Sei sulla pagina 1di 51

Univerzitet u Sarajevu

Fakultet za saobraćaj i komunikacije


-Odsjek komunikacijske tehnologije-

Nastavnik: Prof. doc. dr Nermin Goran


gnermin@bih.net.ba; nermin.goran@bhtelecom.ba;
Syllabus – nastavni program

Osnovni ciljevi izučavanja ovoga predmeta – Sticanje


teoretskih znanja iz bežičnih komunikacijskih sistema, te
praktičnih znanja iz prenosa informacija u mobilnim,
nomadskim i personalnim bežičnim mrežama. Analiza
standarda u primjeni za bežične komunikacijske sisteme i
mreže.
Očekivani rezultati i kompetencije
Studenti stječu teorijska i praktična znanja iz bežičnih komunikacijskih sistema –
tehnološka znanja i osnove o bežičnom prijenosu, zatim znanja o sistemima,
mrežama i uslugama, koja su nužna za brzo uključivanje u radno tehnološke
procese subjekata u oblasti komunikacija.
Ocjena
 Kriterij vrednovanja rada i ocjenjivanja studenta u toku nastave,
vrši se na sljedeći način:
 Prisustvo nastavi od 0 – 5 bodova (%);
 Domaća zadaća/seminarski rad/praktični rad/ od 0 do 10
bodova (%);
 I parcijalni ispit/I test/I provjera znanja/ od 0 do 35 bodova (%);
 Završni ispit se organizuje kao pismeni (35 bodova) i/ili usmeni
(15 bodova) i iznosi najviše 50 bodova odnosno 50 (%). Ako se
formira usmeni on se sastoji od cjelokupno pređenog gradiva.
 Prolaz je 55 %.
Syllabus – nastavni program - detaljnije
Planirani sati rada
OKVIRNI SADRŽAJ PREDMETA (45 P + 45 V)
P V

Uvod – osnove bežičnih sistema i historijski razvoj 3 2+1

Pravci razvoja bežičnih sistema 3 2+1

Osnove bežičnih komunikacija 3 2+1

Kapacitet bežičnog kanala 3 2+1

Arhitektura, usluge i sigurnost GSM sistema 3 2+1

GPRS i EDGE kao koraci u evoluciji prema 3G mobilnim komunikacijama 3 2+1


Syllabus – nastavni program - detaljnije
Planirani sati rada
OKVIRNI SADRŽAJ PREDMETA
P V+L
3G UMTS sistem: arhitektura, usluge 3 2+1

Evolucija UMTS kroz izdanja 3GPPP 3 2+1

Arhitektura i standardizacija IEEE 802.11 sistema 3 2+1

Arhitektura i standardizacija IEEE 802.16 sistema-WirelessMAN 3 2+1

PAN mreže IEEE 802.15: Bluetoth i ZigBee, LiFi 3 2+1


PAN mreže: RFID, NFC, IrDA 3 2+1
Ostvarenje 4G mobilnih komunikacija 3 2+1

Pravci razvoja 5G mreže 3 2+1

Bežični mobilni terminal 3 2+1


Šta su bežične komunikacije?
 Prenos govornih, podatkovnih i multimedijalnih informacija
putem elektromagnetnih talasa u otvorenom i zatvorenom
prostoru
 Razvoj bežičnih sistema je ubrzan sa rastom podatkovnog i
multimedijalnog saobraćaja u odnosu na govorni saobraćaj
 Bežični sistemi osiguravaju neophodnu mobilnost i
fleksibilnost tokom komunikacije u zavisnosti od ljudskih
potreba
 Ovo proizvodi stalan razvoj novih usluga i nameće nova
rješenja
Osobnosti bežičnih sistema
 Osobnosti:
 informacije se prenose po unaprijed određenom
frekvencijskom pojasu. Frekvencijski band je imovina i
najčešće bežični sistemi koriste komercijalne frekvencije
naspram free (slobodnih) frekvencija, koje se koriste za nisko-
mobilne sisteme. Cilj je povećavanje spektralne efikasnosti,
odnosno broja prenesenih bita/Hz.
 Osigurava multikorisničko okruženje – korisnička baza za
operatore telekomunikacijskih usluga. Na ovaj način se nudi
lepeza potpuno novih usluga koje su neopterećene lokacijom.
Lokacija može biti iskorištena kao usluga.
Zašto se baviti bežičnim komunikacijama

Nema potrebe za ožičavanjem


Nema potrebe za fizičkom konekcijom
Globalno pokrivanje – neovisnost o prostoru,
ruralno, urbano
Povezanost – bilo gdje, bilo kada, sa bilo kojeg
uređaja
Mobilnost
Efikasnost – osiguravanje potrebnih informacija na
vrijeme
Historijski razvoj bežičnih sistema

 „Antički“ sistemi: dimni signali, vatra, golub pismo.


 Radio je 1880-ih izumljen od stane Marconija, 1895 prvi prijenos?

 Sofisticiraniji vojni radio sistemi su se razvili tokom i nakon


WW2

 Od 1988 eksponencijalan rast bežičnih sistema. >8B


korisnika
 Pokrenuta bežična revolucija
 Pojavljuje se dig. glasovna komunikacija,
 Porast podatkovne kom. i multimedije

 Pojava WiFi značajna i nevjerovatan porast, prodor


Bluetooth-a i PAN mreža, razvoj satelitskih sistema
Elektromagnetni talasi – osnova za bežičnu
komunikaciju

 James Clerk Maxwell 1831-1879 – najdublji smisao i najplodonosniji rad


od doba Newton-a – Einstein
Frekvencija i vrijeme kao resurs (FDD i TDD)
 Pretpostavka: alokacija band-a od 120 kHz
 Svaki kanal okupira 40 Khz

Kanal 1 (0-40)

Kanal 2 (40-80)
Stanica A Stanica B

Kanal 3 (80-120)
Frekvencija i vrijeme kao resurs
 Pretpostavka: alokacija vremena od 120 ms
 Svaki kanal okupira 40 ms

Kanal 1 (0-40 ms)

Kanal 2 (40-80 ms)


Stanica A Stanica B

Kanal 3 (80-120 ms)


Tipovi bežičnih kominikacija
 Mobilne (Celularne)
 GSM (GPRS, EDGE), UMTS (3G), LTE (LTE-A, 4G), 5G
 Apsolutna sloboda kretanja, prenosa podataka, govora u pokretu
 Portabilne (nomadske i personalne)
 WiFi (802.11x serije)
 UWB (802.15.x WPAN, Bluetooth, VLC, BAN)
 Bežične ali vezane za za lokaciju
 „Fiksne“
 WirelessMAN (802.16 )
 Fiksne bežične mreže – zašto?
Trenutni bežični sistemi i razvoj
• Trenutno:

• 4G Celularni Sistemi (LTE-Advanced)


• 4G Bežične LAN mreže/WiFi (802.11ac)
• mmWave masovni MIMO sistemi
• Satelitski sistemi
• Bluetooth
• Zigbee
• WiGig
• Razvija se...:

• 5G Celularni i WiFi 802.11 serija


• Ad/hoc i Kognitivne radio mreže Prostor za
• LiFi inovacije
• Hemijski/Molekularni sistemi
Budućnost bežičnih komunikacija
Sveprisutna komunikacija između ljudi i sistema

Bežični Internet
Nova gen. mobilne
Bežična multimedija
Senzorske mreže
Pametne kuće
Automatizirani autoputevi
Bio-mreže
...
Izazovi u razvoju bežičnih komunikacija

 Mrežni/Radio Izazovi 5G AdHoc

 Gigabitne brzine bez bitske greške Kratak domet


 Energetska efikasnost
 „Oskudnost“ spektra
 Pouzdanost i pokrivanje
 Heterogene mreže
 Besprijekoran međumrežni hoff
 Uređaj/SoC Izazovi BT
Radio
 Performansa
GPS
 Kompleksnost Cellular

 Veličina, Snaga, Cijena Cog

 Više frekvencije/mmTalasi Mem WiFi


 Višestruke antene
CPU mmW
 Multiradijska integracija
 Koegsistencija
Kanal - Shannon

H Izvorni R Kanalni C
Izvor Kanal
koder koder

C Kanalni Izvorni
Kanal Prijemnik
dekoder dekoder

 Prenos bez greške je moguć uz: R=>H i C=>R (Shannon)


 Izvorno kodiranje i kanalno kodiranje se može optimizirati nezavisno i
binarni simboli se koriste između – proizvoljno kašnjenje simbola
Da li smo mi na Shannon-ovoj granici
Fizičkog sloja ?
Mi se nalazimo na Shannon-ovoj granici
 “Bežična industrija je dosegla teoretski limit brzine porasta
mogućnosti bežičnih mreža” K. Fitcher, Connected Planet
 “Mi smo na 99% puta” do “barijere koja je poznata kao
Shannon-ova granica,” D. Warren, GSM Ass. Sr. Dir. of Tech.

Shannon nije bio u pravu – limit ne postoji


 “Ne postoji teoretski maksimum za količinu podataka koja može
biti prenesena preko radio kanala” M. Gass, 802.11 Wireless
Networks: The Definitive Guide
Šta bi Shanon rekao?

Mi ne poznajemo Shannon-ov kapacitet većine


bežičnih kanala
• Vremenska varijantnost kanala
 Kanali sa i bez interferencije
 Celularni sistemi
 Ad-hoc i senzorske mreže
 Kanali sa kašnjenjem/energija/KM ograničenja

Shanon-ova teorija osigurava uvide u dizajn i


sistemske preformanse gornje granice
Spektralna logika – reuse
Zbog oskudnosti radio spektra
U lic. spektru U nelic. spektru

BS

Celularne mreže WiFi, BT, UWB,…

Reuse unosi interferenciju


Celularni sistemi – kanali se ponovno koriste
zbog maksimizacije spektra
• Geografska područja se dijele na ćelije
• Frekvencije/vremenski slotovi/kodovi/prostor se nanovo koristi u različitim ćelijama
• Isti pristup interferenciji između ćelija u istom kanalu
• B. stanice/MTSO (Mobilni centar) koordiniraju handover i kontrolne funkcije
• Smanjivanje ćelija povećava kapacitet, ali i kompleksnost, handover, …

BAZNA
STANICA
MTSO
4G - LTE

• Znatno veće brzine podataka nego u 3G (50-100 Mbps)


• 3G sistemi imaju 384 Kbps peak brzine (HSPA ima maksimalno oko 42 Mbps DL i 22
Mbps UL uz 5 MHz nosilac i 2x2 MIMO uz 64 QAM)
• Veća spektralna efikasnost (bits/s/Hz)
• Veći propusni pojas, adaptivni OFDM-MIMO, smanjena interferencija, beamforming
• Fleksibilno korištenje do 100 MHz spektra
• 10-20 MHz spektar alokacije su uobičajene, agregacija nocilaca
• Malo kašnjenje paketa (<5-10ms).
• Smanjenja cijena po bitu prijenosa
• Sve IP mreža
Budućnost celularnih sistema
5G Sve bežično u jednom uređaju
San Francisco

BS
BS

Mobilna kičma je Internet


Internet
Paris
Nth-Gen Phone Nth-Gen
Cellular System Cellular

BS

Mnogo bolje performanse i pouzdanost nego danas


- Gbps brzine, malo kašnjenje, 99% pokrivanje
WiFi mreže, multimedijalne usluge - svugdje
- bez žice

802.11ac

•Video (streaming)
•Gbps brzine pod.
•Visoka pouzdanost Wireless HDTV
•Pokrivanje and Gaming
LAN standardi bežične mreže
• 802.11b (Početak – 1990-e)
• Standard za 2.4GHz ISM pojas (80 MHz)
• Direct sequence spread spectrum (DSSS)
• Brzine do 11 Mbps, oko 150 metara
• 802.11a/g (Srednje doba – sredina-kraj 1990ih) Većina
• Standard za 5GHz band (300 MHz)/također 2.4GHz WLAN
• OFDM u 20 MHz sa adaptivnim brzinama/kodovima kartica
• Brzine do 54 Mbps,oko 30 do 90 metara ima
(a/b/g/n
• 802.11n/ac (Trenutno) Sada već i ac)
• Standard u 2.4 GHz i 5 GHz pojasu
• Adaptivna OFDM/MIMO u 20/40/80/160 MHz
• Antene: 2-4, ili do 8
• Brzine do 600Mbps/10 Gbps, oko 70 metara
• Poboljšanja u paketizaciji, korištenju antena, multikorisnički MIMO
Zašto su performanse bežične mreže loše?
Carrier Sense Multiple Access:
Ako se detektira drugi WiFi signal,
Izvršava se slučajni backoff algoritam

Collision Detection: ako se kolizija desi,


ramovi se šalju ponovo

• WiFi standardi ne posjeduju dobre mehanizme za izbjegavanje


interferencije, posebno ako se u prostoru nalazi mnogo AP-ova
• Statična dodjela kanala, nivoi snage i prag za prepoznavanje
nosioca
• WiFi sistemi su izloženi lošem ponovnom iskorištenju spektra i
značajnoj interferenciji između AP-ova i klijenata
• Rezultat je nizak throughput i vrlo loš QoS, odnosno QoE
• Multikorisnički MIMO pomaže svakom AP-u ali ne i interferenciji
SoN (Software Defined Networks) mreže za
WiFi

- Selekcija kanala
SoN - Kontrola snage
Kontroler - itd.

 SoN za WiFi mreže: dinamičke samoorganizirajući


mrežni softver za upravljanje WiFi AP-ovima
 Omogućava kapacitet/pokrivanje/izbjegavanje
interferencije
 Osigurava mrežnu analitiku i planiranje.
Softverski definirana mrežna arhitektura
V2V App layer
Video Sigurnost Cloud Computing
mreže
M2M Zdravstvo

Alokacija Kont. QoS CS


frekvencija
Samo odr. ICIC Opt. prag
snage
Mrežna optimizacija

Jednistveni kontrolni sloj

HW nivo
Distribuirane antene

WiFi
Celularne
mreže
mmWave
… Ad-Hoc
mreže
mmWave mreže sa velikim brojem antena
massive MiMO
Na desetine uređaja

10s of GHz of Spectrum

Stotine
antena

• mmWaves imaju velike ne-monotone gubitke


• Modeli kanala nisu još dostupni
• Planira se da ne bude slabljenja, fading, interferencije ili šuma
• mmWave antene male iz toga razloga i idealne za massive MIMO
• „Usko grlo“: estimacija kanala i kompleksnost sistema
• Ne koherentni dizajn obećava mnogo
Satelitski sistemi

• Prekrivaju ogromna područja


• Različite veličine orbita
• GEOs (39000 Km) vs. LEOs (2000 Km)
• Optimizirani za jedosmjernu kom.
• Radio (XM, Sirius) i (SatTV, DVB/S)
• Većina dvosmjernih sistema je bankrotirala
• GPS - prisutnost
• Satelitski signali se koriste za ppozicioniranje
• Popularan u pametnim telefonima, PDA i navigaciji
Bluetooth

• Zamjena za kablove preko RF tehnologije (niska cijena) – PAN (Personal


Access Network)
• Kratak opseg (10 m, trenutno prošireno do 100m)
• 2.4 GHz pojas (pretrpan)
• 1 podatkovni (700 Kbps) and 3 glasovna kanala, do 3 Mbps

• Široka rasprosranjenost u telekomunikacijama, PC i konzumerskoj


elektronici

• V 4.0 smanjena potrošnja energije i manje kašnjenje <6ms u odnosu na


<100ms

8C32810.61-Cimini-7/98
IEEE 802.15.4/ZigBee Radio
• Mala brzina, mala snaga, niska cijena sigurnog radia za upravljanje
velikom brojem uređaja, jednostavan protokol stack, jednostavnost
• Komlementarno sa WiFi i Bluetooth
• Kontrola mreža i senzora
• Frekvencijski pojasevi: 784, 868, 915 MHz, 2.4 GHz
• Brzine podataka: 20Kbps, 40Kbps, 250 Kbps
• Opseg: 10-100m LOS (Line of Site – fizička vidljivost)
• Podrška za velike mesh mreže ili klastere
• Podrška za uređaje
• CSMA-CA pristup kanalu
• Aplikacije: prekidači, električna brojila, upravljanje u saobraćaju i
drugi senzori male potrošnje
• IoT
RFID i NFC
• Radio Frequency Identification i Near Field
Communication
• Bežične identifikacione tehnologije koje se koriste za
automatski prijenos identifikacijskih podataka
između elektroničkih uređaja
• RFID koristi radio talase za identifikaciju i prikupljanje
podataka, može da radi i NLOS (Non LOS)
• NFC dopuna RFID, bazirana na interakcijama na bazi
dodira
RFID i NFC
• RFID radi na različitim frekvencijskim pojasevima
(100 kHz - GHz), omogućava prijenos identiteta,
praćenje ljudi, stvari i životinja, kontrola ulaska u
kuću, vozila javnog prevoza, autoput, domet 100 m
• NFC ultra kratki domet (reda cm), bazirano na
indukciji magnetnog polja, dvosmjerna komunikacija,
različiti modovi (piši/briši, P2P razmjena podataka,
emulacija kartice)
IrDA i LiFi

• IrDA
• 875 nm, domet par metara
• IrDA za slanje kontrolnih signala
• IrDA za slanje podataka – dvosmjerni prenos
• LiFi
• Svjetlost se koristi kao resurs – postoje ograničenja
Šta je IoT – Internet of Things

•Omogućavanje svakom uređaju da


•se konektuje sa drugim putem Interneta

•Uključuje pametne telefone, konzumersku


elektroniku, vozila, odjeću, senzore, medicinsku
opremu, …

•Vrijednost IoT je procesiranje podataka u


„oblaku“
Različiti zahtjevi u odnosu na pametne telefone: male brzine/potrošnja
energije
Regulacija spektra
• Spektar je oskudni javni resurs, zbog toga se alocira
• Alokacija spektra je kontrolisana regulatorskim
agencijama - RAK
• RAK vrši aukciju spektralnih blokova za set aplikacija
• Neki dijelovi Spektra su za univerzalno korištenje
• Spektar u svijetu se kontrolira od strane ITU-R
• Regulacija je neophodno zlo .
Inovacije u regulaciji se razmatraju kroz višestruke
kognitivne radio paradigme
Pravci razvoja bežičnih sistema
• Nove celularne sistemske arhitekture (3GPP IMS IP bazirani
Multimedijski sistem )
• Ad hoc/mesh bežične mreže
• Kognitivne radio mreže
• Bežične senzorske mreže
• Energetski ograničen radio
• Distribuirana mrežna kontrola
• Hemijske komunikacije
• Razvoj aplikacija u komunikacijama u zdravstvu, Bio-medicini i
Neuronauci
Nova analiza ćelija
Kako bi celularni sistemi
Coop
MIMO
Small
Cell
trebali biti dizajnirani?
Relay

Da li će poboljšanja u praksi
DAS biti velika? U
kapacitetu ili u pokrivenosti?

• Tradicionalni celularni sistemi su limitirani interferencijom


• MIMO/multikorisnička detekcija može ukloniti interferenciju
• Povezane BS formiraju MIMO red: šta je tada ćelija?
• Promjena oblika ćelija i granica
• Distribuirane antene pokreću BS ka ćelijskim granicama
• Male ćelije unutar ćelija
• Kooperacija mobilnih uređaja, virtualni MIMO, mrežno kodiranje.
Ušteda energije
Pico/Femto
Kako bi celularni sistemi
Coop
MIMO trebali biti dizajnirani da
Relay
troše minimum energije?

DAS

• Minimiziranje energije i u BS-u i u uređajima zahvaljujući:


• Novoj infrastrukturi: veličina ćelije, lokacija BS-a, DAS, Pico ćelije, relays
• Novim protokolima: Cell Zooming, Coop MIMO, RRM, Scheduling, Sleeping, Relaying
• Radio niske potrošnje: Radio arhitekture, Modulacija, kodiranje, MIMO
Energetski ograničen radio

• Prenos energije minimiziran u toku slanja bita


• Vodi povećanju energetske potrošnje krugova

• Mreže malog opsega moraju razmotriti i prenos i


procesiranje (energija prenosa i procesiranja u el.
krugovima).
• Kodiranje/dekodiranje nije uvijek energetski efikasno.
• MIMO tehnike nisu energetski efikasne
• Duge prenosne linije nisu neophodno optimalne
• Multihop rutiranje nije neophodno optimalno
• Nyquist sub-sampling može smanjiti energiju i ponekad biti
optimalan!
Ad-hoc mreže

• P2P komunikacija
• Nema centralizirane kontrole, nema infrastrukture
• Multihop usmjeravanje (routing).
• Topologija je dinamična
• Potpuna povezanost sa različitim SINR za različite linkove
• Otvorena pitanja
• Kapacitet regije
• Alokacija resursa (snaga, brzina, spektar, itd.)
• Usmjeravanje (routing)
Kognitivni radio

IP CRTx CRRx

NCR
NCR CR CR NCRRx
NCRTx

MIMO Cognitive Underlay Cognitive Overlay


• Kognitivni radio podržava nove korisnike u postojećem
spektru bez degradiranja licenciranih korisnika
• Koriste napredne komunikacijske i DSP tehnike
• Politika nove alokacije spektra
• Višestruke paradigme
• (MIMO) interferencija ispod praga
• Interweave pronalazi/koristi vrije/frek/prostor slotove
• Prekrivanje (preslušava / prebacuje primarnu poruku dok
uklanja smetnje koje uzrokuje kognitivni prijemnik)
Bežične senzorske mreže
Kolekcija podataka i distribuirana
kontrola
• Pametne kuće/zgrade
• Pametne strukture
• Spašavanje i pretraživanje
• Nacionalna sigurnost
• Detekcija događaja
• Nadziranje bojnog polja

 Energija (prenos i procesiranje) je ograničenje koje pokreće


 Tok podataka ka centralnim lokacijama
 Male brzine po čvoru, ali desetine hiljada čvorova
 Inteligencija je u mreži prije nego u uređajima
Distribuirana kontrola preko bežičnih
sistema
Automatizirana vozila
- Vozila
- Avioni/bespilotne letjelice
- Imitacija insekata

Pristup dizajnu
• Kontrola zahtjeva brzinu, tačnost, i pouzdanost.
• Bežične mreže unose kašnjenja i gubitke
• Potreba za pouzdanim mrežama i robusnim kontrolerima
• Otvoreni problemi
: Mnogi izazovi u dizajnu
Šta je sistemima energija
• Baterije i tradicionalni mehanizmi punjenja
• Poznavanje uređaja i sistema

• Bežični prijenos energije


• U povoju, posebno još nerazvijen na većim udaljenostima i sa većom
energetskom efikasnošću

• Komunikacija sa energetski zahtjevnim radiom


• Povremeni i slučaji energetski paketi
• Komunikacije postaju energetski zavisne
• Može se kombinirati prenos informacija i prenos energije
• Potrebni su novi principi za radio i mrežni dizajn.
Hemijska komunikacija

• Može se razviti i za makro (>cm) i za mikro (<mm) komunikacije


• Istraživanje u povoju:
• Potrebne: modulacijske šeme, izbjegavanje kanalnih smetnji, višestruki pristu i
slično.
Aplikacije u zdravstvu, biomedicini i
neuronaukama
Neuroscience
-Rekonfiguracija neuro
Body-Area mreže
Networks -EEG/ECoG procesiranje
signala
- Procesiranje/kontrola
signala za stimulaciju
mozga
- SP/Comm primjenjivo u
Oporavak oštećenja nerva bionauci

ECoG Epileptic Seizure Localization


EEG

ECoG
Zaključci
• Vizija bežičnog pristupa obuhvaća uzbudljive aplikacija
• Tehnički izazovi nadmašuju sve nivoe sistemskog dizajna
• 5G mreže moraju podržati više performanse za neke korisnike i
ekstremna energetska efikasnost za druge
• Cloud-based softver da bi se dinamički kontrolirale i optimizirale
bežične mreže je neophodan
• Inovativni bežični dizajn je neophodan za 5G celularne/WiFi,
mmWave sisteme, masovni MIMO, i IoT povezivost
• Standardi i alokacija spektra značajno utječu na razvoj bežičnih
tehnologija
Literatura

Bilješke i slajdovi s predavanja (moći će se preuzeti sa stika ili na WEB siteu


Fakulteta).

Fundamentals of wireless communication


A.Goldsmith, Wireless communications, Stanford University, 2005

Ron Olexa, Implementing 802.11, 802.16 and 802.20 Wireless Networks - Planning,
Troubleshooting and Operations, Elsevier, New York 2005.

L. Korowajczuk, „LTE, WiMaX and WiFi Network Design“, Optimization and


Performance Analysis, John Wiley and Sons Ltd., 2011

S.Rockley, Wireless Networking Technologies“, Elsivier, 2007

Potrebbero piacerti anche