero diximus Tertullianut bouam longamque pacem cbristianis
§ 7. in caussis violandi cbristianos eam fuisse aoMiuc fuisse dicat; cui quid respondcndum sit, postea
babitam, quod bi sibi religioni ducerent vcnirc ad dabilur commodior dicendi hcus. Scd istud a vcrilale
ludos, ipsamquc hanc saevitiam advcrsus eos jam A . alieuum cst, quod de Spectaculit lihcr scriplus sit
CXCYIL extitisse: quam ob reni iillum fore dubi- post lihrum de Corona; cujus rei testem habemus
lamus, qui alio quam hoc aut sequenti auno scriptum ipsum Terlullianum planc contrarium, qui iu isto de
essc de Spcctaculis librum judicel. Atque ego non' Corona libello cap. 6. huic materice, inquil, propter
ignoro multos fuisse in ea opinione, quasi Tertut- tuaviludiot nottrot, grccco qnoque ttyto tatitfecimut;
lianut noslro in libeilo respexisset potius ludos saecu- loquimur aulem de Spectaculis, quae ducta pulat
lares, quorum memoriam tol numuiis novimus cele- ediaboli disciplina. Et hoc ipsum jam Altixium com-
bratam, et ipse ad hanc sentcntiam inclinavit Title~ 'inovit, ut nosirum de Spectaculit librum antiquiorem
montiut, accuratissimus, si a ratione ciironologica eo esse deeemcret; cujus argumcnti vim Hoffmannut
diHCcsseris haram rerum imerpres {yjmoiret povr vuH frangerc, quod de fncto iibello fermouero
t
415 DISSERTATK) D E Y E R A j E T A T E 11*
pror.unciat, ncgatque, itlcm de latino propter ratir.nes . 1 (quod lamen faclum apparet ex omni TerluUiani ser-
a se addueias sentiendum esse. Atqtte ego non tnn- mone); provocat eerte TettuUianus ad suum de Spet-
cror, Terfntlrnmtm de eo libre foisse fecntvra, «foew SacaUs Kbrum , queai dixirous demum A . C X C V H L
de Speelaculis otlm graece composuisset; sed neqne tcriptom futsse* Nc*fne vere qais debet haerere in eo,
iflud pote&t esse obscurum, ante isium graecwn, qood non de graeeo hnfus argmnenti Hbro, sed de la-
laiine ettam eum eommentatum esse de eodem argu- tino kwraatur; aam nostrum libelrum cum scri|>serit
mento. Noime eirfm i s , qui de Spectacuiis graeee laltne, hatid dubito «f lin, si graecum de Spectaculia
quoque se dixisse fatctur, idem hoc volniase eenaen- iibrum vohiisset denotare, iihim destgnatums adjec-
dus est, se oliro alia etiam lingua isttnt argnmeahun ta qnodam verao fuisset; atque nos jam dixiuus
tractasse ? de rationibus autem Hoffmanm in cantra- a graera paaaa ad iatinom jaro scriptum absque
riam partcm alratis, jam monui me postea «ttattrunv errore argumentari. Ncqae etiam poslrema scn-
Neque est audiendus Dupinius, qui himc quidem tenlia videtur admittcnda, quae istam publicam
Kbrum tutn eo qiti est de Idohlatria, eircitrr A . laetitiam transferre vult in decennalia Severi. Nolo
CCH. aut CCltT. scriptum esse opmatttr a TerrutHane nunc dispuiare de co, qtiod pugnet cum hacopinione
jam ad errorcs atontanistarum proclivi (dans la nou- ipsa htijus libri hpeolo\i%, qtiam ei postea vindi-
velle Biblioltieque des attlenrs cccle^aslique*,<$tHi. de ' * cabimus ; sed est tamen aliquis suspicioni loctts , co
Paris, 1693. in-4\ t. I. p. fM. et f08. not. l.).Qua tempore in chrtstianos adhtrc magislratus Riisse c o l -
in re deceptum eom esse suspicor natail CetmCetsaru, htos. Namqueistam quaeslionem quatcnas ejnsmodt
cnjus memini inentionem fieri in Actis Perpehtm et officium progredi deberet in suscipienda rettgiosa a l i -
Felicitatis, quac quidem creduntur eo fmm fnorvem qua consaetudine quae ad Deornm cultum pauli-
fubiisse. Itunc vero nntalcm putat a TerfuMhno in sper aeeederet, dubito an tractasset Tertutthnus, s i
libro de Idototatria Indicatnm, cujtrs re1, sallem hl 60 quidem tum christiani admissi ad magistratus non
loco quem excrtavh, nulhim est restlgtum, a e , ai esscat. Sed quhtemhaud nego, me subdubitare, q^iod
cssct, id nimirum ccderet in discepiatkmem, intette- amplius communtcata cum christianis fuerint officia
xcritne Tertullianttt natalem impertf an vitae Getm pobrica, cum jam Severus ediclum de religione chri-
Cce$ari$ ? sit igitur stabile, htmc de Spectncnth hbrom stiauorum non recipienda tulisset. Restat igitur altc-
editum fcre foisse sub A . CXCVtll. hiitittro. rum quod diximus cdcbrationum genns, qood post
Severi ex Gallia redttum extitisse perspicuum c s l .
§ 15. — Uber de Idoiekdria eidem atmo asseritur.TitU'
Cujus scntenlije aovum ahquod argumentum , uec
tmntU et Uoffmami conjecWrm dsspeUunUtr.
, isttid profeetocontemnendum,peti potest ex eo, quod
Hunc excipit de Idolotatria lihcllus. Quem ernn 7*r- ^ Tertutlianus islq, quo fcbnitn hunc scripsit, tempore
4

tutlianus scribcrel, eranl sane Romani oceupati m eo, Aslrologis ntiper admodaai Urbem et Itaiiam inter-
quo ostenderent Lciiliam summam de temporttm Isto- dictam esse commemoraL c. 9. Quod quando sU fac-
rum fclicitate, eaque de causa ipsas januas saas taa- fum, ex Spaniano non mtaas disoere licet, quam cx
reis exornaverant et muitis lucernis (coll. c. 15.). W ipso TertnUiano. Prirmtm, andiamus nostrum : Apo-
vero in honorem Imperatoris factum esse, demonstrat log. c. 55. Sed et qui nunc, inquit, scetestarum
omnis disputatio, quam subjicit Tertuiliamts sttper parthtm socn aut ptausoresquotidie revetantur ...quam y

ista quacstione : an pietas imperalori debka requfrat, recenUssimk taureis postes prmstruebant? Quam etatis-
ul christiani, ad declarandum de Caesaris sahnogau- simis et clarissimis lucemis veslibuta nubilabant?...
dium , se Dcorum coltoribus adjunganl vario ketitiae Non ut gaudia pubtica celebrarent, sed ut veta propria
apparatu ? IIxc, si quis quaesiverit, ad qnaenam tem- jam edkerent in atiena sotemnitate,... nonten pvincipis
pora spectent, uuHus ego dubito dicere : ad varia rn corde muiante$. Eadem eflicia dependunt, et qtti
Ixtitiae signa, quihus qttasi Severo, ebelk) cum aemo- Asitotegos et Aru$pke$ el Augures et Magos de Ca>$a-
lis imperii redtici, Romani npplaudebant. Namqae ter eum easwte consuhant. Sed in hoc Apologetici loce
legimus apud scriptores veteres istiusmodi quid fac- ] > haec gaudii publici signa edita otim a scclcratis fuisse
tum stib Severi impcrio; primum A . CXCfll. cum TertulUanus dieit, quae in Ubro nostro nuncfteripia-
Severus, reguum occupaturus, Romam, interfecto Jtt* nissime indioat. Est igitur iste de ldolotatria libellus
tiano, inlrasset (Dio apud Xipltilinum L . L X X I V . e. 2 . ante Apologelieinnseriptus, adeoque ante initium A .
p. 1242. C . ) ; posten, cum victor cx Gallia rediisset, C X C t X . ut poslea apparebit. Eg* vcro baitd ineptc
Albino prostrato (Herodian. I. III. c. 8. Spartian., in «uspieari videor mHii, pulsos Roma Italiaque Astro-
Severo c, 12.); deniqne in decennatibus imperii stti , logos tum fuisse, cum a multis de salute Caesaris fais-
cum revertercitir cx Oricnte (Dio. 1. L X X V I . c. 1. p. sent censulti. Atque hi, qui tale quid sciscitati erant
1272. et Herod., 1. III. c.iO.); quod omne genus mut- ex Magrs, capkis damnabantnr eo tempore fere, quo
tis confirmari numeris potest. Atque primtim ilfud Severns proficiseebatur adversus Parthos, h . e. A .
haud potest a Terlultiano significari. Namque, ut CXCVHI. Quod inteWgilur e loeo quodam Sparuani
hoc non dicam, si adhuc fuisset imperii aemulus K IM vh. Sev. e. 15. qnem, quoniam non satis est exeus-
qucm plurimi oplahanl, qualis Niger erat post inor- sus ab atiis, hic subjicto: Pestquam Severus Parthi-
tem Jutiani, vix negligentiam in ostendenda adversus eum bettum susteperat, trajecte exercitu a Brundisio,
novum Cxsarem impietate ohjici potuisse christianis continuato itinerevenUinSuriam, Parihosquesubmevit.
H7 AG DOCTRINA SCRIPTORUH TERTULLIANf. 118
Std potlea m Sfjriam rediti, ita mt $t pararei ae bti- A ram Tertultiani et doctrina et candorc praestantissi-
tum Parthhinferret. Inter hatt Peecenmanae reliquiat, mum audeo dicere. Cujus aetas tametsi copiose dis-
Ptautiana auctore, pertequtimtur. — Muitot eiiem, pulata sit ab omnibus, qui caeteros etiamlibros non
quau CkaUueot aut vaiet de tua ealute toneulmittent, teligere, maxime a Moshemio, elegantissimo viro, cui
ialeremH \prmcipue tntpectot unumquemque idomeum
9 hoc ia genere prhnae debentur; tamen post istam
imperie. httm loetim si cenferamus cum eo qaeaa messem licet spieas quasdam cetligere, atque, prac-
moae ez TertuUiano reeilavtnios, apparet otrwiique lermissis iis quae doctissime sunt dicta ab eo, bre-
scriptorem, cum kqoator de relkpiiia advenarloruai vissime quam possumus, vcluti per gradus ascenden-
Seeeri perquishis, ipsam ettam teropns, qno ista con- do, qtiae ista de re dicenda babemus, exponerc.
ugerial, defiuke: qaod secus eat ia enarrando aitero Primum igitur ncmini, qui fuit in co libro tractando
de adhibhwia consilium Astrotogis. Sed quemadmo- cum cura aliqua versatus, potest esse obscurum, isto
duai iflnd aobi* dat viam certam iiiveniendi ve- temporc nondum fuisse legem Severi contra christia-
rant aetafem Apoiogetki; ita hoe quidem nos docet, nos emissam. Namque, hunc librum offerendo Prae-
eos qoi Ifcgos de satute Caesaris pereunctati foerant, sidibus, quis credet Tertullianum ab iis expectare
fere eodera tempore fuisse exttnctoa; ex qoo saitcm potuisse, ut iram adversus christianos conceplam non
iuteiiigitttr kl quod voiebainus, nestro in libro Ter- B mitigarent sotnm, sed plane deponerent, dimilterent-
tuitianum de aliero ceieUratiOftum geaere wb Severo que eos inuocentes ? si tamen Praesidibus agendum
fuisse locutum. Qoaiiquam, ai veiiuius iataiu rem fatsset secundttm Severi leges, a quibus ncc licebat
quaerere snbttlios, et aiihibere iegem, e qua ordinem w ! lattim unguem recedere; pracsertim cum eonsta-
in rebus geatis narrandi* a Spartiano plerumque ob ret, quanta acerbitate usus oiim fuisset adversuseos,
fervatum judicanduin etse experimento dtdicimus quos intettexerat offtcio judicis haud bene defunctos
(quam longum esi hicluculeiitius exponere); cognos- (v. Spartianum in Sev. c . 8.). Neque vero mirum
cere licebii, quod ista suppiicia eorum, qui Magis usi cui videri debet, si Praesides cum plebe soli injuriosi
suut ad inleliigenda impeiii Severi fau, neu necessa- foerunl m christianos, quam ob rem non ad Cxsarem
rio posteriora babeuda siut supphciis coustitnue in ipsum Tertultianus provocaverit, neque chrisliaui sese
amieos Nigri superstites. Uaque cum hace extiterint rcceperint in ejus tiilciam. Elcnim si chrisliani, occa-
A. CXCYiil, ut dicemus suo ieco , iiia haud inepte sione eorum qui proptcr Nigri Albinique amicitiam
assignari possunt anno pnccedenti. Quae cum ita sint, piectebanitir, nuctore Plautiano, omne calamilatuin
patet ad Aaaum CXCVlli. bbrojn de ldoioiatria per- genus sustrmieruiit; talis ad Caesnrem provocatio,
tinere. Atque hic ego noo pato eecesae esse, at res- proptersummamPfffKnW, Prcetorio Prafecti, aucto-
pondeatur ad ea, quae voiuil Tdtemoiuem*, hunc l i - ritatem locum non fuisset habitura; ne tum quidcm ,
brum seriptum esse a Tertultiano poslqoaitt ipse no- si facla esset ad ipsum Plautianum, impoleiitissimum
vae alicujus sectae auclor exlitisset. Quod abtque ra* crudelishimumque horoinein. Praeterea quomodo, si
tiooe oomi defeuditt*r,et tst ab Hoffmamo coufaiatum vel maxhne Ptautianus auctor tanli sceleris in chri-
diss. cU. $8. p. 31., qoi argumeniis, e euibns slianos non fuerit, quomodo, inquam, a Severo, inft-
eruenda est iibri aetas, nobiscom fere consenlit, ita nite et aurum et caedem hominttm innocenlium ac
taiuen, ut a Tertuiliano Montanista iiium existunet seditionis suspectorum concupiscente, impetrari
scriptum. Quae quidem opinio slarc non potesl, si auxiliom potuisset adversus plebis furiosae impetus ?
verttm cst id quod superius probalum dedimus nony Quam verendum erat potius, cum nondum pu-
nisi A. GC. eum se contuiisse ad disciplinaai Mmiani. bticas cum christianis intmicitias suscepisset, ad-
Ncque ad eam asserendam bene Uoffmannmt adkibeit monitum libcllis cbristianorum, eo progressurum
locum TertuiUani ipsius (de IdoL c. 22.): Muki tUcunt, fuisse, ttt eliam mala, auciorilate sua Praesidum fu-
nemo se debet promulgare; queni vnit indicasse, qued rorem confirmando, augeret? Hac igilur re constU
fuerit jam tum inter Montanistas et orlhodoxos quae- tota, dicere necessc est sane, quod Apoiogetico scri-
stio agitata de fuga in persecatione. Nempe ipsa se- J) bendo occasionem dederrt facta a plebe christiano-
riesoraiienis de entni negatiene fidei sertttonem esae rum perturbatio. Atque quorumdam locorurn Tertul-
docet, neque de fuga unicc; et ex anuquisstma vete- liani (1) vis ita esl manifesta, ut absonum plane s i t ,
ruin cbrisiianoruin biatoria , veluti ex Igmatii ac Po- aliud ibi quid, quam eam rem quxrere. Unde fi(,ulne-
lycerm' exemplo, apparet, diversas inter ipses purio- que dici Tertuttianus possit hanc chrislianorum defen-
ris oectrinae ehriatianes ea de re fuisse sententias. sionemtradidissePraesidibus, nisi cumannusCXCVII.
Sed ortam battc orthodoxos inter et Mantanistas dts- soam jam summam complevisset; propterea quod ho-
pulaikmem ex tacto militis qui coronam lauream rum motuum origines isti annoidoneis argumentisvin-
repediavit, adeoque hunc libram posi eont qoi dicavimtis. Itaque nec opus est isto loco (Apolog. c. 55.)
est de Cerena scriptora csse, id vero esl hariolari,
(1) Apol., c. 57. Quoties suo jure nos inimicum vul-
noo probare; qnale genns argHmentandi debet ab gus invadit lapidibus et incendiis? Ipsis Bacchanalium
omni dtsputatione alienisskmmi esse. turiis ncc morluis | arcunt christianis, quin ilios de requie
sepultur» avellant, dissecent, distrahant. Et c. 55.
§ 16. —Apaiogeticme A. CXCIX tompesitus demon- Nulli magis depostulatores chrislianorum qiiam vulgus.
stratur. Piane caeteri ordines pro auctoritate religiosi ex fide; ni-
hit bosiicum dej ipso seaatu, de ecnite, de castris. de pa-
Sequitur elegantissimus Apelogeticut, quem libro- latiis ipsis spirat.
II» DISSEIITATIO DE VERA A\kIE 120
qno inler hoslcs imperii Cas$io$, Nigros Albino$- A mce, qui ne minimam qtiidem d.nnt Montanismi sus-
que Tertullianus retulil, ad asscrendam Apologe- picionem, et sunt Apologetico superiores; qood de
tici alalem nece Aibiniana posteriorem; conlinet libro $uper anima? le$timonio haud duhium est, ac de
tamen is ipse locus vestigia quaedam uon admodum libri$ ad nationes prohabile admodnm. Neqne n u i c
obscura, qnibus insislentes aetatem quam Apologetico credo fore qtii putent Tertultianum tum Montani-
constiiuimus tribucre, accuratius invenire possumus. stam fuisse, cum Apologeticum componeret. Etenim
Nihil jam de congiariis ab Imperatorc populo dalis; nisi mavelinUingere cum Havercampo V . C. (in prac-
niliil dc die solemni Principis omni lautitiarum ap- fat. ad edilionem Apologel. Tertoll.) Tertutlianum
paratucelebrato; nibil de volis pro Imperatorissaliiie bis hanc Apologiam paululum immulatam edidisse ,
susceptis dicemus: suntenim hncc, vel non apta salis argumentis nostris cedant necesse est, quibus e i m
ad rem exequendam , vcl a Moshemio jam eleganiis- superiorem esse Severi edicto probavimus. Atque
sime disputata. Unum locum excutiamus, c l ettm cgo opinionem Havercqmpi non probo, cum lectioncs
quidem stiperius in medium prodticium (§ 1 5 ) ; quicdam texius bujus lihri discrcpanies istam retn
propterea quod ct is rcm planissime conftcil, et non conUciant salis; mihique ex Eusebio quidem
movel nos, ul ab isiius doclissimi viri sententia pau- H . E . L . II. cap. 2 . constet, qnod Terlutliani Apolo-
lulum deflectamus. A i l igitur Tertullianus, scelestarum B gia latine scripta sit, posleaque graece conversa, setl
parlium socio$ aut plausores, post vindemiam parrici- quod bis edita sit, et imiuuiala quidein. nullo modo.
darum racemationem superstilem, quotidie revelari; ajt Quod si igilur concedant, Apologcticum Severi edico
etiam, quosdum Astrotogos, Angures, Magos de Casa- esse antiquiorcm; eos profecto oportel contra nos,
rum capile consnluisse. Eadem conjunxil Sparlianus, si possint, certioribus argmnentis pugnarc, quain
ciTecitque ista simililudo, quac utriusque seriptoris iis, quibus senteniiain a Moshemio demonstratani
loca excitata intercedit, ut utrumque eadem plaue Hoffmannus impugnavit, quae nihil ftnnitatis habcre
tempora respexisse dicerem. Fed quoniam tiec Ter- egregie commonsiravit Moshemius in Addendis a<|
tutUanus consullaiionem Migirum plane refert in vol. I diss. siiarum llist. Eccles. p . 711.-48. Atque
eadem illa tempnra, inquae rcliquias amicorum Nigri nos ipsi alteri Hoffmanni argumento suo loco r c -
perquisitas, nec Spartianus, uhi tempus diserte non spondebimus, alterum vero monemuscum ipsa Hof[-
deftuit, ordinem rerum accuratissimc scquitur; l i t , manni senlenlia pugnare (luhet enim hos Moshemia-
ul nuuc mitlamus ea, quae de consullis magis apud nce rcsponsioni adjicere). Nnm si vcra sunt ciiam ,
ntrumque lcguntur. A l alternm sequamur judicium quac de cultu Serapidis Romae per Severum resti-
temporis, qtio scriplus est Apologeticus, videliccl , tuto Hoffnutnnus dicit, facia esse ea luni demum ,
istud studium Plautiani, protrahendi omnes eos, quos 1
cum ^Egyptum, devictis Parthis, peragrasset, b . e.
suspectos dicehal avcrs:c a Severo voluntnlis H o s , A . CCII; concidit i d , quod antea decreverat, an e
Sparlianus aii, persecutiim esse Ptuutianum interea, Severi ediclum scriptum Apnlogeticum esse; quo-
cum Severus Partbos adortus fuisset, rediisselqne niam anle A . CCIIL Romnm Severus non rediit, et t.i-
in Syriam, ut se pararet ad belltim Parthis majori roenA.CCII.edictum adversuscbrislianospromulgatum
cum vi inlerendum. Euimvero crcdihile esl, Severum fuisse, nemo unus vocare in controversiam pote^i.
fere post^ mcdium A . CXCVIIi, fuisse adversus Par-
tbos profectum (l);qtiorum impetus cum aliquantuin $ 1 7 . — Libri duo ad Nationes anno CXCIX.
repressissel, in Syriam rediit forte, ut ihi hiemem scripti.
transigeret. Ubi ctim pararet ea, quae necessaria v i - '
Narrat in Apologeiico suo TertulUanus (cap. 16 )
debantur ad Parlhos hello pcrscqucndos, Plantianus
proxime fuisse quemdam, qui imagincm togatam,
investigavit eos, quos supersliles noverat e Nigri
aurihus insfructam asininis, altero pede ungula-
ainicis; quod igitur fcre factum est sub anui C X C I X .
tam, addita inscriptionc, Dens christianorum ono-
initium. Quare nullus ego dubito, quin sentenlia
choetes, proposuerit. Idem nuper factum esse rc-
Moshenni, qua A . CXCVIH. medio hunclibrum exa- jy f e r l | . .
i n p r i o r c a d N n t i o n e i i b r o c I 4 ; q u o d a r g

ratum essc existiinal, rclinqitendn sil ista in re, pro- mento esse poiesl, eodem fere tempore citm Ap* -
pterea quod tum modo adversus Parthos profectus logetico ulrumquc ad Nationes lihrum editum fuis-
est Severus, alquc Tertultianus uon de extinclis At- se, atque ita, ni fallor, ut post eum hi lucem vidc-
binu sed Nigri amicis loqtiilur, qui erant adhuc post rinl. Ulrumque iuquam; verba euim , quibus libruiu
Albinianos supcrstitcs. Sed neqtte lerrpore, isto quod posteriorem orditur, stalim eum priori subjectum
diximus, posteriori facta esse vidclur haec inimico- oslendunt post Apologeticum : tura quoniam i l l u l
rum Severi pervcstigatio; hoc cnim pugnaret cum co, proxime videtur brcvius temporis spaiitim designarc,
quod jam A . C C . Tertuttianus Montanislarum partibns quam nuper; tnm, quoniam verisimilius cst si qu s
acccssit, scripsitque ante hanc factam ab Ecclcsia dicat Tertutlianum primuin Praesides compcllasse,
secessionem libros ad Naltones et de Testimonio ani- quorum auctoritas major esset animusque traclabi •
lior, quam populi. Atque sunt praelcr haec non pan-
(I) Profeclio Augttsli conjungitur apud Mediobarbum ad
a. c. 199. p. 172. et apud VaillanUum in num. Impp., vol. I. ca, quihus coFum aclas mullo supcrior edicto Severi
p, 113. cum Tr. P. VI. qtiae desiit A. CXCIX. medio. Sed intelligi possit; a quibus enumerandis me nnnc qui-
apud illum p. 273. alius numnms babetSeveri Tr. P. VI,
pum cognomlne Par- Ar. Aa\ «iguisque victprtae aliti, deip continoo, sctl utor tatncn ad hanc rcm duohos
ttl A C DOCTRINA SCRIPTORUU TERTULLIANI. I »
argomentis. Unom est, qood isti libri sint popnlo A Sed dubito, an recte ab Hoffmanno L . c., p. 54. dica-
in primis destinati; alterum, quod victoriam a Nigro ttir altera quasi pnrs esse commentarii, quem in Apo-
atque Albino lanquam non ita multo ante reporta- logeticum Tertullianus ediderit, cum libri ad Nationes
tam signilkent. Nuspiam Praesidcs alioquilur, ut priorcm efleccrinl. N.miqiie ista verha Apologeiici
feeilin Apologetico, s«d unice populum, a quonie- c. 47. vuilis ex animas ipsius teslimonio comprobemus?
nrini Tertaliianum alicubi eiiam (v. c. L . I. c. 3.) quae ansnm Hoffmanno ita sentiendi dcdere , non ila
diserte Pracsides disiiniisse. Dcinceps bos, a i t , comparata videntur m i h i , ul possint lectores omnes
qmbus dicavit islos libros, accusasse christianos ad hujus opinionis veritalem agnoscendam adducerc,
( L . I. c. 20.); quod quidem convenire video in ctim eodcm illo loco Tertutlianus et demonstrare se
Pneaides, lanieu multo inagis refertur ad plebem. posse unnm Dcum ex cjus operibus dicat; de qua re
Deniqae ipsuin cognomen Naiionum, quod cst in tamen nusqtiam eum memini ex instiluto disputare,
horum librorum epigraphe, mauifestum est a Tcr- saltem in libro l a l i , qui sit eodem tcmporc cuui
tnUiano inditum esse iis, qui dediti erant cultui Apologcticis scriplus. Cerlius hunc librum Apo-
deorum; hic vero proprie plebem superstiiiosam de- logeiico aequalem esse verbn docenl c a , quibus in
signat haud dubie, propterea quod pene eadem, quae sectione quinla p. 8 i . ulilur Teriullianus : Divince
dispotata sunt in hoc ulroque lihello, jam Praesidibus ^ scripturce quce pencs nos vel Jndceos sunt mnlto toecula
9

consideranda proposuit in Apologelico. Sed nupene ribus lillerit non modica tanlum cetale aiiqua antece-
stragis Nigri Atbinique mentiunem injicil hoc modo, dunt ut ioco tuo edocuimus. Hoc vcro tibinam docuit,
%

mSyriam eadaverum odoribut tpirare, Galliatqueadhuc nisi in Apologetico? cap. 18. seqq. Quem cum stib
Rhodano tuo non iavare dicat; quod qtiid sibi vult initium A . C X C I X . , eos vero ad Nationet paulo posl
aliud quam hoc, vix flnem bello Severi cum Nigro composuerit , anno islo pene expleto nostrum libel-
alqoe Albino fuisse impositum? Quae qtiidem omnia, lum cdidisse censendus esl. Nequc id abhorret ah co
istos ad Nationet libms non post cdictum Severi editos quod sibi in libello Tertullianut cxeqtteudum sumpsil,
futsse , sed nnie , luculenter osteiidimt, possuntque ut cemuli perteculoretque chrittianorum veritatit et er»
edocere omnes, uon praeier rem hos lihros comites rorit in te et iniquitatit in eot revincerentur ( c. I . ) .
datos a nobis fuisse Apologetico Tertuliiani, quippe Sed in aiium, eumque posteriorem c o , quem
quos ea de causa oporlet scriptos esse, cum jam d i - diximus, annum conjiciendum hunc lihrum non pulo.
mtdia pars A . C X C I X . fuissei conversa. Ex quo ap- Elcnim praMerea, qtiod nulla in islo libro signilicatio
paret s i m u l , ipsorum auclorem tum nondum ahiisse Montanismi appareal, haud inepte quis dixerit, hunc
Montanistarum senlentiain , siquidem id demum Q veluti appendicem essc Apologetico librisque ad ua-
A. CC. contigit, neque inveniunlur in libris istis, quae tiones adjectum; quoniam in eo disptilata cst pauo
sospicioiiem Montanismi movere aliquantum possunl. amplius doclrina chrislinna. Ncque ullus ejus generis
At unutn hoc mihi aiiimadversione diguum videtur in liher adversus ineptum Dcorum cultum esl a Tertul-
Hofmanni argumeniis, qui eidem siiuililudini insis- liano composilus, qui possel nlii tcmpori vindicari,
tens, quap arguuentum Apologetici hortimquc libro- qnam huic, quo ipsa violeutia iu christianos require-
rum inlcrcedit, pronuniiat in contrariam partem uon bat demonstrntionem summrc injustitiae conspicuae in
bene. Namque ea ejus opinio, quae iu hoc vcrsalur, superstilione ferro flammisqiic propagnnda.
Qtod libri ad Nationet cum libello de Teeiimonio animm ARTICULUS III.
nen differant ob Apologetico, niti prolixitate, eamdem- De libris Tertulliani, quorum el cetas el Montanismus
eue defensionem, quam Tertullianut in Apologelico vet- conslat.
ul in pugnum compretserai, aliquanto latius explicent; § 1. — Liber de Corona Anno CCJ. docetur conscriptus.
ea vero nec rccte se habet omnino, ncc est ad rem In superiore disputationis parle satis cxposiltim
efliciendam satis idonea. De ipsius argumenti con- esse puinmus de lihris iis . qiiorum aetas et puritas
Clnsione nihil attinet dicere; est cnim doc saiis dis- doctriuac certo qtiodam modo cfflci posse videbantur.
pulalum a nobis, et adbuc quibusdam in locis dispu- D Nunc sequitur alter locus , qui perlractnbit cos, quo-
tabitur. Et quamvis in Ap<d<»gelico fere similia tradat rtim ictas non minus conslal, qunm id , qtiod sint a
Terutllianus corum, qu;c fiierimt in libris ad Nationes Tertuliiano lum editi, cum ad Montani disciplinam sc,
exposita; innlla tameu siiut in isto, quae iu his prorsus relicla vcterc , contulisset. Intcr quos primum l< cuni
DOQ exstanl, et vicissim in his, qu;c frtisira in Apolo- lenet libcr de Corona, iu cujtis aetatem ut inquiraiiius
getico quaeruntur. Quod qui pcrspicere plenius velit, paulo plenins, operae vidclur pretinm esseeomagis
eom ad univertum librum post^riorcm remiltimns, quocertius bic veluii Trapait^oe est, ad quod exigen-
qood vcrsaliir in cxplodendis gentilium Diis : uhi si di sunt caicri omues hbri, si illud vcniat in contro-
discesseris ah ultimis libri sectionibus, uihil reperies, vcrsiam , utrum sint anle Tertulliuni dcfcctioncm
quod sit in A|K)logetico tractntum. scripii, nec ne. Qun derecum vidcamus doctos ho-
S 18. — Liber de testimonio animce eident anno mincs vnriis inter sc dissidcrc sententiis, quibus i m -
asseritur. pedivcre magis verilatem inveniendnm qunm cspedi-
Stat mibi eadem scntcntia de co libello', qtiem vere; candide dicemus, quae veri similia videnlur
TertulHanus de Testimonio animce conscripsil. Huncnobis, ac una tttemur eaque prima lihri seclione, o
^ ( H c m non nego mquaioni l«bri$ <?rf tSa.met< qua orui potcjl c l i|»sa Scripieris duclnup^ (}\ tf^f^
m BISSERTATIO DE VERA jETATE W4
quo istum librum in pubKcnm prolulit. Atqoe iliam A annorum primum sfatim hie intelhgendum non esse
cuivis licet inteiligere ex ista disputatione universa defendo. Etenim disputari potest, utrum hoc gla
de fugiondis iis, qux vel minimam sttspicionein cullus diatorium munus et congiarium, quod habet Spar~
commeiililiorum Deorura excitare posscnt; ubi disse- tianut, idem sit ac illud, quod datum a Severo fuisse
rentem audiet TeriulUanum, qon eum quidem piapi- populo Heredianut refert (Lib. III. c. 8. ed. Doec*
durn, modestum, atquecedentem, sed austerum, sed p. 145.) eo tempora, quo ab Aibino victo Roman
vehementem, sed ira adversus secus seutientes mi- redierat. Neque enira objici debet id, SparUanum alie»
rabiliter iucensum, ut fere solent i i , qui modo ad loco (in Sev. c. 1?.) idem,quod stalim post rcditnna
disciplinam aiiquam progressi, plurimumsibi sapere Severtu edidit, commemorasse. Naraque, ul Spar-
videnlur. Allerius enim sectac pattoret dum ait.esse tianum non dicam eadem saepios tanquaro diversa
m

in pace leonet, in prceUo cervot, eotque retpuitu Spiri-repetere, is quidem eo ia ioco non loquitur 4e do-
lut tnncti propheUat; apparet saiie Montani discipu- nativo cencesso militibus, seddeeo, quod Severua
lum bic loqui, non communis Ecciesiaesodalem. Nam- militibus tantum stipcndioriun, quantum neine Prin-
que bis verbis el alius se gregis esse profilelur ac ii, cipura, dederit. Quod si igitur idem cougiarium oter^
quorum doctores impugnat, et quid suum adversus que respexit, sane inteliigiuur non idem voiuis&e
eos animum concitaverit, perspicuc indical, nimirum B TertuUianum, cum anno demum CXGVIU. a Senata
iilud, quod secum eadem Puracieti Montanistarum diguitts Aogusti in CaracaUnm collata. Verara s i
decreta uon fuissenl secuti. Hanc eamdem libri sec- detur id ettam, aiiud cengiarium ab Herodiane, a
tionem iis verbis ordilur, quae fontis instar sunt, e Sparliano aiiud iuteiligi; tamen quod ex ltoe primo
quo omnis haurienda est aelatis nolitia. Ita vero ilie : ieco exfitavimus, aon potest ad loeun Teriuiiiani
Proxime facta ett liberalitat prcettanlUtimorum im- referri eam ob caussam., quia ipsi de coagiario nont
peratorum; expungebantur in cattrit mUitet laureali. nisi popuio dato edkisque spectaeolis, TertulUeno
Adhibeiur quidam iUic magit Dei miiet - - tolut /*• auiera de re plane alia milUibos in cestris coucessa
bero capite, coronamenio in manu oiioto. - - Jftcr- est dictum, Sed neque illa poslrema senlenlia adinil-
mur tribuno deferlur. Statim tribunut: Cur, inquit, tam teada est, ut ista liberalitas, finito in Oriente beilo ,
divertut habitu ? JSegavU iUe tibi cum caHerit licere. in Syria ceatigerit A. CCII. post susceptum ab utro-
Cauttat expetiutaiut : Chritlianut $um,retpandit. Hu- que Aogosto coosuiatum. Qui enim ejos rei seioe
jus militis factutn cum caeteri cbrisliani improbarent, mentionem injicU JZiiut Sparlianut, datum eme, ait,
existimanles, eo lam bonam et longam pacem peri- tmUtibut cumtUaliut uipendium, quod dubite an do-
clitaii, conlra nitilur illud suramis laudibus efferens nativura dici possit, qoale TeriuUiama sigaifieare
TertuUianut. Alque in isto loco prununi videmus videtor. Ac si velraaxtraesint, qoi maliot in iste
ab eo liberalilatem Imperatorum nuperrime factain loco SperHani donativum intelligere, eos spero aon
commemorari, quos dubilo an quis alios fuisse dixe- penitos contemptures seatentiam meam, qua libera-
rit, quain Severum et Caracaitum, utrumque Au- iitalem a Tertuiiiano expositam credo eam attingere,
gustum. At enim iu superioribus CaraeaUum dice- ee qoa Sparliunum lecutoni esse dixi, dom ea refere-
bamus dignitate Augusti tuin fuisse ornatum , cum bai, qoae accideront post occepatam Ctesiphonteni.
Severut iter in Orientem adversos Parthes pararet, Quae ila cum circomspieiraos, non omnia solum , si
quo fere abiit post dimidiam partem Anni CXCVIU. contentio qoaedam et comparatie fiat, bene ae habe-
conversam; et postea ostendemus, pacem, quam hie re, sed expiieari etiam egregie aiterom poase ex akero
adduci in periculum nonnulli credebanl, esseeam, aaimidvertimas. Naro primom isto temporedeos fuisse
qua fruebanlur christiani noudum Severi lege puhli- Aegiistos neminea* praeterire petest; erat enim Cera-
ca exagitati, quam latam esse A. CCII. constat ialcr eatiut jamanieexpee^tioncraParthicam A. CXCVhT. et
omnes. Hunc igUur lihrum scriptum oportet esse in nane a milttibus etiam particeps imperit dictus. Dein-
intervalio co, quod ab anno sexlo Severi ad nonura de donativum iniittmusdatumSparitentucoinmemorat,
effluxit. In quo teraporis spatio tres ebservavi an- undeillaliheralitas Imperalonimiu castrismlelligiiar.
D

nos Imperatorum liberaiilate notatos : primum pao- Denique sob mitioin bujos anni CCI. nondum er.it lex
lo antequam Severut proficisceretur iu Orientem quaedam a Severo promufgata.quaeomnesa rchgione
A. CXCVIII. (1). Allerum annom CCI. com is mi- christianorum arceret, quorum familiam mox turba-
litibus suis, proplerea quod CaracaUum Aagusiom , tam esse ea apparebit. Sed hoc donativum fuisse snb
Getam Caesarem, dixeraut, Ctesipbontem spoiiaudara initium A. CCI. miKtibus distributum, td verocom ha*
tradidisset (2); lertium A. CCII. cum Severut et Ca- beat ahquam dubitationem, qoomedo calculi snbdo-
racattut iter iEgyptiacumraeditarentur(3). Horum cendi sint, breviterexponemos. Prineipio velimus ani-
madverii, qood alie qoedam leeodtspotavimos (tupra
(t) Sparlianus in Severo, c. 14.: «Profcctiu; ad bellum §16. coi. 119. not.) Severum, expleta priori parte anni
Panhicmn est, edito gladiatorio munere, et congiario po-
pulo dato.» CXCVIII. in Orientem fuisse profectum.Huic bello ad-
(2) Idero, c. 16. : « Harum appeUationum causa donati- versus Parthossuscepto flnem fere imposuit occupata
vum militibus largissimum dedit, concessa omni praeda
oppidi Parthici, quod milites quaerebant. * Clesiphonte. Nam,quod postea demum DioCateiut Scve-
(3) Id., ibid.: c Postboc (cuiu fitium naajorem consiileni rum refert bis frustra Atram impugnasse; in eo, si recte
secum designasset), d\in st«pendio cumulatioreroilitibus,
Alexandriani petiit. » dixit, Severut non videtur mullum lemporis consump*
WS AC DOCTRINA 8CWPTOROM TERTULUANI. ftt
sisse, com atera eaqoe vebementissima hnjus urbisAGete, ct Caracalli laurealum caput, quod bune
oppngnatie vtginlisit diebos confecta (Dio. I. L X X V . quidem Aiigostum , illunt Crsarem fuisse indicat,
c. 15.p. 1265.),eamque statim secutum HerSeveri in eum epigrapbe : jEiernit. Imperi. Nempe eo non so-
PaJarstiaani atque iEgypium. Sed quoquo roodo hoe lum conlirmatur id, quod Spartianut de leatpore hu-
acctpiator, Ctesipnenteni hiemaii prope tempote cap- Jus ab iis sosceptae dignitatis (radidit, sed haec eiiam
U m ease Spartitmmt een6rmat in Ser. c. 1 6 . Hoe sequontur , quae antea diximus, eam rem Anno CCL
dtct nen petestacctdisse A. CXCVBL; quomedoenim, extilisse, siquidem eo anno Trib. Pot. IX. Severut
ai dkaaaus etiam Severum statim post sosceptam a suscepit. Sed redeamus ad librum de Corona. H.ijus
CaracaUo Aogusti dignilatem Rema abiisse, qoomo- iociim sttpra excussum dicimus intelligi optime
de, inqoa», tempore taro brevi tantom ker in ulti- posse , si admittatur sentenlia ea, quam nohis pro-
nms quasi regiones pertcere, classem exernare, per- basse satis videmur. Namque ex ea iutelligi maxime
agrare Armeniam, Selcociam, Babylonemque cape- potest, qut factum sil, ut mililes laoreati iticedeient;
re, atqae vastare Arabiam potuisset ? Neqoe vero id quod nemo mirari debet, qui milites etiam tritim-
naagis anae sequenti eontigisse eredibile eat. Etenim pbantes cinctos coronis fuisse novit, qtiale quid bic
post eaplam Cteaipboniem, Atramqoe bts obsessam, fuisse facile perspicitur. Nam et nunc subacti penc
Semermt venit in Syriant, obi postea faacea tmperii B omnes , adversus quos Severus excrcitum du-
c r 2 m l

evsceptt. Sed eom eum filio A. CCIL Itos habuisse , xerat, in primis Partbotum beilicosissima natio , et
Beruat, qui fastos cousuiuerunt oiiiversi; itaque di- ipse Severus, cum prpplcr articuiareui morbum agere
eendnm eril, per tres fere aut duos annos IWIH! cgii- triumphnm de Parthis non possct, de judaeis tamen
ae Semermm ia belio adversua caeteros perseqoeudo: eum agenduin fliio, ac Parlhici compcnsandi gratia
qood paaraoa abherrel. Restat igitur, ot capiam a milittbus fbrte signa triumphantium concessit. Quae si
Semere Ctettpheufem A . CC. fere vertente dicamus, leneamus , simul illnd aperitur, quo modo nttnc tur-
enjna eecnpationem eum statim exceperit Augosti handae pacis suspicio christianis potuerit oboriri. jam
digiikas io CaracaUmm a mihtibus eollata, ae dona- enim prostrati erant hostes Imperaioris omnes, ipsa-
tivnm ns ca de caosa concessom; hoc certe non alio que Severi jam otiosi asperitas minabaiur severitatem
ternpore, ntei aob aani CC. finem aul seqoenlia ini- summam, quam, districtus adhuc gravioribtis negotiis,
ttom centigtl. Quac qeidem res egregie confirma- non potuerat sequi. E t isti inflammandae maxime
tnr iis autiquilatum monumentis, quae otriusque rel idoneum videbatur militis excmplum, qtiem eo, quod
nemeriani nobis tradiderunt. Etenim, ot a viete- coronam repudiasset, parricidium commisisse , hos •
ria Parthica exordtar, non Eusebiut sohim , eujoa lemque Caesaris publicuin exstitisse , suo more Deo-
forte quidam stare nelent judicio , hanc victoriatn a rum cultores arhitrabanlur.
Parthis , Adiabents , Arabibusque repertatam trans-
fcrl tn A. CC. (Chronk. L . 11. ad h. a. Edit. Scattgc- 8 2. — Secus tentientium opiniones examinantur, et
r i , p. 172.). Sed fastietiam (apud Pamelium in vita imprimis Iloffmanni ei Orsii, qmi iitum A. CXCVIII.
Tertull. p. 18. H.) et nummi (apud Medhbarbum ad tribuerant, et Pagii, qui eum attignaverat A. CCll.
a. c. 201. p. 274.) cognomen Parlkki Maximi Seeero
T r . P. VIII. sustinenti tribuunt, quam progretli a At, cum hts argumentis inducltis, librum de C J -
medio anni CC. ad anni seqttentis medram partem , rona A . CCI. scriptum cssc contcndam, video ple-
semo ignorai. Deinceps in Caracatlumhiigttsti, in Ge- rosquc contradicerc, quamvis tn diversas planepartes
tam Caesaris dignitatem a milrtibus coMatam esse A. pronuntient. Namque Orsius, fainiliae Dominicanae
GCl. ex Spartiano inteliigitnr quodam medo, qui hoc doctissiraus monachus, ejusquc adslipulator Hoffmaw
ait faetum esse, cum Cafncatkts aitnum XUl. agcret nut A . CXCVIIL Baroniut A . C X C I X . Pagius A .
(L c. c. 19.); qtiem eo anno egit haud dubie, tit ap- CCIL Pameliut el Attixiut A . CCX. postremo Ti//e-
p.»rel ex ih quae de cjus natali alias drspotavimus montiut imperanle Maximino A . C C X X X V . cum
(5 6 . ) . Ac liujus miidem auctorilas si forle repu- D C ( l h u m opinalur. Sed isti, si a Tertuttiano
f u i s s c

dianda vidctttr propterea, qitod tn deftnienda Cara discesseris, omnes ad unum crrarunt in c o , quod
calli aetate srbi ipse non consut satis; hnnc cerle aiiud donalivum mililibus a Severo datum intellexe-
scropolum eximit eiegantissimus nummoa tbesauri rint, quam quod debeat inlelligi. Quocirca superse-
olim Schwarlzburgici, nonc Gothani, qttem memoriae dere possemus iis confulandis, dum, quale dpnativum
hirjus rci conservandne destinatum fuisse, dubi- hic fuerit a Tertutliano indicatum, docuimus. At
tari non polest (1). Ejus altera pars capul Severi quoniam ex istius iihclli tempore pendet plurimorum
laorca cinctnm offert addita inscriptione : Severue ejus librorum chronologia, facitque isti secus sen-
Aug. Part. Max. P. M. Tr. P. IX. altcra nudum lienlium conlutatio plurimum ad confirmandam nos-
tram sententiani, age! eas opiniones hrevissime exa-
(1) Etnn cum erudito orbe eornmonicavit Polycarpus ntincmus. Atquc hic de opinionc Tillemontii nihil
Tentzelius in diss. Jo. Andr. Schmidii prsesidio babita, ubi
selecta uumismata aurea, argentea et aerea iuaximi mo- attinet dicere propterea, quod tota ista res salis trac-
duli ex gaeophylaeio Amstadio Sehwartzhttrgieo explicat; tata videtur ab Hoffmanno (In diss. de TertuUiani
pag. 2^. seqq. Aliam inscriptionem, in qua uomina trfom
istoruni eum aano Tr. P. IX. Severi et Tr. P. IV. Cara- ommbus in Monianismo scriplis, § 6 . p. 2 6 . 6eqq.),
caili conjunguntur, habet Scaliger in animadvers. Euseb., et plane sequitur iliam hacresitn, quae neque A .
pag. 228.
1*7 DISSERTATIO DE V E R A A T A T E 12*
CXCIX. neqoe paulopost Tertultianum vult ad Mon- A orones cum rebos A . CXCVni, gestis egrcgie conve-
tanistas transii&e, quod alio loco disputavimus. E t nire, sed pugnare cum quocuroque auno alio. Igitur
in ista quidem parte disputationis rcctius vcrsatus est et nos sequemur doctissimi viri vestigia, quoniam
Hoffmannut, quam tum, curo suam ipse opinioneui veremur, ne miscearous ea, quae jam ab eo pcrmixla
protulit. Vult euira hunc librum eo tempore fuisse sunt satis, ac per siugulos locos, qoacnaro recte dixc-
conscriptum, cum pax chrislianorum ne a Pncsidibus rit, quaenam sccus, adjecto breviori argumentorum
quidem, nedum edicto Augutti labefacUU fuerit, et Pagianorum examine, indicabimus. In loco isto p r i -
anno quidem P . C. N . CXCVIIl.; quorum illud effici mo, qui est de numero liberalitatis Severi Augusli,
credit eo, quod Tertullianut christianos rcferat cre- quinquies ab eo dooalos roilitcs essc, nescioan satia
didisse, pacem imprudeuli militis, quem hic defendit, recte, dicii, siquidem aliquot nummi septies eam
facto turbatum i r i ; hoc vcro potentissiinis ail ab comroemorant ( V . Vaiilantii numitmata Impp. Rom.,
Ortio dcmonstratiim argumentis esse. Quaccum adbi- tom. II. p. 254.); sed potest id salva re controvcrsa
berenlur ah Hoffmanno, ut lal>cfactaret Mothemn concedi. Neque tamen in eo Ortiut sibi constat ipse,
Tov pxxctpiTov sentcntiam de vcra sctate Apologelici ; quod TertulUanum de donativo Anni CXCVIII. loco-
hic quidem (fit addendit ad voL I. dist. tuarunt in tum esse judicet (pag. 104.), et postea eum laroen
Hitt. Eccl. pertinentium, p. 741. seqq.), concedil, B dical de quarU liberalitate a se indicaU dixisse
istam rcm rite ah Ortio fuisse exposiUm; sed negat, (p. 106.). Est enim ista quaru, ut ipsc monuil, haec
id reete proferri, quod non simul pace uti chrisliani eadem plane, quac occupaum Cicsiphoutem secuia
potuerinl, ct ah hostibtis tamen suis variis injuriis est. Allerum locum, qucm dedil opinioni Pagii exa-
affici. Alque ego tametsi Ortio non assentiar, potius- minandac, non repudiaraus per se, sed sunt tamen i n
que rcfellam postea , sapienter tamen Mothemium i s u dispuUtione, quae omnino adroitti non debent.
pronuutiasse agnosco, ubi res christianorura dixir, Etenira id priinum inepte dicit: Tertullianum de u r -
cum aliis in provinciis urbihtisque tranquillae fuerint, banis militibus loqui, quibus ad custodiam Urbis
in aliis saepenumero a Praesidibus turbatas, el talero fuissent ad portam Viminalem castra praetoria; cujus
rei chrisiianae faricm tempore scripti hujus libri rei ne adest ulla quidem significatio, et extra Romam
revera fuisse. Pulchre enirrt id potesl iutelligi e libro tcmpore belli, quis duhitet, castra Severum habuiasc?
TertuiUani ad Scapulam; quem edilum esse impc- Deinceps, quod nostrae sententiae maximc conlrarium
rantc Curacatlo plurimi corum confitenttir, qui quid- videmus, liberalitatem omnem dicit pacis tempore
quam in isto genere tenUruut; et apparcbit id qui- postque reditum e bcllo editam fuisse; qua de re
dcm ex iis, quae postea docebimus. Jam isto ex libro SjHtnhemiut, qucm obiter cilavit, nibil prorsus habet.
quis non videt, maximis tum calamilalibus exposilos Istud vero ego si de congiariis dici posse concedam,
christiauos fuisse ? E l neino lamen unus est inter de donativis, quale hoc crat haud dubie, vehcmentcr
scriptores veteres, qui cln istianos sub Caracalio ve- equidem dubiio. Imo ipsa post caplam Clesiphon-
xatos esse tradat. Undc hoc? Nimirum quia pace tum tem ediu liheralius, admissa ab Ortio, num ullo
fruebantur nullo Augutli edicto tupb da ; sed a Pne- modo per vcrba Spartiani alia intelligi potcsl, quara
sidum Umen crudelitate non vacabant ubivis. Tura quae exlra Romam in hcllo edita fucrit ? Postremo
vero se ita reiin habuisse omnino, cum in litteras in responsionc ad allerum Pagii argumentum, male
referrel Tertultianut istas de Corona opiniones, videri argiimenutur, dari ejus opinionem non posse prop-
optime poiest, si admitUnlur ea, quag nos quidem lerea, quod christiani vel pacem a Pra*sidibus vel ab
senlimus de islius libri aelate. Conligit enirn hoc (aci- lmperalore lurbamlnm tiuiuisscni; e quibus nec illud
nus militis in Orienle, forte in Partbia etiam, uhi defcndi possc, quia jara A . CCI. vcxati fuissenlchris-
ante Severi edictum christianos exagitatos fuisse non tiani, nequc hoc etiam, fuisae enim eo anno Severum
lcgimus uspiam; sed, qu;e a-Terli////a«(?enarrata sunt absentem et occupatissimum. Qu< d posterius oppido
in Apologelico Ciclcrisque ejus gencris lihris, in Africa leve est. Nam et militibus donativa extra Romam
potissiroura exstitere, unde cxteri in Oi ienle chris- j j dau sunt, et isto anno CC3. bello OrienUli finera
tiani planc vereri potcrani, ne pace propter facinus Severut imposuit. Sed nihil, fateor, tribuendum cst
militis privarenlur. Sed iufluent in animos forsitan Pagii argumentis (1). Caracalli enim quinquennalia,
potcntius Onriargtimcnta; iUque quaenam quanlnque quorum caussa edilam vult hberalitatem Tertuitiano
isla .vint, vidcbimus. Sunt vero excursionis Ortiance comraeraoraum, ad A . CCIII. perlinent, ubi quis nc-
trcs l o c i , quibus rcm isum dcscripsit (I). Primum scit jam christianos fuisse proptcr Severi edicttim
monet, hunc librum A . CXCVIR. assignari debere, omni scelerc laceratos ? Tum vero inaltero argumen-
rcpcritque liberaiitatis Severi apud veteres scriptores to et hoc perperam dicitur, coeptas esse istas iniini-
vestigia; deinde occurrit Pagio, qui A . CCH. scriplura citias a mililibus, ut Diocletiani lempore, atque
hunc libmin existiraaverat; tum oslendit, quae ad- omnis i s u sententia defenditur proptcr cam opinio-
ducix stint a Tertultiano, hujus liberalitatis^ iaraa« tf nera , quod res christianorum ante dccimum Severi
annum nondum fuissent turbatae; quod est supra satis
(I) In diss. bist., qua ostendittir, catholicam Ecclesiam confuutum. Tertius denique dispuUtionis Ortiance
tribus prioribus secuiis capitatium criminum rcis pacera
et absolutionein netitiquara denegasse; sect. II. cap. 3. (\) Ea proposuit in Critica Anoalium Baronij ad i . o,
Digressione l p. tOL l i ^ . Ea prodiit Medioiaoi, 1750. l> a f c U , n . ! . p . i a . 9 l . 9 t .
129 AG DOCTRINA SCRIPTORUM T E R T U L t l A N l . 130
locus, in quo terba Tertulliani nullum annum practer A mentc, iibrum dc Corona ad decimum Severi an-
C X C V I U . altingere posse dcfcndit, non est acqiiiorc uum referri oportebit.
Jove traclatus. Eleuim quod istam liberalilalem Severi 5 4. — Denique Pamelii el Aliixii, qui librum
exstili&se ante expeditionem partbicain putat, id vero hunc conjeccrant in A . CCIX. Decreta explodunlur.
habet aliquam ambiguilatem. Nam si ista bis edila
Ad Attixium venio, doctissimum virum, quem miror
est, priroum A . CXCVII. post rediium Severi, quam
tam docilem se prxbuisse ad Pameiii ^ulentiam ,
memoriae prodidit Uerodianus, deiude A . CXCVIII.
quo dubilo, an quis magis contra auspicia ad defl-
anle bclium adversus Partlios susceptum, qualem
uiendam scriptorum Tertutliani xtatem accesserit?
Spetrtianus tradidit; baec, uti diximus, nuiloinodo
Atque isti Pamelio, quoniam liberalitati* mentiouem
potest inlelligi, ncc videtur intellecta ab Orsio, qui
Tertullianns injicit, hbellus ad A . CCIX. atque ad
a d eam rem cotihrmandam Herodianum citavit; illa
decennalia Amonim plune refercndus videtur (in vita
vero ad rcm nibil facil omniuo propterea, quod co
Tertulliani, prasmissa ejus operibus a Pamclio, Colon.
anno nondum erat Angutti diguitas in Caracallum
1617. cditis. p. 22. E . ) . Sed ejus quidein libcralila-
eollata. Sed in iis locis, quos ex Tertulliani Apoto-
tcm in istis decennalibus exsiilisse, non probat
gettco c. 55. Iibroque ad Scapuiam c. 4. attulit, non n , , ,. m
9
. . . o p Pamcttus, scd plane fingit ad libidmem. Tamen alio
est, quod multis verscmur. Sunt enun ISU a uobts ei- o . . . . . . ,.,
quodain ioco (Innotis ad hunc librum, pag. 210.
4em anno C X C V H l . ac sequenti vindicali, absjue
n. 1.) ad nummum provocat dicis caussa, eumque
nllo causae nostrae detrimento, cxteraque, dum do«
bujus argumeuli : lmp. Cces. L. Sept. Scv. Perl.
nativa extra Romam distributa esse novimus, sua
Ang Liberalitas Augg. SC. Hic priinum niibi
sponie concidunt.
quis dicat, ubinam sint dccennalium notac ? Deiude
k § 3 . — Baronii argumenta cdnvelluntur pro cum ego non ignorem, Severum et Caracaltum mi-
A. CXCIX. liiibus populoque coiumunitcr aliud dedissc iu deceif-
nalibus; uunquid plura bis congiaria non sunt aut
Restant de anno tcripti bujus libelii decrcta Ba- donativa ediia? Ncmo vero id quidem absqtie teme-
ronii atque Pameiii ita cumparala, ut convelli ritate aul ignorantia dixerit. lmo, siquidem Pamc-
uullo negotio possint. Namque Baronius (V. ejus An- tius ausus cst aliis obtrudcre annum C C V i l l . absque
nales Eectesiast. ad a. C C l . tom. II. cd. Col. 1609. omni rationc idonea; nobis vicissim non potest vitio
pag. 209.) ut probarcl, cum librum exarattim esse verti, si annum C C l . inlelliganius; boc enim anno et
A . C Q . antequam Severus prolkisccretur in Oricmem, libcralitas edila est, et ab Augustis etiam. At quam-
e.,ulnosioqiiircciiussol^nus,A.CXCIX.,num omnino lurpiter sc ipse dederit, tamen Allixius
excitat, cujus altera pars Severum cum T r . P . X I . , (In rarissima diss. de Tertulliani vita et scriptis, cap.
altera libcralitalem V . habet, additque multo cliam VI. p. 49.) secessil in ejus senlenliam; nam in libro
asseverantius : hunc nummum ad res nostras, de qui- de Corona, inquit, cxcitatur libellus de spectaculis,
6na acturi sumus, perlinere certo scias. Quod mibi qui scriptus est A . CCIV. Id vcro inepte dictum esso
\idetur eo pbnissime modo dicttun, quo olim P y - a Pamelio, quem unum sequilur, facile intclliget, qui
Uiagcraei, cum ex iis qmcrcretur, quare ita quid cumque sccum reputaverit ea, qux supra de isto libel*
esset, iliud suuin ipse dixit inicrponcrc solehaut ; lo pronuntiavimus; nequc, si vcrum boc e^set, maxime
nihil est enim ab eo Baronii cffato veritale disjtinc- de eo super Spectaculis, caussam esse pcrspicimus,
tius. Nam cum clare tradal, anniim T r . P . Severi quaproptcr iiber de Corona ad A . C C V l i l . non ad
aeptimum eo anuo initium sumpsisse, et lamcn num- alium rcferri deberet. Neque ad .cam rem defen-
mum excitet cum Tr. P . X I . qui planc ad A . CCIV. dendain rectius adbibuit crrores Monlanistarum in
aut, si mavis cum ipso Baronio, ad A n . CCVI. refe- libro de Corona occun entes. Quos cquidem isli libro
rendus est; uonue repugnantia loquilur? Ac de altero non ncgo inesse; sed eo argumenlo id posse elfici
ejus arguiuento quid dicam? quod dusit ub eo, quod quod debeat, hoc vero nunquam percipietur, nisi ab
ante hanc expeditionem Panhicam nulkc, post cam I) .. . d c m | | i | 1 e o a | 1 Q 0 ,
T e r ( u U i a n u m p u U l l l a d M o n

mullae calamitales christianorum exstiterint, In quo ^ , , - , ^ irausiisse


peccavit duplicitcr; primiim, quod eas ante fuisse
§ 5. —Liber uterque deCuitu feminarum simut editus
ncgaverit, quam profectus sit Severus advcrsus Par-
ostenditur contra Pameliuin et Tiilemontium.
tbos, deiude quod librum de Corona eo de Specta-
culis postcriorem esse non cogitaveril. Atque iliud Sed satis diu nos tenuit de libro super Corona
confulavimus suo loco; hoc vcro uli nemo negare institutio; itaqtie nobis est properandum ad aiios
potest, nisi cui tenebrae sint mero meridie (est cnim quosdam Iibros,et eo? quidem , quos Tertullianus
et hoc satis di*puiaium); ita de vexatione chi ktiaiio- de Cuttu feminarum composuit. Atque hic non vide-
rum, legaSeveri anliquiore, IIOII potest sermo esse in tur a suscipienda disputalione alienum, paucis prae-
eo deCorona, uhi cbristiani dicuntur istas calami- monere, qualis fuerit olim horum librorum inscri-
tatcs ianquam venturas extiincscere; cutn temporc ptio, alque dispicere, fucritne p'»slerior libelltis cum
eo quo Terlullianus iu charlam conjccil libruin de
t
allero a Tertultiano eodem tempore edilus. Videlicet
Speciaculis, jam ad christianos impetum suum Deo- qui ante Nic Bigattium lihros Tertulliani ediderunt,
rum cultorcs coiiverlissent. Quare ex ipsius Baronii bi alterum de Hqbitu muliebri dicebant, alterom de
ISi DRSERTATIO DK V E R A MTkTE 15*
Cultu feminarum. Sed isle Rigaliiut, cum potituses- A § 6. — AnnoqmtUm CCl.nuiCCil.
set velusiissimo illo codice Agobardi, primus ausus
Quorsum haec omnia? Nimirum ut inlelligatur, s i
est, utrura<|ue de Cuitu (eminarum iuscribere. lta-
tenipus scripti alterutrius libri constat, utriusque
qtie et nos nuili dubitamus, bos libros non disjun-
aetatem repcriri. Quam ob rem ut cerlissimam sequa-
ctos unquara fuisse, sed unieum quasi effecisse volu-
mur ejus temporis signilicationem in iibris ipsis;
men,. non ista solum codicis Agobardini auctoritate
ulcraur calamitatibus, quibus tum expositos fuisse
m o t i , sed eliam propterea, quod ipsa horum libro-
christianos Tertuilianut ait, quasque lempore eo, quo
rnm ratio argumenlumque suadeat, posteriorem non
ailerum de feminarum cultu libellum componeret, fere
ita multo post priorem a TertnUiano editum fuisse.
initium sumpsisse verba docent ( L . II. c. 1 5 . ) :
Quod enim Pameliut, qui inscriptionem alias rcce-
Tempora chritttauu temper, et nunc vei maxime,
ptam sequebalur, vix poluit concoqucre, quod , cum
Tertuilianut culium ab ornatuin priori iibrosubtiliter non anro, ted ferro trantigunlur. StoUe mariyriorum
distinxissei, latncn in postertori, de cultu femina- prceparaniur. Quaequidem iuteliigi de superiore cbri-
rum appeilato, ornatum mnlieris perlraciarit; ea stianorum vexatione a piebe facta nequeunt, propter-
quidcm difficttltas, sublata itiscriptione ulriusque l i - ea, quod in priore hujus argumenti iihre ad librum

b r i d i v e r s u . a c a r g u i n e n t o e j u s s i u d i o s e c u g n i t c m i - * ^ Spectaculn provocal ( c . 7 . ) . Naraque ego m i h i


persuadere haud possum, TerluUianum voittisse,
rum in modum cvancscit. Ut enim Terlultianut ba-
bitum feminac cultu et ornatu effici dixerat, superioris htinc excitando, gra?cum sirailis argumenti librum
istius gencris cxcmpla putat mundum mulicbrem, significare, quoniam et lalinura graeco antiquiorcm
auruin, argcnlum, gemmas, vestes, ct quae sunt ge- csse oslendimus (§ 14.), et ista Tertutiiani admoni-
ncris cjusdcm ; posterioris vero curam capilli et cn- l i o , qua quid a Deo csse possit pronunliat, tamelsi
V)s qt carum partium corporis, quae, ut ait, oculus ejus rei abusus Deum uon habeat auctorem, in latino
trahunt. Atqui in priori libro aurum, argentum de Speclaculit libro omnino occurrit (cap. 2.). E u i m -
(cap. 4.), gemmas (c. 5.), vesles pertractat (c. 7.); vero cuin de Spectaculit scriberet, jamduduin summis
in posteriori de observauda pudicilia in cullus et or- malis alfligebaulur christiaui, de quibus ne verbo
natus institutione agit uuiverse (cap. i-5.), deinceps quidem in islo priori de Cullu feminarum libro loqui-
de colore ornamenloque capillorum, omnemque l i - tur, et lempore postcrioris libelli denuo imminebant,
brum fluit monitis qtiibusdam de ornatu pudiciliae quare ncc ad priorem sub Severo vexationem referri
adverso. Qoare eum in illo de cultu, in hoc de or- hi libri ullo modo possunt, sed ad annum potius
natu fcmiuartim egisse, ac tanquam partes utrosque P . C . N . C C I . aut II.; prouli quis velit mala cbristiano-
C r u f n l U !
unum librum constituisse clarum est. Nam quod T//- » » vel impcndentia credere. Neque vero
lemontiut ait (Mimoiret pour tervir a CHitt. ecciit., est, quod Tillemontium audiamus opinanlem ( L . c.
t tom. 111. p. 662. not. 12.) manifestum esse, quod isti p. 210. Art. VI.), demum post annum CCIII. editum
dtto lihri separati fuerint, nec referri unus ad alte- esso librura priorem, posteriorero vero multo ante,
rum ullo modo possit, id vero facilius dicitur quam et anno quidera C X C Y I l . Nara in eo loco, quera exci-
probatur, c l ne rcfelii quidem dcbel; est enim igno- tavit ( I ) , xque polcst Tertullianut priorem Severi ex
rantis. Atqtte etiam alia est islius scntenti.T. nostne Parthia reditum aut legationem quamdam Parthorum
probatio; nam in posteriori libro impendentium cliri- babuisse in animo, quara iliara de Parthis victoriam
stianis malorum haud dubiam mentionem injicit, posteriorcm. Quod vcro caussam aiiquam esse dicit
quorum in priori nulla esl significatio. Jam si aerum- crcdendi, istum librum, qucin nos posteriorem dici-
na tum fuissent affecti, quomodo Teriuitianus abs- mus, multo ante essc scriptum, quam alterum edi-
tinuisset a commemoranda ea, ut feminis christia- derit; de eo, quoniam Tillemonlio non placuit ejus
nis luxum dissuaderet, cum eo argumento alias fre- opiuionis rationem reddere, nobis vicissira placet
qucnter utatur? Sed cum prior iste libellus posterior tamdiu dubitare, quoad ejus geueris aiiquid produ-
sit co de Spectaculit, quod deinceps apparebit; dicat ^ ctum ab alio quodam vidcrimus.
mibi quis, utrum iu illo quoquam anno, qui ef- § 7. Liber de Fuga in perteculiene vindicalur
fluxil ab eo, quo scriplum de Spectacutit librum di- A. CCII.
ximus ad anauni CCII., quo coeploe sunt adversus
Eidem tempori suam quoque originem debet liber
christianos inhniciuae, pace chrisliani usi fuerint,
de Fuga in persecutione. Quod argumentura jam in
nisi forte A . CCI. aut CCII. Namque a reditu Severi
illo de Corona aiias dispulandum promiserat (cap. I . ) :
cx Gallia ad annura C C l . fuisse christianos maximc
cujus loci verba lametsi ad Scorpiacen potius non-
vexatos, et ordo librorum docet a nohis in superiori
nulli refcrcnda putaverinl, est tamen jamaliis ob-
hujus disputatiouis parte constitutus, et historia mar-
scrvatum, qtiod intelligi hxc quidem non possit
tyium Sciililanorum ( V . sup. § 6.). Itaque cum
propterea, quod eam hxreticis, sed illam de Fuga
fere post partem anni CCIl. priorem editum fuerit
comroentationem timiditati eorum opposuit, qui erant
Severi edictum, ut suo loco docebjmus, vix potest
prior de Cuitu fcminarum libellus editus alio lempore
(I) Lib. I. c. 6. Gemmaram quoque nobilitatem
dici, nisi eo fere, quo in lucem posterior ejus argu- vidimus Komae de fastidio Parthorum et Medorum, csete-
meoti liber prodiit. roruuique geQUUum suortun coraui matrouis erubesceu-
tem«
AC DOCTRINA SCRIPTORUM T E R T U L L I A N I . 134
aocii ortoodoxae Ecdesiae. Igilor apparet, libellum de A vcrilali conseataneum videri illud, qood Scorpiacen
Fnga demum post A C C l . a Tertulliano editum futsse. anno demum CCVDl. aut postea ediderit. $ed cum
A l q u e ego nullus dubito eum librum anno sequenti semper requiram, quid sit in quaque re maxime
vindicare. Equidem isla lemtate ac modestia Tertul- probabile, hoc in argumente quanla vis insit, placet
bmni non utar, quae notari mcrelur in libro, in quo quodam modo expendere. Cum Tertuiiianut adversus
qoaestionem ponit, quae Monlanistas separabat a pu- Mareionem librum primum, quem superstitem habe-
r i o r i Ecclesia, quibus tamen eum lum fuisse addictum mus, componeret, jam quidem ipsi se scriheudo his
nemo dubitabit (1); diccre enim quis posset, Tertul- opposucrat, sed unam harum commeniationum, cmn
iianum, eum ad eum ista perscriberet, qui slabat a postea pleniorem de ea re disputationem institttisssel,
parttbns orthodoxorum, se quidem temperasse a ver- rescidit, alleram amisit fraude cirjusdam, qui eam
bis duiioribus t Sane gravius aliquod argumentiim descriptam eom aliis eomfmwicaveral. Hujns damni
positum cst in eo quod, enm nostrum libelltmi edcrct, rcsarciendi causa cos nnnc adversus Marcionem libros
jare coepisse quaedam adversus christianos flagitia superstilcs claboravit, et primum quidem anno Severi
dixerit. Ita enim orditur : Quatitti proxime, Fabi Imp. X V . , at ipse fatetur in eo libro (c. 15.) in quo
fraier, fugiendum necne ek in perseeutione, quod de i i t , quae modo diximus, exposuit (c. 1.). Quae cum
netcio quid tmnuntiareiur. Et paulo post: hanc maie- ' animo cogitem, dubium profeeto videtur, utrum Ter-
et tua contultalio commendavit ct conditio tempo- tullianut in libro, quem Scerpiacen appeliavit, eos
rum euo jam nomine injunxit. Quanto enim {reqnentio- respexerit adversus eum libros,qoi ad aeialem no-
ret imminenl perteentionet, tanto examinatie proeuranda stram nen pervenerunt, an eos pottus, quos supersli-
rtt, quomodo eat aecipere fidet debeai. Denique: tesessenovimos; erant enim illicjusdem argnmeuti.
Hcec palea Ula, quce ei nunc domtnicam aream pur- iam cgo non disputo, quid sit ex his cligendtim;
gat, Eccietiant tcilicet, cenfutum aeereumfidethtmeven- quod apparebil suo loco ; scd id quidcm manifestum
Jtfcm*, frumentum martyrum, et paleae negatorum. Sed esse omnes videnl, quod dtibia sil ista argumentandi
qoaenam bic inteliigenda sit christianae familiae vexa- ratio eornm , qui sccus sentiunt, ct parum pncsidii
tio, neminem fugere potest, qui superiorem illam A . invenial in argumentoeo, quod ex facta ista com-
C X C V I I . , posteriorem A . CCII. contiglsse, nostrum memoralione posset ad librum anno CCVIII. aut
vcro libellum post opiniones Monlanisiarum a Teriul» sequentibus vindicandum duci. Ncque obstat, quo-
Hano susceptas scriplum esse animadverterit. Igitur minus ista de re dubilemus, Hoffmanni responsio,
ad finem fere A . CCII. cditam esse hanc de Fuga dis- qua Tillemontium hic prndeutcr haesiiantetn excepit.
pntationem dicimus maxime propterca, quod anno p « Primum, inquit, diss. cil. § U . p. 44. opusculum ,
ineipiente Seternt adhuc fuerit iu Syria versatus; ut exi!e, ipse suppressit, alterum invilo Tertuliiano,
nnde vix dici potest ante confcctam mediam ejus anni cum adhiic rude nec satis exasciatum esset, fraude
parlem soam adversus christianos legem tulisse. alterius vulgatum, nec a Septimio agnitum cst; ler-
tium non extat. iam cum vix verisimile sit, provo-
§ 8 . — Examinaiur popularit sentenlia de libro Scor- easse Tertullianum ad cam controversiae marcioniticae
piace libris Tertulliani ad Marcionem potleiiore,
tractationem, quam ipsc sttppressit vel nunquam
deque ejut adversus hunc tibris deperdilis disputatur.
agnovit, superest, til intelligantur libri, qui uunc in
Nonc aecedimos ad Tertulliani Scorpiacen, quam manibus nostris sunt. > Atque hic quidem non lubet
quidcm anno CCIV. asserere ejusque scntentiac ratio- multis notare ea, quae dc altera istius argumeiiti
iiera reddere decrevimus. Quod opus cum aggredia- comraentatione Hoffmannus non satis aceurate dispu-
m o r , nen dubilamos fore plerosque, qui istara sen- tat, qtiasi ea, cum cderetur, nec saiis eiaborata ftterit,
leotiam noslram minime audiendam csse dicant. nec a Septimio ngnila. Hoc certe non capio, quomodo
Etenim slat fere omnibus, qnos ista de re novimus possit id e TertuUiani verbis iolclligi, qui hanc quoque,
disputantes, Seorpiacen TertuUiani esse perscriplam inquit, nondum exemplariis suffectam(h. e., nondum
post edilos demum Kbros, qui adversus Marcionem D pluribos codicibus deseriptam),i*d uno tantum (quod
nostro adhuc lemporc babenlur. Idque videntur sibi is abstulit) fraude tunc fralris • dehinc apostatee amisi,
u l praescriptum et quasi imperatum defcndere eam qui ferte detcripserat quautam mendotitsime et exhibuit
ob caussam, quod in quinta Scorpiaces sectionc Mar- frequentia?. Omnia nunc ab Hoffmanno tametsi recte
cionitas ail didicisse a se, Deum suum esse bonum, dicta dedcrim; tamen,si in ejusargumentoea sumpla
quam rem ccrte in primo alteroque contra Marcionem siint, quac demum concludi debebaut, omue ilhid
l i b r o ex instiluto disputavit. Atqtie ego non ignoro, argumentum nihil efficere nemo negahit. Igitur si
libros adversus M arcionem, primum saltem, A . C C V H . ista opinione dc lihris, qui supersunt, adversus Mar-
aut CCVin. cditum a Tertulliano fuisse, ideoque ct cioucm, Scorpiace superioribus, ante volumus ndslricli
teneri, quam quid hac in re rcctissimum sit judicavi-
(I) Argumento esse potest Paracleli Houtanislarum mus, haud verisimile id esse fateor, quod Tertullianus
eonunejQoratio, quem dicit non recipi ab iis, ad quos lrater aliquem librum aupprcssora vel agnilum uunquara,
ille pertiuebat, cui librum inscripsit ( c. 1.); spl-
ritus |*a.'terea eftalum ad testimouium citat (cap. 9.) in Scorpiace laudaverit. Sed istud fac nondum esse
quod cuin ia sacro codice noo occurrat, baud dubie exploratum, ut est v e r e , adeoqoe lorte ante illos
spiritus Montanistid est; de quo etiaoi^ c. 1. et c. 14.
loquitur. scriptam Scerpiacen ease; citare prbnum alteromque
135 DlSSEItTATIO DE VERA i E T A T E « 6
Tolumen conlra Marcionem, nunc aniissum quidcm. A loco hbet admirari lot doctissimorum virorum levita-
saiis commode potnit; primum enim opuscuium, ut tcm, qui, cum semei iinbibisseut opinionem de Scor-
ait ipsc TerlulUanus, demum pleniore postea composi- piace lihris nostris contra Marcionem poslcriore,
tione rescidit, el citari id quidem poteral, cum accura- obiili sunt cjtis , quod nihil sit in historia turpius,
tiori oratione notidnm haec persecutus fuis*et. Quam quam lemere credere. Nam si cgo duas sententias
ob rem in islo Hoffmanni argumento vel ea jam lan- fcrri videam, alleram opinabilem, scd nullo vcteruna
qtiam vera sumuntur, qnae planc sunl in controvcrsia, scriptorum icsiiiuonio cfficiendam , alteram ita com-
vcl relinquntur in medio potius. Quod si illud est, paratam, ut prae se fcrat hoc vcritatis praesidium ;
saneejus argumentum redit iu orbcm; sin boc, no- quidni, rclicta i l i a , hanc sequerer? Atqui hoc
slra quidem seutenlia non est iuferior Hoffmanniana. prxsto est argumeiitum, idque premendum etiam
S e d , remota bac difficuliatc, quac fraudi nobis cssc atque eiiam, siquidem poslea ostcnderimus , libruui
potcrat, scriptx Scorpiaces actalem nuuc age defi- Tertutliani de Patlio esse in annum C C V l i l . conjicien-
niamus. dum. Namque in eo (c. I.) gaudeo vos, inquil, Car-
thaginienses, tam prosperos temporum-, cum ita vacat
§ 9. — Scorpiacen A. CCl V. uriptam esse conficitur. 9

ac)uvat habitus denolare. Pacis hcec et annonce olia ab


Cum Tertultianus, quac de martyrii dignitate dis- g % t

imperio et a coelo bene est. (Jbi quo modo TcrtuUiattus


putare in isla Scorpiace volebat, in litteras rcferrct;
potuisset leinporis prospei itatem commemorare, aut
erant deorum cultores in christianis funditus dclendis
ad res nullius plane momenti, qualcs sunt istae d e
occupati; quod uuiversuin docet argumenlum hujtis
paliio nugae, descendere oh pacis otia, si gravissimae
lihelli iis hacreticis opposili, q u i , cumfidescestuarel
%

tum fuisscnl christiauorum calamitaies, quales eas i n


et Ecciesia de figura rubi exureretur, suscipere pro-
Scorpiace depiugit ? Iiaque quam alii fere quinquen-
pter religionem maia turpe putabant ( c . 1.).
nio tardius putarunt scriplam Scorpiacen , prius u l i -
Htijtismodi mala jam oportet alrocissiina fuisse, ut
quc prodiisse arbitror, quam islae, quae supersunt,
verba TertuUiani ostendunt, quae in cadem sec-
adversus Marcionem disputationes, et anno quidem
lione subjicil : Et nunc prcesentia rerum est me
CCIII. aut C C I V . ; cujtis Eusebium testem rectissi-
dius ardor, ipsa canicuia persecutionis, ab ipso
mum hahemus, qui ntisquam id quidem dicil omnino,
ecilicet cynocephalo. Aiios ignis, atios gtadius, alios
scd , uti vidimus , qune dicit, idem fere ostcndunt.
besiice christianos probaverunt, etc. Atque hic nullum
Ubi mihi quidem magis placct istc poslerior annus,
esl duhium, quin inteliigeuda s i l vexatio e a , quae
proptcr ludos, qnos nuper admodum cditos Terlullia-
post Severi edicium cxardescebat; siquidem hunc
nus dicit ( i ) . Quod si quis mavelii edilos credere i n
lihruin post illum de Fuga in persecutione coinposuit. ^
decennnlibus Severi et Caracalti quiuqueniialibus, non
Nainque Tertutlianum nuspiam legimus probaiilem,
repugnabo admodum; quoniam id satis est a Spauhe-
quod tales propter religionem calamitates Deum auc-
mio, viro in his litteris probato sane et maximc no-
torem agnoscant, nisi in isto de Fuga ltbcllo, ejusque
bili, cvictum (2), Pythiaaiibi quoque qtiam Delphis,
in priuiis terlia sectione; qua tamen de re sc jam
nec in unius Apoliinis Pythii honorcm, sed Iuq*era-
fuisse olim commentatuin ait in quarta Scorpiaces
torum etiam acta fuisse. Tamen cgo alterum praetu-
set lione. Sed , ut de actalc hujus libri prcssius
lerim propierca, quod ludi Pythii sint in Graecia quo-
dicam, prorsus eum cxislimo prodiisse A . CCIV.
vis tertio anno Oiympiados c d i t i , ipseque tertius
Lbi primuni mihi hoc argumento est, quod, cum
Olympiados C C X L V . anuus incidat in aunum P. C . N .
Eusebius II. E . VI. c. 2. bd. Caulabrig. p. 257.
CCIV. Atque sic nulla vis infertur verbis Tertulliani
calaiuitates a Severo summa vi cbrislianis Ulatas esse 9

quaequidem, si ii ludi editi Carthagine dicunlur, ubi


dixisset, et ita quidem, ut multi jam Autichristi ad-
Carthago fpsa praemio non poleral douari, non satis
ventum appropinquantem putarent; neque is ipse,
bcne videuiur cohxTcrc.
ncque quis alius scriptorum veterum alia mala litteris
consiguaverit, praeler e a , quc anno Severi decimo,
§ 10. — Libri V. qui supersunl adversus Marcionem,
sub Lceto, Africx praeside, cbristianis coiiiigerunl, et J)
quorunt primus refertur ad A. CCVll. aut CCVIII.
anuo sequenti auctore Aquila, Praesidc ejusdem pro-
cceteros dubice celalis esse docetur.
vinciae (Euseb. I. c. c. 5. p. 261.). Nain quod haec
eo anno cxtiterint, ipse Eusebius docet, qui Orige- Praeter hunc Teriultiani librum supcrsunt ex iis,
nem tum Catechunienis institueudis praefcclum fuisse qui scripti sunt, cum jam abortbodoxis dcgeocrasset,
ceiifirmat, dum Aquita sc iiicremento chrislianae re- adcersus Marcionem libri V . quos dubium non esl ar-
ligionis ejus asseclas laidendo opponcbal, eumque gui Moiitanisticorum errortun posse. Etenim, si ma-
XVIII. aunorum fuissc , cum cum XVII. aetatis annum xinie dubia viderctur ipsitis Terlultiani professio
cgisse dixissct eo tempore, quo pater ejus Leonides (Iib. I V . c. 2 2 . J , qua suos dicil et Psychi-
morti traderetur ( c . 2. p. 258 ) , quod factum est
(t) Cap. 6. Agonas istos, contentiosa solemnia et
atuio decimo Severi. Jam siqui tainen pergunl opinari, suj erstittosa certamina Graecorum et religionum et vo-
nostrum libeilum scriptum esse A . CCVIII.; dicant luptatum, quam.a graUa saeculum ceiebret, etiam Africae
licuii. Adhuc Cartha^inem siugulae civitates gratubndo in-
mihi tamen, quo.iam jure ei anno calamitates maxi- qiiiclant, donatum Pythico agone |oststadii senectutem.
mas christianorum possint assererc, quarutn nulla (£) ln Epist. I. ad Audr. Morellura, quae est adjecta
hujusspeciuiini*univcrsserei nummari» anliquae, in E d .
tamen apud veteres scriptores exstat memoria? Quo Lips., pag. 11 seq.
157 AC DOCTRINA SChIl>TORUM TERTDI.LIANI. 138
cos in loco de Ecsiasi dissentire; neqne quis visorum A tom. III p. 066. noi. 19.), qui ismm rcm putrnacis-
raUonem habere velit, quibus ista decreia, ait, con- siiyc dcfendit. Oportel igitur e l e a , quae pro noslris
firmala fuisse (1.10. c. 24. Y . c. 8.); quoniam omiies responderi possuut, in inedium proferri, et discuti
isli conira Mardonem iibri non sunt uno lempore ea qua in illam pariem Tiitemonliut dispuiavit; scd
editi: tamen in libro ejus argumenti primo Monlani ulraque brevissime, et ita quidem, ut quac aperto fir-
disciplinam et suam dicil, el se decreta sua de fugieit- ntitvimus ipsius Tertulliani teslimoiiio, ca nunc piane
dis repetitis nuptiis auctorc Paracleto dcfendentem miltamus. Ilaquc hoc uiiuni disputari potest: iitruin
( c 2 9 . ) ; ac ipsa temporis ratio docet eum librum Tertutlianut in libro de Carne Chritti quarlum contra
scriptum esse, postquam a parlibus Montaiiistarum Marcionem tobrum citaverit, quein adhuc superstitem
jara esse coeperat. De quo altero loco, quem dispu- habemus ? quod prorsus existimo , primum, quoniam
landum sumpsimus, cum dubitare ne in mentem qui- in illo libro Marcionit codiccin sacrum exaininavii, ct
dem venerit multis eorum, qui in definienda librorum ibi (lib. 1Y. c. 19.) reperitur omuino id , quod in eo
TertutUani aciate laboraruiit, et ab aliis multa perpe- de Carne Chritti lcligit; deiude quod , cum iibrum
ram dicta sint, sublilius videmur nobis , re saepius primum adhuc superstilein Marcioni Ojq>ouerct, iibrum
cogitata, disputare debere. Atque ul de libro primo de Pramcriptione hasreticorum nonduui ediderat. Hic
•rifloum dicamus, nemo cst qui ejus aetalem contro- ^ tamen uti jain prodieral in publicum , cum Tertullia-
•crsam esse dicat. Recte quidem et saiis bene; c»t nut de Carne Chritti commenlarctur, quod modo pro-
enim aperta ejus rei et capitaiis Terlultiani professio bavimus, ita nccessc est sanc, ut tum quoque primus
(I. I. c. 15.) qui anno decimo quinto Severi hunc l i - inter soperslites contra Marcionem libeilus jam edilus
brum a secomposiium faietur. Sed cum de caeierorum . fuerit. Euimvero cuin hunc scriherel, duo iila opus-
ntate nihil dicant, ipso sdentio eos declarant eju-dcm cula, quibus oliin Marcionem iinpugnavil, resciderat
aelatis esse. Quod longesecus esi. Nam ex verbis iis, amiseratqne Tertullianut; quocirca apparel, eum in
qoibus linem iibro primo TerlulUanut imposuit ( I ) , libro^de Carne Chritti remittere lectores IIOII potuisse.
baud obscure colligitur, euni esse separatiin editum, Sed Titlemontium lamen contra dispulantem audia-
caeteros diverso temporc exaratos. Etsiautein non au- mus. h primo hos Tertutiiani: Scorpiacen, de Carne
demus dicere, an altcrum, lerlium et quartum seor- Chrisli, de Anima et dc Heturrectione libros ait supc-
sum aut conjunctiro, ac quonam tempore scripserit, riores dici posse libris qui supersunt advcrsus Mar^
id lamen dubio carere conlirmamus, quod qtiintum cionem, bujusque nominis in iis citatos esse eos qui
libram TertuUianut non eodem cum reliquis tempore dudum periere. Ac de Scorpiace ego uon repuguo;
ediderit. Esteuim liber de Returrectione recentior eo, Q est enim illa qtiaestio satis tractata : sed de caeteris
. i de
-I _ikrneChritti composuilf .(de
_ O i _ ._.» / _» Returrect.,
_ r» . c. _2),
a\ nonn massentior.
t r%dcaiiI iNam
i_l* de libro
F&<\rr_ qui de Carne
AA lal.-r._n_. Chritti
Aa _n_v_...« in- *
-Pi._.__..^

ia quo (de£arne Chritti, cap. 7), locum excilat ex l i - scribiltir, modo diximus, quid H l seiilieudum, cui si
bro adversus Marcionem quarto, de quo postea dice- quis resistere v c l i t , eum audiemus. Atque cum hoc
luuft. Enimvero iu quinto Aiitimarcionislihro, c. 10. ad osleiidiiuits, siiuul iliud aperiebatur, a libro de Retur-
eum remitlit, quem de Returrectione scripserat; unde rectione (qui eo est haud dubic recentior), quod Title-
TertuUianum patet aliojeuipore, quam quo quarluin montiut contra volehat, reinotissimmn esse. Deuique
edidit. quinuim in lucem prntulisse. Pariier in primo quod animus hominis non aliunde agitetur, iu libro
Ant marcioiiis,c. i . , opus de Prcetcriptione hasrelicorum de Aninuty c. 21 , ait se Marcionem docuisse. A t -
:

R confecluruiii ahquando pollicetur; sed iu lihro de quc isla de re cum multa dixerit inallero, qui super-
Cerne Chritti tale jam dicit a se scriptum fuisse, c. 2.; est, adversus eum libro, c. 6. seqq., non absurdum
igitur et hoc ostendit, primum non esse eodem partu est dicere,'quod huuc in ilio respcxerit; ncc lamen
cum caeteris omnibus editum. Quae cum iia sint,certe mordicus id quidem tenebiinus, qui usi non stimus
quidem confinnainus, primum adversus Marcionem istius libri testimonio. Altera dubitalio etiam puerilis
librum A . P . C. N . CCVII. aut, sj mavis, CCVIII. pro- est. In loco eo, quem e libro de Came Chritti ad tcsii-
dusse, cum X V . Severi annus in ulrumqiie incidat, D nionium ciuvimus, Terlullianut illum librum coulra
sed de caeteris, quando sint scripti, dici nihil posse, Marcionem , quem appcllavit, libetlum d i x i l ; ilaquu
nisi boc, quod quintum reliquis xquale non sit. quartum inter stiperslites non voluil laudare, qui nou
libi*Ilus sit, sed magntun volumeii. Iuepta conclusio t
| 11.— Tillemontii contraria opinio cattigatur. quasi vcro Tertutlianut omne opns coutra Marcionem
non oputculum dixisset, lib. I. c. i . c. 51 • IL c. i . e i c ,
At quod vcrcbamur fore, ut quale in loco de Scor-
aut quasi is dici ltbellus noti posset, qtii parlem ma-
piace diximus, libros conlra Marcionem ibi citatos non
joris operis constituil. At eo inodo diccudum est,
eos esse, quos liabeinus- superstiles, sed alios abro-
Tertullianumopusitondum perfectum citasse! Hocciuo #
gatos quasi, et dudum amissos, tale etiam his argu-
vero et potuit lanto viro scrupulum injiccre, qui
nientis nostris iionnulli ohjiciant, id ferc factum vide-
millies in coiiiiuenlariis suis ipsos libros suos nun-
luus a Titlemontio (Mimoiret pour tervir a iltitt. Ecct. t

quam ahsolulos anteslattis est? Eodemque modoT^r-


tutliattum egisse quis uegahit, si quidem noslras nos-
(I) Si cui minus quid videmur egisse , speret reserva- tri argumcnti viudicias legerit? Dcnii|ue dicit Tcr-
tnm suo lempori, sicut et ipsarum Scripturarum examiua-
tionem, quibus Marcion ulitur. tullianum de loco, qtio sancti viri coutincanttir a
TERTULLIAM I. » [Cinq.)
439 DISSERTATIO DE V E R A i € T A T f i 140
mortc ad ultimi judicii diem, alia in libro de Anima, A Getce nunquam, boc vero ad rem nihi. facit omnino;
c. 55, dique Besurrectione, c. 43., alia in Anlimarcione ab eo enira tempore, qno Geia digaitatem Angusli
IV. c. 34., tradere. Audio.Sed numquid isti libri pu- suscepit, ut posiea docebiiur, semper fnrt patris in
gnant in iislocis, quos sc ait in disputalione advcrsus beiio comes, in quo, quad de tegibes ad rem publi-
Marcionem perlractassc ? Hoc vero nec Titiemontius cam speclanlibus cogitare non potnerii, neme mirari
unquam probavil, nec quisquam, si iu aliis ad caus- dcbet. Id vero noHo modo ferendumest, qood Getam,
sam propriam non pertinenlibus a se Tertultianus dc- patre vivente, Aogustmn appeliatum esse neget,
feccrit, dicct admitti talem conclusionem posse. nummisque utatur ad boc efftcicndom, in quibus
Gelce Tr. P . II. legitur. Nam cum ipse adjiciat, Ge-
§ 12. — Liber de Pallio. Disputatur de triplici
/flm, morluo patre, enrn fratre uon niss X . mcnses, X V .
pratsentis lmperii virtute, et inquiritur in annum
dies reguasse ; necesse est sane ut Geia ante patris
quo Gela dignitatem Augusti suscepit. mortem Augustus sit appeliatus. Altera opinio doc>
lissimorum virorum, qui Magdeburgi histnriae sacne
Jam nobis libcllum de Pallio tractandum suma-
centurias composuerunt, Severum cum Nigro Albh-
mus, obscurum Hlum quidcm ct satis confusum, scd
noque statnit foisse iiiam tripiicem virtutem, et recte,
magna tamen omnts anttquitatts sctentia refcrtum. m n l , ^ . .
A f t n l T ; / ~ . . .
De cnjus actate citm smt
c
. tot discTepanlcs virorum % ul cnm Ttllemonlto loquar, erroris oonvincitnr, eo
1

quod fontem malorum imperii Romaai fontem con-


doctissimorum sententirc, id agamus neccsse est, ut
siituR.unde manaverit tanla felicitas imperii, de
vcl eas candidc cxammemus, vel noslram jiropona-
qua Tertullianus loquitur. A c de Pamelte meliora
rrms. Existit atrtem hic primo loco qurcdam quaeslio
sentiam, acajuscaassa veritas plerumqne rcraotissi-
iacile exfedienda, qurcnam sit isla pfcesentis imperii
ma est? qui Atbinum, quem omnes nerunt propter
triplex virtus, Deo tet Augustis in unum favcnte, cui
dignitatem Augiisti sibi negatam adversus. Severum
Tertullianus tribuK eortrm temporum felicitatem (I).
inimicitias suscepisse ( V . Dion. Cassium, I. L X X V .
Namquc atii (Jac. Golherius, de OfficHs domus X u -
c. 4. p. 1258.), etiare Augustum dicere petuit, et
gustas, edit. Ltps. p. 277.) hts unum Severum indi-
CaracaUum ejus in imperio sociom, cni demum,
cattim volunt propterea, quodtres iflos imperii rcmtt-
interfecto jam dudom Albino, honores Augusit
los Jnlianum, Nigrum et Atbinum superaverat; alii
concessi sunt? Quem si jocantem haec afflrmasse
cnm lYigro et Albino Severum ( Centuriatores Magde-
%

cum ScaUgero dicam, param dicam; tot lenebras


burgici, cent. IH. p. 241.); alii Albimmi, Severum et
verkaii offudit. Igitur hoc unum reatat, ut rriplicem
Antoninum (Pamelitis, in vita Tertutl. p. 10. D. 14. F.);
t

istam virlutem Severum ctimfiliis, jam Aogustis,


detiique alii Severum cum duobus filiis Bassiano £
putemus; in quihus Deus dici potest m unnm fevisse,
Getaqne intellignnt. Sed' irium priorum opinionum
ut verbo Septimiano uiamur, cum unus, «i rccte ve-
mithm probo. Nam ea Gutherii opinafio contorta est
limtis' loqui, Severus regnaverit, cseteri duo nomine
ct perinepta, ut penc nesciam , an quis unquam tam
magis quam re Augusti fuerint. Unde, si teneamus
npcrte et pervcrsa et fatsa sectttus sit. Non tangam id
qttidem, bonum virum non vidissc triplicem illam vir- quonam anno Geta ad Augusti digmtalem evectiis
ftitem prmentis imperii, Deumque dici tol Augustis sit, haec non magis ad cognitionem intelHgenliam-
fnviste in unum, hos etiam multas urbcs produxissc, que ttiatis •convertent. Enimvero Dodwetlns scite,
nuxisse, reddidisse; qtiod dicat mihi quis, an de utaiia mulla, montiit (Preetect. CamdenXlX. § 2 1 .
Juliano, Nigro et Albino affirmari queat, maxime p. 621. s q . ) , multisque comprpbavit exemplis, R o -
l u m , cum jam essent interempti ? Nec dicani, quam manorum Imperatores curasse, ut Trib. Pot. filio-
male adhibita siirt Herodiani verba, lib. III. c. 7 , qui ruin suorum a quinquenniis aut decenniis Imperii
Scverum miratur hx T^«?C xxO&ldvxx /SaaiA-a;
numeraretur, Sed A . GCVRl. quis nescit quinde-
cennalia Severi et Coracalti decemialia exstiiisse?
tfn XP«TO0VT«« ; sunt enim haec jam a Baeclero satis
Quocirca vix quisquam dubitare potcst quin eoderh
dispntata (In annot. ad Herod. p. 420.). Hoc unum
ann n 9 t i d l g n t , a 8 f 0 e r i t e l
ltibctexnminare,quodadremnosiramimprimisper.rv ? ! ^ *T ^ '
l i n c l , utrum Geta, Vivo Severo, nunquam sit factus
rom. idera codem die eliam Getm coutigisse, quo
Avgustus. Qnod cum velit Gutherius, primum Getam
olim Severo el Caracalio , dicamus ? Ac ista res s i
Severi fralrem a Geta Cccsdre, Severi iilio, non qui-
forte dubia videri posset propterea, quod vel id
dem, ut par crat, distinguit. Nam cum Sparlianus, in
Scv. c. 10. Severum dicit iilium suum Bassianum cilius poluisset accidere, vel quod unam banc regu-
Gaesarcm appellasse, ut fratrem sttum Getam a spe lam lmperatores non fuissent ubivis secuti, quamvis
imperii,quam ipse conceperat, submoverct, nonne id quidem verisimile in Severo non s i l , qni artis
rfonsentaneum est, eum de Geta, Severi fratre, fuisse Cbaldaeorum sludiosissimus (astos diesdiligenter lene-
loctitum ? Dcinde quod in mullis codicis tiluiis no- bat, nummi tamen hoc ponunt extra omnem dubi-
mina Severi et AntoniAi Augustorum reperiantur, sed tationem. Nam si ad numerum Trib. PoL Getm
altendimus, quibus anni hujus dignitatis possunt
accuratissime effici, iste quidem uitra quartum in
(1) Cap. 2. Quantum urbium aut produxit aul auxit aut Getce nummis non progreditur. Sed Geta sitmmum
red»litlit prasenlis impcrii triplex virtus, Deotot Augustis
In unum tavemc, quot census trauscripti I cum Caracallo principium ad mensem fere Februarii
Ui AC DOGTRINA SCRIPTORUM TERTULLIANI.
AntiiCCXIl.ienuil(l); igitur nufnerus quartus Trib. A riarum in christianos incendia excilaveranl, necessc
Poi. Getce inedio A . CCXI. merito dehct assignari; est sane, istam horum vexationem jam usque ab inte-
a quo si regrediamur numerando, efficitur sane, gro anno ductam fuif^e. Age jgitttr fac A . CCXI.
Qeiain post cenfeclam dimidiam parlem A . CCVIII. scriptum e$sc de Pallio libellum, nonne Tertuttianus
suscepisse dignitatcm Augusti; unde apparet et hoc, pugnamia loquitur, qui eidem tempori et summam
Iibrura Terluitiani de Pailio rocdio ejus anni esse prosperilatcm et calamilates gravissimas tribait?
receutiorem. Atque hic ego non inficior, dici forsilan posse quod,
his calamitalibtisaliquantisper remissis, qtiieta quasi
§ 15. — Dnbia redditur Basnagn el HValchii stntcntia y

ac tranquilla interjecta intervalla fuerint. Sed cum


qui A. CCXl. hunc librum edilum esse voluerunt, et
veleris bistoric monumenta nihil prorsus prodide-
A.CCVIII. tibellusasseritur.
rint, ex quo isla res possit quodam modo inlelligi,
Scd cum accuratior anni ejus, quo scriptus hic
numquid ista fingere liceret, ut opilularemur opi-
libcr est, ratio posluielur, qui ista sublilius disserunt,
nioni quce pene videlur ad exilum adducla? Fuerint
abeunl, quantum video, in cam sentcnliam, ut in an-
inierim islae calamitatcs ad tempus dispersae, lamcnne
num CCXI. cum conjiciendum arbilrentur. Nihii cnini
summas adversus christianos injurias etiam intermis-
rctcrosmoramur.qui^^ d i c t 3 S ; p r o s p e r a e n i m l e m p o r a

opus exaratum, magis univcrsc pronuntiant. Scd qui


qut potuissent exstitisse, nisi el ha»aliquantumdesiis-
ma-is eatn rcm ad sublililalem chronologicain exe-
senl ? At ego qui Terlullianum didici hosles in omnes
gerunt, Sam. Basnagius (In Annalibus potilico-eccle-
quasi latebras persecutura, usumque vel levissima
siasticis, looi. II. p. 217.) ct, qui illum sequilur,Ven,
re ad convincendos erroris ac flagitii cos qui erant
Gcetlingeusium Watchius (In Anliquilalibus paltii
Vcbtis christianorum advcrsi; hunc ego Terlullianum
philosophici velerum christianorum , p. 227. sq.), h i ,
putaremne adversus eos disputaturum modo eo, ut,
iuquam, eo, quo diximus, anno scripium hunc librum
qttcmadmodum injurias adversariorum in christianos
esse dccernunt; sunt enim quaedam ejus anni simiii-
sccntc fuissent summae calamitates, ita vicissim fcli-
tudines cum rcbus quarum hic Tertuttianus menlio-
cissima temppra excepisse eorum inhos henevolcn-
uem injecil. V c r u m , ista re diligenler examinala,
tiam diceret? Alque aliud adhuc in promplu est. Nam
iliihi animus raagis inclinavit in eam senlentiam,
cum Tertutlianus istum de Pallio libellum compone-
quod iste libellus sit fere ad annum CCYIII. com-
ret, pacis otia erant, et revera orbis cuttissimum rus
posltus. Quam ob rem, pace veperandi v i r i , quein
imperii, conculius et amoenus super Atcinoi pomeium
spero facile veniam daturum esse homini ingcnuo, , m d (,^ B r 0 H t u m f > ) - I ( J v e r o q u o n a m m o d o ?

verumque sinc ulla conlcntione inveuire volenti, ea ^ Eradicato omni aconito hostitiiatis. S i l itaque hic liber
.•__. I.._..:J.__..:. O.-. :

eiplicabo brevissime quae me movent, ut de veritate scriptus initio A . CCXI.;nam sub Februarit iniliura
ejus senteniiae subdubitem, quaeque ad eam, quam inter vivos esse Severus desiii, et desiit eliam < tri-
obiri vellem, commendandam facere aliquo modo plex imperii virtus. > Atislo tempore bellitm adver-
Vuleutur. Videlicel ista secus sentientium opinio uni* sus Rritannos nonduln erat absolutum, nec unquam
versa efficitur similitudine eorum quae TertulUanm poslea fuit, vivo Severo, sed eo mortuo demum An-
liabet, cum iis quae scimus isto anno CCXI. conli- toninus pacem cum Rritannis iniil ( V . Berodia-
gisse. Sed istud quidem argumentum laraetsi non nunt l . IH. c. 15. p. 173.). Islo igilur anno cum
$

videatur repudiandum perse, non tamcn mullum, certe nec.fuerint pacis otia, ncc orbis culiissimum
opinor, flrmitaiis habel, si eadcm similitudo eorura rus imperii, commodior Iccus vidclur Intic libro
quxa Tertutiiano dicta suni, intcrccdit ctim i i s , quae assignr\ri dehcre , ct annus quidem CCVIII. in
extiterunt A . CCVIII., e l amiltit vim probandi om* flncm incliuatus, prxserlim quoniam ctim eo optime
• nem, si possit oslendi A . CCXI. plane diversa acci- concordant ea omnia, qux Tertullianus hic tradidit.
disse ab iis quae is in libro nostro memoriac prodidit. Namque si rcquiris tripticem prasentis imperii virlu-
Quod ulrumque hic ita se prorsus habet. Nam, ut j ) t e m $ s : l n c j a m modoGeta Augusli dignitalem sumpse-
dc hoc dicam primo loco, cum noslrum libellqra r a l ; si Carlhaginenses novilate felices, eos jam dudura
litteris mandaret Tertullianus, Africa jam vacabat nummi prodiderunt (1); si cactumet rubum subdolat
a ternc motibns (c. 2 . ) ; pacis erant ei annonm (amiliaritatis, Plauiianus familiarissimus Severo jam
ofia, ab imperio et a ccelo bene erat (c. I.). Sed eo erat A . CCIV. e medio sublalus ( V . Tillemont, Hist.
tempore quo ad Scapulam perscripsit ea quibus des Empereurs, I. c. p. £13. s q . ) ; si spem Campa-
aaiinum ejus rcvocaret a erndelitate adversns Chris- nia3 deusice de montibus suis ( e. 2 . ) , illud Dio
tianos, quod fere factum a$t A . CCXI., ut poatea d o - (1) V . Spanbemium in immortali opere dc priestanlia
cebimus, jamanteannum imbribus, Igne, lonitrti- etusu humismatunudiss'. XII,vol. II. p. 445. qui istos
nammosSeveTi etXntonini, inquibus cslFelix Karthago,
hus, defectu soiisalnsqoe perterriti erant Africani. ad ius nummos cuiiendi urbi huic restauralas datum per-
Quac omnia cmxiTertutiianus defendatpoenarum instar tiuere Uicit. Quam ipsam rcm, aut coguatani cerle, si re-
spiciant H nammi creberrimi, qui laudant Indutqentiam
fuisse deorum cultoribiis proplerea, quod tot mise- Auqg. in Carthaq. (ita enim mibi videtur), hoc fere exsti-
(t) Hoc ut muitis confiroieraus, non ita necesse est; tit X. CCIV. aut V., quia iuquibusdam cumea re Tr. P. VI.
satis eoim ea opera functus cst Tillemontius m opere cui Caracalli coniungitur. Certe editi sunt ante scriiilum Iibel-
titulus : Uisloire det emperenrs, tom. II. p. I. ed. de Bru- UUH de Paitio; nosqnam enim in iis Geue, sed Severi
xcll., p, t85. et dans les notes p. 39i. tantum et Caracalli nomen rcperiiur.
143 DISSEIITATIO I>E VERA i E T A T E _ 144
G n i i a i (lib. L X X V I . c. 2. p. 1272.), lcmpore co quo A quod nullos christianorum cruciatus suh Caracallo
Plautianut pcriit, plane quidem cojnmemoravit; si reperimtts ab aliis scriploribus traditos, aut quod
denique cradicatum omne aconitum hotliiitatis ac ctiam ii Caracalli tcmporc possunt esse postcriores.
pacit otia, erant isia sane prius,_quam Severut in Etcnim, quod isti nemini alii commemorali sint, ejus
Dritaiiniam proficiscebalur. Sed exciuti ubinam tau- est haud dubic ratio aliqua in eo, quod ilii uec diu,
dem sunt barbari? l i quidem noiidum eo tempore nec nisi in Africa extiterint. Namque Tertuiiianut
muro Briiannico, sed tamen ab imperii Romani fini- nunc quidem a Pneside legionis ct Mauritanice dicit
bus ipsis lcgionum Romanarum pracsidiis arcebanlur, familiam christianorum impugnari , Scaputamque
et ipsc Tertuiiianut cum loquatiir de mutlis barbaris, pelit, ut saltem Carlhagini parcal ct provinciae, Arrn-
quidnam estcaussxcur solosBrilannns inlelligamus? que Antonini exemplum imitetur , qui in Asia oltm
Itaquc cum A . CCVIII. exstilerinl omnia ea quae christianos avocasset polius a cruciatibus, quam ad
commemorata a TertulUano fuere; cum nullus aiius supplicia pertraxisset. Eosautem nec fuisse Caracalli
possit excitari, cui aliquo majori jure eadcm pnssent temporc posleriores eo cfficitur, quod Hieronumtu
asscri; cuin ipsa deuique recens dignitatis Cetce (De vbrit iltusmbns, c. 73. ed. Fabric. p. 126.) Ter-
menioria videatitr occasioncm Tertulliano pncbuisse, tullianum ultra Antonini tempora uon vixisse dicat,
ut ejus inentioneni faccrct: parum videlur a certilu- ^ nullx praeterea usque ad Decium adverstis omnis ge-
dinc abesse i d , quod diximus, libriun de Pallio ad neris chrisliauos inimiciti.c re|>erianlur (I), et qucd
A . CCVIII. pcrtinere. cum Caracalli temporibus hxc , qtiac tradita suntin
nostro lihcllo, optimc consentiaut. Tametsi eniin
§ 14. — Librnm ad Scapulam tub inilium Imperii
non sit certissiine cxploratum , quo anno haec chri-
Antonini Caracalli, A. CCXI. prodiitte probatur.
stianorum defensio elaborata s i t , tamen rationc qua-
Ultimus liber hujus genens, et fortecredoomnium dam probabili, ut est in tali re, primo imperii Anlo-
TerlulUani, cst is qucm sciipsit ad Scaputam, Africae niniani anno vindfcari ca posse videtur. Namqueillum
Pracsidem; cujus ad\crsus christianos crudelilas sine solis defectmn quem Tertullianut ait anno superiori
dubio post Severi Imperatoris edictum cxslitit. Fuit exslilisse ( c . 3. ). Antoninut Lalovera asseruil
enim liilarianus, cujus in uostro libello mentionem A . C C X . (2). Cui quamvis Tillemontiut resistat
Tertuliianut injicit, Afiicx Praeses eolempore, quo eo, quod Tertullianut tolem dixcril non ; otuUte hoc
Felicitat ac Perpeiua cum sociis suis morti tradilae ex ordinario deliquio pati cum fuerit in tuo hyptomate
t

sunt, quam post icges a Severo latas accidisse omnes potitut, tamen hunc Septimii argjimentandi inodum,
conlilentur. Atquc ex iis ipsis, quibus Scapuiam qui oinnia novit saepius inepta satis in rcm suam
arguit summae injustiliie, existiinans (cap. 4) potuitte convei tere, jam dudum derisit harum rertim peritis-
eum officio juritdiclionit tuce fungi, et humanitatit 6'imus Scaliger (In animadvert. ad Entebii Chronicon,
. tamen meminitte cum nihil ampliut rnandetur, quam
t p. 10.).Deinde ctim nullain unquam lcgem Caracallue
nocentet confettot damnare, negantet auiem ad (or- tulerit adversus chrisiiauos, oportet profecto has ca*
menta revocare ; ex iis verbis, inquam, haud uhscure lamitaies iis a Scapuia inflictas reiiquias Severianm
coiligilur, liun exstiiisse lcges quasdam Severi, chris- crudelitalis fuisse, quae tum penitus exstinctae viden-
tianis iuimicas. Islae cnim anlcquam editae crant, tur , cum Caracallut, impcrium sibi coiilirmalurus,
Praesidesquc agebaut eaium duntaxat auctoritate, in exiliuiu mi>sos revocasset (V. Dionem Cattium 9

quibus olim Imperatores exagitaverant cbristiauos, lib. L X X V H . c. 5.). Quod cum fcccrit paulo post,
adversus viui earum Teriuliianut vchemcnler in Apo- quam Getam fralrem sub iniliuin A . CCXII. sustule-
logetico disputat. Leve hoc quidem videbitur, nequc rat, non iuepte id quidem dicimus: Scapulam A .
proprio quodain argiimcnio cgeret, uisi Pameliut (In CCXI. adversus cbristianos egissc.
vita Tertull. p. 13. C.) A . CXC.V. hunc librum assi-
ARTICULUS IV.
gnandum putasset; qui qiiam leviter disputaverit,
ipsa verba docent qtiibus se ait induclum ut ila yyDe librit Teriulliani, quorum vel cctat, vel doclrino, vet
senlirel, si quidem Tertullianut et Aibinianot nuinc- utraque latet.
ravit in hoslibus luipcraloris (cap. 2 . ) . Jaiu si § 1.— Tertia clattit librorum Teriuiiiani, quot quam-
f

verum eslid, has calamitates,quibus Scapula cltiis- vit incertce eetatiitunt, tamen conttat, tcriplot anie
tianos insectalus est, postcriores esse Severi lege ; ejus defectionem fuitte.
IIOII ininus ea intelliguntur regn.mle quidcm Severo
Tertia hac disptilatiofincm faciet exercitationum,
non contigisse, quod tamen video placuisse quibus-
quas inslituimus , Scptimiaiiarum ; in quibns cum
dam. Nam in eo loco ( De Pallio, c. 4. ), ubi Ter-
hactenus pertractali sint i&ti libri, quorum etactas et
tuliianut Severum dicit, palrem Aittonini, clmtlianorum
doctrina poterat certa quadam via et ratione demon-
vtemorem (uitte, iptumque Antoninum, lacte chrittiano
strari, nunc oportet subjici cxteros, quiaetatem suam
educatum, novitte Proculum, dicatmihi quis, cur Se-
rerum patrem Anionini appellaverit , quod ad rem (1) Hoc satis adversu. Scaliserum aliosque defendit
Sam. Basnagius, 1. c. p. 218. n. 11.
sane non pertinebat, aut cur tpsum Antoninumzd (t) In epist. ad Jo. Bessooum quam edidit Petr. Possi-
tcstimoiiitim citaveril, nisi haec hoc regnanle scripta - nus in notis ad Acta Perpeluae et Felicitatis, in Kuinarti
Actis priiiwrum martyrum finceris, Ed. Amstelodam,,-
sint. Neque vero ca de re dubitandum cstpropterea, p. 119.
AC DOCTRINA SCRIPTOUUM T E U T U L L I A N I . _4G
non satis definitc produnt, scd doclrina larncn non A riialcin Tertulliano in i ebus i i s , quarum meulio cst
est adinodum obsciira, nisi in quibusdam paucis, qui injecla in libcllo dc Pudicitia, ejus tamen de Hermn
ancipilcm habcre formam vidcntur. Ilaque primum judiciiim in nostro de Oratione libro non solum multo
illos excitabimus aetale majores, qui Terlullianum esl mititis, sed ita comparaium etiam, ut ipse Hermm
ostendunt nondum plane Monlanistarum parlibus auctorilatem non universe contempsisse videatur. Ac
addictum; deinde e s , quibus notac Montanisini non iliud fere Scriptnra, qtiod vim hujus argumeuti mr-
sunt lcviter imprcssae; postremo bos, qui lcclorcin nuere Hoffmannus aibilratur , satis est ab eo ineptc
dimitlunt dubitantem, fueritne Tertulliunus tum, ciiin explicalum s i c , ut temere dicerc voluerit Tertull.
illos prncscriberei,a commuui Ecclcsia sejuuctus, ncc- nomen Pastoris Hermaj libello imponi, cum illud no-
ne?Cui triplici librorum Scptimianorum generi cuin men nullo modo mereatur; nam illud fere Seriptura
dicamus auatem asseri non satis certc posse, non certc esl ita inlelligendum^ Hermiani libelli auclori-
volumus id quidcm , prorsus igr\orari aetatem cuivis talcm fcrc camdem, qiiam sacrorum librorum putari;
tribuendam (erit enim eliam, quod probabiiiler de quod ipsiun ex eo patet, quod eum postea prorsus
buc disptil ri possit), sed nccuiate ipsum amitiin Scripturam dicat,neque sic eum, utopinor, appellas-
scriptorum libroruin defiuiri possc, id quidera aude- sel, si tam ipsi coinemptus Hermas fuisset, quam eral
mus negare proplerea, quod nullas in iis suul signifi- B tcmpore conscripti de Pudicitia libri. Sed sunt hic
cdiones certc, quae viudicari cerlo quodam ac defi- etiam alia Tertultiani dicta mtiltum discrepanlia ab
nito anno possint. S;d ad proposittnn veniamus. iis qtue in libris Monlanislicis proposuil, quae osten-
dunt clarissime lum longe aliani fuisse Terlntliani
| 2. — Liber de Oratione ante defectionem scriplus et
disciplinam quam postea. Videlicel sectione 18. (p.
anno 106. eel 197. edilus.
35. Murat.) curo disputat advcrsus eos, qui, dum sc
Primi geueris haud dubie dici potcst liber de Ora-
cibo abstinebanl, nec alios solebant osculo exciperc,
tione, qui, nisi vehcmenter fallor, primus est oinnium
non ait, nisi die Paschce, quo communiset quasi pu-
Tertulliani, qui a_lalem tuleriinl, uiaguoqiie omnium
blica jejunii retigio est, jurc osculum cicteris negari
conscnsu , si ah Hoffmanno discesseris (DissertaL
debere; qttod ostetidit profecto Tertullianum tum ex
citat. § 1 1 . p. 57. sq.) cujus in:crenl omnia Tertul-
illa societate sacno fuisse, quae niilltim diem puhlica
liuni scripta ad eum Montauistam rcferre , iu libris
et commnui abstincnlia a cibo cc!ebral prater eum ,
caslioris doclrinne iitimeralur. Alque si fort£ suspccla
quo Chrislus mortuus erat; nam Dies Paschce cst i s ,
cslfuli*s Hilarii Piotaviensis, qui scriptum hunc libel-
qui erat memorite Jesti inlcrempti consecralus (1).
lum*anle Tertulliani defeclionem non obscure sigui-
Enimvcro christhni vctcres Teriutliani icmporc non
ficaf; tamen in libro ipso lot sunl not;c sententiarum C
nisihuncdiem coiiiinunitcr inedia cclebrabant pro-
divers;<nim ab iis, quas postea in scriptis , erroribus
pterca, quod tum aicbant spousum fuissc ahlaltim;
Uontani tarum infcctis, defendit, ut libri istius doc-
cttamen Tertuttianusxn libro dc Jejuniis c. £.,qtii esl
t

Irina nemini sil ad repcrieudum difdcilis, qui compa-


haud dtibie e numero Montnnisticorum suoruin, mul-
rare utrorumque sentcnlias velit. Nam primtim
tum vitupcrat hanc coiisueliidinem, unum bunc diem
qtnntae liic ( i ) sunt laudcs operis Hermw, quod Pas-
coinmunijejttniorumrcligionecelcbraiidi; estque satis
tor inscribitur, ctim consiieiudinem cousidcudi finila
clarum Montanisias plurcs alios dies praeter dieni
oratione ohscrvat.im ah Herma non .ccum ptigunre
Cltrisli eiiiortiialcm cclebrassc. Utule clicitur illud :
osleudit, quod fere Scripturam ac (nc illud fere cui-
%
Tertutlianum cum huuc de Oratione librum compo-
djin invidiam nostr.n senieiitiae movcat) postca
ueret, iioudum in partes MoiiUinistarum secessisse.
Scripturam appellal? quod tamclsi non sic ceperiin
Quod novo potest argumcnto ducto ex utroquc libel-
cum Muratorio (loc. cit. not. 3. p. 31.) aliisqne, quasi
lo coulirmai i , quoruiu si quis loca alio potest modo
Terlullianns Herma? libros refcrat in libris N . T . ca-
iu concordiam redi_;ere , Qnam eo , quo diximus ,
nonicis (loquitiir cnim ex more magis adversariorum '
ducloa diversa Tertulliani discipliua lempore ulrius-
quain suo); tamcn non coiitemnit Uermas auctorita*
que conscripti lihelli, cuiu audiemus. Nam ciim iu
tcm, sed sibi conciliat, longe secus alquc in libro de D
eo de Oratione c. ^25. dcsccndisset ad disputationeu»
Pudicitia, c. 10. el 20., in quo non modo Hermai cflala
de lempore prccum Dco oflerendarum , honum id
rcpudiat, sed sput iuiu illud omiribus conseutienlibus
quidem essc inquit, quasdam ccrtas ct fixas quasi
Kripiuin appellat et illum mcechorum Pastorem.-Quod
horas prccibus destinari, lci tiam scilicet, c l scxlam
niiror nrguineirtiim miralum in Altixio fuisse Hoff-
et uonam ab Apo.slolis quoque obsei vaUun ; i c d id
mannum cxistimantcm , non exagilasse Tertuliianum
quidem fleri, adjicit. at/ie ti/fiua observationis prcecepto,
in nostro libello Hermce Pastorem propterea , quod
neque lege praeceplas esse alias praeter tegitimas ora-
sibi Uermce atictoritas non lanium obstitissct quani
tiones, h. e. eas : quic sub orlum lucis noctisque pro-
tum, cura exararet lihrum de Pudicitia, quare nec
nunliaiitur. Et c. 23. cxtr.: De temporibus, inquit ,
fuisset neccsse ut ejuspretiumelevaret. Nam eliamsi
orationis nihil omnino prcescriptum esi nisi planeomni
%
non negcmus tnagis adver^ariam fuisse Herma aucto-
in0mpore et toco orare* Sed ilic in lihello de'Jeju-
(1) C. tC. Edit. Lud. Ant. Muratorii, qua utimur,qui niis pcraccrbe exagitai orthodoxae Ecclesiae addiclos
Dostrum libellum antea mutilum e Bibiiothecae Ambro-
wanaecodice integrum edidit io Anecdotis latims, tom. III,
p. 9:iq. (t) Vid., exempli caussa, adx^rsusJud(eos \\br^ c. 10.
}
143 DISSEUTATIO [)E VERA i E T A T E 144
C<i«*m*(lib. L X X V I . c. 2. p. 1272.), tcmpore co quo A quod nulios christianornm crucialus suh Caracallo
Piautianut pcriit, plane quidem cojnmemoravit; si reperimus ab aliis scriploribus traditos, aut quod
denique cradicatum omne aconilum hotlililatit ac ctiam ii Caracalli lemporc possunt esse posleriores.
pacit otia, erant isia sane prius,fquam Severut in Etenim, quod isti nemini alii commemorati siut, ejus
Brilanniam proficiscebatur. Sed exciusi ubinam lan- est haud dubic ratio aliqua in eo, quod illi uec diu,
dcm sunl barbari? l i quidem nondtim co lempore nec nisi in Africa extilerint. Namque Tertuluanut
muro Britannico, sed lamen ab imperfi Romani fini- nunc quidem a Praeside iegionis ct Mauritanice dicit
bus ipsis lcgionum Romanarum pracsidiis arcebantur, familiain christianorum impugnari , Scapulamque
et ipsc Tertullianus cum loquatur de mutiis barbaris, petit, ut saltem Carthagini parcal ct provinciae, Arrii-
quiduam estcaussxcur solosBrilannns intelligamus? que Antonini exemplum imiletur , qui in Asia oiim
Itaquc cum A . CCVIII. exsliterint omnia ea quae christianos avocasset potius a cruciatibus, quam ad
commemorala a Teriulliano fuere; cum nuilus alius supplicia pertraxisset. Eosatitem nec fuisse Caracalli
possit exciiari, cui aliquo majori jure eadcm possent tempore posleriores co cificitur, quod Hierom^mut
asseri; ciim ipsa denique recens digniiatis Cetce (De vhrit illustnbus, c. 73. ed. Fabric, p. 126.) Ter-
memoria videalur occasioncm Tertulliano pradiuisse, tullianum ultra Antonini tempora non vixisse dicat,
ut ejtis iiieniioneni faccrct: parum videtur a certitu- ® nullx praeterea usqtie ad Decium adverstis omnis ge-
dinc ahesse i d , quod diximus, librum de Pallio ad neris christianos inimicitLc reperiantur (I), et quod
A . CCVIIi. pcrtinere. cum Caracatli temporibus haec , quac (radita suntin
nostro lihello, optimc consentiaut. Tametsi eniin
§ 14, — Librum ad Scapulam sub initium Imperii
non sil certissiine cxploralum , quo anno haec chri-
Antonini Caracalli, A . CCXL prodiiste probatur.
slianorum defensio claborata s i t , tamen ratione qua-
Ultimus liber htijus gencns, et fortecredoomiiium dam probabili, ut est in tali re, primo imperii Anto-
Tertuitiani, cst is quem sciipsilad Scapulam, Africae mmVimanno vindfcari ca posse videtur. Namqiieillum
Pracsidem; cujtis adtcrsus chrislianos crudelilas sine solis defectum quem Terluttianus ait anno siiperiori
dubio post Severi Imperatoris ediclum exstitit. Fuil exstitisse ( c . 3. ). Anioninus Lalovera asseniit
enim Hilarianui cujus in uoslro libello menlionem
% A . C C X . (2). Cui quamvis Titlemontius resistat
Terlullianus injicit, Africae Praeses eotempore, quo eo, quod Tertuttianus sotem dixcril non ; otuisse hoc
Felicitat ac Perpetua cum sociis suis morti tradilae ex ordinario deliquio pati, cum fuerit in suo hypsomate
sunt, quam post lcges a Scvero latas accidisse omnes positus, tamen hunc Seplimii argjimenlandi modum,
coniitcnlur. Atquc ex iis ipsis, quibus Scqpulam £ qtii omnia novit saepitis inepta s:ilis in rem suam
arguit summae iiijustiiiu», existimans (cap. 4) potuisse converlcre, jam dudum deiisit liartim rerum peritis-
eum officio jurisdictionis suce fungi, el humanitatis gimus Scaliger (In animadvers. ad Eusebii Chronicon,
. tainen meminisse cum nihil amptius rnandetur, quam p. 10.).Deinde cum nullain unquam legem Caracaltus
%

nocentes confessos damnare, negantes auiem ad lor- tulerit adversus christiauos, oportel profecto has ca-
menta revocare ; ex iis verhis, inquam, haud ohscure lamilaies iis a Scaputa inflictas reliquias Severianm
coliigitur, luin exstitisse leges quasdam Severi, chris- crudeiiialis fuisse, quae tum penitus exstiuciae viden*
tianis inimicas. Istac eniui anlequam edilae eraut, tur , cum Caracaltus, imperiiim sibi coulirmalurus,
Praesidesque agehant earum duutaxat auctoritate, in exilium missos revocasset (V. Dionem Cassium,
quibus oliiii Imperalores exagitaverant cbrislianos, lib. L X X V I I . c. 3.). Quod cum fcccrit paulo post,
adversus vim earuin Tcrtullianus vcheinenler in Apo- quam Getam fratrem sub initium A . C C X l l . sustule-
logetico disputat. Leve hoc quidem videhitur, neque r a l , non iueple id quidem dicimus: Scapulam A .
proprio quodain arguinento cgeret, nisi Pametius (In CCXI. adversus christianos egissc.
vila TerlulL p. 13. C.) A . CXC.V. hunc librum assi-
ARTICULUS IV.
gnanduni pulassei; qui quaiii leviier dispulaveril,
ipsa verba docent quihus se ait inductuin ut ila yy De libris Tertulliani, quorum vel cclas, vel docirina, vet
senlirel, si quidcm Tertuliianus et Albinianos nuine- ulraque lalet.
ravit in hostibus lmperaloris (cap. 2 . ) . Jaui si § 1.— Tertia classis librorum Terlutliani, quot quam-
9

verum eslid.has calamiiatcs, quibus Scapula chris- vit incertce cetatit tunt tamen conttat, tcriptot anle
9

tianos insectatus est, posteriores esse Severi Iege ; ejus defeciionem fuiste.
iton ininus ea inlelligunlur regnanle qtiidcm Severo
Tertia hac disptilaliofinem faciet exercitationum,
non coutigisse, quod lanicn video placuisse quibus-
quas instituinius , Scptimiaiiarum ; iu quibits cum
dam. Nam in eo loco ( De Pallio, c. 4. ), ubi Ter-
hactenus pertractati sint isti lihri, quorum etaetas et
tullianus Severum dicil, palrem Anionini, clmttianorum
doctrina poterat certa quadam via et ratione demon-
vieinorein (uisse, ipsumque Antoninum, lacte christiano
slrari, nunc oportet subjici caeleros, quiaeiatem suam
tducatum, novisse Proculum, dicat mihi quis, cur Se-
rerum patrcm Antonini appeliaverit, quod ad rem (1) Hoc satis adversu* Scaliffcrum aliosque defendit
Sam. Basnagius, I. c. p. 218. n. 11.
saue uon pertinebat, aut cur ipsiim Antoninum ad (2) lo epist. ad Jo. Bessooum quam edidil Petr. Po9si-
testimoiiiiim citaveril, nisi haec Jioc regnante scripta * DUS in notisad Acta Perpetuae et Feliciutis, in Kuinarti
Actis primorum martyrum lioceris, Ed. Amstelodam,,-
sint. Neque vero ca dc rc dubilandum cstproplerea, p. 119.
AC DOCTRINA SCRIPTOUUM T E U T U L L I A M . 146
non satis definite produnt, scd doctrina lamcn non A riiatein Tertulliano iu rebus i i s , quarnm meulio cst
est admodum obscura, nisi in qnibusdam paucis, qui injecta in libclio dc Pudicitia, ejus lamen de Herma
ancfpilcm hahcre fonnam vidciitur. Ilaqite primum jtidicium in nostro de OrationeUhro non solum multo
illos excitabimus .xtale majores, qui Tertultianum est mitius, sed iia comparatum etiam, ut ipse Hermce
ostendunt nondum plane Montanislarum partibus auctorilalem non universe conleinpsisse videatur. Ac
addictum; deinde c s, quibus not;e Monlnnisini non illud fere Scriptura , quod vim hujus argumeiiti mr-
sunt lcviter imprcssac; postremo hos, qui lcctorcin nuere Uoffmannus nrbilratur, salis est ab eo ineptc
dimitlunt dubilanlem, fuerilne Tertullianus tum, cuiii Cxplicatum s i c , ut temere dicerc voluerit Tertutl.
illos pracscribcrei,a commuui Ecclcsia sejunctus, nec- nomen Paslorit Hermai libello impoui, cum illud no-
ne? Ctii trinlici librorum Scptimianorum gencri cum men nullo modo mereaiur; nam illud fere Scriptura
dicamus aetatem asseri non satis cerlc posse, noti cerlc esl ita inlelligendum-, Hermiani libelli anctori-
volumus id quidcm , prorstis ignprari aetalein cuivis tatcm fcrc camdem, quam sacrorum librorum putari;
tribuendam (erit enim eliam, quod prohabiiiler de quod ipsiim ex eo patet, quod eum postea prorsus
Iiac dispul ri possil), sed nccuiate ipsuin aiiiiiun Scripturam dicat,nequc sic eum, utopinor, nppellas-
scriptorum librorum defiuiri posse, id quidera aude- set, si tamipsi couiemplus llermat fuisset, quam erat
mus negarc propteren, quod nutlx» in iis suul signifi- B tempore conscripti de Pudicitia libri. Sed sunt hic
cnliones cerue, quae vindicari certo quodam ac defi- etiam alia Tertultiani dicta miilium discrepantia ab
nito anno possint. S:d ad propositum veniamtis. iis qiue in iibris Monlanisticis proposuit, quae osten-
§ 2 . — Liber de Oratione ante defectionem tcriptut et dunt clarissime lum longe aliaiu fuisse Terlnltiani
disciplinam quam postea. Videlicet seclione 18. (p.
anno 196. cel 197. ediius.
33. Murat.) cum disputat advcrsus eos, qiti, dum sc
Primi geucris haud dubie dici polest liher de Ora-
ciho abslinebant, nec nlios solebant osculo exciperc,
tionc, qui, nisi vehementer fallor, primus est oinnium
non ait, nisi die Pascltce, quo communiset quasi pu-
Tcrlulliani, qui .xiaiem luleriint, magiioqiie omnium
blicajejunii retigio est, jurc osculum caeteris negari
conscnsu , si ah Hoffmanno disces.^eris (Dissertat.
debere; quod ostetidit pi ofeclo Tertuttianum lum ex
citat. § 11. p. 57. sq.) cujus inrererat omnia Tertut-
iila socielate sacna fuisse, quae nulliim diem puhlica
tiimi scripti ad cum Montanistam referre , in libris
et commtiui abstinentia a cibo cclehrat praler eum ,
cnslioris dociriu;e utimeralur. Atquesi fort£ suspccta
quo Chrislus morluus erat; nam Dtes Pascha: cst i s ,
cslfidcs Hilarii Piotaviensis, qui scripttim hunc libel-
qui erat incmorhc Jesti intcrempti consecrntus (1).
lum*ante Tertulliani defeclionem non obscure signi-
Enimvcro christhni vctcres Teriuttiani tcmporc non
ficat; lamen in libro ipso tot suut notae senlentiarum C
nisihuncdiem commuiiilcr inetiia cclebrabant pro-
diversnriim ab iis, quns postea in scriptis , erroribus
plerca, quod tum aichaut spousum fuissc ablalum;
Wonlani tarum infcctis, defendit, ut libri istius doc-
cl tamen Tertuitianus in libro dc Jejnniis, c. 2., qui est
trina nemini sit ad repcriendum difdcilis, qni compa*
hatid dubie c numero Moiitanisticorum suortim, mul-
rare utrorumque sentcnlias velit. Nam priinum
tum vitupcrat hauc cousiieliidiiiein, unum hunc diem
qnantae hic (1) sunt laudcs operis Hermcc, quod Pas-
commuiiijejuniorumrcligionecelchraiidi; estque satis
lor inscrihiiur, ctim constietudinem cousidciidi finila
ciarutn Montnnisias plurcs alios dies praeter dicni
oratione obscrvatnm ah Herma non ^ccum puguare
Cbrisli emortualein cclebrassc Uiule clicilnr ilhid :
ostcndit, qtiod fere Scriptnram, ac (nc illud fere cui-
Tertuilianum cum huuc de Oratione librum compo-
dam invidiam nostnn senteiitias movcat) postea
nerel, nonduni in partes Mouianistnrum secessisse.
Scripturam appellal? quod tametsi non sic ceperiin
Quod uovo potesl argtimcnto ducto ex utroquc libel-
cum Muratorio (loc. cit. not. 5..p. 31.) aliisque, quasi
lo coulirmai i , quorum si qtiis loca alio polest modo
Tertullianns HermoJ libros refcrnt in libris N . T. ca-
iu concordiam redigcre , quam co , quo diximus ,
nonicis (loipiiior cnim cx more inngis advcrsariorura '
ductoa diversa Tertultiani disciplina lempore ulrius-
quain suo); tamcn non coniemuit Ucrnm auctorita
que conscripti lihelli, cuin nudiemus. Nam cum iu
tcm, sed aibi coiicyial, louge secus atquc in libro de D e o J e 0 o dcsccudissel ad dispiitationeui
r i U o n e c # 5<

Pudicilia, c. 10. et.20., in qtio nou modo Hernice cffala


de tempore prccum Dco olferendarum , honum id
rcpudiat, sed spm ium iliud ommbus conseiitienlibus
quidem csse inquil, quasdam certas ct fixas quasi
^cripluin appellat etillum mcechorum Pastorem.-Qnod
horas precibus dcstiuari, tciiiam scilicet, ct scxtam
niiror nrgiimeirtiim miralum in Allixio fuisse Hoff-
etiionnm ab Aposlolis qtioque observatam; &ed id
snannum cxislimantcm , non exngitasse Tertutlianum
quideni fierl, adjicil, sine ullius observalionis prcecepto %

in noslro libcllo Hermce Pastorem proplerea , quod


neque lege praiceptas csse alias practer tegitimas ora-
sihi Hermm auctoritas non tantum obstitissct qtiam
liones, h. e. eas : quae sub ortuin lucis noctisque pro-
tum , cum exararet iibrtim de Pudicitia, quare ncc
miiiliantur. Et c. 23. cxtr.: De temporibus, inquit ,
fuisset necesse ut ejuspretiumelevaret. Nam eliamsi
oralionis nihil omnino prcescriptum est nisi piane omni
%

non negcmus inagis adver»ariam fuisse Herma auclo-


in0mpore el toco orare. Sed illc in libcllo de~Jeju-
(1) C 16. Edit. Lud. Ant. Muratorii, qua utimur, qui niis pcraccrbe exagitai orthodoxae Ecclesiae addictos
nostrum libellum antea mutilum e Bibliothecae Ambro-
sianaecodice iulegrum edidit io Anecdolis latpiis, tom. III,
p. 9: «q. (t) Vid., exempli caussa, advermJndaeos Wbr^ c. I(J. }
147 DISSERTATIO DE V E R A ^ETATE 148
(c. 2 ) proplcr cam caussam, quod abstincrtdum csse A iiuris orthodoxis nomen fidclium negasse. Jam ctyn
dicehanl a cibo ex arbitrio , non ex imperio nova di- hunc librum ex iis csse constct, qui cnsiigaiiorcm
sciptinee pro lemporibus ei caussis uniuscujnsque , et doctrinam continent , quemcumque illi iocum i n
oraliones eliam fere liora nona concluderenl de Pdri hujiis modi Seplimianis scriptis dederis, idem est.
exemplo; additque diserte, c. 10., salva piane indif- Nohis, quihus ex eo nulla se vel levis suspicio erro-
ferentia semper el ubique et omni tempore orandi, ta-rum Montanistarum obtulit, optimum videlur, cum
men tres istas horas soiemniores fuisse in oralionibus inprimis hujus generis collocare.
divinis; et cap. 13. ad ipsam provocat iegem a Pa-
§ 3. — Liber de Baplismo a Terlultiano. calhotico
racleto datam, qua hanc Montauistarum consuetudi-
exaratus. Confulantur argumenla dissenlientium.
nem confirmasset. Qnibus omnibus evincitur haud
duhie, aliam prorsus Tertultiani scntentiam fuisse, At dicerc quaenam doctrina asserenda sit lihro de
cum de Oratione lihrum componerei. Dcnique, ut Baptismo, majori esl cum difliculiate conjunctum.
alia omittam multa, id mihi videtur mngno argu- Equidem non ignoro omnes sic sentire, quasi sit
mento esse ad asserendam lihro nostro &p9o8o£fec>, hujus libri bp$o^i<x cxtra omnem dubitationem
quod nullam in hoc libro , cum dc Jejuniis ac sia- posita, leviter, ut in cxtcris, repttgnanle Uoffmanno;
tionibus crebrius disserat, injiclat menlionem xero- B %ed in ca re miranda venit multorum dociomm ho-
phagiarum , quas lanto cum fervore in libro de Je- minum levitas, qui libros alios, quorum argumenlum
juniis, cap. 2. 5. seqq., defendil; ciijus omissionis du- certam habet purilatis siguificaiioiiem , Terteltiano
bitoan ulla alia ralio reddi possit, quam ea, quod Montanistae tribuerint, et huuc luto excmerint e nu-
lempore scripti lihelli nostri isti Ecclesiae addictus mero borum librorum , cujus lamen loci, si vel pra>
fuerit, quae xerophagias (ut ait in libro de Jeju- cipuas Montanistarum iu eo vel orthodoxorum senlcu-
niis, c. 2 . ) novum diccbat affeclati officii nomen lias requisiveris, tam sunt obscuri, u t , inquisitis
esse el proximum ellmicce superstuionis. H;cc omnia omnibus, vix quo sc vcrtat animus videat. Sed u l ,
inihi multo videnttir magis audienda, quam quae quanlum fieri possit, dicnmus inmen quaenam in
Uoffmannus ad vindicaudamopinioncm sttain profcrt, libro nostro doctrina vcl ad bas vel ad illas tnagis iu-
quibus alia non nuliius auctorilalis nos eliam ipsi clinata regnet, primum placel cxaminarc locos qui
possemus, si nccesseesset,adderc. Simillima scilicct huic libro suspicionem Moutanismi conliciunl, dcinde
esse ail ea, quae hic c. 22. de virginibus vclandis eos qui snnt in contrariam parlem, rarius iicct, pro-
praecipiat, eorum quae ab eo in libro bujusarguinenli ' posili. Alque, ut omiltamus ea quae suhduhilans ob-
defcndunttir ; qtiod longe sccqs cst. Nam tametst in jecit Baronius, satis ille ah Aliixio confutalus (in Vit.
ulroquc libro velit ut virgincs obleganlur velo, non ^ Tcrt. p. 20. sqq.), Uoffmannus iu iilam superiorem
ipse tamcn islc conscnsuslibrorum, cx eadem disci- partem haec cxcilat argumenta. Primum quod in libro
plina prodiisse utrumque , dcmonstrat; sed , si quis de Baptismo Teypllianus dictis utalur similibus eorutn
ulriusque loca accuratc coululcrit, magnus erit a sc qtiae in eo de Pudicitia defenderat, iia ul cxagitct
Tertulliani dissetisus, qui iiostram mullo magis quam eos qui sibi sumebant polcslatem daudi vetiiam dc-
Uoffmanni sententiam confirmal. In libro de Virg. ve- lictorum, quae uni tamen Deo compcterct. Cujusrei,
landis vchemenler et ex ipsa imprimis lege Monlanis- ni fallor, significationcm in iliis vcrbis reperil: neqite
larum hanc consueltidinem defcndit, sed iii nostro de peccatum dimiltit, neque spiritum indulget, nisi Dcus
Oral. libello, c. 22. p.43., uon tenendam jubet hanc sotus; qunc quomodo nonnisi a scriplorc discipiinx
constietudinem, tcgemque adco virginipus quoque in- Montani dedilo pronnntiari potuerint, non perspicio.
jicientem velamentum«ait excusari posse; alque in Nara nequc iHtid sodales orthodoxae Ecclesiae nega-
principiis illius dispulationis, c. 21., quasi dncerlum hant,neque deea reerat eosinlcr et Montanistas dis-
retraclandum esse illud, quod promiscue observelur per putalio; sed illi orthodoxi, quamvis nonnisi Deo
Ecctesias , velarinc debeant virgines an non ? Leve igi-potestalem remitlendorum peccatorum assignarcnt,
turest islud viri docli argumentuin, potuissclque iile ^ negandam lamcn pacem iisqui proptcr pcccata fuc*
rectius ad tcslimonium sententiae suoe citare cap. 6., rant e socictate sacra cjecti, uon pulabanl, siquidem
ubi cum rogationem quarlam orationis dominicae non illi se vitam emeitdaturos poilicerentur. Postea hunc
proprie, sed tropice de sacra coena esse intelhgcn- lihrum vir doclus ail ad calamitatum christianis a
dam dixerat, Sed et quia, adjicil, carnaliter admittitnr Deortim cultoribus immissarum plcna tempora perli»
isla voXy non sine religione potcst fieri el spirilatis dis-
nere; quaj est levis profecioconjecitira. Nam c. 16.
ciplidce, uhi spirilalis disciplina aliquam dat Montanis-
libri nostri , quem locum ille antcslatur : est nobis
tici scriploris suspicionem, qui spirilalcs se, caeteros
eliam secundum lavacrum , sanguinis scilicet, nullo
Psychicos appellabant. Scd poluit Terlullianus sub
modo lum praesens periculum ostendil. Quod si com-
spirilalibus etiamqoosvis prohos homines etchristia-
mcmoratum etiam a Tertutliano fuisset, non propterea
nos intelligere, quod mibi magis placet propterea ,
hic liber ad scripta Monlani crroribus referta abjici
quod hos non ita multo post interpretatur per fiaHes,
possel; sunt enim multa Tertuiliani scripta (ut diss.
eosqne non orthodoxis v. Psychicis opponit, sed na-
I. docebamus), aequalia his calamitatibus, anle Ter-
tionibus \\. c. non credcntibus in Jesum; neque us*
tultiani defectionem composita. Sed neque ipsc iile
%

quam reperi Tertuttianum vei in ipsis Montanislicis


diccndi modus, quo Tertuttianus cruciatus aliqucm
149 A C DOCTRINA SCRIPTORUM TERTULLIANI. 150
velati baptismom appellat, statim Montanistam pro- A se non defenderet Terlull. ab injuria Moulanistis illata,
dit, nisi Telimus dicere Origenem quoque et aiios , ut potius se Montanistasque hacreticos csse fuisset
qoorom loca babct Dodwellus (Dissert. Cyprian. XIII. confessus. Nam in illo ipso capite 15. hccreiicos
eum esl de secundo martyrii baptismo, imprimis § 2.),ail exlraneos ( h . e. non chrislianos ) testari ip-
qui nunquam accusati Montanismi fucre , propter samademptionemcommunicatiouis.\%\iur si Tertullianus
eamrem Montanistarum addiclos soctclati baberi de- significasset in hoc loco, orlhodoxos ex Ecclesia pro-
bere (1). Denique quod non obscure Tertultianum jecisse Monlanistas, se ccrte suosquc haerelicos d i -
eedem in ioco significare Hoffmannus dicit injuria xisset, quod prorsus abhorret. Atquc Uicalii occur-
Montanistas fuisse e societate communts Ecclesiae ramus necesse est difficultati propositce ab Allixio
proscriptos, cum iis cxlerisque chrislianis unus Deus, adversus receplam dc docrina in hoc libro regnante
mtum baptisma, una dcnique in coelis Ecqlesia, cum sententiam (Diss. de Tertutiiani vila et\scriptis c. 4, p.
t

cxleris autcm haereticis nulla socielas sit ( c. 1 5 . ) , 33.) qui suspicari nos posse dicit, Tertuttiani mcnlem
iilud certeargumentum opinioni ejus nihil firmamenti jam tum ad i/o«/am disciplinam inclinalamfuissejquod
iffert. Nam Tertullianus de consensu Monianistamra et christiani pisciculi ct Christus PISCIS (1X612)
cutn orthodoxis in ista doctrina ite verbum quidem dictus ab eo fuerit, qtiae nomina essent hausta c l i -
babet, sed illaiu christianorum fidem oppouit Cuiono- Jj bris sgbillinis , ab aliquo Monlanista vel ipso etiam
rvm haeresi, hosque spurios csse chrtstiauos ex co Montano exaralis; et c. 20. aliquam charisiualum
docet, quodadeiupta ipsis cum caetcris cbristianis coin- mentionem injecerit, quod Monlanisraum redolere
munio fuerit. Ac s i , quac ille putat, vera essent, tam videretur, impmnis cum conferunlurea cum iis quae
sunt c. 29. iibri de Spectaculis tradita. Sed bene iiie
(1) At dicere quis posaet, illos, qui post Tertullianum fccit, quod hanc ipsam suspicionem non nimis subli-
vixeriut, christianos scriplores, cum summa exislimalio
eomm orla esset, qui vel morte vel erucialibus *susceptis lem et aculam pulaveril. Nam etsi dederimus esse
Christum conlessi publice eraat, ut aiia plura, banc quo- ctiam cos libros, qui nunc sub nomine Sibyllinorum
que dicendi consoctudinem a Montanislis sunipsisse: ne<-
<jue ergo boriim loca esse idonea ad liberandum hunc jaclanlur, vel a Montano vei ab aliquo ejus discipulo
sermooem a Montanismi suspicione. praesertira cuui is pri- eonficlos, quos (amen ntagts vellem Cnostico cuidam
miis iu Tertulliano aliorumque MontanUtarum scriplis,
veluti iu Aciis Perpetud et Feiicitatis (§ 21), appareat. asserere, Terlullianum cliam inde hoc nomen Piscis
Quam Ibrte suspiciooein peliam aiia suspicione, si osten- Christo datum hausissc; tamen ex eo argumento uon
dero, ipsum jam Marcionem eamdcm diccndi consueludiriem
habuisse. Nempe Epipbanius, tueres. XLII. § 3. edit. Co- magis suspectus Montanismi Tertutlianus habcri pos-
lon., p. 304, tres ait baptismos defensos a Mareioae fuisse set, cumliunc composuissel librum , quam Justinus
(*» phvt cap' aitT^» h IOOTOOV Siiovra'., «XXa xst u»; xotfiv \O\>TO«*V) . Ill
t martyr Clemcns Alexandrinus, Origenes aliique ,
9
qoo narrando etsi daraus vcra css3 talsis ab Epiphanio
perniixta, tanquain cum dicat: Marcionem iriplicein bap- C qui saepius libros quosdam sibyliinos ad lestimonium
tismum excogitasse, ut se aflagitiocum virgine commisso
purgaret (quod est, ut mulli oslenderunt, mera calumuia); citant. Atquc si isti iibri generalira exstiterunt ipso
eliam cum dicat dedisse Marcionem tripliccm baptismum, hoc lempore,quis est qui possit praestare non fuisse
quod cum argumcnto ad bunc haptismuin tripiiccm confir-
maodum, ut iostea patebil, nullo modo conseniit; neque
eos postea adulteratos, ut eam, quam nunc habent,
tamen boc Epipbanii testimonium universe contcmuenduin formam recepcrint ? Quod est verendum imprimis
arbitror. Erit igitur operce prelium, ut quisnam is fuerit in acrostichidc libri octavi: Ijjaouc X ^ T T O C 6COU vicc <ru>-
triplex Marcionis baplistnus, breviter ostendam. I. Mulla
sunt in disciplJDa Marcionis similia disciplinae Manicbseae, xvp, unde ipsum hoci>^0o$ cognomen sumptum vulgus
quera Mauetem conslat suos in Auditores el Electos distin- existimat. Neque enim illa prius esta quoquam vcte-
xisse; quare haud scio an Marcionilis non possit eadem
distribuiio aasignari, cnm Tertull. advers. Marc, Iib. V. rum proposita , quam a Constantino M. (in oratione
c. 7. videatur indicare, non uisi sauclioribus ex suis ad Sanctorum ceelum, c. 18.) cui, vel ex eo, quod Vtr-
Marcionem nupliarum licenliam negasse, his verbis :
Marcion toium concubitum aufert Fidettbus vidermt enim
%
gilium cccinisse de Jesu Christi nativitate dicat (c. 19,
caiechumeni ejus; in quibus potuit calecbunienos appel- seqq), patet, quam nullo negotio vcrba dari ab ho-
bre minus perfectos modo eo, quo Epipbanius alii-
que boc nomen etiam adbibenl dc auditoribus Maniclueo- minibus religionem fingentibus potuerint (I). Atque
rum; neque credibile est, Marcionem in universum omnes
nuptias sustulisse apud suos, cum, quemadmodum constat, (i) Mirum (brtasse videbitur doctissinram Auctorem no-
nuptiarum auctorem non Dcum malum, sed medium illum strum ac veteris disciplinse scieniissiinum, haerere quasi
putarit,quem iustutn nuncupabat. Ex quo II. non inepti; D anxium in propalata via, incertumque dubilarc chrv
polest cum
— Bellosobrio ..... conjici (Hisloire
/ A . .du ManicluH$me
x*—^LAi.— t stimttsnemi Montoinstts pecuUarior esset nottssnnatessera
l. II. p. 121) nuum Marcionis baptismum iu omnes colla- ixerz, quin et asseverare a veterum neuune, Magnum anlc
tum, attcro iuitiatos futsse inlerioris admisstonis Marcioni- Constantimnn eamdem symbolicam acmuchidem fuisse pro-
tas; imprimis quia Epipbanius diserte adjicit: u«m SiStm posiiam. Multa ex adverso occurrunt dicenda, qua?, usque
(scilic. Wpov) itap* a<>roi< x6 io^i^, qu(»d piignaret cum dum ad librum, de Baptismo dcvenlum fuerit, satius est
ouiuibus super ea rc locis tertulliani, qui nupliis se abdi- op|)ortuno loco disserenda difierre. Nunc nonnulla lanlum
care debuisse cunctos ait, qui tingi sacro lavacro a Marcio. carptim et accinclus praalibare lubet.
nitis voluissent (lib. IV. adv. Marc. c. 11. lib. I. c. 29. etc.) Enimvero ad primum salis superque innumera respon-
nisi duidicem buuc baplismum admitlerouius. At nfinc III. dent monunienta, suulcientia prorsus el indubia? velustatis,
restat dicere, qualera l>aptismum tertium Marcion credide- ac vere chrisiiana manu data dedicataque; in quibus emi-
rit, in qtia re noslra proorie caussa versatur; quem quo- cat quidcin prsefaia tessera, sivc scalpro incisa, sive aere
modo oporteal intelligi, clarissime docet argumentnm, quo fusa aut ebore coelata, sive delineata coloribus aut lit-
Marciotietii E|4phanius ail iriplicem baplisinum coufir- teris cxnressa, carminibnsve adornata cscteris , ul | le-
masse, ductum e loco tllo apud Lucam (c. XII, 50.;, ubi rumquc flt, immixta signis siclisque, unde ptiram j)utam
haud dubie de supplicio suo deque aliquo sibi adbuc im- fidei sanioris inlegrilalem indigitaveris : binc piscis sa?po
minente baptismo Christus loquiltir : quod allalum quoque saepius cum colirtnba depiclus (Ariughi, t. I, 580. I. II.
a ca*teris ad defendendum allerura mnrlyril baptismum 258): DutanchoreconnexusChrislive monogrammati,quod,
videmus. Qua re motus sine ulla dubitattone sfc statuo, utquisque novii,diu anle coiislantinianum labarum vulgari
eum suppliciis christianorum ad exemplum Jesu Christi usu fuit acceptum, (BoidetL 370.366 453. Aringbi, 1.520. II.
suscipieadis etiam nomea baptismi cujusdaui indidisse. 327. 620. Bottari, i l l , i9). Nunc derautn ad orauliup pedes,
Vo\ DISSERTATIO D E VERA JETATE 152

ut omnin qune vclit susceperim, ne ipsa quidem h r c , A At neqne hoc ulrumque decretum abhorruit a disci-
qunc sunt in hoc viri docli argumcnto collccta, consi- piina recte senlientium sic, ut proprium esset Monta-
stcre el secum coiiseiilire possunt. Antiquissimi nislarum. Nam in illo quidem siiperiori quod admitti
v

scriplormn cliristiauorum, quod Guillelmns Beveregius non poluerit nibil est, etlamsi aliis in locis Tertul-
(ln codice canojium Eclesice primitiva, lih. I. cap. 14. lianus nimium huic abstinmtix trihuat, et hoc vel ab
§ 4. sqq ) et Guilt. Whisthonus (I) multis docent, ipsis quihusdam orthodoxae Ecclesiac addictis quamvU
hos, quos appellant, lihros Sibijtlinos nnliquissimos ineplo sensu defensum est, ut postea docebitur,
confitentur; ex quo necessaria conscciitione efficilur, vel dici commode potuit de i i s , qui post baptis-
mtillum cos diversos fuisse ah his qtii horum nomen mum ad vitam iinpiam dciati, de ea emendanda
nostro tempore mcnliunhir , qui ipsi adversario v i - non cogitant.
dentnr saeculo P. C . N . sccundo compositi. Quid ?
idem ilte , dequo qii;vrimus , Tertullianus, cum tcm- § 4 . — Pamelius et Dupinius eastigantur. Puritas
pore eo quo proxime aherat a defcciioue sua , libri a montanismo demonslratur.
in libror. ad Nationes c. 12. antiquissima dicit
Sed age audiamus etiam eos longe plures qui de
Sibylla effata; pottiitne igitur ille lihros SibyUi-
Bapiismo Iihrum scriptum antc Tertulliani scccssio-
nos a Montano vel aliquo grcgis islius profeclos B
nem uno ore confitenlur. In quibus incplus cst error
ptitare ? Nequo vero qtiidquam probal alterum illud,
eorum, tanquam Pamelii, qui,pneeunte quodam modo
qtiod de charismntc Altixius subjicit, cujus me fateor
Epiphanio (Hatr. 42, n. 1 . 2 ) , Quinlitlam cam, qucc
non satis dilticidam citato c. 20. memoriam inveuire;
htijus libri conscrihendi occasioncm dedit, cx di>ci-
ac si inveniatur, tam profecto non sequerelur librum
plina Motitanislarum putant fuisse, cui leminae cum
de Baptismo ex officina Tertutliani monlanistae fuisse
se etiam conlumeliis opposuerit Tertullianus, seque-
egresstim , quam illud dici de libro snper Spectaeulis -
retureum lum, cumhunclibrum perscriberet, adhuc
non potest, qui esl haud dubie, ul alibi ostendebam,
a parlibus Ecclcsiae purioris stelisse. Quod arguinen-
anle ejus defectionem exaratus. Ac ne quid prarterea-
tum omnem cerle rem conficeret, nisi levissimus in
inus silentio , quo posset quis aliqtio modo buic opi-
exponendis Haerelicoruui opinionibus homo Epipha-
nioni adversae libro nostro de Baptismo veritalem con-
nius etiam hic more stio errori se dedisset. Nam et
ciliare, forlasse possit cxcitare c. 20. hujus libelli,
Caianorum seclae hanc mulierem addiciain fuissc ait
in qtio inagnam Tertullianus ait esse utililalem absli-
ipse Tertutlianus, c. 1., quorum et dccrcUi et mores
nentiae a cibis ad evitandas peccati sollicjlaliones;
multum discrepant a Monianistarum disciplina, et
quod videri posset consentiens cum laudibus inediae
nunquam repudiatum baptismtim a Montanistis legi-
iis quas dccantavit in lihro de Jejuniis. Magis eliaro C
mtis , sed defensum etiam a Tertultiano monlanista
illud est stispocttim, ctim cap. 8. exlr. dicat : Jgni
mullis in locis, ut de Pudicitia, c. 19. Scd sunt alia
destinatur homo qui post baptismum delicta restaurat.
duo argumeiita apud Dupinium (Nouvelle bibliothkque
nuncad latera Boni Pastorisadpositus (Bold., 573.BolL, pl. des auteurs eccUsiastiques , lom. I. j). 9 1 . ) , quibuS
XXXV. Videsis et cf. Costadoni disseruzione sopra i pesce hunc librum in iudiccm scriptorum emendatioris doc-
conie.simtjolode primi cristiani; Baccolta d' optiscoli scien-
titlcl da Calotfera, t. XLI. 1749. — Lupi dissert.ad Severaj trinx infert; alterum quod nulli sint huic libro erro-
Epilapbium, Pauormi, 1734. p. 103. 136. 145. 153. 165, res Montanistarum aspersi, alierunt quod dicat
. 185. — Fabretti, Inscript. antiq., l b . VIII, p. 569. n» 124-
126; p. 590, n° 107, — Miuiler, Siunbilder uud Kunst-
potestalcm coiifereudi baptismi nou nisi episcoporum
vorstellungen der alien Chrislen. — Thiersch. Jahres-Be- esse, ncfas eliam esse, si quis illain inulierihus con-
riclne der Kceniglich Bayerscben Akademie der Wissen
schaflen. Muuchen. 1829.)
cedal; quae vcrba Tertulliani illi videnltir contraria
ConstiaUino autem nuujno longe anliquiorem esse Sybil-Moutanislarum disciplinae. At illud superius eluderc
lini acrostichii usum, itec paueiora nec sublestae tidei qtiivis facile potest eo, quod dicat uon esse hunc li-
faciunt scripta, sculptave teslimonia. Iuio mirare
quanta ab ietate aposlolica ad usque tempora uostra assur- brttm opposituni orthodoxae Ecclesiae doclrinis, unde
gat ea de rc testium lurba, qui quasj maniim dant non- nec admiratiouem baberet hoc, quod Tertntlianus hic
nullis primaB hominum atatis tradilionibus, undequaque
diffusis, ac in iuedio lemporum, orti jam Ecclesia, iu nullum ab illa Ecclesia disseusum profiteattir, quod
ipsius gremio, reuovatis ac reviviscentibus; donec, pace D nec in aliis fccil, in quibus sibi nou pugnandum cum
j
per orliem com|>osita, piscis ac coluinba, catera<jue quot-
quot floruerint iu abdito sigua vel siglia symbolica palam psychicis esse videbal, veluli in libro de Pallio aliis-
in lucem prodieriul. Nuuc ergo de ixeros acrosticbide ad que supra pcrtractatis. Sed in allero Dupinii argu-
quosdam sit taiituiudem salis relerre Patres, ueinpe Cle-
iiieiitcmAlcxaiidr. iii qualuor locis. 1.1, p. 260,512; p.289, mciilo falsa veris sunt mixta. haque , quae recte ex
p. 787. Polter Noslrunimet. Tertultiunum de Baplismo de eo pro inlcgra hujus libri doclrina depromi possint,
t

Resurrectione, de Speclacutis, ui mfra fusius cril occasio


dicendi. Nec eliam addere | igeat ex inarmoreis vetustis postea dispiiiahimus, et iiniim hic nnitnadvertemus
dnas recenter eflbssas inscriptiones puidicique juris faclas, viri docii crrorem. Vidclicel Montanistas suspicalur
unam nemoe cura D. Itaoul Roclietle, Meiuoires de i*aca-
demieroyale des inscript., t. XIII, p. 98, et D. Thiersclt, feminis polestatcm puhlice docendi dedisse, quam
loco citato.— Allerain e veluslissimo prope urbem i£du- cum iis adimat licenliam Tertult. in hoslro libello,
ensem cosmelerio *ancU velri a via strata erulain, ac
typis mandatam in opere cui titulus : Amudes de pliitoso- hunc putat e nunicro non monianisiicorum esse. In
nie chrdtienne, t. XIX. Praeterea cf. Costadoni, ^ 23-27, quo hatid duhie errat, c l contra nitercmur hoc loco
S v
0, 53; Secchi, epigramma greco crisliano de pritni secoli
trovata preso V aniica Agusioduno, Roma 1810.— Franz, ex ipsis Tertuitiani scriptis monlanismo infeclis. e. c.
CbristlicnesDenkmal von Au{.uu erkloit, Berlin,18il. EDD. c libronV Vetnndis virginibus, c. 9. nisi eam disputa-
i\) In Hbro suorum facilo optinio : a v'.ndiculo:i of thc
frbijiline owles, Proj-os. 10, p. 56, sq, lioncip occ«passet Ci- V . Theophitns Wcrnsdorfius (/«
1S3 A C DOCTRINA SCRIPTORUM f E R T U L L I A N I . 154
Commenlat. de Monlanittit tcee. 2. vulgo creditit hcc~ A lianac Ecclesiac sacerdotibus repetilas permissas esse
reticit, Gedani. 1751, § 19.}. Quam ob rcm expona nuptias Terlultianut dixissel, neque iJIas ait suscipi
mus oportet iHud, qitod nos commoveat, ul de libro a laicU debere, quoniam ct ipsi sacerdotes a Christo
nostro magis in honcsliorcm, qtiam pejorem partcm conslituli fuissent, quare illi etiam offerendi tingen-
pronnntiandum esse putemus. Iliijus judicii duplcx dique haberent potettatem et tacerdoiet tibi toti estent.
est caussa. Primum cum quaestionein traclat de i i s , Quod tametsi non dicat fieri debere, nisi ubi non sit
quibus jus sit baptismi conferendi-(c. 17.) illam po- eccletiatlici ordinit contettut, tamen neque mentto-
testatem tummum habere ait tacerdotem , qui ett nem auctoritalis Fpiscoporum vel cxHcrorum docto-
Epitcoput dehinc Pretbyterot et Diaconot, non lamen rum publicorum injicit, ut fit in nostro libro, neque
%

tine Epitcopi auctoritate propter Ecclesiae honorem. hanc laicorum potestalcm ex officiorum jttrisquc v i -
Alioquin etiam, pergit, laicit jut ett, — ted cum ea cissitudinc, iit h i c ( l ) , deducit, sed plauc ex mystico
majoribut competant, ne tibi attumanl dicatum Epi» omitium chrislianoruin sacerdotio ; unde magna , ui
tcopit officium Epitcopatut. Unde hnrc consequunttir, fallor, duci suspicio poiest, aliam plane disciplinam
Tertuttianum lihrum n<>strutn scripsis«e tum, cum Tertulliani, scribentis hos erroribus Moinani infectos
versaretur in aliquo coelu sacro, qui clEpiscnpos sum* libros fuisse, qunm ejus, cum animum ad nostrum
mosesse putabat rerum sacrarum moderatorcs, ct B scribendum adjimgcret. Alquc ul illud inagis confir-
laicis nou nisi summa in necessitate versmibus jus iiicm proponam hic aliquam conjccturam me.un, non
concedebat aliqucm ^acro lavacro abluendi. Sed in quasi ipse me putarem err.irc in ea non posse, scd
Montanistarum convcnticulis lojige alia videtur con- IIl ofleram iis quorttm hac de re potesl essc judi-
suetudo ohiinuisse. Nam eisi non ncgem , iis etiam cium , quod videant, valealnc (|tiidquam ad catissam
suos et Presbyleros fuissc et Diaconos , tnmeu aiium noslram viris doctis probaudain. Neinpe c. 17. liiiri
in eomm doctoribus collocandis ordincm observalum nostri confutal Tertutlianut argunieiituin i!lud,quod,
fuisse, testis est Hieronymut (Epistola ad Ma^ccllam, quibuscum pugnabat, homincs solcbaut ex aclis qui-
quce etl 27. edil. Jo. Martianaci , lom. IV. part. II. husdam Pauti suiuerc, ut feminis p lest:icni publicc
p. 65.).; qui apud not, inquit, Apottotorum locum docendi vindicarciil. IIAC ego Pauli Acia si, qu vn :in
Epitcopt tenent, apud eot Epitcoput lerliut ett. Ha- fucrinl quemque auclorem habueriiit, ostciidcrc po-
bent enim primot de Pepuxa Patriarchat, tecundot tuero , tum mihi quidem Tertutlianut vix \Tdeltir ea
quot appellant Cenonat,atque ita in teninni, i. e. pene
% spernere potuisse, si bunc de baplismo librum jam
uitimum locum Epitcopi devotvuntur. Quam si qtiis d i - disciplina^ Mo:itanistarum deditus scripsisset. AI«,HO
cere velit consuetudiiiem Moiitanislarum ab Hiero- hacc ego Acta ca fuisse suspicor, quae aptid vetcres
vymo ficlam esse , vcl Tertultiani aevo recciuiorem, C i , nomine Adorum Pauli et Theclce ex iilissc novi-
s u ?

neque quid movere Hieronymum poluissct video, ut mus, non quidem eo liabilu ac forma, qualcin habvnt
talia fingcret, quae magno crimiui dari Montanistis edita illa a Jo. Emetlo Crabio (In spicitegio SS. Pa-
non poterant, ncque abhorret aliquo modo, qui ipsi trum el Hmreticorum, totn. I. scc. 1. p. 95. sq.), stint
se suis vel doclrinis vel institutis a commuui Ecclesia eitim haec batid dubic temporibus prodeiintibus ndul-
sejuiixeraut, cos eliam ordinem saccrdoium diver- tcrata : sed sutit in illis taraen Crabianis qtixdam
sum a comimint consuetudiiicconsiituissc, pncserlim quasi venae aut fragmenta coriim Thectce Aciortun,
cum jam ipse Monlanut Pepusam Phryghc oppiduin quae veteribus ceicbiata fucrUul, vcluti p. 115. is lo-
Uierosolymam appcllasscl (V. Eutebii Hitl. Eccletiat- cus, uhi Paulus Theclae poteslatem imponit doctrinatn
licam , lib. V . c. 18. )• Atque ccce mHii quanlum in Cbristi aliis puhiicc tradendi. Qu;e ipsa res, opinor,
noslro libello honorcm Episcopis asseral, cjuin omnem ostendit, Terlultianum in loco cxcitato haec Acta Thc-
lingendi aqua sacra potesiatcin ai> iis deducal > ct ip- clce habuisse ob ociilos posita propterea, quod mcn-
sius Ecclcsiac honorem cum horum diguitale conjunc- lioncm iojicit scripti cujusd.im commentitii, quod
tissimum trad.n. Scd in lihro de Pudicttia lam vebe-
%
Pauti apostoti iioiiicu mciiiiehaiur, in quo conces a v

mcnti ilio iu consiietudiiiem orthodoxae Ecclesia D 9 C


^ n l t i m m > s
' ^ 1 X C u c e n <
^ licciilia; id quod magis
quam saIse,obsecro perstringil (c. 1.) Pomificem tci'"
v
postea coiifirinabimiis. Scd si qmeratur (juis fuerit
iicet maximum Epitcopumque Epitcoporum ejusque %
is qui sub Pauti apostoli nomine finxcril haec :tcia
edictum peremptorium! qr.ain niiiil dat tantu viro , ut spuria , lum ego nullus duhilo Leucium hxrcliciiiu,
ail hic, a quo dignitas Ecciesios pendebat! Ac si quis quem vulgo Manichacum non rccic pulaut, horiiiu Aclc-
putal, quod cgo non diflilcor, Tertuliianum in ilio l i - rum, qua» Tertullianut afferl, scriptorem cxlilissc.
bro magnain animi pcrmotionem ad caussamlaliu- Cur iia ccnseam breviter exponendum videtur. Pri-
lisse, aiium dabo e libro de Exhortatione cattilatit mum ucgari non potcst Leucium ut aliorum Aposio-
haud duhie Montanistico ioctini, qui longe majorem, loruin , sic etiam / W i quaedam Acta fiuxisse, quod
ut mihi vid tur, laicis tribuit baptismi confereudi i i - P//o(iuitestatur (InBibliotheca, s e c l . l i i . p . m. 15G.) V

centiam, quam cam , qualem nosiro in libro defen- qui talia s;vpins tr^claveral. Deinde Leuciumnon Ma-
derat, ul jam vidco magnum virum , qucm honoris nicbaeorum , scd Docetarum vel Encratiiarum disci-
caussa nuncupo , Juttum Henningium Boshmerum
(1) Ita enim de baplismo, c. 16. Laicis eliam jus est bap-
acute monnisse (Diss. IX. Juris Ecctesiast. aniiqui, tismtimdaiidi; quod cniin ex atquo accipitur, ex ajquo cj^ri
I 5.). Uhi cum ncque sacerdoiibus V. T. nemie chris- potcst, • .• - .
WSSERTATIO OE VEtUl /ETATE 156
155
plin» deditum fuisse, pweclare probavit vir cgregie A nensem saee. IV. qui (Emst. L ad Sumpronianum N<h
doetus maximeque liinatus lsaacus Beilosobrius vaiianum, edita in Bibliolh. maxima PP. Lugdunensi,
(Beausobre, histoire critique de Manichie el du Ma- tom. IV. p. 505. G.) : Phryges' b. est, Monlanistae,
nichiisme, iib. H . c. 2. § 2. sq.) quorum capitalis iuquil, se animatos a Leucio mentiuntur. Neque illud
error conlinebatur in contemnendis nuptiis ; et Acto- testimoiiium videtur a vero aberrare, propterca quod
m m universorum Pauii et Thecloe bic Anis est, ut certum est Monlanistas eodem modo atque Encrali-
vitam sine nuptiis summis laudibus efferant, multa tas, e quorum disciplina Leucius erat, tiiinium tribuis-
ilem sunt alia sub Apostolorom nomine a Leucio ad se iis qui abborrebanl a nuptiis. Unde boc effici posse
illum errorem per ipsam Apostolorum doclrinam et credo : TertuUianum , siquidem librum nostrum i n -
usum confirmandum conficta. Porro mullis argumen- ter Montani discipuios conslitutus scripsisset, caulius
tis Bellosobrius, I. c , docuit, Leucium jam saec. U . fuisse loculurum de libro tali, qui Leucium auctorem
^exstilisse, el Epiphanius ( Basr. L l . 6. p. 427.) Leu- habebat, neque illum fraudis accusaturura , cum is
cium clarissimc appelial Joannis aposloli discipulum. ipse cum Montanislis sentirel. Quod si quis conlra
Itaque et tempore Tertuliiani exstiterunl haec Acta dicat, elabi nobis illara caussam, proplerea quod non
Pauli, quae Leucium auctorem habuisse diximus, el satis conslal, ignoraveritne TertuUianus horum Acto-
est admodum verisimile, Tertullianum non alia nisi B r u r a
parenlem (quod vix cred.bile est in tam curioso
Leucii Acta indicare voluisse; nam horum Actorum universae antiquitatis exploralore),dabo i l l u d , si ita
scriptorcm ail fuisse Presbyterum , qui fraudis in placet; boc lamen mihi quisque vicissim dedcrit,
ca reconvictus de loco fuerit, h. e. de munere sacro nisi quis contrariam sentenliam docueril, satis hanc
dejectus. Cui si quis addiderit Hieronymum (In catai. suspicionem impedire dehere ,quo minus bunc Tertui-
scriptorum eccles. c. 7. p. 104.), qui diserteait, Ter- Uani librum ad genus eorumlibrorum ahjiciamus, quos
f

tullianum dixisse hunc Presbyterum zpudJoannem post 6ecessionem ab orthodoxis faclam composuil.
eonvictum ct remotum a mnhere publico fuisse pro- § 5. —Libri II ad Uxorem anie lapsum TertuiUam
ptcr fraudemcomiuissam; profecto videhit scriptorem exaraii.
Actorum Pauli et Tlteclce auctoritati Joannis apostoti Yenio nunc ad libros quos Uxori suce Tertullianus
fuisse subjectum, quod dici de Leucio, ut modo osteu- inscripsit, qui quod sint conjunclim e d i l i , dubitari
di, oplime potest. Denique mihi peropportune cecidit, non palilur libri posterioris principium(l). In quibus
ul hujus rei etiam in Philastrio (De Harresibus, c. 55« iibris tametsi sint quae videanlur erroribus Monlauis-
edit. Fahricii p. 112.) aiiquam significationem repe- tarum consentanea, tamen ego hos ausim potius in
rirem in loco e o , ubi de Seleuco haeretico ejusque numero eorum collocare quos ante banc defectionem
u o d m i h i r i m u m v i d e l u r c o n f i r o w r i
doctriiia disserit. N e m p e ^ ^ Q P
eo, quod nusquam suum Paracletum TerluUianus ja-
luereticum et Leucium nostriim eosdem esse. Jam
ctat in rebus iis, irt quibus multum auctoritatis hujiis
ecce mihi quaeso, quid de Seteuco suisque Philastrius?
effata habitura fuissent. Namque, u l hoc uiar, cap. 7.
Baptismo , inquit, non utuntur propter verbum hoc,
lib. I. extrem., ubi salius esse disputat fugere secun-
quod dixit Joa. Baptista: Ipse vos baptizubit in spirila
das nuptias, nullum excital Paracletwn quem locum
et igne. Nibil similius hoc esse potest illorum errorum, 9

nunquam praetermiliii in libris qui e Montanistarum


quos Tertutlianus in libro de Baptismo confulat.
disciplina prodiere; sed unam adbibet auctoritatem
Negabant haeretici, adversus quos ibi disputat, sacro
disciplinae Ecclesiae et Apostoli legem, qua qui bis (2)
lavacro tingendos christianos esse, alque is ipse dicta
Joannis de baptismo per spiritura el ignem suae senten- (1) Proximetibi... quyi feminmsiOictce-sectandumsitpro^'
cutus swn.
liae conciliat; quare, qutd est prohabiiius quam adver- (2) Pcrspicue, nisi fallor, hic locus, et aller ille e fibro
sarios Tertutliani a sententia Leucii sieliSse, qui, teste
de Exhort. castU. c: 7. excitatus, ut alia multa non tan-
%

gam, docet, aritiquam christianorum Ecclesiam verba


Philastrio, idem prorsus dixerat, Nemo mihi occurral? Pauli I. Tira. III. 3. de Kpiscopo ^ p>«ux^ a*s <. sic ce- 9

Seteucum v. Leucium, de quo Philastrius loquilur, Ma- pisse, ut Paulus de secundis doctorum nupiiis dixerit. Nam
in illo Tertulliani loco, cum interdictas has sacerdoUbus V.
nichceum fuisse atque diversum a Leucio Joa. aposloli T. dixisset: Chrislo, inquit,
„.^_„ servabatur sicut in ca?teris,ila
w r

discipulo; Phitastrium eliam homincm nullius nretii ^ " ° n l ^ kgi* plenitudo. Inde iqilur apud nos ple-
l
i s l uo< ue

v
esse, undeexisterct: quod fidei hujus male ambulanli nius alquequi
oporlere. instrucltus
allegunturprwscribuur,
in ordinem umus malrtmonn
sacerdotaiem. esse
Usque
credere nos non oporleal. Namque istud discritnen fic- adeo quosaam numuni digamos toco dejectos. tbi neque
vutt illisdesacerdotibusiuteUigi.qui pra3ter uxorem eliam
lum esse, ac nuilutn, satisadversus Fabricium Belloso- meretrice quadam utebantur, ut videbaiur Heumanno in
briusjoc. c i l . § 3, defendil, et Philastrium non quideni F.rklaerung des N. T. part. IX. p. 179. neque more Mon-
tanistaruui loquitur. Nam contra lllam Ueumanui interpre-
ignoro nugatorcm esse in plerisquc, etiam in euarran- % tationem pugnat universum Tertulliani consilium, qui
jlis ipsis Seteuci erroribus, qui cerlc Leucio Joa. disci- clare dicit de castrata ticenUa sarpius nubendi, ct c. 0. de
duplici Dei disposUione, una illa: crescile el nudliplica-
pulo tribui non omnes possunl; scd in nugis ilIisP/»7a- mvu, altera : Tempus jam in collecto est etc, qua Deus 9

strianis quis nulladicere audeat verilatis scmina latere? abolefecerit priorem. Ncque commemorat senlcntiain Mon-
tanislis propriam, sed illis atque Catbolicis communem.
Sit igilur hoc constitutum, Tertultianum in libro nos- Nam primum in locis similibus libri de Monogamia, c. 11.
tro, cum Acta Pauii rejiceret, scriplnm aliquod repti* convincit adv^rsarios iniquitatis repetitamm nuptiarum
s c , ut eos tnle matrimonium postulare dicat ab its quibus
diasse, quod ficlum erat a Leucio , qui juslitiam vitae non liceal tale Uabere.ab Episcopo numogamo, a presbyte-
sine nuptiis transaciae omni modo defendebat. Jam ris et Dktconis ejusdem Sacramenti, a viduis etiam, et
laicis, et ab Apostolo interdictas argumentatur nupliaj?,
placct provocare ad Pacianum Episcopum Barino- propterea quod tolum ordmemEcclesice,h. e.,sacerdotes de
IW A C DOCTRINA SCRIPTORUM T E R T U L L I A N I . 158
matrimonium conlraxerant, ait ab officio publico A Montanisticorum numero, el qui corcctius referri de-
sejungi; qnae verba baud scio, an non sint minus ac- beanl, videamus. In quibus non' dubilo aureum de
commodata scriplori Monlanistieo quam ei qui do- Patientia librum primo loco ponerc. Nam etsi Tille-
ctrinas Ecclesiae rectius sentientis sequebaiur. Deinde montius [Mtmoires pour servir a tliisloire Ecclesiasli-
in eadcm sectione uxorem, si denuo societalem con- que, tom. III. p. 2G2.) hunc vclil iis adjungere, qui
jugalcm inierit, non ait maie facere, adjicitque c superiores sunt defcctione Tertuttiatti ad Montatiistas,
mente Pauli apostoli non quidcm non bonestas esse propterea , quod et fugam in publicis chrislianorum
secundas nuptias, scd tamen eas sollicitudinem non propter religionem calamilatibus non spernit, el ma-
levem calamilatesque inducere. Neque iib. II. c. 1. gnam modestiam adhibet; taracn illa nequaquam
abstincntiam a novo malrimonio aliunde commendat, idonea ad hanc rem conflrmandam arbitror. Nam de
nisi ex eo, quod ea mnjorem afleral utilitalem. Quod modestia ea non video quare uti TertuUianus non
est nimiac Ienitatis in scriplore Montanistico, cujus
etiam posl susceplam in onhodoxos inimicitiam po-
disciplina omnes secundas ntiptias in loco summorum
tuisset, neque enim ea propria esl virtus reclc sen-
vitiorum babebat. Dcnique libro' II. uxori suae per-
tienlium;^ei illi altcri ne sua quidem verilas constat.
mittit novam post obitum suutn conjunctionem
Elcnim in co loco, c quo polestatem fugiendi a Ter-
ineundam, neque illud alia sevcriori lege, nisi B tultiano concessam excitare conatur ( c. 13.) fuga
ut nubat christiano, dicilque c. 1. difficiliutn re- llla nullo modo concedilur, sed ipsam patien-
rum facilem esse veniam. Sed Montanislx quo modo liam allirmatur firmitatem humanac imbecillitatis
excipiebant eos qui ad nuplias redieranl? Digamos, praestare , ignem ctiam et cruccm el heslias et gla-
inquit Terlultianus, de Pudicit. c. i . exlrcm., foris dium ip&a coustantia vinci. Alqui sunt eliam in hoc
sistimus eumdem limitem moechit quoque et fornicato- quamvis pr.Tclaro libello plura/qunc animum Tertul-
9

ribus figimus,— non amptius ab Ecclesia publicalionem liani Montanisfarum crroribus non leviter tinclum
dedecoris relaturis. Scilicet hoc est facilem veniam ostendunt, suntque ibi omnes fere Montauistarum
dare. Jam haud difficile csl ad judicandum num pos- errores proposili. Ac significalio illa quidem Paracteti
sinl isla tam clara, quae caussain a nobis proposilam subobscura est, nonntilla lamen in hoc loco, c. 1,
adjuvant, loca convelli aliqua tali similitudine dicto- ad capienda et proeslanda ea, sola gratiu divinai
rum quorumdam , quae sunl in islis libris, cum iis inspirationis operatur. Porro praestantia nuptiartim
quae scverior Montani disciplina in aliis Tertulliano non repclilanim ita fere proponitur c. 15.: Pa-
persuasit. Illud vero unum, quod habet Boffmannus, tientia sanctitati quoque procurat continentiam car-
I. c. § 12., argumenlum, quod libri isti scripti sinl nis; hcecy et viduam lettet, et virginem assignat, et vo-
cum quaestio de Fuga in periculo propler rcligionero C 1^^^^ donem ad regna cceli leval. Secundas
spa

agitata fuisset, eaque salulem petere quemquam de- item ntiplias adullerii nomine traducit c. 12. Inc-
bere Tertullianus cum Monlaiiislis negasset; hoc illud diae ex arbitrio susccptac maxima laus cx h. 1.
unum adeo nos non movet, ut eamus in ejus scnien- cernitur c. 13.: Affticiatio carnis hostia Domino pla-
tiam , ul ab ea magis retrahat. Nani ille ipse iocus, catorid per huinilintionis sacrificium, quum sordes cum
qiiem promit e lib. I. c. 3.: Etiam in persecutionibus angustia viclus Domino libat contenta simptici pa*
melnts est ex permissu fugere de oppido , quam depre- buto puroque aquce potu, quum jejunia conjungit,
hensum et dislorlum negare; ille salis docel Terlullia- quum cineri et sacco inotescil. De fuga jam dixi. Ne-
num non omnem fugam in lali tempestate non legili- gata denique seinolis a Societate sacra pcccato-
mam exislimasse; cum igilur confirmat lempore eo rihus venia nonne est in his verbis c. 12. ubi
quo hos composuit lihros, cum Moiilanisiis minus, omnem peccatorum spein nort in venia ab Ecclesiae
quam caeteris sensL^se. sodalibus obtinenda ponit, sed in salute ca, quam
ARTICULUS V . christiani horum emcndationem exspeciantes vel
Quarta classis librorum, quorum non nisi Montanismus exoptarent vel exorarent; praeter quod a collegio
pulet. sacro Montanistaruni exspectandum uihil eral (vide
| 1. - Liber de PaticnlUi, an. 200 vel 201 scriptus 1) ^ ^c _
e x l .
} Q | | rores,
M o n t a i l l s ! a n i i n cr

Quani ob rem ctiam hos. cximamiis e librorum


quamvis non possinl nisi per quaedam veluti involucra
monogamis disponat. Quae omnia ostendunt, Caluolicos se- in hoc libro perspici; tamen ex eo uihil cflicilur, nisi
cundas sacerdolum nuptias repudtasse, cum ex eorum
sententiis colligat, nec laicis hujusmodi nuptias concedi quod hic libellussitex eo tempore, quo ilb Tcriulliani
posse. Ac c. 12. piaiiissimc sic ait catbolicos argtimcnia- contentio in defendendis Monianistarum scitis vel
tos: Sotos qui sunt in clero monrqnnna? ingo adslrinxU;
ergo id non omnibus prcescribU. Deinde fianc coust tuiio- nondnm exarserat, vel rcstincta aliquo modo erat.
uem, qua sublaia? siut secundae nuptiae, non Paracleto, &ed iClas igitur htijtis libelli non salis certa est. Quod
Christo tribuit, et adbibel Apostoli verba, qui ptemus
ulque instructius (quam in V. Test.) prTscripscrit : wiius immincnte jain cbristianis pei iculo scriptus s i l , non
mmrinwnii esse'oportere, qui atiegaiUur in ordinem sacer- admodum dubiteni, etenim aliqua htijus sententiae
dotulem. Tum slatim addit : usque adeo menuni Digamos
toco deiectos. Quod de calholicis oporlet intelligi, nam non inepla ratio in ipso libri argumento quacrenda. At
Montamsiae ne laicum quidem secundarum nuptiarum vcro scripserilne illum Tertullianus inter melus Sca-
reum liilisscot. Iu nostro vero loco sic loquilur : Quantum
detrahant fidei, quanlum obstrepanl sanctitali nuptUe pulat se- adfersus chrisliaiios, imperante Caracatto, exci-
cmuiee, discipUna Ecctesue etprwscriptio Aposloli declaral, tatos, quod Altixko placuit, an sub initium calamita-
cum digamos non sinit prcestdere, cum vtduam adlegi m
ordmem, nm ynivirant, non conccdU. tum publicarum sub Seeero Aug. quo tempore el ilte9
159 DISSEKTATIO DE VEttA J E T A T E !60
de Fuga in persecutione placidus ille non minus et A rum , quibus cbristiani a Deorum cultoribus objicic-
mitigatus commcntarius prodiit , id nemo facile dixe- baiitur, incntionem injecisset, ipse etiam Tertuttianus,
r i t : quare ad alium transcamus. quinibil solet omittere caussae suae proficuum, cuin
illud argiiiiieiilum in libris de Cultu feminarum nostri
j 2. — Liber de velandit Virginibut, qui ett faciU
similibus adhibuerit, tamen bic ne uno quidem verbo
Ukrorum Montanitticorum primut.
eas ait exstiiissc*. Qua ex re colligi potest, etim scrip-
Est is de velandit Virginibut liber, quem ad primos tum esse tum, cum talibus inalis non essenl chrisliani
crrorum Montani plenos pertincre non admodum oppressi. Aiqui ctimeum dixcrimus composilum esso
dubilo. Nam, de illo nos haesilare non sinil crcberri- posiquam Tertultiannt se Montanistis adjuuxerai ,
ma Paracleli nov;cque ejus discipiin.c commeinora apparet noslrutn librum non posse anliquiorem
tio ; ut nc necesse quidem sit vel libri istius simili- esseannoCC, quoniam Tertnllianum alibi docebamtis
tudinem cum iis dc Cullu feminamm , qui sunl e eo anno ad Montanistas trausiisse; neque mullo pos-
Monlanistarum disciplina, vcl ob>curiorem unius lcriorem ctiam, cum anno CCIl. calamiluies a Severo
conjugii ( c . 3. ) defensionciu rcfcrre. Quid cnim excilalae jam ceperint initium. Sed eum iibrum no-
illa significatio revelationum, quibus, ut ail ille luimus inter illos rcferre , quorum aetas certissime
c. 17., Domiuus vclaniinis spatia melaius est? JJ constarct proptcrea, quod conjectando magis quam
Quid novilas correctiouis, quam lege lidei ( in adhibitis ccrtissimis argumentis,ejus poluerunt na-
Syinbolo apo^tolico comprebensa) manenie, crclera tales constitui.
disciplinac et conversationis, opcranle et proficicnte
§ 5. — Liber de Exhortatione Cattitatit anno 201.
usque in finem gratia Dei, admiltanl ( c. i.)? Quid
exaratut.
ille Paracletut, quem miserit Domiuus, ut pau-
latim dirigeretur c l ad perfectum perdiiceretur d i - Neque vero ita muUo post sci ipti videnlur libri i i ,
sciplina (ibid.) ? Quid enarralio aeiatum disciplinae qtiibus domesticas Montanislarum doctrinas a con-
christianac, iu quibus juslitia demum per Paractetum tcmplu et impclu contrariae partis vindicare studuit,
componenda sil in maluritalem? Qnid, iuquam, haec quales sunl de Exhortatione cattitatit de Monogamia,
f

ouiiiia aliud, quam Tertultianum Montani discipulum de Jejuniit, deque Pudicitia commenialiones. Quas
tcstantur? Sed ncqfte illud inagis ohscuriim est, pri- esse oinncs plenas crrorum Montani nemoest quif

mum himc fere loetum ' cssc quem coujunctus cum dobitet; ct eas hoc fere teinpore, h. e. sub iniliis
Montanistis ediderit. Namque , ut ab hoc ordiar, Monlanismi Sepiimii prodiisse, dttbitari vix magis
ntillus fere est inter omncs ejus Moiitanisticos liber , potesi. Quod uiruiuque, singulos hos libros percur-
in quo mnjorem vim adhibeat ad defendeudam disci- C rendo, breviter docebimus, ne haec noslr» scriptio-
plinam Montanistarum a ctilpa novitalis, quam is de nis pars, quamvis ab aliis etiam tractata, desiderari
quo quaeriiur, imprimis sect. 1.2.; quod certe dat videatur. Siiul vcro isti, si quid video, eodem ordine
locum suspicandi non impie Tertntlianum hunc, editi, quo eos enarravimus; ila ut horum prfmtis
quam primum seMonlatiistisadjiiuxerat, composuisse, vidcri possit is, qui cst de Exhorlaiione eattitatis. Qui
ut crimeu a .se novarum renun removeret. Nee in qnidcmnon ref .rtur ah Hieronymo (Calal. scriplor.
uilo alio magis videtur Paracletum ejusqne disciplinae Eccl. c. 53.) in ntimcro librorum quos addefen-
divinam origincm defendere, nisi in hoc ipso; quam deuda Montani scita Tertulliannt coinposuerit; sunl
non nindo aguitionem Paracteti, sed dcfcnsionem eliam in hoc libro qtuc rcm uon satis excutienti
cum alibi ( adv. Praxeam, c. i . ) dicat se dis- pcrsuadere possent, nondum tum de illa disciplina
jiiuxisse a Ptychici» facile est intcllectu, nostrum
f
cum fuisse : sed ea qtiidem snnt leviora. Nam quod
lihrum, in qtto vchementer eum quidcm defcndit, Hieronymut in indicc horum librorum iiostrum non
inler primordia temporis ab ipso apud Montanistas habe;it, liujus rci potesi lucc ratio esse, quod non
acti exaralum fuisse. Atque illud confirmari mullis voluerit enumerare uisi libros eos, quos opponendi
arguiiientis non probahiliiate destitutis poicst. Primo orlhodoxis consilium Tertvlliano fuil, is vero de
suh isto ipso tempore scripti sunt lihri de Cultu fe- ^ Exhortatione cattitatit liber non iis oppositus est,
minarum, ut alio loco dispulabamus , isli vero cjus- sed scriplus ad doccndum fratrem nescio quem,
dcm prope suul cum tioslro argumeiiti. Deinde, qucm non tam confulare de nuptiis repetendis co«
ctim haberet occasioncm satis opporlunam invchcudi gitantem v o l u i l , quam ad omillendas islas adbor-
scverius in orthodox.x* Ecclesiae addiciorum, nontiui- tari. Traetcrca non equidem inficior, salis bic iuc-
lortim sallcm, in veiandis Virginibus consuetudinem dcstiae et plus essequamin caeteris, qui doctrinam
couirariain suae, tamen hic multo modeslius disptt- a^iquani Montanistarum dispulanl, ipsum etiam
tat, quam in aliis qui sunl orthodoxis oppositi, TcrtiUtianum in hoc libro suadere magis ct utile
quod , nisi quod vcllemus admitiatur, conceptu difli- honestumquc dicere unum conjugium, quam pcr-
cilc esse quisque d i c e l , qui yehementissimam 7'er- fcctam intermiltendarum sccundarum nuptiarum ne-
tuliiani in dcfcndendo Monlanismo aniini commotio-
f
ccssitatem dc cndcrc; undc colligere quis posset,
nem aliunde intcllexit. Denique, tamclsi mullttm eum incliuasse forte, sed ncc tum se applicasse ad
profuisset caussae, cujus in libro nostro defensionem partes Montanistarum, qucmadmodum et illud in li-
stiscepefal, si caianiilalum pupl-carum el periculo- bris.od Uxorem sunertus diximus. A l is(a mode^ta
161 AC DOCTRINA SCRIPTORUM TERTULLIANI. 162
bcilitasque ejus apparet eiiam in aiiis libris baud A luaies, iia propteragnitionemcharismalum appcllatos,
dubie tempore eo scriplis, quo jam sc disciplinac deni<iue in inipugnandis secundis nupliis consumat
Uonlani dediderat, et admiranda non nimis esl in uuivcrsum , non nccesse e$t multis hunc iibrum
Ubro t a l i , qui est instar cpistolae suasoriac, in qua asserere Monianislicis. Sed paiilum juvat in tempus
solemus uti sunrmissiori placidaque dictione, ac scrip - scripti hujus commentarii inquirere. Cum illtim loctim
tus videtor non ad aliquem Monlanislarum , qui sc- Pauti quo alfotinctiliam a nuptiis suadet propler
veriore disciplina delcctabatur, sed ad quemdnm de injuriarni illius temporis, quo_subjecti chrisliani erant
Ecclesia orlhodoxorutn hominem. Cujns rei non periciilorum perpeluitali, Tertultianus ad caussam
obscura est in.principiis libri significatio. ubi fratrem stiam contorsissel, magis nunc, addit, tempus in
illum ait sine dubio<de exitu singularttatis (h. e. de coltecto est ( c. 3 . ) , ueque his ipsis verbis ob-
restaurandis niiptiis) cogitare; quod baud scio , an scure significat magnam tcmpotatem calamitalum
non cadal in eum qui cum Monlanistis non legitimas tum, cum de monogamia scriberet, in chrisiianos
pntabat secundas nuptias. Neque ego ignoro SCTU- irruisse. Quod etiamsi quis dicercl etiam dici a Ter-
pulum Tiltemontii (I; c, p. 202.), qui et magnam sibi tutliano potuisse nulla adhuc calamitatc publica in
fingil inler hunc ct de Monogamia commenlarium christianos existentc , illud laincu multo est probabi-
dissimililudinem, quae nulla fere esl rccte attendenti, ^ iius propterea quod adinodum crcdibile est, Tertul*
et praeleritam silcntio Montanimemoriain miratur. At tianum siatim sub initium susccpti Montanismi ani-
ne appellem illum locum, qucm uon cxpressum in mum ad liujus disciphnac doctrinam defendendam
libris noslris Rigutiiut ( i n not. ad h. 1. p. 114.) appulisse. Id si verum sit, incidii profecio hic liber
rcstituit, in quo summrc Pritcillm, vatis Montnnis- in ea lempora, quibus jam ignis calamitutum publi-
tica», laudes conliuentur, uou fuisset prudcnliac ci carum itiler chrislianos cxarserai. Iloc igilur loco
laodare Montannm, qui repudiare ejus disciplinam dum requiralur qualis vcxatio christianorum iutel-
Tidebatnr. Sed si qua e>l ctiam aha dubilatio , oinni ligcnda s i l , demonstrari ista nullo negotio potest.
illi opponi potest, uon solum summa, etiam ad verba, Nam post Teriultiuni ;ul Montanistas secessionem ea
simihtudo cum libro de Monogamia, quem fcre libri rcpenle exstitit rerum perturbalio, quam Severns Aug.
nosiri posses dicere *xp6&f*ru ; scd quoque id , ediclo suo conciiaverat. Atque hacc.ctini c«jcpta. A .
quod est c. 6 : Dens tn primordio sementem ge- (XII. fere posl aunum CCiY. dcUerit, scripiique sint
neris emisit indultis conjug.oruln habenis donec mun-posl libruin nostritm libri de Jejuniis , deque Pndtci-
%

aus repleretur, donec novas disciplinai materia profi- tia non librum nostrum ahhorret in annum fere CCIII.
t

ceret; nunc vero sub extremitatibus temporum com- Q conjicere. Neque vero vereor htiic suhjuugere illum
pressit quod enuserat, et revocavit quod indutseral de Jejuniis librum , quem posteriorem esse libro de
Neque vero est a veritate magis alieuum, librum Monogamia et alteram vcluti disputalionis adversus
aostrum fere primum diccre eorum, quoriim ipsum Psychicos parlem, iuitium istius libri saiis ostendil,
argvmeiitum versatur in defcndeudis Mouianisiaruin ipsumque iliud docel nou ila multopost illtim editum
erroribus. Nam de Monogamia librum uon possumus a Terluttiano fuisse. Esl igittir is quoqtte in publica
eodem cum nostro, tempore scriptum cxistimare qundam vexatione expositus, qtiam significare hinc
proplcrca quod, uli dicebamus, cst prorsus cjusdem inde, vcluti in extrema libri parte, videlur;nec potest
argiimenli. Deinde nostrum vidclur Tertultianus prius vindicaria Monlanismi suspicione, non modo propter
scripsisse , quam illum , qui, si jam cxstitisset, cum illam libri aetatem, sed propier Pnroc/e/i cliam defen-
se ad noslrum scribendum acctngcrct, nostri scribendi aionem,c. 10. c. 11. c. 13. ct beilum Psychicis
nulla ueccssilas fuisset, sed fratrem iiluin poluisset publice in hoc libro indiclum. Post hunc una restat
ad commentariuiii dc Monogamia lanquam ad pti- commeiitatio Psychicis sludio opposita, ca videlicet,
bhce ediiam disputationem remittere. Sed nostrum si est de qux PtidicfOainstituta. Quam esse contra advcr-
prhis scriplum esse arbiiremur, non poterat i s . sarios Montanistarum scriptam nemoiinquaro dubita-
commemlari Psychicis; siquidem non publice erat, D vit, nec dubitare quis potest propterea quod ipse ilhid
sed privato alicui proposilus. Deniquc ostendemus Tertull. seque alienum a societate Psychicorum profi-
postea , librnm de Monogamia esse fere sub iniiium tetur.c.l. c.6. c.10. e. 16. et cact.) Suntque inulta vei
calainitatum ab ipso Severo A . CCII. cxcitainriim libro ipsi impressa (c. 22.) vel aliunde ccrla signa,
scriptum, caelerosque Psychicis consulto opposilos qualia Orsius (In diss. de pace etabsoluL capitatium cri-
posieriorcs esse eo de Monogamia; ilaquc necesse minum a calholica Ecclesia tribus prioribus sceculis non
est credere, nosirum de Exhorlalione castitatis librum denegata, (c. 4. digress. 3. p. 1*0. sq.) produxit, quae
illos aetatc fere supcrare. non admodum recenliorcm hunc iibruin calamitalibus
a Severo christiaiiorum fnmilke inflictis, aiinum igitur
5 4. — Lt^rt de Monogamia, Jejuniis et Pudicitia,
natalein hujuslibri fcreCCIV.autsequenlcmoslendunt.
ami. 203 scripti.

Devolvttur crgo oratio nostra ad illum de Mono* § 5. —Libri adversus Praxeam, Hermogenem , et de
gamia librum: in quo cum ubivis Psydticos redargual, Anima, anno 204. vei 205. editi.
Paracleium auctoremsuum (c. 4. iuil. cap. 14. caet.)
cum nova prophetia decameu, suosque crepct spiri- IIos nondum fere libros contra Ecclesiam ortho-
163 DISSERTATIO DE V E R A J E T A T E IM
doxam confeccrat, cum alii sc gcneri dispulalionum A eistat, adversus Mareionem secundo, c. 6 . , occurrit;
advcrsus hacrcticos dederet Namque horum^doclri- sed potest etiam a TertuUiano unus librorum contra
nas libris statim sibi subjectis Tertultianum exagi- Mgrcionem deperditorum intelligi. Si illud statueris,
tasse, uon abhorret a vero, qunniam ipsi hi iibri erit de Anima scriptio posterior anno C C V I l l . ; sin hoc,
eamdein fere aetatem magna suh Severo calamilate polest eliam ante illum annum coflocari. Quarum
christianorum paulo posleriorem produnl; et si quis sententiarura mihi magis posterior prohatur : nam
conjecturae dandus est locus, non inepte quis Tertul- ut appendices librorum, qualis est noster libellus ,
0
lianum concentum cum vera Ecclesia suum iu rebus inagis moris est statim , non longo posl tempore, iis
ad fidem pertinemibus ipsis his doctrinis adversus bae- subjicerc, sic et eodem modo in Scorpiace amissos jam
rcticosdefendcndis confirmare voluisse diceret. Ac in libros adversus Marcionem excitat, et erit ordo libro-
his libris nulla videturautiquior dispulatio illa quaeest nim Tertulliani, si isla admittator sententia , multo
adversus Praxeam; nam ct videtur paulo anie librum concinnior. Eteuim in ista Scorpiace, quam probavi-
conlra V alenlinianos conscripta, nusquam enim in hoc mus anno CCIV. scriptam fuisse, hcereticos, Gnosticot
Antipraxea, quamvis saepenumero Vaienlinianos com- et V alentinianos qtieritur impugnare supplicia sponte
memorct, adlibrumValenlinianisopposilum provocat, a christianis propler religioncm suscepta ( c. i .
qucmmorem alias, id quod omuibiis ipsum legcntibtis B ^
c # \ 5 j j S e ( \m . 5 5 „ ^ 1 ^ ^is
i b r o d e mma> c f

constat, lcnere solcl Terlullianut; et quod videltirad oa, putat de gtoria martyrum,et huic libro, ut poslea
qu.c diximus ,confirmanda accommodatins, Praxeas is apparebit, statim subjecil adversus Valentinianos H«
cral hacrcticus, qiiem Monlanislae sibi longe molestis- hrum, in quo, c. 30. init., impugnalarn ait a Valenti-
simumpularedebebant, quoniam is ipse,praeterquam nianis martyrii necessitatem. Ilaque salis videtur ve-
quod errorem doctrinx deTriade sanctissima adversuin rilati consetitnncum , nostrum de Anima et adversus
disseminaverat, persuaserat cliam Pontifici Romano, Valentimanos librum non mullo posl Scorpiacen anno
quem viri docli satisbene Vscforem fuisse existimant, ut fere CCV. fuisse conscriptum-
jam paralam Montanislis pacem refringeret(vid.c.l.).
Neque crgo difficilc estcredere, initium dispulationum § 6. — Libri adversus Valentinianos et de Prcescriptio-
nibus Carne Christi et Resurrectione, posl ann. 203
suarum Teriulliannma velitationecum Praxea fecisse. t

scripti.
Quam nemo negabira Tertulliano Monlanista fuisse
susceptam ; ipsuin enim nomen Psycliicorum (c. 1), Ordo^igitur librorum postulat, ul nunc de h a c F a -
ipse Paracletus, in quo se melius de veritaie mysterii tentinianorum reprehensionc dicamus. Et vcro illa de-
dc summa maxima Triade edoctum profitetur ( c i ( fectionc Tertulliani ad Montanistas inferior : quod
c. 8 , ctc. ) , ipsa denique professio agnitio- quidem dicla buic disputationi aspersa non planis-
ncm Paracleti et defensionem sejunxisse se a Psy- sime doccnt; nihii est enim in hoc libello doctrina-
chicis, ponuut illud supra omncm dubitationem. mm , quod non potuisset etiam ab orthodoxo proli-
Scd de ipsa btijus iibri aetate nos non audemus cisci; scd tamen id apparet dupliciter. Primtim qtiod
asscveranler pronttnliare, quamvis, si ista adversus Jam se dicat, c. 16., exlrem., cum Hermdgene de eo«
Praxeam dispulatio prima esl inter concertationes dem atque cum Valentinianis argumenlo congressum
cum haorclicis, alquc bac secutx sunl statim libros fuisse , quae Antihermogeniana disputatio est a nobis
orthodoxae Ecclesiae oppositos, anno fere CCIV. aut modo Montanistico scriplori asserta ; deinde qtiod
V . assignari non male possit. Hanc excepisse librum vehemenier optat, c. 5. extr., tit sibi daretur assequi
adversus llermogenem non dubitarim dicere, esl enim Proculum in omni opcre, qucm et virginis scneclaz et
iste anliquior libro de Anima et iiio adversus Valcnti- christianai eloquenlice dignitatem appellat. Hunc Pro-
nianos, ul postea docebitur, qui cum compositi sint culum ego non dubito Proculum illum Montanistam
fcre transactis furoribus Severianis, eidein cura A n - fuisse, cujus exstat apud Eusebium, \. VI. H . E . c. 20.
tipraxea anno Iribuendus videlhr noster libellus, memoria, cnm propter laudem virginitatis ejus, quam
quem a Montanista Tertuliiano profectum esse per- j j tanquam praeclaram ineo virtulera TertutUanus col-
acerba in repelilasab Uermogenenuplias oratio (c. I.) laudat, ttim propterea, quod ip*um nostrum nuncu-
iioii obscure decTarat. Huic veluti appendicem adje- pat, distinctum hoc nominc ab iis quos modo lau-
c i t , quod inilium libri ct/nulla alia loca docent, l i - daverat, Justino Martyre , Mittiade (Ecclesiarum
bruin de Anima refcrlura somniis innumerabilibus, sophista, ut ait forte incensus odio htijus v i r i , qui
qui hahct haud dubias Montanismi notas ( 1 ) ; sed [ut referl Eusebius, I. c. lib. V . 17.] etiam se Monta-
fueriiue eodcm fere cum iibro adversus Hermogenem nislis opposuerat), atquc lrenwo, scriptoribus orlho-
anuo , an post annum demum CCVIU. scriptus, iliud doxae Ecclcsiae. Sed ipsam hujtis libri actatem si quis ^
vero caderc in discepialiouem potest. Nam c. 2. subtiiius pcrcunclalur, satis videtur consentaneum
Inesse, ait, nobis ?6 aur(fov?iov naluraliler jam et dicerc , eum csse non ita multo post sopitam quodam
Marcioni ostendimus ; quae disputatio in libro , qui modo crudelilatem in christianos exaratum. Nam et
confessionem veritatis christianae sub potestntibus
(I) E . c. cum c. 55. et 58. Paracleli monita et testimo- istius saeculi et aptid trihunalia pra^sidum (quatn ur-
nium excilal, ibidemque et c. 9. dicit suos Spirilalia cha- get c. 50.) defendere non admodum necessc crat,
rtsmata agiuyscere, ac post Joannem quoque Prophetiam
meruisee coneeqm. nisilum vel ipcum UTud calanjitosum terx)pus,vei
m AC DOCTRINA SCWPTORUM TERTDLLIANI. M
ejasviva memoria exslilisset, et est, Qt modo dice- A mu$. Audio. Quid ergo est? omnes stmt TertulHatd
bamits, h i c liber eodem fere cum Scorpiace tempore adversus haereticos iibri posteriores eo qui est de
scriplus postquam fitror Severi restinctus fueral, ut Preescnptioue ? A l istum loctim Tertuitianut, ul mihi
historia hnjes lemporis docet. Ilaqne placet a d j i - vidctur, non recte cepit. Nam in eo looo non gene-
brum de Pra$criptionibu$ heeretkorum progredi, quem ratim in hoc libro Tertultianut ait sc haerelicos
hnic snbjicere non dubilamus; quidquid etiam in con- confutasse, sed addit, se id fecisse universe certit el
trariam pnrtem Tiilemontius (L. c. part. R I . p. 203. juttit et nccettariit jnrwscriptionibus. Itaqne m aliis
et not. 6. in Tertultian. p. 656.) et Whistonus (ln iihris non se poilicelur separatim confutaluriiin hac-
seripto : The true origm of the Subeltian and Athana- reticorum singulorum doclrinam, scd ostensurum se,
sien Boctrinee of the Trinity, p. 3. sq.) disputave- singuios etiam haereticos eorumque scila, retntc doc-
rhn. Nam libro I. adversus Marcionem, c. I . , se ali- trinis recte sentientium cederc. Atdenuo Whistonus,
qaando exaratorum prouiHlil disputationem de Prcc- I. c.p. 4 : Auliquior est is de Preescriptione Commcn^
scriptione adversns haereticos, e quo hoc necessaria tarius Apoiogctico Tertuttiani. Quamobrem obsecro ?
conciusione eltcitur, demum posl annum CCYHI. no- Expedtte,\nqu\t hi Apolog.cAl., preescribimus adulte-
strum Iibrum hici fuisse expositum. Alqoe iJlud rpsum, ris nos{ris, illam esse regutam vefitatis, guce veniat a>
neqnc lcmrTorc eo, quo librum noslrum per^CTiberet, * Chritto, trantmitsa per comiles ipsius, auibus atiquando
vacuum a Montani9iarum erroribus fuisse animum posteriores diversi isti c6mmentalore$ probabuntur.
Tertuliiani clarissime ostendrt, ut nou dicam ho- Aculam vero bomiitcra, qui cum de pracscriplione
ram errorum vestigia non obscura esse in hoc libro, audk, etiam lihrum super ea re scriptum videt! Et
ea quidem oppugnatio ad aetatem hwjus libri magis
veinti c. 4 0 . , u b i , cum doeeat, etiam malignum ge-
nium acmulari instiluliones divinas :quid quod, inquit,
pertinebat; cactera, qurhns se adactos eo ^icuirt, ut
et summum Pontipcem in unis nuptiis statuil, habet et hunc librum e nuinero Monlanisticorum proscribe-
rrrgines , habet et continentes; et quae sunt gencrts rent, haec sunl : Primum Whistoms ndjeolum libro
ejosdem. S e d age aperiamus ea capita, unde omuis noslre libeilum, qui haereticos ortos in familia chris-
ad hane caussam disputatio ab its qui conlra sen- tianorum recensei, objicit, in quo plnnissime ol X«T*
tiortl ducitur. Ac primum aiunt, locum a nobis e l i -wtyxc haeretici condemnanlur; quod assct argu-
bro advcrsus Marcionem excitatum significare etiam mentum nullo modo cludendum, si, quod probandum
posse librum jam scriptum ; Wisthonvs eliam aliud suscipK Whistonus, hic libellus vindicari Tertultiane
ciemplam ponit hujus loquendi modi, nec nccessa- possel. Sed quid pro senlctitia hodic a viris doclis
rium in re oranibus nota, nec ullo modo apttim, elib. Q
prorsus profligata disputet, audiamus tamcw. Idem
V. c. 19. Sed illuddefendi non satis polest. Nam quo-est, ait, in hoc, quod in scriptis Tertultiani, dicendi
licscumque Tertullianus aliqucm librum jam a se com- genus. Quomodo tandem? Gra»ca saepius verba libcl-
positum profert, nunquam futurum adhibct loquendi lus latinis miscet; loquitur eo modo, quo Africani
genus, sedubivis praeteritum , atqtie eodcm, opinor, solent, borrido illo et pene barharo; acutis perse-
modo praeteriti temporis Qexionem usurpaturns luissetquitur hacreticos conclusiunculis; multa cliam cx
Tertultianus, ul fecit de hoc libro alibi (In libro de
lrenceo sumit; denique hacreticos narrat a Temtliauo
Cerne Chrisli, c. 2.) , si illum jarn a se com- commemoratos, etiam eos, quos uuus illc habct, v c l - .
ppsitom voluisset dicere. Neque vero illud minus est uli Ebwnem et Praxeam. At s i , qui hunc libellum
conlorlum, cum locum ex Antimarcione Tilkmontius scripsit, Afergenere fuil, vel TertuUianum descripsit?
Ndiil ad hacc Whistonus. ProgrcdiamuT ergo. Claris-
putat remancre potuisse e libris i i s , quos onte hoc ,
quod exstat, opus adversus Marcionem jam conlra sime Augusthius de Haeres. n. 86.: Tertuttianus tran$*
eum scripserat. Nam et illud mera conjectura est iil ad Phrygas, quos antea destruxerat. Ubiuam tan*
nullo modo probabilis proptcrea , quod Teriullianus 9dera ? Nusquam, ait Wkthonu$ tam ample quam in
9

cum se ad scribcndos nostros adversus Marcionem hac appendice. Certe andiam, unde haec Wisthonus
libros accingeret, unam illi oppositam dispulationein J) didicerit. Hieronymus adversus Luciferianos ex hoc, de
rescissam, alteram amiasam confirraat; et istud ar- quo quaerimus, libello, rnulta, tanquuHt ex autiquo
gumeiituni Tittemontii in se eliam ineptum est. Quod scripto sumtt, itemque Epiphanhs. S i l ita s,ane, de-
vero dicit lihrum de Came Christi esse priorem libris scripserint igilur mttita. Ergo hic libellus magnam
nostris adversus Marcionem, hunc vero poslcriorem habct antiquilatein. Habet profecto, cliam Tertutlia-
libro de hatreticorum Prcescriptione, ea non conor no forle acqualcm ; an eum etiam parentem habcat,
attingere; est enim ca de re satis stipra disputatum, id nondum video a Whislono plantim his leslimoniis
tntde inteiligatur, primum noslrttm librum Antimaf» faclum. Deinde, abhorrcre arbitranlur quod Teriul-
doni$ de quo hic quaerimus, non esse cum caeteris lianus separalus a communi Ecclcsia scripserit librum
t

cdiium, nec ullo modo illo de Carne Christi posterio- tam beilum, tam fortem ad exagitandos omues, qtii
rem. Sed in Ane libri de Praescriptione Tertultianus : se erroribus ab Ecciesia separassonl: ac, eliamsi
uunc quidem gcneraliter, inquit, actum est a nobie tanla vis insil veritnti, nt eliam inviiis se conspicien-
udversus hcere$e$ omne$ cerlis et justis et nece$$ariie
t dam defendendamque pracbeat, ipse quoqtte Tertul-
tmxscriptionibus repellendas a collathne Scripturarum. lianus saepius in libris haud dubie m Montanismo
fie reliquo ... etiam spedaliter quibusdam retpondebi* conscriptis pracscriptioni advcrsus haeraticos in»istat
#
107 DISSERTATIO D E VERA JETATE 468
tamcn tnnlo cum consilio ct ampliludine nusquam A vas, scd magis confirmatas veteres clirislianorum
hoc teloeum fuisse usum auiinndvcriere juhent. Qune propugnabant; imo ipsos ritus, quos rccentius i n -
disputalio est mngis, quam decet, argutn. Nam Mon- ducios apud Montani sectatores rectius sentienles
tanistac, ipse eiiam Tertntlianut, id ^uod conslat, (v. clainabant, ut probct e sacris littcris, ipsorum eliam
de Jejun. c. 1. de Virg. vel. c. 2.), nunquam sc alie- Apostolorum vel cousueiudine vel praeceptis, mullis
nos in docirinis ad fidem periincntibus ah orthodoxis in locis Tertullianus laborat. Sed i i *Jiacreiici ad-
professi sunt, neque Terlullianus usquam Psyc/iicos versusquos TcrluUiani institula est in libro de, Prae-
ponit in numcro hacrelicorum, sed ab iis planissime scriptioue disputatio, mullarum Cbristi doctrinarum
disiioguil (e. g. in lib. de Mouog. sub inil.). Modo vel rudcs Apo^tolos dictitabant fuisse» vel Chriktum
emendatam aiebanl ct perdiictam ad pcrfeclioiiem noftomnia omnibus tradidisse, ut Noster ait in ipso
disciplinam suam, ncquc in rebus, qnae sub iidem hoc, qucm tractamus, loco. Quam ob rem cum.
cadunt, de quibus dissensio unice haereticos consli- locus is, de quo dispulamus, a Montanista non m i -
luit, se discrepnntes a doctrina Christi et Apostolo- nus potnerit adhiberi, quara a socio Ecclesiae recte
rum confirmabant. Itique nihil mirari attinel, quod seutientis, hoc quiritur, utrasit sententia vei inter-
ex aetate recenliori doctrinarum ab hacrcticis defen- preiatio ad veritutem propensior ? uhi ego non mul-
sarum argiiraentum ad eos impuguaiidos duxerit. B ium duhito quin ipsum hunc lihrum dicam a Tcr-
Altcrum vero illud TitUmontii nihil e>l. Eteiiim etsi tulliano Montanisla proficisci. Nam primum, sunt libri
suscipiain quod hic consilio, scd in cacteris libris Septiiniani e disciplina Men.anistaruro d u c l i , iu
ohiler, de hac regtiia doclrinarum judicandarum Ter quibus iili itislat prxscriplioni in caussa huereticorum,
tullianus dUputnverit, lamen iliaui nou obscure, scd ncc ullo modo, quod usu ipsi venil dc. libris omni-
plauc saljs, proponil iti libris adverstis haereticos, et bus suis , ad quos remittere iectores poterat, suum
ad illam rein ex insliluto disputaudam librum uos- de Prcescriptione hcereticarum opus anle>taiur, veluli
trum dcstinaverat, alioquc modo confuiat in caeteris in libro adversus Praxeam, c. 1. adversus Uermogenem
t

baereiicorura ineplias. Atque haec ipsa possuul etiam c. 1. Deitide, si ises>el loci superius tractati e libro
opponi alii cuidam adversariorum arguinento, noit nostro sensus qualem Tillemontius fingit, non ad-
levi illi quidem, sed ita f o r l i , ul pene nos videri modum credihile est Tertullianum poluisse poslscri-
possel pertrahere iu adversarias partes posse, sed a plum huuc Jihrum ad Moiilauisias delabi, qni tam
Tillemontie, quod miror, non satis illuslralo. Videli- dilucide sententiam adversus Montani scholam dixe-
cct summum in doclrinis apostoiicarum Ecclesiarum rat, vel hunc librum, in quo Monlani inolitiones tan-
cum suis coiiseusum , sed vchementcm ab haereticis to iui|vetu damnati fueranl, etiam in libris. qoos tan-
dissensum propouit cap. 36.; et quod longe inajtis ^ quam Montauista cxarnvit, ul in lib. de Carne Christi
est, vebemenler, c . 2 l . , cxagitat hacreticos, propterea c. 2. extr. laudare. Nequc vero mirari quis debet,
quod consueveraut dicere, uon omnia Aposlolos Tertullianum um se adjunxisse defeusioni doctrina-
*cisse, quod ipseillis videbalur Jesus Chrislus dixissc rum in chrjf lianorum Ecclesiis susccpUiruin in libro
apud Joannem verbis his : Multa vobis a me dicettda qucm teinpore dcfcctionis sux ab his Ecclesiis scrip-
rctlant, sed suscipere ea nondum poteslis. Hos postea serat; lum enim jam ipso teuipore resiinctus aliquo
retundit vcrbis Christi iis, qnae superioribus subjece- modo cral ille Tertultiani in sccus seutienlcs orlhodo-
rat: Cum venerit ilte Spiritus, is vos ad omne td, quod xae Ecclesix socios furor, seque, placato paulisper
verum e$t cognoscendum perducet; unde effici posse animo, in hacreiicos converterat, unde major cum
9

rccte sentientibus coii6ensus et mitior de iis senten-


putat orania fuisse edoctos Aposlolos; nam ipsos
tiacxstitit (1).
illos Spiritum zChristo postca oranino accepisse ait
ex Aciis Apostolorum haud dubie constare. Atqui
ARTICULUS VI.
hac cogitanti cuidam, et apud se reputanli scita
Monlanistarum, qui, fcre ad eumdem illum locum Quinta ciassis librorunt, quorum nec celas nec doctrina
Joannis posteriorem provocantes, Paracleti discipli- ]) certa est.
nani perfectiorem quoque discipliua Chrisii et Apo- § i. — Liber de Pcenilentia.
stolorum defeudebant, vidcreturue igiiur illi Tertul- Jam de libris, qui sunl de Carne Chri$ti deqne catnis
9

lianus tam clare adversus ipsos Montanistas senlen- Reeurrectione, non esl quod inulta dicamus, cum hunc
tiam dicere, ut dubitari de bpOotctt* hujus libri nou
eo posleriorem esse illius libri in hoc excitatio satis
jiosset? Non equidem pulo. Naiu , etsi hic locus
inaynam haheat rationem, potuil lamen profcrri (I) Ardua sane, si qua fuerit, ac angustiis inlricata
elianrab eo qui stabat a Montanistarum partibus. vkietur ba?c dc Pra?scriptionum tempore conlroVersia :
quani rursus tu hujus operis decursu in promptu erit aliqua-
Etenim, uli diximus, nusquam Tertullianus ulluni tenus exagitare, noslramque, etsi nobis noo iiceat tantas
adinittit inter Montanistas et orthodoxos Apostolo- componere iites, sententiam qualemrumque exphcare.
Nuuc autem id obiier uintum dicere juvai, ncc jam videli-
rura seclatores dissensum de iis esse, quae fide acci - cet dispiicuisse quam subodoraturTillemontiusopinionem,
pienda sunt; et quod nullius verae doctrinae exper- qua iibruiti hunc. equidem anle Tertulliani deleclionem,
cum adhuc sana fide floreret, ac forsan dum Romae agens
tes fuisse Apostolos defeudit, iilud dari a quovis traditiones apostolicas penilus ialrospiceret, conceptum
Moiitauisiarura poterat. Sed emeudatiorem deinum fuisse ac incaeptuin, nec tamen nisi post libros in Marcio-
nem, hxrente jam auctore in montauismi fece, in lucem
per Paracletum disciplinam, docirinas etiam non no- editum arbitraremur. EDD.
169 AC DOCTRINA SCRIPTORUM TERTULLIANI. 170
doceat (c. 2 , ) , ac ille demum post librum de A essenl gravissimis flagiiiis, apud Demn, si ad bonam
hareticorum Prascriptione composilus s i t , quod mentem rediissenl, adilus non essel impeditus. E x
eodem modo apparet ( Vid. art. 4, § 6 ) ; at cer- qtio etiam iliud efficilur, nonrevocare Tertultianum in
ins borum librorum annus non constat. Restant libro de Pudicitia id, quod in singulari iibello ortho-
igilur ii libri, quorum nulla, ut mibi videtur, ralio vel doxorum olim scntenliae addicttis scripsisset, sed n i -
anatis vel doctrinae tradi potesl (is enim erat lerlius hil nunc fatelur, nisi se aliter sentire de ista venia a
nostne scriptionis locus), de quibus cum alii, qui coetu sacro concedenda, quam olim inler orlhodoxos
eam rem a se perfeciam putarunt, decrevisse sibi visi non quidem scripsisset, sed sensisset tamen. Qoid
sintcum aliqua certitudine, quaecumque in isiam rcm crgo esl? Tertullianumne pularemus huuc librum in
disputarunt,ea nos,quibus magis placet in baccaus- montanismo scripsisse ? Neque hoc audeo dicere. Nam
sa verecundius loqui, oportet paululum posiremo loco elsi peccaloribus ad pristiuam eamque pcrversam v i -
exculere. Est hnjtis generisliber dePaenitenlia quem
9 tam redeuntibus non nisi unameamque ultimam spem
Terluliiani esse adeo ncgabat Erasmus, probalus iu veniae apud Deum impetrandae polliceri videa-
bac re a Dailceo aliquando, ctiam ab Hoffmanno, ma- tur c. 8 , lamen et in ea re nihil docet, quod
xiroepropter styli dissimilitudinem in hoc cacterisqtie propritim fuisse legamus Montanistarum, sed quod
Tertultiani libris; quam ego, fateor, deprehendere ^ etiani ab aliis orthodoxorum vehementer propugna
non satis queo, eliamsi hic non tam appareat impe- lum esse inveniamus (Vide Hermce Pastorem Man-
t

dilum illud et coneisum dicendi gcnus, quod regnat dato 4, in Fabricii Apocryphis iV, t. T. 111, p. 845,
hi caeteris. Neque enim tanta est, quanta putalur, haec sq. et loca ibi a Fabricio cilata), nullam spem esse sa-
9

dissimilitudo, sed eadem fracta et interrupta dictio lutis iis qui post susceplum baptismum iterum gravius
liicexstat, quae est in aliis mitigatae paulisperdiciio- et ad jacluram verae pietatis peccassent, quod pessi-
nis libris veluli in iis, qui sunt de Patientia deque F u -
9 mam baptismi dilferendi consuetudinetn in Ecclesiam
ga in persecutione. Sit igilur hic liber Seplimxi noslri, postea intulil; et qu^durius loculus esse videri po-
sed eum cum scriberet, cujusnam sectae fuerit, dicere terat, ipse his verbis subjectis miligal: Verum non
non audeo. At hic intercedunt fere omnes, cerlissi- statim succidendus ac subruendus est animus despera*
mumque esse aiunt, cum orthodoxis tum Tertullianum tione. Quare ad quam vel aeiatem vel doctrinam hic
sensisse, namque eteum coelui sacro polestalem con- liber referendus sit, cum aliae rei dirimendae in hoc
cedere delicta condonandi iisqtii gravius peccassent, libro significationes non exsteni, me quidem prorsus
quam prorsus deslruxisset in libro de Pudicitia, et nescire profiteor.
in illo libro ipsum illuin profiteri,' se nunc confuta- Q
§ 2. — Liber adversus Judceos.
revelle librum quem olim, haeresi communis Eccle-
siae addiclus pro hac potestate scripsisset. In qua uni- Atque etiam illud non me futeri pudet de libro
versa disputatioue multo sapientior mibi videtur Hoff- quem adversus Judceos conscripsit, in quo nihil est,
mannus, quam in caeteris. Namqtte I. c. § XIII pulchrc quod Montani ineptias saperet: sed neque illud ad-
monet is, longe diversam esse quaesiinnem in libro miralionem habel; nulla euim fere exstitil Tertulliano
de Panitentia propositam abea, qnam Tertuliianus in in hoc libro lalium commemorandarum opportunitas.
commentario super Pudicitia posuii, alque etiam Mon- Quare illud est videndum, utrumne ibi aliqua repe-
innistas omne illud potuisse defcndcre qttod est in riatur temporis significatio. Et ea est quidcm sub-
libro de Pcenitentia propositum. Yidelicet non super obscura in duobus locis : Prima c. 7 in quo Bri-
ca re erat orthodoxos iuter et Montanislas quaestio : tannorum inaccesta Romanis loca comniemoral, et
posscnlne ii, qui ad imptiritatem prisiinam graviori- paulo post eos Oceani sui ambiiu conctusos. Quae res
bus delictis rediissent, iuterposita poenilentia, vcniam qtiidem Baronium (Annat.Ecclesiast. ad an. 212.), Al-
9

malefactorum a Dco impelrare, qtiod neutri, neMon- /ix/u^',aliosque deduxit injeam opinionem, ut crede-
tanislae quidem, negabant, quos potius constai ipsam rent post victorias Severi a Hritannis reportatas scrip-
l u m l u n c
Igsjuo/tyyjfftv a reis postuiasse, scd eam quidem non ita, D ! lihrum esse, et ita anno fere C C I X ; quod
ut impetraret, qui peccavcrat, veniam ab Ecclesia el ego non dixerim ; namquomodo lum tandcm loca Rri-
conjunctioniscum illa restitutionem, sed ut incitarenlur tannorum dici inaccessa potuissent, quorum sihi adi-
prohi ad supplicnndum Deo ul huic peccatori landem
t tum Romani fecerant; ct qui poluisset Tertullianus
aliquando veniam coucederet; sed iilud qua^rebatur diccre: Trans istas gentes Romanos porrigere regni sui
potius, liceretne Ecclesiam usurpare poteslalem, qua vires non posse, cum illud ipsum inter Ri ilannos fe-
se non destitutam eliam ipsa sentiret, recipiendi se- cissent. Nimis profeclo clare confirmat Ilerodianus
junctos a societale sua peccatores in amicitiam vele- (Hisl. lib. III, c. 14, p. m. 170), Severum non modo
9

rcm et communioncm sacrorum; qtiod Montanistae Gelam in iis Rritannorum regionibus reliquisse, quoe
ita negabanl fieri debcre, sed orthodoxi ita posse fieri imperio Romanortim subjeciae erant, sed Severum
aiebant. Hanc igitur licenliam usurpatam ab orthodo- quoque, pergit, latius se profudisse. Ncque vero mu-
xis Terlullianus in libro eo, qui est de Pudicitia, ve- rus a Severo in Britannia exsiructus, qui Baronium
hementer salseque exagitat, sed in lihro de Pamiten- caeierosque decepit, is est, quo Tertullianus significat
iia neque confirmat, neque impugnat etiam, sed de conclusos finibus suis Britannos fuisse, neque enim
iila venia loquitur, ad quam eiiam iis qui immersi muro, scd inlra Qceani ambitum conclusos Briiannosj
TERTtJLLlA!SI I . (Six.)
171 DJSSERTATIO D E VERA JETATE 172
pianissime dicil. Sed ista demum, qoae de Britannis A rerel (In the sacred history of ihe Jewtsh and christian
caeteri seriptores tradiderunt, sunt in expeditione church, part. I I , vol. 6, pag. 477-78). Alque is S S .
Severi adversus eos facta, quam constat fuisse anno illas marlyrcs non quidem arbilratur e disciplina
CCVIH. susceptam. Prior igilur hic Tertulliani liher Monlanislarum fuisse, quod quibusdam placuit, velutl
cxstitit, et multo prior quidem, si quid video, rccte- Samueti Basnagio (Annatib. Polit. Eccles., tom. II,
que Tertultianus allero in loco disputavit, qui est pag. 224, qs.); sed haec qui cojlegit, eum plane pulat
c. 13. Neque enim tempore scripti hujus libri cui- non monlanistam modo, sed et Tertullianum fuisse.
quam Jttdacorum permissns erat aditus ad Bethlche- Qua dc re nobis sedel contraria sententia. Nam p r i -
iaum aut agrum circumjacentem, aut fricrosolymnm. mum mulla sunt in ipsis, quos Perpetua reliquit,
Enimveroconstat,Siverrmt muitas rogasse Judacis ami- commcnlariis, quae haud dubie eam ostenduni o
cas Ieges, quas in compendio recitavit Jacobus Bas- Montauislarum familia fuissc. Idquc jam occupavit
nagius (Bist. desJuifs, t. VIII, p. 49, seq.), ac ista jura
Basnagius, sed naclus est, qui conlradicerel, Jose-
Spartianus (In Vita Severi, c. 16 ) ait fundata phum Auguslinum Orsium, qui, quamvis eum, qui
ipsis esse tum, cum Severus, capta Clesiphonte, in acta ista collegit, monlanislam exi^limet, tamen
JCgyplum protieisceretur, h. e. an. fere C C l l . Itaque streuue in defendenda harum martyrum fide laborat
non est credibile, cum imiha ipsis jura concesserit, B tj ^ Apologet. pro SS. Perpetuce, Felicitatis et
n 5 I >

amplius quemqnam proaibuisse ab aditu vel Hiero sociorum martyrum orthodoxia , adversus Sam. Bas-
solymorum vel cujusquam aiins in Palaestina M c i , nagium, Florent., 1728, in-4°);cujus argumenta me-
nec dici potest exilium Judaeorum vel Tertulliani ad- mini mihi olim legenti rem istam non persuadere,
versus Judceos iibrum demara post iltam annum exsli- sed plurima conlinere ab hac disputatione prorsus
lisse, sed anteo raagis. In qua sententia confirmart aliena. Sed nunc quidem non est ad manus; itaque
videor loco aiiqtio TertuUiani ex Apologetico, c. 21, unum Whistonum perscquamur. IFle ne lilteram
ubi praeler alia Judaeis narrat ne advennrum qni- qnidem quac montaiiismura sapial ait esse in his
dem jure concedi, ut lerram patriam saltem vesti- Perpetuce et Saturi commentariis, e quibus peue isla
gio saiutarent. Quod etiamsi falsum sit de universo Acta composita sunt; quod quam a vcritate abhor-
Palaesiinae tractu, e quo non videniur Judaei ne per real postea docebimus; deinde hoc unuin suflicere
Adrianum quidem ejecti, qitod mnitis l«eis scriplo- ad omnem litem componendam pulat, quod Trrtut-
rum veterum imprimis decuit Jo. Matsonus( In cottect. tianus primus fuerit qui errores Honlauistarum in
histor. ad op. Arislidised. a Sam. Jebv4o, § 6 , n. 8 ) ; Africam tempore fere e o , quo supplicia ab his mar-
tamen Tertultianum ila oportuil existimasse in Apolo- Q tyribus sttmpta sunt, induceret: quare cum vix in
getieo. Undecacteris, quae diximus,assumplis, ejusdem ' Afri< am hacc scila fuissenl delata co tempore, non
fere aetatis esse iibvum adversmt Juebmos coIUgi quo- posse dici homines litlerarum rudes longe reraotos
dajn inodo potest. Sed cum neque annus hnjus libri a Carthagine, quales isti fuerunt, jam islam discipli-
accurate possit definiri, neque perspicnum sit, sen- nam suscepisse. In quo sermone non unus error re-
scrilne jam tum TertuUianus cum Montanistis, pla- perilur. Primum boc sumit sibi haud dubie, quod isli
cuil etiam hunc iibrunt iia adjungere, quormn nec martyres morlera subierinl Tuburbii, cujus urbis
actas nec doctrina appareai; et collectis omnibus iis , scio mentionera iujeciam esse in spuriis hortira Acto-
quae hactenus proposita sunt, ita fere ordinem libro- rura ofemplis, el est quoque ejtts nomen a Whistono
rum TertuIIianr constituere. expressum, sed et per meliora arcoycapa el argumen-
Anie suscept. In MontJamsmo. Scorpiacen. tis Valesii ac Ruinarlii (ln not. ad Acta martyr., pag.
montanism. De Corona. Adv. Vatentin. 90, 91, ed. Amstel.) satis explosum. Quare si eos, ut
De Oratione. De Virg. velandis. Adv. Marcion. 1.1.
Ad Martyres. De Cultu feminar. De Praescript. hae- illi viri docueruni,Carlhagine interemplos credamus,
l)e Spectaculis. De Fuga in perse- retic facile accipere hi notiliam errorum Montanistarum
De. Idololalria. cut. II, III,IV,advers.
Apologelicum. De Exhort'. casti- Marc. poluissent, cum Tertultianum Carlhagine vixisse
De Teslim. animae. tatis.
Lib. 2 ad nalio- De Monogamia. De ResurrecU^e. ^ o m n e s
* docebit Tertut-
n o r i n 1 , U n d e v e r o W n i s t o n u

nes. De Jejumi9. Lib.V, adv Marc. tianum primum fuisse, qui in Africa hos errores et
r>e Baplismo. De Pudioitia. De Pallio.
Lib. 2 ad uxorem. Advers. Praxeam. (De Patienlia.) tempore fcre suppliciorum ab liis luartyribus sump-
(adversus Judaaos) Adv, Hermog. Ad Scapulam. torum sparserit ? Et si haec etiam dederim, quid,
De Anima. (De Poenilenlia.)
obsecro, incredibiie eslcrrores a Tertuiliano in Africa
§ 3.—De Aclis Perpetua* et Feticitalisjiarumque mon- disseminalos, quos ante aunum C C V , jam scripiis
lanismo. defenderat ( huic cnim anno mortem SS. Martyrum
Atqtoo hic possemus finem Ihcere dispulalionis Whisionus adjunxit), percepios ab bis martyribus
noslrae; neqtte enim cactera Tertulliani scripla, quae fuisse, iraprimis cum plurimi ad socielatem Moniani
vcl perpcram sunt ipsi adscripta, vcl non exstant,ex- accedentes, expertes litlerarum fuerint, et ita horum
culere nobis est propositum. Sed in animum vcnit marlyrum similes. Ac multo magis abborret id, quod
quoedam de Aclis iilis SS. Perpeium et Feiicitatis d i - nihii sit somniorum Montani commentariis ipsius
cerc, quae sunt, qui etiam Tertulliano tribnerint. In Perpeluce et Saturi aspersum; Nam primum magna
quibus unum illuin Whistonum impugnarc placet, qu est suspicio humani scnsus in ipsis speciebus his
omnom opcram doJit, ut hacc Acla Tcrtutliano asse- hominibus ohjectis. Etenim Perpetua non modo sta-
175 AC DOCTRINA SCRIPTOftUM T E R T U L L I A N L 174
tim cum baptisme se profitctur dotem futurorum A dam chrislianorom ad propria miracula producenda
prncnutitiandorum accepisse(I); scd ita ctiam fidenier idonea*, nemo, opinor, dubiiabit, qui vel ba?c cum
de ca dote loquiiur, ul pro arbiirio fulura praesagire iis conlnierit, quae smit ab Apostolo Rom. XII, 5 8 ,
ct vel ab ipsis infemi suppliciis aiorluos libcrare e t a d l C o r . XII, sq., disputata. AlqueMlIas addit
posset (2).Quampostremam arroganiiam nonexcutiam Panttts V , 4 3 , ad Ephes. IV, V, 1 3 - 4 1 , datas esae
nancquidcm, scd vebeincntcr laincn dubilo, an lem- pbxpt x«racvTK{«r»ttev ol T c A m * e i ; T^V kvorrim rfit nlortotit

paribus iis , in qure actas Perpeluee incidit, h. t. sae- **l rij; iniyjbvew; roBtdeD TOO 0eo5, t c c M p f t riUiov, c i f
culo P . N . C. sccundo labenti, illa miraculorum pirpov $Xtxfe$ roZ nlrjp&pKTO; toXt xptrrod. X . T . A . ; I i n d c
facullas ct quasi immanens virlus, quac Apostolis efftcitureo tcmpore exstinctas has facullale* fuisse ,
Ecdesiacque Apostolicx data erat, recle tribui debeat. quo cum h, qui e Judaeis, tum qui e Geutilihus chri-
Cujus acntenliae, ut brevitaii locus dettir, duas pro- stiani facli erant, (ol 7r«vTf«) in iisdem rebus cre-
ponam rationes. Una hacc est, quod doceri nullo mado dcndis agnoscendoqoe uno illo Filio Dei consensissent,
possit, quemquam, si ab Apostolis disccsseris, vel et universa e\ utrisque coHecta socieias christiano-
atccpissc taleni facultatcm, nisi manibus coruin sibi rum (quac h i c , ducta a tabernaculo Mosaico, repleto
hnpositis, vel iliam commnnicare itcrum cutn aiiis illo divino splendore , simiiitudiiie, izW^pa. rou
poluissc; contra, qui m contrariam partem disputari H X/>I»TG«/coll. c / 1 , 22, 2 3 , diciiur) ad virilem quasi
pessint, plures sunt c l satis illustrcs loci. Petrumei aetatcm perducta, non se jactandam amplius fraudi-
Joannem Apostolos, ul hoc uiar, quare landcm a cae- bus doctorum iovbm^ivrw permiUeret. Sed istud
tcris missos csse Sainariam (Act. VIII , 14, $q.) t tcmpusnon ita multo post Apostolorum omnium
quare mauibus impositis virltitcm cfficiendorum mi- obitant, aui sub mediain fere saoc. H parlera exslilisse
raculorum dislribuisse novis christianis dicas, cum suspicor. Etenim ut Adrianus Judaeis Hicrosolyma
ipse jam Phiiipput Evangelitta muilis miraculis Sa- cullumqne i b i pabiice ceiebrandam ialerdixerat,
mariac celebritatem cssel conseculus? quare Chri- chiistianos, quorum animi adhuc ad Judaeorum reli-
sliani Efihcsini (Act. X I X , 2, tq.) ad quos primus gionem fuerant incnnati, paucis exceptis, Sulpitm
nunc Pauiut Apottotut accesserat, neque accepisse Severus (Histor. sacra, lib. II, c. 51), elhuncerro-
se SpirUum S. ocquc etiam scire quid hoc rei esset,
y rem abjecisse, et Marcum e genUribns cpiscopom
potuissenl dicere, nisi ita, quemadmodum diceba- Hierosolynritanum creasse, quorum hauddubieexem-
mus, fuisscl? Quod si ila est, ncmincm affirmare plum cjeteri eju6dera gcneris nnitati fuere; neqae
audeo sub finem saec. II. fuisse chrislianorum qui enim post bacc disruptam christiauorum societatem
bujusroodi facultate splendesceret; neque enim lura, ^ prisimbdeobservaiwU legeMosai(»d«8idits unqnam
qui ab Apostolis eam poluissent accipere in vivis deproliendimus. Nam elsi quis obvcrterk Cerinthia-
versabantur. Altera ratio in locoEph. IV, 7, sq., coti- norum, Ebiomtarum, Namtrmorum et Ehetaitarmm fa-
linetur. Etenim cura Pautut muila superius disputas- milias, tamen qui his , transacta priori saec. II
set.quibus iisetiam qui adhuc fueranl cullum deoruin parte, se adjungerent, paucissimi fuere, neque e x i -
secuti, eamdetn cum Judaeis partem vindicarel gra- stere ullo tempore tanta christianoium concordia
tiaotque divinam, ut dissentienles inter Cbrisiianos potest, ut ;n«lii sint prorsus, qui dissensnm a carte-
judaeos ac gentiles in concordiam redigeret; postea ris profileantur (1).
animadverlens, facultates ad iniracula multum ad
$ 4 . — De Montanistis Artotyritis.
alcndam utrorumque discordiam facerc, et quod ipsae
Esl porro quae magnnm movernt sus»ictonem
t
hae pro arbitrio Christi sapicntissimc sitil distribulae,
monlanismi Pcrpetuce visio ea, e qua se illa fntetur i n -
et quem finem habeant, et quod non exstilurae sint
staniem sibi violentnm mortem intcllexisse (Seet. 4).
nisi ad cerlum temptis, perspictie confirmat. Quo in
Nempe illi in visione offertur a qtiodam pastore
loco quin inleUigendae sinl non cominuues oranibus
bucceMa cnsei; edit tlla, el qtii adstant universi Amen
cbristianis cacque spirituales facultales, scd quorum-
dicunt. Quid hoc csl? Nempe significatio necisvio-
^ lenta?. Quomodo hoc sequitur : casei parttcula, ct
(1) Acta Perpet. et Felicit., in Ruinarti Actis martyrum
siaceris. Ed. Amst., p. 93. § 3. In ipno spatio pqucorum
dierum baptizati sumus. Miht autem spiritus dkiavtt: nihit M) Istam Infaustaro sane,tantlsque marlyribusingratam,
atiud velendum in aqua nisi snfferenliam carnis.
t
Valesii et Rasnagii senleutiam,qiiam male refricat hicanctor
(2) Ibid., p. 94, § 4 : Dixit mihi frater meus : Domtnanoster, strenue fusam fugatamque habet in peremptoria
soror, jam m magna dianitate es, et lanta ut postutes «-
t
Jos. Aug. Orsi postea S,U. K. cardinalis dissertationeapoto-
sionem, et oslendatur tibt, an passio sit an commeutus ?getica
t i. e. pro SS. Perpelua», FelicitaUs et SS.MM.erthodox4a f

ao futurum sit, ut mortis periculum effugias? V. Hostenii Fior. 1728, in qua haec imprimis slatuuntur: 1° conslare ex
s
not. ad h. I. ibid., p. 106, qoi bene observat locura Ter- gravissimistestiinoniiscuUum fuisse SS. martyribns nostris
tultiani, in quo sorores a Domino commeinorat dignationemab omni « v o in ecclesia pra?stitum; 2* etiamsi c fontibns
i. e. gratiam singularem, quotiescumqne desiderent, conse- montanistarum dimanarint acta SS. marlyrum, nibil inde i a
qm. Fergtt ilta : Et ego, qws nui sciebam fabulari cum ipsis prejudicii suboriri; 3° niiiil reapse in ij.sismet actts
Vonww, cujus beneficia lanta experla eram, fidenter repro- occurrcre quod Montani ofQchiam redoleat, aul quod cum
nusi ei dicens: Craslinadie tibi remmliabo... Deinde p. 96, enuinis cajterorum martyrum actis non apprimeconsonet;
f 1

17 , profecta est ipsi vox et mmuuwit Dmocratem, fra- cas demuin esse martyrum uosirorum\iriuies, eos vlsio-
num fruclus, vaiiciniorum eventus, miraculoruui, doclrinae,
trem jam mortuum, el cognovit se slatim dignam esse et
vro eo petere debere cotUinuo ipsa nocle ostensum estlotiusque
et coniiderationis caracieres, ut pateat illos luisse
tn oramate : periclilari mortuum Dinocratem. Sed § 8, spiriiu divino afflaios el a montauistarum iiislilulis a toto
crebras post preces inlellexit traiudutum esse de pama. 'coelo alienos; quse videre esl infrainlll tora. hujusce
Tantam vim ne preccs quidem Apostolorum, aul cujusvis Biblioth. ubi de SS. Perpetuae et SS. actis cum varlorum
taagni legati.Dei uoquam legimus babuisse. j veterum et recentiorum notis loco suo edendis, E D P .
475 DISSERTATIO DE VERA i E T A T E 176
Amen, et violenlum morlis genus ? M i h i , si quid A § 5. — Whistoni argumenta pro Tertutliano auctore
video, non videntur ea conjuncla aliquo modo, nisi horum Actorum expenduntur.
lianc e Monlanistarum familia virginem fuisse dicam;
Scd ad allerum veniamus, quod est in eo posilum:
quippe qnos, aliquos certe, Epiphanius ( hcer. 49,
fueritne is, qui haec Acta collcgit, vel scriptor e Mon-
§ 2 ) aliique dicunt in sacra coena (in agapis forle
tanistarum secta, vel idem ipse Tertullianus quod
volebant dicere homines non nimis accurali) caseum
utrumque Whisiono placcl; recte quidem, si de illo
adhibuisse. Jam vero usu venerat inler christianos,
quaerfttir; si de ipso Teriulliano, longe secus. Illud
nt qui adessent ex multitudine Amen addercnt in
igiltir superius plane Whistono assentior propterea,
sacro epulo, id quod e Justino Martyre (In Apolog.
quod et ille scriptor ( i n pnefationc) prophetius ait
mag. c. 85 et 87, ed. Grabii, p. 125, 131, 132), et
se et visiones novas agnoscereet honorare, unde se et fa-
dislribui solebat etiam illud in carcere iis qui morti
tclur nova hcec documenta martyrum et revetationum
erant destinati. Omnia igilur perpicua sunt, si ista
adjecisse seque (Sect. 26), quoniam permiserit et per-
9
virgo e Montani disciplina fuisse putalur; si negatur,
mittendo voiueril Spirilus S. ordinem istius muneris
cxplicari nuliomodo, ut mibi videtur, possunt (1).
( h . e. pugnam marlyrum ctim besliis in theatro)
(I) Sunl, quse ex hac Perpetuau fabiu> occurrunt non JJ conscribi, hacc composuisse jaclilat; quod haud scio
sine magna ratione adversns~ea
1
" A
quaedixi
l
" disputanda,
A A
~ et an non alium quam monlanisticum scriplorenVprodat,
adhibita etiam mullo cum ingenio a laudatissimo bistoriae
Montanislarum scriptore, Tbeopb. Wemsdorfio, § 18, hanc praecipue oh causam, quod orthodoxi non sole-
quibus breviter placet et modeste respondere. Atque mibi bant magni aestimare Montanislarura martyres, et ita
non contemnenda omnino videntur, quae veterum nnnnulli
de adhibilo a Montanistis in sacris epulis caseo tradunt, inulio minus, ut supplicia ipsorum atque constantiam,
unde nomen Artolyritarum traxerunt. Nam etiamsi illud etiam cum visionibus, quas coniemncbant profeclo,
inepte de modo sacrae Cceuae apud eos dicatur, longeque
illud praeclarius eliam a viro doclo ad aga|>as Monlanisla- in litierns referrent. Alquod est caput hujus disputa-
rum et oblaliones referalur, noslra tamen causa nihil tionis, TertuUianum cum ipsum scriptorcm fuisse,
postulat magis, nisi ut usus casei his eorum agapis vindi-
cetur. Quod fieri facile polest non modo pronterea, quod non daho Whistoni argumentis, quae sunt ab eo latius
nulla alia reddi ratio polesi origiuis tam ridiculae culpae proposita hoc modo : Primum haec Acla sunl,ut pra>
atque cognominis, sed ojuod etiam constat, Monlanistas
xerophagiarura studiosissimos fuisse, unde nec lauta fuisse fatio docet, nbn ila mullo post ipsura hoc factum
eorum sacra couvivia facile intelligilur; eoque cibo tenui, composita; deinde, exarata lalinc,- lum, ah homine
qualis caseus erat, Perpetuam quoque caeterosque marty-
res in carcere eliam, cum veluti agapas haberent, usos Africano, cujtis rei esl non leve in borrido Afrorum
fuisse, non magis dubitabit qui, quam miserabilis sors dicendi genere hic adhibito documcntum; itemque
eorum in vincuhs roerit, ex Actis ilhs didicerit. Sed quod
illam rem adhibueriraus ad efficiendum borura marlyrum, mulia adsunt verba familiaria illa quidera Teriultiano
imprimis Perpetuae, Montanismum, convelli videiur i\s, Q ( d pluribus exemplis probant Eotsteniance ad haec
q u o

quae vir doctiss. 1. c. attulit; pnmum Angustini ac lertul- . .


liani aucloritate, quorum aller illam Perpctuae visionem Acta nolae); pos(mno,scriptor fuit hatid dubie escbola
iaudavit, alter non commemoravit in lib. de Anima. Quo- Montdni, quam primus hoc fere, quo isti martyres
rum neulrum, opinor, admirationem habet. Tertuilianus
enim, dubitari potest, nuni hanc ij sam, de qua quaeritur, interemplt sunt, tempore Terluttianus iu Africa propa-
visionem significaverit: cuiu a Perpetua non nisi martyres gavil; necessc est igitur Tertulliani etiam baec Acta
in paradiso visos fuisse dicat, cujus rei quis forte mentio-
netu in nostra visionc desiderabit; neque is ad caussam esse. Quoe omnia nihil, si quid video, docent, nisi
suam, quae unice in asserenda solis martyribus ante ulti- Tcrtuttianum esse posse etim, cui collccti hi commen-
roiim judicii diem perfecta felicitate versatur, apte con-
gruenterque a Perpelua sumptum caseum commemoratu- tarii debeanlur, at eum istos etiam condidisse, illud
rus fuisset. Augustinum vero, qui in laudibus Perpetuae Whistonus non est islis argumeutis adsecutus. Et
totus est, alioque modo traditam ilti casei buccellam inter-
pretatur, eum vero quis hanc rem tamen laudasse mirabi- siinl profeclo in his qua?, cum ficta sinl ad libidinem,
tur ? Sed alterum gravius cst;, Augustinus illam casei vel plus cfficianl quam velit, niliil efficianl. Nam et
buccellam signum pulat fuisse dulccdinis felicitatis Perpe-
tuae, istamque interpretationem persuasil viro cl., qui illud commentilium est, u l i d i x i m u s , Tertullianum
omnem illam sianificationem murtis violentaa quaererc vi- primum Montanismi iu Africa disscminati fuisse au-
detur in scala illa spinis, gladiis, aliisque munila, per quam
ascendendum Perpetuse erat; caseus vero cur adbibitus sit ctorem; el verba Tertutliani rum his Actis communia,
ad sempiternain felicitatem adumbraddam , ralionem dicit non siiut cx ejus qtiidem proprio dicendi gcnere, sed
in lege persequenda? melaphora?, ducUe ab imagine Pasto- D
ex Africano. Eleuim si plura verba quac sunl in Ter-
ris, fuisse. At ego, si nulla alia, aisi baec, fuisset sumptio-
nis casei significalio, quaererem quid esset, quod Perpetuai tutliani cousueludine loquendi ostenderent, ipsum
caseus a Pastore mulgente fuisset ohlatus, non aliquid
potius laclis, quod essct ad felcilatem coelestis Cbanaan, Tertuliianum talc scriptum composuissc, cerlenecesse
melle quasi el lacte flnentis, adumbrandam mulio accom- csset. etiam ipsius Perpetuas Satnrique commenlarios
modaiius? Deinde dicat mibi quis, quare Perpetua hoc
commemoret objectum menti suse, quod istam casei buc~ non ab ipsis, sed a Terlutliano fuissc compositos;
cettam acceperit jimctis manibus (ex more in coena sacramulta enim sunl, ut Ilotsteniance observationes docent,
apud veteres christianos recepto) et mnversi circumslantes
Amen dixermt, cujns an ullam rationem dare possit quis- vocabula in illis ipsis commenlariis quje in Tertul-
quam dubito, nisi quis causae nostra? faveat. Denique si
• ista casei sumptio abquid in regno caiesti Perpetuae even-
tiani ctiam scriptis reperias. Atque occtirri etiam su-
turum significat, et coenam forte adumbrat Agni, descriptam spicionibus Whistonianis polcst argumentis contrariis.
in Apocaiypsi Joannis, ex qua fere omnes sunt istae visio-
nes in Aclis landatis desumptse, Monlanislam si dixeris
Nam in libro de Anima, c. 55, Tertultianus quamdam
Perpeluam, multo faciliorem nabet cogitationem, quam ob Perpetua? visionem in his Aclis narratam commemo-
rem ad hoc significandum casei buccella tradita ilh fuerit,
rat, affertque ad comprobandam aliquam doctrinam;
cum caseo, uti diximus, Montanista? in Agapis utereulur; *
at si illum caseum non aliquid coeleste dicis respicere, sed
conjunclum quidvis aliud cum morte violenta Perpetuae, (Sect. 8) refemnt roarlyres, pridle quam supplida
explicari istud visuni e coena libera polesi, quam Acta illa sustinerent, tanquam agapen suropsisse.
177 AC DOCTRINA SCRIPTORUM TERTULLIANI. 178
sed ne verbum esl quideni ibi, quo se scriptorem A lant, ut ab hoc ordiar, viri docti quid causae fuerit
horum Actorum signilicaret, quod haud dubilo quin, ut se Moqianislis Tertuliianus adjungeret, in quibus
uti solet, facturus esset, si ipse scriptor bujus histo- multi audiendum Hieronymum putant, qui odio doc-
riae exstitisset. Deinde nihil, ut mihi videtur, quem- torum Eccleske Romanae ait incensum eum valedixtsse
quam oporlet scripta Tertutliani modumque dicendi communi Ecclesiae; quod, ut alia praeteream, vix esi
cognovisse, qui dicere ausit, genus dicendi illud, credibile, proplcrca, quod magnis laudibus Romanant
quod est i n fine borum commentariorum, simul esse Ecclesiam in libro de Praiscript., montanistico illo,
ejus, quod aliis in scriptis Teriutliani deprehenditur. uti diximus, persequilur (c. 36.); nec in eo adversus
Itaque eximenda sunt ista Acta e libris Tertulliani, Praxeam, c. 1, uhi vehementer eum, adulterantem
DCC necesse est igilur de ipsa eorum aeiate disputaie. illam Ecclesiam errorihus, insectatur, quidquam con-
tumeliarum in ipsam hanc Ecclesiam ejusve Episco-
| 6. — Usus universce hujus Dispulationis exemplis
pum projicit. In bisloria deinde Montanisiarum quot
ex hisioria christiana duciis demonstralur.
cvitari peccata, quot argumenta emendari potuissent,
A l q u e , dum nos fincm scribendi facimus, non si qui ante defeclionein Tertulliani, quique postea
dubilamus fore, quibus omnis haec opera, dispulandis libri scripti fuerint, accuratius fuisset constilutum ?
bis rebus inipensa, levis maleque collocata videalur. B s u n t > ,
u l nj o fl i ii Montani ridiculum
c u a r > q u i n ag t s

Sunt eniro qui vel contemnendam putent omnem dis- et muliebre oculos, capillos aliaque ornandi studium
putationem quae versalur iu rebus parum certis et posuere, ducti rebus iis quas Apollonius apud Euseb.,
exsangulbus quodam modo, vel eas res quarum H . E . V . 18, memoriae prodidit; ctijus verba, si quid
usus se non priina quasi fronte ofTert, sed perrecon- video, hanc rem nulio modo confirmant, estque ab
ditus est, omni utilitate destilutas pronunlicnt. Qui- omnibus in eo peccatum, quod prophetam ibi comme-
bus occurrere possemusmagnorum virorum exemplis, moratum Montanum esse crediderint, cum Apollonii
quibus in hoc genere disputationuiu versari lurpe verba de viliis universe intelligcnda s i n l , quae a va-
non fuit visuin, et praeclaris vener. Erneslii verbis, tibus, quorum muitos Moniaiiislae jactabaut, abessc
qui profcclo, si quis alius, scit quantum sit prclium deberent. Sed potest illa calumnia etiam retundi seve-
euivis «disciplinae statuetidum, alque (in P/otus. de rioribus illis Tertulliani, iu librisrf* Virg. vel. Cuttuque
«la clialcographicc, p. 5) de singuiis arlibus ila judi- femin., dictis adversus nimium muliebris elegantiae
cauduin censct, ut earum dignilatem et prcestantiam studium. Porro Epiphanius, haer. 49, sect. 14. Monta-
9

uon tam utilitatis magniludine et necessitate, quam inve-nistasdicit interorandummanum ori admovisse, unde
mendi exrercendique difficuitate metiamur, ncque quan- Q Tuscodrugorum nomen meruisseul; quam culpam Wer-
tum quarque prosit, sed quanti quasque sil, ponderemus; nsdorflius, vir clarissimus, I. c , § 21, confutare vult
nisi xero quia mngis et necessarium cst et ulile panes loco quodam Terlulliani e libro de Orat. c. 13, ub f
1

vinsi, qvsam tabulas pingi, propterea pistorum opificium non esse modesliae ait manus inter prcces sublitnius
erii pictoricc prwferendum pulemus. Atque ego iii enu- eflerre ; qui locus e libro, a Tertulliano recte adhuc
cleandis rebus subohscuris multo rectius iudusiaiam senliente conscripto, nullam viin ad depellendam
ponendam esse arhitror, quam in pcrvagatis aliis, culpam habet, ut non dicain Epipbanium hoc non
quamvis eae quidem magis videanlur ad usum com- nisi de quihiisdam inonlanislis referre. Prxterea dis-
raunem accominodata:; cum in his parunvvcl nihil pulationes Tillemonlii aliorumque de calarnitatihus
sit quod effugerit multortim diligenliam, in illis sem- Chrislianorum sub Severo, quam coufuste sunt eae,
per sil quod disputari amplius possit. In rchus vero omnesque carum loci quam perturhate ac praepostero
iis quae non cerlac sunt, sed probabiliter cousti- ordine posili, hanc unam ob causam, quod qu;
tuendae, longe major est ad impetraudam intelligendi flagrante priore, imperanle Severo, vexatione, cum
scribendique facultatetu usus, quam iu certis et quasi eadem cum orthodoxis seulirel Tertullianus, quiquc
neccssariis, propterea, quod iilae multas habent sub posteriore, cum ah iis se sejuuxisset, scripti siut,
veluti formas, el cogitari ac disputari in ulramque ]) libros non recte distiuxerit. Denique nihil esl dispu-
partem possunt, quod magnam habere vim ad impe- latione nostra cflicacius ad convellenda Whistoni
irandam ipsain intelligendi subtilitatem dudum est somnia quae in lihro superius citato (the true origin
rectissimeque a vetcribus traditum. Sed quid ego ofthe Sabeliian and Athanasian doctrines of theTrini-
universa conquiram, cum el operam dederim, ut ipsi ty, Lond. 1720, iu-8°) proposuit, in quoSabellianorum
caussae, quantum fieri poterat, aiiena, nec tamen et, ul eos vocal, Athauasianoruin de sanclissima
a proposilo nimis sejuncta, inlerponerem, quibus ali- Triade scita inventa per Simonem Magum ac per
quantum satietati simiiium rertiin mederer, et uti Montanistas resuscilala iingit, atque propterea Ter-
liceat exemplis, quihus declaretur, ea qux dedimus, tulliani ea in re sentenliam triplicem fuisse conalur
quanquam leviora forte, tameu esse necessaria, si docere e triplici libiorum genere qui essent ab eo
quis majoris momenti iocos veiit ex historia sacra exarati, cum vcl rccte sensisset, vel inclinasset ad
excutere. In quibus ponendis nou is ego sum, qui Montani errores, vel imbulus iis omnino fuissel. Ubi
velim viros doctos reprehendere, sed pauca, quae non in quovis librorum genere tales libros rcfert qui
multum quaerenti occurrunt, afferam, ut usus tamen plane alii librorum generi a nobis asserti fuere, quo
hujus disputalionis quodam mcdo intclligatur. Dispu- ipso omms Whisloniana dispulatioadnibilumredigt*
179 PARADOXA TERTLLLIANI 180
tur. Scd esl landcm aliquando desincndum, ne nimii A disputaiarum natu/a, v e l , quibus oppressi in iis pro-
in bis rebus videamur; et committendus noster l i - ponendis fuiraus, ilabores alii, cffccerunt ut non po-
belius doctorum bomiuum judicio, quod tanlo magis tuerimus accuratorja tradere.
aequum rogamus nobis, quo magis vel ipsa rerum «
" i - ^ S g g t - ^ B M S B S 1 il Ii J ^ ^ g j g g M M g M

PARADOXA TERTULLIANI,
CUM ANTIDOTO

JACOBI P A M E L I I .

!. De angelb desertoribns qni duxemnt Qliaa homi- liaai ; Dehinc scilo, nec illud concedi tibi, quod puta-
nnm. Tem. H . Hb. ie Idotol. e. 9. ». 47. Ubro de tiva fueril angelis caro, sed verat et sotidce substantice
B
Mabitu mulieb. eap. I . num. 17.i7*.d« Caila femin. humance. Sed io aliis libris eodem conscriptis lemporo
c. 10, mim. 5«, et t. de Vetandu Virgin. e. 7, num. 32.
# ita seipsnmexplicatsicuti aduoiavimus ad lib. daCar-
ItenCtom. III. Ub. V . adv. Marc. cmp. l ^ u w . 2 9 1 . neChristi, cap.6, num. 60. ut nihil certi ea de re vo-
(Juxta edit. PamelH, A*lverp.,i$W; Pewis., 4583.) inerit asserere, alioqui enim sibi videbitur contrarius.
Ilujtis Paradoxi TertuHianus primus aaetor nan Constat, iuquit ibi, angeios caruem propriam non ges-
esi, neque postremus; scd, siculi partim adnatavinius lasse, utpate natura substanlice sptritalis, ei si corporis
ad lib. de Habltu virg., ubi maxlme ex propoafco illud aiicmjus, sui tamen geueris, in carnem autem humanam
tractat, anteeum Joseph. Antiquit. !ib. I, S. lustimis tranftgurubUis ad lempus, ut videri et congredi cumho-
Mart. Apolog. utraque, Alhenag. in Apol., Qemens suinibtts possint. Et aperlius lib. de Resurreci. carn.,
Alexand. lib. III et V. Stromat post eum Lactant. lib. c. 62 : Quiaet angeli, inquil, aliquando tanauam homi-
II. Inslit. divin. cap. 15., S. Cyprian. iib. de Disc. et nes (uerum, edendo , bibendo el pedes lavacro porri-
Hah. virg. num. 54., Euscb. lib.V. Evang. Pwpar., gendo ; humanam euim superfkiem mduerant, salva in-
et Meihod. serm. de Rcsurrecl. Causam errorls dc- iussubstantia propria. IIoc eufificere ubiquevisum est
dil, quod L X X editio Gracca vetus , qnam ilti seeuti Auctori, quod dogmali Apellis non consenliret, qui
s u n l , post Philoncm legeret: ol &yyc>9t « 5fctrf,etG ex aerea substantia angeios creatos dicebat, ut ne
Latina Ilalica, vel SS. Ambros. Aogusl. Procopioles- videretur tlli et in hoc consentire, quod Christi cor-
tibus, Angeii Dei, pro co quod postea leetum hrveiii- pus ex aetberea materia origiuem habcret suam. At-
tur ol vlci xoZ 6«cv, ct Latine, fUH Dei, qnam utram- qui qnalia corpora, el unde assumpta ab angeiis fue-
que agnoverunt suo tempore S. August* et Proeopkis. riiH, etiain bodic cootroversum est apnd Magistrum
Verum pulchre eam senlentiam per absordrtaiem re- Scntcnliarum, iib. II. disi. 8. § 4 : uos loco jam cilato
futat S. Chrysost. hom. 22. in Genestn, asserens cum S. Beraardo de hoc seutcnliam nostram suspen-
nusquam alibi in Scripturis (nempe juxta edtiionem derc maJuimus quam certi quid definire. A n aulem
LXX quam solam noverat) vocari angelos IHios Dei, senserit Auctor, quod ilii quidam impingunt, corpo-
itent S. Ambros.Iib. de Noeet Arca, cap. 4., S. A n - reos esse angelos et damonas, non immerilo dubitare
gust. qu. 3. in Gen. et iatins lib. XV. Jde Civit. Dei, licci. Maxime quum auctor, etsi videatur hic sui ge-
cap. 15.; S. Epiphan. Epit. divm. dogroat. etProeo- neris corpus angelis tribuere , tamen taciat eos suh-
pius in Commcnt. quortim Chrysost. et Attgusl. etiam stantim spiritalie , siculi etiam non semel in Apologe-
auctoritatem libri Enocii, quo niti videtur Tertullia- tko, et nominalim c 22. spirilales vires et angelis
ius, impuguant. Qui omnesel angcloset filios Dei ,D et daemonibtts altribuit, et spirilus vocat. Magis ta-
posteros Setb , utpote Dei cultores, interpretantur, men recepta est, mihiq*e piacel eorum seutenlia ,
sicuti etiam 6. Hieron. lib. de Tradit. Hebr. m Gc- qui iucorporens iaciunt, inter quos veuitmt comme-
nesin; denique ven. Beda, Rbabanus nostcret Hay- morandi SS. Dionys. Areop. c. 2. Coelest. Hierarch.,
mo Com. in Gen. scribentes et iu Scripturis sacris Alhanas. de Common. Essent. Patris et Filii et Spiri-
frequeuter angelorum nomine viros fideles et justos tus sancti Cbysoai. hemti. 22. in Geu. Cyrill. libro 4,
apptllari. Quid , quod Philastrius lib. de Haeres. cap. in Jeana. capiie.
108. inter haereseis recenseteos qui as^erunt angelos 3. De anima primi hominis ex maicria Dei. tom. III.
miscuisse se cum foeminis anle diluvium, et inde na- lib. \\. adcers. Marc. c. 38. num. 611.
m

tos essegigantes?
Huc quidem pertinere videntnr ilia auctoris verba
2. De angelorum apparilionibus in vera humana car-
explkantia iilud Luc. XX. ReddUe quce sunt Dei Deo:
ne. Tom. III, lib. llladv. Marc. cap. 9. num. 61. ac
Heminem igitur reddi jubet Creaiori, iu cujus imagine
* cap. I I , num. 72.
et simiiUudine et nosnine et materia expressus est. Qui
Videnlur quidem lale quid sonare verba illa Tertul- Iocus forlassis in causa fuit uti sic scribat dc ilio
CUM ANTIDOTO PAMELII. ? m
Gennad. lib. de Dogmat. Eccles.: Nihil ex Trinitatis A est, qui etiam ipsum crealorem Deum, non esse nisi
essentia ad creaturarum naturam credamus deductum, corpus opinalur. Sed de ilio quoque Paradoxo infra
ut Plato et Tertullianus. Verum quum S. August. qui ex eodem Augustino latius. Gennadius autem lib.
toties deducil animam non posse parlem Dei d i c i , Eceles. Dogmat. [qoem vel hinc palei S. August. non
nihil lale ilii atlrihuai, ego etiam a tam absurda esse], enarrata Origenis sententia, et jam dicla , ut
baeresi ipsura purgandum existirao. Aique adeo nihil dicit, Luciferianorum C y r i l l i , et aliquorum Lalino-
illum aliud voluisse dicere quam quod ex afflatu rum (inter quos haud dubie Tertuliianus), definit,
Dei sil animae origo, juxta illud Gen. I I : El flavit formato jam corpore animam a Deo creari ct infundi.
Deus flalum vitce in faciem hominis, et factus cst homo Nec aliter auctor Dialogi de Animarum originc inler
in animani vivam, siculi frcqueiilissime ipse ineulcat, SS, llieron. et August. Nos tamcn nibil tanquam
inaxime vero lib. de Aniina c. 41. Quo loco, siculi etiam fidei docere maiuimus, quandoquidem et Ecclesia lot
Jib. de Bapt., c. 5. nu. 43, eam intcrpreiaiionem con- jam inde celebratis Conciiiis uibil expressc, quod
scntire ostendimus cum SS. Iren., Prudentio, Cbry- quidem sciam, definitum reliquerit.'Sufficiet aulem
sost., August. et Tbeodorelo. Quorum iste : Nomine quaedaro in Annotationibus adjecisse, quibus lum S.
flatus, inquit, non inielligimus partem aliquam es UieroQ. seiilentiam nihii magis probari sigiiifieavimus,
sentiae divinc secundum Cerdonis el Marcionis ra- B l u m a d a r g U m e m a Terlulliani absurda, qui sentitex
bie.m, sed animae naturam per id dcnotari, quod corpuientis seminibus aniinam exoriri, ex S. August.
anima spiritus sit rationnlis et inlellectualis. Quae el Lactantio paucis respondimus.
verba mihi etiam aliam conjecturam faciunt, loqui
5. De animae sexu. Ibid. cap. 36.
Auctorem non ex sua, sed ex Marcionis sententia,
praeseriim quum ex Fragmentis lib. de Censu A n i - Hoc quidem colligit Tertull. ex praedicto paradoxo.
mae adv. Hermog., constet, sensisse illum ani- Si euim anima siraul seminalur cum corpore, videtur
manoT longe Deo inferiorem, utpote passibilem, etsi illttd consequi; sed disertis verbis contrariam defi-
immorlalera.^Et vero eliam repetendum, quod utrobi- niunt senlentiam S. Cyrill. Hieros. Cathec. 4. et S.
que adnolavimus rectecensuisse S. Aug. libro de hae- August. lib. I. de Anim. el ejus originead Vincentium
res., quod Philastrius muitas hjereses recensueritquae cap. 8. Hujus verba quaedam adduximus in annotat.
llaereses nonsunl, qualis est uon haeresis, sed Catho- nostris, quo Lectorem remillimus. Ille sic habet :
iica Palrum sentcntia, Flatum, seu spiraculura vitaede Omnes Animae tam virorum quam muiierum pulchrac
anima rationali interprelatur. et similes sunt, sed memhra lanlum corporis discri-
men faciunl.
4 . De Atiimabus posterorum Adaeex traduce,Tom. III. C
6.Animam peccatricem polius quam carnem. Tom.Ul.
lib. de Anima cap. 9. num. 423. cap. 49. num.
lib. de Anima I, iutegro cap. 40. c. 58. num. 650.
256. cap. 22. num. 294. ei integris capitibus. 27
et lib. V . adv. Marc. c. 10. num. 165.
et 36.
f Ad islud Paradoxum in hacc verba alludii, et eadem
Paradoxon islud Tertuiliano adscribunt Uulinus opera eonfulat Pelrus Lombardus, verbis etiam a
Apolog. pro Origene, et S. Ilieron. libro. II. et 1U. nobis iliic citatis lib; II. Sentent. cap. 51. Pulaverunt,
Apolog. adv. eumdem, quorum iile nihii dcfiiiiendum inquit, quidam secundum Animam trahi originale
putal, hic satis duhie ioquitur, quanquam magis peccatum, non solum secundum cirnem , qnia non
scntire videatur esse damnalam sententiaui. Nain lum solum carnetn, sed et animam ex iraduce arbitratt
maxime Apolog. ad Pamach., adversus Errores Joarin. sunt. Ideoque sicut de corrupla carne caro seminatur,
Hieros. diserlis verbis dicit, Ecciesiasiicam esse sen- ila etiaiti de Aniina peccatrice Aniraam peccatricem
tentiam Deum novas quotidie auhnas corporibus jam corruplione originali infectam a gignentibus trahi.
conceptis infundere, ailegaus ad id Scripluras Joan. Hoc autem, inquit, fides Catholica respuit, et tan-
V , Zach., XII, Psal. X X X U , quanquam interiin epist.
quam veritali adversum damnat, quae non Animas,
99. q«ue est ad Marceilinum et Auapsych.am, mtttus jy ^ . c x l r a d u c e e S 8 e a d m i u i l A | l e g a -

loquatur, et iiltid quidem sibi videri scrihat, sed ad ^ i b i d e m n mgg. M p r o C O I I l r a r i a s e n l e m i a

S. Atigusliuum remittal utpole nihii volens certi de- Ambros. et August. locos ab eodem Lombardo c i -
xjnire. quod iiium legisset dubiam adhuc suspendere tatos.
seutentiam : alludeus ad Episl. iilius ad se scriptas,
7. De Anima corporea. Tom. I. Apoiog. c. 48. nunu
et 157. ad Optatum de origiite auimarum, in qua
608. ac 609. et Tom. III. tib. de Anima, integris capi-
Terlullianum non lain dainnat quod ex traduce,
tibus 5. 6. 7 . 8 . 9 . 2 2 . 36. 37. libro de Varne
quam quod corporeas animas faccret, de quo Para-
Christi, cap. 11. num. 98. tib. de Hesurr. carnis c.
doxo pauio post latius. Nam et i l i i , iuquit, qui aui-
17. uum. 131. cap. 45. fiam. 320. etc. 55. nu.
mas ex iila una propagari asserunt, qttam Deus prinio
581. lib. 5. adv. Marc. c. 10. num. 158. ct c. 15.
homini dedit, atque ila eas ex pareutibus trahi d i -
num. 248. Quod proinde proprie spiritus non s i t ,
ctint, si Tertuliiani opinionein sequantur, profecto
ibid. tib. de Anim. cap. 11. et Tom. 4. in Frag-
eas non spiritus, sed corpora esse contcndunt, et cor-
metttis lib. de Censu animce adversus Hermogenem. ,
pulentis seiniuihus exoriri. Quo perversius quid dici
potest? Neque hoc Tertullianum somniasse mirandum Paradoxon istud Auctori impingunt SS. August.
483 PARADOXA TERTULLIANI 184
libro X . de Gen. ad liit., duobus ullimis capitibus, et A torum ejus, quam vult de semine exiguo cequari cor-
iibrode llxres., etFuigent. libro II. de (ide ad Pe- poris quantitali, et ait: Sed vis ejus, in qua natura-
trum. Sed non tam quod corpoream faciat (quod aliquo lia peculia consita retinenlur salvo subslanttce modulo
f t

sensu commode in Hiiario, Cassiano, et Hieronymo quo a primordio inflata est, paulalim cum carne pro*
adscripioCommentario in Job,quidam interprclantur) ducitur in membris. Hoc forte non inteliigercmus,
atque quod effigiatam et coloralam dicat, ille arguit. nisi adbibita similitudine eorum quae videmus, pla-
Sic enim loco priori : Denique Tertullianut inquit,
t
num faceret quod dicebat. Constitue, inquit, certum
quia corpus esse auimam credidit, non ob aliud pondus auri, vel argenli rudem adhuc mastam, col-
fecii, nisi quod cam incorporcam cogitarc non potuit, lectus habilus est illi et fuluro interim minor, tamen
t

ct ideo timuit ite nihil essct, si corpus non csset. continens intra lineam moduli totum, quod nalura est
Qui saue, quanquam aculus est, inierdum conira auri vel argenti; delunc quum in laminam massa laxa-
opinionem suam visa veritate supcratur. Quum enim tur major efficilur initio suo, per dilaiatlonem pon-
t

animx colorem daret aereum ac lucidum, ventum est deris certi, non per adjectionem, dum extenditur, non
ad sensus quibus eam membratim quasi corpus i n - dum augetur. Etsi sic quoque augetur dum extenditur;
%

slituere conatus est, et ait : Hic erit homo inlerior, licet enim habitu augeri cum statu non ticet. Tunc et
t

B
alius exterior, dupliciler unus habens et ille oeulos et splendoripse provehitur auri vel argenti, qui priusfuerat
t

aures suas quibus populus Deum videre et audire de- quidem et in massa, sed obscurior non tamen uullus.
t t

buerat habens et cceteros artus, per quos in cogitatio-Tunc et alii atque habitus accedunt pro (acililate wia-
t

nibus utitur etin somnis fungitur. Ecce quibus auribus terice qua duxerit eam qui agit nihil confcrent mo*
t t t

et quibus oculis debuit audire et videre Deum popu- dulo niti effigiem. Ita et animce cremenla reputunda,
lus, quibus anima in somnis fungitur, quum si ipsum non tubttantiva, ted provocativa. Quis bunc crederet
Tertuilianum quisquam videret in somnis, nunquam cum isto cordc lam disertum esse potuissc? sed tre-
se diceret ab eo visum, et cum eo locutum, quein v i - menda isla suut, non ridenda; ad hoc cnira nun-
cissim ipse non vidisset. Poslremo si anima seip- quam cogeretur, si aliquid cogitare posset quod e l
sam vidct in somnis, quum jacentibus ulique uno in sit, et corpus non _it. Quid autem absurdius quam
loco membris corporis sui, ipsa per varias iniagines putare massam cujuspiara metalli ex aliqua parte
evagatur, quas videt, quis cam vidit aliquando in crescere posse dum tundilur, nisi decrcscatex altcra,
somnis aerei coloris ac lucidi nisi forte ut cxtera , vel augeri lalitudine, nisi crassitudinc minualur?
t

quae simililer falso videl? Nam et boc potest videre, Aut ulium esse corpus manente naturx suae quanti-
sed absit, utearo talem, quum evigilaverit, credat; r l - i e . quod undique crescal nisi rarescat? Quomodo
alioquin quando se aliter viderit, quod magis cre- igitur implebit anima ex illa stilla scmiuis magnitu-
bruro est, aut mutata eritanima ejus, aut nec lunc dinem corporis quod aniinat, si et ipsa corpus est,
animae videtur substantia, sed imago corporis incor- cujus subslanlia nullo accessu crescat? quomodo, i n -
porea,quae miro modo sicut in cogitatione formatur. quam, implebit carnem quam vivilicat, nisi tanlo ra-
Quis enim /Etbiops non pene seraper se nigrum vidct rior fuerit, quanto gravius quod animaverit? Timuit
in somnis; aul si in alio colore se vidit, non magis videlicet, nedcficeret eliam minuendo si cresceret,
miratus est, si fuit cum illo memoria ; aereo lamen et non liinuit ut deficeret rarescendo, quum non cres-
colore ac lucido nescio ulrum se unqttam vidisset, si cerel. Sed quid amplitis immorer, quando etsermo
nunquam islum legisset vel audisset. Quid quod du- pergit in prolixiorem modtim, quam patitur terminandi
cuntur bomines talibus visis, et de Scripturis nobis necessitas, et sententia mca jam satis sit nola vel
volunt pra scribere tale aliquid esse non animam, quid certum teneam, vel unde adbuc dubilem, et
sed ipsum Deum, qualis (iguraliler Sanctorum spi- quare dubilem. Loco itera posteriori : Animam dicil
ritibus demonsiratus est, qualis ctiam in sermone immorlalem quidem, scd cam effigiatum corput csso
allegorico ponitur. Sirailia quippe suut illa visa tali- conlcndil. Ilacleuus S. Aiigustinus. Nos etiam A n -
btts dictis, sic errant, conslituenles in corde suo si- D notaiionibus nostris in cap. 6. et ex S. Gregorio et
mulacra vanae opinionis, nec intelligentes ita Sanctos Nysseno et Nazianzcno, ac Caudiano, de Stalu animae,
de suis visis talibus judicasse, qualiter judicant, si argumenta Platonicorum de aniraa iucorporea con-
talia divinilus in ligui is dicta iegerent vel audirent, firmavimus; et in cap. 7. ac parlim 8. argumenta
sicut septem spica., et seplem bovcs, septem anni ipsius Auctoris, vel ex Scripturis quxdam, non con-
sunt, sicutjinteum quatuor lineis alligatum, velut d i - cludere, ex SS. Justino Mart. Gregorio Nysseno,
scus plcnus variis animalibus, orbis tcrrarttm est cum August. Epiphanio, ctdiclo Claudiano oslendimus,
omnibus gentibus ;^sic etiam cactera, et multo magis ct c. 9. n. 109. et 110. citavimusconira animx efli-
quae de rebus iucorporcis, corporalibus significantur, giem, et Platonem, et Clementem Alexandrinum.
non rebus, scd imaginibus. Et ilem sequcnti eapite : Deinde c. 11. allegavimus locum Aucloris lib. de
Noluit tameu Tertullianut animam ci escere substantia Pceuitent. c. 3. n. 12. ubi contrarium anlca senserat,
sicut corpus; asserens ctiam timoris sui caussam, aiifiuam vocans spiritum , Dei afftatu consummalum.
t\e etiam decrescere subslantia dicatur, inquit, atque Neque veroex Scripluris Isaix XLII. c t L Y I I . quas ibi
ta el defeclura credatur; et tamen quia pcr c orpus pro secitat,concludi poiest animam, spirittiminaliis
9am locajiier icndit, non invcnit e.\iium inccinen- Scripiurisnon voaui,Gxtcrum quo sen^u co:pus po&-
185 CUM AISTIDOTO PAMELII. 186
<_>

sil dici auima, sese expiicat libro adversus Hermo- A Judic. Domini cap l i . i m m . 15. elin Fragment.
genem, c a p . 35. num. 124. in ha_c verha : Ut conce- tibro de Parad. Denique lom. V . Novatiani lib. de
dam, i n q u i l , aliquid esse incorporale de substantHs Trinit. cap. 1. num. 10.
duntaxa:, quum ipsa substanlia corpus sit rei cujusque.
Videlur itaquc ad id ab-urditatis de anima aerei et Iluic Paradoxo non solum apud Tertull. el Nova-
tucidi coloris fuisse seducius, pcr falsas quasdam lianum, sed etiam apud alios vetercs occasioncm
reveiationes cujusdam montanislicae feminae, non qui- dcderunl, tum Lazari sive historia sive parabola,
dem Priscillae aut Maximillae [uti alltjuando existima- ~ (Luc, X V I ) quem vidit dives in sinu Abrahac, lum
vimus], quae jamdudum antea .suspendio perierant, visio S Joan. Apostoli Apocal. Vl.qua vidilanimas
sed cujusdam earum discipulae, siculi patet ex diclo Mariyrum sub altari indulas stolis albis, qnibus dic-
libro de Anima.cap. 9. num. 111. Idipsum Para- tum csl ut requiescercnt, douec impleretur numcrus
doxon altribuit alicubi Origeni S. llierou. atqtic adeo couservorum suorum, tum denique illudChristiad la-
etiam ad illius opera hoc Antidotum usui cssc po- tronem (Luc XXIV),Hodie mecura cris in paradiso.
9

lerit. Hinc enim, quuin viderent distinguendum csse sta-


tum animarum sine corpore usque ad iuturum judi-
8. Anlmam nihil pati posse sine corpore. Tom. 1.
B cium , a statti perfectiori aniinarum cum corporihus
Apotog. c. 48. num. 609. tibro de Testim. anim.
postfresurrectionem universalem, dictissmut Abrahce
cap. 4 . num. 14. 9

quietis pkcidce sub altari, et paradisi appellalionihus


Magdeburgenses Centuriatores non inler Paradoxa, nuncuparunt: quemadmodum statum illuin sccundum,
sed iuter dogmata fidei illud collocant, et ex Tertul- conlrario,ccelestem sinum, altare superius et ccctestcnt
9

liani jam diclo ioco coniirmant, scd frustra. Ipse portum. Non vero, quod sentirent animas sanclorum
enim Auctor, quasi retractans quod inilio fidei nou lanlispcr carere divini inluilus gloria, siculi hodie
satis caute pronuntiaverat, postea de lide Cathoiica AnabaptisLc el Cornelius Agrippa coium assecla, ut
meiius instilutus, libro de Aniina, inlegro cap.ult., pote qui legissent npud Aposlolum (Philipp. 1): Desi-
late et piilchre deducit : Animas pati interim apud deriuui babeo dissolvi, et esse cum Chrislo. Iicni
inferos, id est, usque ad judicium extremum, ubi illud (II. Cor. V) : Bonam volunlaiem hahemusperc-
inter caetera : Quid ergo fict in lempore isto? Dor- grinari a corpore, et pracsenles esse ad Dorainum.
nuemus ? At enim animce nec in vivmtibus dormiunt. Et illud de ipsa Dei visione : Nunc vidcmus per spc-
Jam vero quam iniquissimum eliam apud iuferos, si et culum in xiiigmate, tunc autem facie ad facicm.
uocenlibus adhucillis bene est ? Nonnc et de suo suffi- Certe ipse auctor suam seiiteniiam indicare videtur
cil sibi ad titutum passionis ? quotiens itlceso corpore in C haecverbadict. lib. de Anima,cap. 56. nttm. 622:
enima sela lorqueiur bile ira, tcedio plerumque nec Usquequo perfectum illud repromittitur ad augeliccc
9

sibi noto ? Adeo novil et apud inferos anima dolere ptenitudinis mensuram temperatum. Si quis iiiterim
sine carne, quia et in came itloesa, si volet, dotet. Hocapud eum sit locus , aut alios Patrcs, quihanc com-
si ex arbitrio suo in vita, quanto magis ex judicio Dei modam inlerprelaiionem uon recipiat , mcmincrit
post ntortem ? Nam et soios cogitttus et nudas votun-Lector, liunc crrorem nou oflicere erudilioni el pic-
lates censura divinaperscquilur. Ergo propter hoccon* taii lam illustrium Scriptorum , quum Ecclesia illo-
gruentissimum est, aniniam, licel non expectala carne, rum temporibus uibil adbuccerti dc hoc articulo crc-
puniri, quod non sociala carne commisil. Jn summa, dcuduin statuisset. Sed circa Syuodum OEcumcnicam
quum carcerem illum qund Evungetium demonstrat Fiorcnlinam, qnx post primam damnalioncmfaciani
9

( Mallh. y)inferos inlelligimus, el novissimum qua- Epist. Dccrelaiibus Iunoccntii III. et Benedicti XII.
drantem, modicum quodque dclictum iilic luendum in- id doiinivit, aliier seniire non licet. Ulius adveisus
terpretamur; nemo dubitabit, animam aliquid pensare errores Armeiiorum bcec sunt verba : Dcfinimtis illo-
apud inferos. Id ipsum etiam iuculcat iibio de Uesur- rum animas qui posl baptisma susceplum nullani om-
reclione carnis, cap. 17, num. 155 ac 154. Ad quod jy uico pcccati maculam incurrcrunt, illas etiam, qitae
caput ctiam adduximus siniiiia tcslimonia Aucioris post conlractam peccati uiaculam vci iu suiscorpoii-
quacsl. e l respons. inter opcra S. Juslini Mart., Lac- bus, vcl cisdeni exutjc corporibus , prout supcrius
tantii et S. Augusiiui, ct iudicavimtis eatn esse cou- diclum est, sunt purgauc, in ccelum mox rccipi, ct
forroem Palrum senteiitiam. inlueri clareipsum Dominum trinuin et unum, sictiii
9. AnimamSinctorum insinu Abrahae, seu Paradiso, cst, pro meritorum tamcit diversitate alium aiio pcr-
sive sub altari, seu loco non ccelcsti, scd tamen fectius : illorum autem auitnas, qui in actuali mor-
iuferis supcriori, foveri et gauderc, ad diem usque tali pcccato, vel solooriginali decedunt, | ceuis tatnen
judtcii Domini. Tom. 1. Apotog.capAl.nuin,00\. disparibus, punieudas. Quid?quod dicta Scriplurarum
Tom. IU. libro de Anim. capite l.num. 94. 95. 96. loca pro alia non fcciant sculcntia, si diiigeutius
97. cap. 9. n. 124. capile 55. n. 66. 58. 610. 611. inspiciantur. Primtim enim elsi Lazarum ct- aiios Pa-
cap. 56. n. 622. accap. ult. n. 6-14. lib. dellesurrec- U Y S Vctcris Tcstamenli in siuu Abrahae, et lalroncm
tione car. cap. M.num. 132. 13 i . libro \W.advers. ibidcm , sivc in paradiso aliquandiu fuisse , salis iti
Hare. capiteM. num. 518.549. 550. 551. el Scorp, confesso sit: lainen inde per Cbristum in coelum sunt
adv. Gnost. capite 13. ttant. 95. Tom, 4, tibro de dcducii, juxlaillud Psahn. L X V U . c l Ephci. IV : A s -
iSf PARADOXA T E R T U L L I A M 188
cendens Chrislus m allum captivam duxit captivila- A saccrdotis et Hieremiae Prophetac. Ut utsit, S. Augus-
tem : id est, vel ipso Aposlolo interprele: super om- tinus pulchre bac de re sic scripsil libro dc Cura pro
nes cceios. Deinde loco illo cilato (Apoc. VI. )S. A u - mort., c. 10.11. 15, a c l 6 : Narrantur visa quaedam,
gustinus stolas interpretatur albas, Serm. 4.de Solem. feruntur mortui nonnulii vel in somnis, vel alio quo-
Sanct., mercedem baptismi, praemium Martyrii, et cumque modo apparuisse viventibus, atque ubi eorum
gaudium coelestis patriae : allegans ad hoc verba se- corpora jacerent inhumata nescientibus, locis demon-
quenlia (Apoc. 7.):Stabunt ante thronum in conspec- stratis admonuisse, ut sibi sepultura quae defuerat,
lu Agni, amiclislolis albis, et palmae in manihtts eo- praeberetur. Haen si falsa esse responderimus contra
rum; unde concludit: Stant in conspectu Agni ante quorumdam scripta fidelium (utpote, exempli gratia,
thronum Dei coronali, nulla illic ratione a contem- S. Ambrosii Serra. de Inventione corporum SS.
planda ejus gloria separandi. Nos itaque locossimiles Gervasii et Protasii, et S. Luciani de Inventione
c l Cypriani ctejusdem S. Augustini, ac SS. Amhro- corporis Sancti Stepbani Protomartyris , ct aliorum)
sii et Chrysost. (ajuid quos etiam loca quaedam ob- et contra eorum sensus qui talia sibi accidisse con-
scura reperiuntur) citavimus in Anuotat. nostris ad firmant, impudenter venire videbimur. Angelicis igi-
Epist. S. Cypriani 16. num. 19. Annotavit etiam tur opcrationibus fieri, inquit, crediderim , sive
aliquol pro nobis ioca Feu-ardentius in S. Irenaeo, ® permiltatur desuper, sive jubeatur. Id aulem aliquan-
conlra quam alii seutiunt, lib. I. cap. 2. num 3* et do utiliter fit, sive ad vivorum qualecumque solatium,
alibi. Si quis piura desideret, videat Sixt. Senens. sive ul his adraonitionibus generi bumano septiltura.
Bibl. Sanctae libro 6. Annol. 264. et 345. Hinc interim commendetur humanitas. Deinde post multis in
addemus, quod Auctor, ubi lib. de Anim. cap. 55. utramque partem produclis argumentis, sic concludit:
Solis Martyribus palere paradisum dicit, quum alibi Milti quoque ad vivos aliquos ex mortuis, sicul e con-
omnium Sanctorum commune receplaculum vocet: sic trario Paulus ex vivis in paradisum raptus est, divina
explicet B. Cyprianus ejus discipuius, Epist. 32. ad Scriptura tesiatur. Nam Samuel Propbeta defunctus
Antonin.: Aliud est ad veniam stare, aliud ad gloriam vivo Sauli Regi futura praedixil (quamvis nonnulli,
pervenire, aliud missum in carcerem non exire inde inter quos, uti jam dixi, Auctor nosler , non ipsum
donec solvat novissimum quadrantem, aiiud statim fuisse, qui potuisset magicis artibus evocari, sed ali-
fidei et virlutis acciperc mercedem ; aliud pro pecca- quem spirilum tam malis operibus congruentcra illius
tis longo dolore crucialum emundari ct purgari diu existiment similitudinem figurasse ), quum iiher E c -
igtte, aliud peccata passione purgasse; aliud denique clesiaslicus, quem Jesus filiusSirachscripsissetradi-
pendere in die judicii ad sentenliam Domini, aiiud Q tur, et propter eloquii nonnullam similitudinera Salo-
stalim a Domino coronari. Quod ipsum facere ad monis (etiamab ipso Tertuliiano aIicubi)prouunliatur,
conlirmandam traditionem Ecclesia.de Purgatorio, conlineatinlaudePalrura (c.XLVL)quodSamueletiam
ibidem annotavimus nuraer. 59. et ad Tertulliani iib. mortuus prophetaverit. Sedsi huiclib. ex Hebraeoriim,
deAnima capit. 55. num. 611. Caelerura A u c l o r i , quia in eo non cst, Canone contradicitur, quid de Mose
qui omnes unimas etiam fideiium priorum sequeslrari dicturi sumus, qui certe et in Deuteronomio mortuus,
vul usque ad diem judicii, prorsus conlraria est ilia el in EvangeliocumHelia,quimortuus non e&l(Matth*
B. August. affirmatio, lib. 20. de Civit. Dei : Jam X V I L ) , legiturapparuisse viventibus ? Hinc etilla sol-
inde quo sanguis Christi anliquos sanctos ex iufcris vilur quaestio quonara modo Martyres, ipsis heneficiis
eruit, deinceps boni fideles, effuso illo pretio re- quae dantur orantibus indicant se interesse rebus
derapti prorsus inferos nesciunt. humanis, si hesciunt morlui quid agant vivi. Non
enim solis beneficiorum effeclibus, verum etiam
10. Animarum Mortuorum omnem exhibitionem i n - ipsis hominum aspeclibus, Confessorem apparuissc
corporalem praestigias esse. Tom. III. libro diAnim. Felicem (quod ipsum etiara S. Paulinus adtestalur
capile 57. mtm. 613. Carraine in Felicem), quum a Barbaris Nola op
Prima quidem facie videlur istud Paradoxon, sed jy pugnaretur, audivimus, non incertis rumoribus,
agit Terluilian. ex institulo contra Simonis Magi sed testibus certis. Verum ista divinitus ejthibentur,
discipulos hwrelicos, qui eliam Prophetarum animas longe aliter quam sese habel usitattis ordo, singulis
ab inferis movere se spondebant, quod non nisi men- crea'urarum generibus attrihutus. Quanquam ista
dacio in anima Samuelis Pythonico spiritui licuisse 9
quanstio, inquil, vires intelligentiae meae vincat,
(I. /.eu/.XVlll.)ipse sentil: sed transfiguratum Satanam quemadmodum opitulentur Martyres bis quos per
angelum tucis : de quo eliara alios Palres quosdam eos certum est adjuvari. Res haec altior est qur.m ut
dubitasse ib.dem adnotavimus num. 638. Dcinde a me possit attingi, et abstrusjor qttam ut a me
seipsum explicat adjiciens: nulli animce inferos patere 9 valeat perscrulari; et ideo quid horum dttorum sit,
idque adprobans ex dictis Ahralia. ad divitem (Lue. an vero forlassis utrumque, ut aliqttando ista fiant
XVI.). Quum interim fateatur quasdam animas in cor- per ipsam praesentiam Marlyrura , aliquando per an-
pora Dei virlule posse revocari, quidni et ex peculiari gelos suscipienles personara Martyrum, deiinire non
Dei privilegio cxtra corpus etiam exhiberi ? maxirae audeo : maliem a scienlibus ista perquirere, quae ipsa
quum (de quo etiam ibi, nutn. 613.) exeraplum ba- in compendium contraxit auctor iibri de Spiritu et
beamus in Libris Machabaeorum de apparitione Oniae Anima, eap.26, exslantis inter opera R. Augustini.
489 CUM ANTIDOTO P A M E U I . m
11. Animos bominum pessimos post moriem in Dae- A ejus Opera L X X V ; denique adnolat. nostras in T c r -
monas verti. S. August. librb de hwres. ad Quod* tuli. ad fragmeula lib. de Baptis. et in Vila ejusdem
9 9

vultdeum. etiam noslra ad annum Domioi 201. Quibus adjicio


non mirum cuipiam debere videri, si Agrippinus cutn
Istud paradoxum non tam Tertulliano tribuendum
suis Coepiscopis tale decrelum de baptizandis iis, qni
quam Tertuilianistis, supra adnolavimus ad finem
cx haeresi ad Catholicam revertebantur, edideril, et
Yitae Auctoris, quod illis id norninalim atiribuant
Terlull. scriplo Grcece jam dicto lihro adprohaverit.
B. Isidorus, Honorius, Rhabanus et Gratianus, in
Nam plerique usqtie ad id temporis haeretici, aut nxm
Haereticorum Catalogis. Quo fil, ut etiam apud B .
eumdem Christum confitebantur, atque adeo in Re-
Augustin. censeamus legi debere dieunt et paulo post
gula iiJei ab Apostolis tradita (quam posteriores
credunt, pro dicit el credit : maxime cum nibil tale
Patres ad bunc usque diem Symholum iidei vocanl)
reperire sit in scriplis Terlulliani, neque illi uspiam,
non conveniebant, quum lamen solemtte semper fue-
sed Origeni adscribat Beali Hieronymi Epist. 59. ad
rit, obsignare (uli loquilur Auclor) fidem in Palre et t
Avitum, et lib. H. adv. Ruffin. Ea vero tam absurda
Filio, el Spiritu Sancto, adjeeta necessario Ecctesice
eat, ut non alia confutatione opus habeat, quam quod
mentione sicuti latius videre est, Adnot. noslris ad
t
hxresis nomine damnata sit, tum a scriploribus jam ;
lib. de Baptis. num. 2. inler. Baptismi caeremonias,
dictis, lum a Sexta Synodo, etsi paulo obscurius, in
el cap. 6. n. 45. 46. ac 47. Ccrte eodem modo inler-
Origene et ejus complicibus, Act. 11, Epist. Sophron.
preiaiur Carolus Bovius Apost. canonem 47. et 5.
Patriarcbac Hierosolym. Orta quippe ex Pialonis seho-
Clement. Romaui Constit. Aposl. lib. 6. cap. 15.
la, qui vel Auctore leste, lib. de Anima, capit. 23. 24.
llinc et Synodus Nicaena 1. Can. 19. etejusdem aela-
et 28. aiebat animas hinc in coelos abire unde vene-
tis Synod. Laodicena C. 8. et Concil. Areiat. 2. Can.
rant, et rursus huc redire. Cui nimirum quid tribue-
17. Paulianistas el Catapbrygas baptizari debere
bant Origenes et haeretici reliqui, ut verissimum sit
definit, quibus addit Syuod. II. Constanliuopolilana
quod non semel Auclor repetit, Patriarchat hcerelico-
Can. 7. Eunomianos, Sabellianos et Galatas hxre-
rum ette Phiiotophot. Imo quod eadem ratione seque*
licos; Synodus denique VI. in TruIIo ce!ebrata,Mani-
retur bonos homines in angclos converti, expresse
cbaeos, Vaienlinianos, Marcionistas et similes. Aiqui
negal ipse. Sic enim lib. adv. Yalent. cap. 32. uum.
tempore Teriulliani potissimum florebant tiermoge-
562: Et tamen iiiuc habeo deveriere, ubi pott excettum
niani (quos eadem cum Praxeanistis sensisse tradit
omnino non nubitur, ubi tuperindui potiut quam des^
S. August. lib. de ilaeres. cap. 41. 44. et 45.), Pra-
potiari, ubi etsi detpotior texui meo deputor angetis,
xeani, Cataphryges, Vatenliniani, Marcionita, el ejus
t

non angetus a«t angela. Dcniquc I. de Anima cap. 56. C ;^


A p e U e l i a n i „„ / „j„;,
d e n i q u e e t 0 ( l i j f l c o n t r a

num. 622. non angclorurn substantiam bominibus pol


quos ex professo latiuuro librum, ex quo fi aginenta
licettir, sed perfectum itlud ad angeliece plenitudinis
libri grxci desumpta sunt, qux de Baptis. Auclor
mensuram temperatum. Deinde lib. dc Resur. carn. c.
conscripsit. De illis verum est illud Auctoris lib. dc
62. num. 4$8: Denique, inquit, non dixit Erunt angeli,
t
Praesc. adv. hacret.: Apud itlosomnia extranea cl con-
ne homines negaret, sed Tanquam angeti ut homines
t t
traria nostrce verituti, ct iliud lib. de Baptis.: Non idem
denegoret. Non abstutil substantiam cui simitkudinem
Deus est' nobis el ittis, nec idem Chrislus, ideo nec
attribuit. Quare salis mirari nequeo (sicuti eliam ad-
baptismus, quia non idem. Quod salis constal de Her-
notavi ad lib. III. adv. Marc.cap. 9.' num. 68.) G u i -
mogenianis, Praxeanis, Catapbrygibus, et Quintillia-
donero Carmelitam lib. de Haeres. cap. 36.Tcrtulliano
nistis, qui aut unicam agnoscebant in Deitalc perso-
utramque hanc haeresim adscribcre, quas reclius
nam, aut Patripassiani fuerunt. De Marcionitis, V a -
Philaslrius lib. de Haeres., cap. 36. inter innominatas
leutinianis, et Apelleliauis, vel ipse August. dubitat,
sine auclore cerlo collocat.
)ib. 111. de Baplisl., cap. 15. an verbis Evangelicts in
12. De baptizauidis haereiiets, eo quod apud Hlos om- nomine Patris et Filii elSpirilus Sancti baptizaverint,
niaveritati extrancaet conlraria. Tom. III. tib. de ^ oquod elde Deo etde Christo malesenserint.Quare
e

Prafscripi. adu. hwrel. c. 12. nu. 78. ac. 80. et lib. et i.obis (sicuti dcPaulianis scribil B. Augusl.) crcdere
de Baptis. c. 15. n. 106. Tom. 4. inler (ragmcnta licet ecs rcgulatn baptismatis non tcnuisse, et (juxta
tib. de Baptis. Cmci Tom. 5. lib. dePudic. cap.id. quod loquunlur 2. c l 6. Synodis) in unam dunlaxat
t

num. 162. mersionem bapiizasse*. Quanquam interim S. Augu-


De hoc Agrippini Carlhagiuiensis, aliorumque Coe- stinus, lib. 6. de Bapt. cap. 25, etiam illum pro vero
piscqporum, et Tertulliani, ac postmodum S.Cypria- baplismo agnoscal, cujus precibus quaedam inserttntur
n i , aliorumque Africae el Cappadociae Episcoporutn conlra catholicam fidem, dummodo verbis evangelicis
Paradoxo, ne hic siro prolixior, videat Leclor Adno- consecretur. Alque adeo ad similia S. Cypriani verba,
lat. noslras in Epist. S. Cypriani L X X . ad Januarium, qualia auctoris, eo quod in generc ea allcgavit contra
L X X I . ad Quintum, L X X I I , ad Slephanum, L X X U L haerelicos omnes, Antidolum afferre solet Itbris
ad Juhaianum, L X X I V . ad Pompeium, et L X X V L septem de Baplismo contra Donalistas, qui omnium
ad Magnum;item Concilium Carlhaginiense sub ipso haereticorum baptisma impugnabant. Imprimis ad id
celebratum; et Vilam ejusdero ad annos Domini252. quod diclum est: baptismum unum esse et hcereticorum t

ac 256; item Firmiiiani ad Cypr. Epistolam inter baptismum veritatis non esse quod habet lib. de Pudic.
t
191 PARADOXA TERTULLIANI 192
lib. II. c. 3. respondet et S. Aug., iib. 5. c. 21. et 29. A oportet humanilus hic aliquid Auctori iliisque conti-
lib. 6. cap. 8. 9. 12. 13. Ad iliud : Nemo inde sirui gisse. Quare rectius Clem. Alexandr., sub finem lib. I.
potest unde deslruilur: Nemo ab eo illuminalur, a quo Strom., Euseb. in Cbron., Jornand. in Annal. Honor.
contenebratur, l i b . 4 . cap. 11.12. 13.14. 15.16. 17. Reda, Nicephor. in Chron. anno Tiberii 18. pas-
sicuti etiam ad illa supradicta : Non idem Deus est sum Christum scribunt, aetatis nempe suae 33. jam
nobis et illis nec idem Christus, ibid. el lib. 5. cap. 26. incepto. De consulalu quopassio Chrisli conligit, non
%

Ad illud : Apud hcereticos extranea aut adversaria veri- ila conveniunt omnes. S. Aug. lib. XVIII. de Civit.
tati omnia, lib. 6. cap. 40. Ad illud denique : Baptis- Dei, c. u l l . , et Sevcrtis Sulpitius Hisl. sacrae lib. II.
mum quum rite non habeant nec possunt accipere, quiafortassis auctoritate ducti Terlulliaui, non examinatis
t t

non habent, lib. 7. cap. 29. 33. 35. et 47. Cacteruin Faslis Consularibus, suh duohus Geminis collocant,
hoc unum hic repetendum, quod faleatur non scir.ei siculi etiam suprascripli loco priori Auclores. Ite-
Augustinus, neque Agrippinum , neque Cyprianutn ceiitiores aliquot, qui Dominuin anno xlatis 34.
cum suis etnissuros fuisse Dccrctttm tam generale passum scrihunt, Consules assignant Galbam el S y l -
advcfeus hserelicoi um baplismum , si aliquid aliquo l a m , qui anno Tiberii 19. consuiatum gesserunt.
Concilio plcnario dcfinitum fuisset, sicuti poslea, ex- Verum Evangelio magis conformis esl corum sentcn-
ceptis solis Paulianislis, a Nicxuo generali 1. uti jam B tia, etnominatim Cassiodori castigatioris, qtii annuin
dictum csi. passionis assignant Consulibus Cn. Domitio L . F . L .
43. De Cbrislo Dei Spiritu. Tom. I. Apolog. cap. 21. Abenobarbo et A.Vilellio P . F . Q., cum quibus con-
num. 314. Tom. II' lib. de Orat. cap. 1. num. 2. sentiunt adeo omncs supranominati, qui anno Tiberii
Tom. III. advers. Marc. tib. 1. cap. 19. num. 127. 18. passum Cbristum scribunt. Qui plura deside-
lib. III. cap.b. num. 38.39. ac cap.ib. lib. 4. cap.21. rat, videat Paulum Midelburgenscm, Episcopum F o -
num. 314. et tib. advers. Prax. cap. 26. num. 155. roscmpronianum iibris 33. dc anno el die Passionis
De hac phrasi vcterum, vcrba S. Uieron. adnota- Domini. Hoc unum adjiciam,quod habelS. Aug., 1. II.
vimtis incap.1V. Episl.ad Gal. et Epist. ad Pammach. de Doclriua Christ.: lgnoranlia cotisulatus quo natus
ct Ocean. dcerroribus Origenis, in librum S. Cypriani est Dominus, vci quo passus est, nonnullos coegit
de Idol. vaniiale, num.71. Muiii, iuquit, per impcri- crrate, ut pularent quadraginla sex annorum aetate
tiam Scripturartim ( quoiLet Firmianus iu octavo ad passum Dominum, quia per tot annos aedificatum est
Demet. Epislolartim libro facit), asserunt Spiritum templuin, quod imaginem Domiuici corporis habcat.
Sanctum sacpe Palreiu, saepc Filium nominarr. Quod Ubi forlassis lacite siguificat S. lrcnaeum, lib. II, cap.
usque adeo verum est, ut praeler Lactantium camdem 39. et 40. qui niiiiitr prohare passutu Christum anno
sit reperireapud AuctorcsLibrorum dc Monlib. Sina fere quinquagesimo, et saltem post quadragesimum
ct Sion , et adv. Jud. qui inscculi sunt Cbristum iu actatis annum, ex illo Joau.VHI : Quinquaginta annos
operibus S. Cyp. nosiris. Eodem haud dubie pertinet, nondum habes. E l vero ignorantiain iilam consuiatus
quod toties Christum Dei spiritum appellet TertuII. coutigisse verisimile est variis Fastorum Consulariuin
idque eodem setisti qtto Deus spirilus vocatur Joan. 1U. exemplaribus. Quorum quosdam cilans, prorsus alios
ct I Joan. IV. Alioqui distinclas ab eo,sicutiab aliis qtiam hodie exslant, Epiphan., haer. 51. Salvalorem
ciiam Velcribns, trcs in divinitate personas, Patrem, passum scribit Vinuicio Cassioque Coss., quorum con-
Filium, et Spiritum Sanclum conslat ex eodcm lib. sulattis iucidil duntaxat in 13. annum Tiherii juxta
ndv. Prax. cap. 2. num. 24. c;>p. 4. uura. 40. c. 8. castigaliores Fastos. Facit pro eodcm liber ille Con-
n. 90. c. 9. i i . 61. c. 13. n. 75. ac 78. et illo ipso sulaluum ms. in quo adnolavit Cuspinian. inCassiod.
c. 26. n. 158. c. 30. n. 183. deniqtie c 30. n. 182. Cousuies coilocari duos Gcniinos anno 18. Tibcrii.
Quibis locis illud longe aperlissimum, qttuin Spiritum
Sanclum vocal, terlium numen divinitatis, et tertium 15. De Deo corporeo,quod nihil incorporale sit. Tom.
nomen majestatis. II. lib. de Pcenit. c.3. n. 12. Tom. III. lib. adv. Uer-
t

mog. cap. 35. num. 124. lib. de Carne Christi. cap.


14. De Christo revelato per pr&dicaiioncm annojj
2. num. 97 ac 98. tib. II. adv. Marc. cap. 16. num.
Tiberii Caesaris 12., passo anno ejusdem 15. Tom.
100. et apertissime lib. adv.Praxean eap. 7. nwn. 54.
1. tib. adv. Jud. c. 8. n. 82. et tom. III. /. 1. adv.
Marc.c. 15. n. 102. Hunc errorem Tertulliano adscripserunt jam olim
Qiianquam vai ient iu priori loco exeraplaria Ter- S. August. locis mox citandis, S. Fulgcnt. lib. II, dc
tulliani, tamen cam cjus fuisse senlentiam asserit iid. ad Petr. ct Gennad. 1. de Dogmat. Eccl. Vcrum
Euseb., in Chronic, etex posteriori loco palet; imo S. August. eum excusat his verbis lib. X . de Gcn.
ct ex priori, eodem c , n. 92. ubi Passionem Domini ad litt. cap. ult.: Timens ne nibil esset, si corptis
collocat Coss. Rubetlto Gemino et Rufio seu Fusio non esset, nec de Dco valuit aliter sapcre. Qui saue
Gemino qttorum consulalus incidil in aunum 15.
t
quanquam (sic eniin lego, pro : quoniam) aculus est,
Tiberii. In quo illum suut imilali Jul. African.,Iib. de inlerdum contra opinionem suam visa veritale supc-
Tempor., apud S. Hier. Comm. in Danielem, Lact., ratur. Quid cnim verius. dicere poluit, quam id
1. IV. c. 1 0 ; Paul. Oros. 1. VII. c. 10. Alqui qtium id quod ait quodam in ioco (nempe 1. de Anima,
sit contra expressa Evangclii vcrba Luc. III. ubi anno cap. 7 , 9 8 . ) : Omne] corporate passibite c*J?-De-
15. Imperii Tiberii Cxsaris baptizatus lcgitur, faleri buil crgo mutare sentenliam, qua alibi dixcral (nempe
103 CUM ANTID0T0 PAMELII. 194
1. ad Prax.) etiam Deum corpus esse. Ncque enim A motus animi in Dco videlur agnoscere , sed praeler
arbiiror cum iia desipuissc, ut eliam Dci naturam quam quod ibidem , cemuiari, irasci inlerpretatur, t

passibilem crederet, ut jam Christus , non in carne damuare, vexare, poslremo omnitim loco se magis
tantum, neque in carne ct anima , sed in ipso Verbo, explicat, qiittm moveri Deum et moius tii Deo, pro ira t

p c r quod facta sunt omnia, passibiiis et commutabilis accipit. Dcnique prorsus seipstim explical dicto c.
esse credatur, quod absit a corde christiano. Et rur- 16,1. II. in hacc verba : Sive ira , sive cemuiatio , sive
snm ibidem verbis etiam supra citatis : Sed tremenda S03vitia debita hcec omnia sunt severilali, sicut severitas
t

sunl ista, non ridenda. Ad hxc enim nunquam coge- debitum est juslitice. Deinde quum objecisset verba
retur, si aliquid cogitare posset, quod et sit, et corpus Marcionis : Si Deus irasciluret cemnlutur et exlollitur, t

nonsit. Rursum lib. de haeres. ad Quodvultd., hacr. et exacerbatur, ergo et corrumpeiur, ergo et morietur.
86. ipsum eliam Deum corporeum csse dicit, licet Scite adinodum rcspondct : Siultisstmi qui de huma-
non effigiatum (ubi alludere videtur ad lib. H , adv. nis divina prcedicant ul quoniam in homine corruptorias t

M a r c ) . Nec tamen hinc haerelicus creditur factus. conditionis habeniur hujusmodi passiones, idcirco el in
Posset euiin quoquo modo pttlari, ipsain naturam Deo ejusdem status exhtimenlur. Disceme substantias
tubstatitiamqtic divinam corpus vocarc, non tale cor et suos eis distribue sensus, tam diversos quam substan- t

pus, cujus partcs alkc majores, aliae minores, valeant tia: exigunt, ticet vocabulis communicare videantur.
B

vel dcbeant cogitari, qualia sunt omnia, quac proprie Nam et dexteram, et oculos, et pedes Dei iegimus ; nec
dicimus corpcra (quamvis de anima lalc aliquid sen- ideo lamen humanis comparabuntur yuia de appeita- s

liat), sed poluil,utdixi, propterea putari Corpus Deum tione sociantur.


dicere, quia non cst nibil, non est inanitas , non est
17. Ecclesiam esse in Iribtis, ctiam hicis. Tom. V .
corporis vel animx qualitas, scd ubique laiis, c l per
lib. de Exhorlat. castit. cap. 7. num. 40 et lib. de
locorum spatia nulla partilus, in sua lamcn natura
Pudic. cap. 2\.num. 191.
atqite substanlia immutabilitcr pcrmanct. Cerle ipse
Auctor salis se explicat. Sic enim I. adv. llermog.: Non male Tertull. lib. de Poenitent., c. 10, n. 60,
Vt concedam esse aliquid incorporate, de substanliis dixerat, utpotcante omnem haresim: in uno et attero
duntaxat; quum ipsa subslanlia corpus sil rei cujusque, Ecclesia est utpotc qui ibi alluderct ad illud (Matth. t

et lib. de Anima , cap. 7 , n. 96 : Nihil enim si non


t XVIII): Ubi sunt duo vel tres congregati in nomine
corpus. Item lib. de Carne Cbristi : Quum autem sit meo ibi sum in medio corum; quum pracmisisset paulo
t

habeal necesse est aliquid^ per quod est. Si habet atiquUt


prius : Dic Ecclesiae. Quod lamen de praefectis Eccle-
per quod esl hoc erit corpus ejus. Omne quod esi, Q siac Episcopis, non vero de iaicis iuterprelantur
t

corpus esl sui generis; nihit est incorporale, nisi quod velercs omnes, ipse qttoque eodem loco loquens de
non est. Denique lib. II adversus Marcionem: Nam sacerdotibus, quibus fiebat exomologesis. Prorsus
et dextram , inquit, el ocutos el pedes Dei tegimus, ne ctiam caibolicum est illud I. de Bapiism., cap* 6,
ideo tamen humaniscomparabuntur quia de appetlatione num. 47: Ubi tres id est Pater, et Filius, et Spiritus
t t t

eociantur. Quanta erit diversitas divini corporis el /m- Sanctus, ibi Ecclesia, quia tiium corpus est. Verum ad
tnani sub eisdem nominibus membrorum, ctc. Cxlcrum hajresim pertiuet, sicut etiam in Vita ejus adnotavi-
Deum incorporeum docenl caelcri Palrcs omnes, el mus, illud lib. de Exhort. caslit.: Sed et ubi lres Ec t

intcr hxreses collocant conirarium affirmare, sicuti cletia est, ticet laici. Unusquisque enim de fidesua vivit.
paiet ex Philaslrio, S. August., Epiphan., Theodoreto, Maxime quum iisdem fere verbis idipsum repetat 1.
Damasceno, Isidoro , Rhabano in Catalogis hajrctic dePudicit.; ex quo loco colligitur eo vcnisse etim de-
quum Audianorum sive Aiithropomorphilarutn faciunt mentiir, uti exislimaveril Ecctesiam fitisse in tribus,
mentioncm. nempe Montano; Prisca et Maximilla : qtio pertinet
quod ibi praeterea negai, Ecclesiam essenunwrum Epi-
16. De Dei ira. Tom. I. lib. de Tesiim. Anim. cap. 2.
. . . . . . . «... scoporum. Verum lale coutrarium deduximus Adnot.
nnm. 7. Tom. 111
A*
Advers. u
Marc. f I.
Itb.
r h
r f C
- cap.^ 26.
r ' num.
^ « 181.
, D

Iw. 2. cap.
n o s l r
C " 0 ' e n , , v e l « ip«> Terlulliauo
i s i , , , o c , , m

adbuc catholico, uli etiam adversus Magdeburgenses,


10. num. 94. tib. 4. cap. 15. num. 195 et cap. 31.
qui inde colligehanl Ecclesiam esse in paucis. Si quis
niwi. 507.
plura desidcret, pcrlegat libros, quotquot scripsit
Prima quidem facie vidctur Terttillianus Deo atlri- S. August. contra Donatistas, qui Scripturas lum Ve-
buere iram diclis locis, sed ubiquc fere vindictam, leris, tum Novi Tcstamenti undequaque coogcssif,
seu ultionem Dei interpretatur. Et vero id inculcace quibus constet non in uno solo lerrarum loco, utpote
eum oporttiit lolies, non solum contra Gcntes , sicuti Africa, Ecclesiam csse, sed loto orbc terrarum disper-
primo loco, sed maxime adv. Marciou. qui Deum as- sam, juxta et vaticinia Propbetarum et Apostolorum
serebat bonum duntaxat, non vero vindiccm aut judi- testimonia sole clariora : quo Lectorem remitlimus,
cent. Quo fit ut latissime adversus ilium disputet, ct ne hic prolixiores simus. Hoc unum addemus, ad
contrarium ex Scripluris ostendat, illis usus stibinde, eamdem ejus hacrcsim pertinere, quod ait tom. II, lib.
quae irce Dei, atque adeo vindictce mentionem faciunl, deCoron. milit., cap 4, num.V/ : An nonputas omni
maxirae 1. adv. Marc c. 25.26.27. et 28.1. II. c. 11. fideli licere concipere et constituere, duntaxat quod Deo
12. 13.14. 15 et 16. Est quidem locus unus ubi f congruat ?
495 PARADOXA TERTULLIANI 196
A MeUtonem suorum propketam putatum ut ita taciie suc-
1 8 . De Ecstasi sm amentia, sive spiritn Prophetfco,
t

cessionem quamdara prophetkc tanquam verae insi-


Montani et insanarum Yatum Priscillae et Maximil-
nuaret. Denique Apollonius libro suo adversus Caia-
lae, ct similium. Tom. II. //6. de Virgin. veiand.
phrygas ( u t i legitur apud Euscb. ejusdem 1. c. 17)
e. 1. n. 1 2 . Tom. III. /. de Anima. e. 9 . n. 1 1 1 . c.
tcstatur Zoticum Episcopum Comanse, quum Pepu-
4 5 . n. 4 8 8 . c. 47. ti. 5 4 5 . lib. dc Resurrect. carn.
zam advenlasset, ibi Maximilla prophetare se simu-
c. 1 1 . n . 9 8 . ac c. uii. n. 4 3 6 . Adv. Marc. lib. IV.
lante, insanum in illa spiritum deprehendisse. Simi-
2 2 . mim. 3 2 5 et ft'6. V . cap. 8 , n«m. 1 3 5 «c 1 3 6 ,
liter Scrapion (ibidem c. 18.), Antiochenus Episcopus,
/t'6. mt* P J V X . C. 1. Mim. 7. 8 . ac 1 0 . e/ cap. 1 5 .
Bcalum Sotam in Anchialo voluisse Prfscilto dacmo-
num. 9 5 , ac cap. 3 0 . num. 1 8 3 . Denique in Fra*
ncm ejicere , sed veteratorios illos hypocritas neuti-
gmimls librorum eeptem de Ecttasi.
quam permisisse. Caeterum nihil pro Anclore facit,
Istam haeresim Terluiliano jam olim impegerunt quod lib. V, adv. Marc* Prophetandi jus etiam mulie-
S. Paciantts, S. Hieron. ct Nicephorus locis citatis ad rcs habere contendat, ex eo qttod 1. Cor. X I . Aposlo-
Fragmcnla librorumcjus De Ecstasi tom. IV, ubi ex
t
ltts Muiieri etiamjprophelanti velamen imponat: quia
eodem Ilieron. et Epiphan. oslendimus Ecslasin in Ada* non vcram prophetiam, sed mcntis amentiam fuisse
mo (Gen. II), fuisse profundum soporem rion mentis evi-
t
B
in insanis illis vatibus Priscilla et Maximilla jam pro-
ctionem, et ecstasin in Apostolis (Malth. XVIII ac Luc batum e s l : u l taceam quod illa impugnet ipse adhttc
IX) Petro Joanne, ac Jacobo neque amenliam fuissc,
t t
catholictts, lib. de Praescr. adv. haeret. X L I . m hscc
sed admirationis ecstasin, neque etiam cum prophe- verba: Ipsce mulieres hcereiicce quam procaces: quce
tia aiiquaconjunctam. Deinde ex Apostolo (ICor. X I V . audeant docere, contendcre, exorctsmos agere, curatio-
quaittumvis contrarium Auctor eliciat, addita perpe- nes repromiltere, forsilan et tinguere, sicut latius ibi
ram clausula : in ecsiasi conslare spiritum Propheta- deduximus, num. 260. 261.262. ac 263. ad L i b . de
rutn Prophelis subjectum esse, utpote quum (juxta Bapt. adv. Quintillam, etiam montanicae factionis foe-
Uieron. verba ibi citata, et Origen. Hom. 6. in Eze- minam, num. 2 . .
chiclcm) prophelia visio vocetur, quam adeo intelli- 19. Filium Dei Christum, semper visum ab homini-
gebant Propltelae, propterea Videnles appeiiali, non bus, in vcra , ctsi non nata carne. Tom. I. lib.
vcrout amentes invili loquebanlur, aut siue mente adv. Jud. cap. 9. n. 114.115. Tom. \U. Ub.deCarne
sonum dahant. Unde colligerc est revera amentiam Chrisli c. 6, n. 58. adv. Marc. lib. II. c. 27, n. 187.
fuisse, non Prophetiam in Montano et ejus pseudo-
t tib. III. cap. 6. num. 39, cap. 9. num. 65. lib. V. cap.
prophetissis, atque adeo Deo disponente faclum essc, Q 19, n. 296, lib. adv. Prax. cap. 14, n. 86. 87, cap.
ut vel hac appellalione sibi ipsi conlradiceret Auctor. 16, num. 96. 98.100. 101. et tom. IV. tib. V. adv.
Idipsum pulchre anteillos adversusMontanum deduxit Marc. carm. cap. 5. ntim. 8.
Apollinarius HierapoIitanusEpiscopusapud Euseb.lib. Non illud Paradoxum videlur, quod scribit Tertul-
5. cap.15. scribensillos spirilu quodam maligno abrep- lianus, Filium Dei, non Patrem, quoties id in Scri-
tos, derepente furoreet menlis insania (quam ecstasin pttiris legitur, visum vel auditum ab hominibus, nempe
vocabant) exagitatos, peregrinas quasdam voces fun- quum apparuit Adamo, Gen. III; Noe Gen. I X ; Abra- t

dcre, c l conlraquam Ecclesias consuetudo, cum tra- ham Gen.XII.XVII. XVIII; Loth Cen. X I X ; Agar
t t 9

ditione , tum successione anliquitus ab Aposlolorum Gen. X X U ; Jacob Gen. X X I X . X X X I I . XXXV.


9

leinporibus eousque derivata postulabat, prophetare et Moysi Exod. III et sequ. X X X I I ac X X X I I I .


t

sciiicet coepisse. Cilal ille (apud Euseb. c. seqq.) et quum id dcsumpserit adverbum fere exS.Justino
Miltiadis iibrum adversus eumdem, in quo ostendit, Mart., Dialogo adv. Tryphonera,et partimexS. Iren.
minime credi oportere, quemquam Prophelam furore lib. 111. cap. 6 ac lib. IV. cap. 23. et eossequanlur
percilum prophelare solere. Neque enim (uli ex ilio Novatianus lib. de Trinit. cap. 25. 26. 27, B . Cyprian.
citat) quemquam Veleris aut Novi Testamenti Pro- iih. II. Testim. adv. Jud. cap. 5 et 6 , ex tis locis com-
phetam allegare poterunt, qui insano spiritu (per D probantes, Christum non hominem solum aut ange-
ecsttisin) ad hunc modum fuerint aliquando exngitali. lum , sed ei Deum fuisse appcllatum : nec aliter S.
Neque de Agabo, neque de Juda, neque de Sila, ne- Ambr. Praefat. in Lucara, S. Epiph. in Ancoratu,
que de Philippi filiabus (Act. X I . 15. 21.) nequc de Prudenlius adv. Anthropomorphitas, et Arnob. in
Ammia ex Philadelphia, neque de Quadrato (cujus Psal. CIV. Quo videntur adducli tum vcrbis illis Deum
meminit Uier. Catal. Script. Eccles.), neque de aliis Patrcm ( sicnt legit Auctor) nemo videbit unquam, et
qnibusvis praelerea, quod vesano ipsorum more illa ex vivet. Exod.XXXHI. ac similibus, Joan. VI non qtiia
parte aliqttando prophetaverint, omnino gioriari po- Pafrem quis vidit, nisi qui a Deo est: c l e contrario
tcrunt. Quorum homina propterea sese recensuisse illis Chrisli,Joan. VIII. Abrahamcxsutiavit ut videretdiem
postmodutn indicat, quod jactitarent, mulieres illas meurn, vidit et gavisus est. Quanquam inlerim S. A u -
Montani illis omnihus in prophetiae munus proximc gust. Ub. 111. advers. Maxim. cap. 26. et lib. II de
successisse, non aliter atque (teste Hieron. loco jam Trinit. cap. 10.11.12.13. 14.15.16 ac 17, maluerit
citato) in libris seplem de Ecstasi, quorujit septimura assercre, Deum Palrera et totam Trinitatem visum di-
scripsil advcrsus Apollonium Tertullianus, in confir- ctis locis per subjcctas creaturas, ut ne consentiret
mationem ejusdem jiiarum pseudoprophetiac scripsit, Maximino Arriano, cui non suflectt dictas apparitio-
197 CUM ANTIDOtO PAMELII. i98
nes dc Chrislo inlerprelari, sed inde colligere nite- A incommoda fugce caro miiitat; si et carcer prceveniat y

balur Christum per divinitatis suae subslanliam visibus est in itla paupertate tucis, palientia mundi. Quid ,
humanis apparuisse , a qua lucrcsi procul certeabfuit quod cx dicti libri cap. i i , videtur potissimtim fugam
Auctor, quantumlibet eam quidem illi impingant. At improbare. Prceposilorum Ecclesrte, ulpote quibue
illud Par:»doxum ej>t, et Tertulliano peculiare quod (etiam juxta S. Alhanas. Epist. ad Dr