Sei sulla pagina 1di 1204

Informazioni su questo libro

Si tratta della copia digitale di un libro che per generazioni è stato conservata negli scaffali di una biblioteca prima di essere digitalizzato da Google
nell’ambito del progetto volto a rendere disponibili online i libri di tutto il mondo.
Ha sopravvissuto abbastanza per non essere più protetto dai diritti di copyright e diventare di pubblico dominio. Un libro di pubblico dominio è
un libro che non è mai stato protetto dal copyright o i cui termini legali di copyright sono scaduti. La classificazione di un libro come di pubblico
dominio può variare da paese a paese. I libri di pubblico dominio sono l’anello di congiunzione con il passato, rappresentano un patrimonio storico,
culturale e di conoscenza spesso difficile da scoprire.
Commenti, note e altre annotazioni a margine presenti nel volume originale compariranno in questo file, come testimonianza del lungo viaggio
percorso dal libro, dall’editore originale alla biblioteca, per giungere fino a te.

Linee guide per l’utilizzo

Google è orgoglioso di essere il partner delle biblioteche per digitalizzare i materiali di pubblico dominio e renderli universalmente disponibili.
I libri di pubblico dominio appartengono al pubblico e noi ne siamo solamente i custodi. Tuttavia questo lavoro è oneroso, pertanto, per poter
continuare ad offrire questo servizio abbiamo preso alcune iniziative per impedire l’utilizzo illecito da parte di soggetti commerciali, compresa
l’imposizione di restrizioni sull’invio di query automatizzate.
Inoltre ti chiediamo di:

+ Non fare un uso commerciale di questi file Abbiamo concepito Google Ricerca Libri per l’uso da parte dei singoli utenti privati e ti chiediamo
di utilizzare questi file per uso personale e non a fini commerciali.
+ Non inviare query automatizzate Non inviare a Google query automatizzate di alcun tipo. Se stai effettuando delle ricerche nel campo della
traduzione automatica, del riconoscimento ottico dei caratteri (OCR) o in altri campi dove necessiti di utilizzare grandi quantità di testo, ti
invitiamo a contattarci. Incoraggiamo l’uso dei materiali di pubblico dominio per questi scopi e potremmo esserti di aiuto.
+ Conserva la filigrana La "filigrana" (watermark) di Google che compare in ciascun file è essenziale per informare gli utenti su questo progetto
e aiutarli a trovare materiali aggiuntivi tramite Google Ricerca Libri. Non rimuoverla.
+ Fanne un uso legale Indipendentemente dall’utilizzo che ne farai, ricordati che è tua responsabilità accertati di farne un uso legale. Non
dare per scontato che, poiché un libro è di pubblico dominio per gli utenti degli Stati Uniti, sia di pubblico dominio anche per gli utenti di
altri paesi. I criteri che stabiliscono se un libro è protetto da copyright variano da Paese a Paese e non possiamo offrire indicazioni se un
determinato uso del libro è consentito. Non dare per scontato che poiché un libro compare in Google Ricerca Libri ciò significhi che può
essere utilizzato in qualsiasi modo e in qualsiasi Paese del mondo. Le sanzioni per le violazioni del copyright possono essere molto severe.

Informazioni su Google Ricerca Libri

La missione di Google è organizzare le informazioni a livello mondiale e renderle universalmente accessibili e fruibili. Google Ricerca Libri aiuta
i lettori a scoprire i libri di tutto il mondo e consente ad autori ed editori di raggiungere un pubblico più ampio. Puoi effettuare una ricerca sul Web
nell’intero testo di questo libro da http://books.google.com
Über dieses Buch

Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Regalen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im
Rahmen eines Projekts, mit dem die Bücher dieser Welt online verfügbar gemacht werden sollen, sorgfältig gescannt wurde.
Das Buch hat das Urheberrecht überdauert und kann nun öffentlich zugänglich gemacht werden. Ein öffentlich zugängliches Buch ist ein Buch,
das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch öffentlich zugänglich ist, kann
von Land zu Land unterschiedlich sein. Öffentlich zugängliche Bücher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles
und wissenschaftliches Vermögen dar, das häufig nur schwierig zu entdecken ist.
Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei – eine Erin-
nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat.

Nutzungsrichtlinien

Google ist stolz, mit Bibliotheken in partnerschaftlicher Zusammenarbeit öffentlich zugängliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse
zugänglich zu machen. Öffentlich zugängliche Bücher gehören der Öffentlichkeit, und wir sind nur ihre Hüter. Nichtsdestotrotz ist diese
Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfügung stellen zu können, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch
kommerzielle Parteien zu verhindern. Dazu gehören technische Einschränkungen für automatisierte Abfragen.
Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien:

+ Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche für Endanwender konzipiert und möchten, dass Sie diese
Dateien nur für persönliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden.
+ Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen
über maschinelle Übersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchführen, in denen der Zugang zu Text in großen Mengen
nützlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fördern die Nutzung des öffentlich zugänglichen Materials für diese Zwecke und können Ihnen
unter Umständen helfen.
+ Beibehaltung von Google-Markenelementen Das "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information über
dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material über Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht.
+ Bewegen Sie sich innerhalb der Legalität Unabhängig von Ihrem Verwendungszweck müssen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein,
sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafürhalten für Nutzer in den USA
öffentlich zugänglich ist, auch für Nutzer in anderen Ländern öffentlich zugänglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist
von Land zu Land verschieden. Wir können keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulässig
ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und überall auf der
Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben.

Über Google Buchsuche

Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zugänglich zu machen. Google
Buchsuche hilft Lesern dabei, die Bücher dieser Welt zu entdecken, und unterstützt Autoren und Verleger dabei, neue Zielgruppen zu erreichen.
Den gesamten Buchtext können Sie im Internet unter http://books.google.com durchsuchen.
3.IsTITUTO DI
#"...
Pr. ",
鳍1323级
|ご| |5ご
ス|
| ロ |ー –– | -

вивілотвсА

º,
‫أصد‬
a
‫ـ فلا‬ --- - -
○_ 。ど

*。 I, I BER A R Y ੇ
of THE

t!º ps1egan "f"henlogical ínstitutian.

* Y HEADINGLEY Naಿ *-*

・ブU二*
***) -
-
* --

\' º
--
. *
-- - - --------------|-
|
—- -------- -

/xa.eース
P …। OLOGIE
S A C R AE,
Q U A

TOTIUS SACRO SANCTÆ


Veteris & Novi Teftamenti Scripturæ, tum ftylus & Literatura,
tum ſenſus & genuinae interpretationis ratioexpenditur,

LIBRI QUINQUE:
Q_U O R U M

I.& II.Generalia de Sacræ Scripturæ ftylo &fenfu; III. &IV. Grammatica


Sacra. V. Rhetorica Sacra comprehenduntur:
- A U C T O R. E. -

SA,3.S.LO MON E GLA S SIO,


Theolog. D. Eccleſiarum & Scholarum Superintendente, CSc. s -
t
А с с н о u к т

Huic noviffimæ, fummacuraemendatæ, editioni, præterEjufdemLoGICAM


SA c RAM, Di&torum Biblicorum, Rerum & verborum, nec non
vocum Hebræarum Græcarumque IN DIces locupletiffimi.

A M S T E L AE D A M I,

…तन्त= .
- Cum Privilegio. -
--

*. -
w
ਾ - - --

ſtrinitiº

| SA I
!) |
º
+++
.. | |
‫אשואא‬W.

ಕ್ಷೌನ್ಸಿವ್ಹೋ Saginne
ಶ್ಗ
— ಪ್ಷ
င္ဆိုႏိုင္ဆိုႏိုင္တူ
!
i -
| 1 || ||

!l -
-

loc ‫اینکه‬
*?, ‫م مة‬As
V I R. O

Eruditione & San&itate Con/picuo

GERARDO PUPPIO HONDIO,


Ecclefiafe Amfeledamenfi facundiffimo , Cognato
dileÉlifjimo,
- S. P. D.

1 о л ы м в s wo Lтв к 5.
gOm fpero, /IR admodum Reverende »
S:Te agre /aturum,qu
3
odfuflineam momen £44///72

tuum praefigere operi, quodob eruditionem at
que candorem , licet à Viro Lutheri parti
6us adaiófo compofitum fit, mulli mom erudito,
quamcumque demum fequatur in facris opi
^iomem , fuit acceptumprobatumque, imo ha
bitum ufque adeo meceffarium , ut tuto vir
doéfus eo carere mequeat , quod ve/ iteratae
ejus affirmamt editiones. Tibi vero potiffi
nmum, Cognate/emerande, quodhoc confecrem,
variae me impulerumt caufae , quarum haud
u/tima ef? fanguinis meceffitudo aréfior, qua
nomine uxoris eumdem tecum poffum citare
proavum, jfOT)OCUM HONDIUM, ma
ximi Atlantis una cum AMercatore condito
rem , virum memini , niß qui hofpes plane
fit in fludio Geograpbico , incognitum , cu
fur filia Elifabetha mupfit avo moffro
joANNI JANSSONIO, typographo
per totum terrarum orbem celeberrimo.
Prae
'Praeter hamc, quam diligemter & faméfe me
cum colere non dedignaris, neceſſitudinis fa
miliaritatem, accendit metua, qua quofvis
tibi obligar,fumma humamitas atquefacilitas,
quas comitantur/ingularis doéfrima , camdor
atque pietas. 2gæ virtutes teprimo è Zy
pa Auftrali, Zardamum, deinde Neo
magum , poffea Hornam, quam patriam
fa/utas urbem , poffremo Amftelædamum,
orbir compendium, provexerunt. Im pri
mis quoque haftamti mihi amimum addidit
amor ac ftudium , quo diu moéfuque imde
feffùs perfequeris Phi/o/ogiam Sacram, ut
pote melioris veriorisque Sacrorum Libro
rum interpretationis fundamentum præci
puum , fi mom potius umicum. Cujus amami
tate cum capiaris,atqueexereitatione diligenti
imc/arefcas, mom poffum mom mihi perfuadere,
7e, quod initio rogavi, facile conceffùrum ,
hoc
hoc finceri erga te amoris mei tefimomium ac
monumentum omnibus /ocis , ubi hæc fíudia
uti & eruditiffimus auéfor Glaffius im homore
& exiflimatione funt , extare fempitermum.
/ale.
' LIBRI I. ET II. ' .
E PISTOLA DEDICATORIA - - A D . . ) e ***
, ,v è

* ,

se RE NISS I Mv M PoT ENTISs I MvMgv E


* * * .
-

PRINCIPEM
º AC DOMINಲ 24,
.." . … - - *** - * ‘ \- , , …, … -- - - -

:º -
--

º* D Oм і N υ м ੋ
-- . . . --
v. * *

".
-

.. . .
-

.
-

JOHANNEM GEORGIUM,
" Saxoniæ, Juliaci, Cliviæ & Montium Du
, * cem , Sacri Rom. Imperii Ele&torem & Archimarefcallum,
Landgravium Thuringiæ, Marchionem Mifniæ , Burg
grawium Magdeburgenfem, Comitem de Marca &
- . - Ravensberg, Dominum in Ravenftein &c.
E LECTOREM ET Do M1Nv M & vv M -
- - cL E M E2NT1ss1MvM. * - -

7\ter omnia, quæ im orthodoxis , & Auguffamam invariatam Confef


®9)/fomem 6mcerè amplexis piorum caetibus , facrofaméia habentur, cö· dili- - -

genter excutiuntur , dogmata , primcipem jure merito locum obtimet


ipfùm dogma de Scripturæ facræ, quam B I B L IA appellare vmlgò
\% ドツ ſolemus dignitate ſumma, jure ſublimi C, autoritate preeminenti.
3.

§ 德縣 Eß enim Scriptura hæc Beárvevso;, à Deo ipfo inſpirata, verbo gen- Tim si
¿, tium e Apofoli, uipote, que Móyº ré Bes, eloquia Dei, c5 púpara கே
-r:;:;;; aiovfg , verba vitae æternæ, immediato Spiritus fanäi affiata per Amanuenfe: Joh sisi.
DE / perſcripta, nobis exhibet, Eſ? ‫ מקישיה‬Sanctuarium ipfius D E I, quo nomine a .
Rabbinorumantefgnanis vºcar", Petrus galatinus tradit : Eſt ψυχής τροφή, anima ci 鷺忠獻
bus, eAthanaſo : ima communis medica animarum officina , Ba/ilto : eft xavūv rij; vei.c. r.
αληθέας άκλινης, ηorma veritatis invariabilis, λrenzo: απάντων ακριβής ζυγος και γνώμων
aai wev.w, cxquifita omnium rerum (Theologicaram) trutina, & norma, & regula,
Chryfoffomo : Eff divina ftatera , Auguffimo: Athanafio verò anchora & ſuſtentacu
lumì' fidei nofträc. , Quæ epitheta £ywwpua5ixà , & fi quæ alta laudem Scripture famtia ,
omnem humanae laudis vim longe faperantis , dici queunt , unius complexu vocis compre
hendit Apoßolorum Coryphaus, dum ºspéniov fundamentum totius 7efu Chri(fi Ecclefiæ Eph.,.,.,
vocare e.im; non dubitat: Ædificati eftis, (Chriftani omnes φ βngult!) επιτάθεμελίω, -

ſuper fundamento Apoftolorum & Prophetarum, Angulari lapide ipfoJefu Chri


-ft6 exiftcntc. Quòd fi in re te&#onica in td potiffimam cura omnis & cogitatio converti
tur, ut fundamento, quod fubffrutium «dificio eff, fua femper confet firmitai, folidita; Matth
‫ سیم‬τετράγωνον robur : 1Qaa non danda opera ,inaitſirhC eft , .447 non fifcipienda in Doms-É
mo cogitatio atque cmra, ut fundamenta միա ac /a/utiz đterna ttnico , folido ở
* *
': Mº
-

2 P R AE F A T I O
fua apud omnes confet autoritar, dignitas, robur & praeminentia? idque eâ magis, quâ
poteniiores fant rúaat #3au, -portac.inferorum”, que fundamentam iffwd of confequenter,
quæ fùperffrutia ef?, domum DEI, Eccleſian vernm, ſºbruere & fubvertere funditùs
comamtur , etfi in ætermwm id, quod malignè machimantur, ex Servatoris noſtri promiſo,
effeéturæ mom fint. Si nimirum memtis accuratiore indagine pauliper circumtalerimus ocu
Ios, hoc unum humani generis &orov8ov hoffem, cum omm fùa poteßate infernal (qua funt
portæ illæ infcrorum) machimari fere videbimus , mt Scripture $eorvsvscv autoritatem,
vel dubiam & im validam piis mentibus reddere, vel ex Ecclefia pomærio ufùm ejus planâ
profcrubere , atque ita omnem , ex animis pietatem , ex Chrifftanorum cættbus divinum
<verumque cultum extrudere fatagat. Onde aperto modò Marte quafi clafficum camit, &•
verbum illud falvificum adoritur, modò etiam occaltis veluti agit cnniculis, & per inſi
dias. - De priori quis dubitet, qui, uma quidem ex parte, horribilem Tyrammorum quo
ನಿ randam /*vitiam , quả * xápạ cáặovre: ιδρώτι και χέρας ξιφοκτόνους, (phraβ Sophoclcά)
fìáôïé, & in extirpandis Scriptaris fàcrofàn&iis , occidemdsfjue. vere Ecclefiæ (faper Scripturas ifas
£'j; adificat?) membris , ufi fuiffe utriufque Teffamemti tempeßate legantur s , ex altera verò
ícií. parte , hareticorum veterum, Simoniamorum, Bafilidianorum, * A4arciomitarum, apud
Iremaum ; Manichæorum apud Epiphanium , aliorumque blafphemam comfideraverit
rendamque vocem , Libros Teftamenti Veteris à malo quodam Deo di&atos , &c
proinde in univerfum rejiciendos ac repudiandos efle : nec non aliorum , qui moodò
his, modò aliis, vel Veteris, vel Novi imffrumenti Canonicis libris, Canonicam abrogare
autoritatem , impio planè aufu fuere anniff, quorum Catalogum in Cardinale Bellarmino
Lib. 1. de reperire licet. Hos omnes à maligno Spiritu & animato, & armatos im publicum produiffè,
º º apertoque Marte fidei noſtra fulcrum baſinque ſolidiſſimam oppugnaſſe, quis in dubio ponere
aufit ? Sed & per infidias & occultis technis Tartareus ille reipz=¥c iniquitati, myfterium
peragit, c aliud quaſi agendo ſacrarum literarum dignitatem inſigniter labefactat. Per
• & focios Schwencfeldium nºx *&**** privatas , à Spiritu (uti fibi quidem perfuadent) fám£fo in
ੇ corde unius cuju/libet duëiatas (peculationes (Scripturâ tamem , quam & ipfàm recipere fé
' fimulamt , mom pemitias exclusâ) pro fidei fumdamento , non fine infigni pietatis fingulari,
fpecie, introducit: At hoc ipfo a certa & regia fàlutis via, aque fundamento, ejus umica,
ad errorum devia & pr«cipitia , tamdemque inferni barathrum , quam mifere homines
c.2.§.6. miferos abducit ! Per 'Pontificios, quis crederet, omnem omninò fcripto D E / verbo aw
toritatem (ùnomicam, fummam & infallibilem detrahi, qui ?efattarum fcripta legit, tam
exegetaca , quibus Scripturas dextrè mon raro interpretamtur ; quàm dogmatica, quibus
ex Scriptura fuis frequenter robur & pondas conciliant affertis ; qui item Bellarmini, do
&trima ejus xpop.4xov, expendit verba si quæ im præfatione controverfarum ejus, fùb fimem
legumtur: Convenit inter nos, & omnes omninò hæreticgs, verbum D E.l effc
régulam fidei, ex qua de dogmatibus judicandum fit , effe commune principium
- ab omnibus conceffüm , unde argumcnta ducantur, denique effe gladium fpiritua
lem , qui in hoc certamine recufari non poffit : /temque quae in primo de Perbo
'D E / libro ponit: Sacris Scripturis, quæ Propheticis & Apoftolicis libris continen
tur, nihil eft notius , nihil certius, ut ftultiffimum efle neceflum fit, qui illis
fidem effe habendam neget. Et tamem per infidias id , quod dixi , reverâ agitur.
Expendantur modo do£irinæ Pontificte capita & hypothefes: Omnem verbi D E ITfcri
pti autoritatem ab Eccleſiæ prætentis autoritate dependere: Efle id obſcurum,
ámbiguum , & certum de fe fenfum reddere nefcium : Effe mutilum, mancum
& imperfe&um ; cumque traditionibus complicatum , pcrfeétam demùm nobis
credendorum fìciendorumquc rcddi normam : interpretationcm ejus non ex ipfo,
ſed
PHI LO L. SACRAE LIB. I ET II, 3
fed cx Ecclefia, ex traditionibus, ex Pontificis Romani cathedra petendam efTè?
Pontificcm hunc U N U M controverfiarum omnium eflè judicem , & câ potefia
te, quâ proximè accedit ad DE U м : (Ita enim 3ellarminis in dedicatione operum
fuorum, Sixtum V. falutat:) Scripturæ in vernaculis linguis lc&ionem Laicis haud
quaquam efle permittendam : E型 φκα /ant alia Φορτικά ακέσματα , quibus dignitas
Scriptura facr« fumma quàm emormiter convellatur , [ani veritatis cæleffis affimatorìì mom
ſine dolore vident. Expendantur preterea periculoſ, 7eſuitici Ordimrj 'Patrum, quorumdam
difputationes, quibus omnis Scripturæ ſacroſančte dignitas ac majeffas, non cunicali, ferè .
amplies, ſed manifeſto asſº detrahitur , quos inter momimaffè fufficiat Jacobum Gordo- 蠶 སྨ” །
num Huntlaeum, 7eſaitam Scotum, qui quando inter Scripturam di Eccle/iam (Roma- c. 11.
mam) ratione autoritätis aùywpiaiv imffitmut , folam Scripturám non effe fundamentum
fidei, demonßrandum fibs proponit. Qui quidem titulus videri poffet mihilomimâ; Scriptκ
ra, licet mon S o L 1 , fundamenti fidem άυχημα relimquere. Sed muhil mimà , quam hoc cap. 19.
relinquit. Ex decem enim wpitwpioic ac proprietatibus fundamenti fidei, qua; capite praece- ap. , ,.
denti recenfuerat, unicam dumtaxat Scripturæ • comjuméttm verò omnes ſingulaſque modo
perfettiſſimo, Eccleſia Catholico-Romanæ vendicat. Quim de proprietate jía fundamentiºp: *.
fidei unica, quam Scripturæ ex mera gratia అ· liberalitate Feſtittiča relinquit, ſatis tenui
ter loquitur, диod ſcil. Scriptura habeat vcritatem. Hoc autem κριτήριονίta defcripferat : c. но. П. 1.
Secunda proprietas (fundamenti fidei , eff) veritas certiffima & indubitata, ita ut
nequc poffit fallere quenquam, neque falli ullâ in re ad faiutçm ncccflarıá. ?am
vero Ecclefia fue c5 hoc tribuit in ſequentibus , his verbis : Secundam etiam (Ecclefia) c. vs. n-*-
habet proprietatem , videlicet indubitatam veritatem , quia illa non poteft un.
quam in fide errare. Cùmque proprietatibu* fundament. mtfere orbatam in theatrum
quaſi Scripturam produxifet , tandem ut mhil omnino ήρβ concedere videretur , iterum
'efìiticam, prodit liberalitatem: Eft quidem, inquiens, facra Scriptura fundamentum c.ie.n.ti.
& ratio credendi multorum dogmatum fidei, fcd non omnium. Dcindc, neque
cft illa primum omninò fundamentuin iftorum , nam Scriptura probatur per aliud
generalius fundamentum , nimirum per autoritarem Ecclefiæ. Quare Scriptura
eft tantùm particulare fundamentum fidei, non univerſaie: mediatum, non im
mediatum: Se c U N D A R 1 U M, non primarium., Hoc ſi non εβ , quid ef? Scriptu
re ſacroſantha (sorvetsov pondus & majeffati; axioma in ſolidum convellere ? Neve dubi
tatio reffet ulla , expendantur , quefo , alia eju/dem 9ordomi verba, quibus pontificiale
fecretum decretumque , quod moliuntur , apertiffimè prodit 5 Refponfarus quippe eorum,
quos adverfarios fibi praftituit, argumento , (quod tale: Catholici probant Eccleſiam c. 14, n. r.
& ejus autoritatem per Scripturam ; igitur Scriptura eſt, potius fundamentum
fidei, quàm Eccleſia: ) ita prºgreditur: Probario Ecclefiæ, quæ fumitur ex Scri
pturis,'cùm contra hæreticos ágimus, cft A R g U M E N T U M A D H o M 1 N E M,
& cx conceffis : quo modo poffunt etiam P R 1 M A P R 1 N c t P 1 A cujufvis
fcientiæ probari , & quidem ex illis , Q u Æ A l 1 o QU 1 M 1 N U s F 1 R M A
s u N t &c. ' Sic cx Talmud Iudægrum probamus multa contra judæos, quia
ipfi illud recipiunt ut verbum D E I : fed non prgptcrca eſt Talmud fundamen
tum fidci noftræ : quia iftud eft,argumentum ad hgminem , & ex concefis dun
taxat. . A B, £ u N D E M,M o P u M , quia hæretic ferè omnes admittunt Scriptu
ras, & rejiciunt autoritatem Ecclefiae, idcircò cum contra illos difputamus, pro
bamus auíoritarem Ecclcfiae ex Scripturis , veluti ex conceffis. At fi agendum
efìet contra infidelcs, aut alios, qui non recipiunt Scripturas, tum ex aütoritate
Ecclefiæ probandae eſſent Scripturæ , ` contrâ. En Eccleſiam P R /AM C Af
2. fdei
4 - Р к А в Атн о ,
fidei principium! em probationem ejus ex Scriptura, argumentum tantummoda κατ' ανθρω.
zov, G aliogui A4 17V vS F/ RA4 v A4 ! En parem ejufmodi probationem (horreo di
cere) cum illa , quâ multa comtra 7udæos cx Talmud probamus ! en Scripturarum S.S.
infirmitatem , que ex Ecclefia probande , 3 autoritate hujus muntenda , exque hujus
corma copiae , imopia illarum Jupplenda ! O quò Spiritus tandem 7eſuiticus homines ab
ducit ! - - - -

in pr*fit.
ad Lecto
Hcc igitur cùm ita fimt, cumque •/4uguffimi fentemtia fit, (quam Bellarminu; dignam
scill. Judicat , que ab omnibus cognofcatur) optandum efle, ubi hærefes vigent , 'ur, `qui
'cunque aliquâ fcribendi facultate præditi fint, ii fcribant omnes, etfi non mödö
de rebus iifdem fcripturi fint , fed eadem etiam aliis vcrbis fortafïe fcripturi: Non
imutilem locari ab iis operam reor , qui contra βιβλιομάσιγας και βιβλιομάχες quofcumque ,'
literarum famcfurum autoritatem, omnia ea, quæ momimari im orbe hoc habitabil, poffumt,
five fcripta , five di£ta, longiffîmè fuperuntem, affruunt, & ab intentatis vindicare ſtu
demt crimimibus. 24apropter & ego, dam in Hcérea Lingaâ , gaa Scriptura P.T, per
fcripti fumt fontes , enucleandâ , muneris ratione ita exigemte , verfor, cùm impuritati,
contamimatiomifjue labem eiflem Hebræis fontibus à 7effeiiici Ordinis viris fine omjni culpa
meritove adfpergi , atque ita eorum , quâ in ffabiliendi, fidei noſtra dogmatibus pollent,
autoritatem nom parùm comvelli, amimadverterem, à meis mon alienum effe duxi pärtibu, ,
f pemitiùs horis hanc in rem fucceffivi, inquirerem , & cujus ponderiu obječta Pontificio.
rum , aliorumque effent, difjuirerem. 1d verò dum circa utrumque, Hebraeum in præ_
teri , & Græcum im Novo Imffrumento fontem , pro ingemioli modufo , & viribu, &
D E O clementer conceſs, expedio, ex Autorum lectione, menti occurrerunt ſubinde
alia, ad fontium doctrimæ mo/frae orthodoxæ, fumdamentique cùm dignitatem, tiim intet.
feëiiomem mom parùm facientia, quæ cùm im chartam conieciffem , & mommullis, qui auto.
ritate hâc in e^fcademia pollent , fubmiffe obtuliffem , digma vifà iifdem fumt , qua uno
f/femate connexa, publica exponerentur luci.
Peſire verb Celſtudinis, S E R EN ISSIA’ſ E E L E CTO R, PR IN C E ps
c E L s I ss IA, E, D o M / N E c L E M E NTISSIM E , fublimi & augufi,,
humilimâ fubje&ione, imfcriptas Nomini, quafeumque has prodire volui opellas, cuì, „?
-
fplemdorem , quem in fe habent omninò mullum , ex Illuffriffima (efftudini, veſtre luce
mutuarentur, patrocimumgue ac afflum, cujus ammimò indigæ funt , m ejuf lem forti pre
fídio imvenirent: tùm , ut me, Studiorumque meorum , (quæ im alma Seremiff. Celfitud.
/". Academia Mattebergemfi aute otiennium formari capta , in S. S. Theologie hačtenu:
verfàntur ffadio) quamiulofcumqueprogreffus , Inclyte Celfitudini J^effre , fubje&fiffmá de
votione commendarem. Caepit fùb Inclytorum ?. Celfitud. Afajorum , laudatiffm.e me
zmori« , munimine ac patrocinio , Lingua Hebræa fùnéta , in orbe Chriffiano, B. Ea.
theri, aliorumqae /7rorum Dei operâ, reflorefcere, & fopita antehac, quafi ex cineri.
b;us erui : Eadem fùb Inclyta Saxonica Ruta , & in Academiis præfertim Celfitudinis pr.
celeberrimis , vires haétenus', per Dei gratiam & benignitatem, fùmfit , & incrementa
toti Ecclefiae faluberrima. . 7\(jm ingratum igitur Ce/fitud. /^. accidere reor , fi ejufdem
cliemtele & præffelio hujus etiam Salam* sAGidemiae (quam quòd /īngulari Eleċłorali grati,?
Celfitudo M. compleéti hucufque femper voluit & adhuc comple&itur , gratis animi, humi
lime omnes agmofcimus) Hebræa • *tuf fefe devotiffimè fubmittant , fùbjiciamtque. Deum
Ter Opt. Max. quotidianis invoco gemitibus, ut , Seremiffimam Peffram Cefftudinem ;
quam inter veræ Ecclefia 'Patronos &Kpórwta και κορυφλν, fumma eminentiffimaque im luce
* Аро conffituit , impofferum etiam ad annos ufque Neftoreos gloriofè confervare , & foffitare,
!‫ں‬tcg.
•. 39. cidemjue omnia ea concedere affatim velit , quibus primæva Ecclefia , Tertulhano tefie,
* * pro
- - - - .

PH I Lo L. SAC RAE LIB. I. ET II. 5


pro Imperatoris falute , fùmmo feiplic re Nummi confucvcrtt , vitam nimirum proli
$am,' imperium fecurum , domum tutans , exercitus fortes, Scnatum fidélcm,
populum probum , orbem quietum &- Q v A. c U N Q u E H o M 1.
is 'n s e t P R 1 N G P is v ot a is u n r. Scrubebam fens die
9. Novembr. anno nat; Afeffe 1623. - * , ,
‘ v
*
. ~~~,
. . ,."y * * * * *

* *
. * * ** * * -

Serenit & Illuſtriß. el


ſitud. Veftræ

*
" . . ſubjeńiſmus -
--
-
:
-

SALOMON GLASSIUS L -
- - - - -

" .. . ... • , , -- -- - - .. -

-
ºf
-
- - -
-- - - - -- - - - - - - ".
- - - - -

* -
- *
º
* -
" .

!" - - l

- - -
- *, -

- ご J " . . - º
tº . - -, * *
*
- - t -

- - - +сум /

f :

*- | ".
, * ".
º * , . .
i - *"

tº. º
• * ~ * n

-
-
D E C A N US, - -

S E N I O R. ET D O C T OR E S
T H E O L O G1 C I C O L L E G I I I N.
A C A DE M 1 A J E N E N S I,
L. S. 72. -

Nter gywλ%μata , quae Scripturae praeter omne meritum à Pontificiis in


| tentantur , haud poftremum locum Qbtinet illud , quo ftatuunt, fontes
§ Hebraeos in V. & Græcos in N. Teftamen. hominum partim malitia ,
á partim incuriâ , corruptos effe , ut ad eos propterea provocari in con
H troverfiis non fatis tuto poffit. Grandis profe£to dica, quam tabulis Dei
viventis fcribunt , infignis injuria', quâ fidei noftrae fundamentum affi
ciunt, illudque convellere nituntur, audaciâ & impudentiâ tantâ, ut ab
ea quidam éx ipfis fanioribus Pontificiis , utpote Cajetamus , %ohannes
==== i) Ifaacus, Benedicius Arias &Montamus , Sixtus Semenfis , Guido Fabricius,
&Marcus &Marimns , Eugubimus Steucbus , Pagnimus , Ludovicus Vives, Francifcus Lucas Bru
genfis, Francifus Ribera, Pererius , & ex parte ipfe Bellarmimus, abhorreant. Quod fi enim
fontes eo modo funt corrupti , utique longe magis corrupæ erunt tranflationes,`cùm rivuli
nunquam puriùs fluant ipfis fontibus, ficque non ampliùs purum & incorruptum habebimus
fummum fidei noftrae principium. Si fonfes corrupti funt, in jus v9cabitur Chriftus& Apo
ftoli, qucd ob immane illud facrilegium Judaeos nequaquam taxaverint; cum άμapt4μaτa ip
forum alia, longè minoris æftimanda , tàm graviter reprehendant. Si fontes corrupti funt,
ericlitabitur provida Dei circa Ecclefiam cura & fapientia , quod corrumpi permiiferit i1
擺, à quo fidéi noftrae finceritas atque integritas unicè pendet. Si fontes corrupti funt, fru
ftraneufh erit fludium atque inanis opera', quam exa&tiori facrarum linguarum cognitioni
Theologiæ Candidati impendunt. Et quae funt hujus generis άτοτε κάι άύςata coriiplura,
ex hypóthefi de fontium corruptione affatim promanantia. Inter illos διεφόapμ£v8ς τὸν υ§v&y-
%p%r3;, ut cum Apoftolo loquamur 1 Timoth. 6. v. 5. qui fenfus fe habere corruptos demon
ftrant, dum fontes Scripturárum corruptos effe clamitânr , vel principem locum obtinere vo
Juit Jacobus Gordonus Huntlæus Scotus, homo Jefuitici Ordinis, qui inftadio ifthocgnaviter
fe exercuit, & multis in medium ex utroque Teftamento adduétis exemplis comprobätum da
re voluit, Judaeorum partim malitiâ, partim verò librariqrum incuria, in locis quampluri
mis fontes non ampliùs fluere limpidos, ut proinde ad Ecclefiae Romanae , h. e. ut ültima ana
lyfis docet , Pontificis Romani judicium, in fidei contrQverfiis, tanquam ad facram ancho
ram , & unicam corruptelarum remedium , fit confugiendum. Indigfium iftud facinus paulò
prefiůs confideransVir Reverendus & Clarifľimus Dn. SA L o MoN GLASS I us, SS. Theol.
icentiatus, facrarum Linguarum in hac Academia Profeffor publicus, Amicus & Collega
nofter honorandus ac dileétus, ad partes officii divinitus fibi commiffi vel inaximè pertinére
judicavit, Gordoni illius nodos Gordios gladio verbi coeleftis fecare, & Scoti illius Aóygc , ac
Teiv£ς veritatis luce difpellere, id quod p:o ac laudabili zelo aggreffus, feliciffime DEI be
neficio abfolutum dedit. ង្ក enim in hac quaeftione, ab aliis, quod nos quidem fcia
mus, nondum plenè & enuëleatè pertra&tatâ, & aliis cognatis materiis , ad folidàm Scriptu
ræ facræ explicationem plurimum omninò facientibus , praeftiterit, piè eruditi & prudentes
Leótores ex hoc fcripto, nobis etiam tacentibus, facilè intelligent, ac nobifcum feriis gemiti
bus D E U M invocábunt, ut hoc falutare Spiritus fan&ii organum , magno Ecclefiae emolu
mento olim futurum, diu falvum & incolume confervet, ut hujus generis fcripta complura ,
quae partim confe&a , partim affe£ta fecum habet , inter quae Grammatica, Logica & Rhe
roricâ facra eminet, in commune Studiofae juventutis commodum publicae luci propedicnm ex
ponere poffit. Vale, Le&tor benevole , & Collegae noftri fanétis laboribus gratâ miente utere:
Perfcrifitum J EN Æ Calend. Novemb. Anno 1613.
L I B R!
LIBRI III. ET IV.
P R AE F A TI O
- A D --

L E C T O R. E. M.,
P I E T A T I S . A C , q) I A O AO TI'A S S A CR Æ.
- s T U D 1 o's U M. -
-
- -

, Cclefiam tamtùm debere effe Grammaticam, boc e/?, mom debere fimgere rer mo
vas, aut nova dogmata gignere, /ed ea , quæ à Spiritu fam&o tradita funt,
debere difcere ex gemuina fignificatione ே , quibus im tradcnda do
afrima cœleffi
rum illud Scriptura
decus & lumenutitur;
omnigraviter
commendatio cកែ
monetneB.majus. Theologo
Qui etiam de vo- Part. 2.
cibus, quibus Juftificationis noftræ gratuitae doctrinam Scriptura facra íi
%35, Jiatin
proponit'& cxplicat, inter alia fic lóquitur : Amiffâ verà Grammaticâ, ìÉí
extinda ¢/? lux purioris do&rinae : &• cùm mo/fro tempore reffitueretur P. 246.
р

ûera Grammatica emarratio vocabulorum in hoc Los o, rurfüs re//ituta e/? pu


,;,„, „„a,ina. Ncc poffumus cuftodes effè doéfrigæ hujus, Loci divinitùs repurgata , miff Grammati
ean djeamus & amepius. Et hoc non de vocabulis folùm, nominatum fidei Chriftianae arti
Ζή'& religionis finceræ agropqlij, concerncntibus, fed univerfim de tota Spiritus fanéti li
teraturâ, quâ codicem falvificº doctrine perſcribi curavit, veriſſimum eſſe, merito fatentur.
ĘG, qui reétâ veritatis trutinâ ££m tantam eXPengunt. Ex coque quam neceftarium fit3i: *
jivis, ºvºváxºsſa; war'éugéélay accuratiºs ectanti & ardentius defideranţi, Gram-" "
Ę fácíæ ftudium , haut difficulter patet. . Tantundem fanè in rebus coeleftibus ac divi
ÎSTfEimus, (dum per fpeculum in ænigmate cernere nobis , & ex parte cognofcere ac prQ
phetare in hac vitâ datur) quantum,ex V9¢ā phrafiugque, quibus Spiritui fin&to myfteria;1Cor. 13.
iegni coelorum proponere placuit, fœcundiffimis fignificatis, & figni cantistimis idiotifmis,”
erúere poffumus , id quod abfque Phi'ölogiæ & Grammatices ſacræ operå fieri nequit. Cu
jus equidem neceffitat g , fi non verbis, faéto tamen negatum ire multos, qui in TheolQgiae
£ïíô'Verfantur, certiffimum, at fummè dolendum eft : in quos re&te convenit, quod vir
Ędò&iffimus Ludovicus Vives, in vivido illo de caufiscorrüptarum artium libro, fcribit: lib. 1.
„ìam oderumt magis banc difciplinam ( Grammaticam) quia ignotam fibi , quam comtemnunt
tamquam vilem aut ſe indignam. Sed ne odiffe exiffimentur, contemtum aut megligentiam præ /e Р. 7 і,
offendumt , tamquam egtn pro nibilo ducant , cura rerum pra/iantiorum occupati , refțue buc ef?
paulatim deduâa , ut Grammatici momen jam objiciatur pro convicio &-c. Igno/cemdum quidem
2ff imfeitia linguarum , indo&a tamep arrog®fig caffigamda. Haec ille,' quae fi ad eam etiam,
dc qua loquimur, Grammạrica m facram Biblicamque applicentur, yeriffimè dićta eſſe, cui- -

vis pio rerum fanétarum æſtimatori apparebit. De Jghanne Dullardo quodam idem Vives Ibid. p.
refért, quòd ab e9 faepius ingeftamfibi hanc vocem audiverit: guantò eris melior Grammaticus, 73;
Å£j£Dialeâicus 3-Theólogus. Overò quot inScholis?Theológicis Dullardus higreliquit di
ſcipulos, qui hoc quaſi fufñamine quodam, a venerabili Linguarum ftudo, rerraćti, ſponta
neä quadarh infcientiâ infanire malunt , quàm cum piè erudiis rectè fapere , & minima illa
tuti ipfi quidem putant) confe£tapd9» ad maximorum in divino codice myſterioruni cognitio
íem pervenire. ' Re&ius profeéïò faniores Theofophiae Magiftri , qui ,.quantò eris melior
Granimaticus, tantò melior Theologus , fuis inculcare difcipulis, & ad ftudium linguarum ac
curatius eos exhortari perquam fedulo , non defiftunt Qgorum ego veftigiis infifteiis, & falu
raria praeceptorum méorum honoratiffimorum , cumPrimis Reverendi plurimùm & longè
O!Innl llIIl.
8 P R AE F A T I O.
omnium Celeberrimi, deque universâ Ecclefia & me etiam , indignoejus miniftro , perquàm
meritiffimi Theologi , 'Dómini D. Johannis Gerhardi (quem honóris , obfervantiæ & débitae
gratitudinis causâ nomino) mgnita cupidè imbibens , ifi linguis , quibus Codex divini Cano
pis griginaliter perfcriptus habetur , non ultimum ha&tenus ftudium pofui , & eò per Dei
ineffabilem gratiam profeci , ut vivum validumque in corde meo teftimonium fentiaiii illius,
„„,. sq. qu9d alicubi Magnus ille Theologus , D. Brentius ait: £ff /acra Scriptura veluti foms quidem,
in i sìm,im bomo terræ loco/caturiens , quem quò altiùs foderis , eò magis exuberamtem invenis : itá quò di
ligentius ſacram Scripturam perſcrutaris, e) abundantiores aqua viva, boc eſt, doéfrina pietatis,
venas reperies. Certè ita eft , nec unquam ejus profunditatem fapientiflimam , & profundifî
fimam fapientiam exhaurirc in mortalitate ifthac quifquam p9teft : unde non immeritò & fom
rem & ptiteum Cant. 4, 15. vocari, quidam yeteres tradunt: Fontem quidem, quia fic /ajiem.
tiae aquam gemerat, ut &- potamtes femper reficiat , &- tamem mamare möm defißat. Piiteíimí ve
rò, quia miaguâ imqtiifitiome aliqttam do eget, ßcut puteus in imis latems omnes fe quarentes majori
labore exercet , quae Gregorii in allegatum Cantici Canticorum locum verba funt. Id quod
in expo
fit. fid.p
* non de rebus modò ipfis, myfteriis videlicet fublimibus } ύτἐρ κ&τάλνψιν, Juftini verbo, po
3o4. * fitis; itemque de doctrinarum confolationumque divinarum copia & efficácitate mirandä'in
telligi velimi; fed & de verbis & loquéndi chàraétére, qui majeftate, gravitate, & gvspyeig.
ಕ್ಡ reconditâ, ab iafpirante Spiritu fanéto ita refertus , ut nunquam fatis plenè cògno
çi, ne qucad perfectam Philologiae facræ gáuztoTöiyaiv wj ayyz£zλάιωσιν reduêiâ quoqüarn
醬 quin potiùs exclamare hic compellantur doétiffimi etiam linguarum fanctaruin Magi
ftri; quäutumi eff , quod me/cimus ' & fateri neceffum habeant , in Grammatica facra, ubi äd
fummium in hac fragilitatê ventum eft , titulum ejus meritò fcribi : Verbttm defe&iviim, cujas
--
caetera defiderantur: ufquc dum videlicet in coeleftem Academiam pii verbi divini {crutatóres
tranflati fuerint , in qua propbctiư abolebuatur , ở hnguạ cc//hbunt, ở /cientia abo/cbitur (quả
---- ex parte cognoJcimus , &> ex parte prophetamus) & a facie ad faciem , fme /pectt/o im ænigmáre,
s Cor. comtemplabimtir, quæ D. Pauli Apoftoli de beatiffimo futuri feculi in æternitate ftatu, verba
1 3: 6.9, funt. Hæc igitur, ut dixi, 8« &vi\p37), lætus tamen & in Deo ovans , cognovi ha&enus, &
I 2.
indies cognofco magis magifque , & ob haec fontem illum puteumque vitæ æternæ humillima
devotióne veneror 8« admirof, & in eo jugi leétione ac meditatione me obleéto, interque va
rias hujus mundi praviffimi cruces atque niortes refocillo , adeoque, ಲ್ಗಳ್ಲ!
Spiritus hosre
Pf. 6$:,- get artus , "s":""pe 2 ex vena Ifraélis puriffima , in Ecclefiis, ; lau um pra conia Domino
27 . .. eo noftro pfallere non ceffabo , quòd fìnentem meam Spiritu fuo clementiffime direxerit, &
Pf. 23: :, ab omnibus'vanae fcicntiae lacunis fordidis , ad limpidum hunc vivificumque æternæ falutis
3, 6. fontcm deduxerit: fecundùm quas requiei aquas ut me porrò deducat, & fiis animam meam
quietam efficiat, & per orbitas juftitiae me ducat , propter nomen fuum , atque fic bono &
benignitate fua me profequatur omnibus diebus vitae, nieae ;' toto mentis affe&tu precor. - Sed
ad ififtitutum praefefis ut âccedam , illorum , quae in codice fan£to , & aliquibus ejus inter
pretibus obfervavi (literaturam fanétam quod attinet potiffimùm) partem aliquam , Gram
Înatica ifthac facra comprehcnfam , publicae luci nunc expono , non tàm fpönte meâ pro
rioque confilio & aufu , quàm virorum Clariffimorum, quibus ufus fum femper, & adhiic
器 cum obfervantia utór præceptoríbus , crebro inftin&tu hortatuque, ceu êalcaribus qui
bußam , ad hunc 1aborem adduétus. De quo notari velim , non dari hic Grammaticami in
Abftraéto , feu certae alicujus Linguae , ejufque addifcendæ præcepta , apices & elementa
rezvz3:ç «z} èxiTouiz3:ç pertractantem : fed in Concreto , ut ita loquar , feu ad Scripturas
fa&íofan&tas applicatain} earumque voces, phrafes & fententias, eruendi fenfus genuini (quem
1iteralem vocánt) causâ expendentem ; adeoque ad ufum quodammodò transferetireiri ea,
quorum causâ in adgifcgnda Hebraea vel Graeca Grammatica , à Philologiae facræ cultoribus
- induſtriis tantoperè defudatur. Quæ caufa eft, quòd Etymologiæ & Syntaxeos neceffario aliàs
& ufitato i!!o difcrimine, diverfaque ratione non attcnta primariò, ad eam , quam propofui ,
tra&tationis methodum omnia reducuntur: quodque conflicta artis iftius elementaris fepta pro
re nará quandoque tranfiliuntur , & ad ea tra£tanda liberius excurritur, 蠶 alius potius
quàm Grammaticae confiderationis videntur priyâ fronte effe ; & tamen , fi res re£tè penfi
teturs ,Per commodam αναλογίαν huç referri poffunt, quin referri etiam neceffum eft, ut &
integrifàs præſtituræ égwyúzsi , & fua libro ujjitas integra ac intemerata confter. E. G.
Concreti & Abftra&ti doétrina ad Logicam vel Metaphyficam propriè fpe&tat, neque tamen
injuftè & inutiliter fub primum ftatim hujus Grammatices facrae veftibulum ea proponitur,
ut Le&or: fponte fua pàtebit. De A&tionc & caufa Efficiente , an per fc fit, ân per açci
- - dens
GRAMMAT. SAcRÆ.
aens (uti loquuntur) vel quâ ratione alicui agenti attribuatur , Logic£ 8i2owévég: eft: at in
óìmìmaticâ facra , ubi de a&tivo verbo agitur , percommodè id, ex Scripturae effatis quibu(-
dam , proponi • fatebuntur omnes, qui veritatem ritè ponderabunt. Quò pertinet, occur
rere qu*dam ,, hic pertra&tata, quæ ad Rhetoricam quidem facram pertinere propriè viden
sur , `ad complementum ta¡¡¡en huic Syntagmati præftandum ſilentio pratervehi, ordine ſic
exigente, non pQtuerunt. Taceo jam ea, quae merè Theologica funt., & utiliter tamen ia
termixta hîc , fuo quæque loco , confpiciuntur. Quod fi quis άπερ τ& £owap4£v& *v3äv me
fufpicetur dicatve, is fup famè abundet fenfu, interimi tamen non unam tantùm , fed & alte
ram tituli partem attendere ipfum yelim. Grammaticam voco , fed facram , hoc eft , ad
Scripturam facram Vet, & Nov. Teft exa&è refpicientem , & ejus rité intelligendae ufui
\inicë confecratam ac inferwientem. Is igitur ut obtineatur ufus , quis tàm anguftos traéta
ôôïi huic ponet limites terminofq;£ , quos ultra citraque verum (quod dicitur) non poßit
jÃÄÈÉÊ?' Grammatici protani ófficium ita Vives, citato antè loco, defcribit : Porrò quid
Grammaticus profitetur - non ſolam literarum & vocum peritian, quanquam neque hoe omnino
parum ; fed intelligentiam verborum රූ fermonis totius , cognitionem antiquitatis, Hifloriarum,
2,,„i„ìiì; denique veterum omnium fèriptorum interpretationem, 9gid potef? hoc viajus ve/ am
phus in ßudiis dici ? Quâ de caufa illis permißum eff, de Scriptoribus cujt/jue generisjudicium &e.
Ex quibus , conveniente faάa αναγωγή, quid Grammatices,facræ tractationem fufcipienti
agenäum fit (utinam verò dignè, uti decet, agi à quoquam id poffit!), quamque ampliflimus
ā€ïëîdi qùafi campus apertus ipfi fit, non obfcurè conjici poteft. Qgid verò multis? fuf
Ęûendó huic Grämmäticae facrae titulo, quòd Spiritus fan&ti idiotifmi, in Scripturisejus
âïýìŠ'occurrentes, fecundum očio orationis partes , vulgo fat tritas notafque, da på, wai éu
παρακολgθήτω μεθόδω diίΡοηunt" , etiamfi artis άχρίζειav & fubtilitatem quaedam non attin
gant. . Sed mistis his » ad nominatam jam methodum progredior, in qua adornanda & con
£xenda quafi hujus Libri tela.». ita yerfatus fum , ut totius tractationis una & perpetua fit
avváq)siz, ſeu Canonum & Obſervationum connexio ;, ita ut facillimo labore , in fynopticas
áíïìáôïeâigi omnia pcffint , fi qnem iftiufmodi raròeiag tpóto; dele&et. Argu: hic col*-
fionis nexus, præpoſitis dicendorum titulis, vel voci, continuatio, fubjicitur. Indicem dupli
cem addi curâvi, quod auétarium quám neceffarium & utile fit in quibufque libris, comfino
åíåéclarat Johaiinés Buxtorfius , Magni illius Buxtorfii filigs , nominis & famæ ejus #3
daowajpg hæres , in v fibulo præfationis fupcr aureum opus Concordantiarum Hebraearum.
Véíïí ea tantùm in priorem Indicem relata funt Scripturae loca , quae additam habent ex
plicationem, vel fuccinétam, vel uberiorem; Quorum verò fenfus ex ipfo canone defumen
3iis, quæqué nudè allegata funt , fine yerbis Scripturae additis (quorum numerus benè multus
eſt) ea in Indice prætermiſſa funt ::& tamen hxc etiam in Synopfi quâdam ob oculos habe
re, tyroni nou inutile foret. Si cui vifum eft , poterit hanc lacunam non difficili labore ex
plére' Non praetereundum auteyn , qu£ diverfa capitum Biblicorum V. Tcft & fic etiam
Ἐmatum five verfuum in diverfis codicibus fit diftinétio (unde difcrepantia quædam in allc
gatis locorum Scripturae numeris Non rarò occurrit, . dum modò hunc, modò alium in manu
ÖÄicem habui) iri Indice ut plurimum eam , quae in Benedi&i Ariae Montani Bibliis, cum
Vêáôïe interlineari, occurrif, diftin&tiQnem attendi. Tandem , quod antè leviter ta&tum,
ííéTêtiùs paulò répetendum & monenduin eft , ad facram hang Biölicamque Grammaticam
ïíïèinteiligendam , inque ufum conyertendam , praergquiri , fi non exaétám & eininentem
(quae cuivis non obtingit) tamen ryediocr;in linguæ utriufque, Hebraeae & Græcæ, fcientiam,
Neque enim, ut fupra diétum : illarum Linguarum principia & elementa hic traduntur ; ſed
horüm jam tùm cognitorum ufus & applicatio in enucleandis Scripturarum divinarum ſenten
çïçôïìéìáitur. Qji Theofophiae fuam locârunt in Domino J ESU operam , & confecrârunt
Wïaï, gw#«; mdienti mihî, alliifque, qui re£tè fapiunt , patulas, quaefo, promtè conce
dant aures mentefque ; & Linguarum Praen9minatarum ftudium in pretio magno habeant ,
§£íèrventer tra&teht : certiqué adeo fint , fruftrà renm omnem fe occépturos ac gefturos , fi
earum Linguarum animos fuos odium , vel addifcendarum taedium occupaverit. Quod ut ali
quantò fiat lurulentius; verba Erafmi Roterodami adfcribam , praeclari illius viri, & Argi
ôïíïifïimi in cernendis; fimul & Ariftarchi diligentiflimi in taxandis Ecclefiae Romanae er
roribus atque abufibus benè multis 5 quem ກif pufillanimitas & żv0pwTapégzetæ in diverfum ra
puifïènt , fique , quod quidam non ihyenuftè ait , Placentiam praeterve£tus , reétâ Veronoyn
3urfum áirexiffet , ' nullum ferè falutarius , poft 8εόγλωσσον καῖθεάνδρα Lutherum , Ecclefia
habitura fuiffet , omnis eruditionis Theologi; 4tu;y. Ita verò ille in enuclcationc adagii:
//otif
IG г к А Р А т1 о.
ãº, “ Illotis manibus vel pedibus: Prœverbium , inquit, re&è tfarpabitur in eos, qui vel audacius, vel
λίξ ,,, parùm inflru&i rebus bis ; quibus oportuit , negotium invadunt : velati, £ quis divinas Literar
interpretari cometur, Graecae , Latinæ, &- Hebraica Lingua, genfqtte &- omnis antiquitatis rudis
& imperitus , fine quibus mom /ultum modo, verùm etiam impium eff, Tbcologia may/feria traé7an
ga fufcipere. Quod tauiem , beu nefas , Jgt; paffm plerique faciunt , qui frigidis áliquor inffru&i
Syllagi/mis & puerilibus/opbi/matis, D E UM immortalem ! quid nom audent ? quia mom praeci
--- piumt ? quid mom decernunt ? Q;ui /? poffemt cernere , qttos rifus, ve/ potius quem dolorem móveam*
Linguarum cº antiquitatis peritis, que portenta proferant, in quam pudendos crrores ſubinde
prolabantur ; nimirum puderet i//os tantae temeritatis , &* ve//emes ad prima /iterarum, ejeme, ea,
redirent. Mu/ti re&e judicant , ab/que Dialecìicae praeceptis , wt me dicam Sopbiffici, cajj;,.
Sapiebant mortales, & prius , quam Deus ifforum , Ariftotele: na/ceretur. Nui/u? anquam ſen
tentiam alicùjus imte/lexit , 驾 marus fermomis , qtio fententiam ille /jam rwplicuit. Proinde Divus
Hieronymus , cùm confiituiffèt arcanas interpretari Literas. , me illotis » ut ajunt , pedihus rem
tamtam aggrederetur , qua/â, mum Sophifficis mugis imflrnxit imgemium ? mum 4ritotelicis decretisš
mum bis £tiam mugacioribus mugis ? muiuimie: quid igitur? imaffimabili fùdore trium Lingua,,,„, pe
ritiam fibi comparavit , quas, qui igmorat, mon 1 heologus c//, fed /acrae Theologiæ vio/ator; " ac
verè miamibus pariter ac pedibus i/lotis , rem omuiutn maximè /acram mom tra&at , /ed profanat,
confpurcat , violat. Hæc Erafmus , in ampliffimo illo Philologiae campo , iu qao ernditio
muultiplex , omnig grata , elegantia ,. aut ip/a potius Gratia, fùles , digferiâ, gemm2, lumina,
denique Attica Mufa , copiae cornu , Iias bomorum ; ut Adagiorum illud opus Conradiis Gefneri$
** *** in Bibliotheca fua appellitat. B. Lutherus in eodem Argumepto petraâando, & ad LìgìI
rum fanétarum ftudium exhortando inultus eft , praefertim in Germanica ad Germaniæ ciÉÉâ.
tom. 1. tes exhgrtatione , de Schqlis erigendis, in qua alia inter άζομνημόνευτz, bame vagiam ſa
Ten. craiu effe dicit (linguas authenticas,& originales intclligens) in qua gladius Spiritu, javai, £.
*; conditii, banc ciflam , in qua κειμλλον verbi nobile depofitum; 5 boc va/culum , im quo potu, „;,,
::::::: contemtus ; boc pemuariam , iu quo cibus falutis affervatas ; & /ecundùm £uangelium , bos copbi
v. ; •. _ nos, in quibus panis cafeffis , &- grum fragmenta coleéfa babeantur. Neque minùsemphatica
19h. 6. 13. funt, quæ in explicatione vocis Hebrææ ‫ למנצח‬ad Pfam 45. titulum poriit: Et/; (inquiens)
* , lingua Hebraeae mullus alius effet tfus , tamen pro gratiarum a&iome difcemda efft , qiiod pa;, quae
jÉÉÉ;. dajm Religionis &- cultus Dei efi , eam linguam docere , vel di/cere 2. 7u4/o/a , quicquid 4/7aarn
f.462. divimi eß , docet. Auditur enim, in ea Deus loqui , audiuntur San&i inyocamtes &- ■axim;, ,,
geremtes , tit fludium , quod in banc linguam di/cendam collocatar ,, ոյո gnedamfeu cultus Dei
jmeritò vocari poffèt. Qgare feriù vos bertor , , me eam negligatis &-c. Et paulò pòft : Scio >

quantum mihi cówtra hoffes meos profuerit. 9uare bac quantalacungue goguitiome infinitis milli
íus aureorum carere nolitii &c. Scd polo haec ubgriùs profequi. Ad te, Le&òr beneyóí,
redeo , & ut oculo benigno haec noftra adfpicias legafquc &. m2j.5> lance æquitatis (quod
Hebræi ajunt) judices , rogo. Si tibi non ingrata ea vel infrugifera eſſe C9gnovero , plura
impofterüm (praefertim etiäm Rhetoricam facram) pro ingenii viriumque divinitùs conceſſa
ruri modulo, elargiri fuo tempore non gravabor. Sicque, quod unum reliquum eft, in Do
mino noftro Jefu Chrifto te rectè valere... m£cumque facrificia laudis ipfi ex intimis pêáôïí,
penetralibus offerre jubeo, quod 1n verbi fui luce ſalvifica nos Vivere & verſari clementer con
&efferit, (ô quanta'& quàm ineffabilis haec gratia, imô haec gloria !) per quam, iiiii-j,
juftitiæ portam , omnibus piis verbi fcrutatoribus ingredi datur in lucein aeternæ beatitudinis,
яъ бs. * ****** erit ampliùs Sol in lacem diurnam; , &• quoad fplemdorem Luna , non i//w/irakit mor¿
: fed'erit Jebova nobis lux perpetga , &* completi erunt dies lu&g* no//ri. Huic benediâo DeöT&
> omnis benediétionis fonti , fit laus honor & gloria in fecula feculorum , Amen. ISomieis.
hufii A. l 334.
-
-

-
*I r
- * * **

v, … …ºʻ." Ad Virumplurimùm Reverendum, Clariffmum, *

. . . .. . Excellentiſimum, - * * * *

DN. SALOMONEM GLASSIUM,


* * * SS, Thcologiae Doctorem &c. * . * *
- - -

* . . προσΦωνήματα. - 1 i! i B í
º

Ea Ncola Sionici GLASSI clariſ | Ede igitur librum fubito, & pro carmine moffro,
fime montis, Vino vemdibili baut bedera ulla opus effe ,* me1
Et ၌မူ "ပ္ရခ္ယုပ္ရု့ gloria ma: mento.
1 v - gnaº Virüm : -

',. MATTHIAS H Q E ab Hoênegg o. Aafx


Cui latices linguae foecundi pe Imperialis & Sacri Palatii Lateriiienfis Có
- - ćtus inundant , mes, Sereniſſ Saxonix Electori à Conſiliis
Quâ fua quâ lubuit promere fenfa D£0. Ecclefìafticis. Confeflìonibus facris, & coa
cionibus Aulicis primariis.
ఇuðåSophiæauriferos
profundă facrar rimaris, & inde
pervigil arte globos.
Extta&ofque bonus multorüm exponis in u(us.
Nam cömmune bonum, pluribus effè folet ; Ꮐ LASSI Theiologae ſdus praeluſtre ca
lætor, •& opto tibi, vires D E U S addat & ... thedræ,
annOS 5 --- « Delitiumque D E r, delitiumque hominum !
* - -

Ac reducis faciat tempora pacis agas, |Saepius hoc necum memori fub peétorevolvo,
Quo Philo-ftet Logiae £a£ìdemfyftema facratæ, Ac mentis trutinâ pendo, rependo meae,
Confećtum genii fedulitate tui. Qgis curfu
tuus in ftudiis-ardor , quàm præpete -

Mnemofyne titulum figat cui grata perennem:


* Glaffj, hoc Salomom mobile cudit opus! Se&tatus fueris Eufebiae acropolia, s.
Cùm plures ageres mecum quàm quattuor
* * * , Pro veteri, paterno faceroque affećfu annos,
- - -- - - , ;- r: * fudit Muféi & menfe portio cara mez.
* --- :... tº
- -

Jupgebas noétique giem , no&temque diei ,


'. JOH. MAJOR, D. & p. t. Academiæ Nec vacua à ftudiis hora vel unâ fuit.
Salanae Re&or. Luftrabas patrum monumenta , librofque fa
crorum ,
Sive illos Latium, Graecia fivc tulit.
Nil erat occlufum , nil claufum, nilque n<-
Rgo meum temue , ô GLASSI , fùffra gatum ;
giuu , bonorem Quicquid habet noftrae Bibliotheca domus.
-

Zidat Grãmumatica, quam muncmeditaris , He Hebræus Codex & Græcus foederis almi,
brea, , Finis erat ftudii ,; principiumque, tui.
ga re&è fanâi
Vir praeclare, cognofcere
doces verba
; qaa non 3ebova,
liipatiar ulla Quos verò tulerit tàm rara induftria fruétus,
Edita jam pridem publica fcripta docent.
Orbè Lutheramo vifa ejf: quam laudibus ormat Præripit his palmam, cedrodigniffima, facra
Ibaiologan Veneranda Trias 3emenfium, 9 am Grammatice, luci quæ modò vifa dari.
/is
Hanc meritò ftudii luccmque ducemque fa
வ: decorat : quam MA 3 O R , quamque
G ER HAR I US,
crati

HIM ME LIUS Q U E, Viri tres, dº> tria lu Dixero ; qui leget hanc , fat fcio, dicet
idem.
mina magna , Perge tuam porrò fcriptis extendere famam:
Concelebrare fatis nequeunt ? 6 pondus amoris Perge placere DEO, perge placere bonis.
Erga me! metus quo tàm /ublimia de me
§ : tot mihi mom füccurrunt aurea verba ,
ueis operas laudare tua*, μελετήμgTa queſve Φιλοφιλίας ένεκα fhc.
ðmendare queam digne , Clariſime D9 | JOH. GERHARD, D.
ᏣT Ꭴ Ꭱ.
*x + • Tem
12,
Empore que longo, multo querenda labore, /eriptum , editam, mo/fra mamuque
Numę binc, nunc illimc, amte fuere tibi,
-

G LASSIUS b cc jumc7im collec7a redegit acutè luf8ramur. volvimu s, atque ávidi legendo
fedulit o faé?um behè! gloria
Im parvum magnâ ate librum. fama perenni non deerit, polo s
Difcemtes debewt , debent quoque multa Docem
tes ,
fol quamdiu /plendet, feret que
G L ASS I, pro tanta 'dexteritate, Tibi. pofferitas Tibi fera grates ,
His , /fudio/a cohors , f?udiosè ac peéfore grato Te Jova fervet incolumem ! à Móyạ
cai nomem , ாது ở RHETOR IcAM «e
Utere : Tu G L AS SI perge juvare bomo*. "evg

JOH. H IMMELIUS, D. //?as aprico, SACR AE opus quò


fic PHILO-fit-LOGI abſolu
ft/s.

N facris multum eft , trutinare cacumina


VOCum , Fundeb. jure meritoque
Aptaque verborum fignificata dare. PHILIPPUS Hoff/ P. P.
Notitiæ rerum , quas página fan&a repandit,
Felicem clavem dixeró Grammaticam.
--"
Hanc qui non didicit , fine lumine coecu
oberrat, v, I Inguarum folis ne cedat gloria Belgis,
, , Glaſſi, ſcriptorum dexteritate vetas.
Qui non Grammaticus, non mihi Theio Glaffiu
logus.
s efto dein j Belgas æquabis, & oras
Notras ad coelos laude virente vehes.
Delitias habuit vocum penetralia fummas,
Quem Sancfum Nomen Lingua Pelafga vo
Cat. -
Amico dulciſſimo F.
Inculcant, urgent caJidis conatibus artem JOH. MICHAEL Bilherr / P.P.
Flacius I//yricus, Chemmitiufjue pius.
G l A ss 1 u s hanc Trigam noviter fupplere
laborat.
‫בריתי‬ ‫זה הכפר שחבר איש‬
Edens Grammaticam. Hâc utere, le&or, ‫עמיתיי‬ ‫אין הקר בינתו נבחר‬
_ OᎳanᏚ.
‫לתורה‬ ‫היטב גקסא הוא מפתח‬
M I C H AE L W A. L T H E R U S, D. ‫טהורהי‬ ‫ממקדש פותח רערה‬
Ecclcfiarum in Comitatu Frifiae Orien ‫תכוגה‬ ‫חלק הטוב אוצר ומקור‬
tafis superintendens generalis, & aulae '‫אמונה‬ ‫מתוכו יביע חכמרת‬
Auitaniae Ecclefiafte$
‫פפישון‬ ‫* הרבה‬yB. ‫מימי דעתו‬
- '‫וקטון‬ ‫ונהליו ישקו את נדו‬
‫נתיבה‬ ‫נרו בחשך מאיר ארת תר‬
Uim ergo tamdem , Tbeologiæ jubar ‫ישיברהי‬ -- ‫ננה אורו תזרח בכל‬
praluffre , GLASSI , chalcographis ty ‫ברוך אל‬ ‫תפיק מנן אל בין הערה‬
pis , ‫בבית אלי‬ ‫תוסף אמי עוד הצליח‬
quam feriis votis tot ammos ‫ראשף פרה עטררת‬--‫נשים יה על‬
doéfa caterva viriìm expetivit, ‫כנסרתי‬-‫גם איש השם תהירה בכל‬
?uam videmus G R A M M A TI E A M S A
CRAM, HUGO SCHUNCK, Archi
mysntis fagacis , G R AMMATIG AM ,
;'raf/3
‫اﺱمه‬ Diacon, Sondershuf.

I Nº
(。 * . . . 13
I Nº L I B.
- Δ Ε Ο - -

J 4 C R A M E P
E I’ > A T Q I'

ELOQUENTIA SACROSANCTÆ
SCRIPTURAE IN GENERE,
Ꭼ, Ꭲ

SIMUL NUNCUPATORIA,
ുd്

Reverendum plurimùm , « Magnificum , & Præclariffmum , . . . .


P'ir/um, 'Dominum. - -

D. JOH. GERARDUM.
Theologum incomparabilem , & de Ecclefia Chrifti univerfa.
benè meritiffimium , Profefforem publicum in Salana
Academia primarium & celeberrimum ,
Domimwm, 'Praceptorem , & in Chriffo patrem fùum, toto
animi affecfu colemdiffimum.

$* Apientia divina, in Scripturis fàcrofan&is recondita, etfi plaufi


| bili illo.& fucato eloquentiæ humanae ornatu deftituitur, nec ra
{% pido leviqme (uti per nimiâ rapiditatem levitatemque, hoc dicendi ge
§ nus Jerem.23: 32. denotari ; haud infcitè Junius & Tremellius£; .
] exiftimant) örationis curfu fertur, veræ tafien, gravis, genui. ÄÈɤ.
næ, adeoque divinæ, tantaque myfteriorum coeleſtium majeſtate ့ft+
- -- - dignæ eloquentiæ expers non eft, fed amico neceffitudinis foedereííás.
hanc fibi conjun&tam poffidet. Quod uti veriffimum eft, ita multorum, qui dul- sum
ccdinem Suadæ illius cœleftis in cordibus fuis deguftârunt , teftimoniis compro
batum dari poteft. Inter cos veró, guorum hâc de refuffragia adduéturus fum,
primum meritò, }'ir Magnifice & Excellenttffime, apud me obtines locum, qui tot
ànnos in explananda inculcandaque aliis Suadâ ifthac coelefti, cujus guftum riovv
uérpº divina tibi benignitas conceſſit, tàm viva voce, quàm vividis ſcriptis, de
fudafti, inter quæ cáput exferit aureus gemmeufque in harmoniam Euängelifta
fum quatuor, commentariorum theſaurus. Tuum igitur reliquis, bafis velut cu
jufdaiìì loco, fubftruam teftimonium, quod in cxcgcfi tomi primi locorum Thco
*** 3 logi
Gerhard.
14. . P R AE F A T I o *** * * - - -

logicorum extat, de Script. facr. cap. 12. §. 3o6.307. Forma externa Scriptura facra
(inquis) eff, tùm idioma linguæ Hebrææ, quo vetu* s & Græca, quo movumperfcriptum
eff fnffrumentum : tùm fermonis ac ffyli, quo in fcriptura Spiritus S. utitur, proprietas,
imo fingularitas, fimplicitatem & majeftatem, miraculo verè divimo, comjun&iama habent.
Sermonis genus, quo Scriptura eff exarata , eff fimplex, mullam redolens humamam &fu
catam elojuentiam , interim tamem eff auguffum , & ad percellendos homimum amimo,
maximè efficax,- 1 Cor. 2. v. 1. cùm vemtffem ad vps , : non veniebam xa8' ύrepozy;v λόγου
* ooq)iac , cum fublimitate fermomi vel fàpientiæ, (puta humanæ,) ammunciam vobu te
ftimonium D E I (hoc eft, Euangelium) ¥f. 4. Et fermo meus, & prædicatio mea non
fuit £v τει8:ίς άν£pxrjv* ao%2c Aóyoi; , im perfuaforiis humama fàpientiæ verbis (in flofculis
& ſchematibus Rhetoricis) ſed in demonſtratione Spiritus & potentie, (ideſt, in ver
bis fpiritualibus, potenter & cfficaciter corda moventibu§) Derogat fibi Apoßolus
eloguentiam humanam , mom autem divinam , ac perffringit eos, qui *p3; x&piv £yovre;
&v6p«rap£axsiav im fuis concionibus affeëtabant , ac verborwm lenociniis & phaleratis di£li,
plebem demulcebant , quique pro oratione famítimoniæ & divinæ virtutis plena , comtam,
ealamiffratam , papavere & fefamo fparfam , & ex mellitis verborum globulis contextam
afferebant , ut Seneca loquitur , doëtrinæ nucleum interim megligentes.T Verè mirandum
ac fingulare eff, in ffylo Scripturæ conjungi tàm fimplicitatem, iùm majeffatem, ex qui
bus fimul jumétis fyli illius proprietas ac fingularitas oritur &c. Atque, ut verbo dicam,
talis eff Scriptura charaífer, qualem in aliis libris humanâ iuduffriâ elaboratis memo depre
Auguſtin. hendet. Nunc, quod intendebam, profequor. Auguftinus, in quem opulentwìille
juxtà ac benigmus Dei Spiritus dotes fùas omnes largiùs effudit , quàm in allum alium ex
antiquitate doçtorem, cenfente Erafmo Roterodamo, in præfat. operum ejus, dum
adhuc extra Chriftianifmum , in errorc Manichæorum verfaretür , fatis tenuiter
de ftylo & fermone fanĉtarum Scripturarum fenferat , farente ipfomet libr. 3.
Confcff cap. 5. Nom ficmt modò loquor, ita femff, : cùm attendi ad illam Scripturamj;
fed vifà eff mihi indigna , quam Tullianae dignitati compararem. • Tumor enim meus re
fugiebat modum ejus, & acies mea mon penetrabat interiora ejus. Verùm interiora hæc
Scripturæ divinæ poftquam penetraffet , & Chriftianus jam fa&tus in ejus quafi
penétralia fe piâ meditátione abfcondiffet , longc rc&tius auguftiufque tulit judi
cium. Ita enim lib. 4. de do&tr. Chrift. c. 6. eadem de quæftione diflerit : Hic
aliquis forfitam quærit , utrum autores moffri , quorum fcripta divinitus inffirata canonem
mobis faluberrima autoritate fecerumt , fàpientes tantummodo , an eloquentes etiam nuncu
pandi fint ? Que quidem quaeffio apad meipfùm , & apud eos, qui mecum, quod dico,
fentiunt, facilimè fòlvitur. Nam ubi eos in:elligo, mom folùm mihil eis fapientias, verùm
etiam mihil eloquentius mihi videri poteff. Et audeo dicere , omnes qui reâè intelligunt,
quod illi loquuntur, fimul intelligere, nom eos aliter loqui debuiffe. Sicut eß enim quæ
dam eloquentia, que magis etatem juvenilem decet, eſt que ſenilem, nec jam dicenda eſt
eloquentia, ſi perſone non congrua eloquentis: ita eſt quedam, que viros ſumma autori
are digniffimos plumeque divinos decet. Hac illi locuti funt, mec ipfos decet alia, nec alios
ipfa: ipfij enim congruit, alios autem, quantò videtur humilior , tantò altius mom vemto
fitate, fed foliditate tramfeeiidit. vbi verô nom eos intelligo, mimus qaidem mihi apparet
eorum eloquentia, fèd eam tamem mom dubito effe talem, qualis eff, mbi intelligo &c. Et
cap.7. pulchrè ftatim adduétis exemplis docet, in facris literis ineffe germanam elo
quentiam, quæ fápientiæ adhæret velut infeparabilis comes, ut in marginali hujus capi
' „,„„, iis titulo verba habent. De Gregorio Nazianzeno ita Budæus lib. 5. de affe &c
mus. partibus cjus. p. 754. Vir ille , fummo ingenio preditus, famme fmaio Viterarnm dedi
taſ,
R H E TO R. SA C RAE. 15
tur, multam ac diuturnam operam eloquemtta & poëtica dedit, ad quarum rerum amorem
„ mente ferebatur : fed cùm tandem veniffet ad ffudium facræ ?hilofophiae , & Sacra
„entum fálutis human« intelligere cœpiffet, cuius fuit unus Chriffus interpre* & amtiffes,
illicò ipfe illa omnia literarum ormamemta in confpeëtum 'Domimi abjecit, videlicet 4gnofcem*
«3-,„„j,advertens , quicquid im literis 9r«ce Philofophie ac Philologie vidiffet , 7ongè id
abeffe à divinis oraculis at4*e 4 fermone ipfius divimæ fapienti.e. Sacra enim fçripta omnem
„a ambiè elocutionem mentis humanæ vincere intellcxit , quamlibetque figuris diffuntfam
„„,ionem, ac multiplici elaffuio elaboratam , tamen præ divini fermonit vi ac fulgore, ob
f&urari atque elamguefcere. | Ex rcccntioribus optimè Matthias Flacius Illyricus, Fla.
parte 2. ciavis Scripturæ , col. 15. Licet mom adfint illa ociofe delicatæque veneres aut
?llecebra , illa externa dulcedo c#- blanditia , illa numerofitas fonorum , feu nugc ille ca
more, in ſermane facrarum literarum, quæ in affentatoriis oratorum aut poëtarum ſcriptis,
tum temporis in 9r«cia Er Kgma, maxima cum aviditate G admiratione audiebantur GF
aelebrabántur , iamem fua gravi mafculaque eloquentia £4 mimimè deffituuntur. Hæc
jiie, ad Pauli, divini Apoftoli cumprimis fcripta rcfpiciens, cujus ex priori epi
ftolâ ad Corinthios fcripta, graviter fimul monet, ne dum noftro guftui arridén
tem probatamque fapientiam (addc & eloquentiam , quæ, illi adjungitur à Paulo
„cot. a: 1,4. &c candem cum ca fortem in mundo expcritur) cum Græcis quæ
fimus, & divinæ iftius prædicationis aut doótrinæ apparente ftultitiâ offendimur,
ad quéndam veluti offcnfiopis lapidem impingamus , corruamus & pereamus.
Cumque nullus mortalium fuâ naturâ idoneus fit ad pcrcipiendam fapicntiam cœ
jéfieni (ejufquc cloquentiam) atquc gmnes homings fint animales, non pcrcipien
tes diviùã, quin pótiùs contra deridentes fimul §c cxtremè odio habcntcs myfte
ria Dei; à Déo petendum efle, ut mcntis oculi ab eo aperiantur, cor circumcida
tur & iiluminetür, atque ad tantam fcientiam idoncitas donetur. De cadem elo
quentiæ divinæ in ipfâ fimplicitate fermonis divinarum (cripturarum fonantis to
Βύtifque ratione , adverfüs ߣλιομέγας athcofquc, pulcherrimè differit yir illu
ftris, philippus Mornæus, Jn libro de veritate religionis Chriftianæ, c. 26. ex quo Mornxus.
notabilia quædam huc tranfcribcre placct: e^fmnom ftylus (inquit) perfomis convenire
& reſpondere debet ? Annom eloquenti< laus dff- virtus præcipua decorum ? Ammom vel ex
inſ, Rhetorices preceptis, ºniº eloquentia , alterius meptia eff ? (aufidicus caufam aget
éloquenter , moveatque affectuº ºpºrtet , ºt alium commoveat. 7udex fententiam dicet
„viter. Rex jubcbit vetabitque ßmpliciter & pure. At / Rex perfuadeat, aut comtem
àat judex , fubditi cºr caufidici perfºnam induunt, exuumt judicis & Regis. Itaque qualis
.,,,Te* Dei, Regis Regum, & Domini Dominantium ? J^olumus, credo, Deus moffer
uratur induíiionibus , at 'Plato; ffllogifmis, at 4riffoteles ; Elenchis, ut Carneades ;
Epiphomematis, ut Cicero ; argutiis, ut Seneca ; delgat νεro verba ad pondus, ad mu
nierum , ad fonum , & vocabula longè petita, allegorias à vulgi auribus aliemas imferat.
Si fortè ediífum regium eo oratiomis genere edatur, quis non ineptias fcholaj?icas rideat ?
Et cujus mom aures lacerentur , medum mulceantur ? Certè quò lex fimplicior , eò etiam
„.,má Deo, rerum creatori, convenientior, quippe, quò fimplicior eff, eo vocem ejus,
qui omnia pote/? , melius exprimit, Sed quod amplius e/? , quo fimplicior, eò & populo
Z.commodâtior qúoque: mam quæ omnibus promifcue data eff, cibi quotidiani , feu mavis,
„„, cibarii inffar effe debet , ad omnium guffum , . ad omnium Palatum accommodati.
,, Quid ß hec Scriptura in illa humilitate plus altitudinis habet , im illa fimplicitate plus
,, profunditatis, in illa nuditate plus illecebrarum, in illa ruditate plus vigoris & acumr
,, mit, quam quas maxime lamdamus & miramur ? &e. e^fdeoque Scriptura fimplicita,
, , ejїсах
16 P R AE F A T I O
, efca: ef , tüm ad hamiliam infâruttionem, tüm ad conf fonem ſºperborum. In Bi
» bliis habemus hifforias : In hijforia quid maxime laudamÅ? /'eritatem ; eff enim b;.
ßoria effemtia , veritas : veritatem verò quid ^4gi indicat , quám fimplicitâ? Stylum
porrò, qui præterita revocet, & quafi rediviva ob oculo; repºnar... Hujufce rei quoánam,
argumentum majus , quam fi eofdem nos affe£tus legendo, quo, ill;, á. quibus agitur
4gendo fantiamns. Accedant jam ad illas moffras veteris teffamenti bifio,,,,? да. ്.
grificandus ducitur, ut 7ofeph a fratribus agnofcitur, et %phte fili. occurfù turbatur, ut
T)avtd exitio 4bfolomi cruciatur; tùm certè, fi fateri lubét, eám non, corporeformidatio
fmem , eam cordis commotionem , eos animi motu; perſentient • 7* non Oratorum Arbe.
mien/iam %9manorumque aëtio , motus , geffus , ' mom comtentio later,,,, „„„ verborum
mulla vir, /? eamdem hyfforiam traétent, elicere aut inducere poffimt. Quòd fi eaſdem mar
rationem apud 7ofephum legas, cui ob hifforie elegamtiam, fìat Imperator fatùam imff;_
tuit, poffquam ommia Rhetorices ormamenta adhibuit, gelidiorem te, ?ttàmfefceperit, di
,, mittet. 7\imirum non vult vera pulchritudo fucari; & 7wo magis muda eff , eô vehe
,, mentius trahit s & quod aurifices dicere folent, quo gemima elegantior eff, eo & auro
,, & opere indiget mimhs , ut qui noffra* Scripturaj fublimibus & gramdibus verbi; ітро
mere velit , perinde faciat , ac fi hominem , aptâ partium compofitione decorum, grallia
imcedemtem inducat , quæ proceritati mihi! addunt, matural; proportiomi demumt plurimum.
In Scripturis habemus etiam 'Prophetias, & in his mimas, Ęontione, , vehementes motus.
Hm eo vero argumento Oratores tomant, Ĝ· cothurnum induumr, 7ao in genere Latini Gce
,, ronem mirantur. Teffor hic, quicumque eâdem mente, eodem ami„j; ffatu, atrumque
,, legerunt, quid ad Efaiam, Cicero ? Et quid Ciceromis blanda il/. in/imuatiomes C3. pне
,, riles tgnorantia excufationer ad viva & gravia , venerandaque ipfè majeßate, Efaie
,, exordia? quid demtque longe ille, quamquam mumerofa, ilius pêrioa;, quibus fibi ipfè
,, blanditur, ad illa hujus commata, tùm conci/3, tàm planè imct/oria, qutbu; tamquäm
Cie in
Tußulan. ,, conduplicati fulminibus contumaciſſimo quoſque ſtupefacit acterret ? Sed inte, Græcos
Cicero ipfe •Aefchimem im illa fua adverfus Demoßhenem oratione mirata, , quo loco fefe
ille in furores & comvicia efundit , famatico, quàm memti, compoti propior: quid illa Å.
quemtia, vehementia, fublimitatis, habent (/e&iores atrumque adeam, rogoj„a hac moffri
Efaie paucula verba : dadite cæli, & auribus percipe terra, quonia%, fi,„;„, /ocutus
,, eff. Filios emutrivi , & exaltavi, ipfi autem pre varicati funt contra me : Cognovit kos
,, poſſeſſorem ſuum, ci aſinus preſepe Domini ſui : Iſrael non c23navit, populus 7»eu, mam,
,, intellexit. /e genti peccatrtci, populo gr4wi iniquitate, /emini maloruż,, filiis corru
,, ptoribus: Dereliquerunt 7ehovam , irafei fecerunt famétum ffraëlis, al,e,,.,,„, fê re
,, trorfum : Propter quid percutiemimi adhuc? addetis perverfitatem ? Omne сари: ауро
,, fitum ad imfirmitatem, & omme cor infirmum : a planta pedi, ºſque ad verticem non eſ?
,, integri quicquam s fed vulnus & livor, σε. mec com/fričła, meĉ emo/hrao/eo. .Quam
tum pauca hac ingemuitatis & eloquentia, bumilitatis & grandiloquentie , rationi, 3š af.
Oforius
ā€tus habemt ? Qgantò verò m gis , quibus tùm lingua ipfà , iám mat,,,„;, ጧÇር¢ነገt፱ይ/ነነ;
Lußtanus. comcentum mota funt? Itaque viri moffro tempore eximit, quorum laudi mihr/,aa, detraëtum
puto, paraphrafes tùm in hunc librum , tùm in alios ejui generi,f€ripferunt, & verborum
delećiu gregias, & omnibus eloquentia humane mumeris Ó* colortbut abfòlutas; quaſhlen
dorem ftyli Prophetici mom modo non obfcurárumt, fed ut tenebr« lucem, , eg magis comffi
cuum & illu/frem fecerumt : adeo præcellit ommibus mativus Scripturarum color &c. Tan
dem concludit: Auſm ego profiteri, nec apud omnes aptè dicendiferibendiveperitos ttteri
verear , Scripturas mo/fras fcriptas fuiffe, uti comveniebat & Deo; ut /?r!ptori, & argu-..
mento, de quo fcribitur, & ti* , quibus ille fèripta funt s mullumque aia, ffylam ്m.
- яриит,
*
RHETO R. SA C RAE. 17
aptum , nedum aptiorem, à quoquam eligi potuiffe. Deo, inquam, quia princeps τιςro
j nojier efi : Principes autem fuaforia ratio mom decet. drgumemto, „ quia fàcrofam&ium ,
venerandum , grave: 1.4 “* ejufmodi, inquit ി, , fuco & pigmentis non
indigen. Le&foribus deni#tte , quia promifina illorum multitudo eff : ab omnibus vero
intelligi oportuit ; que omnium cre4ere & obfervare, interfuit. Hæc Mornæus. Qui
ζίκί'in Philoiogia mágni (de erroribus non dico) Theodori Bczae , fubjungoscza.
verba, quac de Paulinis Épiftolis prolata, ad totum meritö Scripturac fanétac iy
ftema applicantur. lta autem ille in annot. 2 Corinth. 1 1, § f. 6. Quumvis matrva
illa dr germana maſcula facundia ornamenta et (Paulo) non defuerint , fateor tamen,
illum fucata illius Rhetortce* pigmentis ati meluiffe s mempe ut vi ffiritus hominum animoa
ad (briſlum raperet , non autem fermonis blanditiis adulatorum more alliceret. Sed cùm
orationis ipßus totam indolem & zapa* rìpa propius confidero , nullam ego in ipſo Platone
/milem grandiloquentiam. quotıcı İlli libuit Dei myßeria detonare: mullam im 'Demoßhene
parem δεινότητα comperiſſe mefateor, queues animº, vel meta divinijudiciiperterrefacere,
Jel commonefacere , &** ad, contemplandam Dei bonitatem attrahere , vel ad pietatis ac
'mifèricordie officia conßituit adhortari : nullam denique vel in ipfo Ariffotele & Galemo,
prefantifimir altoqui artificibus , magis exa&iam docundi methodum invenio. Placet &
Audirc Johan. Henricum Alflcdium lib 2. præcogn. p. 133. JMultapracipiunt Rhe- Aificdius.
tores de triplici dicendi gemere ſive charatiere, videlicet grandi ſeu ſublimi, medio, ci hu
mili. Triplex ille charatier in, facris literis ita occurrit , ut omuino le&iorem attemtum in
admirationem rapere 4** triplicit iftius charaéieri; perpet*a cạnjanểfto. Qaa Critici in
¿Homero , Thucydide , α" (Pindaro admirantur, fingula ea in (acrarum Scripturärumflylo
eſſe univerſa, planumfieri poteft. A'on tamem hoc ita accipi volo, quafi façundia carmìs,
quam vocant, in facri; titeris fit querenda, non autem eloquentia Spiritur. Hoc mon vo
lo : eloquentiam Spirit” non excludere eloquentiam in fua natura ſpettatam, planum reddi
poteß. ' Aaim, omnipo hic oporte eloquentiam , quatenni eff domum s Dei , diffinguere à
zorruptelis & magulis, 4* pſi inſunt, non aliqua fua natura, fed vitio homimum T Idem
in lexico.Theolog. p. 435. ലifim dicere, eloquentiam ‘Paulinam, gноad mitorem er
gravitatem • mullô modo effe inferiorem eloquentiâ Demoßhenis.
Sginis illum Athenis
peroráfe coram e Areopºgºti; º differtiffimi*. Tandem vir eruditiffimus, Andreas
Rivctus, fuccedat , qui in Ifagoge ad Script. facr. cap 28. de hoc cloquentiæ di- Rivetus.
vinarum literarum argumente , verbis tàm fuis, quàm aliorum, perêrudita 8iw
»±a difierit , illa duo gumprimiº demonftrans, quæ in colophone his exponit
verbis: Cam duplex ft eloquentía, una oratºrum , que ex ornatu crfplemdore verborum,
im profanis, etiam & gentilibus , admirabili videri folet: altera ex ipßs ßptentia fontibus
mánahs, ab ipfa dicendi (соро numquam aberram; , apud omnes leniter, fincerè ac pene
tranter, maximo cum perfonarum , circumffantiarumque gmmium decore loquens, & que
oportet, ac див modo & ratione oportet, proponens : Poffremam illam, * quæ vera eff &
precipitá, Scripturis facris vindicamus , quæ in iii perpetuò & ubique elucet, quâ fimpli
citer c#-:abfòlutè, excellant libri Јаcr:: •Alteram autem, quoad partes aliquas, ubi Spiri
tui fančio vifum futi, 44 effecit, he in ea deffderaretur, quod inter homine, eminere vi
excelleret, quod nulla umquam humana induftria poteff affe
detur ; id autem ubique tn **
qui, Quod de alt£r§ cloquentia:fpccic , (qu£ cx ornatu & fplendore vcrborum
áí,,;, $iíjeri folct) in aliquibus partibus Sgripturæ a Spiritu fan£to adhibitâ
ait, de Prophcta Efai* . (ut mittamus alia) ex Johan. Francifci Pici, lib.z.cap. 2. ricus.
exam. doćtrinae gent., elogio declarat. Is verò ita : Legebam fuperioribus diebus per
•cium, Tufculanam ipfam, Ciceronis днеј“.º: ubi maximo ºfertpraconiº verba-A-fchi
ካ፻ያ ,
18 P R Æ F A T I O
mis, adverfu Demoffhemem invehentis, tanquam magnam vim & artem continerent, ea
que diligenter examinavi. Nec multo pò/ tempore defumfi in manu, Efaiam Prophetam,
Ebraeo populo mimantem. Nulla fere fimilitudo. Adeò hic vehemem,, ſublimis, copio
fu£, refomam*, terrorem incutiem*, & veram artem undique fpirans. Et Theodori'B;.
Bibliand. bliandri , qui de eloquentia fàcrorum Scriptorum agens, in ratione difcená;
Ebraica, ſic ſcribit : Non negletta εβ aύ ii. numerofa compoſitio orationis , ut præter
vulgarem confuetudinem , mttlta emunciarint im aurium gratiam. Cujus rei fati, ἐertam,
fidem Efàie voces belle, compoffe, & emblemata tefellata, cap.25. pofita facient , qaae
fic mea, aures demulcemt, ut mom putem , Ifocratis timmulam compoftionem, mejori faavi
tate blanditam , vel delicatiffimis Græcis. Cumque cernam arti Rhetorica moj»„, , ad
quas exigitur compofitionis lepor, allufionem & repetitionem vocum, fimile, exitus, pari
Ilitatem ffllabarum, mom puto, me hic habere AMidae auriculas. Sic enim clariffîmur in
‫פ‬
9r‫ז‬aeb
2:6.6:674to facroK 4":1964 ‫ף‬% : ‫ משתרה שמנים משתה‬,‫ועשה יהיה צבאורת לכל העמים בהר הזה‬
‫שמרים שמנים ממחים שמרים מזקקים‬ reaſa ήρθουα Zebaoth fechol haſh
haammim bahar
mıföhtefehemanim, mıfchte fèhemarim, fthemanim memychajim, fehemanım me/ykkakim.
Άon puto quenquam fic jacenti aure , vel facræ literaturæ adverfùm , quim fateatur, in
hoc, & immumeris aliis id genus, Ebraico fermoni etiam effe fuas venerè, & gratiar. De
altera verò nativa , & perpetua Scripturae fanétae eloquentia, Pici, ἐomitis Mi.
randulani , allegat verba , ex epiftola ad Hermolaum Barbarum. ' Nam, movemt,
non perſuadent ſacre litere : ſed cogunt , 4gitant ,, vim inferunt. Legis rudia verba &
agreffii , (ex opinione videlicet fapientiam hujus feculi) ſed viva, ſed animata,
flammea, aculeata, ad imum Spiritum genetrantia, hominem totam, poteßate mirabii;
tram formamtia. Et alterius Mirandulæ , nepotis hujus, libro ì. exam. vanit.
Do&r. gent. Cùm apud nos rudis potiùs , quàm eloquens , Scriptarae oratio videatur,
vim perfùadendi maximam obtinuit. De quibus duobus , Mirandulano patruo, &
nepote, Italiae & feculi fui ornamentis dicit , quùd poffquam ºmnes probatos autores
perlegiſent, in hiſce Scripturis acquieverint, மு. poffquam hmtagmarum literaram eo frie
ia ceperit, his delectati fint, nec fitiari unțuam patuerint. Duo inſuperpcrcommodè
monét Rivetus : 1. Cùm Pontificiorum Scriptqrcs quidam, de Scripturæ faera.
ftylo, idem nobifcum fateantur, & Serarius proleg. cap. 23. quaeft.z. idscriptú.
ris facris tribuat, quòd perfonit, quæ dicumt, ‫ بن‬audiunt, convenientiſſimè, approba
tiffîmègue, femper & ubique ad perfuafionem, orationifjue finem, •licant, apud omheslemi.
ter, fincerè & penetranter : Mirum cffe, cur homines à Scripturarumi facrarum 1e.
ćtione vocent & deterreant , iiſque obſcuritatem affingant, quæ certè cum elo
qucntia illa reali & vera, convenire non poteft.
ម្ល៉េះ 2. Etfifemperad
vertions
proprietatem, empha.
vivum expri
fin, & ornatum linguæ fanétæ ‫חסנ‬T

mant, quod Hieronymus de Efaia atetur, cujuseloquentiam poftquam laudafîèt,


tanquam urbamam , ©* im qua nihil rufficitatis effet admixtum, tandem hoc addidit,
pra caeteri, omnibus, florem fermonis ejus im tranſlatione non potuiffe fervari, in prologo
fuper Efaiam, ad Paulam & Euftochium : Hoc, inquam, etfiita fehabeat, Scři
pturam tamcn non amittere eloquentiam nativam & veram, ctiam in alias Iin
guas & pergrinas verbotenus converſam : Imò quicodicibus ſacris, profanum ſer
Ihonis fücuí inducere voluerunt , fimplici ftylo non contenti , hos multum iis
nativæ finceritatis, & ad perfuadendum cfficacitatis detraxiffe, Quod nimis verè
di&tum, do&iffimi Gerhardi Voffii verbis illuftrabo, qui infit. orat. lib.4. сар, 1.
tàm fcitè, quàm piè : 7\(on probatur nobis, inquit, eorum diligentia, qui m %crä,a„
literarum tranflatione , ut prater c«teros puritati iர். videantur , velis equiigue fw
giunt
* R HETO R. SACRAE. v 19
giunt voce Eccleſia priſca uſarpatiſſima, ci idiotiſmo lingua ſanite, ab verſionibus, imò
.,-,.-ffonibus fùis, furcilis expeüimt.. Nom fatigfacu tiiis Hebraifmus hic , S E R AM O
çA RO FAcT:{jS EST s fed malunt, quod tamem mimâs exinanitionem Chriffi de
clarat: Sermo fuit corporata;. Itidem eos videre eff pro baptifmo fubffitnere lotionem, pro
angelo gemium, pr? ſide confidentiam , pro Ecclefia Rempublicam, pro fjmagoga collegium ;
neque minùs ineptè im a!iis multis , qma jure im Caffalione culpant viri do&ii. Si enim
e>Ápofoú Hebraifm* iffos im Græco fermone refervant , fi doéiiffimi Grati Latinique Patres
formis iffis loquendi, à Spiritu Sancto adhibitis, oratiomem fùam tamquam gemmis exor
marunt, ſi hucuſque Eccleſia Gracanica ſta voce N.Teſi retinnits ſi denigue inuſitati
ignotaque haäenäs loquendi ratione, Eccleffe glaucoma ob oculos objicitur : quid hominem
jìum ita tramverfùm egit , ut contra Apofioli mandatum , fam five wew..pawlaw (vocum,,,,,
inanitatem) ut legére Graca ſcholia, ſvenavo pavia, (vocum novitatem) quomodo legitiv. ါါ.
Auguffinus, Ambrofias, & vetus interpre*, cum ſcandalo in Eccleſiam introdućam we
ht#Prefertim quandº Hebraifmi illi, ac voces Græcanicae, £uq)atuwárepai fmt, , ©* vim
ac majeffatem quamdam habeant, quam amittunt, càm ad phrafin aliarum linguarum re
„aanitár. Afero enim meridie clarius eft , quod ßribit ful. Scaliger : ^emere propriâ,
quafque nativo cuyuque lingº decore foveri femtentias quafdam , fubmixafque idiotufmi
jwlturis fùffimeri, quas am aliam quafi coloniam ß deauca*, iidem fanè fimt cives, gratiam,
prifîine commendationis non retinebunt.
* Hæc & alia Scripturarum fan&tarum clogia, veriùs re&tiufque fonant in vero-, £?
,um Chriftianorum auribus pc&toribufque , quàm aliorum , qui eas impuritatis §. 醬
ííôuſz -

ftyli, & foloecifmo


tet) accuſare rum (præfertim
non erubeſcunt, in N.Teft.ob
Quibus Hebraifmosvirum
miror fe aggregáfíe, , quibus illud fca- 醬"
in Scripturis l

Macíis interpretandis aliàs laude dignum , Erafmum dico Roterodamum, cui mi


nùs hæc faha vox excidit, in annot. A&t. 1o. p. 316. Qui fit, at Apoßolorum fer
mo mom folùm impolitus fit, & inconditu: veram ettam» imperfeétus, perturbatur, aliquo
ties plane ſolaciſms: Et paulò pòft : 7{on ex orationis, fed ex mentis habitu metienda
e# * Apoftolorum autoritas. ANeque magis pium hominem debet offendere in Apoſtolis ſer
mo iníultus, quàm corpus illorum, aut veffis plebeia. Addit ibidem proratione, Apo
folo, fermonem Grecum non ex orationibus Demoftbemicis, fed ex populari colloquio didi
eife.” At veri Chriftiani nörunt , didiciste ipſos ex eo, qui & fapientiâ & clo
qüentiâ (quæ duo ſeparari non poſſe, ſed potius veram eloquentiam, S. abſolutè
in fe confideratam , infeparabilem famulam efe fapientiº, ex Auguftino lib. 4. de
doctr. Chriſt. c. 6. & 7. non obfcurè colligitur,) Demofthenem longffimè fupe
rat , Deo videl. Spiritu Sanéto , qui mentes , linguam , & ftylum eorum , ita
3,?., direxit, ut çurfum in oratione , myfteria facrofanétaexprimentc, rcétum,
purum , & tantæ fapientiæ decentem , ubique fervarent , ut ex Matth. io: zo.
iLuc., i: , ;. . Petr. i:^ 1. evidenter patet. . Bene Laétantius lib 6. dc vero cultu,
c.a: , ,. .Affueti dulcibus & politis five orationibus five carminibus divinarum literarum
fimplicem communemque fermonem pro fordido afpermantur. Id enum querunt , quod fem
jam demulceat. Perfuadet autem quicquid fuave, & amimo pemitus, dum delettat, in
fidet. Num igitur Deus, & mentis , & vocis , & lingua artifex, difertè loqui non pot
.ff ? Imô verôfùmma providentia carere fuco voluit ea, quæ divinafùnt , ut omnes intel
ligerent, que ipfe omnibus Ioquebatur. . Quibus verbis, uti fucum humanæ facundiae
fìalerata scripturis facrofànétisdcmit; ita difertam iis loquelam, ipf innexam fim
plicitati puræ, & divinam eloquentiam, planiffimè res divinas explicantem, rc&è
ättribui', fimul& omnem abiis fermonem/ordidum (qucmßíé%i homincs pcrpcràm
**** 2 cis
2o ." P R AE F A T I O.
De He.
braifmis
in N.
eis africare conantur) abefe declarat. Infpecie verô Hebraifmos N. Tet.acon.
Teſt. 'in fueto in profanis fcriptorib. fermonis genere difcrepantes quod artinet, tantum ab
Ëíiie-cft , ut ob illas impuritatis, imperfe&tionis & foloecifmorum , fylus SpiritusSan
miſtica.
&ti argui à Chriftiánis dcbeat vel poffit, ut piæ mentes potiùs primigeniam linguæ
omnium antiquiffimæ , certiffimæ , perfe&tiffimae , indolem ex iis agnofcänt,
&c in fua fidc, mom perfuaforiis humana fàpientiæ verbis , fed &ταδε%ει Spiritus & potentia
fùperffruëta, 1 Cor. 2: 4, 5. inde magis confirmentur. Quis enim fucatæ illi.elo
quentiæ hominum (quam ut puriffimam optimamque ratio humana, à Deo Sc di
vinis femper in tranfverfum, ob congenitum peccati malum, fc fleétens, judicat)
hoc di&aturæ fummæ jus conceffit, ut ad eam ceu amuffim exigi facra fcripta (de
fontibus loquor, & lingua authcntica) neceflum fit, & quod cum ea non confen
tit, ſoloecifmorum & impuritatis reum peragi? Auguſt. lib.2. de doétrin. Chriſt.
cap. 13. Solæcifmus qui dicitur, mihil aliud eff, quàm cùm verba mom ea lege fibi coa
ptantur, quâ coaptaverumt, qui priores nobis nom fine autoritate aliqua locuti funt. Haec
ille, quæ fi ad hellenifticam N. Teft. linguam applicentur, liquidò patebit, cùm
in illo verba eâ lege fibi coaptata fint , quâ coaptaverunt Prophetæ, qui priores
Apoftolis fuerunt , & non fine autoritate aliqua , fed infpiratione divinà locuti
funt (horum enim loquendi modum N. Teft. fcriptores imitantur) fan&tæ illi lite
raturæ, ob hanc caufam foloecifmos hautquaquam tribui deberc. Placent proin
dc pii Senioris, M. Laurentii Fabricii , b. m. Profefloris olim Wittebergenfis,
verba, quæ in PI Gymnaſii Syriaci, à M. Chriftoph. Crincſio editi, legun
tur: In N.Teff. mom fluit purus graeifmus, (hoc cft, non adhibetur ea tantùm lo
qucndi ratio, quae Graecis aliàs in uſu eſt) ſed permiſcetur Greca lingua liquore He
£rai fermonit. Ea enim indole, eß rerum facrarum , ut proprietas primæ lingue mom folùm
ß diffundat per veterem Scripturam, fed etiam fefe infinuet im Graecifmum N.Teff. Unde
multis in loeis N. Teff Gr«cifmus, purè Gracis, eff barbarifmus, propter phrafim Gracis
ignotam. Ecclefia autem mom eß bárbarifmus : ' agnoßit enim ea fermonem primævum,
Eumque im Scripturas N.Teff. manare deprehendit.T Hæc ille, per purè Græcos intelli
gens illos, qui profanum tantùm Graecifmum nôrunt & admirantur , facri hel
lenifmi vel ignari , vel ei infenfi : id quod ex oppofitionc inter purè Græcos , &
Ecclefiam, five crcdentes Chriftianofque patet. Pulcherrimè etiam Daniel Hein
fius, vir ad miraculum do&us, in prolegom. Ariftarchi facri: Vellicare aliquid im
illis (fcriptis Nov. Teft.) aut defiderare , non eff eruditi , fed blaffhemi hominis, ac
malè feriati , & qui numquam imellexit, quæ humama fit comditio, aut quanta debeatur
reverentia ac cultus eum&ta diffemfanti, Deo, qui mom judicem, fed fupplicem depofcut. _ De
quo praclarè Hilarius : Cùm de rebus Dei erit ferme , comcedamus cognitionem fui Deo,
di&tfjue ejus piâ vemeratione famulemur. _ Igitur , ut concludamus hanc διασκέψεως
noftræ partém , quemadmodum veriffima atque optima funt ea , quæ in fan&to
fuo verbo Deus ad credendum propofuit, myfteria, etfi omnis humana ratio con
trarium illis, in fua fapicntia judicet: Ita, cloquentiam (fapientiæ rerum divina
rum individuam comitem) quod attinet , quo ftylo Deus ipfe fuis amanuenfibus
immediatè diétavit myfteria illa fua coeleftia , . is pro eloqucntiffimo optimoque à
fidelibus habeatur , & quid vefana ratio in contrarium judicet, fecurè ridcatur.
Cæterùm quæ de clóquentia facrarum literarum in mcdium haétenus attuli, ea
dilucidius piorum Scripturae divinae amatorum conſpečtui exponi poſlunt, ſi war'
el8o;, tàm pcculiares idiotifmi, & charaéter loquendi puriffimus, quo uti Spiritus
*
fanétus in cxarando verbo fuo falvifico voluit: tùm orationis lumina (tropos &
- figuras
R H E TO R. SA C RAE. 2 t

figuras dico) in fàcris literis obvia, expendantur.. Et de priori quidem in Gram


s múrica fàcra, aliqua ex parte, (quis enim mortalium totam vim charaéteris fan
.&ißitni (imul exprimere valeat?) traétatum fuit. Supereft igitur, ut depofferio petropis
ri etiam, in Rhethorica facra, pari fimplicitate & ftudio difleratur. Re&è enim & figuris
Budæus, loco, fupra allegato (utrumque vcrò ex citatione Cl. Riveti huc tran facr£ Scri
-fcriptum) in ea fe opinione effe, inquit, ut exiffimet, tropos oratorios multò fublimioreu
efficacioreſque in facra le£tione umveniri, qwam im prifcorum Græcorum & Latinorum mo
numentis, poffeque oratoriam phrafin fieri ea leëtione multò locwpletiorem.* Quod de tro
pis non folüm, fed reliquis etiam fermonis ornamentis afleiji dcbet , ' modò hoc
ihotetur, non præcepta eloquentiæ fcriptorcs facros fecutos fuifle, fed fapientiam
eorum fpontè hanc eloquentiam fuifle fecutam. Qua dc re pulcherrimè Augufti
nus tra&at lib. 4. de doétrin. Chrifti cap. 6. 'Poffem quidem , inquiens , fi vacaret,
*, omnes virtutes & ormamenta eloquentie, de quibus imfiantur illi, qui linguam fuam, mo
iſtrorum autorum lingua, non magnitudine, ſed tumore prepomunt, oſtendere in tfforum,
literis fàcris ,* q*a* nobis erudiendis , & ab hoc feculo pravo um beatum feculum transfe
rendis , providentia divina providit. Sed non ipfa me plus quam dici pote/*, in ulla elo
- quemtia dele&ant , quæ fwnt hi* viris cum oratorubus gemtilium poätufve commumia. Illud
magis admiror , & Ј#ирео , quòd ifâ nofra eloquentti ita uſſ ſunt per alteram quamdam
. eloquentiam fuam, ut meo eis deeffet, mec emimeret im eis: quia eam nec improbari ab il
lis, nec offentari oportebat: quorum alterum fieret, fi vitaretur, alterum putari poffet,
fi facilè agno{ceretur. Et in quibus fortè locis agnofcitur a doëtis, tales res dicuntur, ut
,, verba, quibus dicuntwr, mom a dicemte adhibita, fed ipfis rebus velut fponte fubjum&ia
,, videamtur: quafi fapientiam de domo fua, id e/f, pettore fapientis, procedere intelli
gas, & tanquam infeparabilem famulam, etiam non vocatam , fequi eloquentiam. Quod
jpfum pofteà cap. 7. exemplis, ex Rom. 5: 3,4,5. 2 Cor. 1 1: 16. ufque ad finem;
.& Amös 6: 1. ufque 7. per inftitutam analyfin Rhetoricam , ingniter illuftrat,
; ita concludens: Non hac humanâ indußriâ compofita, fed divinâ mente funt fufà & fà
.pienter & eloquenter, nom intentâ an elo#*entiam ßpientiâ, fed à fàpientia non recedemte
èloquentia. Si enim, ficut quidam d/ertffioi atque acutiffimi virt vudere ac dicere potue
ruât, ea qua velut oratoriâ arte dicumtur, mom obfervarentur & motaremtur, & in hanc
' doârimam redigerentur , mifi priùs im oratorum umvemiremtur ingemiis: quud mirum, ß qü
im ffis inveniuntur , quos ille mifit, qui facit ingenta? Prolixiùs hæc ex Auguftino
declarare volui, ut eorum etiam occurrerem curiofitati, զս praeceptis Rhetorices.An Prs.
ad SS. Scripturae fermonem applicatis , indecentem ek aang ysvog perifaatv com-ïtori,
ces
. mitti, & fumma imis, facra profanis mifceri ajunt, ; cùm fcriptorcs canonici non crasadlite
ſa

ad certæ artis normam fuum fermonem conformaverint. Verum hoc eft ; atta-ras appli
- mcn Deus, linguæ & fermonis Artifex , per eos locutus, fapientiæ indivulfam candì*
comitem voluit effe eloquentiam talem, quæ & à profana (fi modeftiùs hæc fe
. gerat) culpari haudquaquam po{fit, ut ab ejus præceptis aliena, & longiffimè ta
men eam, mirabili quadam ac auguftà fingularitate antecellat, ut ex allatis Augu
. ftini verbis colligitur. Haec igitur omnium optimè cognofci poßunt , fi , aftis:
Rhetoricæ præcepta ferventur, & quantum ejus fieri commodè poteft, exempla
iis in fcripturis crebrò occurrentia , applicentur , commonitione tamen fubinde
additå , ſicubi praeceptorum illorum habitudinem ſtyli ſanéti majeſtas excedat;
quorum utrumque in concinnata hac, per Dei gratiam , facræ Rhetorices avuaro
iwkwsi, obfervatum fuiffe, induftrii lc&tores facilè animadvertent. D. Theodorico
· Schnepffio, Theologo Tubingenfi, ស្ទុ contra quofdam conftituta adverfàriaí"epfi
米 -
3. CTAT,

*
2.2 P R AE F A T I O
crat, ut ex verbis ejus , quæ in prolegom. comment. fuper Efàiam leguntur,
patet: Eqaidem mon ignoro, ait, me mwltos parum propitio, habiturum, 4wi cum paffim
in hoc meo commentavto , nomina artis adfcripta viderimt, exclamaturi fìt , cælén Tme
terre mifèere velle , facra profanit: Prophetau mihil de argumentorum, amplificationum,
figurarum ratione cagitaffè: attuliffe me lufùm ingenii ad ea, qua mon ab aríe, fed 7'omi
ni Spiritu profeífa fimt : Sanäos illos hominet, prefertim Apoffolum Paulam, palam pro
feffor, fe in dicendo mec grmatam , nec fucum fpeäaffe, quod mundus facere fòleat, qui
-omnia ad pompam & offentationem comparata habeat ; Denique totum meum rmfitutums
damnabant. . His vcrò dum folidam & veram defenfionem fubjicit, inter alia cle
ganter: Qui negavertt , inquit, in facrofàmétis ullis fcriptis ea exffare, que en omni
oratione differtâ cernuntur, quamvis ?rophete nec Rhetorum, nec Diale&icorum precepta
temerent, cùm interim Domini Spiritum fecum haberent, cujus bemeficio & facuna, bomi.
new, & eloquenter fumt: cujus etiam imffunétu artes illa inventa traditaque funt. An verd
-in oratione Ciceroniana ordinem & fertem argumentorum obfervare licet, in Efaia autem,
& Paulo non licet ? Et admiratio , qwe prumù artes peperut , ormamenta iu , Ethmicorum,
fcriptis obfervavit, in fanéiorum concionibus eff megleëtura? adeone enervatam & abjeâam
tantorum virorum orationem judicas , ut tn et mihtl fit, quod laudem copia/2, difèrte, C#
ad docendum & movendum compofite diäuonis mereatur ? Ergo reprehendendum erit Da
vid, qui Pfam. 45. & 49. ffatum ab imitio, elegantiam & ffúdium orationi, elaborata pol
ticetur! Hoc enim vult, càm inquit, fingaam fùam effe calamum fcribe velociter friben
• tis. Erit etiam accufamdu* Efaias , qai cap.5. canticum fe imffituere in laudem patruelir
fui velle, feripfit ? Quòd fi luculenter demonftravero, mullas effe Rhetorum figurâ, mulla
ormamenta, quorum femma in Prophetis fparfa mom confpiciantur, quis infictâ, ibit, eaim
fèripti, Propheticis obfervanda effe, ut de fententia ipforum comffet, & verborum pondera
examinari poffint ? Sed me longum factam , Augußini fummi Theologi eâ de re juâicium,
im libris de doéìrima Chriffiama comfùlatur , am judicet , omnia artij adminiculâ , à com
mentatione ſacrorum removenda eſſe. Legantur conciones , lucnbrationes, commentarii
Bafilii, Chryfoßvmi, Hieronymi, quorum in declamando & explicando fumma induſtria,
-ex penetralibus artum petita, re/fatar , eos, qui illa falntaria inffrumenta formandā ora.
tionis, a rebus facris excludunt, nam modo in ipfas artes, fed fanétos illosfcripturarum in
terpretes, injurios eſſe. - - - - - --

Hæc ita contra utramquc minùsrc&è fentientium clafTem di&a funto: Alteram
--- quidem eorum, qui fcripturarum facrofan&tarum eloquentiam elevare, & profa
· … . riam præ divina illa, folùm admirari non erubefcunt: alteram verò eorum', qui
; . * dignè quidem & auguftè de eloquentiâ ea fentiunt, fed praccepta artis Rhetori
cæ, qüalia in ufum autorum ritè intclligendorum confcripta circumferuntur, mi.
nùs congruè & dignè ad eandem transferri contendunt. IMediâ viâ qui & hicam
bulat, fcéto ince dit pede, & ad optatam agnofcendæ admirandæquè fapientiæ in
ſcriptis ſacroſanctis eloquentiſſima, 8 eloquentiae ſapientiſſima metam, turò per
_ ..- venit: qui & primarius confcripti hujuslibri finis ac fcopus eft. -
-

鷺 Veruátamen ejufdem inftituti & alia accedit caufa, non minùs gravis, dif}in
íioní. &ionis videlicet fermonis pr9prii à tropico figuratoque, in interprétatione fcriptu
É Éræ legitimâ, neceffitas. Eâ enim negleétâ, non tantùm veri$ fcripturæ fehfus
«ifitas, ignorabitur, fed etiam opinionibus portentofis abfurdifque via apcriëtur. Сиат
-doquidem (inquit eruditiffimus Flacius) fuperadificati fumus fuper fundamentum 2 po
f?olorum & Prophetarum , & potiùs cælum ac terra tranfibit, quam umus apex aut jota de
fcriptura, nimirum *valde religiosè in facro ιεκικ oraculorwm Dei verfùri debemus, ut mi
- -

º -. bi!
R H E TO R. SA CR AE. 23
Mi! temerè invertamu!, addamu;, ant minuamn, s neve ibi vel fingamus tropum ; ubi nom
ef?, vel etiam negemus, wbi eff. Duo igitur accuratè cavenda hic funt quafi præci- r«;i.
fitia. 1. Ne, quæ propriè funt intelligenda, figuratè accipiantur, juxta regu- $i$ti,
iam, quæ colligitur ex Auguftino lib. 3. dc doctrina Chriftiaria cap. 1o. & eિquen-df
tibus ; Semper verborum proprietatem retinendam effe, niſi quedam urgens ratio tro- 1.
pampadear.” Qua de re quaedam libr.2, Philologiae facra pag. 1667 requentibus
ai&á funt. Quòd fi verò propriùs & maxime perfpicuus fermo trópicè fuit
aliquando intellectus, hærcticarum opinionum caula id exiftit , uti de Bcrenga
rio, (eculo poft CH R I S T U M natum undecimo, in do&trina dc facra coena,
conftat, cujus fententiam hodie tuentur, qui Zwinglii ac Calvini feétantur au
toritatem. ' Auguftinus d. 1. Si animum præoccupavit alicujus erroris opinio, quicquid -

aliter afferuerit fcriptura, figuratum homines arbitrantur, 2. Ne, quæ figuratè funt
accipienda, propriè intéſligantur, tunc enim carmaliter fapitur, judicio Auguftini
lib. 3. de doćtrina Chrift. cap. 5. ubi addit: Ea demum eff miferabilis amima fervitur,
figná aecipere, & fùpra creaturam corpoream ocalum mentis, ad hauriendum aternum lu
■em levare mon poffe. Hieronymus in comment. Efa. 1 1. circa finem : Prwdem &
Chrißianus letior hanc habeat repromiffionum Prophetalium regulam, ut que 7udæi & mo
ſtri, imò non noſtri, fudaizante carnaliter futura contenduni (proprio vocabulorum
fignificatu accipiunt) mo* fpiritualiter jam tranfaäa (figuratè & tropicè accipienda
eiîe, & hoc fenfu jam tùm impleta) doceamus : me per occafionem jffiufmodi fabula
rum, & inextricabilum , juxta Apoßolum, queffionum, jwdaizare cogamur. Hæc ille
contra Judæos, qui verbn Efh. i 1. yſ 6,7,8 de beluarum concordia, in proprio
verborúm fenfu accipiunt, & frivolè interpretantur, uti & alia multa in Prophe
tis. Benè igitur R. Mofe Ben Maimon, infignis ille Hebræorum autor, qui ob
infignem erüditionem, quâ polluit , à Judaeis $i in vy hoc eft, aquila magna voca
tur', vulgatoque hoc di&o ab illis celebratur nwp> -p •& nup- pfwrn hóc eft, 2
A/of. legiffìtore non furrexit, /icut Mofe* iffe, rcfcrente P. Fagio: Et dc quoCunaeus
Iib. 1. äé Republ. Hebr. cap. 2. mamquam ita magnificè quicquam de eo autore dici po£
fe, inquit, quin id virtus faperet ejus; cùm fato quodam ἀ- forte maßendi primus flu£
que in illa gente reétè intellexerit , quid hoc fit , mom ineptire (quae Maimonidis illiüs
£ncomia adferre placuit , cùm aliquoties infrà autoritas ejus citata rcperiatur) bc- -

nè, inquam, ille circa initium libri, More Nebochim: Clavi, intelligentia, in
quit, univerforum, que Prºphetº dixerunt, eff intelligere parabolas, metaphoras, fimi
iìtudine, atque agnimata ; uti & à Galatino hæc adducuntur , lib. 5. de arcan. Ca
thol. verit. cap. 12. - Quòd fi verò tropicus & figuratus fermo propriè fuit ali
quando intellé&us, abfurdiffimarum opinionum monftra idipfum peperit, ut ex
iis, quae fubjiciam, exemplis manifeftum erit. ln ipfa Chrifti, όμοιοτέs in his
terris'nobis fá&i, fchola familiari & domefticâ, ruditatem difcipulorum ejus, &
preconceptam de regno Chriſti terreno, opinionem, inter alia drtum ex ëo fum
áße certum eft, quöd vaticinia Prophetarum, quibus illi regnum Meffiae magni
£icè admodum deféribunt, & ad illuftrandam amplitudinem ejus fpiritualem, me
taphoris ab externorum regnorum mundi conditione defumtis utuntur, ut propriè
diéta cum reliquo Judæorum vulgo intellexerunt ; qui error , quàm fixè animis
ipforum infedérit , & quàm difficulter eradicari ab ipfomct vcritatis Do&ore po
tuerit, hiftoria Euangeliça tatis apertë commonftrat. Eandem originem Chilia- chjiia&a.
ftarum error obtinet,Tin ipfis ftatim πρωτοσπόρου Ecclefiae incunabulis, & fequenti.
bus, quem & noftro hoc ævo à nonnullis, Chrifti dc nomine gloriantibus, revo
CaWum
24. в к л в Аті о
catum novimus, dum fcilicet ea, quæ à Prophetis, de Ecclefiæ gloriâ & pace,
verbis à rebus tcrrenis defumtis, funt praediéta , propriè accipiuntur, atqüe ex
iis, per fuave fomnium , Ecclefiæ ftatus formatur ejufmodi: ut triumphos illa
meros agat , & pace temporali, fine obturbantium afilétionum nube, fruatur;
atque ità iter ad regnum coelorum, affii&tionibus confecratum, præcluditur, aliâ
apértâ viâ, quam ncque Chriftus inftituit , neque fuos docuit. Quo de errorc
aliquot locis Hieronymus , in explanationc Prophetarum , agit, & inter alia in
comment. Efa 66. circa fincm fic loquitur: • %{enfem ex menje, & fabbatum ex pab.
£ato, in quibus veniet ommts caro , ut adoret D E 2 A*, ridicule interpretantur z/Maga*),
, quos nos dicere poffumus milliarios : ut qui im vicino fùnt , omni fabbato ventumt um j/era
jalem ; qui longius, per memfe*, id eff, Kalendarum orbe completo ;• qui valde procul,
per annos fingulos, hoc eff , diebus pafchæ five tabernaculorum, juxta illud, quod in Za
`charta dicitur (cap. 1 4. ¥f. 16) afcendent ab ammo in annum , mt adorent 'Dominum. Ke
gem excituum, & celebrent feffivitatem tabernaculorum. Et ut majorem rifum pr«bcant
áudientibus , quod in ultimo ejufdem prophetia volumine fcribitur (cap. 14. yf 2 1 ) &
'non erit mercator ultrà in domo 'Domimu exercituum um die illo s fic tmterpretantur, ut me
gociatores in mille annis effe defiftant , quia omnia mafcamtur in omnibus locis, quo fcilicet
mec mos imdigeamus folio amomo & pipere , nec Indi a mobis pulejum defiderent. Porrò
& Anthropomorphitarum ftupor atque fomnia hunc agnofcunt ortum, dum quæ
tropicè, & ut vocant, άνθρωτοπαθώς, de &cpárº & ſimpliciſſima DE 1 cſlentia, in
Scripturis dicuntur , propriè iili accipicntes, D E U M corporcum, vifibilem,
compofitum , mcmbris humanis conftantem , introduxcrunt. . Ex eodem fontc
magna pars fabularum , & portentofarum expofitionum Judaicarum profluxit :
quiâ enim hanc fibi rcgulam fixerunt : £va rp xxv xypx, rx : mulius textus elabi
tur manus fua muautatis , hoc eft , ctiamfi tropice fint quædam explicandæ voces,
tamen própria fignificatio non cft proptcrea dimittcnda ; » igitur multos prophetia.
rum textus, qui per tropòs vel allcgorias explicandi, (ecundùm vocuim proprie
tatem. fimul intelligunt , de quo legatur Clariffimus Schickardus prodromo
e'vnen nrn2 ſeu examinis interpretationum Rabbinicarum ſupcr Geneſin ,
Loca fri- pag. 1 16. fcqq. Placet verò in ſpecie ſcripturæ loca quædam adjicerc im
*

!!!!་ཨྰཿ”༠” proprie & tropicë intelligenda, at propriè ab aliquibus , & id malê , intellecta
Éin- àtqùe expofita. ' Exod. 13. ¥f. 16. Et erit in fignum in man* tua , & in frontalia
***** inter oculös tuos. s Deuter. 6. ¥f. 8. ligabis hac verba im /guum fuper manu tua , & e
runt in frontalia imter oculos tuos. His verbis metaphoricè, (vel ut alii, eodem fcn
fu, ftätuunt, per fimilitudinem, ut 5 pro > fit ) conceptis præcipitur Judæis, ut
omini tempore & loco memores fint præceptorum divinorum , quemadmodum
aliquis memor eft figni, brachio vel manui adpoſiti, aut ornamenti, quod fron
ti appenditur. At Judæi fcquioris aevi fccundùm literam, ca intellcxerünt, quòd
praecipiat DE US quafdam membranas externas conficere, eafdemque capjîi &
δrachio alligare, quae phyla&feria Matth. 23. v. 5. appellantur. Hieronymus in h.
1. Matthæi. 'Dominus cum dediffet mandata legis per AMofem , ad extremum umtulit : li
gabis ea in manu tua, & erunt immota ante oculos tuo*. Et eß femfuu: pracepta mea fint
j, mente tua, ut opere compleantur, fint ante oculos tuor, ut die ac mo&ie mediteris in
eis, Hoc 'Pharißi malè interpretantes, fcribebant in membram decalogum AMofis, id eff,
* * * decem verba legis, complicantes ea & ligantes in fronte, & quafi coronam capitu faciemtes,
mut femper ante oculo, moveremtur, дива ufque hodie Indi & Perfæ & Babylonui faciunt,
c; qui hoc habuerit, queſi religioſus in populis gudicatur. Etp. p. Non
** -
೫°: ºf
кнвток. sАскл. 25
bus Pharißis, quòd bec in corde portanda fint , non im corpore, alioquin & armaria &•
arca habent libros, & notitiam D E I. non habent. Efa. 1 §. de cultu fpirituali , Novi
Tcftamenti tempore D E O per Chriftum præftando, prophetia pulcherrima ex
ftat, verbis concepta metaphoricis, à ratione cultus Levitici in Vcteri Teftamcn
to (ùti & alibi in Prophetis fæpiùs videre id licet) dcfumtis: v. 18. In die illa erunt
quinque civitater in terra •Aegypti loquentes labio Camaam, & juramte, per Dominum exer
Σitatim: civitas Solis dicetur unicuique. v. 19. In die illa erit altaré Domino in medio
terra ./£gypti , & ftatua juxta terminum ejus Domino , v. zo. Et erit in fignum, &
in teßemTDomino exercituum in terra saegypti, &c. Hæc verba proprio ſignificatu remplan
intelle&a, magnæ molis atquc operis, in noyo exftruendo Tcimplo in Ægypto, 2*
occafionem præbuerunt. Rcfert cnim Jofephus lib. 13. antiq. Jüd. сар. 4. 8 ¡Asirio.
7. de bello jud. cap. 3o. , Oniam Pontifigena, fugatum Hicröfólymis, & profu
um in Ægyptumi, cum turba plurima Judæorum, conccffione Regis PtGlemæi
hilometoris, templum in Ægypto ædificafle, ad exemplar templi FHierofolymi
tani, ac voluiffe videri fc id facere ex vaticinio £c autoritate Efaiae , qui h. 1.'fcri
bit, altare Domini in medio terræ Ægypti ædificandum. Sed hic Pontificis conatu,
caffè temeritatis fuit, ut Hicronymus lgquitur, & vanâ in fapientiâ deceptus fuit,
ideoque templum id ultrò tandcm unà cum facris fuis periit. Qgo exemplo mone.
ºffer ಟ್ಗ D. Brentius In comment. h. l.) ut imffituendis facris , `& interpretandis
Prophetij, non fidamus noffrá opinione, fed fequamur ducem Spiritum San£ium ;-, & eju,
intérpretationem , quam in Scriptura ipfa propofùit. „ Efaias enim , etfi utitur verbi, de
externo altari, cr Levíticº facris im еИºgypto inftituendis, tamen non intelligit futurum
effe, ut externa templi Hierofojmitani facra in &Aegypto imffituantur, & e^fgyptii «gna
frant Leviticam ?udaorum religionem , fed vaticinatur de temporibus AMeffa , ſeu Euan
gelii de Chrifto revelamdi, & im •/£gypto predicandi. Quare etiam altarè, & hoſttæ, Gý
minha, & vota, ó alia, que bic commemorantur, intelligenda erunt pro ratione & im
ferpretatione Euangelis de (hriffo.. Obferventur & hæcTNovi Teftamenti oracula
Matth. 5. ¥f. 3. Beati paupere; Jpirita, quoniam ullorum eff regnum cælorum. Paupc
res non proprie S corporaliter, ſed ſpiritualiter, atque ita metaphoricè, Chriftus
intelligit, eos nimirum, qui pcccata fua feriò agnofcunt, deplorant, & ad Chri
ftum pro obtinenda peccatorum remiffione fu[pirant. At perperam & fophifticè
Julianus, propriè hæc verba Salyatoris accipiens, cg torquc5at, quod Chriftianis
øſſefføve proprø ſne. adimende, iv eie riv βασιλείαν των ερανών ευοδώτερον πορευθώσι Ma
警 &íiám Bellarmiinus , de paupertatc.propriè fic di&ta , & ab homifiibus fpontè
ele&a, ea verba accipit, lib.2. dc Monach. cap. zo. §&c. Matth. 16. yf. ö. in
quit Chriftus ad difcipulos fuos ; . (avete à fermento Pharifaorum & Sadducaorum.
ီါီ autem yocé metaphgricè acceptâ , intelligebat doärinam Pharifaorum &
sadducaorum, uti ¥f. 12. explicati9, fubjungitur. Difcipuli id propriè intelligc
bant de fermento panum , fcd fruftrà & aliene, dc non acceptis fécum panitùs,
'fojicitudinem,alebânt,»y£7. Chriftus aut£m reprchcndcns cos , ycrunî verbd
rum fenfum ipfis ¥£ ■ ■ » explanat. Luc. 3. Y£36. quod mctonymicè dégladij emeii
2, chriftus äßêrit, propriè accipitur ab Apóftoli§;.$£38. fèd malè`Johan. z.
v.

3£,j. metaphoricè dé mórt£ & fgfurreétiofie fuá Chriftüs ad Judaeos ioquitur :


Solvite templam hoc, Čºn tribus diebus excitabo illud. Loqucbatur autem de ícmplo
corporis füi, ¥f. 21, Judæi proprie locutionem interpretanies , de remplo manu
fa&o Hierofoiymis, íyf. ?o. pgfteà lévêéptvgias gontra Jefum paticntém produ
சில , aaaigen:புPைலமய, M:սի 26 yf.6 i Març 14 yf 58. 溫

Alla
312 fil. Kº -
26 P R AE F A T I O
Alia exempla locutionum igpropriarum, at abfurde, ac fi propriae eßent, accep.
tarum, videantur Joh;3: #f,3:4 yf. to, i 1:14, 15:32, 33,34. cap. 6. ýf rí, s2,&3,
cap. 1 1. ºſ. 11, 12, 13 &c. ಸಿ
appendicis locô adjungitur , quod de Mind
rita quodam , ex libro antiquo, Lacryma Ecclefié diétó, Wolffius'commerì; º

tom. 1. lectionum memorabil centur. 14 pag. 644 quòd praedicàrit, fohanne,


Euangeliffam Mariæ maturalem filium potiùs fuiffe, quam ? £S244: cùm hæc verba
in cruce, ex illius (Chrifti) ore procefierint, qui mefitiri nunquam potuit: AMA*.
lier, ecce filius tuus: Et ad Johannem: _Ecce mater tua, Johan. i 9 ¥Ì. 26,27. At
metaphoricè filii nomen, pro eo, qui finccro affcétu & cura, véluti matreíicaíí
le&itur ; & viciffim matris nomen pro ea, quæ amore fummo alterum, Cę.
ium compleétitur , & matris loco reverenter ab eo colitur, accipiendúm cíle,
res ipfa dócet., Hæc fermonis proprii & figurati ôáwpw;, ut à pio' Scripûrî,
le&óre eò faciliùs inftitui poflet, plerafqu£ diétiones tropicas, & quæ &άΤὰ;
poffünt debentque, locutiones atqu£ phrafes, juftâ & ufitatâ methodo difpofiú
dedi, quod equidem ftudium meum Ecclefiæ Chrifti fanëtæ probatum iri, niiï
$ubito: ut quia labore ifthgc nihil emolumenti tcmporalis externi quæro, fèd fî
lius verbi divini, in quo falus animarum noftrarum confiftit, fanari; vivificamque
intelligentiam, hominum peétoribus inftillandam. Quod fi in aliquibus piis cor
dibus, aliqua ex parte, obtinuero, fat mihi præmii datum pro labore edè, gau
dens gloriabor. * . • ‘’ - - ' ' ' '.
Quxdam Caeterum à controverfiis quibuſcunque lubens abſtinui, ne in immenſum орus
in Rhe
fOI. COI1•
trowcufa.
hoc excrefceret (quàm amplus enim hic dicendi , plurimaque congerendi, &£
us apertus fit , facilè patet), ncc etiam £a traétare %r\aara volùpe fuit', quae
ipfàm Rhetorices quafi effentiam , & reótam tropgrum ac figurarum confítüíô.
nem divifionemdue propiüs attinent; fed ea induftriis artis hujus øvýhrurai: enu
cleanda relinquo; Pro certis interim quaedam fumfi , quæ verifimilióra efïëïíí
tratus fum, atque iis exempla facra applicavi. Exerppli gratiâ. Quando mai.,;,
pro materiato (& vice versâ) ponitur , cùm illa erga hoc duplicem refpe&um fç
tiatur, alterüm caufae, alterum partis effentialis; inter Rhetorices ártifices cô_
trovertitur, an ad metonymiam caufae & effe&us? an verò ad fynecdochen partis
pro toto (& vice versâ) hoc referendum fit ? Tanti certè id noh eft, ut fé,íî
sontentignis fuper eo rigidiùs trahere cgnveniat: igitur fufquedeque habitaquã.
ftionc illa, communiorum fententiam fecutus ego, ad metonymiam retuli, £ùm,
caufae & effe&tus notio; in exemplis addu&tis, præponderet, & non omnis maç
ria (in formalı fua ratione confiderata) aćtu eflentialis & conſtitutiva materiatipars
fit , uti de materia tranfeunti patet , in farina refpe&u panis ; in terra & femine
refpeétu hominis &c. ' Quando continent pre contente , & locus pro locato pónitur,
quarituri, in recread metonymiam fubiecti referatur? an vero ad metonymian,
potiùs adjuncti reducendum fit? cùm continens & locus, ex fententia Ariftotelis.
non fubje&ti, fed accidentis rei notionem habeat. ' Lócùs enim corpori locato-aç
cidit, cùm commune fit corporum accidens, uti & tempus, quemadmodum,
1.4 Qvnn. âwyoag: à Philofopho docetur. * Non co hgc inficias, fi tùm ipfà locatiò
& fitus, tùm nativus ille corporis locus, qui fuperficies corporis continentisaeriti
ue ambientis eft , locato æqualis fccundum omnesdimenfiones, intelligatur, ut
-ab Ariftot. accipitur. Qua ratione locum & locationefh inter adjun&a retuli, in
cap. de άνδρετοχa8sig p. 149. At cùm negari non poffit, continefis & locum, Tar*
acceptum , in fe & ad fe, contentum & locatum , ut fubjc&um adjun&um fìgni,
Ł -
continere
*
R H E TO R. SA C RAE. . 27
eontinere & complc&i , E. G. eanjfrum panem ; . mundum homines ; navem eos,
qui eâ vehuntur ; urbem incolas, &c. (Unde quidam non incongrue diftinguunt
jäter fpecies fubje&i rccipicntis duas 5 propriam & analogicam : Tquarum illa eft
ejufmodifubjećium, quòd accidens ita in fe habet, ut i5 iplo intrinfece inexiftat
& hæreat : Hac eft ejufmodi fubje&tum ,, cui aliquid ineft per modum adhaefionis,
circúmdationis, affiítentiæ , &c. qua ratione cathedra fubje&um profcfforis eft,
menſa hoſpitis, &c.) ad metonymiam fubje&ti , cum plerifque exémpla talia rc
ferre non'fum veritus. , Porrò cùm abffraétum pre cgncreto pónitur , ad mctony
miam adjun&i reducere quidam renuunt, quia illud hujus fgrma potiùs cflcntialis
ſit, E. G. ſcelus ſceleſti, fámitas fani, _fapientia fapientis. At verô cüm in pleriß
ùç éxempîis, ex fcriptura facrâ adduétis, non dudum concretum in fe, fed ipfo
ſubjećto connotato, per abftraétum intelligatur (E. G. per E'}p* fidelitates, ipfi
fideíes homines, Pfalm. 12. ¥f. 2. per, iniquitatem , ipfe vir iniquus, Job.5. ¥f. i6.
per captivitatem , ipfa captivorum turba Efa. 49 yf. 24. &c.) quod ómninò illius
ádjunâum eft , igitur ad metonymiam adjunéti hæc, & alia ejus generis referre
•miiiil veritus fum. Nec vcritas quicquam incommodi ex eo, judicio mco, patie
tur. De aliia verò {Mr%μari generalibus, utpote, an tropu* poffit effe in copula Eff ?
E, „ im •ocibus conjunäis ? Et am im tota predicatione feu attribatione ? Pra:ter alios,
ui haec enucleata dederunt, cum primis Dn. D. Meifngrus p. m. cqnfuli poteft,
part. .. Philoſophiae ſobriæ p. 2oo 414, ſcqq. & Dn D. Finck Sched. part 1.
§óédiãfm. 45. & part. 3. Sched. 17. Unicum hoc • . medio loco pofitam quæftio
nem quod attinet, moriendum, cùm multis Rhetoricæ fácræ locis, exemplistro
porum in ſingulis vocibùs, addita confpiciantur exempla cjufmodi , quæ voces
3onjun&as, quin & totum quandoquc fermonem concernunt, àvaX6yw; & per re
Ju&ionem quiandam, id fieri,. n9ti verò fccundùm éxpi£eiav, qua in una tàntum
voce tropum reſidere, plurima &c Rhetorum & Theologorum qrthodoxorum pars
£aruit. ' Atque hoc femcl iterumque attigi p.2. 3o. idemque ad fubfcquentia ejus
eneris omniâ repeti volo, ne cavillationis anfam quifquam hinc arripere conetur.
t tantum in នុ៎ះក់ , atque introdu&ionis vice in theatrum hoc clocutio
nis fpiritus divini, præfari hîc non tàm volui, quam dcbui.
Ad Te ſermonem nunc converto, Var Revereiide plurimùm, Magnifice, & Pr«- pediati*
elariffime, Theologorum Prin$ep; laudatifime, 'Praceptor, & Pater um Chriffo, affe£iu
imit, de£enerandít tuoque & judicio dexterrimo, & patrociniQ fideli hanc tertiam
atque ultimam Philologiae {àcræ patem, unà cum præcedente ſecundå, Gramma
i&m facrnm continente , de cujus patrono conftituendo curam lubens hucufque
âiftuli, humiliter fubmitto commendoque. Et hoc ut faciam , caufàs habeo nu
mero fnultas, pondere graves , quæ cumprimis tùm libros hos , tùm mcipfum
concernunt. iiios quod fpe&at, gg. £c agnofcunt ii originem & fontem., Tuo
enim hortatu fa&uri, quicquid in Philologia facra per me ftudio qualicunque con
fcriptum , & publicæ fuci éxpofitum ha&cnus eft, ut in honorifica primæ partis
allegatione atque commendatione, ipſe fateris, in czeg tom. 1. de Scriptura S.
§. 37;. Certe nunquàm laborem hunc ad exantlandum, ob tenuitatis ingenii
çoiíféientiam , perdúêtus fuiflem , abfque tuis , vir Excellentiſfime, monitis,
ὐδη coram folùm, fed per literas etiam faétis, quorum veluti bafis in tom. 1, 19
corum Theolog, de Scripturæ S. interpretatione, collocata confpicitur, dum de
regulis ad facram Grarnrhaticam fpe&antibus, fuccin&te agens, §. 197. hoc fubji
cis piae mentis wiAevsua; Exfwrgat *::: :/inguarwm peritas,, qui abfolutum 9,
- dº
28 P R AE F A T I O ~

bac imr parte mobit praffet : fùfficit hic fonte, monffraffe. * Et §.. 198. ubi de ;obfervatis
quibufdam tra&ans , Rhetoricam fàcram concernentibus, vocem, tuam neAevra;,
repetis : Exfurgat hic aliquis , qui itidem abfolatum quid nobis hic praffet,; fùfficit hic
fontes monftrare.T Quo celeufmate procul dubio etiamnum excitabitur, quî fatis ad
hoc inftru&us, tàm fan&o defiderio atque voto, divino adjutus fpiriru fefpondeat
fatisfacia:que. Ego interim fontes abs Te monftratos , & du&um per Te mihi
fideliſſime, voce & ſcriptis, praeſtitum ſecutus, feci quantum potui, & de iis,
quæ Grammaticam ac Rethoricam facram conccrnunt, . pro ingcnii & donorum
divinitùs conceflorum modulo, quædam confcripfi, inque pubIicum cmifi,. imi.
tatus in hoc quoque B. Hicronymum , cui in cxplanationis cap. 39. Ezechielis
fine , cùm ad Templum arcanum , in cap.4o. & fequentibus defcfiptum, acce
dendum porrò fibi effe videret, atque hac de re fecum confuleret, haec vox exci
derat: In edificatione Templi & ordine ſacerdotum, terraqueſancta diviſione, circ. apertè
imperatiam comfitemur , meliùs arbitrantes interim nihil quam parum dicere. . At fän&a
virgo Euftochium, ad continuationem laboris Hieronymum ipyaônwwrgwa, excufa
tionem hanc ei in contrarium plane vcrtit, referre putam, faltem parum quàm mihi!
4icere, quia in altero voluntas promta, in altero totius operis defferatio eff s mataramque
hujufmodi hominem effe commemoram , ut non tantam gratiam habeant pro his, qua tri
Jueris, quantum dolorem ſuper his, que negaveris, crc. Qua voce excitus ille, reli
quam explicationis, in vifione omnium difficillima, telam agreffus, feliciter fatis
£am pertexuit abfolvitque , uti haec de feipfo commemorat, in proœmio lib. vz,
in Ezech. ubi & hoc cláudit epiphonematc: 'Prima, ut ait fùblimis Orator, quaque
feéianti, honejfum eff, etiam in fecumdis tertiifve comfijfere.. Hæc inquam , & ego
mea parva iftis licitum eft componere magnis) meditatus, & hoc viri in Eccle

magni exemplum minimus eg6 in ea, fecutus, malebam equidem primum nihil,
quàm parum hîc dicere , de quo tacendi mea perfeverantia (quæ phrafis & in Hier.
d. 1. exiftit) po(t primæ partis publicationem teftari fatis poteft. Verum interve
nêre tùm Reverendæ Tuæ Magnificentiæ, tùm cæterorum in illuftri Salana Aca
demia Dnn.Theologorum , Virorum Reverendorum plurimùm , & Excellen
tiffimorum, Dn. D.ŷohannis A4ajoris, & Dn.?D.ŷohamnit Himmelii, praeceptorum,
compatrum, &c fautorum meorum honoratiffimorum ύτικwaύμaτa ; quibüs & me
ritò virum Clariffimum, Dn. M. Philippum Horftium , P. L. C. & Philofophiae
pra&icæ Profeflorem publicum, Facultatilque Philofophicæ Seniorem, amicum
meum ävev δόλε waj árárw; fincerum ac dile&tum, adjungo. Veftra , inquam,
viri honoratiffimi, monita effeccrunt, ut praeftare putarem, falfem parum quàm
nihil dicere , & iis , quæ jam tribueram , promifîà cætera addenda efíe decerne
rem , tandemque honeftum eße judicarem, cùm prima hîc dari, £w τὸν δυνάτων
fit, in fecundis etiam tertiifve (imò verò quartisquintive) conſiſtere. Non tamen
dubito, quin & hæc, quæ dedi pauca & imperfeéta, ad abfolutam perfe&ionem
(quoad ejus in hac rerurí imperfe£tione fieri poteft) in talibus confignandis evul
gándifque contendenti , ufüm aliquem præftare ; lc&oribus verò Tpüs & indu
ftriis , ad verbi interea divini intelligentiam fanam , nec non fpirituale piæ eru
ditionis incrementum cedere aliquatenus poffint , id quod à Deo fupplicibus vo
tas precor. - -

Tantum de libellis his Philologicis : Jam meipfum quod fpe&tat, gratias tibi,
Vir Magnifice, debeo immortales pro fumma ac plufquàm paternâ, quâ me fem
per complexus es, bcnevolentia, cx quo fonte limpido quot bcncficiorum in 器
L1V4ll 1
R HET OR. SA CR AE. - :

rivuli dulces, per totum hoc, ex quo fan&to ftudio addi&us eflê cœpi,. tempus,
, derivati fucrint , rccenferem equidem , nifi idem hîc mihi obtingere'vidërëm,
quod colleëtæ aquarum cQpiæ, quæ per exiguum canalem dum vult cgredi, impe
su ipo filtitur, & fe includit : Pari ratione dum copiâ sòvoiag xaì έυεργεσίας tuac me
non tàm affe&um , quàm obrutum confidcro , recenlendæ illi prædicandæque
uti dignum eft, imparem me invcnio. Ad unam Perilluftris & Generofiffimi Comi
ti ac Domini. Døwini e-MA'7OAV// HE IN KIC/, ſacri Rom. Imp. Dyatnørvi
,;, comitis de Schwartzburg & Honßein „ &c. Domini mei clementiffimi (cujus ſub
umbra hæc fcribo) commendatiqnem clcmentem ,. Anno 161 6. d.T , 5. Junii , in
convi&um tuum promptè me admififti , & cum fratrum Excellentiffimiorum pa
re, Dn. FR I D ER ! CO , & Dn. WIL HELMO, magni Polycarpi Lyferi
р. m. filiis, SS. Theol. Doctoribus celeberrimis, tertium, in primó illö tuö &
aufpicatiffimo ad Academiam Jenenſem acceſſu, eſſe voluiſti, qui fontis non Hc
lic6nii , fed divini dulccdinem, ex familiariori tuo confortio & informationc de.
guftarct , & undis his vitalibus fitientem gifcendique cupidum reftingueret ani
íìum. In hac menfà & convi&tu tuo per integrum quinquennium & ſemeſtre,
me paternè aluifti, qua animum, qua corpus; fed hoc avyxpive, parum adhuc eft :
Muſei etiam & intimioris converſationis participem, per biennium & ultrà, feci
fti, ubi praeter vivæ vocis δύναμιν validam , mütorum quoque praceptorum copia
fuppetiit, in inftru&iffima libris tam excufis, quàm manu propriâ fëriptis Biblio
thêça, ex cujus ufu multo utiliter haufi , & tàm memoriâ, quàm fcripto com
plcxus fum , quorum mecum fruétus , & grata etiam deprædicatio, 'durabit,
Huamdiu ſpiritus hos reget artus. De inſtitutione fideliſſima , privatim & in pu
blico fa&â ; de crebris fub tuo Præfidio , maximo meo cum cömmodo, habitis
difputationibus ; de falubcrrimis ad pictatis àvaêxipww monitis ; de prómotione
ad profeſſorium S$. linguarum munus in Academia Salana, cujus fuhdamentum.
abs tua magnificentia pōfitum; de ſupremi in Theologia gradus affignatione, cu
jus & ratione internæ qualifcunque inavérwrog , & ratione externi ritus, te auto
rem (poft Deum Opt. Max.) mens mca a nofcit s deque aliis, non modio, fed
horréo toto mihi admenfis bcnefa&is, fufiùs non loquar, fed oiarijs fipario grato ,.
ne modeftiae, qua polles, moleftiam faceffere videar, ea obtegam. ' Pro omni
bus verò bonitati tüae & amori quid rependam ? In tenui meo loco fanoque,
quod dignè illi refpondeat,, nihil reperi$ datur. . Hgc uaicum fuperefle video.
üt, quöd animum ab éxapki* alienum, & ad gratias ferendum promptum geram,
quacünque ratione declarem. Etad declarandum quidem hoc, publicum dedica.
tionis ]ibellorum horum fubmiflæ monumentum, in Eufebies Templo, ad ευχα.
μςa; aram, honori tuo humiliter colloco confecroque, fimul & omhi obfervafiíia,
rogo , ut ex affe&u meo leyidenfe hoc & perquam exiguum æftimare , & aliis
hd& ctiam fuperaddere beneficiis velis , quò meæ tenuitatis munufcula chartacea,
& hanc gratæ mcntis fignificationem, tibi non ingrata fuiße cognofcam, fimul &
expcriar , libros hofce meos , lucem , quam ex fe non haberit ullam , cx tui
ſplendoris radiis mutuari ac fortiri , tuoque frui patrocinio adverfus gwooxoxóvcvg.
quofdam , qui de Philologicis iftiufmodi facris iniquè judicare , iifque ratione
quavis detrahere folent. E U M verò, Patrem illum Luminum, â quo omnis do
natio boma , & omne domum perfe£tum , è fapermis defcemdtt , Jac. 1. ¥f. i7. in omni
“prece mea animitùs invoco, ut Magnificam Rcverentiam tuam, fanam & inco
umen, virtute fua divina præftet, vegetum longævæ vitæ robur, reliquis mu
***** 3 neribus,
30 PR.AEF ATIO R HETO R. SACR AE,
-neribus , ad beatam & tranquillam vitam abundanti modio divinitus ei conceffis,
clementiffimè addat , & rárgy rázw< £xA^pia; £rjoiav, quâ animam, quâ corpus,
quâ famfffiam, affatim fuppeditet, doncc poft feros aetatis annos, coróna juftitiae,
ut certaminis boni dccertati , curfus confummati , fidei fervatæ , & laborum in
Ecclefiae emolumentum ftudio fummo exantlatorum, brabeum, ex amica Chri
fti manu, fubfequatur. Cujus divino patrocinio Te , vir præclariffimc , cum
tota illuftri Academia, voto cordis intimo commeado. Scrib. Sonderhufii , zo.
Μaji, Αntno ενανθρωπήσεως τ8 Λόγκαι, 1636.

Rever. V. C%agnif.

filii affc&u ætatem colens

Salomon Glaíius, SS. Theol, D.


-
-

-
-- º -

*
-

-
- -

. * * *... " ! .. .
• . .. ‘. . . . * * :
--
{ *. --, * -

-*,

* - -- - - -
* *
-

-
** - --- -
-

r - - -

- : tº . ." -

l, 's - - …" - - -

j - * ! . *

- -

- - - -

* - - - º
- t ,” f: * * * º 2.
y
- t
-
- - * *

- º - º - - - º

! . . . Index
- I - ´, * 1 *, jº · 4. '? ' -
* .. . . . . . . ... - * . . . .” º
* *

‫ﺗیمیه‬
3?
- Index Generaliffimus (antiquus) offìnium ';
quinque librorum." "; . . . .

Liв i вт п.
CONTENTORUM SYNOPSIS. --
з ц I в. п.
7De Scripture Sacra fylo tg literatura. ..
- -
** , -
: -- 2 :
-
-

TRA c r. H. De integrirate & puritate Hebraei V. T. Codicis.


H.' De integritate & puritate Græci N. T. Codicis,.,. ;;s:1... ;
111. De reliquis literaturae S. virtutibus in genere.' . ,. .
]V. Dc ftylo feu literatura S. in fpecic.
.L I B. ; II.

Te Scriptures S. ſenſu. w

Pans I. De Scriptura: ſenſu dignofendo. --

T aAct. I. De Scripturæ fenfu in genere. • - - - - *


II. In fpecié ii. De fenfu Iiterali. • * < • . ' ' * . . ' .•
2. De fenfu myftico, - -

3. Dc allegoriis. .. . . . . . . . * **
4. De typis... : : : : : : : : : : ::
5. Deparabolis. ; : .. . .
P A R s II. De Scripturæ fenfu eruendo. . . . . . * : -

Coronis, feu oratio delinguæ Hebrææ in ftudioTheologico ncceffitate & utilitate.


‫ سد‬- ‫ شناسنابالن ساسانیان‬º ‫ﻤﺋﯾ‬ ‫بنا‬ _ - -

-
- - -- * *
- - -
-
-- - -
-

LIв ш. Ет гvist . . . .

coNTENTORUM SYNOPSIS.
L I B. III. , … ,
Qui Grammatica ſacra eſt -
*T aa c t. I. De nomine Canones, . 繼 - d º
11. *. De pronominc. , - .. •. 26., . - º
lll. De vcrbo. -" -
- -
, - 57.1, , !- i.
-
" *' Iv. be.
3z .*

1V. De participio - - 12. ,


V. De Adverbio - - 33. º

VI. Dc pracpofitionc . . - - 19. -

Appendix de praepoſitionum Graccarum ſignificatis.


VII. De conjunétione - - 22. .
VIII. Dc intérjc&ioné - '- 6. '
_ . ' 1, I B. , IV. - v

gui Grammaticae $. appemdix eft.


T a Ac r. I. De vocularum præfixarum fignificatis obfervationes 7.
II. De figuris Grammaticis 30. - -

Ill. De nomine proprio 2. I

Difputatio Elen&ica contra Gordonum Huntlæum Scotum Jcidit: de Prot


Eua ngelio Gen. 3: 15.

.L I B. ' V.
* - - -- - cv .
Rhetoricæ Sacræ.
CON
Tr Act.
TENTORUM SYNOPSIS,
[. De Tropis.
f
2, 3, 4. De Metonymia. . . .
| СА5. P.De 1,Ironia. - -

6. De metaphora in genere. -

Spcics $ 7.8. De Anthropopathia..... - -

| 9. De Profopopoeia.
_.-. {. io. 1 1. 12. 13. De metaph, claffibus.
• 14. 15. 16. 17. De Synecdoche. -

ſ 18. Dc catachreſi. . . . . . z 5 - - -

i 19. De hyperbole. : : . .. . . . "


Affe€tio- < 2ó. De ; -

aes. ' . ■ 2 1. De proverbio. - - - - . . . · · · · . * * *


-- 3. ‘. . ‫ ہا‬22 .. AlᎠe ænigmatc. ------ ---- -۳ ..‫۔اھ‬.
* * 4 . - *。 、ふ ‫من‬
T R A c t. 11. De Figüris. . z: * * -

f 1. De figúris di&ionis: 1 3 1 I
|; 2.3. De
Deparonatºfia, º , ,, ،۹۹
:}if: ۹۹ ,,, …;‫ه از‬: ‫;زن‬,
| 3. 5. De figuris fententiæ in logifmo.
j 6. De figur$ ſententiae in dialogiſmo. . . " . ..g .. .
{ 7. De aliis fententiarurh & amplificationum fchematibus.
, Mao;iflà contra Bartholdum Nihufium Apoftatam. -*--' • • • 1 •
* : *-- - - - Index
19. யேர் Fr. P. சக பாக 33.
Index Generalis (novantiquus)
Synopticè cxhibens

Librum I. & II. feu Philologiam S.


-

. . . í L I B R. I.
7)e Scripturae 5 5. $tylo.
T n A c r. I. De integritate & puritate Hebrai P. Teff. Codicis, , , . ,..,, • , , -

Pan s 1. Verac ſententiae expoſitionem tradens. & .. . . . . . . p. 1 Birls


(i.) Statús controverfiae evolutio. : - I - - remotiv.
. Non quæritur dc particulari corruptione.
Nec de vocum irregularitate à Maforetis plerumque correéta:
ubi de irregularium vocum -- -

(a) Diftin&iönc ; . Irregularis eft vcl fcriptio, confiftens in literarum defe&u,


abundantia, permutatione, tranfpofitione & peculiari ratione: Vel punčta
tio fa&a per vocales aut acccntus.*' , . . . .: : : .. ... . - -

(e) Notis Maforeticis , quæ innuunt vel anomaliam Grammaticam , vel. my


fterium, vel mendum." -- - - -

De vero ftatu. : -

. (2.) Sententiæ veræ confirmatio. , .: . 7 poitiv


» Abfoluta: Scriptura non eft dcpravata (a) per malitiam à Judæis, quod probãt
temporis ratio & Judæorum conditio , qui depravare nec voluerünt ncc po
… tuerunt. Nec (ê) per incuriam à librariis, obtante poriffimum Matofa s
it : Judæis curiofis, Chriftianis doétis, Magnatibus piis, Typographis fe
dulis. - - - ** - -

Relata ad verfionem vulgatam , cujus norma eft textus Ebræus, quod evincit
ejus cum V. Latinâ cóllatio, & ipfa Bellarmini & Cani affertio, º
P A R s II. Contrariae fententiæ refutationcm continens.
- - - - - -- - -
- --
--- - -
...
- -
" Αντίθ
V?¨᎓ፀë
Se&tio I. exhibcns rationes diflentientium. - , ,. ,, ! . Ι Ο σις.
: Artic. 1. De rationibus, fcripturam à Judæis effe depravatam (a) quia fint ho
ftes Chriftianorum (3) Autores pun&torum (y) Patres idem teftentur (3) ob
Tikkun Sopherim feu correctiones fcribarum in 18. locis, quæ rejiciuntur,
adduétis novem rationibus, & expenfis fingulis 18. locis. ` . . .

Artic. 2. De conjecturis,. Scripturam à librariis eſſe corruptam : Sumuntur


illae (e) a LXX. Interpretum verione, (3). Maforae concriptione, (y) pun
&torum conftitutione, (3) literarum fimilitudine. 25 -

Sc&io 11. Continens vindicationem di&torum fcripturae V. Tcf}. quibus corrupté


læ inefíe videntur: Quorum catalogus propónitur infrà in liidice fpeciali. 27
T R A c t. Il. De integritate & puritate Graci N Teff. Codicis. - 79
PARs I. Vcræ ſententiæ expoſitioncm-tradens. - θέσις.
(1.) Statüs controverſia: evolutio. ; : ,, , , . .. . . . . . .” - -

- - * 米米米崇学米 Non
34 I N DEX LIB. I,
rcmotis. Non quæritur de particulari corruptione;
Ncc de variis le&tionibus,
Ubi de diverfarum le&tionum
(a) Diftributione : Confiftunt eae in additione, detraĉtione, permutatione &
tranſpoſitione.
(3) Caüfis, tum generica, quae eft Maforetici operis defe£tus ; tum fpecialibus,
quæ quoad Orthodoxos funt tranfcriptio ex locis parallelis vel marginalian
notatione , expofitio & corre&tio ad Verfionem Latinam , aut ad difficulta.
tem evitandam: Quoad haereticos et depravatio.
(y) Examine ad exemplaria antiqua, Doétorum veterum allegationem, fcri
pturæ analogiam & paraphrafin Syriacam.
(3) Vindicatioae: feu corruptionem textus Graeci inde probari non pofle.
.pofiliv. Dc vero ſtatu.
(x.) Sententiae veræ confirmatio. $8
Abíoluta, à collatione cum V. Tet., à providentia divina, à Doctorum pio
rum induftria, à defe&tu rationis folidae pro contraria fententia.
Rclata , ad Verf. Vulgatam, cujus norma eft textus Græcus, quod probat
ejus cum V. Latina collatio & ipfa Ponficiorum spati;.
A'yrrl8g. P A R s. II. Contrariæ fententiæ refütationem continens. 91
3/ç. Seôtio I. exhibens rationes diflentientium , quæ funt (a) Patrum autoritas (6)
Hæreticorum iniquitas.
Sc&io II. expcndens di&a Scripturæ N. Teft. quibus corruptelae ineße viden
tur: Quorum catalogus proponitur infra in Indig fpeciali.
T r A c t. lll. De reliquis literatura finéta virtutibus in genere. 1 18
Ubi de ftyli SS.
1. Certitúdine & claritate. Hic (a) ftatus conti,&verfiæ conftituitur (8) vera
fententia probatur ex difertis Scripturæ reftimoniis : ex caufa efficiente : ex
evidenti di&to 2. Petr. 1: 19. habemus firmiorem fermonem &c. & ex fufficienti
induétione. (y) falfa fententia refellitur excuffis ambiguitatis caufis& exem
lo. -

▪ ຂຳlicitate, dum ftylus fincerus f. expers fraudis, & communis £ ufitatus


eſt: ejuſque cauſæ.
3. Efficacia, & quoad res, & quoad elocutionis lumina.
5. Evidentia, & quoad res, & quoad fermonis qualitatem. *

5. Plenitudine f. plena rerum expofitione.


δ. Brevitate , quæ confiftit in rerum defcriptione , ftyli conformatione, £r.
monis cohaefone, ellipfeon ufurpatione, typorum, allegoriarum & para
bolarum tra&atione.
7. Cohærentia, cum refponfo ad quinque loca Scripturæ obie&a
8. Verecundia, dum utitur verbis & phrafibus honeftis, it. euphemifmo.
, 9. Proprietate, divifim in vocibus & phrafibus: complexim in tota literatura
T R A c r. IV. De ſtylo ſeu literatura Scriptura S. in ſpecie. 14.
Sc&. I. De ftylo Prophetico.
Canon.
1. Prophetiarum modi varii fiunt per verba aut figna.
a, Futüra prænunciantur verbis optandi, imperandi, imprecandi.
3. Futura
IN DEX LIB. II. 35
3. Futura prænunciantur eflè dicenda, quæ tamen funt facienda.
3. Futura prænunciantur verbis præteriti aut præfentis temporus.
5. Res N.Teft. exprimuntur phrafibus ex cultu V.Teft.
3. Perfonæ crebrò mutantur.
. Sermo crebro interciditur.
§. A typo ad antitypum tranſitur.
Se&. II. De (tylo N.Teft. in genere. I47
Canon. º .
1. N.Teft. exaratum eft linguà Græca, etiam Euangelium Matthaei& Marci.
2. In N. Teſt. ſunt Hebraiſmi.
3. In N. Teſt. ſunt Chalda.o-Syriſmi.
4. In N.Teft. funt voces Syriacæ.
5. In N.Tc£. funt voces Latinae. It: Græcæ &c Latinæ in Verf. Syriaca.
6. In N.Teft. voces peregrinæ explicantur idiomate Græco.
7. In N.Teft. diftin&io in capita recens eft. . . ‘要疗3
Se&. III. De ftylo Johannis Euangeliftae, in quo adhibet exegefes, antithefës,
repetitiones, appendices, antecedens pro relativo, demonftrativum hic eff,
& vocem Aôyoç pro Chrifto. -- S- 153
Se&. IV. De ftylo Pauli Apoftoli fimplici & gravi, in quo adhibet mirifica blãïí.
dimenta , graves objurgationes , peculiaria verba & formulas, quandoque
in nova fignificatione, vel juxta phrafin Cilicum., Ubi & de fubfcriptioni
bus epiftolarum realibus & numericis. is . . . . . . - *
---
155
--
}. ... ". . . . . . . . . . . . . . .

L I B R. II

Te Scripture SS /en/a dignefrendo serueude.


PA as I. De Scriptoræ ſenſu dignoſcendo. .. . . . .
Ta a cr. I. De ſenſu Scriptura in genere. - 158
Se&. I. Exponens veram fëntentiam ; fenfum Scripturæ duplicem efle , litera
lem & myfticum. Quod probatur ex ejus definitione, exemplis, ab abfur
do, & ratione interpretationis Scripturae. 159
Se&. JI. Expendens fententiam aliorum. -- і бо
(i.) Pontificiorum, errantium & in fententia, dum indifcriminarim Scriptúræ
varios fenfus, & cumprimis literales affignant; & in fententiæ fcopo, dum
Scripturæ obfcuritatem inde probant, eique vim normandi abjudicant. `
( Patrum, peccantium in exceflu, & alienis quoque argumentis idcm pro
ant IU1 m. -

(3.) Rabbinorum , qui myfticum fenfum ipfi excogitant , cum litcrali præfe
runt & nimis multiplicant. -

T r A c r. 11. De fenfu Scripturæ in fpecie. . . * * *

Seći. 1. De fenfu literali, ejufigue - * . . . . 166


1. Definitione nominis & rei, in fignificatu ftri&to & lato. "
2. Diftin&ione in proprium & figuratum. :

3. Canones generales.
(«) Senfus literalis eft magnifaciendus, contra Weigelianos.
(8) Unius vocis & textùs eft unicus, contra Calvimfanos & Pontificios. Quae
****** 2 theſis
36 1 N D EX LIB. II.
thefis confirmatur, & antithefis refutatur, tum quoad ratiunculas defumptas
â Scripturæ autore & interprctum varictatc ; , tum quoad Scripturæ icxcnm
la. . .. . * - 2 , ,. . . . .* ** * , - 2- . . . .

(y) Eft cujuflibet Scripturæ loci, contra Lyram & Origenem. . _.. ...)
(3) Non eft à verbis feparandus, contra Pontificios Schwenckfeldianizante
(e) Eft præcipuè argumentativus, non tamcn exclufo myfticö. , , , ,
· 4 Canones ſpeciales. - --- . . . !...- ‫ا‬
‫ر با ن‬:
(a) Senſus literalis proprius, five rò ġwròv arĉtè tenendum, nifi infideiarticulos
;, aut charitátis præcepta palam & yerè incurrat , & tropus evidentcr probe.
tUl'. ; '・' : , 1. T."イ、! 。
(3} Præfertim, ubi articulus fidei ex profeffo traditur, c -

(y) Et ubi prima novi foederis inftitutio aut reccns præceptio continetur. `,
(3) Senfus fropicus evidcnter & füĤicienter demonftrandus eft. , · . · ,,, 3
Sect. Il De ſenſu myſtico in genere, ºr . . . . . . ... α84
Sect. lIl De allegoriis carumque e , i 18;
* * 1.: Definitione nominis &ret, p it ... a v ; :" ' , ºf sº, . . . ." . 3
2. Diftinćtione in lnnatam & Illatam. : , -

., 3. De ftudio circa lllatam, cujus laudatur raritas, concinnitas, utilitas. ,


4. De Illatae ſubdiviſione in oblatām & extortam. . . . . .
o, 5. De Alleg. Patrum, ubi intolerabilis cft Origencs, tolerabiliores reliqui.
…•:": …! ...”.
... 6. De Alleg. Pontificiorum, eorumque cacoëthe. . . …,.. ..." .-, --

a 7. De Alleg Judæorum, ſcu Cabbala, qux triplex eſt (1.) Gematraja, con
fiderans literas numericè , aut dimetiens earum quantitatem, vel integra aedi.
ficia. (z.) Noterjekon , colligens vocem unam ex initialibus vel finalibus
literis aut Gngulas voces ex fingülis literis. (3.) Temura , quæ fimpliciter
literas tranfponit vel alphabetice permutat. În epicrifi diftinguenda eft Cab
bala erudita à fupertitiofa; Itemque certa Scripturae expofitio à jucunda al
lufione. - 2. ' . " ‫م‬ ‫تسﺎ‬. ... ... tº
8. De Alleg. fabularum, ubi de Petro Berthorio, & Thoma Gualenfi.
Sc&t. IV. De typis, eorumque ? -, - 201
1. Definitiofie, uti & de antitypo.
2. Divifionc incommoda Aretii & Grcg. Franci , & commoda in typum pro
pheticum & hiſtoricum. * - - • .. " - -.

3. Detypo prophetico, eiuſque una ſpecie, actionibus ſymbolicis.


1. Dc altera fpecie, vjfignibus typicis, dormientium § vigilantium.
5. De typo hiſtorico ejuſque diviſione in lnnatum & Illatum, oblatum & ex
tOrIll In.

6. De ejufJem divifione in typos circa Chriftum, §: ea quæ Chriftum attinent :


in typos rerum geftarum & ceremoniarum: in typos ftatos & fingulares: in
totales & partiales, - -

7. Canoncs de typis: . ... " - . . .


(1.) In typis prophet. Chriſtus ſcipſum ſaepe manifeſtat. - -

(2.) Plus eft in typo, quam in antitypo.^ . , -- -

(3.) Plus eft in antitypo, quam in typo. . . .


(4) Typi applicatio ad antitypum fit commoda,
(5.) Typi partiales funt conjungendi - - -

(6) Typus fcu urnbra â veritatc difcerncnda. , ,


* * (7.) Im
I N D E.XILI B.2-1}{. - .

(7.) Impii, in quo impii, non funt Chrifti typi.


(8) Urium eft iypus duorum... „ ' * \ , * * * ***,* \ . .
(9.) ln typis & antitypis eft appcllationum permutatio. `
Sečt. -V. De Parabolis carumque. ... C. - .. - 2 :6
1. Definitione nominis.
2. Defin. rei êx difcrimine ab hiftoria Sc exemplo.
3. Divifione jn duas partes (g) rem f faćtam. f. pofibilem f impoffibilem;
(3) rei: applicationem, innatàmiyelillataf... 3. 3 ... :: t ' ' ' i * ---- - - - -- - -
4. Canonés de parabolis; . . .. -

(1) l'arabolæ in V.Teft. rarius, in N, T., crebrò occurrunt;


(2.) Parabolis Chriftus ufus £ft tum proptcr Deum, ut fcripturam implerct;.
tum propter homines dociles & indociles. . *** **** >

(3.) In parabolis, tria {ant, fadix , cQrtex & melulla. *


(.) In parabolis ſcopus praccipuè attendendus.
(5.) ln parabolis non opus eft nimiâ àwp£sig:
(6.) Theologia parabolica non eft argumentativa.
(7.) In paráboli§ opus eft cognitione rerum. .. . . -

(8.) Parabola non eft trahcnda ultra comparationis tertium.


(9.) Parabolæ diverfis modis concludunt.
PA R s II. De Scriptura ſenſu eruendo, ſeu de interpretatione Scripturœ. 225
Se&t. I. De primo medio quod cft literaturæ S. confideratio tum generalis , ifi
tota Scriptura, tum fpccialis in fingulis locis, quoad fingulas \oces & phra
fes; ubi de Lexicis, Concordantiis, paraphrafibus, Mafora. - 226,
Se&. 11. De altero medio , quod eft reruih ipfarum & contextuum conſideratio,
tum generalis in tota fcriptura: tum fpecialis in fingulis locis , feu collatió
Scripturæ vel remota cum analogia fidei: Vel propinqua cum textu conjun
&o. íeu circumftantiis ;, & disjunéto feu locis parallclis.… - - -- - , 22.

Oratio dc linguæ Hebrææ figgeffitate, ad munus Thcologicum dida&icum', . . -


quando explicandum eft vcl V. vel N. Tcftamentum , aüt Commentarii di
jüdicandi :' tum elen£ticum, quando refcllcndi funt vel extra Ecclefiam Ju
[dæi; vcl in Egclcfia Pontificii, Calviniani, Photiniani, 232–

. , ; , ; , ; , ; , ; , ;. ': ': ': ; ;


- Y
- -
............. ( :) :): . . . . .
*- -
. . . .:
-
- -

º , , , . 1: re stri, stºto , ' ' : ' .. ' : ': *as * * * · · -


* - / . . . . wº ( , - ( . . ... - , " " "..
. * . . . . . . .. . . ; … º - * --
. . . . . . . ::::::: : , :. z , " - .. . r -

- n : 3 х» и, позів з
. . : " , ".. º: , ; i.
: : :::::. . . .. . . . . . . .. . .. . . . . . .. . . . -
: “. 2.: гні. лі Лі і і : ; ; ,; , ; , ; ':' ,}}
- * . . º. tº 11 · · · · - - - . . " --. . .. . . ---- -
- - * -
… ... º. oºt *
养养卷并米米 3
-

*v
38 1 NDEX LIB. III,

* M. Joh. Craufi, Fac. Phil. Gen. Adjawtři,


Index Generalis (novus)
Synopticè exhibens

Librum III. & IV. feu Grammaticam S.


L. I Bʻ E. R. I If.

TRACTATUS I.

N O M I N E.
In qwo occurrunt 1. Species, 2. •fccidenta.
S P E C I E S.

Camcretum $ Abftraëìum : Subßantivum & Adjeéîivumw. 243


Canon.
congs. 1. Concretum fignificat qualitatem fubjecto inha-rentem.
;A: z Concrctum pönitur pro abftra&o.
&um. 3. (Concretum) denominativum praedicatur de fuo fubjecto, quando denomi
nationis ratio vel de(iit, vel adhuc futura eft. -

4. Subftantivum cum Subftantivo ejufdem rei in genere, numero & cafu con
venit per appofitionem , quæ cum regimine aliquando permutatur.
5. Subftantivum idem eodem cafu repetitum fignificat (1.) cmphafin, eviden
tiam vel continuationem (2) multitudinem (3) diftributionem (4.) diverfi
[2[CII) ,

e~£djetfivum confideratur vel quoad conftru&tionem , ubi ejus (1.) conßitutio


(eu expreffio per idiotifmum (2.) ellipfi, (3.) enallage. Vel quoad comparatio
nem per gradus, ubi gradumm (i.) periphrafis. (2.) emallage.
,..,„■;. Adjeétivum fubjungitur fuo Subftantivo, exceptis numeralibus. it. %> & >n.
tutio. 6. Adje&tum exprimitur emphaticè per alterum ex duobus fubftantivis con
junétis five ſynonymis, five diſparatis.
7. Adjećtivum exprimitur emphaticè per Subſtantivum.
8. Adje&ivum exprimitur per regiminis fubftantivum prius aut pofterius.
9. Adje&ivum exprimitur per Subftantivum cum praepofitione 5, 2, p.
2 ellipfis.
1o. Adje&ivum exprimitur per adverbium Subftantivo additum.
1 1. Adje&ivum quandoque deeft.
1z. Adjc&tivum adcft Subftantivo fubintcllc&o.
13. Аd
IN D E X LIB. III.
13. Adjeétivum fingulare jungitur Subftantivo plurali ad ditributionem deno-# enalla
tandam.
14. Adje&ivum duobas Subftantivis fubjun&um convenit poftcriori, cum de
bcret convenire priori.
15. Comparativus exprimitur per præpoſitionem n. ( 1.) Gra
16. Superlativus exprimitur (1.) per continuam adjećtivi repetitionem (2.) pcr ಘೀ:
Subftantivum in genitivo feipfum regens. (3) per adjc&tívum regens ablati
vum cum præpoſitione a.
17. Superlativus exprimitur per voces ‫ יהודה‬, ‫ אל‬, ‫ חלב אלהים‬, ‫בכור‬ (z.) enal
18. Gráduum in N.Teft. eft permutatio. lage. -

II. A C C I D E N T I A. 276
(1.) Gemur. (2.) numerur. (3.) cafùs. (4.) regimem.
19. Neutrum exprimitur modò per mafculinum, modò per foemininum. Genus.

26. Mafculinum & fœmininum ejufdem nominis conjungunturadinnuendam rei


varietatem.
21. Neutrum ponitur pro mafculino in fermone de pcrfona. .
(Pfeudocanones duo: Foemininum ponitur pro mafculino ad rei praeftantiam
indicandam. 2. Foemininum adhibetur, cùm quis facit quippianì indignum»
virili pe&ore &cconftantia) *:
22. Singularis exprimit co!le&tam multitudinem vel totam fpeciem. Numerus,
23 Dualis non infert ſemper dualitatem.
23. Pluralis ponitur pro fingulari ad denotandam magnitudinem & excellen
[I141T).

25. Nomina appeHativa dominii ponuntur in plurali pro fingukri.


26. Pluralis ponitgr pro fingulari in N. T. cminentiæ caufâ aut ex linguae ufu.
27. Plurak- piqpitür pro uno ex pluribus. -

28. Nominätivus abíolutè ponitur, ut vim integri membri abfolvat. Cafuss

29. Cafuum datur cnallage inter fe (v.) nominativi pro vocativo, (2.) accufà
tivi cum nw pro nominativo.
Regimiuir occurrit, 1. idiotifmus tum in genere, tum im ffecie. 2. pleonafmus, 3. ellipfi,. Regimem.
4. enallage. 5 hypallage.
o. Nomen re&tum ingenitivo ratione ufus eft varium , & denotat 1. caulam (1.) idio
efficientem. 2. materialem, 3 finalem. 4. effeótum. 5, ſubjećtum recipiens..."
6. obje&um. 7. adjun&um. 8. comparationem.
31. Subftantivum regit (1.) nomen cum præpofitione. (2.) pronomen. (3.)
verbum infinitum.I(4 ) adverbium.
32. Subftantivorum Synonymorum re&tio auxefin & evidentiam indicat.
33. Adjectiva nominalia & participialia regunt ಛಿ:
34. Nomen w* in regimine fignificat. 1 . fubje&um refpe&u adjun&i. z. vicein*stie.
verfa. 3. efficientem refpe&u cffe&us. 4. vice verfa.
35 Nomen *■* in rcgimine fignificat 1. rei poflefforem , , 2. rei fubje&um,
3. loci incolam, 4T rei alicui deditum.
6. Nomen p vel ma in regimine , cum nomine reiinanimatæ conftru&um, fa
cit multos Ebraifmos, & quidem
(1.) Cum
£o IN D£X LIB. III.
(1.) Cum nomine qualitatis vel adjun&ti redditur per concretum feu adje&i-
vum ei rcfpondens, & nomen filii fcrè rλεονάζει ... *

: (2.) Cum noâmine præmii vel poenæ redditur per dignum vel deftinatum effc.
(3.) Cum nominc ætatis feu temporis redditur per natum efle.
(4.) Cum nomine loci, urbis, populi redditur per civem, incolam, alumnum
vel patronymicum. -

--- (5.) Cum nómine rei continentis facit periphrafin,


(6.) Singulares habet locutiones. Non autem diminuit fignificationem rei, cui
- additur: contra Huntlæum. - - - - * 一 …:
' 37. Nomen n > in regimine ponitur pro quovis continente,. vaſe ſeu loco.
Å'* 38. Duobus fubftaníivis in icgiminé copülatis, fignificatio pofterioris vel uni
- cè vel imprimis attcnditur , & prius 4Xeoy&r ‫י‬utfunt ‫ פנים‬, ‫ פרת‬, ‫ בנים‬, ‫יר‬
. ‫ תוך‬, vel ‫ קרב‬, ‫ דגר‬, ‫ימים קול‬ - - - - -

(Ast.
‫ه اعده ها‬
39..item
In regimine
,murovitaeftcllipfis
lcr ,retafubftantivi,
p ,retam ,rovel
xu prioris
,suilif v.,rg.
etár»n*, nr, alius
f & vocis vs, cujuf
‫לבית‬
cunque ad genitivum commodè Vcl pofterioris. ម្ល៉ោះ -
-
-

(4) enal-
lagc.
4o.
41 Nomina verbalia abfoluta & conftruéta cafum verbiverfa.
Nomen abfolutum ponitur pro conftruéto & vice fui & fic accufativum -

regunt pro genitivo. - - - º

42. Duorum fubftantivorum pcr copulam E T connexorum alterum exponitur


$ಘಿ. º hypallage vel vocum inveifio. - ... " -

> * TRACTATUS II.


-
-
* - ) - " -
р в
-
. -
-
. - --
. .…

P R O N O M I N E. ;: * * ** * : .. . * * * * * *,

»* In quo occurrunt (1.) articulus, Grecoram prapofitivus (2) pronomem demonßrativum


(3) relativum. - * . . . * ~ * : *
. . . . ; 1. * . ... • * : ; ; * *; it - : " …v *

- - ' I. -4rticulus Praepofitivus. • • 3 19


1. Articulus ó , ở , rò quandoque emphafin & vim dcnonftrativi vcl rclativi
pronominis habct... ,• , cùm
- : y præponitur
tº "... . . .)
.
nomini
í1 t " í cafu
" vcl convenienti vcl,incon * * **, - -

venienti. * -- * , ~ *- -
* - - - - -

2. Articuli ellipfis quandoqué fupplenda. . .


3. Articuli curiofà ëonfiderátio fîlîs hypothefes & errores facilè invehit.
4. Articulus & ſubjećto & prædicato præponitur.
-

tº . . . . . . . n . .. .. . . . . ." - - - - - - -

-- - - ** ** r, ! -- II. Pro.
º

INDEX LIB. III. 4

: II. Pronomen demonßrativum. 326


Obi 1. repetitio 2. pleonaſmus 3. enallage
-
(1.) repe
titlo.

5. Demonſtrativi repetitio diſtributionem ndicat. °:


6. Demonftrativum (& reciprocum) dativi cafus nominibus & verbis per plco- ‫ی‬ag¢,
‫)مفاه‬
nafmum emphaticum adhæret. =
7. Demonftratiyüm nomini fubjunétum ponitur loco verbi fubftantivi, vel ejus
ellipſin inducit.
8. Demonftrativum primæ & fecundæ perfonae faepc pcr ipfum nomen loquentis -

exprimitur.
9. Demonftrativum r-am & ni cum empha(i peculiari aliquando fonat.
IlI. Pronomen relativum. 329

vbi 1. idiotifmus 2. enallage , tum quoad relativum ipfùm , twm quoad accidentia
ejus 3. ellipfis 4.pleonafmmu.
1o. ς Relativum (it. demonftrativum §ro;) quandoque refert remotius. r. idioti

1 1. 2 Relativum quandoque refpicit confequens. షి.


12. {Relativum ponitur pro antecedente. - ge.

13. {ºញ (it. rcciprocum) exprimitur per antecedens. င္ရန္ ဖ္ရls


17. ) Relativum (vs) exprimitur per demonftrativum (ni vel w) . ipfum :
15. Relativum exprimitur per conjunćtiones ET, QUI A. ད། ༈:་རྩོབ་
16. Relativum differt ab antecedente quâ genus. -

17. Relativum diffcrt ab anteccdente quâ numerum.


18. ' Relativum convenit genere & numero cum confequente.
19. ' Relativum Græcorum convenit cafu cum antecedente , non habitâ rationc
verbi ſequentis, per Atticiſmum.
2o. Relativum Græcorum pertrahit antecedens in fuum cafüm , & illud fibi
fubjun&um habet.
z 1. Relativum nvx cum particula includit anteccdens fuum commodè fubintel-* *"****
ºligendum. - -

22. Rcfativum dceft in V. & N.Teft. fcil. 1. w vel ^v* 2. ille, ipfe. 3. prono
men reciprocum vel pofleffivum.
23. Relativum & antecedens fimul defunt.
23. Relativi antecedcns repetitur po(t relativum. |
25. I&elatiyum antecedenti additur
ponitur, vel poftponitur. pleonafticè, energeticè tamcn, & vcl præ-4.nafmus.
pleo.
26. Rclativum duplex pro uno ponitur

举#旅 #称将米 T R A CTA


I N D E X L IB. III.
* 42.

TRACTATUS III.
D E

V E R B ., O.
t/bi occurrit 1. idiotifmur, tum fignificationis, tum ர்ைகள் 2.adig
-3. ellipſis 4. pleonaſmus. -

: * I. I DIOT ISM U S. 345

(a) Significationis.
'£gae fpeéfatur tripliciter 1. generaliter , idque vel abfolutè citra refΆe
T£7ium ; vel cum re/peéfu (a) aéîionis ip/ìus [b) cau/ae agendi (c) adjunči;
(d) oppofiti. 2. fpecialiter ratione verbi aäivi & paffvi. 3. fpeçialif.
fimè quoad copjtigationes Ebraeas earumque fignificatione r. -

Y. Genera-
liter Ab-

folute.
捻2. Verb
Vcrbum fimplex ponitur pro compofito in V. & N, T.
r
um unum ponitur pro duobus, brcvitatis causâ, per metalepfin vel л
-
-

fynthefin.
Verbum completivum fumendum inchoativè, & vicc verfa.
reſpe&tu
(a) aćtiо-
inis,
}
í 3.
4. Verbum intelligitur de rei fignificatæ continuatione , it. reftauratione vel
confirmatione. -

(Canon generalis fequentes feptem includens : Vcrbum , exprimens certam


a&tionem vel effc&tum , quafi retro trahendum eft , & de caufa a&ionis
vcl effeétus intelligendum)
இச்
‫וי) ויי‬u‫י‬f
5. [facultate feu poteftate , & exponitur per poffum & infinitivum -

6. Verbum lure & debito - - Debeo - - - -


7. actionis . Voluntate & voto - - volo - - - -
8 ſeu effe- & Conatu - - • - COITOI - - - - -
- - ſolco - - - -
9. êtus, in- | Confuetudine
10. telligitur ! Occaſione.
- I -

1 1. dc agendi \Permiſſione ſeu conceſſione.


12. Veröum poteftatis accipitur pro verbo debiti & juris.
■ 3. Verbum voluntatis accipitur non dc nudo voluntatis arbitrio, fcd caufàm &
2
conditionem effcótús fimul includit.
- - - -- - -

£) adjun 14, Verbum praeter ufitatam fignificationem , fimul ejus qualitatem, adjun&um
&.
& conditionem indicat. -

15. Verbum ficndi , efièndi aut agendi fumitur pro rei notificatione feu prænun
tiatione. -

16. Verbum appcllandi vel notificandi fumitur pro rei produétione & eflentia.
17. Vcrbum, ficndi, effendi aut agcndi fumitur pro rei cognitione.
-
- 18, Ver
18. Verbum fiendi , effèndi aut agendi fumitur pro rci opiniones & fic @2wog äv2;,
ſcu reputative intelligitur & vice verſa. - -

26. Vcrbum affirmans


19. Verbum fumiturpropro
negans fumitur contrario
contrario affirmante ' ernphafi.
negante. cum {!) օլքe
iiti.

21. Aćtivum & effective & habitualiter ſignificat. jºia.


1ICr.

2z. Ačtivum tribuitur 1. čúvapuv ačtivam conferenti. 2. ačtionem mandanti &


procuranti. 3. confentienti & approbanti 4. caufàm organicam traétanti. 5. rei
á&ioncm mánifeftanti.6 figno aétionem fignanti. 7. per accidcns concurrenti.
23. Aćtivum fignificat Paffivè, 1. in tcrtia perfona fine nominativo cxpreflo; 2.
in infinitivo. - - - - - -

2,. Paffivum fignificat & aétivè & neutraliter.


25. Verbum in Kal fignificat fimpliciter $ ieniùs.
26. Verbum in Piel fignificat intcnfius vel altcrativè. - 3.fpecia

27. Vcrbum in Hiphilºfignificat.(1.) continuatiyè feu tranflativè ) ‫هات ( و‬vita‫مخ‬retla


28. Piel & Hiphil præter fignificationem direétæ & immcdiatæ efficientiæ etiam
aliis modis fc habent. ;
29. Hithpacl fignificat reciprocè. . - - - - - - -

Coronis áe derivatione & compoßtione. . . - ; :


3o. Verbi ſignificatio non à radice Kal, fed àconjugato nomine defumitur.
31. Verba Ebræa ex diverfis conjugationibus, modis & temporibus compofita oc
currunt. . . . . . .: : :.
(3)Conſtructionis ſeu Rectionis verborum. 395

gue e/? vel verbi in genere (i.) cum momime (2} verbofinito (3.) infinito.
T(Quò pertimet conſtructio verbi Graeci cum imfimitivo ) Vel in fpecie ver
In genere.
bipaſſivi 5 ſubſtantivi. - * -

z, »Verbum Ebraeum
ad cmphafin crebrò & elegantcr
intendendam, vel actionis conjugatum
nomen aut
regiteffectum cognatum $•
objectum &innuéndum. mine.

33. Verba quædam Græca elegantcr duos accufativos, alterum pertonæ, alterum
rei afcifcunt. - -- - • **
- - -

34. Verba duo cum.


infinitivo. . vel \ } Ebræis ufurpantur, ficut Latinis verbum cum $e fi
. fine copula º
- Illto.
-

3;. vcrborum duorum ejufdem tcmporis cum vel fine copu!a, prius Latinè per
-

advcrbium exponitur. -

36. Vcrbum finitum infinitivo junčtum adverbialiter exponendum, & infinitivus infinito.
in tempus & perfonam finiti conjunéti convertendus eft. ,
37. Verbum finitum quodvis regit fuum infinitivum, majoris certitudinis & cvi
dentiæ causâ. - - - -

33. Verbum
- μέλλο
prefiam, fignificat. " & periphraſtice ipſam.rem, infinitivocx-verbi.
futuro infinitivum,
in aſciſcit -- Græci

39. Infinitivus cum vel fine articulo grundi vicem fuftinet, verbo finito additus.
Pa@ivum cum
¿1. Paſſivum
40. nominativo
vocandi cum dativopleonäfticè adjunétum habct nx.
conftruitur. in ſpecie
pccie. -

42. Verbum Sum, five exprcflum, five intelle&tum, loco pofterioris nominativi
rcgit nomcn cum præpofitione.
-- 米米米誉米养水 2. II. R, N A L -
44. I N D EX LI B. III.

II. E N A L L AGE. 405

1. modorum 2. temporum 3. perfomarum 4. numeri 5. gemeris.


modi. 43. Imperativus ufurpatur pro futuro indicativi , pro fubjun&ivo, quandoque
permiſfive exponitur. -

4.+ . Infinitivus uſurpatur pro praeterito, praeſenti, futuro, imperativo, partici


pio & nomine. -* - , -

45· Optativus Ebracis effertur (1.) per praeteritum velfuturum cumparticulah (2.)
per futurum fine particula (3.) per imperativum (4.) periphrafticè per for
mulam: quis dabit. * -

temporis. 46. Praeteritum uſurpatur pro pluſquam perfecto, praeſeriti, futuro.


47 Aoriſtus Graecus uſurpatur pro praeterito, pra:ſenti, futuro.
48. Praeſens uſurpatur pro praeterito, futuro, paulò poſt futuro.
49 . Futurum ufurpatur pro præterito, præfenti, imperativo.
Perfonae. 5O . Perfonae Ebraeis commutantur inter fe.
sumeri. y 1 . Verbum plurale ufurpatur pro fingulari, fed rarò.
52. Verbum fingulare jungitur nomini vcl participio plurali diffributionis causa.
53 . Verbum plürale jungitur nomini fingulari. - -

gcncris. 54. Verbum numeró reípondet pofteriori Subftantivo regiminis, cùm deberet
priori.
55. Verbum & nomen fæpe gcncre difcrepant.
‘. . . . III. E L L I PS IS. 425

56. Verbum deeft in oratione , fubintelligendum , idque vel finitum , vel infini
tum, vcl Subftantivum.
IV. PLE O NAS M U S. 427

57. Verbum Sum redundat in præterito faepe, in futuro rarò.

TRACTATUS IV.
P A R T I C I P I O.
Cajns obfervanda I. matura & conditio: II. enallage &fignificationis extem
Jío , III. Peculiaris comffrutfio. -
I. NA TU RA. 428.

. Participia Ebræorum pro diverfa conjugatione diverfimodè fe habcnt.


ll. ENAL
I N D Ex LI B. III. 45

II. E N A L L A G E. 43O

%Pohitar participium 1. pro nomine z. pro verbo tum in genere, tum in fpecie , pro pre
· · · Jents, preterito, futuro, infinitivo Greco 3. pro participio alio.
2. Pàrticipium, tum a&tivum, tum paffivum, crebrò nominafcit. - (1.) nom.

3. Participium junétum verbo fubftantiyo, convenit cum ipfo in generc & nu- (..) …..
meró, notatque tempus illud, cujus cft vcrbum fubftantivuim.
4. Participium prælcns fine verbo fubftantivo ufurpatur pro præfenti indicativi.P*£
5. Participium ufurpatur pro perfc&to vel imperfe&to, '& fum fubintelligitur **
verbum fubftantivum præteritum.
6. Participium ufurpatur pro futuro , & tum fubintelligitur verbum fubftanti- fiitur.
vum futurum. -

Participium apud Græcos ponitur pro infinitivo.


3.. Participium praefens ufurpatur pro participio futuro, vcl mox futuro. infin.

(3-) parti
III. CON ST R U C T I O. 435."
, (a) Cum nomine, . tum antecedente diverfi numeri vol generis, tum confe
quente (b) verbo Gracco. -

9. Participium Plurale refpondet nomini colleétivo fingulari.


1o. Participium genere quandoque difcrepat à nomine præccdenti.
1 1. Participia, maximè pluralia, more & forma nominum rcgunt genitivum.
uz. Participia quædam Græcorum eleganter cum verbis conftrüuntür.

TRACTATUS V. Ꭰ Ꭼ - - - - - - -

Cujus conúeratis vel generalis vel £ecialis, 439

- Generalir. - * * * : * :

Obi I. circumſcriptio. 2. repetitio. 3 ſingularis conſtrutfiv.


». Adverbium circum{cribitur quandoque aliarum vocum poßtione vel combi
Ina t1One. -

2. Adverbium vel fecum ipfo , vel cum fuo fynonymo conjunétum, epitafin &
emphaſin ſignificationis importat.
3. Adverbium Græcum, affe&ionem «nim* vel corporis fignificans, & cum vcr
bo £xa conftru&um, ut nomen cum verbo fubftantivo cxponitur.
******* 3 Specia
46 'I N D E X LIB. III.

- Specialis.
Adverbia motamt ve? circumftantiam , ut adverbia 1. loci 2. temporis
3. mumeri : vel a&tionem, ut adverbia 4. demonffrationis 5. confirma
tiomi* 6. megationis 7, dubitationis 8, exclufionis : vel qualitatem , ut
adverbia §. fimilitudinis 1 o. /imitationis.
1. Loci. • * º - ibid.

4. Adverbium loci, per conjunétioncm copulativam aut aliam vocem repetitum,


diverfitatem loci fignificat.

2. Tempori.r. - 443
Quod eff (a) indicativam, indicans tempus, five determinatè, ut hcri, hodie, cras,
femper, & diffrtbutiva indies, quotannis: five imdeterminatè, ut quum, quan
do, ftatim, cito. (b) continuativum tum affirmativè, adhuc ; tum negativè,' non
, amplius. (c) exclufivum tum affirmam;, donec, ufque; tum megams, non amplius.
{√ . 5. Ädverbia temporis dcterminati & ccrti indeterminatè & indefinitè fumuhtur,
fcil. heri pro præterito, hodie pro præfenti, cra$ pro futuro. -

6. Adverbium femper ponitur pro fœpe vel frequemter. .


7. Adverbia temporis diftributiva quotannis, imdies Ebræis eleganter exprimun
tur. -

8. Adverbium temporis indeterminati, cum, quum , quando , per conjun&ionem


'? qmia exprimitur. -

. Adverbium temporis fatim, cito moram temporis includit.


®$ 13. Adverbium temporis continuativum y £t adhuc, & futurum & prætcritum
- tempus refpicit.
1 v. Adverbium témporis continuativum negans 8wári mgn amplius quandoque nul
lum refpcétum ad anteccdens tempus habet, fed fimplicitcr pro negativo
mom ponitur. - - ---, - -

ß\$si- 12. Adverbia donec & ufgue non femper tempus præteritum determinant, & futu
rum exclüdunt : fed & fæpius indeterminatè accipiuntur., ita ut fequens
tempus omne includatur , ac proinde in prædicationibus affirmativis expo
& h nenda funt per femper, ih negätivis per humquam. * * * * *
13. Adverbium non amplius non removet omnc tempus futurum , fed pro aliquo
temporis fpacio quandoquc fumitur. ,

... • . ,,, , , <3.. Numeri. - - - - - - --> 4.55


14. Adverbia muneri femel, primùm , fecundo, iterum, ter, peculiariter ufurpantur,
. . .. . .*-
* 4. Demonſtrandi. ---
- 4.57
1 ;. Adverbium demonftrandi ecce faepc notabilis Spiritus S. aftcrifmus cft , ad
attentionem excitandam pofitus, - . . .
- - - 5. (on
'IN DEX LI B. III. - 47

: ". 5. Confirmandi. * * * 458


16. Adverbium confirmandi Amen notatu dignum eft.
17. Adverbia afleverationis Ebraeis , funt, -rx , j* , pr, 2 Graecis vaì, i
μεν, την αρχήν, αλλά, γαρ. * -

--> º. 6. Ngandi. • * ~* → 461


'Obi (1.) conffru&íio (1.) Ágnificatio (3.)_emallage (4.) tranfpofitio (5.) abundantia. (f.), con
18. Adverbia negandi Ébræis feptérâ funt, $, je, r§, **, §3, …, … &***
notabili cum diſcrimine uſurpartur.
19. Adverbium
eß idem, mom,
quodadditum
mullus. univerfali
. omnis, univcrfaliter negat, & non omni, fic,
3) figni
2O. Adverbium negans cft (a) âvÉwtia3v, contrariam affirmationem emphaticè de
notans. (b) sepwTixòv ante nomina. (c) gcminatum apud Græcos fortiùs
negat.
21. Adverbii negativi loco ponitur particula comparativa. (3) ena!--
z. Adverbium fiegativum ponitur loco particulæ comparativæ : it : ἐλαττw;;*
pro mom fòlùm.
23. Adverbium negandi ponitur quandoque extra fuum locum. இா
pol.
Adverbium negandi, additum verbis negativis & prohibitivis, abundat. (5.) a- -
- -
bund.

7. Z)ubitamdi. 470
. Adverbia dubitandi non femper incertitudinem dire&è important, fed vel rei,
difficultatem exprimunt, vel proptcr aliam rationem emphaticèadhibentur..

8. Excludendi. 472
z6, Adverbium excludendi praterquam, nifi, pro conjun&ioncadverfàtiva peculiari ſed.
idiotifmo , ufurpatur.

9. Comparandi, 474
Ubi (1.) fignificatio (2.) emallage (3.) ellipfis (4) pleonafmut.
z7. Adverbium comparandi ficut illa duo, quìbus interjicitur, non femper per- fgrif
fe&tæ fimilitudinis ve! æqualitatis vinculo colligat.
28. Adverbium fimilitudinis non fimilitudinem, fed fem ipfam quandoque notat.
29.
Advcrbium fimilitudinis άτως fic tum in comparatione, tum aliis modis ulur
patur.
3o. Adverbii comparativi loco particulae ,, 5, Ey, vs , ufurpantur.
- -

༔།།allag: ། -

31. Adverbium comparandi in oratione deeft, in fimilitudine contra&a & exphcata.


32. Advcrbium comparationis quandoque abundat. piter་ཝ༤ ་
1o. Limitandi, - 4.8 Ι
33. Adverbium reftringendi quatenus Ebraeis dccft, & aliis particulis exprimitur..
T. R A C T A--
48 IN DEX £IB. III.

TRACTATUS VI.

PRÆPOSITIONE.
Obi I Conſtrustio II. Significatio.
I. Conſtrušio. 482
1. Praepofitiones quædam junguntur infinitivo , &c explicantur per conjun&io
nèm &c verbum finitum.
2. Præpofitio ex vel de cum in conftru&ta, augmentum & continuitatem rei de
InO[â[.

II. 5igmificatio. 483


' Qaaedam figmificant 1. terminum vel locum motus aut quietis ; ut Ad, in, coram, ex,
per, trans, poft, fuper, fubter. Harum nonnulla etiam tcmpus motamt 2. qua
dam caufam ; ut pro. 3. qu4dam comitatum ; ut cum. 4. quædam exclufio
nem; ut practer. 5. guadam diftributionem; ut Grac, ávš.
. Ad denotans motum ad locum Ebræis exprimitur per r- finale.
1.’ locales
ad, in.
3. Ad ponitur pro um, & im pro ad: Sive ; Praepofitiones motùs adlocum&quie
tis in loco permutantur. - ". . . .

. Præpofitio motùs ad locum %s xpò; ad fumitur pro de , fùper , propter , contra


cum. (It. el; pro τρός) Modò etiam abundat, modo deficit.
corann.
.."Praepofitio quietis in loco in fumitur pro de , à, cum, per, propter, poff.
. Coram Ebræis per præpofitionem * & per nomen P* facies cumi praepofi
tione effertur.
ČX.
. Ex motum ex loco vel materialen caufäm fignificans ufurpatur pro â, poff. Ir.
eſt nota præeminentiæ.
per, 9. Per òià ufurpatur. 1. §μμέσως de via vcl mcdio. 2. tayμaτικός de modo vel or
dine. 3. vuvsxä, de tempore continuato. £vvraywtuwä; de nuda in eflcntia pro
τη. 5. αιτιολογικώς de omnibus caufarum generibus.
trails. io, Trans ¥ τ£pav & ulteriorem & citeriorem loci partem, hujulque vicina &c
proxima loca denotat.
poft.
iնքcr.
1 1. Poff 'Y}$ wxrà & locum &c tempus dcfignat, poniturque pro intra.
12. Super, * prætcr fignificationem propriám fuihitur prò juxta, verfus, ad, co
fib. ram, in , ex, erga, contra, propter, de , cum.
a caufa
1 3.. Sub, fùbter nnm præter fignificationcm propriam fumitur pro in, vice, propter.
lis pro.
1 3. 'Pro Ür£p fignificat pro, fper, de. -

1 5. Pro &vrj figiiificat vice, in ufùm , h6c fine, igitur, & in compofitione contra.
3. corni
tativa ,
i 6 Cum Ebracis esprimitur per ºg, Ey, ris.
vutll , 17. Cum Ebræis exprimitur per copulativam;& in oratione negativa aut negativæ
aequipoilente. -* - - - -

18. Pr.
I N D E X. LIB. III. 49
18. Preter Ebracis effertur per "*pº*, ‫לני‬, ‫ אפס‬, ‫ אחר‬, ‫ חוץ‬, ‫ את‬. - **: ႏိုင္ဆိုႏိုင္ငံ
19. *Av& numerum diftributivum æqualitatis exprimit. . Appendix defignificatione'£
Praepofitionum Græcarum juxta ordinem Alphabeticum. #

" . . D в º - J Y - ... .

CONJUNCTIONE
Qyae eft vel EN g n c 1 A T I v A, qu4 emunciationi £%partes cohaerent, tam
`affirmate, & haec eft copulativa & conditionalis feu commexiva; tum op
pòfìtè, & hac eft difjunétiva & adverfativa: }'el R AT 1 o c i N A Tr.
v A, quâ emunciationis pars alia, ex alia ratiocinando velut afferitur :
Efique vel, caufalis , quâ antecedemtis caufa redditur ; Vel cönclufiva
ſeu rationalis , quá ex antecedente con/equenơ concluditur.
Copulativa , ô, etiam. 513
- -- , - – ~~, w- -g- ~---- , - ~, … - s … + + s --
1. Copulativæ loco ponuntur particulæ ***, Ey, ^y. \ . l ;.
2. Copulativa deeft & abundat per dow}erov & rokurú,beros . - -

3. Copulativa quandoque in eo, cui additur, dcfignat aliquid præ reliquis fin
gulare & in eo genere majus. - - - - - * * >e - - -

.4, Cöpulativâ*i8 & 53 etiam præter copulationis officium, fignificant augmen


tųm & emphafin. : - z ...... ~/__ ...: - - --
* ->

- - - Conditionalisºr
Si.. . ; : . . . . . , 517
- 。。。、“ー ・ ー . , --. Tº piºn or . . . tº *, *

5. Conditionalis Si effertur per vs, ºray, μήποτε.. -

6, Conditionalis habet ßgnificatioriem interrogandi, negandi, caufalem. • .* .:


7. Conditionalis quandoquc deeft , quandoque redundat. 1 -
...;… º
-
ca, ...:
-----
--

cº ºn · .. :) , . ::: . ' f º o : . : :
.. , is, ſº ºr ºf
‫ﺍست‬. .. .. .․ ;-‫ت‬: '
7)i juméfiva aut , five. . ി 2ം
8. Disjun&iva aut, five habet vim feparandi, dißingucndi & conjungendi. ; )
9. Disjun&tivæ loco ponitur copulativa. -

1o. Disjunétiva quandoque decft.


Adver/ativa /ed, atqui, attamem , etß. 522

1 1. Adverfativa (ed exprimitur per conjun&ionem copulativam & , caufàlem ?


диiа. - - -

12. Adverlativa atqui, attamen exprimitur per conclufivam F? propterea feu idcirco.
13. ' Advcrfàtiva qùamvis, etfi exprimitur per caufalem ? qnia.
米举类帐米米来将
14. Adver
5o İ N DE X LI B. III.
}Ꮞ• Adverfativa μὸν & Ζ in oratione fe mutuò fcquuntur , & altera alteri nece{.
fariờ refpondct. - : . ..

Caufalis quia vel quòd, at. 525

15. Caufàlis ? δr, quia, quòd effertur per &, fi, wt , idcirco, fùb &c.
16. Caufalis quua fignificat qui, quum , fed, mam, mempe. --

17. Caufalis quia, enim non femper altioAoyiw* , fed fæpe ovAAoyi;/w% eft.
18. Caufalis quia quandoque deeft, quandoque redundat.
19. Caufalis p'P? ía , ut & æquipollentes non notant femper caufàm rei finalem,
fed faepe fequelam & eventum. -
- .*

2o. Caufalis ut notât propterea quod, propter, quod, adeò ut. - *

Conclufiva quare, ideo, ergo. 533.


21. Conclufiva exprimitur particulis ", "5", αλλά, πλήν , ένεκεν τέτg , διά τέτο,
87'ως. -

22. Conclufiva δδ quapropter in te non caufam rei exprimit, fed confequens in


ratiocinatione inteft, five ex caufâ, five ex alio loco argumentum defum
tum præceflèrit.

ткАстлтvs VIII.
INTERJECTIONE ,
1. Interje&io obfecrantis ut plurimum eft n? vel ** queß , obfecro. It. ?, *
& Græc. vaí. :

2. Interie&io hortantis feu excitantis eft verbum Ęn da, & imperativi quidam.
3. Interjcčtio abominantis eft f“?r7,, taä yėvoiro, alfi. -

3. Interjeétio comminantis eft * vel “n, 8a), ve, quæ tamen & dolentisfigni
- ficationem obtinet.
3. Interjectio infultantis & exprobrantis eft nº", dà, vah!
3, Dubiæ fignificationis eft vox ΠΛ Sela
iNDEx LIB. Iv. 5t

; s; ' LIBER* IV. • ■ , '


- ... -- - - v. e., i.
-

Appendix Grammatica: S.

TRACTATUS I. , , z

De Significatione feptem vocularum præfixarum


-

v —
-
‫ משה וכלב‬-
Ex quibus duæ fant pronominan & vi ита adverbium > : tres prepofitioneub, s & ,:
Et una conjunčtio , - - -

* Significat primariö articulum 8, %, rò yel cum vel fine emphafi. Ad


hæc 1. pronomen qui, qwe, quod, fi præteriro & participio addatur. 2.par
ticulam vocandi ? 3. adverbium interrogandi mum ? Hoc verò n interrö
tivum (a) non feqüitur alias literas præfixas; (b) in interrogationibus 蠶
mativis negat, in negativis affirmat ; (c) quandoque deeft. T ' 541
II. • Significat primariò qui, que , quod.. Adhæc ut, quia, quod. Qúah
doque deeft , quandoqug rcdundat. ,, . . . . . . . . . . . -T 544
III. 5 Significat primariò ficut (aliquandó cum 5 confúnditur.) Adhæc 1. Zi
* citer , propè in numero, menfura & tempore. 2. fecmmdum , juxta refpc&u
normæ vel exemplaris. 3. quomodo. 4. poffquam , cum. Quandoque deeft, .
quandoque rcdundat. . T . - - - -5.44%. -

Iv. p Significat primario tria (1) a vel ab, notatque caufàm efficientem',' &ir
cumflafitjam temporis & loci, negationem aut privationem, & diftributio
nem. (z.) ex vel de , notatque caufam materialem , motum è loco , fubje
&tum èx quo, & circumftafitias alias (3.)pra, notatque caufam,& compara
tionem. Adhæc 1. propter. 2. ante. 3. po/?, 4. ad. 5. apud. 6. im. 7. comtra.
8.preter. 9. cum. . Qiandoque decft, ĝuándoque_redundat. , 547
a Significat primariò im, notatque locum vel fubjcétum in quo, tempüs
& qualitatem quamcunque, Adhaec I. inter. 2. ad. 3: contra, 4 ex vel de
5 pro. 6. propter. 7. per. 8. cum. 9. five, tam , quam. . Exprimit & Dativum
& Accufativum. Quandoque deeft, quandoque redundat. 55 ι 6.
* Significat primariò advel in cum $ccufativo. notatquc motum ad ali
'quid, rei eflcfitiam , conditionem vel ftatum & caufam finalem. Adhæc
i. im cum Ablativo. 2. imter. 3. fuper. 4. juxta. 5. erga. 6. fecundum. 7. contra.
8. de. 9. a, ab. 1o. pr.e. propter 1 i pro. 12. cum: 1 3. ficut. 14 quod. Infervir
diftin&tis cafibus nominum,… lnfinitivo prælatum diverfimodè exponitur.
Quandoquc dceft, quandoque redundat. I 55
VII. * Significat primariò & , eftquc in verbis converfivum. „Adhæc (I) con
junétionem, i. copulativam etiam. 2. conditionalcm fi. 3. disjunétivam aut.
4. advcrfàtivam fed , autem. 5, caufalem quia , ut. 6. conclufivanu itaque,
(1 I.) præpofi;ionem cum. (I11 ) adverbium , 1. temporis tunc. 2. quanti
tatis quantum. 3 comparandi fic. 4. corrigendi imò qwim. 5. explanandi nempe.
(IV.) verbum umquam & voculas id eff.T(V.) pronomcn rclativum. Quän
-<\ doquc dccft, quandoquc redundat. 6
然*辦料帶辦*辦2 TRAC #?
52 INDEx LIB. IV.
TRACTATUS II.
- D E . .. .

FIGURIS GRAMMATICIS.
1. ellipſ. 2. pleonaſmo, 3 emallage. 4. hypallage. 5. ſynchyfi.

Hec triplex ef? 1. alicujus planě non extantis in textu. 2. implicitě extan
tis in voce conjugata, contraria vel analoga. 3. explicitè extantis in
præcedentibus vel fequentibus.
Obſervat. -

** f 1. Deeft nomen ejufque (a) nominativus verbum præcedens (b) accufati


| vus verbum feqüens (c) nomen aliud quodcunque.
I . 5 z. Deeft verbum, it: participium.
# 1. 3 3. Defunt voces quædam in eodem orationis membro. -

4. Deeft integrum membrum in oratione connexa, idque vel prius, vel


pofterius per αναντατόδοτον. - * -

5. Deeſt vox eruenda ex voce conjugata.


2, } 6. Decſt
7. Deeſt
- -
- - -
- - - contraria.
- - analoga & correlata. . .
f 8. Deeft homen & pronomen repetendum ex membro præcedenti.
| 9. Deeft verbum - - - - - - - - -
, § io. Defunt particulæ. - - - - - . '; . -
3. < 1 1. Defunt voces conjunétæ - , - . - - - - -
j 12. Deeft vox repetenda ex membro fequenti. . -

R13. Deet vox repetenda ex membro pra cedenti & fequenti.


II. 7°leoma/mur. . . . 58o
14. Repetitur idem quoad verba, five fit una, five plures voces.
1;. Repetitur
niegantia.idem quoad fenfum , per fynonyma. i, affirmantia. 2. oppofita &
3. exegetica. w

III. Enallage. 582


m 6. Mutantur perfonae non variatâ fentcntia. º - . . .

17. Mutantur perfonae fpeciali ratione. ---

18. Mutantur numeri.


19. Mutantur cafus.
26. Mutantur tempora & modi.
Jፆ. եյ
-

IN D E X LI B. IV.
53
IV. Hypallage. 585
2. 1. Hypallage voces invertit. -

22. Hypallage in quibufdam incerta eft.

V. Synchyfr. 588
Sy vo fim
23. nchyfis datur in cibus plicibus.
24, - - - ... particulis. -

25. - - - - - vocibus conjun&tis.


26. - - - tota propofitione. . . *• • .
27. - - - ſermone continuo. -

2.8. - - - narratione hiſtorica per prolepſin. *** -

29. - . -tcrofi narratione hiſtorica per hyſterologiam.


- hif
3o. Datur hyf s toricâ, cùm in hiftoriæ concifà repetitione quædam ad
duntur, quæ in ipfo textu, ubi ex profefto hiftoria'extat, nön leguntur.

тқАстArus III.
NOMINE PROPRIO.
Obi 1.formatio. 2 impoſitio. 3 peculiaris aſarpatio.
-

I. Formatio. *-* - - 595


Qua comfid. (a) ratione ipfius nominis proprii, & quidem vel abfolutè im lingua originali, ay…
vel comparatè in aliis linguis, (b)ratione accidentium externorum.
Obſervat. olutè,

m. Nomina in fe pluralia vel dualia ex fpeciali impofitionc faepe fiunt fingularia


& propria.
2. Nomina propria multa funt ex fimplicibus vocibus compofita , quae vel fine
lineola Mäccaph, vel cum ea connexa confpiciuntur. - * *

3. minis proprii compofit, quandoque prior, quandoque pofterior pars folùm


No
extat, alterà parte omiſſà. --
: -

4. Nomen proprium unum idemque variationi & mutationi in literis vel Sylla -

bis obnoxium ef, idque in literarum 1. additione & omiſſione, 2.permu


tatione, 3.tranſpoſitione. . . . .
4. Nominis próprii etymon nequaquam ex peregrina &c aliena lingua deducen- compa
dum eft. tè,

6, Nomina propria debent retineri in verfionibus , , qualia leguntur in originali


lingua, nec ut appellativa tranfvertenda funt. Viciffim nec appellativa
accipienda funt ut propria. -,
7. Nomini proprio Ebreo quando que (at irregulariter) "demonſtrativum:ad Gra-i-
præpof
co yerö tüm articulus dum pron
itione5 tum qu ditu
omen τις idam r.“
8. Nominis proprii ponitur quandoque periphrafis.
- *** ***** ‫و‬ II. Jw
j4. - INDEX LIB, IᎳ.

II. Impoßtio. 609


Fff vel prima, reffeétu rûv âvwvwwv, quando perfomi, vel locis innominatis fùa primùm
imponuntur nomina : /el itcrata illorum hominum vel locorum , quibuj fua jam
ante indita fuerunt nomina. ,
9. Nomina propria perfonarum plurima à Deo & Ebraeis impofita funt ab cvcn
prima. tu vel ftatu rcrum 1. praeterito 2. præfenti 3. futuro fperato. -
1 o. Nomina propria locorum quorundam itidcm (i.) ab evcnitu feu re gefta le
guntur fuiffc impofita , & tamen (2.) ante impofitioncm per prolepfin fae
pius in fcripturis memorantur.
1 1. Diftin&tae perfonæ & loci facpe funt uninomines.
itenta. 12. Perfona: fepe funt polyonymi. - -

1 3. Loci fæpe funt polyonymi, denominati ita vel fimplicitcr, vel emphaticè &c
propheticè. - 2 - * -

14. Pérfohis jam antè nomina fua habentibus alia quandoque leguntur impofita,
aut fuperimpofita fuiffe nomina vel cognomifia (idqüe 1. à Deo ipfö. z. à
prophétis & aliis piis five in bonum, 蠶 in malum. 3. à Regibus infideli
fibus) ob certam rationem , in textibus fcripturæ ut plurimum expofitam.
1 5. Locorum quorundam nomina mutata, & nova fuperinduéta effe legüntur.
Obfervationes duæ de nominibus t. àvaX6yw; propriis (five titulis Regumi, quiplu
ribus fuccedentibus tribuuntur.) 2. απορητικώς propriis. * . --

16. Plures unius regni vel provinciæ Reges fivc Principes fibi invicem fucccden
tes fæpe uno eodemque utuntur nomine.
17. Nomina quædam dubiæ funt fignificationis, propriane fint, an appellativa.
III. 'Peculiaris 'U/urpatio. 649
- - - (a) Scriptura ipfius, qaae ponit vel momem pro re ipfa , metonjmicè: vel momen unius Prº
- - altero fimili , metaphoricè: vel momen civitatis pro agro circumjacemte, metony
micè, (b) interpretum. º - -- - - - -

sa;,ui*. 18. Nomen ponitur pro re ipfâ. , , : º żº : , ,, . . .. .. . .<


19. Nomen proprium unius (fivc pcrfonae, five loci) imponitur alteri ob fimilitu.
,5 dinem, vel typum, . : : : : : : : : : : : lot o» | » * * * * * * * *
zo. Nomen propriüm civitatis ufurpatur pro traétu circumjaccnte. . , ,
· 21. Ex nominuim propriorum interpretatione & collationc fuaves quidcm aJfufio
nes & utiles de ſapientia Chriſtiana commonefactiones defumi quahdoque
poflunt : Interim tamen ne vcl coaétae, vel nimis crebræ eæ finit (periride
. . .” - ºn 32- ut allegoriae) {edudo videndum. : 1. ? : ;; ; ; ; . .*
--- - ºriº -

*** -
fºr: - --
- -
to ºr -
* * * Difputatio de Prot-Euangelio.
-- - - :-
‫بح و‬، ‫ا ح ه‬ -

I**, ** ; 65;
*sº -v- - ‫ﻧ‬-‫"؟‬
‫م‬،

4 . 1 ... 3 - - - - -- " . .. .. .. . . . . . - - ; , ; , ;;;; ;


- - - - - - - - Finis Lib. IV. ' . -.
-- " ") -- 'I' . . . .. . " * . - - , ºr . . . .. . .
--- - ... ". º i, seks , - '-- - * : * ~ * - - - - , , ・ 。 * ... • * , . . 1 - " - " - - º

-* ** -
. ~. * * * * * * * .* . * . . i. ti. ” .i “!. . . . . .
In
** = .. . C -
IND EX L H B. V.
. . -
* ;・:。. .... .
.. . ." . . . . ; - ***

Index Generalis (novus)


. Synopticè exhibcns º

Librum v. feu Rhetoricam Sacram.

т R А с т А т U s 1.
Te Tropis eorumque afeâionibur.
PA R S I.

De 4. Speciebus Tropi, e Metonymia, ironia, Metaphora, Synecdoche.


CAP, I.
Metonymia Cauſe. - 670
Pro effe&tu ponitur caufa -

1. Principális , feu perfona efficiens , v.g. Spiritus S. pro Euangelio : it. in


gencre pro donis $piritüs S. fanétificantibus ; in ípecie pro donis exiraordinariis;
fpccialius pro revelatione.
2. Organica, vel inftrumentum , v. g. os, lingua, labium pro loquela.
3. Ut qua, vel res aut a&io cffe&trix, tum ifi nominibus, tum in verbis co
gnitionis, effe&uum aut operationum , v. g. charitas pro beneficio, fcire pro ap
probare.
it. materialis, v.g. aurum pro aureo. ,
Ꮯ Ꭺ P. II.

A4etonymia efettus. 679


Eße&us ponitur pro caufa. -

1. Principali, ſeu autore, Deo, Diabolo & homine, v.g. vita pro autore
vitae. - -

2. Inftrumentali v.g. gkoria pro lingua.


3. Ut qua h. e. , Te vel a&ione cfficiente, tum in hominibus, tum in vep
bis, v.g. mors pro vencno, placere pro obfecundare.
it: materiali, v. g. panis pro tritico.
C A P, III.

· Metonymia Sukjestik 684


* :

1 Ponitur.
1. Subje&um recipiens pro adjun&o, v.g, renes pro cogitationibus & defideriis.
2‫ی‬ -Ceati
- IN DE X LIB. V.
in genere.
". 2. Continens pro contento, locus pro locato, v. g. mons. Carmel pro arbori
bus ejus. -

in genere.
3. Poffeffor pro re pofíeflä, v.g. gentes pro regione gentium.
4. Subjeétum occupans feu objc&tum pro adjunéto occupato, feu eo, quod ver
a se ſatur circa obje&um v. g, Chriftus pro doétrina de eo, Dcus pro cultu cjus.
' 5. Signatum pro figno v. g. poteftas in capite pro velamine,
- - -

CA P. IV.
- - トイ 34etonymia Adjumtii. - - - б93
Ponitur
;„.„„„. 1. Adjun&tum receptum feu accidens (in genere) pro fuo. fubje&to , abftra&um
pro concreto v.g. canties pro cano. -

2. Contentum (in fpecie) pro continente, locatum pro loco v. g. fcaturigo pro
loco, in quo eft fcaturigo.
externum. - 3. Tempus pro rcbus in tempore fa&tis feu exiftentibus v. g. feffum pro hoftia
die fefto immolata.
4. Opinio hominum pro ipfa re, v. g. Samuel pro Samuele putatitio feu fpe&ro
Diabolico; juftus pro Φaivop.£v»; tali. Âlii hoc ad præcedens câput de metonymia
fubje&ti referunt, quando res ponitur pro opinione. - - -

,,,.„.,.. 5. Adjunétum occupatum feu a&tus circa objcétum pro objc&o fuo v. g. fpes
pro Deo, in quo fperatur. - -

6. Signum pro fignato v. g. Sceptrum pro regno. -


inßecie. 7. Nomcn pro ipfa pcrfona vel re v. g. nomen Dei pro Deo.
CAP. v.
Antiphrast & Ironia. 706
+
-

Antiphrafis eft vocum per fe confideratarum. In hac


1. Una eademque vox contrariam fignificationem obtinet v. g, in> notat benedi
cere & maledicere. -

2. Vox eam fignificationem obtinet, cujus contraria fignificatio eft in radice


º ſeu themate v. g ººP eſt puer meritorius, cinaedus, à v"p ſanctum eſſe. _ .
Ironia eft vocum in oratione certa pofitarum , tum in fermone Dci & Chrifti
v. g. cccc , Adam, fa&us cft ficut unus ex nobis : tum in fermone fan&orum.
Huc pertinent quaedam prolata. -

1. Simulanter & xeipag.xſïç ſeu cum tentatione


. 2. Diffimulanter & hypocriticè. . . .. . . . . ... . . . . .
3. Fallendi animo, quæ manifeftè falfa funt.' º: ' ' ' ' " .. 3 '' . . .
In quibufdam Ironia videtur ineffe , nequc tamen ineft. • ... ." -

C.A.P. VI.
. Y AMetaphora in genere. • 715

Adducitur 1. definitio, eft fimilitudo brevis, ad unam vocem contra&a. 2. dif


fcrcntia à fìmilitudine: Hæc eft collaüo explicitâ ; metaph. autem implicita. 3; di
-i.e : , . gnitas :
IN DÉ X LI B. V. - 57.
gnitas: eft tropus florentiffimus. 4. tra&andi modus: fimilitudinis ratio re&è in
ijuirenda eft, & in fpecie notandum, unam rem metaphoricè exprimere oppofita
v.g. leo Chriftum Sc Piabolum. 5. varietas : defunuitur ab omnibus rebus. 6. di
ftifi&io : Plutarcho ratione rerum cft quadruplex s. Aliis rationc vocum triplex ;
h. 1. proponitur duplici £pyaaia , fpeciali , cùm ad Deum transferuntur, quæ
propriè funt hominis aut aliarum creaturarum , per àv0pwxor4%eiav : Aut cùm fion
perfonis tribuuntur ea, quae funt perfonarum, per *poratorofav, cap.7,8, 9. & ge
herali, cùm à Dco &c creaturis in tota natura obviis , aut à perfonis & rébus îà
cris metaphora: deducantur, capp, io, i 1, 12, 13.
CA. P. VII.
- AMetaphora tranflat« ad Deum ab homine per avyxar$asmv. 717 Лувре
Tribuuntur Deo hominum
I. Partes & membra v. g. anima, corpus, caput, facies, oculi, aures, nafus,
os, cervix, brachium, manus, dextra, digitus, cor, vifcera, finus, pedes.
II. Affe&tus v. g. laetitia, triftitia, pœnitentia, ira, ultio, odium, Zelus,
llI. Actiones , eaeque (a) Facultatis intelligentis ſeu rationalis, ſive interne
v.g. cognitio experimentalis, ignorantia (interrogatio, deliberatio, ſcrutatio)
recordatio, oblivio, cogitatio; five externa, pera&tae 1. ore v. g. fibilatio, efHatio
feu fpiratio, rifus & fubfannatio, ofculatio, clamor, locutió (& in fpecie, in
crcpätio, vocatio, præceptio, refpgnfio, teftificatio, inquifitio judiéialis, nu
meratio , emtio, venditio) 2. manibus v. g. in genere labór & quics; Jn fpecie,
abluere , & aliæ aëtioncs ordine Alphabetico difpofitae. 3.pedibuä v. g. conterere
caput ferpentis. (3) Facultatis animalis , & quidem. 1. fenfuales, quinque fcn
fuùm exiernorum v. g, vifio, auditus, odoratus. (guftus & ta&us rârò Deo tri
buuntur) ir. fomnus Sc vigilia. 2. motus atque fitus localis v. g. adventus, ambu
latio, defcenfus, equitatió, occurfus, reverfio, furre&tio, tranfitio. 3. aâio pro
creatrix ſeu generatio. --

IV. Adjun&a tum privativa v. g, impotentia faciendi, luxatio, morbi, peftis,


mors: tum pofitiva, eaque vel interna, ut refpe&tus §c ftatus hominum varii v.g.
cùm Deus dicitur agricola, artifex , bellator, confiliarius, medicus, paftor, pa
tcr, princeps, fponfus, teftis: Vel externa, hæcque 1. infeparabilia, nempe lo
catio (unde ftare, federe) & tempus. 2. feparabilia varia v. g, arma, arrhabó, ca
lix, currus, divitiæ, feneftrae , furnus, hæreditas, liber,Toleum, panis, figil
lum, thcfauri, veftitus, vexillum , virga.
C A P. VIII.
AMetaphora tranflata ad Z)eum à creaturis irrationalibur. 749 Α'νθρω
Deſumuntur illæ - πρπά

I. A beftiis, quarum Deo tribuuntur (1) nomina v. g. agnus, leo, cerva au."sia.
rorae, vermis, aquila. (2.) aétiones v. g, rugirc, volare, incubare. (3 ) membra
v. g. cornu, alæ,
ÍI. A plantis, vel in genere, quando Meffias vocatur germen, furculus, fru
&us terræ, lignum vitæ, radix Ifai s Vcl in fpecic, quando Meffias vocatur cc
drus, vitis, fàfciculus myrrhae, botrus copher. -

11'. Ab inanimatis univerfim , cùm Dei infiniti & immenfurabilis quædam in


altitudo
ftituitur dimenfio, & ipfi tribuitur排*來 & magnitudo. . IᎳ.Ꭺ
- 米醬幣米#料 -
58 IND EX LIB. V.
IV. A coelo cùm Deus dicitur lux, Sol (& ratione majeftatis, fan&itatis, per
feétionis : & ratione opcrationis inter homines) it. Chriftus dicitur lux, fol ju
ftitiæ; oriens ex alto, ftella Jacobæa, ftella matutina. -- -

V. Âb Elementaribus. Dicitur Deus ab igne ignis, lucerna; Ab aëre fa&icns


flatum vel halitum. Ab aqua fcaturigo, A terra Chriftus dicitur lapis, petra. Deus
dicitur latibulum, munitio, turris, templum, via, umbra. -

C A P. IX. º í

AMetaphoræ, quibus ut perfonae proponuntur, qua nam fìmt, 76t


Ea, quæ hominis funt, tribuuntur - -

»pora- ' l. Membris quibufdam humanicorporis v. g. intelligere, oblivifcitribuitur mani


τοποιία. bus, -

11. Animalibus brutis v. g. gens locuftarum, filius afini.


III. Terræ nafcentibus v. g. præputiare arborem, occidere vitam.
1V. , Inanimatis v. g. vox fanguinis, ftellæ pugnantes, cæli cnarrant gloriam,
terræ ornatus & baltheus, cœli exaudiunt terrám, ventus ipirat, ubi vuIt. It.vo
ces filius , lingua & vcrba quædam. -

V. Regnis, provinciis ac civitatibus, quæ hominum confociatorum quafi cor


pus funt. " Introducitur cnim totus populus 1. ut homo in genere 2. ut vir. 3. ut
σωμαί. fœmina vel virgo. - -- -- - -

?£. VI. Accidentibus quibufdam , iifque corpus induitur v. g. peccatum cubat ad


oftium, clamat: Vetus homo: Juftitia teftatur mihi. -
* *

C A P. X.
AMetaphora deduélæ à Deo, Angelis, caelo ac elementis. 774
A Deo. Ejus nomen tribuitur Angclis, hominibus in terra præftantibus. Ex
:,&tionibus ejus creare, it: facere ad alia eximia cjus opcra transfertur. -

Ab Angelis. Nomcn Cherubim it. Satanas tribuitur hominibus. * *

A coelo. Accipitur id pro divina gloria, it. pro fpirituali Dei regno. Solis or
tus pro felicitatc. Stcllæ pro viris illuftribus. Phofphorus pro Rege Babylonis.
- Luminarium effe£fus duo funt 1. mundi illuminatio. Ponitur hic lux pro vita, pro
fperitate, manifcfto ftatu, gratia & benevolentia : Umbra pro præfidio ac defen
fionc : Tenebræ pro malis, 7. temporis diffinítio. Ponitur hic dies pro temporiscom
moditate , pro cognitionc Dei & tenpore gratiæ : Mane pro profpero: Aurorâ
pro fubito ortu : Meridies pro rebus evidcntibus: Nox pr9 triftibus. -

Ab clementis. Ab igne: Hic ob claritatem, puritatem, fplendorem, efficaciam


agendi, penetrandi tribuitur Angelis, verbo Dei: ob vim combuftricem tribuitur
iis, quæ perditionem inferunt. Sic eft ignis fàlitionis, probationis. Huc refer
tur fíamma, candela, lampas, carbones, titio, fumus, uri, conflare. Ab aëre
ef} ventus pro vanitate. Huc pertinent meteora; vapor (pro calamitatibus & eya
nefcentia) nubes, tempeftas, fonitru, filia yocis, fulgur, grando, pluvia, nix,
ros. •Ab aqua. Hæc fumitur in bonum & malum. Subje&a ejus funt mare,
rorrens , flumen, rivus, fons, fcaturigo, fons Siloab, puteus: Qualitates funt
fluere, frigidum eſſe. Actiones 驚
funt: crumpere, inundare, ftillare. AĆtio
nes autem Thominis circa aquam funt effundere (in bonum & malum) abluere,
mundare. A terra. Hæc ( 1. ) coelo opponitur, & ita fumitur pro ftatu peccari.
(2.) hominibus domicilia præbet , << ita terra nova notat coelum. Ejus pars elc.
vata cft mons ( notat coelum, regna, hoftes elatos regni Dei) infpecicº Bafan ,
Car
INDEX LIB. V. 59
£armcl, Libanus.. Dehinc collis, petra, fpelunca, vallis, defcrtum, terræ iú
feriora, profundum , abyflus, lutum, pulvis.
C A P. XI.
Metaphora deduſie á mineralibus , plantit , amimalibu. 8o6
... Ab inanimis feu mineralibus, Ponitur aurum profcrenitate; argetitum pro rc
praſtanti i ferrum pro ſolido, duro; lapis pro ſtupore animi: Sal tribuitur Apo.
ítolis, Sulphur notat poenas. -

n , A plantis. Harum occurrunt (a) partcs: femen, (pro vcrbo Dei) radix, ra
mus, folium, flos, fructus. (3) genera & fpecies, planta, arbor, ípina, arun.
do, abfinthium (quarum fubjcétum eft fylva, hortus) In fpecie ; i.olea & oleum
2. vitis, vinea, vinum, muftum, vinifcces, vindcmia, racématio, torcular. 3. res
£rumentaria , ager , aratio, frumentum, triticum, meffis, meflores, trituratio,
ea, ftipula, ventilatio, molitura, fermenrum. -

Ab animalibus. Horum occurrunt (a) partes tum heterogenea:, cornu, os,


(unde mordere, deyorarc, lambere,) dens, labium, cervix, alæ, cor, cauda,
çalcaneum ; Tum homogeneæ, os, offis, mcdulla, adeps, pinguedo, fanguis,
caro, lac. (3) generalia nomina , cffcéta & adjunéta, fera, bcftia, accumbere, ra
pere , pafcere , vcnari , illaqueare , ma&tarc. (z) ffcciei. Sunt âutem terrcftria
triplicia, 1, beluz immites, in ſylvis acdeſertisdegentes, lco, Ariel, unicornu,
apër, urlus, 'lupus, pardus, vulpes, cerva. 2. manfueta, hominum efui vel ufui
ihfervientia, cquus, afinus, (undc frenare) bos , vacca, canes, porci, oves,
hirci. 3. ſerpentes, vermes & alia vilia, ferpens , fcorpio, aranca , talpa, vcrmis,
pulex." His fubjunguntur volatilia & aquatilia, aves , turtur, columba , crabro.
nсs, mufcae, apcs, pifces, cete. - -

… ". . . C A P. XII.
.Metaphoræ deduéfae ab homine, iifjue, quae illum attinemt. ^ 832
Dcfumuntur illæ ab hominum
Corpore ejufque membris, quæ funt corpus, caput, facies, frens, oculus, (la- gr.,„,.
crima, collyrium ) auris, nafus, nares, os, collum, humerus, brachium , ma- lia.
nus , .dorfam , lumbi , umbilicus, filius, genua, pcdes, (claudicatio, calcatio)
Similaria funt caro, fanguis. ' ' ' ". . .
... Vitâ, hinc vivere : ejus integritate, hinc fànitas, fanare : oppofitit, hinc morbi,
vulnera , ftigmata , tabes, putrcdo, pcftis, venenum, mors : Et exercitio, feu
a&ionibus vitalibus , confiftentibus in operationc quinque fenfuum externorum,
hinc fentire, videre, coecitas, albedo, rubedo; audire, furditas; odorari; gufta
ré, dulcedo , amarities; duritics, moìlirics 3 Íomnus, vigilia.
Difcrimine, & quidem 1. à fexu , hinc vir, mulier, virgo. 2. £tate , hinc in. Accidens,.
fans, laćtens, puer, pueritia, virilis ætas, feneĉtus. 3. relationibus, hincíponfus,:"*
fponfa , maritus , vidua; pater , mater, filius, primîogenitus , orphanus ; Do-"
fìinus, Rcx , fervus, pædagogus. 4 gente, feü familiâ, hinc Canabæus, Ärabs,
Edomæi, Moabitæ, Chaldæi, Sodoma, Gomorrha. - -

A&ionibus ( 1.) neceflàriis rationc confervationis tum individui v. g. cderc,


faturari, efurire, bibcre, incbriari; tum fpccici, ut gcnerare, parere s ( 2.) con
tingentibus, vel (a) bonis & indifferentibüs, tum iffimanentibüs qua: fitum mo
tumquc localem conccrnunt, ut ire, ftare, cingere, induere: tum tranfeuntibus
- - - 辦辦辦*辨料崇** 委 in
60 IND EX LIB. V.
in perfonas aut res, ut abbreviare &c. juxta feriem Alphabet. vel (b) malis » Ult
fcortari, fafcinare, furari, prædari, rapere.
ČXtCfIll.
Subjeétis continentibus. In genere lòcum ejufque dimenfiones fpe&ant altitudo,
elevare,, retrorfum , dextrorfum , finiftrorfum,, latitudo, angüftia. In fpecié
circa habitationes hominum occurrunt ( 1.) illarum partes, üt fundamentum,
paries, murus, fepes, gradus, columna, angulus, clavus, janua, ve&is, clavis.
(2.) fpccies , ut urbs , munitiones , turrcs , domus, tabernaculum, penetrale,
carcer , navis, fepulchrum.
Adjunétis (externis) h. e. variis inftrumentis, vafis , utenfilibus, quorum in
communi vita ufus eft , juxta ordincm Alphabet. ut arma (& fpeciatimi; gladius ,
arcus , fagitta , clypeus , currus , equites ) baculus, brabeumi, calculü§ albus
calix , chirographum , corona , divitiae , flagellum , laqueus, malleus, menfà 3.

menfura, novacula, olla, onus, palus, perpendiculum, pila, (mortariüm) ်ဝါး’


dus, rota, figillum, fgrs, fpeculum , fpolia, ftipendium, tabula; tegmen,'tor.
qucs, vagina, vas, vcftimcntum, vincula, virga.
C A P. XIII. 871
Æfetaphora deduéta à perfonis & rebus facris, & divinum oulhum 9наситане
ratione attinentibus.

Ab hominibus Deo facris vel fingulis s Ita David, Salomo, Zerubabel pro Met.
fia ponitur. Sic à Chrifto quædam ad Ecclefiam transferuntur : vel cönjunâi,
Ita ponitur populus Ifrael & Juda pro Ecclefia N. Teft. >

A locis Dco facris, Ponitur terra Canaan, it: Jerufalem, Zion pro Eccleß,
Pertinent huc templum, tabernaculum, altare, propitiatorium, columna & fir.
mamentum veritatis. -

A ritibus & aétibus fàcris (1.) άμ£νοις ipfi Deo immediate agenti afcribendis, u.
funt immiffio vifionum & fomniorum , fomnium Jacobæum dc fcala, conceß.
Μannæ (2.) £μμ£coic, hominibus cultùs facri ergò à Deo præſcriptis & imperatis
atque ad cultûs facri cxercitium. pertinentibus : Sunt autem (a) de pcrfohis turn
dirigente, fummo fàcerdote ; tum miniftrantibus, facerdotibus, Lévitis. (b) de
aëtiónibus facris tuum circa Deum, ut funt facrificia, primitiae ; tum circa hôÉ
nes, ut funt circumcifio, præputium, afperfio, un&tio. (c) tcmporibus, quæ
funt, fabbatum, pafcha, feftum tabernaculorum. In N. T. ritusiuntbaptifïïs
& coena Domini. - *

C A P. XIV.
Synecdoche Generis, 88s
çonfpicitur em. .
I. In fignis univerfalitatis notanda afirmativis & negativis, quae funt Omnis,
quicunque, nullus, nemo, nihil, non. Quoad affirmativa; TUniverfalis ahir.
jativa locutio crebro ad fpccicm , cui propriè competit, cft reftringenda. SiV€.
Omnis fumitur pro plerifquc ; it. progenicribus fingulorum. Quöad ncgativa ;
Univerfalis negativa itidem quandoque reftringenda, ut particulariter neget: -

1f. fn. vocabulis , ºmnivcrfalitatem pluralitatemve quandam fignificatu fuo ex.


primentibus, Ponuntur autcm
(1.) No.
INDEX LIB.V. 61
(1.) Nomina latiora pro anguftioribus, univcrfaliora pro fpecialioribus v. g.
aroma pro nardo, caro pro homine. ] * *
(a.) Nomen commune pro proprio war' έoxw v.g. Dominus pro Chrifto, it.
ro lmperatore. -

(3.) Plurális pro fingulari v.g. Sara la&tabit filios, id eft, filium.
(3.) Verba géncralia pro fpccialibus v.g. accipere pro emere.
“C A P. XV.
... Synecdoche Speciei. “. . .. 887
Confpicitur ea -

i. 'In fignis particularitatis notandae , quale unicum eft, nempe vox multi pro
omnibus. - - - - -

11. In vocibus particularitatem aliquam fignificatione exprimentibus.


Popuntur autem. - ! ‫ے‬. - - - -- **

(1.)virNomina anguftiora
pro quovis homine.pro latioribus,. .fpecialiora
- . . pro univcrfàlio
. .. . "
ribus v. g.
r: )

.(...) Nomén proprium pro communi v. g. Abraham & Ifrael pro quibufvis pa
triarchis. - - - - - º

(3.) Spccies rei pro genere v. g, arcus & hafta pro armis in genere.
ú.j Species numeri certa pro multitudine indetcrminata in genere v. g. dupli
cia pro multis. - - - - *

(;.) Singularis numerus pro plurali v. g, arbor agri i. e. arbores.


{6) Verba fpecialia pro generalioribus v. g. afcendere pro venire.
€7.) Generale illuftri quâdam fpecie proponitur, tum in a&ionibus hominum
v g. mifcreri & mutuò dare . i. e. charitatem erga proximum exercere;
tum in praeceptis & monitis divinis ad homines v. g. honora patrem i. e.
quemvis fuperiorem.
C A P. XVI.
Synecdoche Totius feu Integri. 891.
(Πspiyyvs notatur, τὸ omnis pro toto accipi)
Ponitur pro parte fua.
1. Perfonä integra v. g. homo pro anima. Jt: aliquid dicitur de multis conjun
&im, quod tamen non fpc&tat præcisè ad fingulos.
a. Res tota v.g. Dagoa-pro-trunco fuo. . ft. in adje&ivis v. g. nudus pro tali.
ex parte.
3. Locus v. g. mundus pro terra. -

Â. Tempus V. g. =5 p pro parte perpetui temporis.


C. A. P. XVII.
sjnecdoche parti, fiw membri, - - - 9ே4
Ponitur pro toto fuo pars -

». H6minis v. g. ahima, corpus, it: care, fànguis, caput, aliaque membra.


Idem confpicitur in hominibus certa ratione conjun&tis v, g. quando David
`nominatur, & Salomo fimul intelligitur.
2. Rei v. g. ager pro regione.
3. Tcmporis v. g. annus pro tempore.
* ** ** ** ** ‫و‬ ?IIᏋRᎪ.
-
6, INDEx L1B. v.
* * * *:. . . . . ºf . . . . . ... . . . . . . . .
- P A R. S. II.,' . . .
20e tribus troporum e^fetiionibus, Catachrºff, Hyperbole, evºllegoria, knjn/?we cogna
tir: ?roverbio & •Aenigmate. * - - * . . ..

z ... C A P. XVIII. . . . . . . .. .

(ºtathrºft ſºn daritis. 897


dccurrit hic catachreftica vocum , , , , , ,
1. Acceptio ſeu ſignificatio v. g. coquere pro aſſare.
2. Combinario v. 器 odor fœtet in-oculis Pharaonis.
3. Permutatio in N.T. v.g. aiāve; ecula pro mundo, 3epeāy pro párqw fruftra.
. . . . . . . . . . C. A. P. XIX: - -

- - * > ... Hyperbole ſeu Audacia. . , , . 899


Habet duas fpecies, auxefin & miofih. . .. . . . . .
Auxefis cft 1. Rhetorica tum in fingulis vcrbis v. g. bellum pro rixa privata:
tum in phrafi conjun&ta, v. g. cor exiit i. e. defccit. T 2 Logica tum in hypcrböli
cis comparationibus; tum in hypotheticis quibufdam ; „tum in quibufdam aliis.
Miofis itidem cft Rhetorica & Logica. Cui fubjungitur miofis Grammatica,
occurrens in formatione & ſignificatione. ; : - . -

с А P. º XXI - **, *, *; -

e Allegoria di Continuatio tropi in genere. 905


Eſt I. Simplex , deſumta a rebus quibuſque naturalibus v. g. in proteuangelio
Gen. 3. in bcnediétione Judae Gen. 49. dcfcriptionc fcnc&tutis EccI. iz.
cantico canticorum &c. < º " . . . . 2" – . . . . . .

II. Allufiva refpiciens ad alia diéta vel fa&ta v. g. Pfal. XI. depluet fupcr im
pios fulphur & ignem , alluditur ad excidium Sodomiticum. In' fpecic,
in a&tis & cultu N. T. crebro alluditur ad V.T. -

с л P. хxt.
Partemia & Continuatie tropi in ſpecie reſpectu vulgari: и/ил. . 914
Pertinent huc . . . . . . . :
1. Sententiae proverbiales integræ , quales in.proverbiis Salomonis, & in V.
Tcft. quandoque ex Judæórum libris defumuntur. ' * ' . . ',
HI. Phrafes proverbiales v. g. mingens ad parietem, claufus & dereli&us, con.
tra ſtimulum calcitrare, ſalvari tanquam per ignem, , ,
Ο : Α, Ρ. ΧΧΙΙ,
; : eÆnigma cr continuatio tropi in ſpecie reſpectu ftngularis obfcuritatis. 918
AEnigma ftriétè diétum in Scriptura vix unum eft , nempe Simfonis; Latiùs
verò acceptum , prout obfcuriores infignores parabolas ac allegorias ſimuldeno
tat , frequentius cſt, vg. Pſal 49: 6 cur timebo in die mala, peccatum calcaneo
rum meorum circumdabit me. Prov.26; io. Magifter format omnia &c. Eft &c
hypaenigma in una voce v. g. Chriftus vocatur ^yj furculus, cum refpeétu ad Wa
Zareth locum educationis, T ""ッ - . v・
; ; ; ; * * * * ** * * * * TRA
index Lib. v. :பி3
:) : . . . .. ‫ن‬
‫آ سال‬
--- )
‫است‬:
I RAC . F - * * F l |S. II; -
e
…toº ( - 3
. . . . º D. Е O
-
-

^~ . „ “ ”, t- *** ‘ ~v.
. . ... : " : -- - -- --- 1. * * **, - -

.. . .. —
-
SCHEMATIBUS.
> Y L. v A.

‫ه به و‬
-

ーーーーーーーエー。ーー
- "s, l. . T \, : . • - i.

- }
. . ;- ºr
..
. ~ . … vº - - … ^i – , = ' ~~ С А Р AU "Р І. - :* - 2, jºi
-

- - -
:* * * -

' Figura di£tionis. - 923.


1. Epizeuxis, 2, Anadiploſis 3. Climax 4. Anaphora 5. Epiſtrophe 6. Sym
plocc 7. Epanalepſis 8. Epanodos 9. Polyptoton, cui cognatæ funt 10. &' 1 1.
paronomaſia & antanaclaſis. ... .
- -

.'; ', C.
C A P. II.
Taronomafia ſeu Agnominatio. - . . . 926
3 In fpecie notanda eft in nominibus propriis,; corumque conjugatis, idque tum
in impofitionis ratione v. g. Seth : tum in prophetica praedi&iónéîv.g Japfiet, Je
huda, Salomo, Dimon, Thecoa ,:'Gad, , Méni, Cepha... Qşıandoquë in alia lín
gua, quà m qua Aủtor fcripfit si quacrcnda cft. : : … . . . *-

C A P. III. . . . . . * . . . .

Antanaclaſis ſeu Refraëtio. - 929


Eft vel abfoluta v. g. fine mortuos fepclire fuos mortuos. vel allofiva ad fer
*monem aliorum , v.g. qui folverit unum ex his minimis, Quandoque vóx po
ſterior ellipticè omittitur f - - * - - - -

C A P. IV. -

Figura ſententie in Logiſmo ſeu extra collocutionem, . . . 932.


I. Exclamatio, quæ adhibetur 1. in admiratione. 2. voto. 3, laudatione. 4.do.
lore. 5. commiferationc. 6. indignatione.-7. gaudio. 8. obfecratione. - Huç re
*fertur & epiphonema. " . . . . . . . . . - - - - -

il. Epanorthofis triplex: . 1. cum antecedens tollitur fimpliciter, fubftituendoa.m„a;


commodius 8c magis
parationem , amplificando & fignificando
វ្យែ
2 cum corrigitur per exprcffafn minorum com-;;£,
illud illuftriori ac fignificantiori voce.º
3 cum corrigitur per coniunctionem Si. nalis. - -

111. Apofiopcfis : 1. in promifione. 2. comminatione. 3. qucrimonia. 4. ju


ramento. . . .. . . . ... . . - -

IV. Apoftrophe 1. ad Deum. 2. ad homines vivos & mortuos. 3. ad bruta;


4. ad res mutas: In fpecie, ad coelum, & terram.
V. Profopopœia , quâ fermo tribuitur modò perfonæ veræ, tum apertè præ
mifìo verbo dicendi , éftque tunc (1.) fermo vel reipsà prolatus five រ៉ែ five
(2) malus; vel (3.) prudcnter fi&us & efformatus ad aliud fignificandum : Tum
te&#
64 INDEX_LIB. V.
te&è omiffo verbo dicendi , per (4.) mimefin five fimplicem fine collocutione;
fivc (5.) connexam cum dialogifmo. Modo (6.) rci mutae.
C A P., W.
Interrogatio, ſexta in Logiſmo figura. 941
Ejus notanda I. Vis (faepe negativa) ac emphafis peculiaris in interrogatione
perfonae , quis: rei feu fa&ti, am, numquid: modi, quomodo: caufæ, cur.
• II. Ulus, qui recenfetur juxta feriem Alphabet, eftquc in abominatione, admi
catione, dcmonftratione, dubitatione, exaltationc & extenuatione &c.
C A P. VI.
Figure fententie in dialogifmo feu collocutione. 944
1. Addubitatio. 2. Communicatio. 3. Occupatio. 4. Permiſſio. 5. Con
cefño. - - - -

сА г. уп.
eAelia fententiarum & amplificationum fchemata. 946
Excauſis: 1. AEtiologia & tranſlatio.
Ex adjunétis & circumſtantiis : Topographia, Hypotypoſis (icon) Pathopoeia
(Ethopoeia) Ratioc natio. - - -

Ex diverfis feu difparatis: Digrefio, tranfitio. ,

Ex oppoſitis & contrariis: Contentio, commutatio, accuſatio adverſa, inver


fio, acutifatuum , rcjc&tio, contraria illario. * -
Ex comparatis: comparatio. * .. .
Ex diviſione: Diſtributio, congeries, incrementum.
Ex definitione : Interrogatio, Circumlocutio. - - - - -

Ex Teftimonio: Gnomïé. Huc pertinet allegatio diétorum V. T. in N. T.


- - -

uac -

I. Quoad formam internam fcu fenfum fit vel in fenfu jpfo à Spiritu S. inten
to, ſive literali, five myſtico; vel in analogica accommodatione. -

11. Quoad formam externam feu genus l9quendi & modum allegandi fit.
- (1.) Frequenter 器 tamen femper) ex LXX. Interpretibus. -

(2 ) Attenditur enfus , verba verò variè mutantur pcr (a) detra&ionem (3)
adjcćtionem (y) tranfpofitionem (3) mutationem tum vocum ipfarum , . diverfae
leâionis vel etiam ££y%res; causâ : ' Tum earum accidentium. Quin mutatio
uandoque tanta eft, ut locus V. T. certò fciri non poffit.
(3.) Duo vel plura oracula in unum contexuntur. ---

Éit infuper alíegatio ex libris veterum Rabbinorum & Autorum profanorum.


Mantifìà ânti Nifiufiana , potiffimum de locis Joh. 2, 1:2 1. /, volo illum manere.
A&. 19: 4, 5. Johannes quidem baptizavit baptifma pœnitentiæ , diccns populo,
ut crederenit ifi Chriftum ; Audientes verò baptizati funt (à Johanne) & Pf. 99: 6.
Mofes & Aaron cum facerdotibus cjus. -- - - - -

LIB, I.
º
---------------

L I B E R P R I M U S

D , E

SCRIPTURAE SA CROSAN CTAE


STYLO AC LITERATURA
T R A C T A T U S I.

D E I N T E GR I T A T E E T P U R I T A T E HE BR Æ I
V. T E S T. C. O D I C I S.

2 R O O E M I U M.

§ Ulcias, addo &,puriùs ex ipfò in V. Graecique in N. T. Codicis, ut impure


§2 fonte bibumtur aquæ. Föns fluentem, ut infincere & turbidefcaturientem,
omnis dulcedinis fanétæ & accufant. Perverfo, uti di&tum, ordine. Fon
' aquae viventisfcaturigo, eft tem dictum ipfi nobicum fatentur, verionem
ebra a Veteris , & Greca illam rivulum effe (de rivuli impuritate jam
Novi Teftamenti veritas ; nihil dicam) diffiteri non poffunt ; eccur igi
in quarum utraque , ( etfi tur, malum! rivulum fonti, corruptelam in
- quid utraque? Una enim & tegritati , ancillam Dominæ præponere, &
fimplex verbi coeleftis eft veritas ) gußatur, hanc prae illa venerari non erubefcunt ? &vw
quiâ fons eft , & perfpicitur, quia lumien eft, τοτapàv τοῦ τὸye, inquit ille apud Lucianum.
quam ſuavis ſit DOMIN US, 3. uàm beatus, Agnofce Lečtor, 8 deteftare (deteftaberisfa
qui fperat in illo , Pfal. 34:9 路 hoc fonte ne, ſi legeris ) audax Gordoni Huntlaei, Je
quæcunque deducuntur ង៉, rivuli funt & fuitae Scoti pronunciatum , quod in epit. Cón
canales, dulcedine & puritate fonti ipſi neu- | troverf. tomi. I. cap. 8. his verbis effutit: Nom
tiquam æquiparandi. " Non dulcedime ; Saepe |/olum ef? ambiguus ##### textus , ſed in mul
£nim fuaviffimam vocum, phrafiumque empha | tis etiam locis depravatus, quae tamem loca im mo
fin fatisaffequi, vel certe exprimere non LIIlt. ' ffra vulgata editione adbuc correéfe &• imtegre ex

Nec puritate: ab humana'enim proficifcuntur | tant, quippe quæ fa&a eff amte illam depravatio
opella , quæ errori perquam obnoxia , & vel mem. Quare non re&e faciumt illi , qui reje&o
minus bona Interpres, vėl minus fida interpre vulgato č- fincero textu , confugiunt ad textum
tationis cuftqs eft. Dulcius igitur, imo dul 3/udaicum jam depravatum. Hæc ille fatis tu
ciffime, purius, imo puriffimê ex Hebræo V. | mide & immodefte. A qua immodcftia Bel
& Græco N. T. veritátisfonte , omnis do&ri | larminus vix latum unguem difcedit , quando
nae » vitae & confolationis hauritur bibiturque lib. 2. de verbo D E I cap. i 1. §. 2. '. Negari,
aգաa. inquit, mompoteft , quin : fùmtes Scripturarum
Hunc à natura rerum, & ipfa veritate, imo anteponendi rivulis verfonum, quando confiar,
fummo JE H o v A monftratum ordinem , mi ifomtes mom effe turbatos: nunc autem fontes mu!-
rum, quâm confundant veritatis hotes, Pon tis im locis turbidos fluere jam amte offendimus : &•
tificii. Ut palliandis fuis erroribus folia fup certe vix dubitari poteft, quim ficut Latina Eccle
gtant ficulnea , Verfionem Latinam, quam fía comffamtior fuit in fide retimenda, quam Graeca :
eterem & vulgatám vocant, pro auguftoau ita etiam vigilamtior fuerit im: codicibus a cor
thenticae au&toritatis hortovenditant: Et ut cum ruptione defendendis. Hæc Cardinalis.
praetextu hoc fiat aliquo, ipfum fontem Hebrai Sane, quam conftansALatina & RomanaEg
clefia
公 L I B. I. T. R. A. C. T. I. D. E. T E XT US
clefia in fide retinenda fuerit, evidenter Ro tia illata fuerit: Cum exemplarium aliorum &
manæ Veteris Ecclefiae , ejufdemque doctrinae probatorum fides emendatiónem ftatim fuppe- -
Sic Genef. † I r. in Codice Bibliorum
(quæ in Epiftola ad RomanQs à S. Paulo gro ditet.
interlineari apud C င်္မိိို့
Plantinum Ann.
pónitur ) &ollatio cum præfenti Roma often
áit, nec hujus loci vel inftituti eft , operofa 1572. excufo , pro >*r ipfe , in gratiam ver
narratione id pertexere : quam vigilans fuerit fionis vulgatæ, -en (foemin ) ipfå , ut typo
in ſuis Codicibus à corruptione defendendis, exfcriberëtur, curatum fuit. Qüae corruptéla
alibi etiam expenditur: Hac vice in nomine inſigni ſphalmate typographico aucta inſuper,
Jefu Chrifti démonftrare fert animus , quam nimi pro ~an in lucem pródiit. Unde in fe
fmale Bellarminus (& alii eandem terentes or cundâ editione Anno 1584. vera le&tio reftitu
bitam) probatum dederit, fontes Scripturarum | ta , & mafculinum >*n expreffe pofitum. Sic
multis in'locis turbidos fluere, &• ob id vulgatamEfa. 47: 1 1. pro ΠΥi perditio , corruptiffime
verfionem à ConcilioTride mtimo Camonizatam , fon Rinº legunt Biblia majora Bafilea: edita, Opus
ti authentico praponendam eſe: adeoqué de à4)- Regium, quodvocant , ut & editio Witteberg.
0apaiz ſeu à òiz(pôopiz, hoc eſt, de INT E G R I & Antverp. Sic in di&tisjam Bibliis Bafileenf.
т Ат в вт Рu R птАт в Н в в R е п V Е Buxtorffii operâ editis, aliquotextantfphalma
T E R I S; ET G R E c I N o v I TE ST A M. | ta infigniora. Ex quibus jam occurrunt ifthaec.
C o D I c I s, veritatisinquirendæ & ftabiliendæ Exod. 39: 14. pro rane voce penultima repo
gratia, hanc yifum fuit proponere £%£taaiv. . Et ºndu & legendum ngy 1. Regum 1:48. pro
út à Vet. Teſtamenti Hebræo fontefaciamini voce quartà & quintà, aggºn-by ſcribendum
tium , ordine progrediar eo , ut I. θέσιν, & |& legendum nnTY3 2. Reg. 1: 2. vox quarta
veræ ſententiæ cognitionem,. 2. åvriðériv, & |à fine nx mutanda in EN 2 Reg. 19: 22 pro
contrariæ fententiæ refutationem » produ Quan legendum p?nn 2 Paral. 31: 13. pro i'an
Call legendum , demta conjunčtionë. T'ju. Job. 2o:
¥. 28. omiffa funt duo verba verfusTfinalia:
P A R S I. les ch'a cap. 39: 1o. pro cºm legendum Enºn
Eccl. 5: 1 1. 盟 ^Py legendum "Fy Eſai.45:1.
Oésiv, ſeu vera ſententie expoſitionem pro 'nigp? fegendum in vin? Jerem. 2: 25. pro
tradens. Ę* legendum w*i* , Ezech. 46: 1 1. pro **;
legendùm $t: &c. Sic in edit. Francofurt. ad
D 8£arga; tra&tationem pertinet. 1. Status Oder. quæ in quarto complicat, Genef. 3: 1.
controverſe evolutio. 2. Sentemtiæ moffræ ! | omiffa eft integra vox nºn cap. 3o: 2o. prò*2;
confirmatio. De quorum utrqque impoſterum ndn pauca , praefertim in accentibus ejüfdem
-

legitur 321. Editio Veneta, formæ ,


, contra
*n#» jufto ordine agam. ipfam Maforæ cenfuram ac fidem immutata
habet , uti demonftratu facile. Nec tamen
I. Status controverſe evolutio. quifquam ipfius textus Hebraei in fe, & in pro
batiſfimis exemplaribusaſſervati, corruptelam
D ftatum controverfiae evolvendum & re ex di&tis elicere fataget. Huc pertinet, quod
&te intelligendum fequentia notari velim Juſtinus in Dial. cum Tryph. aſſerit, Jerem.
θεωρήματα, cap. 11: 19. Judaeosex textu Hebraeo füftulif
fe illa verba: Mittamus lignum in panem ejus,
&• eradamus eum de*terra viventium. Hæc enim
verba in omnibus exemplaribus, etiam Judai
, nunc leguntur , ( nifi quod r§ mittamns
2Non quaritur de particulari quorundam Co cis
dicum Hebreorum depravatione , nee de refpondet verbum ττ'ryg eorrumpamus , pro
quo Chald. interpres, quivertit, ¥¥¥ projicia
eq)4Apiaci , que Typographorum incaria , has , & vulgatüs Latínus , legiffe videntur
Corre&orumque megligemtia, in hujus vet Γιτ'yy) quöá fi faéta tempore juftini aliqua
illius editiomis Codices irrepferunt. hic fuit depravatio, illa meritô proparticula
ri habetur, quae reliquis Codicibus non cor
ruptis, adeoque textus noftri integritati prae
De hocutrimqueconftare arbitror- Necenim judicari nihil poteft. Fruftra igitür Salmieron
ro textus Hebræi in fe confiderati, corrupte
a ftatim cft habendum , fi in hoc vel illo Co depravationem textus Hebraei ex hoc locopro
bare nititur. -

dice vel literae, vel pun&i, vel vocis occurrat


depravatio; five ea data opera, five negligen 2.- Nos
H E B R AE I I N V. T. PUR IT A TE,
3*¥* pro ** Jerem. 4: 5. fcribitur ‫ותקעו‬
2. Pro VPRelangite. Jerem, so: 8. ’ns pro ikse
gredimini. _ Tüm in medio, Pfa. 16: 'ro. Tºron
Pro T'Pri
A'on quaritur de irregulari vel fèriptione vel] Pro San&um tuum 2 Paral. 5: 12. D*iynij
F"YTP clangentes Mich. 1 : 1o. "nzÄnr
punítatione vocum Hebraicarum, quibus pro *u*gffi volutâte. Tùm in fine Jerem. 3:4.
mota vel adje£ta vifùmtur AMaforetica, vel '''$2 pro rypa vocaßi. Jof. 24: 8.” -wxsîpřo
flow. **?*! &• adduxi. Vel litèrarumi plurium , adeo.
que integra dictionis, cujus litera fcribuntur,
*In textu V. Teft. Biblico; in probatifimis|Punétis vocalibus omifis, quaque propterea - psano:
etiam & accuratißimis Codicibùs affervato, [juxta n9tam Maforethicam in nìargine' abjc- maliis in
multae occurrunt di&iones, quæ irregulariter £tam , eft ^P *7 a'no hoc eft, fcribiír quijj,
tùm fèribuntur ( fuis literis) tùm pun&amtur, ./ed tamem mom legitur. Ejufmodi funt , 2 Reg.s.
quarum cenfura & correétio ( quae Maforetas ¥f. 18. *) queñ. Jer. 38: 16. nx illum. ရှံို့
agnofcit auétores) in margine ut plurimumad 39: 12., & 2 Sam. 15: 21. р“ (i. Jerem. ; i: 3.
fcripta vifitur. Enumerábo paucula, & quid T"' calcabit. Ezech. 48: 16. ùpn quimque &-c.
fentiendum hic, poftmodum fubjungam. 3. PE RMUTATIO, I. fingularum litera
Im Irregulari SCRIPTIONE occurrit lite rum » idque vel litera ejufdem ratione diverfi fi.
rarum I DE FECTUS. Et quidem vel lite tus... Efaí._9: 7. Mem finale feu claufum c in
re umius : Tum im principio , 1 Reg. 15. yf. 18. medio diétionis fcribitur ngyoy pro n3y 22
37e- fcribitur pro ęgri Rex. 1 Sami. 26: 2. ngg tmultiplicatiomem. _E. contrà Memºapertům', p
pro ngg' faciet. Tùm in medio 1 Sam. 18: i. in fine fcribitur Nehem. 2 : 13. pf, ipß , pro
53'** pro3n2T* &- dilexit eum. 1 Sam. 17: 23. R7. Job.38: 1. jp fcribitur pro fpäe. 器
-------

nînĝº; pro ni5yiºpp de aciebur. Ariaenm. Kéthíb Iiterarum diverfarum. Prov. 2o: 4. *p, pro%sv,
retinens vertit , de graminetis a Sam. 21 : 12. & petet. Pfa!. 77: 12. ^'** prò misin 'recorå:
‫ תלום‬pro ‫תלאום‬ :: ,so2 Sam e. .22:8 bor. Jerem. 6:23.***n pro Nän exibitis. I Reg.
ύμ}n.Y pro vvaiy &• commota eff. Tum im fine, 1:4j. Et* pró E'f**' Deus. 1 Sam.14: 35.
影 24: 3. nr pro nye & multiplieavi. Amos ºº! pro bºl & involavit ſeu ſubitò contendit.
:8. ŋphipro nipp; &ſubmergeretur. Ha影 1:8. 2 Paral. 1 1: 18. [25ro na filia; 2 Reg. zy: 17.
*y* pro nt3?8 homorabor. Nehem. 12: 46. wxy Nº ºs pro nºs cubiti &c. Ezech. 14:3. na pro
pro ¥¥¥ capita. Vel literarum plurium , adeoque º venienti. cap. 25: 7. ‫ לבנ‬pro 7 in predam.
totius diétionis, cujus punéta adfunt, deficién (ficut legitur έap. 36:3.) Amos: 8: 4.'*y pro
tibus literis. E. G. Jud. 2o: 13. ponuntur in 3P pauperes. 2. Imtegrarum diáionum , quae aliis
textu punćta .., pro ''? filii. Ruth. 3: 17., po literis in textu fcribuntur, aliis vero fegendæ
nuntur punćta 1. pro "Es ad me, 2 Sam. 8: 3. a Maſoretis offeruntur. Pro voce inv (quam
in fine ponuntur puncta - pro na Euphrates. pro 9bfcoena habent) notant legendum efíé >»
2 Sam. 16. ¥f. 23. ponitur Hirec pro v** vir. accubuit, jacuit. Deüt. 28: 3o. Jerem. 3. yf. a.
2 Sam. 18: io. fcribitur Zere .. prò 12 2 Reg. Zach. 14: 2. pro E°P y legendum =*nö b.
19: 31. fcribitur Scheva cum Camez ., pro morrhoides, Deuteron. 28:27, 1 Sam. 5; 6, 9,
nix7$ exercituum. Ibid. v. 37. ponuntur punéta 12. Pro Eryv legendum Ey?y* 'p'pa qua£p.
.. pro 'J3 filii ejus. cap. 2o: 13. ponitur . pro dum fùorum, h. e. ürinam.
‫ כל‬ே 盔盤 .3 fcribitur`Sagol , 'orp nş 4. TRANSP0SIT10. Jof. 6: 12. ffy pro
Jerem. 31 : 38. fcribitur. prq E8? veniemtes Fiºr; eundo. Jud. 16: 26. Igor pro ‫ب‬ip ‫مربع با‬
çap. 5o? 297 fcribitur . prò *? illi. . Quorum fa&palpqre fme. 1 Sam. 14. yf. 27. -v*5ipro
omnium pünétorum literae extremitati fiye mar nº & illuminati ſint. 1 Sam. 19:18. 'ſeqq.
gini textüs ex cenfura Maforethica adduntur, uinquies n'iJ fcribitur (nomen l6ci) pro rii*;
cum nota ifta: a'n> *^ *^p hoc eft, legitur (haec roy, 23:5._^i?! pro ºv: volabit. Efrä. 4:4.
vel illa diétio) &• mon fèribitur (in textu.) Huc t>*TypTrö cö"yjp comturbamtes &-c.
pertinet Ezech. 盜 1 i. *?8? qu9d legendum 3. SINGULARIS RATIO. Litera enim
(ut in margine adfcriptum) vgfi*-%J? 醬 in textu 1. 7uandogne quantitate reliquas exce
omne , quod. Camets Catuph in 3°n> non ex dit. Deut. 4. yf. 6. yàp audi , ubi y fcribitur
Primitur ( ut in antecedentibus exemplis fit) majufculum , & ibidem “ in voce *in* umur.
fed irregularis pun£tatio aliam latiorem fubin 2. Qgandoque à reliquis exceditur , iifque mi
qicat, £um aliàs Scheva fimplex ante Scheva nor et. Genef. 2: 4. ENºra in creando ipfos,
compofitum initio vocis nunquam ponatur. ubi * minufculum fcribitur. ' 3. Quamdoqüé im
2. RED UND ANTIA. 譬 iterum yel li vertitur. Num. 1o: 35. yo£? im proficifeemdo, ubi
fere tumius , tùm in principio , 2 Sam. io: 9. 3 inverfum legitur.T4. Quandoqüe fufpenditur.
A 2. Jud.
4. L I B. I, T R A C T. I. DE T E XT US
盟 18:3o. mgp Manaffes, ubi ''A x five Nun
uſpenſum qſ, inter reliquas literas conſpicitur.
dcunn ཤྭསi!in medio
iftud pofitum confideret , & myfti
inibi infinuatum venetur. Ita enim
3. Qgandojue à diétioné pofteriori ad priorem, R. Schammai in lib. Sanhedrin opinatur, per
vel contra, furripitur. 2.Sam. y: 2. *¥ib-ni)') | P claufum Prophetam occulto quodam fuppüta
邀 !>•*ibm fy fuiffi educems. Similia funt tionis artificiô fignificare numérum annorüm ä
zech, 42: 9. Job.38: 2. Contra 2 Sam. 21. tempgre fuo ufque ad tempus Meffiae : (Alii ma
verf .12 ‫ שמ הפלשתים‬pro ‫ שמה פלשתים‬-4at Pbi tris Meffiae tùvi nomen ," incipit enim ab M ,
liffaei , ( ſuſpenderunt eos) 6. Quandoque una tiim perpetuam virginitatem, eft enim b undi
iétio in duas refolvitur, & notá Maforethicà que in media dictione claufum; aliimyterium
unam effe notatur. 2 Paral. 34: 6. Erfis ya , vocationis gentium à ſeculo abſconditum , de
Pro Enyna iw defòlatis locis jüis. Contrà duae Aua Propheta h. 1. verba facit : alii arcanam
di&tiones in unam έontrahuntur, & mota Mafor.] Regni Meffiae dilatationem , juxta ilIud Luc.
quas effe , notatur. Pfal. 55: 16. n!?'w: , pro | 17:2o, 21. Calvinus in comméntar. h. 1. Mibi
P 2 'g: muléet mors. Jerem. 6: 29. ERgsp pro | utilis effe admonitio videtur ; me putarent fideles,
ET vs? ab igne confümtum eff. ^ Et deficiente | externâ opulentia fplendidum fore Chriffi rêgnum ,
unâ literâ, Ezech. 8: 6. Eip pro DT np quid; atque ita mundamos triumphos vama fpe batiriremt;
illi. Ha&enus irregularis literarum fcriptio. /ed tantum inter varias preffuras fferarent ared
. Irregularis PUNCTATI0 confiftit partim | nam dilatationem regni, quia profiiiffa erat. Alii
in punéſis vocalibus , partim in agcentibus. . In | demum, cum Luthero horribilem illam clau
>

punáis vocalibus. Ley. 3: 2 1. fgribitur nºvn?, furam, quod Judaei nunquam intellexcrunt mi
pro ygT* im depafftigne. 1 Sam. 7: 17. by | rabilem hujus regni multiplicationem & admi
pro 559 judicavjt. Ecclef. 3: 18. ty pro Dry ; niftrationem, nótari volufit.) Sic quando Neh.
quod ipfi &c. In accentibus anomalia occurrit | 2 : 13. pro p in voce py legendum effe notant
Qenef.33: 22. cap. 33: 4. Exod. 2o: 2. feqq. | PT , voluiffe ajunt, Prophetam civitatis & mu
Ðe quibüs uberiu§ différentem confule Buxtorfi. | rorum rupturám , de qüa inibi agitur, ipsâ li
in thef: edit.. 1. pag. 39 & feqq. & in Tibe tera figura (qua inferiori parte aperta eſt) pin
riade lib. 1. cap. 17. Et de diverfis Mafore gere atque ob oculos ponere. Sic quando Pfal.
thar. lectionibus in genere Eliam Levitam in 9 : 1 ដំ pro B'Y notant legendum eſſe D)y id
libro Maforeth Hämmaforeth , tab. 2. Orar. r. non finecaufa fieriajunt, fed ut doceatur, Deum
De his igitur & aliis anomaliis atque Mafo 醬 non obliviſci clamoris pauperum ſeu af
rethicis notis quid fentiendum fit , & an cor i£torum (quod notat vox cº?p, in textu fcripta)
ruptiohis textus Biblici fufpicio ex illis oboriri fed non quorumvis, verùm eorum, qui manfùe
poffit vel debeat ; difpiciendum reftat. Fiet au ti funt , ( quod fignificat vox in margine adfcri
tem id planum ex accuratiore motarum Mafore. pta Dyg) quique humilitate verâ ex fide pro
thicarum (praefentcm fcopum quod attinet) con feéta fe Deo fübjiciunt. Sic quando Hagg. 1:
ſideratione.
8. pro E3?N notant legendum eſſenT??N homo
ene notis 1. - Quedam ſimplicem notant anomaliana rabor τού η deficiemtis rationem myfticam in
Bta fore
thicis.
Grammaticam , in voce textus aliqua obviam, finuare Prophetam voluiffe ajunt. ' Eam verò
ut quando pro nxy notant legendüm effe n8y reddunt Thalmudiftae in Joma cap. 1. Quid do
器 3: 4. Eft enim ' paragogicum , ut aliàs cet n deficiems ? Quimque res , quæ fuerumfim /am
aepe. Sic quando prò*>78 legendum effe no ctuario primo, di defecerunt in ſanctuario ſecun
tanr *i>i8 Pfal. 77: fz. eft enim &vtiçoizov alias do, mempè Arca cum Propitiatorio & Cherubim,.
frequentiffimumi. In his & fimilibus an aliqua Igmir, Prafentia majeff. Divimæ, Spiritus fm&us,
corruptio ? nulla omnino. Sicut enim ab orfini Urim & Thummim. Schikb. in Tºnn bawp theor.2.
corruptela alienae funt voces Latinae , figura a Nom imde probamt boc , fed rei notiffma &• alibi
liqua Grammatica (five Proſtheſis, Epenthe probatae, fùo more, ip'o Symbolum memoriale, imr
fis , Paragoge , feu Apocope , Syncope , àvré recordationis facilius fùbfidium hinc parant. Ne
çoizov &ç. vocetur) affe&tae ; Ita fe res habet que igitur ex hujus generis Maföreticis notis
in civitate Hebraeâ. Quis corruptelam fomniat corruptela textui facroillata inferri poteft, non.
in Induperator pro Imperator, Relligio pro reli corruptionem illae notant, fed uberioris expli
gio, Olli pro iIli? Idém in Hebraicis iftis ferto cationis fontem commonftrant.
judicium. -

3. Quedam vocumim textu mendosè fcripta


z. Quadam myfterii alicujus infinuandi , & rum correétionem tradunt. Cùm enim textus
profundioris ſenſus in ſcripta voce inveſtigandi ſacri, à Scripturœ Moſaicæ primordio, ad ſo
gratiâ, poni perhibentur. , Ut quando TEfa. lutam ufque captivitatem Babylonicam , variè
5: 6. prò D claufo in Γυγε? notafit legendum defcripti füerint, fieri facilè potuit, utScriba
gle napertum-. Eo enim momerilećtorem » ut rum incuriâ quaedam agá\atz orthographica,
IIOIM
H P. B R. AE, I I N V. "I". P U R. IT A. T. E. 5.
non quidem in fententiis, fed in aliquibus ele bus retituir, ad quam Complutenes & Mun
mentis irreperent, & continuatâ deinceps ſerie fterus fua correxerunt Biblia legentes in ipfo
in plura diffunderentur exemplaria. Ifti igitur textu pnxn ven aťovnancvn. Etöbferva hic o
incommodo ut remedium adhiberent Maforæ biter, ipfum B. Lutherum in verione Germa
au£tores ( quos ab ipfo Efdra & reliquis vys nica aliĉubi notas fecutum fuiffe Maforethicas,
ry ry? viris Sygagoge magma , eruditè de uti conftat ex Jof. 15:47. ubi in Hebraeo textu
ducit Buxtorff. in Tiberiade ſeu Comment. Ma fcribitur %i>}ή , Maforethica autem correétio
foretico) voces in contextum plerorumque vo marginalis legit $ingri ( mare) magmum, quam
luminum diu receptas reliquerunt integrâs (ncc fecutus Luthérus vertit, das groffè &léer. Efa.
enim religionis causâ quicquam aufiTmutare) 63: 9.5W x5 non anguffia , Kéri, feu margina
fed emendationem earum vel ex fide aliorum lis le&tio habet y 57 ipfi angufia. Et fic Lu
probatorum exemplarium , vel fuo eoque ſano therus, der ängſtet ihn auch. cap. 65: 4. PYD G
judicio, in margine indicarumt. Sentit equi fruftum. Marginalis nota habet , P5pi & jus
dem Hugo Brugtbonus in Concent. Script. prx (jufculum) perinde Lutherus, Suppem.
fat. ad lectorem , & fol. 8o. & qui ipſum ſe Ex hujus igitur generis Maforethicis notis,
"quitur, Polanus in Syntag. Theol. lib. 1. cap. Ᏺ器 córruptelas facri Hebræi textus (prout
37. nullas marginales notas corruptionum facta noftris tempòribus extat , & à nobis Chriftia
rum eſſe indices, ſed utramque lectionem ſeu nis ufurpatur) probare fatagat , eum &£$*$f«
fcriptionem , tàm , textualẹm quàm margina mentis faborare meritò dicemus , cùm illarum
lem , miti firmiffimis rationibus. Sunt & aIii, vocum , quae olim mendosè erant fcriptae , e
qui myfferiorum infinuamdorum gratiâ omnia ita mendationem, à viris doctiſſimis, & ex proba
annotata eſſe ſentiunt. Verüm in re manifeſta tis authenticifoue exemplaribus adornatam,
quid dubiis opus eft conje&turis ? Certè in pIu notae illæ exhibeant. Pro Bellarmino certè re
ribus vocibus textualibus fatis 醬 ſphal liquifque Pontificiis hoc parùm facit , cùm is
ma deprehenditur, quod per correétionem mar lib. 2. de V. D. cap. 1. ita loquatur: E/? ergo
ginalem tollitur. E. G. I Sam. 4: 13. in textu altera fentemtia, (quam ipfe approbat) fuiffè qui
ſcribitur 3 Maſoreta in margine reponunt, il dem Efäram librorum fiméorum inßauratorém ,
Manum five latus fignificans. 醬 igitur men nom omimia iterum diéfando , fed colligendo &• or
«lofum effe quis non videt ? Sic Ezeëh. 42: r6. dimando Scripturas im unum corpus, quarum par
in textu fcribitur mpxTvfpri & juxta notam Ma tes variis in locis imvemerat , . &• etiam E ME N.
foretarum legendum ntxprvpr quingenti , hic D ANDO , f: qua depravata erane negligentiá'
certè textualis vox mendofa eft , uti fequentes Scribarum , cùm toto tempore captivitatis negli
quatuor verficuli oftendunt , in quorum fingulis genter lex fervata fit , cùm non baberemt %udas
verba illa rfxpºv?n repetuntur.* Sic Zach. 4: templum &- tabermäculum. Similia habet Gene
2. ut & Nehem. 7 : 3. in textu fcribitur np*} brardus lib. 2. Chronol. Prophetir (inquit) fiic
quafi effet tertia perfóna futuri. Maforetæ au cedit Synagoga magma, cujus Principes Efras, Ne
tem in margine notant legendum effe np* ut fir bemias, Mardocbaeus, Zorobabel, 3efèbua. Hipræ
prima perfona , Et dixi :" quis hic non videt, fuerumt Concilio, quod cemtum viginti homimes, quo
mendosè legi np**, cùm textus avyáósua , & rum alii mobiles , alii plebeji erant , de EM %.
-

pun&orum ratio , primae perfonae verbum re D A N D IS libris facris , eorumque comffituendo


quirat & rò * o paÀuarãðɛg effe oftendat ? Sic Camome , juxta prafèriptum Cabbale (doéfrimæ à
Jer. 1:3. bis in textucontinueſcribirur TT TT: Majoribus accepra) inierunt. Et mox : Ejus
quorumi alterum (punétis in textu deftitutum) (Eſrae) conſilio di opera preſertim libri ſacri col
in vera le&tione redundat: quis hic mendosè bis lati fùnt &- EMENDATI. Haec ille.
fcriptam illam effe vocem ex negligentia Scri ' 4. Qgadam diverfam vocis leélionem exhi
barüm , inficiari aufit ? Par eft ratio aliorum berit, Ita ut & *^P & 5'n? hoc eft, vox &-intextu
complurium. Jnde fit, ut ex nota marginali pofita, &• im margine adfcripta, fine ulla ja&tura.
textus ipfe in aliquibus editionibus Bibliorum véri fenfus, recipi poffit. Sic Genef. Io: 19, in
deprehendatur corre&tus. E. G. z Sam. 8: 3. textufcribitur-opș,in margine diverfa traditur
deeft ultima vox ΠΥΡ Euphrates , quae per nó [le&tio, interpofito Vau E'>y*, quorum utrum
tam maforethicam in margime reftituitür. At -| que falvâ veritate ftare poteft. Sic 2.Sam. rz:
in Codicibus Regiis Plantini, itemque Bafil. 24. in textu fcribitur *)pl (in mafculino) in
formae minoris, Antverp. Francofurt, &c. in margine * PRM (in foemin.): utrumque fanofemfu.
ipfum textum vox illa réponitur. Sic Jer. 5o; | ftare poteft. Nam & David & Báthfeba Salo
1 1. quat;r' in fine di£tiofium fcribiturpro hoc | moni`filio nomen indiderunt. Sic Thren.3:2o.
modo , ‫תשמחי תעלזי הפשיתצהלי‬, Maforetharum & n'wn quod in textu fcriprum, & nbn quod.
autem nota marginalis* finale his in diétioni magic pofitum eft,A retineri
3
poteft: Sic
Ezech.
6 L I B. I. T R A CT. I. DE T E x T. US
Ezech. 36: i5. in textu fcribitur *7w>^ offemdere 27. honeftatis caufa Maforetæ fubftiruerunt (uti
facies feu fines; In margine autem legendum eſſe & Chaldaeus tranftulit) ET°7* p*n (aqua, քe
inotatur franfpofitis litëris mediis %va orbabis, dum /ùorum) quo per honeftam circuinfçriptio
quae le&tio cónfirmatur ex verf. 14. praecedente 5 nem eadem urinadenotatur: Has vocum literas
mieque tamen alterum, in textu extans, à fenfu margini adiecerunt, puncta verò voci textuali,
abludit, & confirmatur yf. 16. fequente. Huc demtispunétisnaturalibus, ſubſcripſerunt, hoc
pertinet illud Prov. 4: 3. ubi verbà Salomonis modo βΩ'J'*. Eadem ratio aliorum, de quibus
ita habent: Qgia filiis fùi patri meo teger & uni fupra. Sed & hic corruptelae fufpicio tolli?acilè
cur, 's? corani mátre fìea? Pro 'y£? Maforetæ p9teft , fi caufam fubftitutionis & permutatio
annotant aliam le&ionem '327 inter filios matris nis itius finalem quis rectâfecum perpendatlan
peae. In aliis enim & probatis exemplaribus ce. Ariamont. in praefat. Mazzör. verba funt:
fcriptum ita invenerunt, non autem aufi in 5°n> Aeutra barum le&ijnum rejicienda , imô utraque
{eu Scriptara vel literulam mutare , ad margi /imal ở retinºnda ở cọmponenda vị/à c/#. Quan
nem id notarunt. Hic quivis videt, fenfui iftius quam enim altera magis fèquacem apertamqùefém
verfus nihil officere, five**£% coram five ');? in tentiam redderet , uþrámque tamen ßmul plenam
ter filios, legatur. Poffet quidem quis fufpica magis &- fignificationis pomidere graviorem reddere*
ri, notam iiiarginalem Mäforeticam effe ipfius comperiebatur. Verùm properándum ad reliqua,
5'no five vocis in textu pofitae corruptionem : quae de contrQverfiae ftátu dicenda reftant. Dé
Càm Salomom nomfuerit dileéiiffimus filius inter mul notis autem Maforae paulò prolixius hæc præ
tos fratres, refpe&u fèilicet matris fiia Bathfebae: mittenda fuerunt , tùm propter Wilhelmum Lin
/ed unicus poßinfantem illum diefeptimo extiméfum. danum Pontificium, & ex parte P. Galatinum,
Verùm ex 1 Chron. 3: 6. aperte conftat , plures ui.hoc argumento finceritatem & puritatem
ex Bathfeba uxore E)ävidi natos fuiffe filios, at criptur: Vet. Teftam. enervare fatagunt, quos
que ita le&tionem illam diverfam non omnino fequitur Gordonus Huntlaeus controvî cap.'io.
èffe repudiandam. Hùc refero locum Job. 13: n. 11. feqq. ubi notas Maforeticas pro diverfis
15. ubi in Hebraeo legitur “nºx κγ γγέρ. η. Ecíe Scripturas corrumpendi modis ಘೀ Ven
occidet me, non expectabo ſeu ſperabo. | Pro º ditat: tùm ut facrae Linguae Studiofis, quid de
Maforetae notant legendum effè iº, quæ leòtio notis iftis fentiendum fit , άς ἐν τύτω perſpi
affirmativè hunc parit fenfum: Ecce (fi) occidat cuum evadat.
fme , in eum fperabo. Uterque fenfus, & megati
£ & affirmativè expreffus, fatis eft commodus. 3.
Priorem Lutherus : pofteriorem Chaldara para
phrafis , & Latina verfio vulgata fequitur, Et Hoc verò eff qaod quaritur : An textu, H.
iamfi occiderit me, im ipfo fperabo: Atque ita in traicus /eteris Teffamemti,, 1. moti, Ma.
concionibus exhortatoriis ad fiduciam in Deo ,
in mediis ærumnis atque ipfa morte collocan forethicis imffruéfus & corre£iu,, (prout
dam, multoties citari conſtat. Non incongrue a nobis Chriftianis im probatis , étiá, 7.
nec alienè, fi ad notam Maforeticam refpeCtus daicis exemplaribus afférvatur, uſarpatur, )
(ari debet) habeatur. Sed & in hujus generis 2. tàm ratione di£tiomum & fehtehriaruâ,
Maforeticis obfervationibus corruptelæ illatæ
fundamentum à Pontificiis poni nequit : aliàs 3. tim ratione elementorum, ( /ve liter.
ex propria eorum hypothefi fequeretur, vulga /înt , ßve punëta ) ab omni `corruptela,
tam verfionem effe omnium corruptiffimam , 4. ſive ea à librariis per negligentiam, ſive
cùm ea magnam varietatem & le&tiónum diver 4 Ĵudais per malitiâm ilūtā efë diaû, >

fitatem admittat , afferentibus & probantibus ita fit immunis, ut divina ZYo R M A.
Bened. Ar. Mont. Franc. Lucâ Brugenfi, Lo
vanienfibus, & aliis: Quod confequens Ponti canon ae regula effe pofft & `debeat, aá
ficii haudquaquam admittent. quam omnes omninò verfione, linguarum
4. Quadam denique ex religione profe£tae, pro esterarum , 5. Gr preſertiw verfið Latina
voce in textu poſita aliam in margine ſubſtituunt, *gata , exigi, examinari cremendari
ſubjectis ri 'nº ſeu ſcripta in textu voci, pun debeant º
&tis*^P feu vocis illius, quae in margine ab ipfis
notatâ fuit. Ejus generis funt quaedäm fuprà in Affirmativam orthodoxi tuentur, nixiratio
medium produéta.TE. G. cryfUrinas fignificat nibus folidis, quae inferiùsproducentur, fiiiiö
five lotium ; haec verò vox, quia infermóne vul do ad theoremätis & quaeftionis hujus enucléâ.
gato obfcoena apud Hebræos habebatur, igitur tionem quaedam adhuc, adduétum numerorum
pro ETY}'w (wrinas/uas) Efa.36: 12. 2 Reg. 18: in quaeftione pofitorum, protulerimus. II. De
tęXtu
H E B R Æ I I N V. T. P. U R IT A T E.
textu Hebraico quaeritur, quatenas notis Ma/o-
reticis imffru&us ej? &• correéìus : Iis enim fubla I I. Sententiæ vera comfirmatio.
tis, fatémur gφάλμzta aliquibus in locis effe,
uti fuperius diétum: quae tâmen notis iftis t9l Iftinétè hic agendum , & tria ordine pro
luntur, & integritati ac vera ſincera quele !)
banda: 1. Nón effe depravatam V. Teft,
&ioni reftituuntur. 1. Veteris Teftamenti li Scripturam Hebraeam per malitiam , & in
teratura confideratur ratione vel elementorum, ' odium Chriftianæ fidei , à Judaeis. 2. Nec
vel complexarum vocum. Elementa funt tum Per infcitiam & incuriam , à librariis. 3. Et
litera , ( quae Hebræis omnes Confonantes funt) ea propter effe mormam neceffariam , ut alia
tùm punéîa vocalia. Complexæ voces funt vel rum, ita cum primis Verfionis Latina vulgata.
fingula & feparatae , vel cgnjunée , & in inte
gras fententias redaćte. Erque fententia funt Κατασκευή Ι.
Vel bi/loricae, vel dida&ica , pertinentes partim
ad Legem , partim ad Evangelium. . Quando I. confirmando primo membro argumenta
igitur de puritate & integritate fontis Hebræi fuppeditat folida ipfe Bellarminus fib. z. de
lóquimur, primo intelligimus illam , quae eft
盛 2. reliquos Papiftas manifeftè
verbo Dei
iw vocibus complexis , h. e. ftatuimus, nullam refutans. Ad duo autem principalia argumen
in di&tionibus & fententiis Hebraici textus in |ta omnia reduci pofunt, quorum prius à tem
effe. corruptionem vel defeétum. . 3. Sed hic | poris ratione, poſterius à Judaeorum conditio
non fubfiftimus, verum & hoc addimus, ele | ne deduétum eft. De illis igitur ordine age
menta quoque Hebrae {: h. e. & literat | mus, & exceptionibus aliorum fubnexis quid;
& pun&a, ab omni defoecata effe corruptela. Et refpondendum fit, commonftrabimus.
fi ex H Y POT HESI in una alterave litera ,
in uno alterove puncto ſtatuatur facta fuiſſe mu ARGUMENTUM L
tatio, ea tamen tanti ponderis noneft , ut pro
ptereà fons ipfe dici mereatur corruptus, ri ല് temporis ratione.
*
vulifve impurior : quemadmodum in vivam
aquarum fcaturiginem incidenslapillus , ipfam Raĉtat id Origines volum. 8. explanat. Efa.
propterea nec coinquinatam , nec rivulis exin L referente Hieronymoin cap. 4. Eſa. & ipſe
de deduétis impuriorem reddit. Bellarminus Hieronymus ibid. cujus verba funt haec : güod
ipfehocfatetur Iib.z. dé verbo Dei cap.z. in fine: ſ aliquis dixerit, Hebraos libros à 3udaiseſſe fal
Caterum (inquiens) mom tanti momenti fùmt ejuf fatos, audiat Originem, quid in 8. volum. expla
modi errores , ut in iis , quae ad fidem &• bonos mationum Efaie [buic refpondeat quaffiumcular
amores pertinent , Scriptura facra (fontis Hebraei, Quod mumquam Dominus &• Apoftoli, qui caeteras
de eo enim loquitur ) integritas defideretur. crimina arguunt im Scribis &- Pharifæis, de hoc
Plerumque enim tota difcrepantia variarum leéîio crimine , quod erat maximam , reticuiffènf. Sim*
mum in dictionibus quibufdam pofita eft , que fen autem dixerint, poß adventum DomimiSalvatoris,
fùm aut parùm aut mibil mutant &-c. 4. Corru ¢*prædicationem Apoßolorum, libros Hebraosfuiffe
tio dici poteft fa&ta effe vel incuriâ & infcitiâ faſatos, cachinnum tenere non potero, ut Salva
អ៊ីម៉ង់់ vel injuriâ &• malitiâ Judæorum. tor &• Evangeliffa &• Apoßoli ita teffimonia pro
Utrumque Hebræo Veteris Teftamenti fonti tulerint , ut }udai poffeà falfaturi erant. Pro
Pontificii (etfi diverfimodè , utinantithefidi ponemus argumentum hóc Schemate: Si Scri
cetur) attribuunt: utramque, potiſſimüm ve pturas Hebræi corruperunt, vel id fecerunt an
rò pofteriori modo fa&tam , nos ab eodem ab te Chrifti Adventumi, ejufque & Apoftolorum
effé longum , ftatuimus. 3. Puritatem fontis minifterium, vel pofteà. Atnonante. 1. quia
HebraeiTafferentes , ad verfionem potißimùm Chriftus & Apoftoli nunquam eos de tàm in
Larinam, quàm vulgatam vocant, refpe£tum ſigni crimine reprehenderunt, cùm tamen le
habemus. #; cùm permultis fcateat viora non tacuerint. z. Quia Chriftusaudito
mendis, ad Hebraeam- (in N. T. ad Græcam ) res fuos ad Scripturam Moſaicam & Prophe
veritatem , utpotè canonicam , puriffimam & ticam, non frigide & irrroMaio;, ſed accura
ab omni corruptela immunem , exigendam, ftè, in ipfo etiam fonte Hebraeoperfcrutandam.
& ex illa emendandam & judicandam effe af : ( ea enim emphafis eft vocis épeüváv ) ablega
firmamus , Pontificii megant- Pofito fic & vit, Joh. 3: 39. Quin & Scribas ac Pharifæós,
evoluto comtroverfiz ftatu, ad xaragxeu%v pro iw catbedra Mofis fédemtes , ac Mofen finguli*
greffum fine mora facimus. Sabbathis in Synagogis legentes & explicantes
( Aétor ry: 21. ) audiri juſſit Matth-23: 2.
At Chrißum ad Scripturas corruptas deprava
tafque
8 L I B. I, T R A C T. I. D. E. T E XT US
tafque fine ulla praemonitione fuos ablegàffe & nus Gordoni difcurfus , qui ne turbare quem
invitäſſe auditores, plane improbabile eſt. piam & dubium reddere poffit, ordine réfpon
蠶 - Chriſtus & Aိါ ex Mofaicis & debo. Et de ಶ್ಗ quidem & fecundi tempo
ఫే; eticis V. T. libris dogmata fua proba ris decurſu dubitatio nulla, modo notetur.
runt, & infideles Judæos ex iifdem in doétri 1. Quod Judaei Hebræum textum non corrupe
na de Meffia confütarunt , uti ex Evangelica rint, ejus rei falfam allegari caufam , qüöd
!niftoria , & Apoftolicis partim a£tis, partim nempe ifte ignotus ferè fuerit Chriftianis. Fal
Epiſtolis, conſtat. Atqui ſi à Judaeis corrupti sò. Cur nec tum temporis, nec impofterum
fuìffent ifti libri, nunquiam finé neceffaria pfae id fecerint , ejus verâ caufa reddetur infra.
monitione ad illos ifti provocaffent. 4. Quia 2. Nullam effe confequentiam in illo , quod
Paulus dicit, Judaeis concredita effe rà toù θεοῦ attexitur , nempê ; Ex Hebraeo textu integro
λόyiz Rom. 3:2. at fi fuiffent mâlæ fidei cufto & incorrupto faétam fuiffe vulgatam tranfla
des , Apoftolus id nequaquam diffimulaffet. tionem Latinam : Ergo & ipfam ( hoc enim
}Nec poft Chrifti & Apóftolorum minifterium intenditur) effe adhuc integram & incorruptam.
id faétum: quia teftimionia, quæ a Chrifto & Præterquam enim quod T( circa antecedens )
Apoſtolis ex V. T. allegantur, eo modo, ipſe Bellarminus lib. 2. de verbo Dei cap. 9.
quo citata ſunt, in Moſe & Prophetis inve non concedit , totam verfionem Latinam vul
niuntur ; nec poteft oftendi tempus, quo cor gatam ex Hebraro tranſlatam eſſe: Certe con
ruptio illa contigerit , uti ex ಸ್ಲಿà: pa fequentiae ratio apparet nulla, uti tùm infiniti
tebit. Ergò nunquam Scripturas fuas Hebræi feré errores, menda & corruptelae: tim difcre
corruperunt. pantiae ab Hebraicayeritate (quod etiamSan
a Gordoni Huic à temporis ratione defumto argumen tes Pagninus Pontificiis objicit ) fatis evin
Huntlæi
•dufcuifus. to , • Gordonus Huntlaeus Jefuita Scotüs , ut cunt: 譽 fonte incorrupto ac puro impuri &
oftendat, quamdo &- qua ratiome Judæi corrupe corrupti poſſunt promanare rivuli, impuritate
rint Scripturas, in Epit. Controv. 1. cap. 9. ipsâ non à fonte, fed à fordibus aliunde illatis
opponit diftinctionem inter quatuor diverfa tem exiſtente.
pora.. I. Synagoga žudaica ante č“ t/7ue ºd Sed miffis hifce ad Tempus in ordine T E R
Griffam , & toto co tempore incorruptâ fuiffe | T I U M devenimus, circa quod fequentia no
Hebraea Biblia concedit.^ 2. Ab afèeffiome Do to J/svò»0spléÀua , quibus deftruétis, totum per
nimi ufjue ad tempora Hieronymi &• Augußimi, fe corruit aedificium Gordonianum.
& hoc quidem tempore Judæos corrupiffe ait 1. Poß mortem Hieronymi imtra paucos ammor
verfionem LXX. Interprétum, uti teftetur Ju exortam fuiffè maximam facrorum Bibliorum de
ftinus contra Tryphoném : quia nempe ex illa pravationem. Refp. 1. dicitur hoc quidem, at
Chriftiani argumenta contra Judaeos defume non probatur. Néc adduétum Eliæ Lºlº,
bant. Nondùm tamen aggreffos fuiffe Judaeos daei Germani teftimonium , praefat. 3. libri
depravationem Hebraici textus y quod ifte igno Maforcth Hammaforeth , quicquam efficit:
rus ferè fuerit Chriftianis. Et hoc tempore fa cum ejus auétoritate ftare non cogámur, ut qui
&tam fuiffe tranflationem Latinam ex Hebraeo non unam d. l. fovet falfam hypothefin , üti
textu , dum ille effet adhuc integer & incor mox dicetur. 2. ipfe Bellarminus affertatio
ruptus. 3. A morte famâi Hieronymi ufjue ad nem iftam refutat. 7 Poftquam enim lib. a. de
tempus compofiti Thalmud, & ibi ait ( 1 ) intra verbo Dei cap. 2. ex Auguftino verba quædam
paucos annos exortam fuiffe maximam depra pro puritate textus Hebraici adduxiffet, hanc
vationem & diverſitatemexemplarium, faten fibi format obje&tionem: Dicet aliquis, genera
re Elia Levita Judaeo ; ita ut (2) neceffum lem iflam depravationem Hebraicorum Codicum
habuerint Judaei, in Tiberiade civitate Palæ poß Augufiim. &• Hierom. tempora accidiffe. Re
ftinae , anno Chrifti 5o8. convenire : ( 3 ) ibi [fpondet autem : At Augußini rationes omni tem
dem punćta, ឆែ & accentus (4) à pore locum habent. Deinde fi poß illorum Patrum
duobus Judaeis , R. Aaron filio Afcr , & R. [tempora depravatio ifta contigiffèt, quæ caufa red
器 fiIio Nephtali , non fine infigni diffidio di poſſet, cur Pſalmorum interpretatio Hierony
uife inventa & introduéta. ( 5 ) Poftquamad miawa ita cum textu Hebraico, qui mumc extat,
arbitrium corrupiffent vetus Teftamentum , im omnibus comveniret ? &• tamen de pfalmorumi
fevcre interdixiffe, ne ullus aliis Bibliisutere depravatiome praecipua querimonia eff. tum ita
tur, & ne mutatio pofthac inftitueretur aliqua Hierom. vertit , ficut %iidaifalfàturierant ? Hæc
in corrupto textu, caviffe fedulo per opusMa ille.
pe con. foreticum. 4. A faéfo Thalmud ufue adnoffram 2. %adaeis circa ammum Cbriffi 5o8. *Tiberiade
ventu Tt.
berienfi.
aetatem : & hoc tempore valdè ಘೀ , ait, civitate Palaffima ad occurremdum buic incommo
3udaos obfervare fua corrupta Biblia ó c. Hašte do (corruptionis Scripturae) convemiffe. Rcfp.
I. Aućto:
H E B R Æ I I N V. T. P. U R IT A. T E. 9
1. Au&tores fententiæ hujus quidam inter Rab jicitur ,_uti exemplis aliquot adßruit Bux
binos ſunt, & præſertim R. Aben Ezra ( qui torff in Tiberiad.lib. 1. cap. 8. Quin & Mafo
vixit circa ann. Chrifti 1 1 5o.) quem fequitur ræ auétores, (qui inventores ab EIia ftatuuntur
Elias Levita , Judaeus Germanus, in præfat. punctorum) in ipfo Thalmud vocantur pr3£NY
. libri Maforetfi Hammaforeth, ubi etiam R. q. d. amtiqui, quî longè ante vixerunt, lib. Kid
onam Grammaticum ( qui paulo poft ioo9. gufchim cap. 1. fol. 36. De quibus etiam in lib.
à Chrifto nato annum floruit) pro fententiaSchabbath cap. 15. Tfol. 1 11., ita loquuntur :
fuá adducit : Sed in diverfum reliqui ferè ‫אם ראשונים בני מלכים אנו בני אנשים ואם ראשונים‬
omnes abeunt, nec de conventu hoc quicquam :E'ΎΣ Σs E^w;* '* hoc eft: Si prifti fuerunt
in Judæorum libris hiftoricis invenitur, quem , filii Regum , mos fùmus filii bomiwum vulga
fi faétus fuiffet , in hiftoria minimè præteriif- | rium : &• /? prifèi fuerunt homines vulgares ,
fent ,. cum fuarum laudum buccinatores fint | gos fùmus velut afini. 3. Porro : Mafofae au
eximii. Imo de Schola Tiberienfi hiftoriae ra- | &tores, qui , uti jam probatum , Thalmudi
tio apertè reclamat. . Ea enim p9{t mortuum co opere longè antiquiores , judicium de pun
R. 3ehuda faméfum , circa annum Chrifti 23o, Čtis, diſtinčtionibus & accentibus, jam antë
ftudia liteřarum in Judaea diffipața , & Sc 实性 in textu facro extantibus, ferunt, ut plurinis.
las in Babyloniam tranſlatas eſſe edocet. Et ad oculum demonftrari exemplis poteft: Ergò
licet ad tempus ufque Hieronymi ( circa ann. ! ipfi punétorum , diftin&tionum & accentuüîm
4oo. ) qui Tiberiade do&um 3udaeum afeiviffe /? nOn 獸 auétores; multò minùs tam recens
âit, cujus operâ im interpretatione ufùs fuerit, in Judæorum Tiberiaüe convenientium illa ipfa
praefat. io8. ad Dominionem & Rogat. reli funt inventum. Et ex his fimul Iiquet, quàn
uias do&torum virorum ibi fuifle probabilefit: monftrofam Scotus Jefuita confufiónem indu
敬 tamen iftud tempus Tiberiadis me me cat , dum Punĉľorum`invewtionem , Ma/0ræ coor
moria quidem, multò minus tam celebris ibi ' dimationem, & Thalmudi compofitionem' in unum
dem inftitutæ Synodi ulla alicubi mentio ha eundemque temporis articulum reducit, cum
betur. 2. Demus ex hypothefi , conveniffe tum tamen Thalmudiftae Maforae , ut longè ve
temporis hac in ក្លៀ , nulla tamen cor tuftioris , mentionem faciant , & Maföra de
ruptio facri Hebraei texttis evinci exinde poteft: punćtis jam antè extantibus fuum ferat judi
#ို Gordonotefte, qui convemiff&ait, ut tamto ;
incommodo occurreremt. uodnam iftud incom
Clun.

4. Punéforum auccres G inventarer füiſ R.


modum ? Depravationis diverfitatis exempla- ! Aaronem filium Afer , &- Jacob filium Napthali,
rium Biblicorum , uti paulò antè loquitur. Cor qui in puné#atione ipſâ interſe diſſidebant. Reſp. r.-
ruptionem igitur & diverfitatem (ex hypothefi) Aućtor Chronici ScÍhalfcheleth Haccabbala £..
រ៉ូមុំា nequaquam intulerunt. Et egregié 37. fapientes iftos binos ad tempus diffipationir
fibi controdicit Jeſuita, quando paulò poſt de Scholarum Babylonicarum , hoc eft , ad annum.
hoc Judaico conventu ita loquitur: Poßquam æræ poſtræ Chriſtianæ) 1037. reponit: Hoc
jam ad arbitrium corrupiſſent (Judæi) Vetus Te fi verum , fequitur aut quod nimisrecensfitpun
famemtum , féverè interdixerunt , &-c. étorum inventum , & lòngè recentius quàñn o
3. • Im eodem comventu Tiberiemfi à Mafra au pinatur cum Elia Gordonüs: aut quod diffenfio 4- Amputa
&oribus imvemta '! umcfa, diffiméfiones &• ac Judæorum iftorum circa pun&ta qüaedam & ac &a He
aemtus. Refpon. Falfum hoc eft , uti videre eft centus, longè poft tempus eorundem inventio bræorum
recens in•
exhis, 蠶 equuntur. i. Inftitutus fuit ex fen nis contigerit. Et fanè ipfe. Elías d. lib. præ Wenta,
tentia Efiae Levitae conventus ifte, poß abfolu fat 3. poſt vocalium inventionem , diſſonan
tum Thalmud Babylonicum , uti ex ipfius v3rbis tiam banc contigiffe notat: nr* 33y PRy px
apparet , quae praefat. 3. d. libri extant. f8?? ‫" שהוסדי הנקודות והטעמים וזה קר להבין‬No ‫ש‬-h
ni
‫ והלאה היה לשון הקדש הלוך וחסור עד זמן בעלי המסוררת‬bium, quin ( diffidia inter Ben Afcher & Ben
*i> hoc eft : Hinc (ab abfolutione , ThaImud , Naphthali de punétis & accentibus ) fcripta
de quo loquitur ibidem ) &• deinceps fuit lim fimt , poffquam invemta (fundara ) fumt pumi&fa
gua]am&fa eumdo & deficiemdo ( id eft , coepit &• aseemtus : Et boc facile eff ad imteliigen
degenerare paululum ) ufjue ad tempus Ma dam. z. Etfi autem, fatemur, antiquius ofiìni
# Maforetb , qui fùerunt viri Tibericm nò duobus_iftis Juda•erurn fapientibus , afG
fºs ex Mefia /apientifimi, &c., 2. Jam verò nandum effe tenjpus (vixerufit enim , quan
in ipfo Thälmud (etiam Hierofolymitávo, quod o Scholæ tùm Babyloniae , tùm 3udaeae adhuc
pofteriori Babylonico 376. annis habetur an fuperfuerunt, & Judæorum utrobique fuit mal
tiquius ) rerum ម៉្លេះ in Maſorethi titudo , qui horüm duorum ceu Antefignano
co opere ( quod Tiberienfibus poft-Thalmu rum diffidentes fententias fecuti funt, quòd poft
<iianis adfcribitur ) contentarum , mentio in annum à nato Chrifto 蜜” vel præter proptcr
Conti.
1O L I R. I. T R A CT. I. DE T E XT US
contigit) nontamen punétorum auétores utipfos cillime poteft. Quid illuftrius de Chrißi Met.
ftatuamus, neceffum'eft : tùm quod Elias, uti fi£ noftri jci poteft exhibitione , quam iftùd
diétum, fateatur, poft fundationem pun£torum Ef.7: 14: Eccè ry^ Virgo concipfer &c.TÉÉ.
& accentuum diffònantiam illam fuiffe fcri 9: 6. Quia parvulus matus ej? nobis 鸚 Quid de
tam ; tùm quod res ipfaoftendat, non in pun gaffione.ejus acerba & refurreétióne glôriofa,
fplendidius dici poteft , quàm quod iríEfa. 53.
監is in& iisdem
vocalibus primitùs textui adfcribendis,
jam antè adfcriptis , eos diffen $icitur;, itemque in Pf. 23. nec famen corrupté
C. lam vel his , vél permultis aliisScripturæ locis,
5. Poff corruptionem Veteris Teffamemti faéìum ullam fuiffe a Judæis illatam, នុ៎ះ pof
fuiffe opüs &Maförethicum, &> eodem caiitum fuiffe, fumus. Nec eft, ut quis iftud *** Pfal. xn: 17.
zze : in corrupto textu infłitueretur.
nobis objiciat. Illud enim yerbum, quoda cor
Refpon. Faiffimum hoć, & ipfi Jefuita ad ruptela fit liberum inferiùs probabitur. Hoc
verfum, quem fuperius, ad avertendam cor loco monemus, ipſos Maſoræ auétores (quos
ruptioném `textus Hebraei , conventum Tibe corruptionis iſtius Auctores eſſe ſtatuit Gordo
rienſem inſtitutum eſſe, audivimus conceden nus) in ſua marginali nota tale quid annotare,
tem. Repetimus ergò id, quod in argumento quod luculenter evincit , de Chrifto patienté
盟 fuit pofitum: `Si ក្ញុំ & Apofto intelligendum eſſe verſum. $数
& iſtud ad
orum miniíterium , tefnpore Tiberienfis con gendum hoc loco , ex textu Hebraeo (uti ipfe
ventus, faéta fuit à Judáis corruptio Biblici Bellarminusfatetur) 7udeosfortiàs conſtringiº
textus, quomodo ea , quæ à Chrifto & Apo vexari fapius poffe, quàm ex {{ Latina. Ut
ftolis ex Ver. Teftamento allegantur, in Mofe Pfal.2: 12. Latini Codices habent : Apprebem
& Prophetis etiamnum incorruptè inveniun dite difciplimam s. quae leétio nihil magiiificum
tur? Er Judæos, ututinfenfifimifint doétrinæ de de Chrifto prædicat: Hebraici verò föntes nos
Jefu Chrifto hoftes, à crimine tamen ifto effe ad Filium DEI deducunt, ejusque amplifi
-alieniffimos , è contra vero Biblia fua , non mum Imperium in omnes celebrarit, O/;j/ami;-
quidem corrupta, (ut in quarti temporis nota mi Filium. Idem judicium de multis afiis. Fa
tione adſerit Huntlaeus) ſed incorrupta & pura, tetur certè ႔ုိ့ဖ္ရစ္သ
Ifaacus , Profeffor olim
valde etiam fuperftitiosè obfervare', mox de Colonienfis Iib. z. contra Lind. plus quàm da
monftrabitur. ' Haec de argumento primo , à centa argumenta contra Judaicas opiniones ex
-temporis ratione defumto, fequitur Hebraico textu fortiůs cölligi poffè :. guām ex
Latina ţranflacione. Iţa .&`Andradiuŝ lib. 4.
A R G U M E N T U M Il. defenf. Qui (inquit) Hebraapie &religiosæ trá
&amt, mùltò in illis ampliora de Cbrißö teßimo.
A 7udaeorum comditiome. mia , quàm in Latinis Graeci/7ue offéndumt.'Vide
*...!" de Script. q. 2. cap. 9.
Q I Judæi quocunque tempore, & molgerunt , 2. Chaldaicarum paraphrafum collatio, Si Iu
S & non potuerunt Scripturam Vet. Teſtam. daei ( quocunque tempore) voluiffent fal(àre
Hebraeam corrumpere, ប៉ៃ, quod ea nul textum Hebraicum, multò magis id ipfum ten
1o modo ab illis fit corrupfa & depravata. At taffent in Thargumim feu paraphraſibus Chal
prius verum cft. E. & poftgrius. ' Major , ex daicis. At poſterius non eſt. E. nec prius. Ma
principiorum ad a&tionem aliquam neceffario jor certa eft. Multa enim in paraphfafibus ißis
fum & fufficientium ncgatione collig£ns, fuâ habentur, ex quibus doétrina 還 MefỈìac tùm
luce radiat. Minor bimembris eſt, ordine de divinitate , tùm officio , ut & paffione ac fubfecurâ
monftranda, 1. quod Judaei moluerint Scriptu exaltatione , λευκούς ελέγχοις Comprobata da
rus corrumpere j 2. quod mon potuerint: feu , ri, è contrà verò blaſphema Judaeorum nano
quod in a&tione hac T(£;i833:9 fcilicet corru 8o%2 refutari.& refelli poteft: Quin & multa
ptione textus Hebraei ) defuerint agendi (Ju expreffè ad Meffiam reféruntur, çujus appella
tlaeis) & voluntas & facultas. ti6 in textu Hebraico non femper extat. Quod
-

Priusevincit 1. Textuum facrorum confideratio. fi igitur animus ipfis fuiffet corruptionem Éex
Si Judaei ( quocunque tempore) falfare voluiffènt tui facro inferre, certè intuliffefit etiam ißis
2 AnThar- divinas Scripturas in odiúm Chriftianorum, fine • Thargumirn: & intuliffent eò magis, quò no.
dubio praecipua vaticinia vel fuftuliffent , vel yerunt certiùs, probationes ex Thărgumim (fi
certè punéti§ accentibusque ita adfeciffent, ut bi authenticis ) contraſe à Chriſtianisallatas
noftra de Jefu Chrifto orthodoxa fententia cx repudiare fe miinime omnium pofTe. Mijjì?
iis elucere'& probari haud amplius poffit. Hoc iam patet. Etfi enim fatenduni eft » temporum
autem minimè omnium fecerunt , uti firmiffi injurià per tot feculorum decurfus , tot libra
ma ārayayi & inductione probatum dari fa riorum transfcriptiones,Thargumim depravata
cffc ,
H E B R. AE. I I N V. T. PUR IT A TE I I

efTe , ( nulli enim librorum extra Hebræum Philo ( yerba funt Bellarinini) in libro de e
Codicem, illa, de qua loquimur, Puritatis fe grefTu filiorum Ifraelab Egyptó, citatur etiam
licitas contigit) quódeditionum, Regiae , Ve ab £ufebio lib.8. c. 2. príparat. Euang. ufjue
netz, Bafileenſis collatio, ad oculum oſtendit: ad /ìa tempora per fpacijm amplius quamáuórum
udaeorum tamen invidiâ & ftudio quicquam in tnilium annorum , ne verbum # umquam
illis corruptum effe , dicere prohibemur 5 aliàs in Lege Hebræorum mutatum , &- queiiilibet ju
& hic vaticinia de Chrifto Conftupraffent, & 4æum genties potius moriturum , qùam ut patêre.
vocem ~trvp quae quandoque additur fuftu tur , Legem im aliquo mutari. oc. Judæorum
liffent, quorum tamen neutrum dici ſalvà veri circa aſſervanda & religioſè cuſtodienda ſacra
tate poteſt. E. G Gen. 49: io. Non al feretur Biblia ftudium fubinde äd fucceffores, non fine
Sceptrum de 3uda, donec veniat Scbilo. Hic in inſigni Dei providentia, perHinc manus quaſi de
ter Juda-os plerique ringuntur, & trenuêalla volutum & traditum fuit." (ufi tradit
boränt , ut'de Meffia férmonem ibi non effe , vide) Polanus, in Syntag.lib. 1, cap. 37. p.77. quem
evincere point. Sed contra militat Chaldara ab ipfi$ Judæis famcitumì à Legibus, eum,
tranflatio ( eaque trina ) quae ႏိုင္ဆိုႏွစ္တမ္းႏို VOce qui aliquid in Bibliis miutet , peccatumi committere
*-' rwp omne tollit , & Judaeos contra inexpiabile. . Qgin &• boc adjecerumt, /, quis ve! -

ropriae confcientiae ftimulos(eft enimThargum ex ignorantia ,T vel ma/itia &> impietate , unum,
iisfacrofančtum ,& parem cum Scriptura facrae vocabulum mutet, me totus mundu3 percat, c.9 in
textu Hebraeoaućtoritatem obtinet) calcitran yi>' nin hoc eft , in primum chaós rude indige
tes manifeftè refellit. Sic Ef. 52: 13. Ecce im famque vertatur, periçulum effe ; quia nempèpro
telligit “y Servus meus &c. Judaei recensi9res pter fòlam Scripturam facram DEÜS creârit huma
(vétuftiorum enim alia mens & fanior) à Chri mundum : ut offendumt plurima /ocaim Thalmud,Be
fto ad populum Ifrael hoc illuftre Caput fuisex refcbitbRabba, Tambtima &- aliis libris. 1)e curio
pofitionibus detorquent , unde R. Schelomo fitate & folicita fuperftitione Thalmudiftarum,
verba verfus iftius T primi ita rapaQ)pá%ει non circa volumen legis defcribendu m & affervan
‫ באחרית הימים יצליח עבדי יעקב צדיקים שבו‬hoc eft dum , vide CL. នុ៎ ះ in Bechinat
(fenfüs eft) Ecce in pgffremo dierum profperabi Happerufchim. difputat. 1.§.4. Quodautem Gor
tur fervus meus 3acob ; juffi (nimirum) qui in doniis hoc ftudium inyaluiffè apùd Judæos tùm
eo (funt.) Et R. David Kimchi ita annotat : cenfet,poffquam jam ad arbitriumjcorripiffemt Vetus
‫ הפרשה הזאת נאמרה ער גלות ישראל‬,Hoc
eft Teflamentum, in eo principium apertistimè petit,
Caput hoc diâum eß de captivitate Ifraelis. En imò Scripturam noftram 醬 eſtam. falfiſſimâ
hominum coecitatem & perverfitatem , quam prægravat fufpicione , uti fuperius oftenfum.
tamen manifeftè retundit Thargum Jonathæ , POSTERIUS (quod mecpötuerint JudaeiScri
quod ita transfert : >Typ*a? ‫ יצלח‬n<:) Ecce pturas
teft. 1.
នុ៎ះ confirmari rationibus po
Auguftinus ex exemplarium Biblicorans
profperabitur Servus meus Meffas. Sic Gen. 3:22.
inVerbis Jehovae (Ecce Adam faéfus fuit Acut fmultitudiae id probat, lib. 15. de Civitat. Dei c.13.
wnus ex nóbis) myfterium diftin&tionis & plu Abfit (inquiens) ut prudens aliquis3udaos,cujuslibet
ritatis perſonarum latere Judaei pernegant. Con perverfitatis atque malitia, famtum potuiffe credat
tra verò expreſſè militatinterpretatio Thargum in Codicibus tàm multis, & tàm lomgè latéque difper
Hierofolymitani, quae ita verfum iftum trans fis. In quem locum Ludovicus Vivesita com
:fert ‫ ואמר מימרא ריי אלהים הא אדם דברירת יתיה‬mentatur:Hoc refpomderipoteff his,quifal/atos eor
‫ יחירי בגז עלמי היך מה דאנא יחידי בשמי מרומא‬hoc ruptofgue ab Hebrais Vet. Teftam. Codices objiciunt,
eft , & dixit verbum %ehovae, Ecce Adam , qtiem me veritas facrorum librorum exillis fontibus peta
creáfii, eß amigenitus im mundo , ficut ego Unigetur. 2. Potifima ratioá/imgulari Providentia divi
*itus fùm im cœlis excelfis. Quibus verbis diftinpa deducitur, de qua ita Juftinus Philofophus &
&tio Patris à Filio in Divinitate dilucidè infi Martyr,in ferm.ad gentes: Qgod fi quis(inquit) ob
nuatur. Haec igitur & plura alia Chaldaicae ſtinatus meget, ឆែ្ក libro: ad./epertinere ,
paraphrafeQs teftimonia Judaei .( qui illam pro
qui ufjue bodiè im ipforum Symagogis # di
áuthentica habent, & Codici Hebraeo tantùm catque mosfruflrà ivdepietatem difèere,audiat ipfam
non planè exaequant) incorrupta reliquerunt , Scripturam , quodbaec do&rina non illorum, fed mo
atque ita omnem malitiofé corrumpendi vo ffrafit: Servariautem etiam mumcapud Judaos we
luntatis ſuſpicionem longiſſimè à ſe removerunt. ftram religiomem , DEI erga mos eff providemtiæ, qui,
3. • 3udaorum erga facros libros religio. Gordo me maledicemdioccafiomemprabeamusiir, proferendo e De}v.
mus hanc non negat quidem , interim tamen ad illos ex Ecclefia mo/fra , malumus illos è Judaeorum *ႏွစ္ႏိုင္ငံမ္ဟန္
poftremam atatem ,T& modernos Judaeos tan Synagogaproferriut exleåionemanife/#appare** ;,-
tùm refringit , uti fuprà di&tum.] Audiamus noffram effè doéìrinam , quicquid fcripferiwt virido- íüìïí.
verò quid prifci hac de re £cnferint. Scribis άiffimi. Qgorefpiciteriam Auguftinus in P£4c- cium
В 2. (Hebr
12 L I B. I, T R A cT.I. DE T Ex T US
(Hebr.41.) quando3udei (inquit) cap(3rii moffri tica, à prifcis Hebræorum fapientibus, circa
fùnt , fidentibus nobis Codices portant. Bellarmi textum Hebræum facræ Scripturae , ingeniosè
nus itidem hoc argumento utitur: Non verifimile inventa, quâ verfus, voces, & literae ejus nu
eft (inquiens) DEÜM idpaffurum fuiffè , ut verba mcratæ, ómnifqueipforum varietasnotata, &
fot illujìrium Prophetarum gemeraliter falfarentur , fuislociscum fingulorum verfuum recitatione in
praefèrtim cùm ad humc finem Judæos differferit per dicata eft, ut fic conftans & genuina ejus leétio
forum orbem terrarum , &• circumferre eos voluerit confervetur,& ab omni mutatione autcorruptio
libros legis &- Prophetarum , ut inimici noffri Cbri ne aeternum praeſervetur & valide pramuniatur.
fliama veritati tefiimomium praeberent. Id quod lon 2. Au&ores ejuseffe Judæos,Tiberiade tempore
gé certius & modeftiuseft affertum , qüàm iftud Thalmudconfecti congreſſos, ex Elia Levita ſu
ဖွံ့ဖွံ့ႏိုင္ဆိုႏိုင္တို႕ controv. 1. c.9. S.3.&.c.Io. perius afferentem vidimus Gordonum Huntl.
§. 1 5. italoquitur: Divinâ providentiâ effeéfum eff, Quorum tamen fententiam temporis ratio non
at ffatimpoß fa&am vulgatam editionem deprava admittit. Re&tius eft , originem ejus ad *v**
Π?**^ n^> Viros Symagoga fèu Confifforii magni
returtextui, Hebraicus;na videlicet rejeéîâ communi
verfione confugeret quispiam ad textum Hebraicum, (cujuspraefes EfraSacerdos, Legis divinae péri
utjamfaciümf adverfàrii. Huic providentiae divi tiffimus,Efr.7:6.Symmyftæ & cúspyoi Haggaeus,
nè cohfiderationi âdjungi poteft 4. Chriffi affeve Zacharias, Malachias, Nehemias, Zoro5âbel,
ratio Matth. 5:18. Amemdico vobis, domec praetereat 還醬 rimariiSacerdotes &
cælum &- terra, unum %ota &• unusapex non præter Levitae, Ducis Zorobâbelisex Babylonia comi
ibit ex lege, domec omnia fiant. Lucae 16: 17. Faci tes, numero centumviginti) reducere, Eſr.7:1o.
lius eß cœlum & terram franßre, quàm legis umicum Et hæc communis Hebræorum eftfententia(qui
apicem cadere. Loquitur ibi Chriftus deវ៉ែ businhiftoricisiftis fides, fi firmisnitatur rafio
'tate Legis moralis (quæ in Mofe & Prophetis nibus, denegari non poteſt) fatente ipſo Elia
continetur) argumenfum autem ejus format å7rò praefat. 3. libr. Maforêth Hammaforeth. Et ita
<r£p.áAAoy, hoc modo: Ne jota quidem vel apex etiam fèntit Rab. Jacob Ben Chajim, qui Da
preteribit.Ergò multò minus preteribitaliquod nieli Bombergo Typographo Weneto, de reli
praeceptum vel aliqua pars legis divinae. Ex quo teraria, praefertim Hebraeâ , meritiffimo, fidus
ita no§ argumentarìur: Si providentia divinâ in paraftatesexiftens, Maforam ex variis manufcri
cuftodia Icgis fuae & verbi 監 eoufque progredi ptis libris in eum ordinem, quem hodie in im
tur,ut ne unum jota vel unus apex five pünétum de preffis libris videmus, labore incredibili digeffit.
1egc tolli poffit , fequitur quod corrümpere Le 3. Annotationes critica ſive Maſorethica concer
gem , Veterifque 栽器 fcripta univerfim nunt verfus, voces carliteras. Verfüstiam integrinu
hequaquam Judaei potuerint. At priusverum ex merati, & fingulorum librorum medius indica
affértiöne Chrifti.' Ergo & pofterius. Et haéte tus fuit: tùm variae ipforum affeétiones invocibus
nus quidem probatio membri primi ; fuccedit & literis confideratae. Ut quod 22. verfus effe
Κατασκευή ΙΙ.
notantur, ម្ល៉េះ occurrit *" **) T* ***) meque
-

Ionga neque brevis (litera) hoc eft , neque nequie*.


* A Lterum rgxpivou£v8 membrum eft, quòd nec Quod düoverfusnotantur in Lege , quorumi fin
- Aer inßitiam vel imcuriam à librariis textus gulæ vocesexeunt in D nempe Gen. 32: 15. Num.
V.Teft. Hebræus fuerit depravatus. Hic verò 29:33. Qgodunusnotaturverfus, omnes alpha
diffinguendum effe videtur inter tempus Mafore beti literas, etiam quinque finales continens.
*fiarüm labores antegreffum,inter & tempus,eof Soph. 3:8. In vocibus Maforethae notârunt 1. ge
dem infecutum. In illo , per tot librariorum nuinam ipfarum fcriptionem & le&tionem, übi
tranfcriptiones,textuifacroquaedamillatafuiffe diverfitas aliqua occurrebat. 2. Ubicum literis
meuda, non negamus, uti fupra etiam diétum. uiefcentibus fuerint fcriptæ plene, vel abfque
Poftquam autem Mafora non fine divino duétu iisdefc&tivè. 3. Situm & locumipfarum in prin
confëripta fuit, potuiffe haétenus, vel poffe ad cipio, medio vel fine verfus , & quam formam
confummationem ufque feculi univerfale erratum vel per fe, vel propter accentum aliquem habue
corruptelamque textüi Hebraeoinferri: quin fta runt. 4. Stručturam & conjunétionem ipfarum
tim ahimadvèrti & puritatipriftinae reftituique ' cumaliisvocibus, velcompofitionem cum lite
at, fortiter negamüs. Et hoc ut probatum de ris fervilibus. 5. Significationem, ubi amphibo
mus, non multis opus eft rationibus, Expenda lia Szambiguitasid requifivit. 6. Sæpènotârunr
tur modo Ma/orae nátura , quam nitidiffimè de voces vocalibus & acçentibus differentcs, ubi
fcribit Buxtorffius in traétatu fuo, quem hac de peculiaris quædam obfervatio aut differentia id
re edidit : Ex quo paucula hùc tranfcribemus. poftularevidebatur. Exemplafingulorum ut ad
4 ‫י‬T : ‫ג‬M - 1. Eß autefh • Maffira (ΠΥ>p feuni>p hoc äucantur , chartarum anguftia non permittir,
4ot a. eft, traditio, fpecialiùs hic accepta) doctrinacri , Literarum 1. notata qualitas in figura » 9ಣ್ಣ
V1ç!Cl
H E B IR AE I I N V. T. P. U. R. I. T. A. T E. . 13
videl. praeter communem ufum aut majufcula aut 獸 textuali) putarealiquispoffet;in textufcri
»mimu£ùla , aut inverfà , aut fupernè pum&fata fuit. i debere ri83: quia fciliêet vn& Sol ( quod prae
2. Quantitas in numero. - cedit) plerunquefoemininéufurpatur, Jer. 15:
• 2I Adformam pertinet, Maforæ in noftris Bi 9. Exod. xx: 3. Temeritatem igitur corre&tió
blicisexemplaribus exſcriptio & diſpoſitio. Eſt nis hac notâ præcavere voluerunt Maforethae,
autem Maföra duplex: Magna & parva. Magna Ine quifpiam fciolus audaciùs quicquam in facra
tùm fimalis eft , quae in finé Bibliorum ponitur: Scriptúra mutare attenter. Poffentaliafexcenta
tům textualis, quae conjunćtim cum ipfo textu in dari, nifi chartæ parceremus. Cape etiam cor
ſuperiore in င္ဆိုႏိုင္ဆိုႏိုင္တူ' interdum etiam margi re£ti fphalmatis fpecimen hoc unicum. In Bi
bliis Venetiis exêufis, quae in quarto compli
nali ejusorâ proponitur. Mafora parva eft, quae
literis numeralibus , vocibus decurtatis& fym cant, Gen. 3: 19. ita fcribitur n58 & cap. 9:26.
bolicis, notatis infuperdiverfisle&tionibus , ad "S accentu utrobique poſito in ultima ſyllaba.
latus textus breviter & fuccinétè defcribitur. Mendosè id fieri, Maföra oftendit, quae ad ti
Ex illa excerptae quaedam notæ maximè neceffa tramque vocem in margine notat , vócem effe
riæ Bibliisvülgò üfitatis in margine adjiciuntur. °v°p"hoc eft, accentuì in penultima debere
4. Caufam finalem & utilitatem ejusexprimit poni. Igitur ne fitus quidem in minutiffimo ac
Elías Levita'praefat. 3. d. l. Pofi laborem illum Centu វ៉ែ quin ftatim Maforâ lnfpe
(inquiens) quem prºfiterunt Maförethe, impo/i- &tâ mendum deprehen$atur. Par ratio aliqrum
bile ef?, quòdimciderit aut incidere poffit in pofferüm eft , quæ majoris momenti funt & ponderis.
varietas aut 'Axw mutatio quædam ullo modo im ullis Præter hoc ſtupendum & incredibile Maſo
libris Scripturae. Non து; dixerumt Rabbini retharum ftudium, quòd ab ommi mendo umiverfali
moſtri: rin, 2:0 nºb? Mafora eſtſepes legis. Ex di errore immunes & defaecati ad nos divinà gratia
Chriſtianisidagnoſcunt Joh:Reuchlinusin ſpe tramfierumt/acri Hebraei /ibri, aliisetiam caufisat
culo oculari: Bened. Arias Montanusin praefat. que mediisacceptum meritò ferimus: videlicet,
Pibl. Marcus Marinus Brixianus, in Arca Noë: 1. ಶ್ಗ 3#udais, Quàm diligenter quanta
Nicol. Fullerus Britannus in miſcell. ſacris lib. que curiofitate ante haec tempora Biblia facraab
3. c. 13. hac de reitaloquitur: Qgoconfilio (ve ipfis defcripta fuerint, quamque attentis opus
fitatem Hebraicam intemeratam cuftodiendi) Maforetarum femperrefpexerintoculis, manu
excogitata ef? àperitiffimis3udaeorum magiflris,fùb fcripti eorum oftendunt Codices. Eft in Biblio
tilis quaedam ars &- curiofa,quam Mafùretb dixerunt, theca hujus Academiæ publicâ manu in Regio
boc ef?, traditiomem , vel rationem accuratiffimam membranæ folio clegantiffimè fcriptus Codex
tradendi per manus pofferorum Scripturafan&fe Ca ( vetuftiffimus fane , uti ex quibufdam indiciis
monem,purumfemperintegrumque.Cujus beneficio, colligitur, licet certura fcriptionisejustempus
non vocabula dumtaxat, fedipfasetiam literas in nu nufpiam adfcriptum habeatuf) quem diligenter
nerato babemt : Adeò ut mulla, me mimima quidem majori ex partë perquifitum , në punétulo_qui
mutatio imvehi queat, ab bominibus aut imdoéîis , aut dem à codicibus aliis defcrepare , animadver
ofcitantibus, aut temerariis , quim è veftigiofacilè tere potui : nifi hoc , quod prima fcriptio ali
depręhemdatur. Unde mom ineptè ab ipfis dicitur ¥'D quam interdum diétionem omiferit : quam ta
n5n? quafi feptum veterit injfrumenii, ad omnem men ſecunda cura & iterata lectio ſtatim com
inde labem metumque depravationis fübmovendum plevit. Eft utique virtus in hoßeeriam laudanda,
&-propulfandum. Haec ille. Ex quo patet, quan eftque Judaeoruín fedulitas hic qmnilaude dignif
tum divinæ bonitatisargumentum fit, quòd fepe fima, quam nec Paulus Apoftolus diffimulare po
ifthac Maforethicâ facra fua Biblia circumdari, tuit, quando de Judaeorum Synagoga Rom; 3:2.
& ab omni corruptela & errore praemuniri, in inquit, ότι επιςεύθησαν τα λόγια θέ8, ηuodiίforum,
duftriafapientiffimorum hominum voluit. fidei commiffa &• comcredita fimt eloquiafett oractt!a
Dabimus ejus rei quaedam exempla. Gen. 19:2. DEI: quibus ex verbis apparet, fingulari DEI
in textu fcribiturnir. Alias femper fcribitur providentia Judaeoseiuſdem quaſi coſtitutos fuiſ
cum Zerengn praeter hunc locum.Igitur Mafore fe zapzoOCAàxa;. Quò refpicit diétum Augufti
thæ, nequis ပ့ iftud, mutaretin Zere, ad ni fuperius allegatuñ , 3udaros effè Capfarios no
{cripferunt haecverba: xpx ypP fn ip2 wnw nyn ‫ כל‬firos, cº ſtudentilus nobis Codicesportare.
)e.h.‫ פתח והוא זה (ברמן אחד‬Omnia ‫ הנה‬/oitacifiwg- 2. Chriſtianis Lingua ſanda peritis. Cùm in ſu
mis fn ecce , fùmt cum Camez (parvo, id eft, Zere,) perioribus retrò feculis ftudium linguæ facrofan
excepto ume, cum Patach (parvo, hoc eft,Segol) ćte, una càm Scriptura V.Teſt, Hebra:à & au
quod efl boc ipfùm. Ibid. yf. 23. fcribitur in textu thentica, nonvileſceretmodò, ſedapud pleroſ
- wn

Ny prodibat.Maforeth parva annotat:nşs: "yao i que plane opitum jaceret, (paucis exceptis,
tria putantur effe debere ri$. hpc eft in trib. locis atqué unico ferè Hieronymo) mirabilitertamen
(quorum dto reliqui allegantur in Mafora ma Déi providentia pertot Ᏼ 3
féculorum decurſum CO1 , in-
14 L I B. l. T R A C T. I. D. E. T. E. x T. US
corruptum fuum verbum in Judæorum reliquiis defcripfifti, accuratè c%- adjurationem banc ut iti
confervavit: donec tandem , refiorefcente ævo dem defcribas, &• exemplo tuo apposas. Hæc ibi.
meliori , & revirefcente Euangelii doétrina » (Vide etiam Hieron. in Catalogo fcript. Ec-*
B. Lutheri divinitùs adjuti & confortati ope clefiaft. tom. 1. f. 127. Ut & Erafmumi in fine
rá , ftudium etianm linguae iftius reflorefceret. indicis prioris fuper opera Hieronymi ) E
Qjo faétum eft , ut authenticus V. Teft. textus jufmodi`certe juraïmento aftringendi effent ho
civitate quafi Chriftianâ diuexulans, iterum eâ dièque Typographi , quoties facra Biblia non
donaretur & reciperetur , inquc interpretatio in fontibus folüm , fed & verfionibus, excu
ne , explicatione & vindicatione facri contex denda ipfis committuntur.
El1S 蠶 ψευδερμηνείαις , a multis dein
ceps ftudium ponereturlaudatifiimum.. Nec ad Κατασκευή ΙΙΙ.
huic dum deferbuiffe illud , praeclari Drufii ,
Buxtorffii, aliorumque labores fatis fuperque e X iis , quae ha&tenus diéta & demonftrata
vincurit. I Hos igitur omnes novos quafi Mafo L funt, facilè patet, quàm abfurdum & ma
rethas, Deique xaptoqDöMaxzçeſſe, ejuſque ver lè fanum , imò impium & in fanćtiffima Dei
bum linguà authentica perſcriptum, ab omni verba blafphemum fit Concilii Tridentini de
corruptela, partim fida interpretatione, partim cretum, & commune dogma Pontificiorum ,
verò & praecipuè fedulâ in movis, que fiunt, edi qugd vulgata verßo Latiwa debeat im Ecclefia DEI
tiomibus emendatione , confervare, quisnegatum effe autbemttca. Sane fi aliis, quæcunqüe fint ,
iverit 2 . -
verfionibus Latinaillaverfiopropomeretur (fal
. Piis magmatibus. Inter eos enim quod ali vâ textus Hebraici in Vet. & Græci in Nov.
qui (paucos enim effe conftat) pQrtas verbo di Teſtament. auctoritate) tolerari forſanidipſum
vino íuas eo ufque pandunt, ut Hebraea quoque poffet. Et videtur Bellarminus hoc fentire ,
eaque authenticâ linguâ Codices facros emen gum lib. 2. de verbo DEI cap. io. §. Alterum,
datiffimè & elegantiflimè typis excudi , idque ita loquitur : Concilii Trideutimi Patres fomtium
£uis fumtibus cuirent ; nunquam fatis depraedi mullam mentionem fecerunt , /ed fòlùm ex tot La
cari poteft. Quis non magnificaret & elogiis tinis verfonibus, que nunc circumferuntur, u
«digné extolleret Philippi II. Hifpaniarum Regis mam delegerunt , quam cateris antepoweremt. Ve
ftiidium,quo fumtibusimmenfistâmnitidum no rùm latet anguis in herba , & excap. fequente
bis dari & vulgari curavit Opus Biblicum ? ex fraus omnis innotefcit. In illo enim objeétio
uo, licet à Pomtificiis editum fuerit, Ponti ni fibi propofitae ; (&Magis credemdum effe, quod
器 dogmata folidè non tantùm refelli , fed verbum DEI illud fit , quod babetur infomtibus He
vulgatæ quoque Latinæ editioniserrata & men braicorum & Græcorum Codicum , quàm quod ba
da fatis ####end , & ob oculosponi poffunt. betur in rivulis verſionum) ita reſpondet: Nega
4. Do&is & fedulis Typograpbis , qui ftudium ri mom poteff , quim fimt fontes Scripturarum ante
omine huc conferunt , ut ab omni labe pura ex ponendi rivulis verfionum, quando confiat (nota
£uis officinis Scriptura Hebraea prodeat. Quos limitationem) fontes mom effe turbatos. Nunc as
inter ceu ftellulaTeminuit quondam Damiel Bom tem fomutes multis iu locis turbidi fluunt. Hae Bel
ύergus Typographus Venetus,:, uti tum operis larmini praemiffae funt, ex quibus liquidò fluit
mägni Veheti, tum aliorum libr9rum Hebrai Jefuitica conclufio talis: Ergo fontes Scriptura
corüm ab ipfo , maximis fumtibus & labore rum non ſunt anteponendi rivulis verſionum, cº-ver
immenfo adornata editio, in toto terrarum or fioni illi , de qua agit , vulgatæ Latinae. Ex quo
be cvidenter teftatur. Atque ò utinam & alii patet , non reliquis folùm verfionibus, fed ipfi
hæc fequerentur veftigia , & hanc diligentiam etiam fonti verfiónem Latinam præponi, & pro
2emularentur , in excüdendisScriptura non fon authentica norma venditari, ad quam ipfi etiam.
ribus folùm , verùm etiam verfionibus. Uti Hebræi Codices exigendi fint & judicåndi; id
nam cautio adhiberetur ea , cujus exemplum 體 ex portentofo Gordoni effato patet diluci
extat apud Eufeb. hift. Eccl. l. 5. cap. 18. de iùs, quando Contr. 1. c. 8. inprinc. ita loqui
Irenæo, Cum emim is propter quosdam Ecclefia tur: Im multis locis depravatus e/l textus Hebraicus,
ficarum famäiomum corruptores compofuiffèt opus quæ tamen loca im mo/lra vulgata editione adbuc cor
Je OgdoadefeuQ&fomario , in quo iibro/? primos poß reóffè&-integreextant,7uippe quafaá'a eff amteillam.
Apojìolos fücceffores vidiffè ßgnificat ; fub finem e depravationem. Qgare mom re&e faciunt illi , qui
juis haec âdjicit verba: Adjuro te, qui hunc librum reje(70 vulgatoč"/incero textu, cenfugiuntadtex
25/:ripturus es, per Dominum moffrämm 7efùm Chri tum }udaicumjam depravatum. Véré hoceft Soli
fium , &• gloriofüm adventum ejus , quo vemturus obloqui, & cüm Anaxagora, nivem effe nigram,
çft ad judicam dum vivos & mortuos , ut conferas perfuadere hominibus velle , uti patet
guod tran]crip//ii , 2 cafges ad exemplar, unde 1. Exfwmtis Hebraic* verfwwis vulgata collatio
£º
z
H E B R AEI IN v. T. P U R IT A T E. 15
se. (t.) Hebrzum Vet. & Gracum Nov. Teft. quae leétio ipfum etiamBernhardum fefellir,qui;
textùm Bellarminus aliquoties vocat fontes Scri. Maria (inquit) abßulit opprobrium matris Evae,
ptararum : Verfiones veroripulos. Jamyero na 3" Patri pro Matre /atisfecit , quod promittitar
tura ipfa docet, à rivulisad fontem & originem, Gen. 3. ipfa comteret.” Cui fervandâ eff vi&oria, miß
nequaquam verò à fonte ad rivos, fires dubia Mariæ ?Thom. 2. Sic Eccl. 9: 1. pro: Et amoreis
occurrat, recurrendum eſſe. (2.) Hebraeus textus &~odium mefcit homo , ( quo notatur, ex rebusex
Deum ipfum omnifcium & évag &prwvov auéto ernis elici non poffe argumentum divini amo
rem imafmediatum agnofcit: Verfio verò Latina ris aut odii) Vulgata fübftituit : Nefeit bomo,
varios homines, etiam hæreticos: (quaedam enim gtrum amore am odio digmus fit : quibus verbis du
habet ex Hieronymo, quedan ex Luciano, que birationisfur dogma egrigrè fiabilire Pontificii
dam ex Theodotione , [quædam ex alio quodam allaborant. Sed cautelâm hic adfert Mcrcerus,
Interprete innominato,dicente Bellarminolibr. Theologus Parifienf. in comm. h. 1. Cavemdum
2. c. ii. ubi Theodotionem bareticis ammumerat , & ef#, Leĉřor (inquiens) me cum vulgato Imterprete
omnes iftas verfionis vulgatæ ázyawó8ς errori ob aut erres , vel cum Sophiffis occafionem erramdifù
noxios effe ait.) Judicet jam Ecclefia, antex tnas, qui docemt, mom debere mos effe certos fm com
tum, prout Deumipfum au£torem habet infalli /ciemtia de amore D E I : boc eff', apertè comtra
bilemi, an, prout ab hominibusvariis, hæreticis, Scripturas , &• fidei moffræ capüt de remiſſionepec
errori obnoxiis, profetus eſt, praeferre, 燃 du £atorum. Utri igitur auétoritas autheniricatri
thenticum habere velit ? (3.) Hebræum V. Teft. buenda fit, iterùm cordati Chriftiani judicenr.
textum ab omni corruptióne Judæorum , & mu .2. Ex ipfà Bellarmini affertiome. Proponitfibi
tatione librariorum liberum effe , haétenus ar {lib. 2. cap. 1 1. objeétìoiiem hanc, quod Patres
gumentis folidis oftenfum. E contra im 燃
verfone Latina fe ocio millia errorun annotae at
¡pafm doceant, ad fomtes Hebreos & Gracosáver
ifionibus effè recurrendum, Hieronymw. im /ib.comtra
quâ emendaffe,Taffirmat Ifidorus Clarius Brixia; Helvid. ó» in Epiff. ad Marcell...que ល្ហុ Pոյ:
hus, Papifta: Qui etiam (referenteWitakero) priorem Epiffolam: Et im Comm. Zacb.8. Aagu
mifèrum deplora* & fqualidum illius editionis in ſinuslik. 2. dedoči.Cbriſ.c. 11. 12. 15.3 Fpift:19.
vtroque Tefiamento bábitum, bominumque do&o- imò quòd ipfum jus Pontificium hoc requirat åfii?,
rum'negligentiam miratur, qui nondum ei errores quando diff. 9. Cam. Ut veterum ( ex Hieronym.
tantos adimendos curaverint. De eadem verfione epift. 28. quae eft ad Lucinum) ita loquitur: Ut
Andreas Mafius celebris Papifta in pr£fat. com veterum librorum fides de Hebraeis volumiimibus exa
ment. Jof. ita loquitur: Lätinam exiffimo illam mimamda eff: Ita movorum veritas Graeci férmonis
quidem', ut vulgo etiam creditur, ,. D. Hieronymi mormam defiderat. His, inquam, auétoritatibus
£ff?, feà quim jàm olim»idemillud ei acciderit,qugd refponfuriis; quatuor temporibus , inquit, licere
i, G?arca diximus , mihi nulla eft dubitatio. De mobis recurrere ad fomites Hebræos &- 'ಚಿಸಿ: , ut
Græca autem inter alia fic fuerat locutus: Que | illi patres moneant , 1. quando im Latinis Codi
vitia , quàm multa , : > quàm mendg/a | cibus error eff librariorum , 2. quando Latini Co
in ea fin?, incredibile diéfu eff. Judicetjamjterum | dices variant, ut mom pofft certöffatui, quæ fit ve
quivis integræ mentis hgmo, an textus Hebrai ra vulgata leéfio. 3. quamdo verba aut fèntentia in
cus verfioni Latinæ præferri , an verò aućtoritare | Latinoeff anceps, 4 adenergiam ở-proprietatem vo
authenticâ poftponi&cedere debeat ? (4) Quin | cabulorum imtelligemdam : (Canus lib. 2. cap. 15.
ex ို , £rrores textus Hebrai, quosftatuit
alias infuper , praeter di$tas , fontium pérfpe
ellarminus, non tam multi fùmt , mec tamti mo &torum commoditates affert: 1. quando cum in
memti, ut im iis, quæ ad fidem &-botto* mores per
' fidelibus difputamus. 2. ut plares fenfasimveniamur.
tinent , Scriptura facre integritas defideretar : ple | 3. tit idiomata , pbrafes &• proverbia /ingua alie
rumque enim, tota difcrepantia variarum legiomum me cognofeamus. 4. tit qttadam. loca intelligamur,
imajáionibus quibufäam pofita eff, quæ fénfìta autque fime limguarum/cientia explicari meqttetimt. 5. ut
parum , aut hihil mutamt , afferente ipfo lib. 2. quedam vocabula refe interpretemur , qua in afie.
c. 2. in fine. Erroresvero vulgatae verſionislon funt, ut Anathema , Maranatha, & fimilia &c.)
e plures, & tanti omninò momenti funt, ut in [Hoc dum ita agit , partim ConciliiTridentini
iis, uae ad fidem & bonos mores, pertinent, | decreto de verione Latina repugnat: partim et
- - _ v.

ejus integritas & puritas meritò deſideretur: | iam noftram fententiam de äuthentiâ fontium
Quin & éjufmodi , ut fenfu gemuino mutato ; infcius confirmat. Prius patet fic: Concilium Tri
alienus fæpè & heterodoxus inferatur , uti vel | dentinum definit& vult, ut le£iio Latina vulgataim
ex duobus fequentibus (multa enim hic conge | publicis le&ionibus, difputationibus, pradicaiiomibus
rere fuperfedeo ) exemplis patet , Gen. 3. Pro aut expofitionibusproautbemtica babeatur,& ut eans
xin ipfùm (femen,), vulgata IPSA legit , tanto memo rejicere quovis praetextu audeat velprafamat.
operé, quod ibi celebratur sadMariam traduéto: Ex quò decreto Mélchior Canus lib. 2. locor.
сар.
16 L I B. I, T R A C T. I. D. E. T E XT US
cap. 13. quatuor elicitconclufiones , quae in illo petu furunt ac fremunt, ita ut de illisre&è dici
δυυ&μάlateant. 1. Editionem vet, rem &- vulgatam poffit, quod Irenæus lib. 3. adverf. haeref. c. 2.
fidelibus efe retinendam in bis omnibus, que adfi de fui temporishaereticis ### : Cùm ex Scriptu
adem & mores pertiment. 2.0mnes defide ac moribus ris arguuntur, in accufationem convertunturipfa
quaſtiones per eam eſſe definiendas. 3. In diſputa μια Scripturarum , quafinom reéîe babeant, (Six
tionibus NON ESSE AD HEBRAICA EI.GRÆ | tinus Amama in Antibarb. Bibl. p. 7o6. Gnomo
CA EXEMPLARIA PROVOCANDUM. 4. In bis, | numpeccata fatuiim Solem rejicere് Ita Ponti.
quæ fumt fidei & morum, mom effe Latina exempla 1 ficiorum mommhlli , quod vulgatae verfionis au£forpec
7ia ex Hebraicis &> Graecis corrigenda. Haec mens [cavit, fomtibus, tamquamjî illi corrupti effemt, /o-
Concilii, expoſitore Cano. Bellarminus con lent tranſcribere.) º!. autem hipuritatisfon
trà in certis çafibus à verfione illaad fontem re tiumScripturae facrae hoftes in duas èlaffes. 1. Qgi
curri poffe & debere , (id enim voluntverba Ca dam fentiunt, 3udaeos im odium Chriffiama fideifiu
nonis Pontificii , & reliquorum allegatorum giose depraváffe &• corrupiffè multa Scriptura He
Patrum) concedit, eo ipfo oftendens, pro au braicæ loca. Ita docet Jacobus de Valentia Epi
thentica in publicis le&tionibus , difputationi fçop. Chriſtopolitanus, præfat.in Pfalmos; Mel
bus, praedicationibus aut expofitionibus haberi chior Canus lib. 2. locor Theologor. c. 13. Lin
illam nequaquam debere. . Quicquid enim ad danusl. 1. de opt-genereinterpretat. c. 1. Hum
aliud ceu normam & regulani exigitur & cor fredusParlaméntáriuslib. 2. 蠶 ratione interpre
rigitur , id non authenticum , fed normae au tandi, p. 219. QuæChriffum verum Meffiam pro
thenticae fubjeétum : non Canonicum, fed Ca mittunt 3» ammuuciant, ab ißis (Rabbinis) ttirpif
noni alteri fubditum : non norma, fed norma Ame_con/purcata funt Citatur à Jefuita Petro
• tum eft. Concilium Tridentinum quemlibet prae Lanſſelio,in calumniarumCaſauboni diſpunctio
textum excludit, feu nullo omninò prætextu re ne , annexâ operibusJuftini Philofophi & Mar
jici eam verfionem debere fancit : Bellarminus tyris, edit. Pariſ. 1615. Illistribuit Bellarmi
verò pretextum erroris librariorum admittit, & nus zelum bonum, fed nom ßcumdùm fèientiam. a.
hoc praetextu vulgatam verfionem rejici , & ex Quidam vero molliùs incédentesfentiunt, Scri
fonté emendari poffe concedit. En igitur Car pturas Hebraicas mom effe quidemimumiverfum depra
dinalem Concilío Qecumenico egregié contra vatas operâ vel malitiâ judaorum, mec tamem effè
rium. Pofferius etiam patet. ita enim ex Bel omnimo integras &- pturas, fed babere/uos quosdäm
larmini & Cani Confeſſione argumentatur: errores, qui partim irrep/èrint negligentiâ veligmo
9g« editio corrupta eft (verba funt Witakeri de ramtiâ librariorum ; partim ignoramttâRabbinorum,
' Script. quaeft. 3. cap. 9. Melchigri Cano re ui addiderumtpun&a. Hanc fententiam tuetur
ſpondentis) vitioſa, ambigua, dº Spiritusfancti {{ lib. 2. dc verbo Dei c.2. ubi praece
nec fenfum explicat , nec majeſtatem / gentem etiam errorem argumentis folidisjugu
>

mecJatis im fé Lucis babet ad Scripturæpbrafimfem lat & convincit. Inter recentiores audaciùs fe
aemtiamque illußrandam, ea non eff autbemtica. gerit Gordopus Guntlaeus Jefuita Scotus , qui in
Latina vulgata editio talis eff, idque ipfà adverfà controv. Theol, epitome, Colonia excua, con
riorum confèffiome : illa igitur mom ef? autbemtica : trov. 1. c. 8. & feqq. utrumque errorem ample
&• confèquiemter Hebraica ac Græca eff autbemtica, &titur,& Scripturas Hebraas pârtim }udaeorum ma
ia yiom modo illis vitiis &-incommodis caret, qui litiâ, partim librariorum imcuriâ, variis mediis de
微 Latima abundat , iisque Privi/egiis ornatur , | pravatas effe, evinçereconatur: quin & eoufque
quæ Latinæ mullo muodo aomceduntur: fèd etiam , qui progreditur audaciæ & blafphemiae , ut providem
ILatinam , tamquam authcmticam furgemt, ii ad He dentiâ divina illam fa£fam effè depravatiónem affe
braicam 3" Gracam confugere , ó provocare , *an rat, &- ex vttlgata verfione Lätina textum Hébraumw
uam adjudicemfiiperiorem/äbimde coguntur. Haec corrigendum effe &>reffituendum , afferere non du
fententiæ veræ confirmatione. bitet. In antithefeos igitur hujus refutatione ita
P A R S II. progrediemur, ut 1. rationes, vel cowje&ura* po
tiùs, 獻 utraque diffentientium parsnititür ,
Ayrí$eriv fen contrarie fententia refutationem & 2. pleraque Scriptura di&a , quibus corruptelae
tradens.
vel â Judæis velà librariis, illâtae effe videntur ,
A&tenus veram de puritate & integritate cenſurae & confiderationi ſubjiciamus.
textus Hebræi Vet. Teft, fententiam argu S E C T IO I. ,
fmentisfolidiscommunivimus:Supereft ut ad cón
rradicentium nos convertamus cáßra: in quibus
militant potiffimùm Pontificii, qui ut variis in Diffentientium rationes vel conje&uras exhibens.
vulgata verione Latina corruptionibus crutam Ationes & conje£turae , vcl pro priori vel
•obducant, contra Puritatem fontium pleno im Propoferiori diffenticatium Öpinione mili
- tare »
- H E B R AE I I N V. T. P URIT ATE: 17 S
tare, atque ita corruptelasHebraici Vet.Teft. dem depravarentur aut corrumperentur, con
textus partim à Judaeis per malitiam , partim. tra 3udaos , capfarios noftros (uti Auguftinus
· à librariis per incuriam, & iisdem Judæis per loquitur, ) divina bonitas clementifìììè pro
inſcitiam illatas, ſtabilire videntur. Deutriſ fpexit & cavit. -

que ordine agemus & diftinctim. II. 7udæi, qui a religionis noßra hoßer, pun&o- a Deputi.
rum au&ores /uwt : Non igitur dubium, quin faffa % Опципа

A R T I C U L U S I. quandoque, odio Chrißianorum, pofuerint pum&ja. origiata


Refponf: i. Pofito, nunquam verò concéffoan
tecedenti , non tamen fieceffariò confequens
De rationibus ſeu Conjecturis , Scripturam £xinde educi poteft. Unde enim falfa ifta pun
V. Teſt. a 7udais eſſe depravatam. ctatio probari poſſet, niſi ex vanisconjecturis,
& quibusdam exemplis, quæ à corruptélaomni
Ationes vel conje&turae adducuntur potif libera eſſe, inferiis oſtendemus. 2. Sed ad
fimum quatuQr. - -
fgm., Pun£tarecens Judæorum, & quidem poft
-

I. yudai Cbrißianorum eorumque fidei jurati Thalmudicorum , effe inventum ," uti quidam
4offer7iimt. Ergò procul dubio Scripturas %et. inter Pontificios Qpinantur, falfa eft hypothe
ZÉffamiemti, in ipforum odium corruperunt , Re fis, id quod multi$ oftendi argumentis'poffet ,
fpon. 1. Conjeéturam hanc Philonis refutat af nifi 醬 ab aliis id oftenfum jam antè
fèrtio, (quam recitat Eufeb. lib. 8. praeparat. eſſet. Vide Flac. part. 2. Clav. tract. 6. col.
Euang. c. 2.) ad fua fempora (vixit au $39. _Hafenreff._in Templo Ezech. p. 17o. D.
tem paulo pot Chriftia çenfionem) perfpacium D. Gerhard. Praeceptòrem meumi honoran
amplius quàm duorum millium annorum me verbum gum , in exegefi tom. 1. Locorum Theol. de
quidem ámquam fuiffe in Lege Hebræorum immuta Script. {acra ĉap. 15. Polan. in Syntag. 1. 1.
ium, & quemlibef3udeum, centie; potius moritu cap.37. D.D. Mích. Wa##erum a1In1CuIII Incum
rum , quàm ut pateretur Legem in aliquo muta & fautorem dile&tum , in diſp, valedictoria JE
ri. 2. Non igitür ad hoftium religionis noftrae Nae habitâ , ubi quaeftionem ifthanc pleniffimè
virulentiam, ſed ad Dei, religionisnoſtræ fui traétat & decidit. Excipit Gordonus contr. I.
que verbi afertoris potentifimí, providentiam cap. 8. §. 2. hoc unicumi: Hieronymum pum&e-
hic refpiciendum : ut egregiè Auguftings 9ften rum memtionem mw/piam facere , &-p. c. ejus tem
dit in 勘 56. his ver5is: Propterea 3udai ad pore mondum extitiffe. Refp. I. Quaenam verò
buc fìmt, ut libros noßros portent in confùfionem conſequentiz hic ratio º an ignorantia Hiero
fùam. Qaamdo enim volumus offendere , Cbrißum nymi tàm valida & potens eft , ut reiipfiusne
eſſe propbetatum, proferimus Ethnicis iſtas lite gationem certč inducat ? Abſit hoc. Hiero
ras ? Et me fortè illi duri ad fidem dicamt , mo* nymus nec Thargumim ſeu Chaldaicarum pa
Cbrißianos cömpofùiffe, illos libros ,. & unà cum raphrafium ullani mentionem facit. Ergöne
Evangelio confinxiffe, bincillos convincimus, quêd iftae tùm temporis nondum extiterunt? Ita qui
omnei ille litera ,Tquibus Cbrißus prophetatu£ eft, dem Franciſc. Riebera in Obad. n. 11o. exiſti
apud 3udaos fùnt. `Proferimüs ergo Codices ab ini mat, fed aliud de paraphrafium iftarum cana &
،‫ق‬ micis 3udaif, ut confumdamus imitnicos infidelet. veneranda antiquitate res ipfa loquitur. Nec
Codicem portat judeus, unde credat Chriftiana. Maforæ operis Hebraeorum Critici Hierony
Hæc illé, de iiitegritate Canonis HebraeiV.T. mus ufpiam meminit , & tamen de exiftentia
verba faciens, quæ tamen hùc ratione commo ejus ante ipfius tempora rei evidentia dubitare
da applicari poſſunt. 3. Conjecturae iſti op nos non permittit. z.Cognitionem fuam Hebrææ
oniiius etiam experieiitiam. Diéta illa V. Linguae Hieronymus aëceptam fert Judaeo cui
eft. quibus nofträm de Jefu Chrifto doétrinam dam , ficut ipfé teftatur , fcribens äd Pamma
ſtabilimus, & è contra Judaeorum blaſphema chium & Oceanum : Quo labore (inquit) quo
dogmata confundimus, integra adhuc in Codi precio Barrabanum judeum nocturnum habuiPre
ce`Hebræo extant , luce fuâ abundè radiantia. ceptorem : timebat enim 3udaeos, &• mibialterum
Reliqua, quae mutata vel deprayata, effe ferun exbibebat Nicodemum. . Ab hoc igitur fuo Prae
tur , "religionem fideique articulos gire&tè non ceptore illum, quo ufus fuit , nä&tus forfan eft
attinguntj uti fatentur[ii, quibus dicam iftam Hebræum Codicem (chara&eribus perquam
uázárum turbae , fcribere volupe eft. 4. In minutis exfcriptum , ficut ipfe coriqueritur
illis igitur fufpicio vel conje&ura planè expi prooem. in 7. comm. Ezech.)^ qui , quod pun
fat : 豎 bis ejüfdem nulla caufa eft. $. Tán
&tis caruit, eo ipfo punétorum ifiexemplaribus
demigitur, quemadmodumScripturis V. Teft. publicis & authenticis exiftentiae & fçriptioni
ne pefirent & abolerentur , c9ntra Tyrannos , praejudicare nihil poteft. Ut privata (h. e. pri
{vidc 1 Maccap. I: 31. 59. 6o.) ita ne cz vatisin adibus ad uſum quotidianum deſcripta)
exelu
18 I, I.B. I. T. R. A. C.T. I. D. E. T. E. x T. US
exemplaria eareremt pun&is , fecit rei difficultas : de textu Hebrzo, fed de Graca LXX. Interp.
vt publica (i. e. quae publicè in Synagogis & verfione : Chryfoft. verò & Hieronym. de Ih
in templo praelegebantur) iis nom careremt , fe terpretibus Judais, fcil. Aquilá , Symmacho
•it religionis meceffitas. 3. Quin Hieronymum & Theodotione loquuntur , qui in fuis inter
unétorum nullam facere mentionem , in du pretationibus de Hébraeo in Græcum multa per
ium ab aliquibus vocatur non fine omni con peram pofuerunt , in odium Chriftianae fidei ,
jeétura. In cäp. 3. Jonæ accentuum menti9nem & in reprehenfionem LXX. Interpretum. Haec
injicit: Satis miror, inquit, cur ita tramslatum ex Bellarmimo libro 2. de verbo Déi cap. 2. ubi
fit, cum in Hebræomec literarum, necſyllabarum, contra alios Papiftas latiùs ea deducit.
4 de "Tik nec accemtuum , mec verbi fit ulla communitas. IV. º Ipf Judei fatentur, multa à fapientibus
kun So Ubi voce accentuum puncta vocalia ipſum in prifcis fuiffè mutata ; quas corre&iones vocamt f Pn
Pherim. telligere & res ipfa evincit, & in notis ad in t"no correctionem Scribarum. Tractat hocar
dicein Operum Hieron. tit. Hebraeus , expreffe ថ្លុ potiffimùm Galatinus lib. 1. de arcan.
afferitur. Vide Walth. d. 1. §. 21. Gen. 19:33. athol. verit. c. 8. ubi ftatuit: E* Pofive Scri
vox npipa punéto irregulari fupra fcripto nota bas multa im facrofàmcfis Scripturis (non corre
Łŭř.”ïä pün&tum agnovit Hieronymus , unde xiffe , fed) depravaffe. 2. Nom quidem malo a
in quaeft. in Gen. ita fcribit: Appungunt defuper, mimo ; fed propter ratiomes probabiles , de quib.
quajî incredibile , &• quod rerum matura mom ca infrà. 3. Interim mimùs re&è, &- comtra expre/^
piat, coire quempiam nefcientem. At fi jam tum fùm Dei mandatum, Deut. 4. &- Prov. 3o. egiffe.
punctatio extitit irregularis , quidni etiam re & Textus iffam falfationem à 3/eremia cap. 779.
ularis, cum hanc illa praefupponat.lib.8.comm. 23. predictam eſſe. 5. Factum verofuiſſe tri
in Ezech. 27. tom. 5. p. ^ 12. ita loquitur : bus modis: (1.) Literarum mutatiowe, (2.) Pam
Frequemter Hebraea momimâ pro diverfitate accem &fortum falforum adje&ione. (3.) Notarum textua
tuum , &• mutatione literarum vocaliumque , vel | tualium , feu co"BºnD & E"npannotatione. 6. Has
maximè, qua apud illos habent proprietates,/ìat , depravationes ommes ex Thalmud %adaico reffttui
varie interpretantur. In Epiſt. ad Euagr. Non poffe, &- reßituendas effe. Haec Galatinus. Refp.
refert , inquit , utrum Salem am Salim momime 1. In gemere. Pontificii hoc argumento uti fà
#ur, cùm vocalibus in medio literis perrarò tutam cilè non poffunt. Bellarminus in lib. 2. de ver
zur Hebrei. Ex quo patere ajunt, noviffe Hie bo Dei c. 2. oftendit, vulgatam Latimam verfio
ronymum , aliquando Judæos pun£tis in facro nem in plerisque ita babere, ficat Scribe iki corre
Codice uti, (etſi non vocalia puncta, ſed vo xiffe vel depravâffè dicuntur. Ex quo ita infert :
•ales literas , quales funt * & * ibi intelligere | Ex quo apparet , imprudemter quosdam , dùm fé
videtur.) Clariffimè verò id liquere dicunt , | Hebræos oppugmare eredwmt, Ecçlefiam ipfàm oppu
ex quaeftione in Gen. cap. 47. verf. ult. ubi de Ignare. Si emim ille- corre&iomes Scribarum fùmt
vocé ngp loquitur: Hoc loco quidam fruffrà fi-i Hebraici textus corruptiomes, fequitur apertè, vul
mulant , adoraffe }acob fùmmitatem Sceptri 3o- gatam quoque editionem effe corruptiffmiam, quam
/ pb , quod videlicet bonorans filium, potef}atem , tamem nobis Ecclefia prò verfione authenticâ tra
ejus adoraverit , cum im Hebraeo aliter /egatur : | didit.
II. Im fpecie , ut ad fingula ex Galatino
警 adoravit Ifrael ad caput lecfuli.
Cùm autem | propofita membra refpondeatür ,• neceffum non
non & ſceptrum & lectum ſignificet, eaque di |ėti.“ ši enim ipfum fundamentum , quod in
verſa ſignificatio ab Hieronymo non potuerit membro primo ប៊្រុ , fubrutum fuerit ,
| n : -

aliter , quàm additis pun£tis difcerni (πῦp e reliqua omnia facillimè, uti patet, concident.
nimfceptrum, ręplećtulum fignificat) exin PRIM U M igitur iftud rhembrum affumi
de igitur , punéta tum temporis Hieronymum mus , ad quod refpondit jam olim Bellarmi
non ignorâffe, colligunt. Adde his, quòd in | nus alleg. l. & afferuit, aut fortè mom effe verum,
comm. Hoſ. 13. f. 22. e. de voce rº (qua ullam ememdationem Bibliorum faéîamfùiffe à Scri
& naº» locufła”, & n?\N catarraćřa , legi po bis , cùm origo ejus femtemtia fit Tbalmäd, liber
teft) ait , pofteriorem le&tionem effe Hebrai fabulofiffimus: aut ffTikkum Sopberim mom eff fabu
cam veritatem. Unde verò hoc , nifi à pun la, mom effè corruptionem , fed veram ememdatio
&torum difcrimine. nem , non faciam à quibuscunque Scribis, fed ab
III. 3uffimus in Dial. cum Tryphone , Eu Esdra, &- aliis faméfis Propbetis, quipoß reditum,
febius lib. 4. hift. c. 18. Orig. hom. 12. in Jer. a captivitate libros fàcros reparaverum*. Quam
Chryfoß. höm. 5. in Matth. & Hierom. in Epift. fententiam fequentibus probabilem reddimus
89. ad Auguſt in c. 5. Mich. & in c. ಘಿ (neque enim certâ & infallibili ἀποδε£st agi
faſpieantur, Judaos quedam eraßſſe ex Hebreis hic poteft) rationibus.
Codicibus, quadam im odium Chriftianorum corru 1. A Chriffi filentio. Statuit GaIatin d. 1. se
fiffe. Refp. Juftinus, Eufebius & Origcnes non l fandiffima illa Scribarum /acrilegia (ita enim eo
locΟ
H E B R Æ I I N V. T, PUR IT A. T E. 19
Ioco indigitantur) longè ante Cbrißum matum | mutatiome faéta quaeftio inftituta erat , non de
fuiffè fa&â, cum 3onathas Uzielis filius, Scriptu Scripturæ mutilatione , vel quorundam abrafio
Ira Iiterpres Catholicus , atque R. Hillelis , qui [ me, nec ejus rei ullum à Galatino proferturvef
Cbrißumi per centum ferè annos anteceffit , audi Proferri poteft exemplum) tamquam ii, qui ad
tor, bas Tikkum Sopherint, im multis in fùa trans buc divini confilii celitudinem fuper bunanigene
latione fecutus fuerit. Repetimus verò nos & ris falute plenè mom perpemdebant : (2.) aut quiae
opponimus 點 uperiùs produ£tum : timebant , divimas Scripturas propter talia à fùis
Si “ante Chriftum exhibitum Judæi vel Scribæ g* ab aliis imfidelibus irrifum iri § (3.) aut juia
Scripturas facras ullo modo depravâfîènt , uti /ìfpicati /umt , Judais ignaris atque fimp/icibùs ex
ue de tàm inſigni crimine à Chriſto acriter bujufmodi, impiæ credulitatis féamdalum gemerari.
រ៉ែ reprehenfi, cum is leviora non tacuerit Hæc ille. Ecquis verò tàni ftipes eft , & ejuf
vel tolerafit. Atqui hoc fa&tum non eft. . Er modi frivolis fationibus induétos fuiffe pütet
gò nec illud. § quos tanti criminis ac Scribas , homines inter Judaeos fapientiffimos
čufat Galatinus, federe in Cathedra Moffs (i. e. & religiofiffimos , ut depravationem Hebrai
deſtinatá lečtioni Moſaicorum & Prophetico cæ Scripturae adornarent ? Et videtur ipfe Ga
rum librorum) Chriftusafferit Matt.23:2. quod latinus, dum hæc fcriberet , (praefertimi ratio
fi ulla Legis vel S. Scripturæ fa&ta ab ipfis vel nem tertiam ) quid fcriberet, `nefciviffe.
ipforum Majoribus fuiffet depravati9, n* *p>a 4. A Scribarum aućforitate. Quinam ifti
iii cathedra perverfitatum potiùs Pfal. 94: 2o. P\5i5 five Scribae funt , quos corrúptores Bi
federe eos 恕器店 ubetipfosaudiri > qua bliorum Hebraeorum Galafinus conftituit ? An
temus im Catbedra illa Mofis fedent. ¥. 3. qu6d fi Efras, Scribarum reliquorum Caput & Dux ?
legis divinae vel ipfi , vel majores fuiffent cor Negat hoc , ex ratione ea , quia fion dicantur
ruptores , ab eis potiùs juffiffet Gayere , ficuti rºw pn Tikkun Ezra, ſed p"Bib ºpn Tikkun So
à fermentò Phariſeorum h.e. falsâ doctrinâ & in pberimi , aptationesfive corre&tionèsScribarum :
terpretatione ſuosavocat Matt. 16: 11. 12, Re (obiter nóto, hanc rationem effe nullius planè
&tiùs igitur de Scribis judicium format Lud. momenti: tùm , quòd in Collegio ifthoc Efras
Viv. if 1. 8. de civ. Dei c. 39. Scribæ erant ſolus non extiterit, ſed adjunctos ſibi habue
(inquit) qui facrorum librorum literam tamtùm rit reliquos ny no> vix quibus conjunétim,
docebant, nec ab ea recedebant V E L C u L M U M
non excluſo, ſed incluſo Efrà Duce, ppm il
I Атим. -
las attributas eſſe , dici poſſet: tàm, quòd
2. A judeorum ſtudio in aſſervanda ſacri Co in Mafora parva Num. ix: 12. expreffè'fipri
dicis integritate , de quo Philonis , fuperiùs $y vocantur:) An aliorum Scribárum pöft
adduétam , repetimus teftificationem, ufjue ad Efrae tempora ? Galatinus nihil certi defihit:
fua tempora per /pacium ampliùsquàm duorum mil. Nos autem ita progredimur. Aut Sopherim fi
7ium animorum , TNE VERBUM QUIDEM fuiffe ve Scribae ifti fuerunt Viri & menbra Syna
amquamin Lege Hebræorum mutatum, &- QUEM 驚 magnae , aut non. Si fuerunt, (ut ipfe
LIBET 3UDÆUM cemties potius moriturum , ateri videtur , dum in fin. cap. 8. R. Möfis
uàm ut pateretur , Legem IN ALIQUO MU Hadarfchan verba adducit & adprobat) quomo
%. § Philoni , Jüdzo erudito 5 de ulla do ab ipfis facta fuiffe dicitur Scripturæ corru
depravatione Scripturæ, àScribisante ſuatem ptio, cùm in Thalmude ipfo ( cüi plusnimio
pora intra bis mille annos fa&ta , . conftitiffet , Galatinus tribuit) lib. Joma. fol, 69. 2. de Vi
tam magnificē induftriam eorum in textufacro ris ဉ့်)%၄ magnae dicatur ‫שהחזירו עטרה ליושנה‬
affervando haudquaquam deprædiçaffet. Elias quod reffituerimt ( non quod corruperint) coro
Levita Germantis in Thisbi five Lexico Rab mam (Legis divinae) inipriffimum jfatumw, quod
binico lit. n, cùm ex fententia Rabbinorum de repetiturSin Chronico Juchafin fol. 13. Si non
Tikkun Sopherim quzdam attuliffet, ita, tan fuerunt : quomodo privatæ iftae corre&iones
dem fubjungit : ‫ אבל לא שהם שני דבר מהתורה חס‬fieri potuerunt auétoritatis publicae ? quomodo
t= i°* Vérum mom ac ß ipfi ( Scribae ) VER à Vifis Synagogae magnæ (quorum offiéium hoc
BUM mutaffent de Lege: Abfit hoc ut fiat ! erat) tàmi nefario aufui nofi eft contradi&tum?
3. A rationum futilitate. Afferuntur à Gala quomodo in omnia omnino exemplaria privata
tino factæ à Scribis depravationis rationesejuſ iftorum hominum cenfura vel corruptelâ tanto
modi , quae infpe&tae folummodo , (nam ope cum applaufu irrepere potuit ? Utrumvis fta
rosè ut réfutentür, indignæ funt) cQmmentum tuas , dificultatibus implicabere non mini
In 1s.
apertè produnt. Scriba (inquit) five fapien
tés, mülta (1.) tamquam abfùrda , &• tamquam 3. A /emtentiae iffius incertitudine. Tum in ge
ea , qua apud gentium mationes nefas erat vel mere. Elias Levita in Thisbi , p"Pºp I'Pn feti
/omniare de divinis Scripturis abraſerunt (at de correétiones Scribarum dicit effe n^?* n?*pi/
С 2. dºr
-
20 L. J. B. I. T R A C T. I. D. E. T E XT US
decem & o£fo ( Fagius reddit, duodecim ©• oéfo , rum vocum textualium , quales Galatinus fo
ex quo numerus 遜。 in Lexicon Schindlerirad. mniat, non dentur. At prius verum eft. Er
Ipn transfumtus fuit. Utrumque falsò , nifi go & pofterius. Utriufque praemiffarum veri
imagis videatur mendosè) Galatinusex R. Sche tasex iis elucet 3 quæ fuprå de notis Mafore
lomione quimdecim Tikkun facit mentionem ,
ru
thicis fuêre latiùs dićta. -

(etſi allegato loco Rabbi Schelomon otodecim 7. A Chaldaica translatione. Si quaedam in


humeret.) Idem o&todecim illis plura exem locis Scripturæ faćtæ fuiffent à Scribis & mu
pla addit , & tandem ; Tam mu!ta , inquit , tationes & depravationes, eas utique non fuif
profectò ſunt (errata a Scribisillata textuiſa fent fecuti Chaldæi paraphraftae, qui certè ve
çrö) ut omumiâ dici fit ferè impoffibile. Contra rum Scripturarum ſacroſanctarum ſenſum expri
verò Marinus Brix. in præfat. Arcae Noae : mere voluerunt. Jam verò in omnibus quiac
3udaei (inquit) de his (TikkunSopherim) aliam cufantur, locis Chaldaea paraphrafis textuino
Jemtentiam babentes , id totum rident : mam illis ftro refpondet. Excipiendus hic locus Hab.
ratum &- firmum eft , Scripturam facram à Pro 1: 12. übi Chald. habet: ppy? EP Inp'p ver
pbetis, ut nunc babetur, defcriptam, mumquam immu bum tuum vivit in æternum : quae tranflatio ex
zatamfuiffè, mec deinde immutandam &-c. Tum im primit Hebraeum npR-»* moh morieris , quod
fpeeie. Ificertum enim in aliquibus exemplis eft, pro nipJ"87 mom moriemur, (ut in noftris exem
ex quibus yocibus, & quomodo faéta fucrit i plarib. eft ) legendum effe Galatinus ait. Vide
fta éorruptio, ut fpecialis textuum confideratio infra , ubi in fpecie de TikkunSopherim agi-,
docebit. Cujus igitur roboris hæc fit fententia, tur , n. 1o. Videtur quidem in duobus locis ,
incertitudo iſthaec liquido oſtendit. nempè Num. 12: I2. & Jer. 2: 11. Chaldza
paraphrafis ita legere, ficüt Galatinusex Thal
6. A D'°p _marginalium collatiome. Tertium imud reftituit : Verùm id non ex hac profici
corruptionis Scribarum modum Galatinus con fcitur caufa ; _ aliàs ubique corre&tiones iftas
ſiſtere ait in D"p ſeu marginalium lectionum ad Thalmudicas fuiffet fecuta : fed ex eo , quod
ſcriptione: E. G. quando pro voce ‫( ישנלנה‬in fenfum potiùs , quàm verba exprimere voluit.
textu pofita, quam nºn?, Jcriptum vocant ) in 8. A fenfus in Codicibus moffris integritate. In
margine notarit legendum effe nja* (quod omnibus locis , quæ dicuntur fuifle immutata
vocátur *^p five le£fio) Deut. 28:3o. &c. `Quid vel depravata, fenfus literalis eft integer, fibi
de hujus generis Maforeticis notis fentiendum conftans, optimè fluens, adeoque talis, ut de
fit, fùprà diétum: hac yice primum corruptiq pravationis factae ne fufpicio quidem exinde fub
nis modum (qui ex Galatini hypothefi im muda oriri poffit , ut ex mox Gicendis patebit.
literarum textus mutatione con 醬) ex tertio Quid igitur fomnio ifto & delirio opu§? Tan
ifthoc ita evertimus : Si Scribe in ipfo textu dem igitur contra delirium iftud argumentum
facro quicquam vel mutare vel deprávare at depromimus
tentăffent , utique b"NP feu lectiones margina 9. • A/ocorum , im quibus Tkkum Sopbcrim confli
lesnufpiam conftituiffent, fed voces, quas mar tuumtur , /peciali comjideratione. Expendam au
$Â. gini adpofuêre, ipfi inferuiffent textui, fubla tem breviter eo 9rdine, quo in Mâfora magna
£,in qui- tis illis, quas in textu reperiebant. At pofte
textuali ad Ezech. 8: 17. in exemplari manu
蠶 rius faétum non eft. Ergo nec prius. Confe fcripto & vetufto in Bibliotheca hüjus Acade
Ę quentia in majore patet: fi enim in una di£tio miæ publica affervato j recenfentur. -
£onfti- ne ifthanc fibi fumere licentiam aufi fuiffent ,
MULIMUI.
ut illam mutatis literis in I P S o T E x T U cor
I. Gen. 18: 22. verba Hebraea ita habent :
‫ ואברסם עודני עובר לפני יהיה‬-E
Abrabam adbacha
r
rumperent: eccur non fuiſſent auſ in cºrteris ? Ваrcoram DEO. Advocem uТу Маtora parvano
quaenam hic difcrepantiæ ratio ? E. G. Eadem -- -

Iicentiâ , qua pro *nt* Mal. 1: 13. fcripfiffent tat PnPP1/PAT?p n' o&odecim voces (funt) cor
(in ipfo téxtui) ini* eadem , inquam , pro reéìiones Scribarum. In praedi&ta verò Mafora
f";;;;; in textufcribere potuiffent, nl222"nec | textuali manufcripta ita legitur : ‫היה צריך לומר‬
opus fuiffet , hanc vocem pofteriorem margini ETY28 '357 jpv *jiv ' Neceffarium eß dicere (vel
adfcribere, textus literis manentibus integris. legere) Et Domimus adhuc]}abat coram Abraha
Par eft ratio aliorum. Inverfo igitur ordine , mo. Galatinus ex R. Mofe Hadarfchan itidem
ita rurfus progredimur : fi Sopherim five Scri notat , fcriptum ibi antea fuiffe : Et DEUS/?a-
bae ita fuêre Treligiofi , ut nihil quicquam in bat adbuccoram Abrabam.Refp. (r.) Mofi illi tan
textu facro mutaré fuerint aufi ; fèd , fi quam tundem credimus, acGalatino, niſi firma ratio
vocem reftituendam putarent , eam adfcripfe ne immutationem iſtam factam eſſe oſtendat.
rint margini; textu relićto integro, fequitur , Oftendit autem ex Midras Tbillim in Pf. 18. ubi
quod Tikkun Sopherim , & pervcrfiones ip/à- ita legatur: Et dabis mihi clypeum fàlutem tuam.
De
-

H E B R. Æ I I N V. т. P U R IT A T E. 2 I

De Abraham patre moffro loquitur , de quo fcri im malo meo. Mafora parva annot. ‫ מלין‬n*12 ‫חר‬
ptum eff; Et erat Abraham fedens , & divinitas ="nºmo pn Una de ociodecim dicionibus, Tikkun
2ffabat ei. R. Beracbias im momime R. Levi dixit: Sopherim. Magna verò textualis dict.loc. addit
ggafivit Abraham pater mo/fer, ut /?aret: Dixit
autem ei DEUS fami&us &- bemediéfus , fede , apti $$n inv°3 Im malo tuo , meceffm eff dicere. At
mum quippe fignum eß boc filiis tuis , quifedemtes que ita fcriptum olim ante factam depravatio
erunt , ego ûerò famâ coram eis : ficut dicium eff, nem fuiffe, Galátinus ex Rabbi Hadarfchan pro
D EUST?etit in comgregatione vel cætu D £ I. bat... Refp... (1.) Qºznam verò_immutationis
Haec ibi. Atque hoc Ttunc impletum fuiffe , hic faétae vel levis eonjeétura ? Omninò nulla.
ait Galatinus , T cùm Apoffoli , qui filii Abrabam (2.) Et an non fenfus verborum fibi magis
erant fecundum carnem , & cætus atque congre conſtat, ſi lectio noſtra 'n la retineatur,
gatio D E I, fedebant, & Chriſtus verus D EUS quam fi alia ex Thalmudica ratione accerfa
'coram eis fabat, pedes eorum lavams , &• abßer turº Conqueritur enim Moſes de malo ſuo ,
gems limteó, quo praciméfus erat. Ibidem ex Mi non DEI, de onere ſuis, non DEI incumben
gras Thillim R. Samuelis filii Hiya , & R. te humeris, uti ex v. 1 1. 14. patet.
Jordan in nomine R. Hannina, (qüi à R. Si III. & IV. Num. 12: 12. de Mirjam lepró
mone id acceperint) au&toritasadducitur. Quae så fačtå », Aaron ad Mofen ita loquitur : Ne
. fote, homo 'Chriftiane , edifferas , numinčer quafo fit fimilis mortuo, qui cùm egreditur ex u
ta ifta Rabbinorum vel traditio, vel expofitio tero ia* matris füae , jam exefumi eff dimidium
certum te reddere poffit, in textu Gen. 18:22. fytza carmis ejus, (nempè r^BTi mortui, hoc eft,
fa&tam fuiffe quandam verborum immutatio foetus putrefcentis in útero.) „Mafora parva ad
nem ? (2.) Et quaenam, obfecro, immutatio vocem *annotat: * pn n oáodeciru (funt)
nis iftius de induſtria à Scribis faćtæ foret cau | curreófiones Efra. Textualis verò d, l. & Gala
fa ? Affer illas, quas in genere Galatinus pro , tinus ex libro Siphre , matris moffra &- carmis
ducit (de quibus fatione praeced. 3.) nullacer moffræ legendum effe docent, atqué í?8 mutatum
rè conveniéns erit, multò minùs fufficiens. E ex *?£* ; & i*g? ex aj^g3. Réfp. Sententia ex
lias Levita in Thisbi faétae mutationis caufam | verbis textus noftratis fuá fponte fluit ; altera
dat iftam, quod foliciti fuerimt Scriba ; "* º?v? | illa coaéta eft , contorta & valdè obfcura. U
‫מ לא היה דרך כבור כלפי השכינה‬ e forrerboe f
mon trum igitur hic mutatum vel depravatum habea
via gloria coram divinitate , hoc eft, ne gloriae mus textum , conje&tura fumi facillimè poteft.
divinae aliquid detraheretur, fi nempe legere V. 1. Sam. 3: 13, de Eli ad Samuelém Je
tur: Et %ebova ffabat adbuc coram Abrahamo. hova ita loquitur: Et mumciavi ei , quod judicans
Quaſi vero ſtatione Iſthac DEI , xa7 oſuovouſ ego domum ejus ti/jue im fecu/um : propter imiqut
«Vfaétâ , gloriz divinae in fe quicquam decede ratem , quầ/civnt, C#? ‫ מקללים‬T'? quod male di
ret ! Et fíita eft , cur non fmutârunt Scribae centes fili , filii ejus , &> hom triffis fuit im eis.
verfum præcedentem, ubi DEUS inquit: De Galatinus de hoc loco nihil : fed Marcus Ma
fcendami fanè & videbo &c. , ut fciam. Magis rinus Brixianus in arca Noe, rad. 7%p Videtur
enim hoc gloriae divinae detrahcre videtur, quòd (inquit) pro ET? legemdum effe -78} Deo. Et
videlicet D E U S. defeemdat , ac fi non effet o in praefat. Scriptum erat, ( inquit) ‫ לאל‬Deo ,
mnipraſens: quoddeſcendat ad videndum, ut ſci fed Scribe ſubſtituerunt Enº. Maſóra vero tex.
at , ac fi non effet omnifcius. Quod fi igitur tualis d. 1. pfo Ey? dicit legendum effe * Ref.
hic, & in multis aliis, (ubi eadem effet mu ( 1.) Quis non videt merâs has effe conjeétu
tationis ratio) nihil immutatum fuit , quid in ras , . non probationes ? (2.) Senfus phrafeos
v. 22. ac fi ibi depravatio fuiffet faéta , fufpi nobifcum extantis fatis perfpicuus. Trem. ver
cione tantâ textus facer gravatur? (3) Cap. 19: tit, quia maledi&ionem inferentibus fibi (filiis fuis
27. verba c. 18: 22. repetuntur, prout nosle &c.) Sicut enim y & verbis &-7re bemedicere.
imus. Ita enim habet textus: Et furrexit A Ita oppofitum °P &- verbis & re ipsâ maledicere
abam mame, (& ivit) ad locum, Eg ipp *g* atque ita malediäionem inferre fignificat, uti ex
Πnº '29-nx ubi ßeterat coram Domino. Chald. empla otendunt. B., Lutherus naturalem ver
eadem omninò verba habet, quæ cap. praeced. bi fignificationem (°°P levis fuit ) fecutus ,
An & hîc à Scribis facta mutatio? (4) Senten vertit & omnium quidem optimiè , bieltem ffcb
tia hujus verfus eft integra, concinna, & fibi Jøbåndlich, q.. d. przcellueruht levitate. (3. Po
器 conftans, ut nihil opus fit integritatem teſt illa filiorum Eli (ſi ita vertatur) maledi
aliundè arceffere, uti per fé patet. &tio etiam ad Deum referri , ita ut vox D'T'*
II. Num. 1 1: 15. Verba ရှိ်န္ကို funt : Et / vel 'Jts, fubintelligatur : Quia maledicemtes fibi
ita fu facies mibi , occide me quafò occidendo , fi (fc. b'ribsy ns D ÉUM) filii ejus. Solet eríim
iwvemi gratiam in oculis tuis, ut fie videam *fyj? Pronomen demonftrativum nóminibus & qui
C 3
22, L I B. I, T R A C T. I. D. E. T E XT US
bufiam verbis non fine emphafi addi. Gen.12: 1. dit. Galatinus in eodem verfu , licèt non inea
ΓΤito tibide terra tua. Exod.18: §. ult. Et abiit dem voce '! illam င္ငံမ္ဟုန္ဟစ္တ Præcedit e
fibi ad terram fuam. Ezech. 37: 1 1. Excifi fù nim: Quæ nobis portio in Davjd &» mom (eß nobis
mus mobis &c. Atque hanc interpretationem poſſio in Filio Iſai: 7rp. ‫ לאהליך‬ad $ಸಿ
*
ampleéti videtur Oßander vulgatae verf. emen Iſrael. ‫לאהליך‬orP ad temtoria tua , fcriptum olim
dator. (4.) Poteft addi hoc, fi objecti male fuiffe Tr'*', ad Deo; tuos, Galatinus ex R. Mofe
diétionis fiat mentio, id exprimi vel per accu Hadarfchan. oftendit. Duplex igitur h. 1. erit
fativum , idque fine aut cum præpofitiva par Tikkun Sopherim. Refp. 'i. No$ incertum jjl
ticula rns Gên. 8: 21. Exod. 2 i: 17. c. 22: mittimus, & certum retinemus. Correčtio ilta
27. Lev. 24: 1 5. &c. vel per ablativum , præ Scribarum h. 1. facta probari fufficienternéqüiï.
fixo 3 addito, Efa. 8: 21. Nufpiam autem per Ergè verbis in noftrate textu pofitis, merito
Dativum cum præfixo ° ea conftruétio occur acquieſcimus. 2. Eſt n. phraſis iſta (ire adten
rit. Ergò & fiic lectum olim fuiffe 58? vel i° toria fua) ཤྭiand་མ་
de diſceſſione & ſeparatione
probabile non eft. (5.) Et tandem , quam totius Populi vel exercitus agitur, fafis in Scri
mutationis iftius de fa&tæ caufam ha pturis frequens , Jof. 22: 6. ſg點
7: S. с.
buifent Scribe º num divinº Majetatiquic 20:8. 1 Sam. 4: Io. 2 Sam. 18. 18. c. 23:
uam decederet, num piarum aurium adeo of I 22. 2 Reg. 14: 12. &c. Contrà verò non
enſivum hoc foret, ſi de filiis Eli diceretur, 3gebatur,hjc ge feparatione, populi à D-Eö
ipfòs maledixiffè Deo? Ita verò mutandi fuiffent ſuo (yel defectione ad Deosalienos) ſed à Rege
reliqui etiam loci Scripturae , ubi blafphemia £* Magiftratu: non erat negotium ißud Ë
rum à filiis Belial profe&tarum fit mentio. fafficum & fpirituale , fed Politicum & civile.
VI. 2. Sam. 16: 12. Verba Davidis exulis 3. Et quinam ifti [№ij funt, qui hicintelligun
funt : Forte videbit Domimus 'y a Mafora '^P tur ? An yerus DEUS Ifraelis? Athocimjcr
ſeu marginalem adjicit notam: legendum nempè tinens. An Dii fiétitii & idola Jerobeam ş
eſſe '2'V: in oculo meo, ſc. lacrymante, h: e.. in At haeg nondum extabant, uti ex fëq. verf. a8.
lacrymis oculi mei. Galatinüs olim fcriptum patet. E. non Deos , fed tentoria five taberna
fuiffe ait ***!* in humilitate vel manfùetudine fùa cilla,intelligi , & hanc veram & incorruptam
(ut ad D E U M referatur:) Scribas autem mu effe lectioném, planum eft.
täffe in 'j'y? in oculo meo. ' Mafora verò textua IX. Ezech. 8: 17. verba DEI funt: Ere-_
lis d. 1. ait np^ T^x nºn ixys In oculo ejus ႔ိုက္ကို ce ipſi mittunt ops-ºx nºipirrns fætorem ad
farium eß dicere. Refp. 1. Iterum incertitudo mafùm fùum. Pro Pp* olim fcripturfi fuiffe, &
commentum prodit. In ipfo textu mutatum etiamnum legi debere 'B8 majum meum , ait
hic nihil , féd pro , medio legi debere * in Mafora textualis d. 1. Galatini. d. 1. quem fe
margine notatum deprehendimüs. 2. Si uti quuntur Vatablus in annotat. h. 1. Scfiindl. in
ue mutationem faétam hic ſtatuere placeret, Lex.col. 492. Refp. (1.) Significationem vocis
ätius effet , afferere , legi debere “ĝı'a in af nypi qua fætorem notare dicitur, ample&titur
fli&iome mea (ut ad iDavidem referatur, quo etiam Chaldaeus Interpres, qui yertit*$Mna pu
modo Lutherus vertit, Vielleicht wird der HERR dendum._ Quò ferè réfpiceré videtur Symfha
meim Elemd amfebem. Et occurrit eadem phrafis chi verſio: Quaſi emittentes ſonitum in ſimilitu
Gen. 29: 32. Pf. 31: 8. Pf. II9: 153.) quàm î'¤1'a dinem cantici per mares fìas. " Hieronymi. lib. 3.
im affliâione ejus, ut ad DEUM referátur, quo comment in cap. 9. Symmacbi hac imterpretâ
{enfu nufpiam in Scripturis ufurpari videtur. tio fa'dum raucumque fòmitum de maribus?roce
Interim neutram hic aëcipimus miutationis fa dentem, in DEI contemtum ßgnificat. (x.) Sed
&tae rationem, fed '*'ya legendum effe , & notâ enim certum eft , ejus ក៏ស្លុnullum occur
Maforethica & fenfus commoditate , & textu rere exemplum aliud. _Et ipfe R. Mardochai
antecedente, 2 Sam. 15:3o. & Chaldea para Nathan. in Concord. Hebraic. ſignificationem
phrafi (quae vertit, forfam revelabitur coram Do iftam non novit :. fed reliquis exémplis , ubi
mino, ºp nppi lacryma oculi mei) adducti, con palmitem notat, fine ulla diftinétionéadmifcet.
ftantur afferimus. Idque oftendit derivatio. Eft enim à npr puta
VII. & VIII. 1 Reg. 12:16. & 2 Paral.19: 16. yit, imputavit, &-c. (3.) Haec igitur palmftis
de populo Ifraelitico äicitür w%Q*?°*>&: Tyø five/armenti fignificatió fi locum (utidébet) im
ivit Iſrael ad tabernaculaſia. Maſora manuſcri; veniat, altera, qua fætorem fignificare dicitur,
pta ad vocem "y* itidem annotat ‫יתמ תלקייןן‬: pari facilitate rejici poteft , qüae à Thalmudi
p"^5o , ( Nota , Mafora Numerorum' initialis diftis affertur: atque ita fufpicio depravati vel
edit. Bafil. remittit nos ad 2.Sam. 2o: 1. illis mutati textus in voce D28 facilè evaneſcet,
verbis 58ywr*y* w** fed mendosè) Et legen cùm de admonitione palmitis ad nares non
dum effe ί'τή8? Mafora textualis ibidem oftcn DE » fed 7udeorum idololatrarum prqpheta
loqua
H-E B R. Æ. I I N V. T. P U R I T A TE, 23
loquatur. (4.) Rem ipfam quod attinet » ut fit fcnfus, afflixißis me (Jehovam.) Affii&io
Hieron. d. 1. ita interpretatur: Significat vigin nem enim eá voce notari, ex Job. 1 1: 2o. cap.
ti quinque viros '! idolorum applicare ramum 31: 39. conftare ajunt. Hieron. etiam in coníi
ad'maras fuas : haud dubium quim palmarum 2 ment. h. 1. Im Hebraeo (inquit) /egi potef? ; Et
quas Graeco fermome_tà ßzjz yocant » ut fer| exſuſläſtis me, hac dicendo: non ſacrificio, ſed
hoc eos idola adorare fignificet; Sic Job inter cete mibi, cui facrificabatis, feciffis injuriam. Rcf.
ras virtutes etiam boc babuiffè fé dicit, quod num- | (r.) Demus, voce iſthac affiictionem quando
quam afficiens Cælum , & Solem , & Lunam , ue notari : interim tamen de ipfo DEO tam
&- affrâ fulgemtia , o/cttlatus fit manum /uam » j urâ catachrefi (notaret enim vi etymi ejufmo
â, e. adoraverit creaturas. Lutherus in annot. di afflictionem, quà anima nimià quaſi compreſſio
margin. h. 1. ait fuiffe bunc cultus idololatrici mo me extinguitar & efflatur) Scripturam fiſſe o
adum`, qualis_bödiè`e/ł Sal » aqua , ć* re* alia. ' lim uſam, veriſimile non eſt. (2.) Praeſertim
exorcjfatae. Pifcator in honorem Solis (cujus | cùm de fácrificiorum offerendorurú negligenti
cultus idololatricus verfu præced. memoratur) 9tniffione ibi agatur, quâtantumabeft, ut DE
id fa&um effe , in annot. ait. Ita & Arias US (tam duriter) affiigatur, ut Efä. 1: 1 1 ,
Montanus in lib. Jeremias, five de ačtione p. feqq. facrificiorum multitudinis (fine vera fide
8. Applicabat ramäm ad mares , certâ vani cultus oblatorum)pertieſum ſe eſſe, teſtetur. (3.) No
carimonia ad ortam Solis adorantes, quaſi odoris ſtram proin lectionem meritò ſtatuimus prime
ſuavitatem Soli tribuentes & adſcribentes. Ju vam & authenticam , utpote quae textui quam
nius & Tremell. paulum difoedunt 2. verten optimè congruit. Accufatur énim eo locô, ut
tes : Adeoque ecce ipß admittumt palmitem amte diétum , Judæorum in cultu facrificali nimia
faciem fuam: Et hoç ita explicant; Ipfi in cau negligentia, quam itaSpiritusS. effert: prnEm
fa idololatria tantoperè eſtuant & ferantur in ſu inix &- ex/piraffis illud, i. e. fpiritu feu flatu ex
perffitionem præcipites , ut vel ineptiffimum quod ore emiffo contemfiftis illud: Luth. reétè: Umd
que lignum occupent in fabricandis idolis , potiùs fcblagets im dem Wimd. Quam interpretationem
quàm ut idolo careat : Eß enim farmentum li præter totum contextum oftendunt luculenter
gnorum omnium adfabricationem incommodiffimum verfus 6. & 7. Sacerdotes defficiumt momem me
ineptiffimumque. Confer. 15. v. 2. Haec illi. Etfi um , &• dixiffi* , in quo defpeximus momen tuum?
Junius in edit. pofteriore aliter vertit & expli (Refpondet Dominus verf. 7.) Offeremtes fùper
çat: Ecce jam præmittunt plantarum farculos an altare meum panem pollutum, &• dixißis, iu que
fe faciem /uam , boc e/?., jam ramos omni fruéfu 'polluimus Te? Cum dicitis, me//a Domimi DE
drºpag onuſtos, quaſi primitias Soli & ſuis idolis SPECTA eff &c. Confer etiam v. 12. Quan
boc loco offerunt. Vide 3/er. 44. & Hof. 2. Confer do eninm 黜 folutionem captivitatis Babylo
eundem in comment. Ezech. tom. I. operum nicæ, Judæi templum novüm priori illi ma
col. 855 . ဖွံ့ႏိုင္းႏိုင္တန္ & fplendore multum cedere vide
X. Hab. 1 : 12. Verba Prophetas funt : Non ant , Ef. 3: 1 z. tum facrificia ipfa cos flocci
ne tu ab æterno es ? # DEUS meus (eft) fan feciffe finul, nec ita ut olim curäffe , ex hoc
&us meus nap? „85 aom-moriemur. Ubi Mafo loco apparet.
ra textual. d. l. "śn nann isº non morieris, necef XII. Zach. 2:8. Qgia qui tamgit vos, famgit
fùm ef? legere. Et ita Galat. d. 1. Refp. Si fcri pupillam 1'ſ: oculi ſui, nor Tºx nºn ºrp ait Ma
ptum ita olim in textu fuiffet , quae caufa fcri fora textualisd. l. hoc eft, meceffarium eß, ut le
獸 moviffet , ut datâ operâ verbum iftud per gatur '*'*' oculi mei. Refp. Cür vero faóta ifta
verterent 2 : Certé immortalitatis divinae evi fuit mutatio ? an ideo, he ad DEUM refer
dens id fuiffet argumentum. (2.) Cùm igitur ri Pಖ್ಖ oculi ? Ita verò mutandus eti
caufa vel probatió mutationis fa&tae adferatur ami fuiffet locus Deut. 32: io. Et annon ipfa
nulla, le&tionem noftram ut fanam, primævam, hæc vox jj^g ad D EUM referri poteft per
authenticam & integram accipimus, utpote quae commodè ? Qui vo; tangit, tangit pupillam ocu
textui etiam quam, optimè convenit. Quod li ejus, nempè D E I, ficut legit Hieron. in
enim Pf. 118: 17, 18. David de fe folo, Prophe comment. Nihil addo prætereà , cum res cla
ta h. 1. de populo DEI afferit, quod nempè DEI ra fit, & depravationis conje£tura nulla.
paterna manus nosob peccata caftiget, non ta XIII. Jerem. 2: 1 1. Verba DEI funt: Po
men morti totos tradât. Senfus utrobique, uti pulus meus muutavit *i35 gloriam/ùam , iw id quod
contextus oftendit, idem. Conf. 1 Cor. 1o: 1 3. non prodeſt (h. e. in idolum inutile.) -

XI. Malach. 1: 13. Et dicitis : Ecce que fá XiV. Hof. 4: 7. C7i> gloriam eorum in igwo
£igatio. inis CRTÉy £t exfuffláffis illud, ait 3e miniam commutabo.
Bova Zebaoth.Proinîs olim füiffe fcriptum 'IMN R. XV. Pfal. io6: 2o. Et mutaverant Di*>
Schelomoin h.l.&exeo Galat.d.l.'contendunt, | gloriam /ùam in formaw bovis comedeatis க:
ri
24 L I B. I, T R A CT. I. DE T E XT US
Tribus hifce in locis pro ¥i» & pyia? legid¢ Soញុំ confugiamus, neceffitas apparet nulla.
bere, “libà gloria med, Mafora textualis d. 1. | Atque haec fuht 18. illae Tikkuni Sopherim,
tradit: Dé prioribus duobus idem fentit Gala ſeu correctiones Scribarum, quae in Maſorama
tinus, ultirhum praeterit. Refp. in primo loco nufcripta textuali ad Ezech. 8: 17. enumeran
per iniziº gloriam ſuam (ಜ್ಜೇ! æque ve tur. Plgra exempla addit Galatinus alleg. lib.
rus Iſraelis DEUS intelligitur, ac fi." 1. cap.8. quae tamen nomine D* Eo fpn pfopriè
effet fcriptum. Nullâ igitur mutatione fuiffet loquendo non veniunt,
opus. In altero, non potuityera le£tio effe τῆ} i. Mich. 1: io. 'nv?an^ ubi in margineMa
gloria mea, illam eniim DEUS in ignominiam ſorethae notant , legendum eſſe vºgnin voluta
in æternum non mutat: fed intelligitur gloria te... Depravandi ſtudio hoc adpoſitum eſſe Ga
3udaeorum , h. e. felicitas, opulentia, regni latinus élamat, & 'np%pnn legendum effe , h.
íplendor &c. illam ob peccatafe fublaturum , e, involutus fum feu involvam me pulveri feu cine
eus minatur. In tertio loquitur Pfaltes Re ri; ac fi filius DEI ibi loqueretur , & pulve
gius. QgQd fi ibi "na? legendum, ſenſusforet, rem h. eft , humanam & ragilem natufam fe
íuòd Pfältis gloria fueritTmutata ab Ifraclitis aliquando affumturum, promitteret. Refp.Ne
in fimiIitudinem bovis: Aut fi per gloriam i quaquam corruptio haec eft , fed mendi, quod
pfius Pfàltis verus DEUS intelligitur,perinde irrepferat , emendatio , & veræ le&tioni$ re
is intelligitur, per pTi>? gloriam eorum , nem ftitütio , & pertinet ad claffem tertiam nota
pèIfraelitarum. Unde Chaldzus reddit. Et rum ភំ , de quibus fuperiùs latè *.
mutaverunt pruan Ps nº gloriam Dominifai. Er dictum. Verum hoc effe , Tpatet ex ipfo con
hoc textui magis quadrat. %器鷲 itur videt, textu , in quo prophetia de imminentibus ma
nullam in his locis fa&am effe à Scribis mu lis verbis adhortatöriis v. 1o. & 11. defcribitur,
tationem, quod ſi facta ſit, non eſſe deprava qualis.etiam adhortatio v. 10, in illo impera
tionem , 禱 verae leétionis reftitutionem. . tivo eft. Contra verò expoſitio Galatini (utur
XVI. Joh. 31:3. ita legitur: In tres amicos res ipfa .vera fit) huic textui planè non qua
illius accejfa effira ejus (Efihu) eò quod non ha drat , uti contextus & fcopus oftendit.
íeremt praefio, quod re/pomderemt , >!**n* *v*wy? 2. Deut. 28: 3o. in téxtu fcribitur n}%*
& tamem condemnabaiit 3/obum. Pro 3i*rn* conffuprabit eam ; in margine verò id ita per
Maſora textualis d.. l. tradit legendum eſſe vertitur , quod legi debeãt n}a?ig. cubabis cum
l'ºrrnº judicium ſeu juſtitiam. Galatinus verò : Et quae hujus generis funt alia. Refp.
olim fcriptum fuiffè , & legi nunc debere , i £9rrumpendi facrum textum animum há
D E U M. Refp. Incertitudo, cujus ponderis buifent, ipfum ?? feu vocem in textu pofi
haec fint, fatis prodit. Sententia per fe fatis tam penitus fuftuliffent , fubftitutis literis a
perfpicua, & feftitutionis nullius indigens. liis :] quod tamen fa&tum non eft. Quid au
º ob. 7: ao. Verba Jobi funt: Pecca tem de hujus generis Q"^P feu annotationibus
criticis fentiendum fit,' fupra claff. 5. decla
vi, quid faciam tibi, 6 cuffos hominum , quare ratum fuit.
poſuisti me ſcopum tibi? ởero ?" faper mé, feu
*mibimet ipfi ih onus. Pro 'y olim füiffe T%gfa 3: Píalm. ? *: 17. **ệ foderunt, depravârunt
per te, Mafora d. l. tradit, & Galatinus. Reſ. in "N3 ſcut leo.
Si vera haec le&tio foret , nullam omninò Scri of. 9: 12. pro *** caro mea , fubftitue
bae habuiffent caufam, eam immutandi. Incer runt "to? in recedendo me. Refp. An his in
tum igitur & hic dimittimus, certum retine locis corruptelae infint , inferiùs in examine
蠶 e. le&tionem noftram , quae non alie locQrum Scripturae, συν Θεό, difpicitur.'
na eft , amplećtimur. Haétenus igitur novem rationibus probabili
XVIII. Thren. 3: 2o., Recordando recorda ter evicimgs , non dari Tikkun Sopberim feu cor
tur var *2ņņ"viņ1 g meditatur apud me anima reétiones Scribarum , aut fi defitur , non effe
mea. Pro %y Mafora ait legi debêre I7v ; Ga tamen depravationes, fed veras emendationes.
larinus ex R. Rahmon prö *p5* %y olim fcri-| Cui noftrz affertioni, fi quis Maforae auétorita
tum fuifíe ait, ipp* j' füper te amima tua. | tem opponat, quz de TikkunitisSopherim ex
器 Occurrit hic diverfa leëtio. Si >'n> re preſsé teſtatur; ei hoc modo reſpondemus: Auf
tineatur ypn fenfus eft , quem paulò ante ex Maforaifta, de Tikkun Sopherim tettimonium
prefli ; Sin * P, legendum eft fvdn incurvata perhibens, longe ante Thafmudconfcriptafui;:
feu depreffa ej? apud me amima mea, , UIOTO aut circa vel poft confcriptum Thalmiud, Si
do Chaldæus vertit: Rp*20 % "v91 ‫ עלי‬器 & ; prius, corre£tionem aliquam faétam fuiffe (quae
-

iwclimata ef? apud me anima mea ob affli&ionem. tamen non fit depravatio, uti vult Galatinus)
Utraque lc£tio fententiam gignit plänam , in videturnoneſſe improbabile, Sinpoſterius, non
tegraii, & incorruptam , qüare ut ad Tikkun teítari illam puto, quid fa&um reyeta 6, 1
H E B R. Æ. I I N V. T. P U R IT A T E. 25
uid factunn eſſe Hebracorum Rabbinitradant. { venit ad Abrahamum , &• dixit ad eum : Num,
ari autem in Mafora quafdam particulas , quae ego celo ab Abrabamo &-c. Clamor Sodomæ &•
primævam ejus originem ( de qua fuprà ) non Gomorrbe magnus eſi, čec. Ideogue Moſes ſcri«
àttingunt , fed circa tempora confcripti Thal | bere debuit : Et Domimus adbuc ffabat coram A
mud àdjeétae fint , patet ex nota Mäforethica ! brahamo. At ita ferviliter de DEO loqui mom de
Deut. 32: 6. ad Γι}ή'7n & locis aliis. Con cuit Mofem, unde ΓΡn correxit & mutavit fylum,
cludo fianc controverfiam verbis R. Eliae Le fermonis, honoris miajoris caufâ, &» dixit : &- A
vitae in Thisbi : ‫ זהו מה שנראה לי בזה ומי שימצא‬, brabam adhuc ffabaf &c. Hinc R. Salomo adji
:‫טעם טוב מזה יבחרהו‬ cit, >in>* * nºn fèribendumipfi (Mofi) erat , /iu]
Antequam ad alia progrediar,ex Cl. e Buxtorf- fcribere debebat, &• Dominus fabat: non quòd a- „burtorffi
fiiliteris, Bafileæ Cal. Sept. 1623. ad me fcri fiter fic fcripfèrit amtea , &• poffeaid ab aliisScri- de Tikkun
ptis , de Tikkun Sopherim , qüaedam placet bis correcfum fit, aut corruptum. Hinc R. Abem $ophctima fententia,
adducere. Ita autem ille : Tertium quafitum ' Ezra ad aliquot loca _irridet mafutos , inquiems ,
tuum, de Tikkum Sopherim, 18. voces hanc ceffu mullo Tikkun opus fuiffè, id eft, nihil effè, quod
ram fubiiffè , Mafora paffim motat. Recenfio loco mafùti jffifapientes putârint , au&orem debuiffè ali
rum im ve/fibulo libri Numerorum , &• P/al. Io6. ter ibi loqui vel fcribere. Vide &- eum 30b. 32:
Utrobique mom miß 16. recenfèntur, fed in Num. 3. Habet vel myfferium prolixè explicatum, in
12: 12. duo exempla occurrunt, at notat R. Sa ' quo &• multi Hebraorum impegerunt. Hucufquc
lomom. Deeff ergo umus locus mihi, quem à mullo Buxtorffius.
3/udaeo ha&entis expifcari potui, mec magnus ille
Mercerus eum invenit. Galatimus boc thema mon A R T I C U L U S II.
imtellexit , &• aliema exempla admifcet. Sic &•
alii, qui corruptiomes iffa effe putamt. Nec ullum
baéfenus ex moffris five Eiiamgelici, five Catbolicis Te conjetturis, Scripturam à librariis per
vidi, gui explicárit, து. Scribe iſti, & incuriam effe corruptam.
quales [D**^P'n ipforum. Quàm amtiquæ hæ mota
ide Tikkum fint, liquidò mihi momdam comffat. Am Onje&uris (ncque enim rationes dici me
tiquior ipforum memoria eft in libro 'Eo, qui am rentur) adverſariiducuntur hiſce quatuor.
te Thalmud Babylonicum fertur confcriptus. Dif= I. Eff imterpretum * LXX verfio. Gord. Huntl. 3Græca
De Lxx\,
fémtiumt tamem Hebrai de ejus au&ore &• tempore. | contr. 1. c. 9. §. 18. - Praeterea alia quam plu veifione
In Thalmud meutro ulla plánë iflius Tikkun mientio | rima effe errata in Hebreo textu, compertuña ef? an fit cor
fit, cum aliàs E'^P'D mb'y longè minoris megotii i ex interpretatiome fèptuaginta Interpretum. Nam rupta. .
jn Thalmud commemoretur. Si aliter jffa loca fu- | cùm illi habuerimt correcfiffima Biblia Hebraica ,
iffent aliquando ßripta, Omkelos & Jonatbai id] meceffe eß, ea quæ jam extant effe valdè corrupta,
vel femelTexpreffiffen?. Nec 3ofepbus reticuiffet, | quiâ im plurimis locis differunt à verfione LXX.
qui contrarium Hebræis ad/èribit, nullam fcil.um- Interpretum &c. Refp. 1. Imprudens hoc eft
quam literam mutatam fùiffè in lege ab Hebrais | affertum, & temeraria colleétiò. Hebræus tex
popularibus fuis, lib. 1. contra Appionem. Thalmu-tus ó LXX. Interpretum verfo difcrepant , , E.
diffe im Levit. 27. verf. ult. diverfis locis motamt, | Hebræus textus jam eß corruptus. Nós potiori
nec Propbeta ul/i licitum fuiffè vel minimum im | jure hoc invertimus & concludimus. E. verfo

Lege mutare vel innovare. Quomodo ergo Scribæ | LXX Interpretum corrupta, ut quae nonfons,
quidam vulgares hanc audaciàm fibi arrogáffent, | fed rivulus eft ex fonte originali deduétus, &
textum facrum in litteris & fèmfù corrigeré ? Im | corruptionis periculo valdè cxpofitus. 2. Ve
filentio itaque ommium , im auremi tibi dicò, Sopbe | ram effe collé&tionem noftram, teftem adduci
rim bofce fuiffè ipfòs au&ores facros, Mofem &- Pro | mus Hieronymum , qui fuo jam tum tempore
pbetas, qui numquam aliter fcripfèrunt, quàm bo verfiomem illam nimis extitiffè corruptam afferit,
diè fèriptum /egitur. At fàpientes Hebræorum ma | in præfat. in Pentateuch. in Epift. ad Suniam
futiores , animadvertentes inconvenientiam quan | & Fretellam (quæ eft 135.) in quaeft. Hebr. in
dam im iffis locis, fcripferunt, aliter ißos auëîores comment. Prophet. & alibi. In præfat. Pa
loqui debuiffe &- /ecundum cohærentiam propofiti ralip. inquit: Si verfio LXX. pura baberetur, ut
textus , fic ve//ic /cribere, fed pro eo maluiffè fic ab eis edita fuerit, frußra fé laboraturum in Bi
Jcribere , &• id fic effèrre , ut illud bodiè im'textu | bliis transferendis. Ibidemque conqueritur , pro
eß. Veluti Gem. 18: 22. legitur fèriptum ; Et | varietate regiomum diverfâ ferri exemplaria, &•
Abraham adbuc ßabat coram Domino. Itamè ? germanam illam antiquamque tranflationem corru
tibi legitur, inquiumt fapientes, quod Abraham ve ptam effè atque violatam. ' 3. Qiiin audiat Gor.
merit ad Dominum, &-f?eterit córam eo? Contra [gonus Cardinalem Bellarminumi, lib.2. de V.
rium dicitur iu pracedéntibus , DEUS Jir D. c. 6. S. de Prw్య ubi verfioni huic 器 al
26 L I B. J. T. R. A. C. T. I. D. E. T E XT US
dat elogium: Licet mom ignorem momnullo* in ea omnia, quæ di&ta funt, verfionem hanc valde
femtemtiâ effe , ut exiffiment, interpretatiunem 7o fufpe£tam reddunt , authenticum verò fontema
Semiorum penitus interiiffè : multo probabilius cen Hebræum à depravationis ſuſpicione liberant.
feo, illami adbuc fupereffè, S E D A DEO COR II. Mafore comfcriptio. Idém Gordon. d. l.
R UP TAM ET VITIATAJM, ut omnino A Denique (inquit) menda bac Bibliorum Hebraico
L IA effe videatur ; ita ut jam tutum non fit , rum apertè prodit ingems illud Maforeth %udato
Hebraiéos vel Latinos textus ex Graecis Codicibus rum, im quo comtimemtur infinita corrc&iones &•
emendare. Et hoc ipfum aliquor d. l. probat varia le&iomes, Refp. 1. Tantum abeft , ut Ma
argumentis. 4. Satis conffaf &* hoc (inquit forethicum opus mendorum Biblicorum fit wa
ibid. Bellarminus) editionem illam â %udaeis taaw£v&quwöv , ut potius quorumcunque mendo
multis im locis fuiffe corruptam , ut 3uffimus affir rum fit τροφυλακτικόν, uti fuperius oftenfum
mat in Dialogo cum Tryphone. Conſtat item, ean fuit. 2. In hoc opere nil nifi corre&tiones
dem editionem fape fæpiùs emendatam ab Origine, fomniat Jefuita, cùm tamen fere minimumhoc
Luciano, Heſychio, Hieronymo; nihilautem emen fit inter illos , quos Maforethae praeftiterunt ,
datur, mifi qüod antè vitiátum eff. Nec credibile labores. Inter quos eminent librorum facrorum
eff, eam editionem, quæ primis trecentis annis tot partitio, tertus in fećf ones majores & verfus di
imaculas contraxerat, reliquis amnis mille ducentis fíiméfio, eorumdem verfuum, quin &> vocum, &~ li
iwviolatam atque imtegram fervatam. Denique terarum dinumeratio, infolita forma &-punctatio
conf?at, tempore B. Hieronymi, ut ipfe fèribit in mis ammotatio , & alia : quod omne eo fine fa
ep/t. 89.ad Auguft, que eff 1 I. interepifiolas Au &tum, ut ne vel apex impofterum poffet muta
guff, omnes ferè Gracos Codices ex verfione Se ri aut excidere. 3. Faétas tûm eſſe vocum in
ptuaginta babuiffe admixta multa ex Theodotione, Hebrzo textu mendosë fcriptarum correćtio
2fferifcis præfixit : Deinde paulatim afferifcos ex nes, concedimus ; fed wec infinitæ illæ funt ,
cidiffe : interiiffe etiam editionem Tbeodotionis : iw nec menda in Hebraeo textu eſſe confirmant,
de äutem meceffariò orta ef? confufio, ut jam me fed eum potius à mendis repurgatum & corre
amo judicare póffit , quid in iis libris fit 7o. quid &tum exhibent. Id quod còllätione fa&tâ cum
verd Theodotionis. 徵 & plura le&tu non in Thargumim , Elias Levita orat. 3. libri Ham
utilia, Bellarminus. Simiile ferè judicium de maforeth adftruit, his verbis: Samma fit ; illi
verione Graeca et Andreae Mafii, Pontificii (Maforethae) redegerunt legem &- totam Scriptu
Bibliorumcommentatoris celebris. Is in prae ram im formam fùam /?abilem, &- abfque omni
fat. lib. Jof. ita loquitur: Im mulla fùa parte dubio, nifi ipfi vemiffènt , fa&a fuiffet lex quaß
(interpretum 7o. verfio) vitium mom fecit; Nam duae leges, mec effent duo libri inter`ommes libros
aut mibìl dicam de corruptis ubique verbit, verbo Scripturae, quiinterfè conrordarent, ficut aliorum
rumque complexionibus : que vitia quàm mul libris accidit. Etenim quot mutationes , quot va
sa , "gudm feda , qaan mendofa in ea fine , in rietates reperiantur im Tbargum &-c. Confer quae
credibile diéîu eff: quis aut noffrá aut avorum mo ſupra, in ſtatus controverſi evolutione, theor.
f?rorum memoriâ, ullum vidit Codicem , im quo 2. de notis Maforethicis fuère dičta. 4. Præ
fùpereffemt afferifci atqueobelifci? quibus motis paf. ſupponit Jeſuita, Maſoreth eſſe opus judeorum
J£m appofitis Origemes illam interpretationem uti Tiberienfium quingentis poft Cfiriftum natum
1iffimè diffimxerat atque illuffrárat. 5. Audiat | annis convenientium: qüam hypothefin falfam
etiam Jéfuita Gordonus fèipfum. Ita enim c. eſſe; è contrà verò primos Maſorae auctores fu
r 1. §. 8. loquitur: Quia miumc depravata eff iffa iffe Viros Synagogæ magnae , Efdram & reli
verfio Septuaginta in multis locis, partim à Ju 器 viros fapientes (quorum minifterio quod
deis, partim ab hæreticis ( quod etiam fæpiut com E CJS integritatem fontis æternae noftrae fa
queritur S. Hieronymus) mom poffumus jam ei fidem , lutis , contra quofvis hoftium infultus tueri,
adhibere in omnibús, 6. Adde & hoc , fi Gala | & ad nos propagare voluit, infinitæ ejus bo
tino fides non fit deroganda. Interpretes LXX. nitati , & pàternæ providentiæ acceptum eft
datâ operâ & ſtudioverſionem ab Hebræo tex ferendum) fùpra demonftratum fuit.
tu difcrepantem adornaffe. Ita enim is lo III. Pumáórum comffitutio. Bellarm. lib. *.
quitur hib. 1. de arc. Cath. verit. c. 8. Se de V. D. c. 2. in fin. Habet Scripturafuos quof
ptuaginta Imterpretes multa, teffe Tbalmud, Pto dam errores , qui irrepferumt partim ignorantia
lemæo Regi tram ferre omifèrunt, &• plurima mu Rabbinorum , qui addiderumt pum&fa. Cum enim
zaverunt, me divina arcana gemtilibus, tumc indi. poffmt di&iones Hebraica variis modis fegi, fi pun
gmis, mota fieri contingeret. Hæc ille. A quibus | &is careamt, mom ef? mirum, ß aliquandoipfi 7шо
quædam in Hieronymo non abludunt. Vide | que in notatione punciorum à vero aberraverint.
epiſt. 10+. præfar. ad Deſiderium, & epift. | Refp. r. Si Bellarminus velit fuam thefin q)v-
1 17. ad Paulam & Euftochium. Atque bæc ‫دستهها‬
non poteft de ,subirorre .V .T textui
illatis 2
1H E B R Æ I I N V. T. P. U R IT A T E. 27
illatis, ex punétis quicquam fufpiçari. Paulo gia. gemma inter quiſquilias eminuit) format
enim pòft ita loquitur: [Puméfa extrinfècus ad judicium , dum in præfat. Biblior. Hebr. Or
dita /umt , nec textum mutant : Itaquepoffùmus, thodoxorum Patrum tefiimomiis confirmat, ficubi
/, volumus , pun&a detrabere ,' &- aliter legere. in Bibliorum interpretatiome dubium occurrat, ad
Argumentor ita: Id quod textum non mutat Hebraicam veritatem im Veteri, & Graeci fèrmo
fivé adfit , five abfit, ex ejus præfentia error ai* fomtem im Novo teffamemto effe examimaimdum :
textus probari non poteft. Atqui juxta Bel Nec verbis probat hoc foluifi, fed & re ipsâ
larminum pun&ta textum non mütant, five ad
fint, five âbfint. E. ex eorum praefentia feu
#; & errores vulgata tranflationis ex
| Hebraeo fideliter monfträt. Quâ in egregia
additione error textus Hebræi probari non po opera prædecefforem fidelem fiabuit Samiem
teft. 2. Quod fi non wat' άνθρωτον , fed κατ' Paginum, Virum ex D. Domimici familia, vb iw
&Aá0slav agatur, negamus nos, puncta à Rab | ſignem pietatem, ſacra. Theologic cognitionem, 3
binis recèns eße addita, fed coaeva effe ipfis /ùmmam demique linguarum peritiam , maximè
1»teris, argumentis adduéti validiffimis, affe ºg quo elogio Ariæmont. ipfum or
rimus, quâ de re quaedam fuperiùs in medium nat. Is enim verfionem vulgatam infinitis ferè
addućła funt. 3. င္ဆို႔ႏိုင္တို့ fed nünquam conceffo , locis juxta Hebraicam varietatem correxit ,
punéta recentius textui effe addita, nulla ta ' qua in parte magnam etiam apud Pontificios
men exinde errorum, pun&tatione illatorum , | faniores laudem reportavit, & meruit, ut ejus
fufpicio oriri poffet. Ajunt enim Rabbini , | interpretatio veluti ommium tìtiffima (verba fünt
ui hanc fovent opinionem, pumciatam fic effe | Aria Montani) Hebraico textuiadnecieretur, &
#, prout punć7atores à majoribus per publicâ quidem Regis Philippi Hifpani au&to
Cabbalam , (fa&á gradatim regreffome affue ad | ritate. Sed harc ad fuperiórem ?iaowewly de
Propbetas &- TMofem) acceperamf. Vide Eliam vulgatae editioniswauétoritate pertinent.
Levitam dićtå præfat. 3.
IV. Literarum fimilitudo. Idem Bellarminus S E C T I O II.
d. 1. Partim errores irrepferumt megligentiâ vel i
gnorantia librariorum, prefertim cam in Hebreo
Jfacile fit errare , ob literas quafdam fimillimas, 7)i&torum Scriptura P. T. quibus corruptele
uale; fint 2 &3: " & ": n, n & n: 1 & I. Reſp. 1. ineffe videmtur, vindicationem contimem*.
otuiffe & adhuc poffe ob literarum iftárum
convenientiam errata quaedam textui facro in
ferri , concedimus : Quod autem id univerfali
U. duplicis generis rationes & conje&urae
funt, quibus adverfarii fuam palliare fen
pmutatione (de particulari enim , deque hoc vel tentiam nituntur: Ita diftin&tâ quioque diéto
illo codice non loquimur) fa£tum haudqua rum Scripturæ claffe inftruéti incedunt : Qgi
quam fit , in examine locorum Scripturae , oròv dam taliâ afferunt loca, quae Judaeorum fraude
9e$ , oftendemus. 3. Praecavetür enim & & malitia ajunt depravata fuiffe: Quidam verò
huic periculo labore Maforetharum, qui omnes talia, quibus librariorum infcitiam, incuriam
dictiones (quin & literas) numerarunt ; & & negligentiam corruptelas intuliſſe perhibent.
ဖွံ့ဖြုံး fingülae in textu Hebraeo hac vel illâ Utraque claffe veritatem præfirmatám adori
ormâ extent , annotârunt. 3. Confideretur tur & oppugnat Jefuita Gordomus Humtleus, qui
verò coronidis loco hic iterum injuftiffima Bel in epitome fua Theol. controv. 1. exemplis
1armini temeritas, qui ob quofdam errores , qui adduótisprobare fatagit: (1) Pum&#a Hebræorum
ob literarum fimilium permutationem , &• pum&fo malè pofita effè im variis locis, cap. 8. (2) Tex
rum ( quae tamen textum ipfum non mutant) tum Hebraicum variis in locis corruptwm effe ex
additionem irrepferumt , & quidem ob errores incuria librariorum , cap. 9. (3) Quod judaei
ejufmodi, qui tamti momenti mom funt, ut im iis, pleraque loca Scripturae ex induffria corruperimt ,
quæ ad fidem &- bomas mores pertinent , Scripturæ cap. 1o. Moderatius incedit Bellarminus ,
facrae integritas defideretur (ficuti ipfe loquitur) {{ಕ್ಲ tantùm Scripturæ loca producens, qui
ob tales , inquam errores , Vulgatam editionem us Scripturas Hebraicas (non quidem deprava
Latinam (quæ rivulus eft , ifque impurus , & tas operå vel malitiå. Judæorum , quam fen
corruptifíimus, uti alibi oftenditur) fonti He tentiám apertè & folidè refellit , fed tamen)
braeo praeponere , atque ita (ut proverbio di non eſſe omnini) integras & puras, ſed habereſuos
citur) inventis frugibüs glandes praeferre Arca quoßag, errores, (ex librariorum negligentia ,
dicas , in Concilii Tridentini gratiam , non & Rabbinorum ignorantìa illatos) probatum
vcretur: , Quanto rectiüs Bened. Arias é Monta | ārāTöåíùíïíô.£â€W.Td. cap. 2. Sunt &c
mur , Vir cógnition: linguarum %avριςός (qui hinc inde alii , qui loca quaedäm Scripturae
ctiam inter patres Concilii Trideat. ceu egre (quocunque id
-
ಓಲ್ಡ
fuerit modo) maಂ
2. r
-
28 L I B. l. T R A CT. I. DE T E XT US
corrupta nobiſcum extare dićtitant. Quorum bo ipß rixamtes in agro , &• furrexit Caim adver
omniüm vel clamoribus, vel ཤཀྱཱ་ཧཱtis
, ut ali fù* Habel fratrem fium , &• occidit eum. Huc
quantum fatis fiat , Hebraeam V. T. Scriptu ufque Thargum : Ex quo patet, quod au&tor
ram perluftrabimus, & fingula, quae fufpicio ejus paraphrafeos itidém fufpicatus fuerit in
ne ifta gravantur, loca exaótiùs in timore & textu Hebraico aliquid deeffe, quod colloquii
auxilio Domini penfitabimus, ordine fervato iftius inter Cainum & Abelem närratione (for
eo, quem Codicesnoftri in difpofitione libro fan ex traditione majorum accepta) fupplere
1'UII) ឆែរៃ vulgariter tenent. In fcruti voluit. Huc pertinet narratioetiäm illa , quam
nio vero ifthoc præter alia accuratè penfitanda Philo in lib. quod deterius potiori infidietur, re
occurrunt ; 1. Ipfa textus vifcera , circumffantiæ, fert , Abelem à Caimo ad difputationem de fàcrifi
coheremtia. 2. Opus Judæorum Maforethicum , cio &• religione fuiffe provocatum, cumque fciret,
င္ရစ္တစ္ခ်ိဳ႕
cujus fit ponderis & momenti in affervan Caimum effe Sophiffam , & fé artibus eloquentiæ
o facro textu, fuprà dićtum: 3. Paraphra/es non effe infru&ium, mon debui/]e provocanti'obtem
Cbaldaice , de quibus ita Fr. Lucas Brugenfis , perarë, Jed tergiverfari. Sedprior narratio apo
celebris Pontificius , in tra&t. de ufu Chald. crypha ac incerta eft , annumeranda reliquis ,
paraphr, part. 1. He paraphraſes antiquiſimo quae in Chaldaico illo Thargum paraphräfticè
7um Hebraicorum exemplarium loco, ufùi mobis effe textui adduntur, (qualis eft & illa , quando
poffumt, ut cum , ut fit, corruptele arguitur He ejufdem capitis verfüm 13. in quoverba Caini
braicus, qui bodiè eff, textus , ex Graecoram , qui gefpgratoria extant, Hierofolymitanus ita taga
aliter legiffè con/piciuntur, interpretatione, bis Qp&%ei : Et dixit Caim coram Domimo: Plura fùnt
Parapbrafibus adverfarii redarguantur. Sed ad delicfe mea quam ut feram ; fèd eff poteßas córam
rem ! te ad remittendum & condonandum eamibi.) Poffe
rior aliena eft & improbanda : Quis enim per
I. Gen. 4: v. 8. fuaderi fibi patietur, Abelem vēl adeö teme
rarium fuiffè, utambitiosècum fratre eloquen
Oft verba : yns 5an-58 pp np* Et dixit tiae certamen iniret; veltàm ftupidum, ut non
Caim ad Abel fratrem fuum : 'videntur defide potuerit fidei fuae rationem reddere , atque or
rari illa : Egrediamur foras, quæ extant in thodoxam doćirinam contrafratrem Sophiftam
Thargum Hieroſolym. & ို့ဖွံ့ Inter tueri *
pretibus, ut & vulgatâ verfioiie: Sine quibus 2. Hieron. in quaeft. feu tradit. Hebr. in Ge
ſenſus eſt mancus & mutilus. Cornel. à La neſ. in Samaritanorum, & in ſuo volumine exti
pide in comment. h. l. , , tiffe teftatur : Tramfeamus in campum. Verum
Reſp. 1. Thargum Hieroſolymitanum (ſeu ipfemet fùperf/uum hoc effe dicit.
fragmentum potiùs ejus) in paraphrafih. 1. per 3. Maforethae ad h. 1. haec annotant verba
r t t ri - - - -

hibet, Cainum cum Abele'contendiffe de vitâ


aeternä, de extremojudicio , & providentiâ di Pba wsp) POD DE n> quae additisvocalibus qui
vinâ. Verba ex Chaldæo convérfa ita habent: dam hunc gignere fenfum putant 'piop sed ‫כח‬
Et dixit Caim ad Abel fratrem fuum ; Vemi , &>e- POP iyypa Viginti o&o ಶ್ಗ
verfùs im medio hujus
grediemur adfùperficiem (/eu facie*) agri. Et fuit, verfùs , ac fi Maforethae ad colloquium iftud
cum egreffi fuiffemt ambo ipfi ad facies agri, refpon Caini cum Abele (inHierofolymitanoThargum
dit Caim, &~ dixit ad Abel fratrem füum : Nom extans) quodconftare ajunt 28. yerfibus, réfpc
eff judicium , ó- non eff judex , &• mom eff/eeulum &tum habuiffent, illudque innuiffent Genef. 4.
aliud (futurum) &• mom dabitur pramium bomum deſiderari.Sedantiquiorforteaneſt nota illa Má
juſtis; 3 non vindin 7a fumetur ab improbis, 9 forethica Hierofolymitano Thargum: Nec nar
mom im miferatione creatum eff fèculum ; &• mom im ratioifta brevis 28. verfib.conftare poteft,ut con
mifèricordia Ipfe (DEUS) gubernat. Nam cur fideranti planum eft. Re&tiùs proinde pun&tis af
(quafo) acceptatur oblatio tua â Te in beneplacito,
3. a me non acceptatur in benevolentia ? Refpon fe&ta ita marginalis nota legitur : = PpP rìs
dit Habel , &• dixit ad Caim : E/? judicium, &> ef? PD? nyypa TPQ} (Nota, quQd virgula obliqua,
judex, &• ef féculum aliud, &• ef domum praemii extrenmae Vocis literae impofita, vocem deêur
bomi (damdum) juffis, &• vindiéfafùmetur ab impro tatè fcribi , apud Maforethas indicat, ita igi
bis, G- in miſeratione creatum effeculum , G- in turbb non erit vox integra, uti & reliquae) h.
mifèricordia ipfè gubernat ; Utique in fru&ibus o e. Viginti o&o (nam duae priores literae númera
perum bomorum (feu bonos) ipfe (DEUS) guber les ſunt, cujus index duæ virgulæ impoſitar)
mat: Quod fi fuerint opera mea re&a prae tuis , verfùs fùnt , qui definunt in medio verfu, fcilicet
accipietur oblatio mea à me in beneplacito, d- à quoad fenfum : feu qui in medio verfus (ad ac
Te nos accipietur im beneplacito. Et fuerunt am centum Athnachta) integram periodum abfol
| Vunt à
H E B R AE I I N V. T. P. U R IT A T E 29
獸 effet fit. 2. Sixtus Senenfis lib. 8,
vunt, plenumque fenfum pariunt, etfi fequen
tia non adjungántur. Genef. 35: 22. eadem oc
un II
ibl. Sančt. hær. 13. circa fin. lectionem ſ".
currit nota, nifi quod pro fi> fcribitur n> qui retinet , i*i autem & judicare & mamere , feu
numerus forfan verior, obfervante Magno Bux veluti judicem federe , fignificare contendit.
torffio in clavi Maforae cap. 1 1. Patet igitur Senfum igitur verfioném vülgatam Latinam fe
ui ait: Nom permamebit , vel fedebit ut judex ,
ex diétis, defe£tum aliquem nec ex Chaldaeo , 'piritus meus im bomime ; qnod perinde eff , ac fî
nec ex libris Hieronymianis, nec ex Mafore dicas : Nom judicabit Spiritus meus im homine.
this probari poſſe. 3. R. Aben Ezra in comm. ad ipfam va
.Cumque nec ex verfionum rivulis (Graeca & gimæ fignificationem hoc quofdam retuliffe ait:
& 醬 fonti integritatem quandam conci
liare tutum fit: Igitur in Hebraeo textu corru ‫יש אומ שהו כמו וישב חרבו אל נדנה כי הגוף לרוח בנדן‬
ptelam vel defeétüm nullum: in verfionibus ve h. e. fìmt, qui dicumt, quod bac vox eff imffare
rò tàm Græca quàm Latina , redundantiam à jus (quod 1. Paral. 2, 1: 27. legitur) Et conver
textu alienam , & ab utraque praccidendam, a tet gladium fùum im vaginam fuam : Quia corpus
gnofcimus. Quod fi quis verbum np* obver Jpiritui feu ánimæ eff qua/ vagina, (cófferri po
tat, quod ad 醬 (quae hic defint) refpi teft locus Dan. 7: i5.) Séquitur illos Pagni
cere videatur: Refpondemus, Illud vel refpice nus, qui vertit : Nom erit ut im vagina Spiritus
re ad praecedentia , quod Caim retulerit Abeli, meus in homime. Cajetan. etiam intcrpretatur:
quid DEUS fecum fuerit /ocutus (Ita Hieron. in A'om vaginabit Spiritus meus im bomime. Quafi di
urft. Hebr. Et dixit Caim adAbel fratrem fùum. étum 恕 ad fimilitudinem gladii reconditi in
ubauditur, ea, quæ locutus Domimu$. Et R. A vagina , quo quamdiu in vagina eft, non utitur
ben Ezra ſenſum'eſſe ait, rhinorn -72 ' npsv quis ad incidéndum vel percutiendun. 4. Sed
tvn nonv nuöd dixerit ei omnes reprehenſio tâm contra Lindanum , quàm Pagninum &
nes, quibus reprebendit eum Domimus. Atque ita Cajetan. noſtra lectio in immota conſiſtit :
vox *p**) accipitur Exod. 19: 25, Vel abfolutè Νοm comtemdet Spiritas meus (verba Jehovae) in
pofitum effe pro "?" fenfu_eo , &- locutus eß bomime feu cum homime , h. e. non contendam in
(familiariter) Cain cum Abele fratre fixo. Añ perpetuum cum hominibus per praedicationem
tea enim Cainus iram fuam non occultaverat , verbi mei , per quod Spiritus fan&tus arguit
fed vultu & verbis, oftenderat : Nunc autem mundum de peccafo, Joh. 16: 8. Luth. in Vcr
poſt D E I objurgationem, hypocritarum mo fone ab efectu ad caufam progreditur : Die
re, furorem ſub ſpecie amicitiae occultare, & Menſchen wollen fcb meinen Geiſt nicht mehr
blandé cum fratré colloqui coepit , quò faci fraffen /affem , q. d. Ergò neque Spiritus mcus
liùs ipfum in rus pertrahére , ' âtquc ifa incau ampliùs contendet cum illis, uti in marginali
tUlm ថ្លុ poffet. Et vocem 5p8 pro nam gloffa id exponit. Quod fi quis verfioneii La
abfoluté accipi , patet etiam ex locis aliis , tinam vulgatam obvertat , refpondemus ;
Pfal. 4:3. Pfalm 139: 2o. I. Ex rivulis judicare fontem temerariim &
Praepofterum. 2. Hieronymi ætate jam tùm
II. Gem. 6: v. 3. Ę: in textu legebatur. Ita enim is in quaeft.
º
Gen. Et dixit Domimus Deas , mompermanebit
N Hebrzo legitur t=272 "nin in: "Nº non con. Spiritus meus im bomimibus i//is in aternum, quia
temdet Spiritus meus in homine. Hieronym. carnes ſunt. In Hebreoſčriptam eſº: Nonjudica
vertit, mom P ER MANEBIT Spiritus meus im | bit Spiritur meus bomines iffos in /empitérmum ,
homine. Legit igitur 1° à rad. j% perno&avit, !!!! caro /unt ć-c. 3. Sequitur vulgatus
permamfit. Ergo pro ° in noftris exemplari μη nterpres Interpretes Græcos , qui habent :
us * mendosè irrepfit. Ita Lindanus, & Corn. καταμείνη το πνεύμά με: Ηi vero υel a π:
á Lapide , ex Leone Caſtro lib. 3. apol. (vagina) fignificationem deduxerunt , legen
Reſp. 1. Polanus in Syntag. Tib. 1. cap. 37. tes T. cum Biblia habuerint pun&is deftitu
utroque modo exponi poffe Hebraeam vocem , rius ta: Vel id intenderunt, quod ex Senenfe fupe
afferit: & qui verterunt, non permanebit, ra adduétum : V;/ demum, quod probabilius,
dicem confítuiffe nx , cujus Kimchi in lib. pro IT legerunt 1°: errore ႕ိ , quomo-.
*adic. mentionem fáciat : qui verò verterunt , do Pfal. 19: 5. pro op legerunt Bºip ; neutra
*?n contendet , radicem fr. " Sed prioris radi tamen leĉtione puritaţi fòntis Hebræi quic
Sis exemplum ex Scripturisproferri nullum po 醬 poſſunt. Conf. Nicol. Ful
$egt- n} quidem vagjnam fignificat, fed radix ler. lib. 5. Mifcell, facr. cap. 5.
iPſa, permanendi ſignificatione inuſitata. Nec
- Punctorum satio id admittit, pro fit; enim lc
D 3 fII. Gem,
30 L i B. I. T R A CT. I. D E T E XT US
- dentium fit &waws bºxſwai; , ſubſequuntur verb
III. Gem. 8: v. 7. fe ibi eo ordine n?? "goRN cºlº Sem, Arpbach
- fad, Sale. Graeci & hic addunt Caimam , le
N Hebræo legitur , Corvus egrediebatur , genres: Σήμ , Αρφαξάδ, Καϊνάν, Σαλά... Sed
H. revertebatu* : Sed LXX. TInterpretes | in hoc verfu Hebræo textui non fuiffe infcri
& Vulgata , & omnes Patres legunt, miom re- ptum nomen Caimam tempore Maforetharum ,
vertebatur. Ita Melchior Canus , Scriptor patet ex nota addita , quae talis : n* ipa 3
Pontificius. - -

Reſp. 1. Etiamſ contrarietas inter Hebra-rº prºn 22 h. e. duo ſunt verſus, in quorum ſin
um textum & verfiones effet evidens, non ta- | gulis di&ionibus extat litera v: (En profundam ho
men adipum fontem, fed ad veriones caufa minum iflorum diligentiamin indagatione tex
ejus referenda effet, nifi praepofterè velimus a- | tus Hebræi !) ex quibus unus eft verfus ifte.
gere. 2. Sed bené ! cohträrietas in Hebraeo | Quod fi tùm in texfu extitiffet nomen Caimam ,
& verfionibus hic nulla , ctiamfi fit diverfi- | literâ v deftitutum, notam dictam adponere
tas. Quâ de re praeftat audire Bellarminum | haudquaquam p9tuiffent. Præcavetur igitur i
lib. 2. de V. D cap. 2. Canum his refell ºn- ftá nótá omni fublatae vocis fufpicioni. Quae
tem verbis : In Hebraeo mom habetur , ET R E- | autem ratio eft verfus hujus, eadem reliquorum,
VERTEBATUR , fed nwn -is* *s* & exiit | in quibus Graeca editio nomen iftud imimifcet.
exeundo & redeundo, dönec ficcarentur aquæ : Qgod | 3: Si faéta quædam effet nominis praedi&ti ex
mom ßgnificat , corvum rediiffe intra arcam ,T/èd | Hebraeo textü fublatio , aut Judæórum mali
volitaffè circa arcam eumdo &> redeundo, ut aves /0- | tiae , aut librariorum negligentiæ ea adfcriben
lemt ,"& fortaffe etiam redeumdo ad te&ium arca , | da foret. At neutri caufae adfcribi poteft. Non
&- inde abeundo , idque fæpius , domec ficcaremtur | priori, nullam enim omninò expungendi caufam
aquæ : Cum quo benè cohaeret , quod egredieba- | Judæi habuiffent, Nom pgfferiori ? Tum , quòd
tùr , & mom revertebatur , mimirum intra ar- | non fola nomina in genealogia illa Genef. 1 1.
gaſ/. recenſentur, fed cuilibet generationiintegraaf
ſignatur periodus, quam ejuſmodi per negli
IV. Gem. I 1: v. 12. gentiam excidere potuiffe, verifimilė non èſt :
- ſ Tum , quod non unus tantùm locus cft , ubi ge
A Rphaxad dicitur genuiffe Sale , cùm ta- | neratio Cainan in Hebraeo tacetur ; apud Grae
A籃 LXX. habéänt , Arphaxad geuuiffe | c9s reperitur, vide Genef. 19: 24. 1 Paral. 1.
Caimam : Caimam gemuiffè Sale. Atque ita Lug. | 18: 24. &c. 蠶 locis fimul per incuriam
3: 36. generatioiies fécenfentur. Videtur igi- | potuiffe , & quidem unum idemqüe nomen ex
tur per corruptelam nomen Cainam ex Hgbræo | cidere , itidem verifimile haud eft. 4. Neque
textu excidifie, & reftiruendum effe ex LXX. | Jonathanis, neque Onkelofii paraphrafis Chal
verfione, & ex N. T. qaica nomen illud legunt , quae tamen verfiones
Refp. Varias variorum refponfiones affert | funt antiquißimæ. Nec Hieronymus mentio
Torniellus in annal. an. mundi 1 f 94. Nos ad | nem ejus facit, quando genealogiam iftam tra
textum Hebraicum nomen iftud, iftámque gene- | £tat, quaeft. in Gen. tom. 3. p. 381. g. uti &
rationem pertinere negamus, (de loc6 Luc. 3. | Epift. ■26. ad Euagrium. 5. Répugnât etiam
36. inferius tra&t. 2. συν Θεά, tractabimus 5) |ណ្ណ & annQrum vera fupputatio, quæ
ermoti rationibus hifce. 1. Omnes Codices f additione annorum Cainan mirè furbatur , 'uti
醬 generationem τοῦ Caimam tacent, nec | à Chronologis oftenditur. Hæc igitur cùm ita
poteft ullum aliquod exemplar, in contrarium | fint, ad afferendam verfionis LXX. veritatem
produci. 2. Nec Maforetfiae de faéta vel hic | hoc unicum fupererit, ut dicatur, ab ipfo Mo
vel reliquis in locis (ubi itidèm apud 7o. inter-| fe generationem Cainam datâ operâ fuiffe o
pretes nomen Cainan habetur) mutatiQne quic- miffam, ut fic Arphaxad genuerit Salenonim
quam norunt yel obfervant. Si quis obvertat , | mediatè, fed mediante Cainan, (ficut Matth.
potuifTe poft Maforetharum tempora excidere, | 1: 8. Joram genuit Oziam non inymediatè, fed
çum ex fioftra fententia illi fint antiquiffimai, & | mediântibus Ochozia, Joã & Amaziâ.) Ita
ab Efdraducantoriginem. Refpondeo (1) quo- | quidem fentire videtur Torniellus d. 1. ubi air,
modo v. ex tot locis (de quibtis paulò poft) fi- | potuiffe Spiritum faméfum five ob aliquod gramde
mul exfculpi potuiffet. (2) Si hoc ita effet, ex ipeccátum ipfius Caimam , five myßicâ aliquâ de
ipfa Mafora reftitutio fieri poffèt. (3) Quin ob- | caufâ; mobis adhuc ignota , Mofis mentem permo
fervare licet in notis Maforethicis, tian tem- | vife , ut in bac generationunn ferie Cainam cow
poris rjv Cainan à textu longům abfuife. I. filtrů prsterrei: , atque fic, quemadmodum decens
Paral. 1: 24. generationum fibi invicem fucce- i generationes ab Adam ad Noe nameraverat ே
- - - £ſdøſſø
H E B R Æ I I N V. T. P U R I T A T E. 31.
tidem dumtaxat à Sem ad Abrabamum recenferet \ verfione fua variè mutârunt, uti collatio often
&-c. Sed hoc fi ita effet, (I) unde LXX. In dit: atque infuper ad complendum propofitum
terpretes fuæ verfioni id inferuiffent , cùm fibi numierum τὸν Cainan cum fuis,quos vixit,
nullum in Hebraeo textu ejus nominis ufpiam annis, inferuerunt. Poteft etiam dici, non ab,
cxtet veftigium ? an Prophetico Spiritu prae auétoribus, fed correétoribus & librariis illa o
ditos 盟 iftos homines dicemus ? Ita qui mnia effe profecta. Et quid in his laborare
dem & Torniellus & Bellarminus Iib. 2. de multùm opuseft ? SufficiatHebræam veritatem
Verb. Dei c. 6. ftatuunt ; reétiùs Hieron. à corruptione vindicaſſe, etſi quid de verſione
praf. inPentat. LXX. Interpretes non va Græca faétum fit,cognitum habere non poflimus.
tes , fed Interpretes fuife afferit. (2) In re
cenfendis vitæ Patriarcharum annis verfio V. Gen. 18: v. 22.
Graeca ab Hebraeo textu ubique ferê hoc capi
te diſſentit, & chronologiam nimiopere tur Erba in noftro textta ita habent: Et Affra
bat: ita , ut (computatis amnis τοῦ Cainan) bam adbuc fabat coram D E 0. Mutatum
茲 annis Græca verfio Hebraeum fontem ex
effe hic textum , imò depravatum à Sopherim.
edat. Quid verò hic dicendum ? an in omni five Scribis, Galatini eft affertio, De qua quid.
bus etiamTiftis Mofen dicemus divinitus per fentiendum fit, faperiùs fuo loco eft propofitüm.
motum, ut chronologicam veritatem contra
{copum fuum occultaret, ufque dum poft mul
ta {ecula Senes §§8op.%woyra eam pr9ducerent? VI. Gen. 49: v. 1o.
cγω, Dn. Vide de hacdifcrepantiaSenenf. lib.
3. Biblioth. fan£tae annot. 83. (3) Nititur N Prophetia Patriarchæ Jacobi de Chrifto,
Tornielli opinio incertis conjëĉturis, imò fri I蠶 ata editio habet, Nom auferetur Sce
volis. Potitiffe taceri (ait) Caimam , vel ob ali ptrum de 紫 , &c. domec veniat , qui mittendus
qwod gramde ipßus peccatum , five myffica de cau eß : olim in Hebræo erat nºv Scbiloab, miffis
Jà mobis igmota. At fi aliorum hominum nefa (h. e. mittendus, præteritum profuturo , mo
riis & magnis peccatis implicatorum (quales re Prophetarum) fed Judæi illud corruperunt,
fuêre Caim fratricida, Lamech polygamiae aü&tor, & mutarunt in Π7'J &c. Ita Gordon.
Nimrod, Onan, Zimri, Num. 25: 14. &c.) Huntl. contr. 1. c. 1o. Quò referantur verba,
nomina filentio non involvit Spiritus fan&tus : Flaccii in Clave Script. parte 1, c, 1 143. Ego,
quomodo τοῦ Caimam filentio ႏို ресса ff primam mox ample&7ërer (vocisSilo explicatio
tum caufa effe potuiffet , præfertim cùm muda nem, quod fcilicet idem fit, ac Salvator, fè
ibi traétetur genealogia ? Myfteria verò, & Lix , pro/per, fortunatus, faufftis , auguffus , cui
nobis quidem 蠶 extra Scripturae du profbere debeamt fuccederé omimia , comtra pecca
&tum quaerere & afferere prohibemur: Ait, ge tum , mortem, Diabolum, adeoque ommes portas:
neratiõnum ìrórwrra forfam im caufa fui/fè, tut Cai inferorum, ut in præced. loquitur,) mallem am
mam taceretur: ut ita decem ab Adam ad Noe c. ple£fi Hieromymi expofitiomemi, atque dicere, tem
5. &- decem à Sem ad Abraham c. 1o. conflitue peffate ipfiuj/èriptäiii fuiffè n°v Siloab: poffeâ;
rentur. At ob ejufmodi rationem (quam nec verò, cum Judaei hac &>]iiuilibus vocibus à Cbri
ulla neceffitas, nec propofiti Mofis rátio indi fiamis urgeremtur, mec haberent, quod refponderer
cat) Möfen generationem aliquam omittere , poffemt , pro malitiâ &- pervicaciâ fuâ depravijjè,
ac feriem temporum turbare datâ operâ vo-, facia literarum mutatione, ſicut & l^2 deprava
huiffe, omni vérifimilitudine caret. runt P/ 22 & multas alias.
Quae cum ita fint , quaeritur jam , quomodo Reſp.Praeterquam , quod analogia Gramma
Caihan Græcamverfionem intraverit ? Quidam tica huic comménto recfamet (cum in praeterito»
refpondent , per librarios irrepfiffe , ficut & paſſivo non ti p Sehiloah diceretur, ſed nºtº
Gen. Ior 24. I. Paral. I: 18, 2 Id quod 濫 negamus talem à Judaeis in hoc vatici
probabilius reddunt ex eo, quod Gen. 1o: 22. nió faétam eſſe depravationem , his inductira
Cainan inter filios etiam Semi ponitur, prae tionibus ; I. Quiâ omnes expofitiones Thargu
ter Hebraicam veritatem, qui tamen I. Paral. micae locum hunc de Meffia 鄒醬 Onke
3: 17. rurfus expungitur. Potuiffe ergò etiam los vertit: Domec veniat r-rvf Jonath. & Hie
蠶 filios Arphaxad irrepere. Eg6 ita fen rofolymitanum : Domec veuia* *n'&p **2
*19, Interpretes iftos certum annorüm mundi Rex Meffar. Quocunque igitur aufi fuiffent cer
ufque ad fua tempora' numerum, extraditione rumpere modo, femper'fibi reluétari vidiffent
$uadam fibi propofuiffè, quem cùm textui He Thargumim, quæ de Meffia locum explicant.
bra o minus conformem effe viderent, nume 2. Qgia fortiùs Judaeis xpucoplaçzoic. adverfatur
vos annorum vitæ Patriarcharum Gen. 11. in. nomen ■**'* quàm tôv miffis, Non igiturPro
babú•
32. L I B. I, T R A C T. I. D. E. T E XT U 3
babile, corruptelam ejuſmodi eos adornâſſe, enda , &• ad urbem 3/erufalem templumque de
體 magis retundi ipfimct poffunt. . Antece fruendum , atque ad{{t!' captivandam, mit
ens patet ex nominís n°'w fignificatione : mi | tendus erat &c. 3. Nullum poteft gftenditem
bil emim prorfùs apud Hebaos figmificare, Salme pus , quo fa£ta ifthæc corrüptio fuerit. Aut
ronis in prafat. tpm. 1. in N. T. nihili effatum enim faéta eft ante Chrifti `adventum :. aut à
eft. Quidam à -7'v dedu&tum effe volunr , Chrifti afcenfione ufque ad tempora Hierony
cum affixo n pro i pofito , (ficut dicitur eod. mi: aut à morte ejus ufque ad tempuscompo
cap. verſu ſeq. rmv pullum ſuum, & rino ope | fiti Thalmud: aut demùm poft confcriptum
rimentum fùum , prò ìn'y , \n\>. Et alibi | Thalmud ufque ad noftra teihpora. . Hahc e
r*778 tabernaculum'ejus , Gen. 13: 3. rinty auxi nim temporis diftinétionem ipfe Gordonus cap.
Jium ejus. 12: 14. rin'g camticum ejus, Pfal. 42: 9. proponit , uti fuperius de hac re di&tum.
9.) & vertunt , fecumdima ejus , h. e. (metony At nec primo, nec fecundo, nec quarto tem
micè) filius, fœtus ejus, fcil. Judæ ; quò re poris articulo contigit, ex hypothefi Jefuitae ,
fpexiffe videtur Jonathan , qui ita habct: Do quæ examinata fuit fupra: Nec tertiò tempo
nec veniat "ila Yi'ſ rºlywpºrnººn Zteffias parvu ris articulo (poft Hieronymum ufque ad Thal
lus filiorum ejus. Quæ expofitio, cùm ad pri mud) fa£tam hic fuiffe dépravationem, appa
mum proniffionis in Paradifo fa&tae fontem ret ex hiſce, (1) Ex 置数 Interpretum ver
Gen. 3: 15. nos reducat , mirificè adblanditur fione Græca, qui vocem ri°'7 verfunt t& &ro
Luthero comm. in Gen. c. 49. Nec diſplicet x€ίμενὰ ἀντά (donec veniamt) qtia repofita funt ei,
quibufdam ex Rabbinis. 数 Bechai ‫שילה בנו‬ | Augut.
ႏိုင္ရစ္သုဖ္ရစ္contr. ်၍နို့ vel ut alii ex prifcisGrae
legunt Cyprian. adwerfus Judaeos »
‫הנולדים‬-‫ שילר משלית אשה בדרך כל‬Scbilo i.e.filias
ejus, qui mafcetur ex fècumdis mulieris, juxta vi cis legunt, ἐας ἐν ἐλθα , ἀετόκειτaι, domec vemi
am omnium, qui mafcumtur. R. David Kimchi | at, cui repofitum eff, (fcil. regnum: quò refpi
in lib. Scheraſchim (citante Galatinolib. 4. c. icere . Onkelos videtur, ita ita αφράζων π?"Υι
4.) Eß Propbetia de Meffa : derivaturque fY'? ‫ היא מלכותא‬cujus eff :munger .gilacS Graecum
2 vocabulo ri'?w quod eff facculus quidami, im quo | explicat, in quo res abjirufe &• recondite fùnt ,
manet infam* im utero matris , qui aliquamdò in animadysrf Chron. Eufeb. pag.. so. Hancau
Scriptura pro embryome im matrice fùmitur. Sunt tem verfionem non ex literisvoçis nbw fed n%*w
- etiam, qui obfervant, ri5'w habére literam ul | deduxerunt , (neque enim n , quod Hebræis
timam fi quâ notari folet affixum Pronomen nunquam ferviens litera eft , prQ fuffixo Pro
foemininuni, habere autem fimul punétum Hol nomine habere potuerunt.) Prô ■*?'w gnim mu
!em , quo fignificatur Pronomen mafculinum. | tatis pun&tis legiffe videntur ti*? feu ibv qua ei
Haberi igitür dicunt refpeétum & ad Matrem i fc. repofita fùmt.. Ex quo patet ; horum Inter
Domini , & fimul ad Judam, ex cujus familia pretum tempore, longè ante Hieronymum (fa
Meſſias promittitur naſciturus. Quantum au &tam enim éffe Graecam verfionem miultisannis
tem Juda-orum perfidia hac expofitio oficiar, lante Maccabaeos. Gordonus ait c. 1 1. §. 4.)
cuivis patet. ស្រែ à nºg deducunt , quod fi non n fed n ultimam in hac voce fuiffe lite.
gnificat, pacificum, felicem &: fortumatum effe , ram. Et per c9nfequens tempore Hierony
iit ita fi*v (formæ $ib p & vib'P fignificet Sal. mum fequente illa mutatio nequaquam confi
vatorem felicem , pro di auguſtum, cui 醬 (2. ) Eodem modo (nempè íibv five ἐγυ
profperèdebeantfucccJcre omnia, contra Mun egiffe videntur. Parapraftae Chaldaei. Onke
di fàpientiam , contra peccatum , mortem , los enim , uti diétum', ita rapz@p33et : Domec
Diabolum , adeoque omines portas inferorum veniat Meffas , cujus eß regmwm : éodem ferè
8&c. Sed & hoc ſignificato ſtante, quantum modo Hierofolymiitanüs. #ìಿಸಿ
alltem
ponderis & momenti pro afferenda veritate illos Hieronymo effe longè antiquiores apud
çontra Judæos, hæc vox obtineat, nemini ob plerofque in confeffo eft. (3.) Mafora hanc
ſcurum eſt. Contrà verò alterà voce pºp ma yocem iis adjungit , quae vel rij? vel γψ alibi
gis pro pçrverfa fua fententia potuiffent uti , fcribuntur ; dele&tiofie vcrò nºv nihil novit.
& quò uti poffent, 帶 litera ti quofdam Ju MafQrethas autem Hieronymo non minùs effe
dæos legiffe n nonnulli annotant. Rećtè Ğa yetuftiores longè , fuprà demonftratum extat.
latinus 1. 4. cap. 4. 7udaei moffri temporis latam (4.) In ipfo Thalmud nomen ri7'& Meffiae at
habemt viám fugiendi megamdiqae veritatis , (fi tribuitur , uti patet ex Codice Sanhedrin Сар.
fcilic. legatuf rûv miffus vel mittendus:) Obj. 1 1. fol. 98. R. 3Iochamam dixit : Meffe quod £ß
cere enim facilè poffümt , Prophetiam hamc momido ngmem : Qgi de Jehola R. Scbela refponderum*,
Me/ia, fed de ಭ alio intelligendam effe. Et tfrw juxta illud ; Donec veniat Scbilo. Quaní
praefèrtim de Nabuchodonofor , Babylonis Rege , igitur caufam Thalmudiftae habuiffent rûv in
jui ad innumera eorum , Patrumque peccatapami ri79 convertendi , fi pro Schilo ipſum 醬 3 in
H E B R Æ I I N V.
T. PUR IT A TE: 33
£am intellexerunt? Sed videamusetiam, quid in Refp. (1) Quis nos certos reddet, Hebrzo
contrarium Huntlaeus afferat.
textui hic aliquíd effe addendum , cum pari ,
1. Valgatam profert verfonem , que legit , imo majori facilitate ftatuatur , Grxcis &
I)omec vemiat, qui mittendus eff. Refp. 1. ILa Datinis Codicibus effe detrahendum. (2.) He
cuna cedat fonti, non fons lacuna. 2. Si vul bræus textus verficulum illum habet füo 1oco,
gatae verfioni Hebræa veritas ad verbum re | videl. c. 18: 4. 溫
Ex ifto loco LXX. In
ſpondere deberet , dicendum foret , "YR | $erpretes & verfiönis Latinae auétor Capiti x.
f*;'' qui mittendus e/?, (nam Π79 apud He | £xodi cum inferuerunt , cùm viderent prioris
braeos nihil tale ſignificare, ex ſuperioribuscon Moyfis filii , Gerfonis, ibidem inftitui'narra
ftat:) An autem voces iftas in textu olim exti tionem , quam mutilam & imperfe&tan judi
tiffc Gordonus afferet ? Non puto. |carunt eſſe, ſine mentione poſterioris, Elieze
2. Nomem Scbiloah ef umum ex propriis momi ri. (4.) Ineptè autem inferi ifti loco , patet
mibus &Meffa , quod etiam habetur re&è fèriptum ex argumento Moſis, & continuatione hiſto
Eſa. 8: 6. Et Job. 9: 7. Siloe interpretatur Meſ riae. Gerfùm enim (verba funt Fr. Junii in ani
fias. Reſp. 1. Ex loco Eſa. 8. ad Gen.49. mad. ad Bellarm.) prior Mofis filiüs multis am
argumentări , & ex illo'corruptionis hunc ár | *is praeceffit Eliezerem fratrem T, quibus ammis
gui3re, eft à baculo ad angulum. . a. Unde ve Ifraelita re/pexerunt ad DE UM, : ad illos
fò , probatum dare pQterit Jefuita , . nomen viciffim DEUS : Eliezer verò fùb finem am
Schiloah ut proprium Meffiae nomen ufurpari ? morum illorum matus e/? , &» adhuc Juit απερί
In Eſaia certé & Johanne ſenſuliterali de | ruwro, incircumcifus, cum /e/e C}{ofes ad rever
Meffia nequaquam agitur, etfi fi quis piè vene Jºonem in Afgyptum accingeret. ម្ល៉េះ
Сajeta
tur applicatiónem typicam , (ità ut Siloah , nus fatetur , Tverficulum illum effé füperVaca
quae Wöx à mittendo nomen habet , in gua coe neum: Lovanienfes obelo five veru ipfum no
cus oculos abluens vifu: m recepit., fit typus tant: unde & B. Lutherus per parenthefin tan
Chrifti , qui à Patre cœlefti in hunc mundum tùm inferuit.
miſſus eſt, ut à peccatiimmundicienos abluat,
& oculos cordis noftri aperiat , ) nequaquam
relučtemur. 3. Siloe interpretari ( exponi) Meſ PIII, 7\(am. 3. v. 39.
fiam Joh. 慕 7. falfum. T Ita enim habent ver
ba : Έt dixit ei (Jefus) vade , lava in pißima [ម៉េ្លះ hoc capite recenfio Levitarum ;
Siloan, ο ερμηνεύεται άπεςαλμένος, ηκοd/fin quae per tres filiorum fLevi familias deduci
terpreteris , /omat, miffus. Nequaquàm autem tur. Gerfonitarum feorfim recenfentur 75oo.
hic de Meffia fermo eft , fed nuda nominis Si V. 22. Cdhathitarum 86oo. v. 28. Meraritarum
Ioam etymologia, quod miffùm fignificet, tra 62oo. v. 34. Qui computati & colle&tim fumti
ditur. Producunt iz3o3. In verfu autem 39. ubi Mo
3. Chaldeam ஐ: & Gracam verfio fes fummam infert, emergunt duntäxatz:ooo.
nem adducit., Refp. Utramque à notris tare ita ut 3oo. deficiant. In hoc igitur, vel in
partibus, paulo antè fuit diétüm. praecedentium potiùs numerorum aliquo, cr
4. Finalem caufam addit , cur ita depravare ror & mendum inerit.
huric textum Judæi voluerint, ut mempè ex nomi Refp. Tres difcrepantiam hanc conciliandi
ame Meffa faciänt momem civitatis Silo , &• ita hamc à diverfis dantur modi. (2.) Quidam in v.
Propbetiam trabere poffmt , vel ad Regem Da 豁 |numerum poni dicunt , nyp TT* ut He
vid, vel Saul, vel #; , vel Nebucadmezar, raei loquumtur , feu per rotunditionem & ab
&-c. Refp. Hæc omnia non faétam deprava breviationem, aliàs non infrequentem , quâ
tionem, féd malam nominis ad objeétum $re omiſſo numero minori ponatur ſaltem major:
poyevèç applicationem arguunt, &c. .] ita ut millenarii h. 1. exprimantur , filentioin
volutis centenariis. Séd infirmam effe hanc
'| refponfionem , ex v. 46. conftat. Ibi enim
“VII. Exod. 2. v. 22. numerus primogenitorum Ifrael ( qui 22273.
v. 43.) cum numero Levitarum antea recenfi
*T~N Eeffe videntur in Hebræo haec verba , torüm ita confertur , ut ducentis feptuaginta
JU quae in verfione Graeca & Hieronymiana tribus hunc ille fuperet. Ex quo patet , I Le
integra extant: Alium quoque gemuit , &* voea vitarum præcisè & accuratè cómpütando fuiffe
vit nomen ejus Eliezer , T dicem*: DEUS Patris a^ooo. Si enim 3oo. plus extitiffent , quo
mei auxiliatus e/? mibi , &• liberavit me è ma modo à primogenitis 273. ſuperari potuiſ
nu Pharaonis. Bellarminus, lib. 2. de V. D. fent ? (i.). Alii igitur ad verf. 28. ငွ၈fု႕ႏိုင္ရ
I'Oy
сар. 2. - 4 unt , ubi Cahathitæ numerantur 86oo.
hoc
34 L I B. I, T R A C T. I. D. E. T E XT US
hoc numero f 83oo. legantur , detraétis 3oo. vindicat) haec redditur ratio : ggia meum eß
calculus omnis érit expeditus. Ajunt igitur in omne primogemitum : in die quâ percuffi omne pri
Hebræa voce vv quae fex notat, fphalma five mogenitum im terra Ægypti , fam&ificavi mibi
mendum effe : fcriptum enim fuiffe v°W quod omne primogemitum in Ifrael : ab homine affue ad
tria fignificat , fed incurià librariorum , quan animál, méa erumt, egó D0MINUS. Ex quo
docunque etiám, & quomodocungue id faétum patet , OMNEM omninò mafculum primio
fuerit, literam " extextu excidifie. Et faně genitum (de mafculo enim fexu intélligen
fi refpónfio ifthaec recipiatur, nihil vel Ponti dum hoc eſſe, evincit textus Exod. 13. verſ.
ficiofum fententiae accédere, vel Scripturae in 15. ) nqn ex reliquis folùm tribubus , fcd ex
tegritati decedere videtur. Non illud : quia tribu etiam Levi, 7 Dominum fibi confecräffe ,
វ៉ែ verfio perinde legit, ut Hebræus tex &. ad cultus facri exercitium vindicäffe. Id
, tùm hic , tum in
tus': quod fi hòc argumento fontem Hebraeum enim univerfalis particula
2
accufare velint, eafidem dicam verfioni Lati propria င္ဆိုႏိုင္ဆိုႏိုင္ငံီ 13. verſ 2. oſtendit. Jam
hæ fcribi áebere & poffe, fateantur. Neque permutatio inftituitur talis , ut pro primöge
boc : Effet enim mutátio ifthaec 1. in hiftQria , nitis in reliquis tribubus , D E U S Levitas
non dogmate : 2. & quidem in numeralifa!- accipiat. Ex quo conftat , primogenitos Lc
gem v6ce : . 3. quâ ipfi hiftoriæ veritati nihil, vitarum excipi, nec នុ៎ះ
pro primogeni
vel parum dccederet : 4. non igitur tanti mo tis in reliquis tribubus fumi , üt qüi jam antè
meriti , ut puritati vel integritatifontis quic yJ primogenituræ obligati & confecrati erant
quam officiât. Quemadmodùm enim in yiyam | Pomino.T Si quis obvértat, 1. &rep ypzoj;,
aquarum fcaturiginem incidenslapillus, ipfarn bec dici , 9 nuſpiam diſcrimen inter primogeni,
mul fos Levitarum ¢~ alias Levitas infinuari. Refp.
pfopterea coinqüinatam non redgit : ita defe
tö minus litera unius in textu Hebraico In hiftQricis & numericis ejufmódi qualefcuh
&tus fontem divinum coinquinatum & impurum que ex Scripturis deumta conjecture fufficere
conftituet. Interim tamèn , cùm 1. omnia poſiunt. 2 Non cſſe veriſimile, inter 223oo
omninò , quotquot produci poffunt , Hebræa | bgmines , trecento$ tantùm fùiffe primogenitor.
exemplaria conftanter tºtº in v. 28, legant : 2. Refp. Imò computatio analogica oftendit ,
omnes verfiones, Chaldaea, Graeca , Latina, ad hunc numerum , praeter propter , Levita
in dicto numero conſentiant. 3. Maſoretha rum primogenitos reducendos effe. Si cnim
º qui exactiſſimi & verè 0avuagol Scriptura ſa 6o35 5o. Iſraelitæ , jam ad maturam ætatem
cræ fuerunt numeratores , inde D'^5i5 di&ti) prove&ti , Num. 1. vérf. 46. primogenitos in
mihi! quicquam de hac voce annotârint : & ut terfe continent 22273. Num. 3:43. Certè8;8o.
randefh 4. à minima etiam unius literae corru Levira in matura etate contitui, Num. 4:
ptela Hebraeum fontem vindicemus , igitur ad 47, primogenitos ferè 3oo. continent. Sed
tertiam refpondendi rationem accedemus , & nolumus haec minutiùs perfequi. Tantum et
uid pondéris habeat, perpendemus. (3.) O: iam de hoc loco.
N
endit hanc ex difficuftaté propofita elabendi
januam R. Aben-Ezra in comment. Num. 3. IX. 7\(am. 1 1. v. 15.
(quam tamen ipfe non approbat , meliorem
interim non commonſtrat) & Lyranusin com
mentario: Illi trecemti (inquit hic) qui hic ta fRo *nºn* im malo meo , fcriptum olim fuiffè
centur (v. 39.) fuerumt primogeniti , &• ideò int^? im malo tuo , & à Scribis fa£tam effe
vom debebamf hoc mumero includi , quia iffa mume epravationem iftam, Galatinusafferit. Ut &:
zatio ultima (v. 39.) erat illorum , qui poterant
accipi pro primogenitis aliarum tribuum , quod JK. A&um. 12. v. 12.
mom poterat fieri de primogenitis Levitaram, quod
ex fè ipfis eramf obligati Domino , ratione primo
gemituræ &c. In v. 39. igitur talis confti Ro 528 matris fua & *i73 carmis ejus olim
tuenda erit ellipfis : Ommes Tvifitati Levitarum fcriptum , & nunc legendum effe 3*?* ma
(E"Yi2grin 'ºn practer primogenitos , ſeu exclu tris noſtre, 8 º 72 carnis noſtre, idem con
ſis & non ſimul computatis primogenitis, tendit. Quid verò de his Tikkun Sopherim ſeu
uorum trecenti) qtios vifitavit &Mofè & Aarom Scribarum correctionibus ſtatuendum ſit , ſu
}. os Domini ad familias eorum, ommis mafcu periùs fuit diétum.
Ius à filio memffs & fupra , duo &- viginti mil
Jia. Probabilior haec fententia redditur ex
verf. 13. ubiវ៉ែ iftius (quâ pro
primogenitis Ifraelitarum Deus Lcvitas fibi
XI. Denf.
H E B R Æ IN, V. T. PUR IT A T. E. 35
pretis imperiti hallucinatione potius, quim
XI. Deat. 23. 劉 Pericope Scriptura fit habendus: unde re
è etiam in Codicibus Regiis omiffus cft.
Ntcr v. 17. & 18. apud Graecos interpretes
interferitur hic verfus: Oby Esau reхвакDópog XII. 'Deut. 27. v. 26.
από θυγατέρων Ισραήλ, και εκ έςαι τελεσκόμενος
προς πάσαν ευχήν από υιών Ισραήλ. Ομcm ver Erba Hebrea ita ſonant: Maledidas, qui
fum ex Hebrao textu â Rabbinis » ut adularentur /£atgerit verba Legis iffius ad faciendam £a.
Cafari, fortaffis fuiffe expun&um ; tempore Cbriffi LXX. Interpretes vértufit : επικατάρατος πάς
autem ih Hebraeo textu fuiffe: &• ad eum à Pba ο άνθρωπος, όςις ουκ έμμενεί εν πάσι τοις λόγος
ri/eis re/pedium baberi, quando à Chrifto quarunt, Të vápl8 të rë &c. ©Maledi67us O MINIS HO
§3 sqiv , Iicetne cenfùm dare Cæfari , am mom ? pu
MO, qui non permanſerit IN OMNIBUS ſer
tat Salmeron. tom. 8. traét. 59. 鷲 mogibus Legis bujus &c. Quos ferè fequitur A
Refp. 1. Salmeronis forta/fis folvitur permon P9ftolus, Gal. 3. v. 1o. De particulis autem
fortaffs. 2. Imò planè non fuiffe 獸 expun iftis univerfalibus ita Hieron. comment. in
ctum hoc loco à Rabbinis, perſuadet tùm di Epift. ad Galat. loquitur: Incertum bohemius,
ligens & fcrupulofa illa Codicis divini obfer tutrum LXX. Imterpretes addiderint ; O MNIS
vätio , cujus imentionem fupra fecimus ; tùm H0M0; &» IN OMNIBUS, an im veteri He
tributorumí Cafari Romanò dependendorum braico ita fuerit, &- poffeà à 3udaeis deletum fit.
averfatio: Cùm enim inyiti planè & coa£ti ju In banc tiie autem fùfpiciomem Tilla res /fimulât,
o Romanorum fe fubjici paffi fuerint, & tri quòd verbum O&M NIS, &- IN OMNIBUS ,
醬 eis dependerint, quis credat, eos ingra quaß fenfùi fuo meceffarium ad probamdum illud ,
tiam Romänorum voluiffe illa verba Legisex quòd quicumque ex toperibus legis fümt , fub ma
pungere, quibus ab illo jug9 manifefte,fuiffent lediéfo fimt, Apoßolus Vir Hebr«a peritia , &» in
èxeifiti ?' qüidni fummo ftùdio ea cuftodiviffent Lege do&iffimus, numquam protuliffèt, mifiim He
& obferväffent? 3. An yulgatam etiam Lati breis volumimibus baberetur: quami ob caüfam Sa
nam verfionem (quae verfuifto caret) corruptio amaritanorum Hebraea volumiiia relegems, imvem;
nis hîc arguet Salmeron , quam tamen ipfe Y? quod interpretatur OMNIS five O MN 1
cum Concilii Tridentini Patribus anathema BUS, ſcriptum eſſe, d& cum LXX. Interpretibus
tis fub fulmine cononizavit? 4. Nihil ille ver concordare. Frtiffra igitur illud tulerumt}udai,
ficulus Graecus habet, quod non vel v. 17. yel me videremtur effe fùb maledi&o, fi mom poffènt o
18. apud Hebraeos (quibus verfibus fpurius ifte mmia complere, quae fcripta fùnt : Cùm aiitiquio
interferitur) contineatur. Tehea(põpo; Salme re; alterius quoque gentis litere id pofitum fuiffè
ron vertit,' tributum pendens : qua fignificatiQ teſtentur, { ille.
ne pofita (apud probátQs au£toresautem nufpi Refp. Tempore Chaldaei Paraphraftae On
am ea occúrrit) non intelligeretur tributum. kelos; univeríales iftas particulas à textu He
fimpliciter & aófolutè acceptum, fed meretri braeo abfuiffè , ex paraphrafi certum eft : nec
cium, feu oblatio meretricia , (quæ verf. 18. illas habent Aquilae', Symmachi, Theodotio
njir;jnx domum meretricis , _itemque ‫ מחיר כלב‬nis verfiones, 7 quas Hieron. ibidem adducit.
precium camis vocitatur:) ut Barradius tom. 3. Quæritur ergò de Tempore LXX. Interpre
Concord. Euangel. l. 8. cap. 12. obſervat:Té tum , an tunc in textu Hebræo extiterint ?
Aeqwág.svo; quid fit, Cafaubonus, Vir do£tiffi Hieronymus primùm dubitat, poftmodùm ve
mus , exercitat. 23. ad annal. Baron. §.36. rò conjećturis quibufdam nixus affirmat. Id
fatetur fibi non conftare. Hefychius explicat verò ut ample&tamur , induci nondum poffu
πληρέμενος, τελειέμενος, εomplitus, αξ/δίαζί: - mus , fuffulti argumcntis , quae in genére fu
u£ fignificatio totum locum obfcurum redgit. periùs produćta. Conjećturæ certè Hierony
裳 όr. quaeft. 28. in Deut. TeAgaq)6povdigit mianae leviores funt , quàm ut certitudinem
eum effe, qüi facris imbuit ; τ£λεσκόμενον verò , conceptæ fufpicioni conciliare ullam poffint.
qui fäëris imbuitur. Neutrum huic fcQpo , quem I. 4poffolus (inquit) numquam ita protuliffet, miß
venatur Salmeron, congruum. 5. Rećte igi in Hebrais voluminibus baberetur. At (i). quàm
tur Cafaubonus monet, quöd totus ifte verfüs, multa ex LXX. Interpretum verfione, " quae
ºrº rovvpg uóugaro, iv, de ſacro Codice delen Hebraeo nec tunc undiquaque conformis erât ,
dus fit, praeſertim cum nec veritas Hebraica Apoftoli in N. T. allegent, notum eft. (2) Ipfe
eum agfiofcat, neque paraphrafewn .Chaldai Hieronymus fibi refpondet , quando paulò
daicae, Syriacae, Hieröfolymitanae Auétores , ante verba allegata inquit , Apoftolum , ut in
cque Latina vetus verfio: quodque proIntre caeteris , fènfìm magis 2.
ಸ್ಟ್ರೀ:
-
poſuiſſe, 9ºver"-
36 ML I B. H. T. R. A. C. T. I. D. E. T E XT US
verba. Infinita certè propofitio in materia ne nepotibus & pronepotibus Jofephi Patriarchae,
ceffaria, univerfali æquipollet , uti 鷺 præter Hebraicami veritatem'additur. Vidé
cent. Talis igitur cùm 器 propofiċio Míofaica, infră in vindicatione locor, Nov. T. Aćt. 7:
eam explicitöuniverfalem , additione notarum 14. ) Proverb. 18. ( ubi poft verfum 22. fequi
univerfàlitatis, Apoftolus gμφ&αεως ergo reddi τιir hac fententia: ος εκβάλλει γυναίκα αγαθών,
dit. II. In Samaritanorum Hebrei; voluminibus, εκβάλλει τα αγαθά. Ο δε κατέχων μοιχαλίδα ,
inquit, ſ ‫ כל‬iuvemiffe fcriptum. At pari faci &ςρων κzi άσε§}ς: quae in vulgatâ qüoqüe extat
fitâte illi Codices rejici poffunt, quâ ab Hie verſione, ſed in fonte non habetur), Pſal. 14:
ronymo proferuntur: cùm in ilIis ex interpre 3. Pfal. 37: 28. Pfal. 149: 13. (vide fuis ld
tatione Graeca potuerit effe infertum. Et ipfe cis infra} Prov. 12: 1 1. (ubi etiam latinam
Hieron. Samaritanorum Codicibus non ita mul vulgatam verfionem vide) Tum hoc ipfo capi
tum tribuit. Vide fuprá ad Gen. 4. . Refp. te, verfu fequenti 43. Quando enim Hebrœus
2. HII. Caufam affert, cur5udei voluerint 75 ifiud textushabet: Perfonategentes populum ejus ; Grae
tollere. At conje&tura haec eft , uti conftat , ca verfloaddit και ένισχυσάτωσαν αυτώτάντες υιοι
non ratio. Certè plura omninò à Judæis re êgâ, & roborentur in eo omnes filii DEI. Quan
movenda ex Scripturis fuiffent, fi füfpicioniil do Hebraeus habet : Et vindictam reddet argu
li indulgere velimus : Et curiofa apud Judaeos | ſtiatoribus ſuis ; Graeca addit: ww2 roi; puzăriv
obfervantia Codicis Biblici longè aliüd per [äutöv äyfargêázei. Et demum Colophonem
fuadet. IV. Amtiquiores alterius gentis (ait) li vcrfui adneótit talem xài ếypakke Mavg)c rìu
terae , id pofitum fuiffe teffamtur. Samaritano α'δην τάυτην, εν εκείνη τη ημέρα, και εδίδαξέν
rum Codicesintelligit, uti arbitror: qui quàm αυτην τες υικαις Ισραήλ: guα verba in Ηebrασ
non poffint hanc rem firmiter probare, jam bic non extant, fed Deut. 31. v. zx. ex quo
ante fuit diétum._ Hæc igitur cùm ita fint , loco in iilum tranfcripta repètuntur. (5) Ve
cumque fenfus diéti yerficüli fibi pulchré con rum igitur Pagnini Teft_júdicium, qúód de
ſtet, & cum Apoſtoli allegatione conveniat, LXX. yerfione cap. 9. Ifagog. profert : Nos
incórruptum illum & integrum effe, falva tan fummo fudio (inquít) curá త్ diligentiâ LXX.
ti viri âučtoritate , merito ftatuimus. Interpretationem cum Hebreo comtulimns , 9- toe
invemimus addita, demta, depravata , immuta
ta , &• ab Hebraico prorfùs aliema , ut mihi per
.XIII. Deut. 32. v. 42. /uadere mequeam, illam effe LXX. Imterpretum,
(6.) Patres allegatos quod fpeétat, id , quod
V!!!!!! hic deeffc integer verficulus, qui áfferunt, ex nimia verfionis iftius Græcæ admi
extat inverſione Græca, nempé: E'v(Þpáv ratione fit, quâ auétores illorum in Canonicæ
θητε ερανοί άμα αυτώ, και προσκυνήσάτωσαν αυ & Prophetica auctoritatis faſtigium tantùm non
•r®' ravreg äyyeXoi βε§. Et videtur is verfus in planè collocare non verentur, cum Hebraicam
Ήebraeo omiffus allegari Hebr. 1. v. 6. Jufti veritatem non callerent.
nus contra Tryph. Aug. iib. locut. Deüt. m.
x 6. tom. 3. Theodor. libr. quæft. in Deut. q. XI/^. 7of. 9. v. 4.
4. idem agnofcunt.
Reſp. (1.) Non ex Deuteronomio, ſed ex P. Gibeonitis dicitur : Et fecerumt etiam»
Pſal. 97: 7. fit allegatio Apoſtolica, Hebr. 1. ipfi callide &- abierumt *y* & legatos fá
6. Ibín. extat n°r°s"> " #nnyn Adorate eum finxerunt & c. Pro qua voce Schindleruslegen
•mmes Dii. LXX. reddunt : 7rpooºwvv%aats &vtğ dum effe dicir AT;ty:i d}- viatico詹 infiruxeruma
πάντες άγγελοι αυτό. Ρro Ξ π7κ igitur Αnge (quod verbum extat v. 12.). ut fit locus depra
Mos verfio Græca reponit , uti etiam fit Heb. vátus ex !iterrarum ** fimilitudine. Quod &on
2: 9. Confer Pſ. § 6. (z.) Et Mofis argu firmat cùm Targum, tùm tota narrätio. Et
mentum , quod tra&tatur d. l. iftiufmodi non v. II. & 12. Maſius: Per anagrammatiſmum ,
eft , ut conveniat allegationi & fcopo Apofto errore librariorum, ſic ſcriptum eſt. LXX. màs
Yico, contra verò argümentum Pfal. 97. eidem žroiplaaavro õ- paraverunt. Hieron. Et tule
eſt convenientiſſimum. (3.) Non ergò in He rumt fibi cibaria. . Haec ille in Lexico penta
braeo textu detraćtionem, fed in Graeca verfione glotto rad. vix col. 1528.
fuperfluam additionem agnofcimus, perinde ut Refp. (1). Negamus, tale żyrígoizov gązx
Deut. 23: 18. de quo loço paulo antè di&tum. μάτέλάς hic effe : quin Targum potiüs & cæ
(4.) Tales additiónes Græcæ occurrunt etiam teros tranflatores, literarumi fimiilitudine, ut
*öm alibi: Gen. rf: 12. (ubi integra periodus & v. 12. præpofterâ collatione deceptos, ita
de generatione Cainan inferitur; vide fupra yertiffe dicimus, ut & aliàs fæpè fa&tum. (2)
fuo loco:) Gen. 46: 2 o. (ubi integer verfus de | Eta igitur progredimur. Le&tio- verbi in. រ៉ែ
S.
H E B R AE I I N V. T. P. U R IT A T E. 37
.ftris Bibliis d. 1. extantis convenit, tum gram cos veteres affmis fiis , &• titres vini veteres &c.
maticae lexicæque analogiae ; tum veritati ipfi Quod autem verf. 12. dicitur: Hic pamis mofler,
us hiftoriæ : fruftra igitur mendofum id effe quem calidum aiT£R im viaticum fùmfimus de do
exiftimatur. Antecedentis membrum primum mibus mo/?ris in die , qua egreffì fùmus , ut ve
patet, nºs enim legatum notare , fuper quo ceu miremus ad vos , &- mümc ecce ficcus ef? &• muci
çardine (quod alias etiam *s notat,) negotium dus &c. illi inquam, non refpondet verbum ,
volvitur,” ex Prov. 13: 17. c. 25: 13. Eía. 18; quod vcrf. 4. fignificati ejus éffe dicitur : Scd
-2. Jerem. 49: 13. Obad. V. 1; &c. Patet, à id quod verf. 5. fubjungitur : Et ommis pa
ua voce à vaA6ya; verbum in Hithpael (licèt nis DT* viatici eorum, 醬 erat , &• mucidar.
* räv ära3 λεγομévwv illud fit, perinde ut & Primitiva, hic ponitur yox, quae v. iz. deriva
alterum. v. iz. *k%7) formatur , cujus fignifi tivi cajufdam verbi additioné circumfcribitur.
catio eft , legatum fe fecit, vel finxit ac fimnla Omnia igitur cùm tàm benè cohaereant, & iis
vit ; confer Grammat. facr. trä&t. 3, de verbo Hebraeis Codicibus vulgò regeptam lectionem.
can. 29. Pofferius etiam patet, quia legatio comprobent, alteram illam Scindleri, verfio
nis inftitutae fimulationem tota 藍 fe fert hi nes quafdam fequentis , conje&turam, & de
ßoria, quod luce meridiana clarius: & ipfa corruptela ſuſpicionem, merito deſerimus.
calliditatis civium iftorum, v. 4. memoratae ,
formalis ratio in hac fi&tione confiftit , cujus
modus poft exprimitur, quod legati faccisve Χ.Κ. 7οβ 21. τ. 36, 37.
teribus fuper afinis fuiss & utribus vini vete
ribus fciffis ac coIIigatis, & calceaminibus N Umerantur quatuor civitatesrefugii, Le
veteribus ac maculofis im pedibus fuis, & ve N yitis datae , quae erant in tribu`Ruben.
ftibus veteribus fuperfe, & pane viaticifui fic \μi duo verfus in aiitiquis Bibliorum exempla- `
co mucidoque inftru£ti, in gaftris Jofuae, com ribus defunt. In mo/fris autem ex 1 Parai, 6:
paruerint, °v. 4: 5: 6. (3) Mafora âliterlegen 78, 79. (al. v. 63, 63.) additi extant. -

dum effe, quam fcriptum extat , non annotat; efp. I. Certutn eft, aliquando in textu h.
fed tantum hoc, vocem illam mon extare ampli 1. hos verſus defuiſe. Necenim adfuerunt I.
as : quod & alteri v0ci y. 12. huic (excepta. tempore R. Kimcbi , (qui circa annum Chrifli
una literà) ſimili, adponitur: qua nota Maſo * i9o. foruit) uti patef ex ejus comment. ad
v. 7. Nec 2. tempóre Thalmud confcripti, uti
rethica falfa effet, fi ütrobique eadem vox effet.
(4.) Rabbini eadem ratione, ut fuperiùs di
£x eodem Kimchi patet d. !. Nec 3. tefipore
&tum, explicant, ut ex R. Salomonis, Kim Jamatbamis Paraphraftae Chaldæi | qui ante
chi & Rälbag Perufchim patet. - Chriftum fcripfit , & iftos.verfus nofi habet.
Videamus áutem, num Schinéleri c9nje&u- Nec 4. tempore & tofûzctbarum, uti, ex Mafo
ræ quicquam valeant. I. De tranflationibus quid ra magna textuali , ut & finali ad vocem nx;
habendüm fit, antè di&tum : ex iis textus ori confpicitur. Nec 3. in ullo exemplari vetuffó.
inalis non corrigendus ,. fed contra ex hgc &, correéto extitiffè teftatur Kimchi his verbis:
illae. 2. Eadem aüétoritatis Andr. Mafii condi ‫ולא ראיתי שני פסוקים אלו בשום ספר ישן מרוק אלאף‬
tio, qua , cùm ratione firmâ deftituatur, haud : EyPp} Tììb hoc eft, Et mom vidi duos iffo*
uaqüam tenemur. 3. Unicum fupereft , con verfùs im aliquo libro vetufo &- corre&o, féd iw
器 dignum, quòd tum totâ narratione, quibufàam corre&i (additi) fuerumt. Et téftatur
zum verf. I 1. & 12. confirmari conjećturam Mafius, quòd in Mafora affirmatè fèriptum ft ,
fuam , Schindlerus dicit. At prius non effe , ia antiquiffmis fàcrorum Bibliorum Hébraicörum,
quin contrarium potiùs ex narratione hiftorica exemplarihus mom extare. Nec demum in exem
patere, antè di oſtendunt. Pofterius ejuf plari mamtfèripto, fanè vetufto, in, Bibliothe
dem omninò ponderis. Contrarium , inquam*, ca Academiae hujus leguntur.
ex pericopeyerf. 11: 12. patet, quae ita incipit: II. E contra verò leguntur ifti verfus , t. in.
Dixerumt ad mos fémiores moßri, &• omnes babi Codice Chaldeo manuſcripto Complutenſi ,
tatores terra, dicendo di c. En manifeſtam le uem in fua Bibliotheca fuiffe Andr. Mafius te
gationis inſtituta notionem: cui de ipſis lega atur: Uti & in Chaldaeo operis Regii, quod
tis narratio refpondet , verf. 4. quod γυγη le Plantinus dedit, extant. 2: In verione Graca,
gationem in fe႔ေ#ိ feu legatos ſe ſimula quæ tamen ex 1. Par. 6. potius fa&ta videtur effe.
runt &-c. Sequitur verf. 11. Dixerunt dicemdo 3. In verfione vulgata Latima , de qua tamen
(feniores noftri &c.) inP Sumite in manu veflra notandum, (a) ex Græca fuifle expreffam, & ita
gíaticum ad viam, &- ite in occurfùm eorum 3-c. propius accedere ad § Paral. 6. `Qg) Hos duos.
Cui mandato refpóndet, quod in recenfione verfus civitatibus tribus Gad poftponi , cùm
hiftorica dicitur Vcrf. 4. íní, & fùmferunt fac in Hebræis noftris praeponantur.
-3.
(y) In decem
filalilil
38 L I B. I, T R A C T. I. D. E. T E XT US
manuſcriptis, ex obſervatione Lovanienſium, tem timorem ejus per激燃
in Philifleos viginti ammos continuos
os post mor -

non extitìffe. 4. In quibufdam exemplaribus ve


tufiis, de quibüs R. Kimchi, vide paulò ante. Refp. 1. Omnia omninò exemplariaconftan
5. In plerífque codicibus, noftris tempQribus ter legunt viginti, 2. Nec Mafora diverfiquid
èxcufi§. In Bibliis autem Venetae & Bafileen annQtat.. 3: Chaldaeus Interpres ( qui Tfiai.
fis editionis, quae Maforae refpondent, exfcri mud antiquitate longèprzit) legit "ji, ºnby Ji
pti verfus non funt. ginti annos : fofidem £tiam LXX. Intérpretes
III. Ad materiæ neccffitatem hos verfus re habent. . 4. fpfi Thalmudiftae ajunt d. 1.'Sam.
quiri patere videtur Tùm ex y. 7, ubi Megari fonem viginti amnis judicáffe. Unde hoc fci
tìs datae dicuntur urbes ex tribu Ruben , Gad, vere ? an exScriptura?, utique igitur in Scriptu
Zabulon (quæ ſpeciatim verf. 34. & ſeqq.; enu ra extitit. ,An ex traditiohe ?`cur igitur Scri
merantur. 'Tam ex verf. 39. ubi fumma urbium pturam traditi9ni non prætulére? 5 Proçoin
Meraritis datarum , (quiód fuerint duodecim] mentQ igitur Judaicg viginti illi afini fuperfiui
redditur , quae fummâ confici non poteft» fi meritò habentur. Cujus futilitatem ratio ad.
quatuor iilae civitates Rubeniticæ abfint. Con $ita Prodit: Detmortaum Simfonem viginti ammis
fer etiam v. 4o. Tùm denique cx 1 Paral. 6: Philiffao* terruiffe. _Scilicet juxta ilîùd : Mj.
36, 37. ubi eædem urbes commemorantur. tui non mordent. Plura non addo.
iV. Etfi igitur difficultas hic deprehenditur
non vulgari§, (quam enucleandem eruditiQri XVII. Jud. 18. v. 30.
bus reliñquo,) pro Gordono tamen Huntlaro
醬 qui hoç exemplo integritatem textus
N vulgata editione dicitur , quod Gerßm,
ebraici `infringere fàtagit , nihil quicquam
facit. Aut enim Codices veteres 醬 lIS 3 I fuit filius Moyfi. Idem habent”§:
aut recentiores redundantiae infimulat. Si in libris cQrrectioribus, tefte TheodóretóTE.
prius ( quod intendit.) fateatur recentiores tamen in Hebraeo textu, qui jam circumfer
correótos extare, & corruptelam iis ineffe §ür , dicitur , quòd Gerfom fuit filius Mamaffs.
nullam, cùm in iis (teftante ipfo Jefuita) ver Nam Judaei intérpofitä ünâîiterä Nun, múta
fus ifti extent. Sin pofierius, tranfigat cum runt nomen Mofts in nomen čManafts, nefcil.
verfione Latina, quæ verfus iftos itidem legit. videretur Mofès habuiffe impium nepotem, Jo
Coronidis loco notandum, malè Jefuitam af ஆய Geromis, Huntlaus contr. I.cap.
IO. S. 5.
fcrere, quod Chriffiami amimadvertentes mamjfè
flum humè defe&umj, propriâ auéforitate ver/a* iffas . Refp. 1. D. Lucas Ofiander in annot. Bibl.
„duos addidêrint ex LXX Interpretibus, & vu!- ait , hum£ Jonathanem mom fuiffe ex tribu Levi ,
gata editione. Refp. 1. At in vetuftioribuseti fed Manaffe : neque emim Damitas magnopere cu.
am quibufdam Hèbraeis Codicibus, iifque Ju raff? Legem D E I, que expre/sè folos Levitas Sa
daicis extitiffe, manifeftè ex R. Kimchi ver cerdotio deputabat. Sed hic Johathan idem fuit
bis , fuprà adduétis , patet. 2. Ex LXX. agolefcens, quem in Sacerdotem fibi adfcivit
Græcâ verfione, uti & Latinâ vulgatâ, refti Micha c. 17; 7, 1o. uti connexio & feries tex
tutos eos textui fuiffe , dici non poteft , uti tus in cap. 17. & 18. otendit : Atqui is ado
collatio cum Hebræo oſtendit. 3. Ex 1 Par. lefcens *'? Levita fuit, uti c. 17: 7, $. сар. 18:
6: 78, 79. autem reftitutionem füiffe faétam , 3. expreffe dicitur, (additur quidem c. i7:7.
concedere quimus ; at cum & is liber fontis uod fuerit ΠΥΤ. Πnev?p de cogmatiome #aaâ,
Hebraei par§ fit, pro pericope aliena in libro harg. Tin n'y hi? exposteritate (femině 3a
Jofuz vérfus ifti haberi non poffunt. aa. Graec. εκ της συγγενείαςΙεδά à: ICII).

planè omisêre) fed id non refpe&u patris, fed


matris , ipfi competere planum eft ; ) quare ex
XVI Jud. 16. v. 21. tribu Mamaffè ortus fuiffe dici nequir. * 2. Jun.
& Trem. Jéhonathanem hunc prohepotem Moffs
E Simfone legitur, quod viginti angis ex &Mamaffè conftituunt , ita ut Manaffes ifte
Ißaelitas judicaverit. Teftatur autem M. (cap. 18:3o. ) nepos fit Mofis ex Gerfom. Sed
Marihus Brixianus, in praefat. Arcae Noae , in textu Gerfüm filius Manafe, nonverö Manaf
uòd in Codicibus Biblicis , quae tempore fes filius Gerfomis dicitur.T Igitur ifta quoque
វ្នំ Hierofolymitani extitêre , quadra fententia cQnfiftere nequit, J3. Rabbihi per
ginta ammi fcripti fuerint. Ajumt fiquidem (in Manaffen iftum Mo/£n intelligunt , cujus he
Thalmude) Sajifom viginti ammis tamtum judica pos3ebomatham ille fuerit. Qúod fi de j inter
vir. Quare igitur quadraginta ammis judicaffè pofito quæratur? Quidam cum Gordono à po
Scriptura facrâ affèrit ? Ut himc fcil. aperte/cias , fterioribus Judaeis textui additum fire CIll.
H E B R. Æ 1 I N V. T. P. U R I. T. A T E. 39
dent. R. Schelomo Jarchi in comment. "??? liâs etiam & crebrò fieri , negari non poteft.
Atque hoc ftante » corruptioni§ fufpicio facilè
‫ כבודו של משה כתבנון לשנות את השם ונכתבה תלויה‬evanefcit.
:‫ לומר שלא היה מנשה אלא משה‬-"Propr excelle
er _ Sufpenfionem autem liter-» quod
tiavi Mofis /criptum fuit Num , variato nomine : fpectat ,,ficuti montium excelfitas ipfius ter
Et féripia e/? (illa litera) fùfpenfa , ad innuen ræ rotunditati : ita literæ hujus elevátio Scri
dum , quod (is) mom fit Mähaffes , fèd Mofes. ႏိုး= fan&tae puritati nihil quicquam detra
It.
Quidam verò ad ipfum ឆែ្ក ſeuScripto
réin libri Jüdicum -Nun iftius originem refe
runt. In lib. Thalm. Bava Bathra fol. Io9. 2.
Volumt, Propbetam fludio meluiffeGerfomum appel XVIII. 7ud. 19: v, 2.
Iare filium Mofis , quia igmomimiofüm fuiffet id
AMoff, babuiffè filium impium , fed vocat eum fi
Iium Mamaff, 7itera tamem 2 furfum elevatá , im
H器 jam habetur in omnibus Codici
Tlbus , quòd uxor illius Levita formicata fue
ßgnum , eam adeffe vel ಘೀ ?, ut fit velfilius rit comtra illum vel apud illum. LXX. verte
Fig7p Manafi, vel nep Mofis i Manafis 3 fta runt Wal étropsU0% år ävrg, juxta Roman. edit.
dio & imitatione impietatis ; Moßs profapiá. Juxta Αntwerp. vero και ώργίσθη αυτώ. Vulg.
Hæc pofferior fententia , praeter alia , hoc in Et reliquit eum. Chald. Sprevit aut contemjt
commodo laborat, quòd à Spiritus fanéti con maritum. . Error ifte in Hebraico textu origi
fuetudine alienum ઈ , ob alicujus è poſteris nem habuit ex mutatione unius literæ in aliäm
impietatem, ipfius Principis familiae nomen ſimillimam, n in n; nºt formicari, nºt relin
immutare. Cumque Jehojathan ifte multis quere fignificat, Huntla'us cap. 9. S. 1o.
feculis praecefferit Mânaffen Regem Judæo Refp. 1. Detur , interpretes'Graecos (quos
rum , infignem illum idololatram , quomodo {ecutus eft Latinus) pro fixi legiffe njt , ( qua
propter imiitationem Filius ejus effe dici pof lis lectionis diverſitas in verſione iſta crébrò
fet , cùm pofterior priorem tempore imite animadvertitur ) tamen authentico textui , &
tur,non priór poftcriorem,quem nunquam agno Probatiſſimorum plurimorumque Codicum fi
vit ? Nec prius Rabbinorum aſſertum curioſa dei, eo ipfo 盟醬 Namque 2. nr
textus Biblici in veteribus Judæis obfervantia habent omnia omninò , quae produci queunt ,
facile admittit. 4. Maſoretha in Maſora par exemplaria Biblica. Mafora etiam, pervetu
- l r

va unam effe hanc literam * notant , ex *ni* ; fta fanè , verbum iftud additâ nota ifa muni
nºn quatuor literis /u/penfis (fcribitur enim in vit, ut in non mutari, vel ex njt mutatumfuif
ri II 1)

textu hoc modo ne'?) & reliqua tria loca in fe , afferi non poßit. Ait enim Eo nn 5 nn 3
bis bac vox (n:n cum1 converfivo, nam fine eo
Maforâ Magnâ textuali , addunt , nempè `Ep. ſzpiùs extat) reperitur ; ſemel in verſus initio ,
deſºlva, Pſalm 80: 14. Rºwn impii, Job 38: ſemel in verſus fine. (qui locus eſt Eſa. 57: 3.)
1 3. & 1 5. rationem autem ejus literarum fuf 3. Unde autem illa in verfione Græca diveifi
pénfionis tradunt nullam ; (curiofas verò , fu tas , quod aliqui Codices legunt ἀργίσθw , alii
perſtitioſas, & ex parte blaſphemasJudaeorum άropév%w &r' &υτού ? Si prior verfio vera (quae
fationes parum nos curamus. ) Malè igitur communiter recepta , & quam Plantinus, in
Gordonus ex elevata feu fufpenfa illius literæ opere illuftri Regio , alteri illi praetulit) fe
fcriptione , & ex circello aâdito (qui notam queretur , aliam effe verbi Πxim corruptio
defignat Maforethicam) probare conátur , 3u nem , quàm eam , de qua fomniat Gordonus :
daoi deditâ operâ tô , interpofùiffe, Hæc enim riji enim nullibi irafci fignificat. 4. Quin &
ratio fi probãt, afferendum Jefüitae fimul erit, altera illa verfio, και επορεύθη απ' αυτού , ver
in Pſalm.8o: 14. voce pºp & voce errºn Job bo nitn non fatis congruit. nJt enim non difce
38:13, 15. rò v paulò altiùs fcriptum, effe fu dere ab a/iquo , vel relinquere meutraliter , fed
ម្ល៉េះ , & à Judais poterioribus tempori rejicere, removere , a&tivè fignificat ,
us fuiffe additüm : cüjus falfitatem re§ ipfa uti exempla evincunt. Pellex autem ifta jux
Sole meridiano clarius oftendit. _ 5. Sepofitis ta verfioñem Grzcam non repulit , & ejecir
igitur, quae allatae funt, opinionibus , fimpli maritum; fed ipfa à marito difceffit, His igi
citer nos cum Marco Marino aſſerimus , Ger. tur & aliis rationibus moti vocem hanc , ut
àrgum , cujus filius 3 & Mamaffem cujus nepos ab omni corruptela liberam & immunem , à
Jehonathan'ifte dicitur , fuiffèTLevitás , atque Gordoni intentato crimine meritò abſolvimus.
ita Gerfomum iftum fuiffe alium á filio Mofis ; 5. Rem ipfam & fignificatum verbi hujus quod
Manaſſen alium à Mamaſſe tribus ſuæ Principe, fpeétat , Jun. & Tremell. ita reddunt : T*
etiamfi idem utrobique fiomen fit : id quod a ivi?", ""); Et ſcortata eſt cum eo concubina 数 >
- - AN-929,
4o L I B. I. T R A CT. I. DE TEXT U S
Mon enim (in gloff. addunt) juffa uxor erat ,
donec parentum confenfù confirmatum eft matri
monium , Exod. 22: 16. qüo confirmato , pater XX. 2 Sam. y. v. 8.
illius dicitur Levitæ focer. infra v. 4. Conftru
&ionem autem verbi hujus cum praepof. ~ ' Efunt in Hebraeo illa duo verba, quæ ha
(ut fcortari cum aliquo fignificet) ex Ezech. 16: bentur in vulgata editione : Propofùerat
i 5, 16. oftendunt. De qua interpretatione li praemium , nimirum David , ut conftatéxT 1 Pa
berum cuivis relinquimüs judicium. - Nobis ral. 1 1: 6. ubihabetur integra fententia. Huntl.
ifta textui videtur accommodatior, ut -7y vel Cap. 9. S. II.
per penes, juxta (quomodo Luth. vertit , Pa Rêfp. 1. Rု့ုို
pro duabus iftis Hebræis
fie batte neben ibm geburet, ) vel per contraver vocibus quæ latinè fonant ; Propofùerat prae
tatur: &- fcortata erat contra eam (maritum.) trium , per incuriam fubrepere pötuerit `vox
-Lafciviorem enim fe forfan contra maritum , 7?*** quæ in textu extat, alius viderit me ocu
contraque fidem conjugalem ipfi datam , feu latior? Nulla enim vel literarum vel pun&to
apud eum geffit , quam rem cùm Levita ægrè rum utrobique eſſet conformitas. 2. Chaldaeus .
ferret, & Team qbjurgaret, malitiam illa ma Hebraicum`textum ad verbum ferè exprimit :
litiae, addens aufugit ab ipfo, pofteaque pœ uti & Interpretes Graeci. Ex fola autem vul
nas delicti fui DE O dedit gravifimas, verf. gata editione Latina velle veritatem Hebrai
25. & quidem per id , per ရွှံ့ပုိ peccaverat , cam aeftimare & corrigere , hominis eft vefa
juxta regulam commuaefm , Sap. 11; 17. 6. Vi ni & malê fani. 3. Iii Hebræo non corruptio
detur hic reſpicere Chaldrus interpres, eft , fed ellipfis , quam àvavraxóoTov, & à ro
r^oa; ở /previt , feu vilipendit eum &c. º ma glárvavv fiye reticentiam , vocare póffis : R.
ximus enim contemtus ifta contra fidem mari Schelomo in comm. h. 1. Yprºpp'Scripturam
to datam lafcivia 3. (etfi & hic paraphraßes proconcifàm vocat. 4. Complétur âutem illa el
niin legiffe rixin videri pofTit , cùm & alibi li
lipfis 1 , Paral. , I 1: 6, ex quo ceu parallelo ,
terarum fimilium permutatione ufus fui{fe de nofter hic explicari debet.^ 3. Vulgatum au
prehendatur , quo ipfo tamen fontis verae le tem Interpretem ဇူ့ fpe£tat, non verba, fed
&tioni nihil derogatur.) 7. Quin Jofephus fenfum is fecutus fuit : & quia ellipticum fer
etiam , (de quoTGordonus ait , quod wibil o monem hic deprehendit , çomplerè illum hoc
mmimo de formicatione fcribat , cum tamen latè modo conatus eft , ut *p*' redderet per confij
hamc hifforiam perfequatur , ) non omninò nul tuerat premium. Ipfe Gordonus vulgatam ver
lam dictæ rei mentionem injicit, dum lib. 5. fionem vindicaturus, illam fæpèfènfumpotius ex
antiq. c. a. ita loquitur : Vir è plebe Levitica primere, quàm fingula verba transferre aftruit c.
duxit uxorem &-c. hanc cum vehememter ob for 15. S. 3.
mam amaret , parum refpomdere im amore ægrè
ferebat. Himc orto diffidiò mulier comtimaas ex .XXI. z. Sam. 8. v. 4.
poſtulationes non ferens, relicio marito menſe quar
to ad parentes revertitur &c. En abitus cáufa ,
mariti objurgatio , hujus autem à J9fepho ea Erba ita habent : Cepit David ex eis (Sy
ftatuitur caufâ, quod maritus ægrè tulerit, pa ris) mille & feptingentos equiter. Pro qüo
rùm ipfam in amore refpondiffe. Quo ipfola 1 Paral. 18: 4. traditur: Cepit autem David eæ
{civiam & animum meretricium Juvenculae pel eis mille currus , ©• feptem millia equitum. In
kicis haud obfcurè innuit, alterutro horum numero videtur iheffe corru
Ptlo.
3(IX. 1 Sam. 3 τ'. 13. Refp. Planè nulla. , Cohaeret uterque textu
fatis congruè. In priori Samuelis loco ad vos
cem *'°* mille , fùbaudienda vox > curru;,
E filiis Eli dicitur , pT? D*%P*-**) quod quae in loco Paralipom. 蠶 Eft autem
maledicemtes fibi (fuerint.). Pro cri?"alii ejufmodi fubftantivi ellipfis in facro textu non
SR? Deo, alii 55 illi , legendum , & olim fic infrequens , Pfal. 73: Io. Pfal. 38: 8. &c.
fcriptum fuiffe , _ contendunt. Refp. Quid Per #ಸಿ: autem equites , non inguli, ſed
de illa Tikkun Sopherim , feu correctione equitum decurie (Schwader Reuter) intelligen
Scribarum fentiendum fit , expofitum fuit fu dæ : Septingentae autem equitum decuriæ Ie
Pra, quites divifim confideratos exactè conftituunt
fepties mille , qui numerus in Paralipom, ex
primitur. Eadem ferè conciliationis ratio eft
inter* Sam. 1o: 18 & I Chron. 19: 18.
- AXII,

–…
PH E, B R AE I IN V : T. P U R I T A TE, 4r
န္တြီးn patet.
1DI.
D. Lucas Ofiand. in paraph.
XXII. 2 Sam. 16. v. 12. -

. Refp. 1. Conje£tura faétae aliquando .ெ


tionis afferri poteft nulla : Cumque mitiori
Ro •y'ys in oculo meo, fcriptum olim fuiffe , c9nfilio & intérpretatione commodâ textus ea
i*j!2 in bumilitate vel manfuetudine fua : & à •diffonantia placári potfit , ecquid fu[picione
çribis corruptam fuiffe hanc vocem , putat ifta opus ? ' 2. Tremellius igitur & Junins ,
Galatinus. Cui quid refpondendum fit , fupe uti & Pifcator, ad nomcn Michal fubaudiunt
rius oftenfum. vocem fòroris ; Quinque filios (/ororis ) Michal
filiæ Saulis. QuaIis éllipfis v. 19. Goliathi Git
.XXIII. 2 Sam. 17. v. 25. l taei fcil. fratremii , uti conftat 1 Chron. ao: 3.
3. Dn: D. Frantz. de interp. Script. orac,
128. ita conciliáre videtur , quòd `fterilitas
Mafae parens dicitur fuiffe *?*** Ifraeli Sam. 6:23. Michali non tribuatur ſimpli
Ax£pvn
ta. At 1 Paral. z. v. 17. dicitur fuiffe 2citer & abfólutè , fed refpe&u certi temporis ;
Ifmaelita. Quarum alterutra vox de
tempore quo (ad Davidèm ab
ab eo nempe ,
pravata eſſe videtur. T. Abnere redućta , 2 Sam. 3: 16. ), Davidem
-

Refp. 1. Qmnes facri textus veriones notris ante Arcam l)omini faltantem irrifit , cujus
Codicibus Hebrzis hic ferð reſpondent : Nec Pœna fterilitas fubfequens fuiffe videtur 2Sam.
Mafora diverfum quid fuadet.^ 2.° Utrumque 6. Eandem autem Michalem ante reduétionem
falvâ veritate , falvâ textus facri integritate » ad i)avidem habuiffe maritum Adrielem filium
confiftere poteft. Vel enim religigne Ifraeliga, Barfil/ai Mcbolatbitam (qui alius fuit à marito
gente verò & profapia Ifmaelita fuit, » uti 劃 Merab , qui non dicituf filius Barfillai , fed
hius & Toffanus volunt : Vel, quod probabi fimpliciter Adriel Mebolathita, I Sam. 18:19.)
lius: profapia Ifraelita fuit : cognomen autem & ex eo ఫ్గiftos produxiffe filios. Quia
Ifinaelita côntraxit "7"ypp." "Na";g ‫ לפי‬qugddiu verò huic obftare vidétur , quod David Mi
in illis regionibus peregrinatus fit , uti R. Sghe chalem priftinam uxorem non ab Adriele filio
lomo, & R. David Kimchi, & ex iis Mar Barfillai Meholatitha, fed à Paltiele filio Lais
cus Marinus in Arca Noae annotant. (Sic Ce repetit , 2 Sam. 3: 13. cui eidem ( Davidi
rcthari 2. Sam. 8: 18. Uria Chitteus 2 Sam. exulanti à Patre Saule erepta) elocata & tra
11: 3. Ithai Gitteus 2 Sam. 15: 19. ab ha gita effe digitur , 1 Sami.,23: 44. igitur re
. bitationis loco dicuntur. ) Kimchi addit : ſponderi poſſe ait : Paltielem , à quo David
‫נאדוני אבי זל כתב כי כשהיה בארץ ישמעאלים קורין אותו‬ uxorem reduxit , fuiffe alium â នុ៎ះ (cui
primitus poft Davidem nupfit, ejus nempe fra
)‫ישראלי שם וכשהיה בא משם לאי (לארץ ישראל‬ trem : Ut ita Michal 1. Paltielem filium Lais,
:*#rror inix pºp h. e. _ E. Da. parens meus 2. Adrielem filium Barfillai , 3. poft mor
quamdo
(memoria ejus fit im pace) fcripfit , quod tem hujus, prioris fratrem ( quod per legem
(3etber) fuit in terra Ifmaelitarum , vocaverint Dei licebat , Deut. a 5:3.) atque ità intra an
ipfùm ibi Ifraelitam : &- quod quamdo rediit exin nos 7. vel 8. alienos „tres habuerit maritos.
de im terram Ifrael, vocaverint ipfum Ifmaeli § Optima, meo tenui judicio , ex Jonathane
tam. Plura i5i addit , quæ Rabbinorum fo halda o deſumitur interpretatio, qui ita con
mniis caeteris annumeranda. vertit , ‫וית חמשת בני מלב דרביאת מיכל בת שאול‬
'ixi ***? n** h. e. &- quimque fifids Merab,
%TXI/. 2 Sam. 21. v. 8. quos educaverat Michal filia Saul , quas pepere
rat Adrieli &-c. Unde patct, in Hebræo fub
audiendam effe vocem γ hoc modo: Et quin
Uimque filiorum Micbal filia Saufis , hic fit que filios Michal, fíliæ Saulis , quos peperit ဂို႕ို
mefitió. Pro Michal' autem legi debere Merab) Adrieli &c. Graeci interpretes hoc ita,
MEB, conftare videtur tùm ex 1 Sami. 18: 19. exprimere voluerunt : και τους πέντε ιιες της
ubi Merab filiæ Saulis maritus dicitur Adriel μιχολ θυγατρός Σαελ , τους τεχθέντας τώ Α
Meholathita , qui idem h. 1. dicitur maritus δpi%λ &• quimque filios Michal filiae Saulis, quige
Michalis, addítis tantum vocibus, quod fue miti [upt (fcil. ab uxore ejus Merab.) Adrieli ,
rit filius Barfillai : tum ex 2. Sam. 6: 23. ubi R. Schelömo ita loquitur': n'y %ypi nº:>y;
dicitur , quùd Micbali non fuerit filius ufque ad ‫לפי נקרא על שמה והמגדל יתום ויתומה בתוך ביתו כאילו‬
diem.mortis : At h. 1. quirique ejus memoran :ipp y "P" " h. e. Merah genuit , (hös fi
tur filii. Unde pro Michal fubftituendum effe lios ) &• Micbal educavit , qùare à momine ejg*
V0mcn Mcrab , & ita corruptelam fuiffe lite vocantur : Qgi ಅಣ್ಣ educit pupillum vel*燃

-
42. L I B. I, T R A CT. I. DE T E XT US
-

lam in domo fùa, (eft) ac fé genuiffet eum , &:


vocatur à momime ejus. Eodem ferè modo R. JKXVI. 2 Sam, 23. v.8.
jefchajah & R: David Kimchi , qui exem
lum ferè fimilc adducit ex Ruth. 4: 17.
*pyj? [aTt?, matus eß filius Noomi ; cùm tamen A: uot videntur hic corruptae voces , fi
propriè nurui ejus Rüth fuiffetgenitus: Noom collatio inſtituatur cum 1 Par. 11: 11. Et
verò filiolum fimu fuofovit &• eduxit, uti verfu corruptionem inibi Lutherus etiam ponit in
praecedenti dicitur. marg. notä.
I. In priori loco is, qui Heroum Davidico
XXV. 2 Sam. 22. v. 1 1. rum ducit agmen, nominatur “yb>nn njs yi*
In poferiori verò hiperria Eppy : Refp. 1. Ma
forethae ad utrumque ut integrum & incorru
Xtat hic vox xy &- vifùs ef? (fuper alis P£um fuas adponunt notas. Σ. Non potuit fa
venti:) pro qua Pfalm. 18: I 1. in eodem cilè ex incuria talis in Samuele fieri literarum
Cantico eft \!!! dº volavit. _Librariorum igi Permutatio , ut ex collatione vocum & litera
tur corruptela n pro n irrepfit. rum apparet: de induftria autem ut Judæi cor
-

Refp. i. Tempore Au£torum Maforae, qui rumperent , nullam omninò habuêre caufam.
antiquiffimi , le&tum fuiffe >¥' patet ex nóta 3. Quæ cùm ita fint , videndum de verborum
annexa: vocem ifibamc bis reperiri, cum ad al ſenſu, Thargum Jonathae ( cui ex parte ad
teram sºnº in Pſal. 18:11. adnotent 5 non am ftipulatur LatinusTnterpreS) verba' loci Sa
plius extare. 2. Senfus in utroque loco inte mu£lis ad ipfum Daviderii refért. Ita enim pa
er cft , & fibi pulchrè refpondens , uti per fe raphrafis ejus Latinè reddita habet: Et baec mo
ီ|ိ Unde igitur hæc fáétae corruptelae fu fpina robufforum , qui fuerumt cum Davide beroe,
fpicio ? 3. Idem eft quidem hoc canticum cum (qui fuit) caput exercituum, ~g*n *p**>-%y ‫נתיב‬
fal. 18.7 interim tamen quibufdam in di&tio Jedens fùper /o/ium judicii, &- ommes Propheta &.
nibus, & ut quidam afferunt, in 49. locis ab Seniores circumffaiit eum, unâus im un&iome fìn
eo ( abfque 諧 tamen depravatione) variat , éfá, elecius, & tener, pulcher formá fuá, c9 de
<quibus accenfenda vox >*\ 4. Illa vocum va corus adſpectu 啟
c9% ‫וכן בעת רזל כי זה הפסוק על‬
riatio ita fe habet, ut mutuas fibi quafi in ex “? inquit R. David Kimchi, hoc eft, Et b,c
plicando tradant operas. 2. Sam. 22:8._funda eff/ententia Rabbinorum, quorum memoria,/t in,
menta Epu; cælorum commovebantur. Id Pfal. benediéfioue, quòd hic verfùs agit de Davide."Ubi
18:8. ita effertur : fumdamemta E^^n momtium ftatim adjicit, alios dé Joabo intelligere hunc
commovebantur. Per cælos enim altiffimi mon yerfum : Ipfe verò de primcipe quodami exercij,
tes intelliguntur, quibus quafi coelum videtur Davidici exponit , cui nomien' *yyyy iy*y (de
incumberë. Pfal. 18: 5. Circumdederant me “an quo paulò poft) de quo narrat, quòd fuerit /?-
dolores mortis , pro quo 2Sam.22: 5. dicitur, piems præter fortitudinem fùam , n>yj >gnº ín
*^3*^ comtritiomes mórtis. 5. Interdum etiam ‫סנהדרין וחכמי ישראל והיה ראש להם זהו שאמר ראש‬ -

ita fe habet , ut variatâ unicâ literulâ fenfus '='#'vt* ip* *in'w*yy hoc efì; E, fili}j;,.„,
idem fit. 2.Sam. 22:43. Sicut lutum platearum in /effione (cáthedrae) Sanhcdrim, &:fapiéntum
cPi* commimuam eos : Pro quo Pfàl. 18: 43. Ifrae! , & fuit caput ipfis , &: hoc eß quoâdicit , ca
EP:ns: evacuabo eos, permutatione literarum put Principum. Etitaferė R. Levi Ben Gerfom,
tu
& Rab. Jefchaiah in h. 1. quorum hic *j^* ny itá
nn, fenfu tamen eodem. 2.Sam. 22: 46. * In* intçrpretatur , E=??? 5əğp myw quöd füéf#
& comffringentur ex claußris füis : Pro quo Pfal. fapiens præ omnibus illis. R. Salomo étiam $ibi nn
18:46. 22 nº & movebuntur & c. per metathe
fin literarum nx fenfu itidem eodem. Hisigitur cujus libgr. Samuelis meminit, putat patrem
annumeranda vox , de qua nobis fermo. δ. Et cffe r§3gfäbeam, qui 'jpYTÌ3 filiis Häcbmomi
ertinet huc tandem, quod Π8? milvus (à vo diciturinaltero lo6o. Ita ipfe ihcomment. Pa
體 pernicitate ita diétus) Deut. 14: 1 3. di ral. Sed in gomment. Sathuelis, totam peri
citur īn8 iifdem literispermutatis, ubi tamcn copen ad Davidem refert , his verbis:" Haec
corruptelam nemo facilè agnofcit, fùmt momima heroum , qui Davidiis ; (nxvx sv.
qui fedit im, refidemtia Samhedrim ; & ipfé, (voca1
tus eft) ***nn Tacbkemomi, & ipß*w%ύn vsv
caput trium, pater( princeps ) injulchritudine,
in fapientia, &- im fortitudiiie. In tribus iffis re1
tus ip/e fuit caput, fic diéîum eß (1 Sain. 16:
Ì8. de Davide ) /apiens verbo , &- vir formo
/us , & fortis viribus § 4. Utut autem hæc fefe
habeanta
H E B R AE I I N V. T. P. U R IT A T E. 43
habeant , byen *£ fimpliciffimè res expediri forat tamen lignum durum : Sic David in f man
poffe videtur, fi dicatur, effe varietatem quandam fùetiffimus , contra hoffes rebellantes fuit fortiff
propriorum nomimium , ut idem , qui dicitur3a mus. Gloffa interlin. ex Pfalm. 23. adducit:
7chabbam Bem-Hachmoni, propter certam rati Ego fùm vermis , & mom bomo.) Sed videt qui
onem, nobis incognitam, vocatus fuerit 30 vis, cujus ponderis haec fint. 4. Simpliciffima
fcheb Baff.bebeth Tacbkemeni. (Et nomen qui videtuf effe illorum fententia', qui vertunts
Jem Beh-Hacbmomi & Tachkemomi quod attinet, Huic volupe feu gratum erat (ad verb. Ipfè, vo
certum eſt, parenti rot, Jafçhab am nomen luptas ejus) lignato five baffato ( hoftiliter in
proprium füiffe, 583>t Zabdiel, uti ex 1 Pa vadere) ocfingentos ( à ſe ) vulneratos ſeu con
ral.' 27: 2. conftat. Idem autem Zabdiel à fa foſos vice una. Germanis ita poſſet hoc effer
pientia, qua pglluit præ cæteris, 'p?n forfan ri: Dem kam eine Luft an, ſeinen Spieſz (auf
homen apùd vulgus förtitus fuit , ficut à vir zuheben ) wider acht hundert, die von ihm auf
tutibus & officiis alii ဗျို့ in facris literis einmal verwundet oder geſchlagen wurden. rg
cognomina fortiti fuiffe leguntur, Nehem. 1 o: igitur ab Ty voluptas : 'jsy ab î'y /igmum deduci
1. Daniel. 1: 7. Genef. 4t: 45. Marc. 3: 17. tur. ( Similis pofteriori vox eft I.ev. 16: ar.
A&tor. 1: 23. &c. Jefchabham igitur , _ qui "Ay paratus , tempgffivus , oportunus , ab ng
filius Zabdiel, aliàs Hachmoni dicti , fuit , tempus. ) Atque fic idem hoc loco dicitur,
2Sam.23. fimpliciternomine patronymicovo quod 1 Paral. 1 1: 11. neque quicquam vel in
catur :na Chachmonites ) Ejufmodi autem commodi hinc metui, vél córruptionis illatæ
polyonymiæ & propriorum nominum variati cogitari jure poteft. Nec obftaf, voces illas
önes obviae crebrò fiunt in textus facri le&tio alias in Scripturis eſſe incognitas. Nam dan
ne: quz fi toties ejufdem inferrent corruptio tur multa μόν^pw feu monadica , hoc eft , quæ
nem , quam larga, bone_Deus! corruptela femel tantùm occurrunt in Hebræo fermone,
Íï in ägro iftojuriffimoforetfeges! Dóv En vocabula , quibus accenfenda etiam ifta duo,
Abſit hoč, abſit longiſſimè! de quibus agimus. Nec obftat ellipfis verbi
‫נידע‬1 ‫ הוא‬In hoßiliter imvadendi, vel alteriuscujufdäm , nam
II. In priori loco dicitur ‫ינצעה‬.
poferiori vero inºn "nºs nºv º ipe tollens ha & id non eft alibi planè infreqüens. 1 Reg.
fám fùam. In priori verò quid i'7? quid 'yyT! 22: 36. Quifjue in civitatem fùam &- quifque im
vocabula infoîita ? Reíp. 1. A diverfirate , terram fùam, fubintellige Div: revertatur.
imò & raritate vocum , ad inferendam de III. In priore loco 8oo. in poßeriore 3oo. fit
ravationem argumentari non licet. 2. R. mentio , ab Heroë ifto czforum. Refp. 1.
imchi pro proprio illas voces habet nomi R. Kimchi conciliationem dat iftam , quod
me , uti paul6 ante di&um. 3. R. Schelomo dwo prælia contigerint, im quorum altero ocfimgemti,
contortâ utitur ( forfan Thalmudicâ) gloffa: im altero trecemti fuerint caff. 2. Alii illam,
‫ עדינו העצני בשעוסק בתורה כורך מקשר עצמו כתולעת‬quod alterum de filio, alterum de Patre intel
ligendum fit, quam R. Kimchi itidem attin
‫ כמו מעדנות כימה וכשיוצא למלחמה קשה כעץ‬ít in comment. Paral. R. Salomo in h.l. Im
hoc eft, (Senfus horum verbQrum eft:) Qgan amuele fcribitur 'imp>pn ; hic fuit pater illius
do occupatus fuit ( Dayid .. de qu9 putat hic ( qui vocatur in Paral. Jafabeam filius Hach
agi) in lege , involvit &- colligavit fèipfùm ficut móni) &- pulcbrae fuerumt vires patris prae vi
vermiculu$, quemadmodum (diciturJob. 38:31.) ribus filii, ficut fériptum eff, de illo ; fùper o&im
· rmxnyp ligamina Pleiadum , º quando exivit ad gemtos confoffos uma vice. 3. Alii hanc, quod
prælium , durus ( fuit.) ut, lignum. Putat 1g 3oo. ab ipfo immediatè , reliqui eadem ftrage à
tur \x*iy habere fignificationem colligationis , çonfórtibus ejus fint proftrati. 4. Alii demium
ficut vox cognata nútyp hoc fenfu venit in Jobi iftam , quod contra exercitum 8oo. viris con
loco, (nimirum apud prifc95 Hebrae9§3. âliàs ftantem infurrexit, & ex illis trecentos occide
enim jùxta Aben Ezram & R. Levi delicias mo rit, reliquis quingentis in profligatis.
tat.) Vocem autem 'jxvn ab Y£ lignum dedu Quorum primum videtur fimpliciffimum.

cir. ^ R. Kimchi :* Im hora quá fuit ( David) oc
cupatus in 1ege , oblećavitJeipfúm.,(ipš Tºp)
fíéut vermicülus: Et im hora , quâ egreffus fuit XXVII. 2 Sam.24. v. 24.
ad prælium, induravit /eipfùm ut Yy lignum.
Non abludit valde vulgata Latina, quae ita le T emit David aream &• boves (ad holocatf*
git: Davidſºdens in cathedra ſapientiſinus Prin ftum , ab Arauna) argenti Siclis quim quagin
ceps inter tres, ipfe eff quafi tenerrimus ligni ver ta. At 1 Par. 21: 25. Siclorum atiri /êxcemte
micu/us &c. (Lyfanìs caufam appellationis red rum fit mentio. Videtur in duobus hifce locis
dit , quia licet vermiculus im fé fit molliffimus, per- | vel ineffe contradi&tio,vel in alterutro corruptio.
F 2. Refp.
1, I B. I, T R A CT. I. D E T E x T. Us
Refp. Neutrum ineft , uti ex conciliationis bat bimos, ut fit in ordimariis Primcipum copfir. Hæc
amico apparet foedere. . 1. Quidam verò id illi: Quorüm expofitioni favent ipfaTutriufque
quaerunt in diverfitate Siclorum , quoruni aliqs textus verba. In priori ita habent : Et eráme
çommunes , alios Regios , alios fanc7uarii fuiffe Salomomi quadraginta millia præfepium equorum,
ajunt. Sed hoc rei nummariæ computationi 553npº ad većfariafua ( feu ad expeditionem cur
exactiori non quadrat. 2. Rabbinorum ಟ್ಗ ruum fuorum) s:“ & ad duodecies mille equi
ad contributiomjs ratiomem confugiunt. Ex fin tes (ellipfis przfixi 5 pro Ex") q.d.his duo
ulis enim tribubus colleétos & contributos bus ufibus, expeditioni fcil. curruüm & equi
盎 Siclos quinquaginta perhibent , ex quibus tum , quadraginta illa millia equorum infer
fumma confe&ta fuerit fèxcentorum ficlurum au vierunt. In pofłeriori v. textu ita fonant ver
ri, Vid. R. David Kimchi in comment. 3. Ex ba : Et erant Salomomi quatuor millia prafepiunt
materia emtionis feu objecio optima fluit con equorum , ni52728 49 currus , ( h. e. tot fuerunt
ciliatio. Primum enim David (inter anguftias Salomoni currus , quibus certus equor. nume
faevientis peftis facrificaturus Domino) boves , rus inferviit ) &• duodecies mille equites (quorum
Jigma & aream emit , quimquaginta ficlis argem ufui reliquus equorum numerus fuit deftinatus.)
tj. Poftquam verò in primo illo facrificio 3. Alii hanc ineunt rationem , ut loco priore
{quod igfie cœlitus delapfo accendebatur ,, & praefepia equorum fingula : in pofferiore fepra
Huis peſtifere ſanationem individuam habebat praefepiuin , quorum fingula decem equos con
comitem) intellexiffet , hunc ipfum effe lo tinuerint : feü quod eodem redit, injriore mi
cum , quem Dominus ædificandae domui fuae nora pro fingulis equis: inpofferiorimajora pro
elegiffet : jam exiguâ illâ areâ , quae altari denis equis equilia five fepta intelligi afferant:
cefferat, contentus effe noluit , fed totum mom ut ita 4ooo. equilia majora 4oooo. mnimora con
tem Morijab emit longè clariús, nempè/excen ficiant. Ejufque conje&turám ex ipfa vocis u
tis ficlis auri. De emtione priori in loco Samue trobique ufurpatæ varietate capiunt. In priori
lis': de pofferiori in loco Paralipom. agitur , loco üfurpatur ni* in pofferiori veròn^§ quo.
uti circumftantiae oftendunt. Apud Samuelem rum priori equilia ìmplićiter , poferiori equi
enim area & bovis: In Paralipom. yerò Eip?º , lia talia , in quibus decem equi ordine fuo in
illius loci ( hoc eft totius mdntis Moriah) fit ; terdiftin&ti continebantur , 器 cujus fignum
mentio : Et in capitis Paralipom. fequéntis Jod, numeri denarii nota , inferta fit) ôieno
initio additur, qnod David dixerit : Hic£f? (lo tari ajunt. . Id cujus firmitatis fit & ponderis,
cus) Domus Dei: quo ipfo ad montem totum , viderint alii. Benjamin Tudelenfis in Itine.
jam à ſe emptum, non obſcurè reſpicit. Con rario (in quo res menmorabiles , qtuas, totum
èratur etiam 2 Paralip, 3: 1. Et ita quoque ferè terrarum orbem notatis itineribus dimcn
R. Kimchi & R. Levi Gerfonis fentiunt. fus , vel ipfe vidit , vel à fide dignis fuae aeta
tis hominibus accepit, breviter ac dilucidè de
fcribuntur : Vixit autem ante quingentos ferè
XXYIII. 1 Reg. 4. v. 26. annos) p. 43. 7erofòlymis in domo, quæ fuit Sa
lomomis , # prºſèpia equorum à Salomone
E. erant Salomomi quadraginta milia præfe confirué?a , edificium firmi/imum , lapidibafae
pia equorum. Pro quo » Paralipom. 9: 25. comffams maximis , cujufmodi fabrica mullum ia
quatuor famtùm millia numerantur.. Alterutri tota terra vifitur exemplum. ' Allegatur etiam
igitur numero corruptela illata fuerit. hoc à Schindlero in Lexico col. 43.
-

Refp. 1. Vulgata quidem loco etiam po


fteriori habet quadraginta millia , fed falsò : in XXIX. 1 ?eg. 5. v. 1 1.
Hebraeo enim" (cui Graeca verfio refpondet)
ErE28 ny?y* quatuor millia tantùm commemo
rantur. 2. Tutiùs in commoda conciliatio V7|| Cororum olei fit mentio , quos Salo
ne, quâm corruptelae ſuſpicione , explanatio mo Hiramo dedit : Pro quo a Paral. a:
nis hic afylum ponitur. Conciliationem verò |;ို
viginti milìa bathorum olei ponuntur. Quae
un. & Tremell. dant iftam : Status ordinarius menfuræ planè diverſæ, & computatio minis
à Schelomone conflitutus efi, de alimento prafian fibi refpohdet. Putat igitur Ge6rgius Agrico.
do buic equorum mumero (quadraginta millium) Ha, lib. 1. de menf. p. 144. pro *3 mendosè fcri
ad ommem meceffitatem : è quibus /èxdecim millia pto, in loco prioré , légcndum effe n3, cui fi
quatuor millibus curruum aptabantur, de quibus ellipfeos complementum (adfcitâ nimirum ,
2 Chron. 9: 25. reliqui, id eß , viginti quatuor ex membro immediatè pracedente, voce nº
millia ad duodecies mille equites pertiwebamt, (de qui mille) accedat, res omnis falva eft , & con
busin utroque locoagitur , ) quorum/ quifjue babe | formitas fibi conftat. Conje&uram fuam fir
- - Iſlaf
H E B R AE I, I N V. T. PUR IT A T E. 45
mat ex eo, quia Jofephus 1. 8. antiq. c. 2. & quod Salomo dederit iis , qui im Libano lignis ca
LXX. ita vertant. 2. quia nufpiamalibi in fcri dendis , & deportamdis occùpati erant, mempêtri
pturis 52 Cor Jiquidorum fit menfura &c. ,. fici, olei , hordei, &: vimi menfùras 2cooo. quas
Refp. 1. Haê de difficultate cùm inter alia ex promiffè. Salomonis v. 1o. proférvis cafêfibus
ad Cl. Buxtorffium Cal. Sept. 1623. fcripfiſ &• putatoribus lignorum , mom profamilia fita Hi
fem, refpondit his verbis: Miror Hebraeos banc ram verf 15, poffulat ó-c. H*c vir do&tifi
(difèrepäntiam } mom tangere. Corus de gleo et £mus , in quibus 9mnino acquiefco. De loco
iam legitur Ezech. 45: 14. Scio plures difcrepan Jofephi adduéto obfervandumì obiter , quantâ
tias in numeris, im his libris occurrere, qua diver Cum evidentiâ veritatem à ſe dictorum ſtabi
fó refpeéiu dicfae, conciliari /o/ent.. S«peutia vox liat. Cùm enim Hirami fcriptam ad Salo
Juobìs verfùs membris communis eff. Sic ‫ אלף‬per nongnm epiftolam verbotenus pofuifTet (cujus
zineat bic ad utrumque membrum , per commit claufula : Tu verò bawe nobis gratiam reponô ,
•mem ellipfin, ut ibi: Jpes pauperum peribit in /?- exportandi ad pg* ut frumenti poteßatem facias ,
culum : pro, mom peribit : fubaudito * expre qu? , utpote infulares, maximè indigemur,) hae&
cedemte membro , P/al. 9: 19. Haec ille ; quae fubjungit verba ßsßáòtizá : Harum litèraram
vera funt, fi corruptionem [tatuere, & T3 pro exemplaria bodiè quoque duramt , tàm im nofiris ,
“â legendum effe , cum Agricola dicere ve quàn Tyriorum annalibus: Et ſi cui libuerit bec
limu$: nequaquam vero , fi le&tio communis certius cognofèere , impetrata à publicorum com
arg *i> retinenda fit , nifi cum Vatablo dicere mentariorum confervatoribus vifendi copiâ, com
velimus , Corum & Bathum eandem fuiffe perier eorum ſcripta conſonare cum his, que à no
bis produntur. Quod ideò admonui , ait gui harc
menfuram : cujus contrarium ex Ezechigl. 45: /egunt , fciamt , no* nibil veris affingere, meque
11, 14. patet, Chomer nimirum ; qui & Co verifimilia quædam &- ad dele&atiònèm accommo
rus vocafur, continere decem bathos. . -

2. Hæc igitur refponfio cùm non fatisfaciat, da narrationi noſtre interſerere, attue deinde po
inquirere hâc de ré perrexi , & g3r occafio flu/are, ut le&or , mibil amplius diſquiremdo., f:-
nem ad D. Joh Rothmalerum » Superinten dem vobis habeat : quamdoquidem ii bac commiíq.
dentem Rudölphopolitanum , amicum meum nom tatione à decoro diſcedere abſque mefario ſèelere
licet. Qgapropter mom recufíimuí, quin fëri
fingularem, de ea fermonem feci ; qui penitùs pta mofra
rextus circumftantias expendens, hunc in mo- ; rejiciamtur, mifi talia funt , ut córum,
dum refpondit : Videmtür hi loci ( 1 Regum 5: { veritas validiffimis argumentis approbari poffit.
11. & 2 Paralip. 2: 1o. ) haudquaquam eſſe
paralleli, quod perfùadet ipfa leéfionis diverfitas ,
&» rerum , quæ utrobique legumtur , difèonvenien XXX. 1 Reg. 7. v. 26.
tia. Nam. 1. in libro Regum dictimttir dati xo.
Cori olei contufi : Im paral. bati zoooo. . 2. Illic A pacitas maris fuſilis, à Salomone fabre
triticum datur &• ofeum ; Hic praeterea etiam hor faóti , dicitur fuiffe
bis mi//e bathorum.
deum additur, &- vimum. 3. Illic triticum datur Sed 2 Paralip.
4: 5. ter mille bathi memoran
n3*p im cibum ; bic triticum ni>^ contufum. tur. Cumque ratio Mathefeosoftendat , prio
4. Illic Hiramo &• domui ejus ; bic fervis cafóri rem numerum effe verißimum: mendosè igitur
bus é, putatoribui lignoram. Unde eolligitur, tria millia pro duobus millibus loco pofteriore
mom planè eadem effe , quæ bic &- illic /egumtur , | irrepfiffe videntur. -

licèt cognata fint quodammodo: fed deſcribi in li 器 1. Non facile pro EE'* potuit nw%
bro Regum, quid Salomo permiferit Hiramo, pe E’PN irrepere Scribarum negligentiâ, uti vo
tenti de fruãibus terra Ifraelitica exportare ad ces ipſx វ៉ែ Nec Maſoretharum inde
a/emdam fùam familiam , im commeatum am feffa fedulitas quicquam corruptelae admififfet.
nuum , nempe 2ooo Coros tritici, & 2 o Coros , Alia proinde hic cónciliationis ineundavia eß.
olei. Unde triticum dicitur in cibum domui ejus 2. Eâm in diverfitate Batborum quidam quae
datum faiff , fic enim petierat Hiram verf. 9. runt. Verùm vix diverfitas illa óftendi pöte
Tu viciffmi facito voluntatem meam , damdo ei. rit. Græci interpretes pricri loco ðýo zixiáðag
bum familie mee: non gratis, ſed juſto preciocoë χόεις : in Ροβενίori , μετρητάς τρισχιλίους po
*mendum d*> exportandum : quod ex }ofepho colli nunt. 3. Alii ita conciliant 5 quòd t9tius qui
gere licet , qui lib. 8. amtiq. cap. 2. tradit , Hi dem t capacitas tanta fuerit , ut fi ad fùm
ramum fcripfiffè Salomomi : Faciam quod mandá mum compleretur, ter mille bathoscaperet: duo
/fi &-c. Tú íerò contra comcedas nobis fru&u* autem millia bathorum, fuiffe ad afìm illatos :
'** portare , quorum im locis bifce maritimis mulla De a&uigitur loqui hiftoriam Regum ; de potem
wobir copis %atur. . In Paralip. vero defcribitur , լոս Paralipo{μόwww. Cujusஜயை aliquam ex v
-
3 2 Pa.
46 L I B. I. T R A C T. I. D E T E X TU S
2. Paralip. 4. v. 5. defumunt, ubi in Hebraeo peret: o&odecim annorum, cùm regnum, Pa
ita legirur : ‫ מחזיק בתים שלשרת אלפים יכיר‬-"66 tre in captivitatem abdućto, auſpicaretur.
prehendens bathos, ter mille capiebat, quaſi di Priorem terrninum exprimit hiftoria Paralipomi.
ceret, tota capacitas ter mille caperet. 4· Pofferiorem hiftoria Regum. Quæ fententíAVCI
lii demum dicunt, bis mille bathós fuiffe men terum quoque Rabbinorum eft, uti oftendunt
furam liquidorum : ter mille bathos aridorum. comment. R. Davidis Kimchi , qui caufam >

Vas namique quod capir bis mille bathos liqui quod Jojakim in initio Regni füi filiuminim?
dorum , éapere poteft ter mille batbos arido perii confortium adfcivit , adfert iftam: for
rum: cumulus enim aridorum, inenfurae fuper taffis ( inquit) fuerunt ipfi ( Jojakimo ) filii
ingeftus , dimidio totius refpondere fqlet , glii: Et propterea , quia vidit, qùod regnum; ſit
Ein aufgebauft Simri gibt anderthalb geſtrichens, ſpeºſun effet in manibus alienorum (Egyptiorum,
uae füfît verba Do&t. Hafenreff. in explicat. 2 Paral. 36: 3. 4.) mom novit , in áb iis detur?
empli Ezech. p. 62. Et hoc fœdere duo ifta tandus ( forſan ) à regno ſit : veluti contigerat
loca copulat Rab... David Kimchi , 1ſh Comm. fratri fùo ( Ĵeboacbaź, ż Paral. 36: 2, 3.4. )
qui ex verfione Chaldaica idipfum probat , propterea regmare /ecum fecit filium'fuum, 7eho
;quarita transfert ‫ תרין איפין בתין ברטיבא מחסילר‬14cbim , qui regnaturus erat pro eo & poff ipfùm
duo millia bathorum im bumido capiens fèu com ᏬᏅᏟ .

prebemdens.
XXXHI. 1 Paral. 23 τ'. 3.
XXXI. 1 Reg. 12. v. 16.
Evitae dicuntur numerati à triginta ammis,
Rovoce r?78% ad tabernacula fua, fcriptum & ultra : pro quo ¥. 24. 27. viginti ammo
olim fuiffe ττί58', ad Deos fuös ; pro ‫ | לאהליף‬rum tantùm fit mentio. CorruptusTigitur nu
verò Trºsº , & TikkunSopherim, ſeucorre |tnerus prior, & ita in marg. glofla fentit Luth.
&tionem depravationemque a Scribis fuiffe fa- ; (in Germ. c. 24. W. 3.)
&tam , Galâtinus exiftimat , de quo quid ha RefP. 1. Numer: 4; $f 3, 30, 35, tempus
bendum fit, expofitum eft fuperiùs. inghoånd: "miniſterii Levitarum expreſsèdeter
mjnatur , annus nempè ætatis TR IG ESI
M US cap. 8: yſ. 24 anni VIG E SIMI
XXXII. a Reg. 24. v. 8. QUINTI fit mëntio. ' At ibi corruptionem in
alterutro numero nemo ftatuit. Spaëium enim
Ehojachin dicitur fuiffe o&odecim ammorum , quinque annorum ' -vitis in ryrocinium & ex
cùm regimen fuum aufpicaretur. At a Pa ercitium primùmf-$enientibüs fuiffe datum,
ralip. 36: 9. dicitur fuiffe annorum tantùm probabile eft: Ita ut viginti quinque annos ma
oéfo. In loco igitur pofteriori vox nyy decem , ti reliquis accenfi miniftrare `tenérentur: an
er in.curiam librariorum videtur eſſe omiſſa. noque demùm trigefimo munus fuum plenè ex
ifcator in annotat. Paralip. equi inciperent. Vel, ut Ofiander exiftimat,
Rep. : Hebrai Codices lectionem rece grandioribus aetate praecipua & graviora offi
ptam conftantiffimè retinent , nec vel unus in cia in Templo Domini demandábantur : ad
£ontrarium adduci poteft : Graeci itidem , & mediocria negocia admiflìs iis, qui vicefimum
Latina verfio vulgata, à fonte non difcrepant. quintum ætatis annum compleverant. 2. Pa
Ineundum igitur & hic conciliationis fœdus. ri ratione in loco praefenti habendum. Tri
4. Id juxta 驚 & Tremell. notam ejufmodi ginta annorum fit mentio juxta divinam confti
eft, ut z Páral. 36: 9. per Illum , qui regnare tutionem Numer 4. Quod vero poftcă de re
coepit, Pater ?ehojacbiji intelligatur. 3. Sa cenfitis Levitis a viginti annis & ultra dici- '
tur; id de Levitis in 蠶 » intermixtis ry
rius eft , in diver/itate au/picii Regii folutionem
indagare. Probabile eft , Jojakimum ( qui ronibus commodè intelligi poteft , qui paulâ
undécim annis imperium obtinuit) in princi tim manu quafi duéti & affuefa&tiiisfunt, quae
pofteà effent ( ubi ad juftam aetatem pervehif
pio Regni fui Filium fuum Jehojachin , in fent) ordinarièperacturi, Man bat fie alimeblich
confortium Regni fecum adfciviffe , propter
crebras in regno Judæ tùm temporis mutatio ambracbt, 3. Junius & Tremellius aliud infti
ncs. Patre autem Babylonem abdu&to, Jeho tuunt conciliationis foedus. A verfu enim 24.
jachin regno folus & plenariè fuit potitus. ( I. Paral. 23. Hi ipfi Levite & c. ) ufque 28.
Quo obfervato, ocfo is annorum fuerit, cùm putant effe digrefiionem , & quafi parenthefin,
egnare cum Patre adhuc vivo & integro inci
quả oftendat Efdra ( libra.o; f/e
in hoc &•
fribus
H E B R AEI IN V. T. PUR IT A T E 47
tribus / quemtibus capitibus rationem habere legi- | mentio, quod ಶ್ಗ *: X. Jo. per triticum
time mumerationis à Davide fagie, poflquam ad-| contgfùm : feu in farinam redactum explicatur.
duâa fuit arca, 1 Paral. 16. ¥. 37. ad/iabiliem- | 5. Quod fi quis huic interpretätiöíí obvertat
dum cultum Dei : mom autem alterius illegiti- Jiatum. vocis al folutum, D'l?n, quae debuiffetin
fmg, quam bic multis nominibus datumet, de qua | regiminis ftatu efferri, 'tyn fí cóíí, geniti
2 Samuel. 24. 1 ib: 'ಫಿ X£'£gjT*? percuffongtm . Refpondemus,veI
( Putant itaque , fimul à Davide per J effe byfallagem , quaiis illa |ိ 24. ў. 17.
numeratos fuiffe Levitas: cujus contrafium ex- ‫םיתמ אבל‬, pro ‫ אבל מתים‬fainm ,4, ‫לשמל‬:
tare videtur 1 Paral. 2 1. ¥. 6.) Improbatiqpis |;j.T Pro Rey. rY>? excuffione;Tjjjj,T3
igitur argumentum in numerojfto annorum Le- 1$ : exíüfum £iticum ( ita?eiitíiií Jun. &
vitarum ponunt, quùd nempe Levitas eâdem ra- | Tremellius:) Vel cffe enallagem nomifiisabfo
tiome, quâ reliquos Ifraëlitas mumeraverit (atque | luti pro conftru&to, գաae inSgripturis frequens. -

ita à quiete puflica ad tra&anda arma hoc paâo , ££ 28:17 - ‫ טורים אבן‬pro ‫תמש טורי‬iaro lapidis.
avocaverit) ab ammo, nempè vigefimo, Numer. 1. Jud.5:13 ‫ לאדירים עם‬pro ‫ לארירי‬magnificir po
Y. 3. I Paral. 27. y. 23: ac non ex prefiituto |Puli, 2 Reg; 3:4, nºs Eºs pró######
Legis. Numer. 4. ¥. 3. ' CJnde etiam verba il- - - --

ge. Sic h.T,Tfo ni»? pn triticum, e%Â; 3.


:7ಾ: 777, regu:4ಿ !!!!!! 6. Eroberva demum, que
Davidis pofferioribus , boc eß, im pofferiore illa Paulo ante ad l9cum 1 Reg. 5: 1 1. funt nótá[.
recenfione per 3gabum fa&a : fequitur: Nume- 8μια Φροντίδες δεύτερα και σοφώτεραι fi hic ap
rus Levitarum fuit borum ( nempe ) à mato vi- Plicentur, & de parallela horum focorum f§.
:::aana: ; :::neet: B:e:e: de alianu:|::::::: 醬 in altero eorum corruptelâ
meratione 8z alio aetatis Levitarum termino
agi in ý. 3. de alia verò y. 24. & 27. &c.
- fpicio, facilè
ſuſpicio, ſcet.
facilè evaneſcet


ХХХІИ. 2. Рaral. 2. гл. 1о. XXXV. 2 Paral. 4 v. 3.

Tecce caeforibuslignorum dedir-ni2p t-b'tan


Tfmilitudo E"$2
£ir£#μdantium eum bounu fab eo,
&c.TPro quoundi ttaque
1 Reg. 7:
triticum excuffüm. Pro quo I Reg. 5. y. I 1. | 24. ੋ dicitur, 幫
colocynthide, ſeu figu
dicitur ri35p E'bn triticum im αίum. Depra- *?
- - -- - - - - - -
; ಣ್ಣಕ್ಗ prodiere
colocynthidarum. ੇigitur perpropter
Ex E'I'Εs íéu.
yata igitur vox prior, & ex ny>p librariorum literarum fimilituidinem & milem fonum.
incuriâ factum eft nis?,° in i mutato.Schindl. [SchifidiìnTÌÉÉÉi. I472.
in Lex. col. 73. Refp. 1. In templi Salomonis exaedificatio
Refp. 1. Tempore Maforae confcriptae ni>?| ne muita óccùrìÉ, quorum accuratam ratio
fuiffe Ie£tum, ex addita apparet nota 5 mom gm- nem (cùm minutiffimâ etiam defcribantur) in
plius extare hanc vocem : quod de altera ctiam] venire non 儘 蠶 neque tamen ad cor
‫ מכלרת‬1 .Reg ‫וז‬
-
.2 Ex ; :-
-ប៊្រុ ႕ႏိုင္ၾ 盟
A | TUPtionis
.tfe *accufationem រៃរ៉ែ
ftatim in iis procurren
.geR :6 ,43 ſimili permu
vocum jn textibus ម្ល៉ោះ 蠶 濫 tationc Fº***`& 5°°P in ejufđêmiÍñêĪêËš
1S

nequit ( uti fuprà ad ဒုံႏွစ္တို . 22. У. 臀 觀 Pejtigne, (qua diftributio innuitur) ponitiir,
£ictum) nifi ábfurdus forfan º 'វ្នំ ៤:Pញុំ utrumque /atera reddit: nec
id quod hoc loco minimè contingit. 3. Eſt tamen à quoquam corruptíonis iftc textus infimu
enifi r-j?p Erigri triticum percuffònis , féù com- 當醬 ತ್ತಿ intera,íïíéêÜôôïí
fu- ‫ هم مه ب‬. e per Fºlatera, ynecdoch1
ប៊្រុfgrge -

ºrt -

ra operariis à Salomone Loans Contituta| ហ្នnu-


---~
ខ្ញុំ valve
valve inciſie intelliguntur. P'Idem
, pofteriori per E'P fèulpturas, me
igiturutri
fuit. R. Kimchi E'xinU txt3n 55 vult dicere, Hfquéfenfus 2. Hocloco non per incuriam quan
triticum commolitum. R. Schelomo paulò ali- | daim, fèdde ììììì poſitam eſſe vocem E5"En
: ‫ מכורת כתיתין להוציאף חטים מן השבולת‬:ecissibrgwsif Quando
pixe enim
|c1oReg
h. .4>:7
£ft • Vg* ni>? idem eß ac (triticum ) contu- EP° fit mentio, in Paral. non fimplicitêr bºnía
Jùm , dum triticum ex fpicis eäucitur, (atque ita | pofitum reperitur,fed D'^T? na fimilitudo boum.
trituratur. ) Radix 澀 vel Π2J percufft', vel §. eodem verfuprq pYPP in loço Regum repe
£T? contudit, comtrivit. 4. Qüemadmódum | ti;o, in Paral.fingularis *P3 fcribitur 3. ver
igitur paulò Poſt 2 Paral. 2. verſ 1o. olei à Sa-| ſionés tùm Graeca tum vulgaris Latina, lećtiо
lomon:£rogãti fit mentio, quòd 1 Reg. 5. y. 1 1. | nem receptam fequuntur, nec conjectura corru
Per Tº º oleum contuſum exponitur: ita è tionisalias (prœter diſcrepantiam à loco paral
convcrfo i Reg.5. y. 1 1. tritici fimplicitcr fit [1éïò]TÉ qua educi nihil täle poffe , paulò ante.
- dićtum
48 L I B. I, T R A C T. I. D. E. T E XT US
-

di&um fuit) afferri poteft. 4. Senfum igitur dex) E*yy viginti vel vigefimu*, & c^w%w
verficuli quod attinet , duae feruntur interpr£ triginta vel trigefimt(s , tanta non fit convenien
rationes.^ ( 1.) Jun. & Tremell. de bobus illi; tia , ut librariorum tranfmutationi erroneae po
fufi/ibus intelligút , quorum in fequenti verfu tuerit pofterior illa effe obnoxia : datâ autem
fit mentio : præmitti autem etiam illorum men operâ corruptam eſſe, & quidem tam latè ac
tionem innuunt , ideo , quia boves illi pertigerint univerfaliter , multò magis verifimilitudine
duos ordines colocynthidäm , de quibus 1 Reg. 7. caret. . 2. Satius proinde eft , de commoda
v. 24. Quorum éxpQfitioni fayet , quod de fi; hic folutione & cónciliatione, quàm de men
gura'boiîn ifłorurů dicitur., fuiffe $ r`Nº fü6 di fufpicione , folicitum effe. Quaerit antem
Eo , ncmpè mari five lacu, fufili , cujus mentio eam Rab. David Kimchi in 1 Reg. 1 5: xx.
v. 2. pr*ceffit , h. e. quod mare füfile bobus ubi verbis : Ammo tertio Af. &c. fion^ defi
illis ificubuerit. De t>yp} autem feu colocyn niri ait initium regni Afae, fed bellorum ejus,
thidjs. 1 Reg. 7. v. 24.'dicitur, fuiffe rvy)? ( cùm ob Reges Ifrael potiffimùm libri Rc
$npv* dgfiibtcjî, 'ad labiüm ejus: non fimpliciter gum fcripti fint,) omitti autem annos decem
fub ipfö mari , fed fub labio ejus in quo cir primos regni, quibus terra à bellorum tumul
cumquaque fufae erant. (2.) Alii , de ipfis tibus guievit, 3 Paralip. 14. v. 1. Ita igitur
ammo Af2 tertio , refpe&tii vidëlicet initii béllo.
E'l'pº ſeu colocynthidis intelligunt , de quibus
1 Reg. 7. v. 24. LXX. in genere vertuntòzo rum cum Ifraele, facfus eff Rex Ifraelis Bagfà ,
g»píypara fufulcimenta; Chaldeus, l's 2 nº quod 1 蠶15. v. 33. dicitur: is autem
figura ovorum, quem R. Kimchi allegst , & eft annus decimus tertiùs refpc&tu initii ipfius
:ita regni Afae. Et quando afcéndit Bacfa Rex
infert ‫ אב נצטרך לפרש כי גופם היה עגור כרמורת‬Ifrael contra Judam, & ædificavit Rama, fuit
: ‫ ביצים ופניהם היה דמות פני בקרים‬. guodf f ira
e ejufdem regni annus 23. qui regni Afae trigefi
(uti Jonathan Chaldaeusvertit) 7eceffum eß in mus fextus 3 vigefimus qüintus autem vel fex
telligère , quod corpus féu fùbf}antia eorum ( Co tus bellorum ejus fuit &c. Ex Genebrardo ,
locynthidarum ) fuerit rotumda inßar ovorum : ut videtur, clariùs hanc conciliandi rationem
& facies ( anterior pars) illárum fuerit fimili Alftedius di£to loco proponit; Ammorum mume
tudo faciei (fimilis câpitibus) boum. Haec il | rus , (inquit ) 2 Paral. 16. v. 1. intelligendus
1e. ^ Ita igitur locus Paralipom. priorem in boc modo : Ammo 36. regni Afa , id eff, rcgmi ,
Regum hiftoria, iret illuftratum. bellorum tumultibus commoti :7 Quia, at legimu;
2 Paral. 14. verf. 1. decem ammis pacatam ha
XXXVI. 2 Paral. 16. v. 1. buit Rempubl. qui quidem decem afimi mom aumte
rantur in libro Regum. _ Et propterea fèmper ibi
addendi vel intelligendi fimt , mimirum , quando
Nno trigefimo & fxto regni Afa, aſcendiſſe /egimus :. Baefa cæpit regnare ammo tertiò regni
A!!! , Rex Iſraël, contra Juda , & edifi Afà , debet intelligi , animo 13. regni Afa ; Jed
cáffe Ramah, dicitur. At 1 Regum. 15. v. 33; tertio , ex quo cæpit bellis vexari. Ef cümTle
anno tertio Afâ , Regis %uda , regnare cœpiffegimus , ammo Afa 26. capit regmare Ela ; debe*
Baefa 铨 Ifrael viginti quatuor ammis ; afferi iwtelligi ammo 36. regni Afâ , /ed 26. ex quo cae
tur. Ex quo fequitur , finem regni Baefa in it bellicis tumultibus pertarbari. 3. Ex Scder
cidere in ánnum regni Afa vigefimum fextum Olam (Chronico Judarorum) â Ráb. Salom.
el vigefimum feptimum: Quöi etiam ! Reg. & R. Kimchi (in h. 1. & 1 Reg. 11. verſ.
16: 8. confirmatur , ubi ETa , filius Bacfà , 39. ) affertur folutio , quòd 36. illi anni fint
( poft mortem parris , v. 6.) dicitur regnare fiumerandi . à morte Salomónis , qui fuit
çœpiffe ammo vigefimto fexto regni Afa. QgQmo 16. regni Afa. Additur traditio , qüöd cùm
do igitur ejufdém anno trigefimo fexto Baefa Salomo duceret in uxorem Regis Ęgypti fi
醬 afcendere contra Judam , & pugnare ? liam , (qui fuit quartus annusTregni ejus , )
decretum divinum fuerit fa&tum , dividendum
ic igitur Annius, Lucidus, Cajetântis , Ca
nus, & alii ajunt, numerum annorum eſſe cor feu difcerpenduni effe regnum David 36, an
\iញុំ , & pro 36. legendum eſſe 26.teſtante ÎnOS, រ៉ែ videlicet, quot annos fuit gener
Alftedio in chronologia tit. 36. Regis Ægypti : & ita futurum erat , üt an
Refp. I. Omnes Codiccs , Hcbraei , Graeci no 16. regni Afa ,. ( in quo finiuntur 36. illi
Latini, ad unum confentiunt innumero 36. anni) regnum difciffum in integrum feßitue
ecqui igitur univerfalis iftiusmodi corruptela retur. 器﹑ quia Afa contrà D E U M pec
irrepere potuerit ? praefertim cùm inter inte cavit , innitendo Regi Syriae in bello cóntra
慰 numierales voces (quibus, non verò nudis Baefa ,. 1 Regum. 13. v. 18. feqq. igitur fa- '
Iiteris five ziphris , facer perfcriptus eft Co &tum idipfum non effe. Et hanc £ffe caufam , :
ԳԱՄ
H E B R Æ I I N V. T. P U R I T A T EX
49
cur 36. annus 2 Paralip. 16. v. £. memore deturn. Scriptura ipſa v. 2. ſuppeditare ex
tur. *4. Etfi autem traditio hæc Judaica non plicationem, ita loqüens: ambulavit (Achaz)
multi ponderis eft, attamen ipfa computatio , in viis Regum Ifraëlis: atque etiam fuffles (ima
cui declaranda adhibetur, ſat aperta & firma ဒွိႏိုင္တို႔ fecit Baalim. 4. Utut autem fit , à
videtur effe. Planior ( inquit Alftedius diéto cripturæ filo haudquaquam alienum eft poft
loco) & ſimplicitor eſt expoſitio eorum, qui di fchifma, quod Jerob6amiitempore accidit, `no
cumt , numerum , qui ponitur 2. Paralip. 16. in men Ifraelis decem tribus compleétens , pro
telligi: Anno 36. regni Afa , nempè ex quo divj Ĵuda , tribum Juda & Benjamin continente ,
fìmijuerat regium Salaminis: qui amnus erat 16. poni. 2. Paral. in. v.6. Humiliaverunt /è Prin
regni Afa, č. 36. feiff divifique regni. .. 燃 *- cipes Ifrael &- Rex , ubi de Rehabeamio Rege
„im, celebris & adhuc calida erat illa divifio re Juda , & ejus Principibus fermo eft. Vulgá
gni, caperunt amni regum 3/tida ab ea divifiope tus hic nomen! retinet. Graeca exempla
jupputarì. Et ita veriffimè digitur ; Ammo 36. ria variant. am alia οι άρχοντες Ισραήλ le
?&gni Afa , h. e. regni Salomonis divifi, quod ad gunt ; & alia di äpzovreç Ioũða. Non infcitè
Aja jure bereditario pervenerat. 5. Junius 8. autem Drufius lib. 16. obferv. c. 19. hanc po
rerfiellius eandem rationem ineunt, nifi quòd |feriorem leéfionem ex feholio marginali, ut fit , in
biennio, a computatione praecedenti anno | eomtextum irrepfiffe notat. Idem de controverfo ,
rum regfii Afae diftant. Sic enim loquuntur loco 2. Paral. 51. v. 2. dici poteft. Aliud
in noti§ ad 2. Paral. 15. v. 19. ( quo cum ver exemplum Mich. 1. v. 14. Domus Achzib (e-
fus primus cap. 16. cohaeret:) Bellum enim mom runt) in mendacium Regibus Ifrael, h. e. Juda.
fuerat ufjue ad ammum trigefimum quintum re Nam Achzib eft ex oppidis tribus Judae", ut
gni Aſe, h. e. regni 7ude diviſo populo , quº videre licet Jof. 15. v. 44. Sed in fe manife
íunc %btinebat Afâ : nam regma modò à populis fta quid multis opus eft teftibus ?
denominantur, modò à perſonis regnantibus. Éſt
autem bic ammus decimus quartus , ex quo regma
XXXVIII. 2 Paral. 22. v. 2:
bat Afâ : Nam Rebabeam 17. ammis regnavit :
Abija tres : quibus fi hos 15. addas erunt trigin
ta quimque à lacerjto regno. Sic verfâ proximo Aಧಿ Rex Juda dicitur quadraginta &
feqdemté' ( cap. 16. verf. 1.) Has illi. Se duorum gmmortim fuiffè, cùm regnare imcipe
úuntur hanċ interpretationem Funccius , in ret. At 2 Regum 8. v.'23. viginti duorum fa!-
hronologia, & Hélvicus in theatro hiftorico tem annorum fit mentio. 7 Quae non poffunt fi
&c. mul confiftere ; & prior numerus difficultate
infuper lab9rat hac , quòd ætas Patris Jorami
2YXXVII. 2. Tºaral. 21. v. 2. his exprimitur verbis , a Paral. 21. "v. 2o.
Triginta & duos ammos matus erat (Joram , pa
ter Achaziae ) cùm regnare inciperet , &- fi&o
Ofaphat vocatur Rex Ifrael, cùm tantùm ammos regnavit im Jerufalem. . Hi quadraginta
fuerit Rex 3uda , ut habent Septuaginta , anni fi cum aetate filii , in initio regni ejus
& vulgataTeditio &c. Item c. 28. y. 19. computentur , patet , aut filium duobus annis
Achas Rex folius 3uda , dicitur Rex Ifraël , natu majorem fuiffe patre Joramo , cùm re
mutato nomine 3udae in nomen Ifraël , ut pa gnare inciperet , ( quod abfurdiffimum,) aut
tet ex LXX. Interp.& vulgata editione. Gor numerum illum 42. ânnorum falfum , adeoque
donus Huntl. c. 9. §. 12. & 14. - corruptum eſſe. Undè & Cajetanus, Torniel
Refp. i. In 6. 21. 4. eod. fenfu dicuntur lus, & Ofiander , mendum hic irrepfiffe affe
Principes Ifraelis, cùmtamen intelligantur Prin runt , & numerum in Paral. pofitum , corre
cipes juda , uti contextus oftendit. An & hic čtione & conformatione cum numero in libro
córruptio ? At & Græci & Latinus Interp. Regum, expreffo , dignum judicant. Alfted.
nomen Ifraelis ibi retinent. 2. Non igitur chronol, tít. 56. Ego concedo in fententiam eo
in adduétis locis ftatuenda corruptio , fed rum , qui putant , im Paralip. notas olim mume
agnofcenda nominis Ifraël pro Juda ufurpatio. rorum vitiatas , inde in alia exemplaria &• lin
3. Id per fynecdochen quidam expligant , guas manaffe , &• pro 35 22. pofitum 3p, 42.
器 fc. Jofaphat fuerit Rex duarum tribuum 微ue motae abfimiles mom funt.
invemerit, illud/equatur.
Si quis aliquid me
fraelis ,” Juda & Benjamin , & mulţorum ,
器 ex io. tribub. ad Afám patremJofaphati de
ecerant , 2 Par.
Refp. 1. R. Salońo ex Seder Olam putat ,
15: 9. De Acbazo dici pof quadraginta duos illos annos numerandos effe
fet , Regem Ifraelis vocari , mom regimine & non à nativitate Achafiae , fed à tempore fa£ti
£tatu , /ed imitatione & idololatrico cultu. Vi à Deo decreti de exfcindenda domô Davidis
G una
3o L I B. l. T R A C T. 1. D E T E XT US
' unà cum domo Achabi ; ob afinitatem nimi fertim cùm Lutherus eam quoque fequatur :
rum cum Achabo contractam , 2 Paral. 18. cujus hæc funt in fupputat. annor. mundi , to.
v. 1. hoc eft, ut ipfi explicant , quia Jofaphat mo 4. Lat. Jen. fol. 722. verba : Hic incipit 30
fororem Achabi , filiam Amri duxit. Id ve ram impiè regnare , cùm regmaffèt o&o ammis be
rò decretum faétum à Deo ait , duobus annis mè, domec patris memoria viguit, (at 2 Paral.
ante nativitatem Patris Jorami , hoc eft , tri 21. v. 2o. ipfis oéto his annis additur in textu:
gefimo primo anno Afae , quo Amri plenè re r pr sba º dº ambulavit absque deſiderio, hoc
Ignare incepit , ■ Regum. 16. v. 23. &, quo eft , . fine applaufu populi terrae , atque ita in
anno forfafi Afa Rex filio fuo Jofaphato filiam glorius, ) & regnat cum eo filius Abajia ifiis 2o.
Amri in uxorem dedit. Verùm i. incertum ammis , ipfe 22. ammorum, 2 Reg.8. I/fi zo. ammi
hoc decreti fa&ti tempus eft , & ex Scripturis utriufque, %oram &• Abafia tacemtur ob malitiam
firmiter probari nequit. a.-Ipfe R. Sālomo eorum ; addumtur autem ætati filii ejus , “!
dicit, in Scripturisnonlegi , J9faphatum uxo me fiat error in bißoriis. Hieronym. Lyra, 2 Par.
rem habuiffe filiam Amri. Affinitas autem 22. Alioqui fequeretur, Ahaffam effe i. annis mata
ஆ cum Achabo memoratur alia 2 Reg. majorem patre fuo Joram. Vide etiam fol. 749.
. ¥. 18. quòd nimirum filiam Achabi dedit utraque facie. III. Junius & Treinellius (fe
filiò fuo Jöramo in uxorem. 3. R. Kimchi cuti feré R. Levi Ben Gerfon in comment.h.1.)
hoc bypn#Yqp piny remotum à via ſimplicitatis, nodum ita folvere conantur, quod locus libri
-
hoc eft , longè petitum & coa&tum effe , in Regum enarrat ætatem Achaziae , quâ coepe
quit. 4. Mänifefte Achazia dicitur fa filius rat regnare; locus verò libri paralipom. nu
quadraginta & duorum ammorum , quae phrafis meret totum tempus , ex quo domus Homri
2etatem illius perfonae exprimit , üt ex colla feu Amri ufque ad regnum Achaziae regnare
tione aliorum కోస్గి exemplorum dilucidè coeperat. Numerum igitur 42. non cardina
patet: & alteram illam explicationem cQntor lem fed ordinalem ftatuunt, & verba tanquam
tam maximè refpuit. II. Ipfe Kimchi fic ex traje&ta effent, (qualis etiam trajeétio 1 Sam.
plicat : Joram patrem Acháziae diutiùs vixif 2o. y. 16. Eſd. Io. y. 17. Nehem. 12. y. 22.
íe , quàm quadraginta annos. Recenferi au occurrit,) in ordinem reftituere , hac tranfla
tem tàntùmTo&to regni ejus annos, quibus fci tione , & his notis nituntur: y. 1. Ita regma
ficet regaavit inPTj in fortitudine fia. Poft vit Acbazia filius %oborami , Rex 7ebuda. y. 2.
quam aütem per Arabes cecidit, necnon mor Cujus matri momem Athalia mata Homri ( nam
bis divinitus oppreffus fuit, 2 Paral. 3 1. ¥. 1 6. filia erat Achabi , filii Homri , cujus nomen
feqq. anni iftirión memorantur, qui fuerunt vi hic ad totam familiam pertinet , in qua ipfe
gififi. His igitur, propatre adhuc vivo , rex primus regnavit, 1 Reg. 16: 25.) agentis qua
çonftitutus füit Ahafias.^ Et tum, cùm vivente drageſimum ſecundum annum. (nam tot anni nu
Patre regnare inciperet , erat 22. annos na merantur, ex quo Homri plené adivit regnum,
tus, quod in libro Regum dicitur : Poſt mor ufque ad regnum Achaziae. . Homri enim rc
tem autem Patris erat 42. annorum , cùm fo 醬 oéto annis folus, Achab cum Achazia
lus regnare inciperet, 8 non niſi uno anno poſt lio viginti duobus , & Joram à Jehu fubla
Patrein regnavit ; de quo numero agitur inJi tus , duodecim : ) cùm Achazia regmaret, qui
bro Paralip. &c. Haec ſolutio, fi non iſtis ammo umo regmavit Hierofòlymis. Hanc folutío
gravaretur äifficultatibus, quod 1, eadem fen nem D. D. Waltherus in Harmon. Biblica fen
íentia , de ætate & tempore regni Jorami di tit, tantifper arripiendam effe, donec excogi
fertè tribus repetitur vicibus , nempè 2 Reg. tetur melior. Nos non immerito inexplicabi
8: 17. 2 Par. 2 I: 5, 2o. nullibi autem longio {em hanc effe quaffionem , cum Hieronymo ar
ris in regno exa&ti temporis vel minima com bitramur : Sique locus iſte mendo forſan ob
paret cönje&tura : 2. Pro annis iftis yiginti , noxius eſſet, & nulla conciliationis debita da
qui cladi per Arabes illatæ , & morbis Jora ri poffet ratio commoda, ad illud confugimus
mi deputantur, biennium dilucidè exprimitur ultimo , quod fuprà ad locum Numer. 3: 39.
2 Par. 21: 19. 3. Chronologia Regum Ju Refp. 2. füit monitum , ac repetimus âddu
daeorum , ejüfque cum Regum Ifraeliticorum étam ibi fimilitudinem, leviter inflcxam: ut
tempore συςοιχία , nimis türbari videtur ; & in vivam aquarum fcaturiginem incidenslapil
difficillimâ ratione viginti integri anni feriei lus , ipfam propterea coinquinatam non red
hiſtorico-chronologicæ inneétuntur intexuntur dit: ita multö minůs dićtionis unius in textu
que , quam unius alteriusye anni àifcrepantia Hebraeae immutatio ( cujus exaéta fatis ratio
perplexam ſapè reddit. Sinon, inquam, di dari nequit) fontem divinum coinquinatum &
Čtis his gravaretur ſententiaiſta difficultatibus, impurum conftituet,
admitti candem non effet inconfultum , prae
2XXXIX.
H E B R AEI IN W. T. P U R ITATE 51
repetitur praepofitio $y contrà , quae nomini
XXXIX. 2 Paral.26. v. 7. $us popülorüm , antecedentium, præponitur.
( 韶 quòd non adeft accentus diftinétivus, qui
ab immediatè præcedentibus hanc vocem dis
Ranfpofitis duabus literis Ain & Mem mu jungat. Quamcunque autem quis ample&tatur
Т târunt Ammomitas in c^*pp vocem omni expofitionem vocis E'¤vi?n រ៉ែ tamCn COr
bus planè incognitam, ubi LXX. Interpr. & ruptionem in illa ſtatuere neceſſum eft; quin
vulgáta editio habent Amigomitas, & re&tè, ut faciliori potiùs viá & rećtiùs in verfionibus,
patºt ex ſequente verſu. Huntl.c. 9. S. 13. quæ in diyerfum ab Hebræo fonte (ad quem
Refp. 1.” Detur per E'¥º©º Ammonitar hoc exigi omninò debent) abeunt, faba haec'cudi
loco ifitelligi , num propterea c9rrupti9 vocis poteft. 2. Graeci interpreteslegunt hic Mavaigc,
inferri potérit ? Quis nefcit, crebram effe pro uti & 1 Paralip. 4: 4i. Cui voci magis cum
priorum nominum quoad literas (quandoque Meunim , quâm Ammonim convenit. Ammo
tranſpoſitas) variationem? չա- iefer, & nitas alibi vocant 'Aug.ovítac Genef. 19: 38.
Tiglath-Pilnéſer, 2 Reg. 15. W. 29. I Paralip. Falfum igitur, quod Jefuita afferit, LXX. fn
5. ¥. 6. annon unum idemque funt , uti & Tjm terpretes vertiſſe Ammonitas. Et an obverſio
eatb-beres , & Timnath-ferab, Jud. 2: 9. nem hanc Græcam in verbo etiam praecedenti
24: 3o. ºsºv & eg“?» %Samugl. 1 1:3.11 Pa 墨|巴 £a Y23 corruptelam ftatuet Jefuita? Pro ea
3: 6. Quin fine ulla corruptelae fufpicionc in enim illi legunt έτ} τύς τετρας." Pro ω legen
áliis etiäm vocibus literarum ejufmodi μετάθé tes y rupes, petra &c. & vocem $y3 plané
ci, contingit. 1 Reg. 1o: 1 1. E???* ( nomen Qmittentes. Fruftrà igitur & hic noftér eft
alicujus ligni, five cedrinum, five tbyinum fit: Huntlarus.
q. d. non pätrefeentia ligua) quog 2 Paral.9: Io.
tb'pxys fcribitur._ Pfal. 18: 46. *T' & mo
vebuntur, quod 2 Samuel. 22:46., legitur *ìT'! XL. Efår. 1. v. 1o.
dy confiringentur.蠍醬 ‫ מתלעורת‬dentes mo
jarj,'quoá Pfal. ;§: 6. niyf';? fcribitur. Plu N# vaſa ſacra à Cyro reſtituta :
ra exempla vide in Avenarii Grammatica lib. Phialæ aureæ triginta : argemtea, mille: fè
3. pag. 389.feq. 3; Sunt, qui per E'**y£y non cefpitae fet, cultri viginti movem : pelves auréa,
Ἀimmohitas intelligunt , fed aliter explicant. triginta : argemtea , quadraginta decem. He
(1) Junius & Tremellius pro appellativo ha bræus textus addit *\j8 E*in8 E*? vafa alia
benit, vertunt enim, indigenas. `Auxiliatus eß mille. His in unum reda&tis producuntur 2499.
( inquiunt) ei Deus contra Philiſeos &c. boc eff, 器 numerus repugnat fummæ in y. 1 1. colle
ômmés fimitimos, è quibus Pbiliffei regno %ude ab æ , 54oo. In vócibus igituriftis numeralibus
Crrata 1 nerunt.
occidente erant : Arabes à meridie : Ammonitæ ab
oriente: Indigema verò (Meumim y ubique fparfi. in. Reſp. Præeipua duntaxat & nobiliora vaſa
De quibus Juá, 1o: 12;. (2) Alii ut pr9prium recii præcedéntib. enumerantur: cæteris vilioris
nomien cefti & pecúliaris populi accipiunt, à ftudiosè omiffis : quæ tamen in tota col
loco fiio , ubi habitârunt , ' ita denominati, e&tione accenfentur. Re&tè igiturJun. & Tre
etiamfi in Scripturis nulla forfan ejus fiataliàs mell. verba Hebraea y. 1o. T( quæ paulò antè
mentio. (3. ) Sunt qui v9cem cum proximè adduéta) ita vertunt: imffrumenta alia per millis
præcedentibus conne&tünt hoc fenfu :. Contra (Die andern Gefäß waren bey tauſenden)
Arabes , qui habitabant in Gur-baal, &• ( qui & annotant: Nom pro ratione formae, fed pro
habitabant in ) Hammeumim. In duas autém mi/cuè per numerum millenarium tradebantur mi
hi abeunt fententias. Quidam propriè fumunt, mora utenfilia: quorum omnium fàmma generalis
uidam appellativè. Illi pro loci proprio ha ý. I 1. exponitur.
徽 nomiine: neque obftâre ajunt, quòd alibi
ejus non fiat mentio: nam & locus , qui præ
cedit, Gur-baal nufquam forfan memoratur XLI. Efdr. 2.
alibi. Hi verò vertunt , in habitaculis feu ten
toriis (fivp enim in pl. Eyn, id fignificat ) Efcribitur numerus revertentium è capti
conftat enim, populos Arabiae defertæ in ten D vitate Babylonica, qui calculus ab illo,
toriis habitare confueviffe, Jud. 8. Y. I I. Pf. qui Nehem. 7. proponituf , multoties difcre
rao: ; Cant. I: 5. Efa. I 3: 2o. undeScenite di 'pat. Filiorum Arach apud Efdram funt 775. v.
£ti fünt. Confer etiam i Par. 4: 41. Utrique 5. apud Nehemiam 652. v. io. Filiorum Zattbw
expoſitioni favet (1.) quod Ammonitarum in apud Efdram 945. v. 8. apud Nehemiam 845.
verfu feq. fiat demum mentio. (2. ) quod non v. 13. Filiorum Bami apud Efdram 642. v. io.
| G 2 apud
52. ц I в. п. т к. А ст. I. D. E. T E XT US
apud Nehemiam 648. v. 15. Filiorum Azgad
apud Efdram 1222. v. 12. apud Nehemiam ΧLΙΙ. 3ού. 7. ν. 2ο.
2322. v. 17. & fic deinceps. In numeralibus
igitur vocibus corruptelas ineffe, fufpicio ob
«oritur 1ngens. -
Fo ‫ עלי‬-fcriptumolim fuiffe ilºv & à Scri
Refp. I. SixtusSenenfis Biblioth. fanét. lib.^. bis in Codicibus noftris depravatum extare,
rit. Cenfus, hac de re ita loquitur: In ea familia Putat Galatinus : uti & Job. 32. v. 3. vox
rum emumeratione &- capitum cemfù , tanta eff &* >^*-n* eorundem corruptfices pertuliffe ma
wemimum & calculi diverfitas, ut futendum fit, vel nus, idem afferit. Sed quid hîc fentiendam,
Nehemia catalogum eſſe ab Eſdra catalogo diver fuperiùs, ubi ex profeffo 醬 Tikkun Sopherim
Jùm ; vel fi idem fit,'vehementerfuiffè corruptum tra&tatum fuit, aperuimus.
incuriâ & imperitia librariorum , quod &• im a
liis divina Scriptura cotalogis eveniſſe, crebrò con
aueritur Origenes. 2. Verům po/terius , corru XLIII. Pfäl. 4. v. 3.
ptos nempe effe à librariis hic numeros, ex eo
vanitatis arguitur , quod nequaquam numera I. Hebræo ita legitur: n;°* *^i> n^-ny
libus literis , notis 器 fignis , quas Ziphras u/que quò gloria meaim igmomimiam. At LXX.
yocant, (quae corruptelis nimis expofitae) fed Grαca verho habet : έως πότε βαρυκάρδιοι, Γνα
integris vocibus, numeri in Hebsaeptextu pro τί; quam fequitur Latina: Ufquequò gravi car
ponantur: quo ipfo corruptelis inferendis via ge , ut quid &c. Bellarmifiùs igitür verfio-ni
vel maximè`ob(èruitur. Juis V. G. pro *?* Latinae fuppetias & vindicias hîê laturus , in
t)'nsr mille ducentis Efr. 2. v. 12. irrepere accufationem font:s Hebraei vertitur , & vaj
ſcribarum negligenti calamo potuiſſe Eºs de verifimile effe ait, corruptum effè textum He
nix? vy* dùò ìillia trecentos , Nehem.7. v. braum vitio librariorum, ut mutatis punéfis, al
I7. perfuadere fibi poterit ? Par ratio nume timaque voce in duas reſoluta, di 2 in 2 conver
rorum aliorum eft. 3. Quæ cùm ita fint prius ſº, legendum ſit , Tºº sº "Tº Thºrny ſcue
fententiae Sencnfi membrum potiùs ample£ten Graeci legerunt. lib. 2. de verb. Dei c. 13.
•dum videtur , de diffim&#a videlicet recenfione. Refp. I. Patet vel ex unico hoc exemplo ,
1Bis ea, (uti verifimile) fa&a eft , unâ vice in quàm periculofa fit affertio, quae autiquitatem,
38abylonia, altera in Judaea. In Babylonianu puncforum vocalium, ipfis literis coavam con
merati funt , quos Eflra recenfet , cùm infti vellit & pernegat: ita enim mutatis punétisex
tueretur profečtio. Inter eos veró multi mu quolibet ferè quidlibet extrui & inferri poteft.
tato comfilio & poenitudine dućti non reverfi 2. Czterum praefentem Pfalmi textum `Chal
funt in Judæam, (id quod non fine divino nu daeus Paraphfaftes perinde, ut in Hebræonunc
tu fa&tum : fed ut hac occafione plures ex Chal :eft, convertit ‫ב מטיל מה איקרי לאתכנעיסאף‬/4
daeis 3> vicimi; gentibus Deus ad Ecclefiam fùam quequò homor meus im vituperiüm ? Graecis verò
adduceret : atque fic potiùs barbari 3udaeorum quàm frequcns fit , ab Hebræo difcedere , in
converfatione converfi , quàm 3udei Chaldeorum trivio notum. 3. Senfus verborum Hebraeo
barbarie infeétifint, fe gubermante Domino.» ut rum , prqut nobifcum extant , argumento &
verbis utar CI. Dn. D. Balduini in explicat. fcopo Pfaltis ad amuffim convenit: Hoftibus
Zach. z.) fed in Babylonia remanere malue gnim fuis ( quos amicè vocat w*s*i3 filios viri,
runt , licet nomina füa catalogo revertentium h. e. hgmines £vy£v£i; , uti ufurpatur Pf. 49.
ab initio adfcribi pafí fuerint: vel etiam qui v, 3- Pf 62. v. 1o. Luther. Siebe $erren f
«dam ex illis in itinere mortui funt. Inde igi ut videl. intelligant, non ex hoftili & malevo
tur fic , ut in poßeriori recenfione , quæ apud lo; ſed amico & benevolo ha cproferriani
Nehemiam eft , numerus quandoque propona mo: confer exemplum Pauli A&.'22: 1, 2.) in
tur minor, quåm in Eidra. 4. Sedin quibuf ter alia exprobrat calumnias & obtreétationes ,
dam apud Nehemiam numerus extat major , quibus infeftabatur : ဖွံ႔ေ loria mea (in
quit) in ignominiam , ſcilicet ಸಿನಿk eſt , hoc
ac in Efdrâ. Probabik: ergö eft iterum, quòd
nonnulli primo profeétionis tempore nomina eft, , angon fatis diu illam gloriam , quae fir
fua dare recufarint , & in Judaeam redire nogulari Dei gratiâ mihi obtigit , vos ignomi
Iuerint ; poftmodùm verò mutato confilio unàniosè traduxiſtis ? 4. E contrà verò Bellarmi
cum reliquis afcenderint. Ex quo faétum, ut ni expofitio talis eft, qualis Latinaverfio, hoc
una familia jam auétior fit reddita apud Ne eft , violenta & contórta : verba emim bæc eff;
hcmiam » quàm apud Efdram. Dei arbitratur, de hominibus cohqueremtis : qùòd'
aegfe&is ætermis diligamt tempora/ia. At verò»
l non Dci , fed Dayidis hic loquentis , haec effe
xer
t
H E B R Æ I I N V. T. P U R I T A T E. 労3
verba, oftendit textus συνάφειæ : de inimico
rum enim calumniis hîc conqueritur , quos ad
agnitionem confilii & mirifica protectionis Dei 2KLIP, Pfal. 8. v. 4.
revocat , v. 4. fe exaudiri â Deo petit , ut
Deus elevet fuper fe lumen vultus fui, v. 7.
unde in corde gaudeat , v. 8. ac in animo fe
I
N verbis Pfaltis Regii: ggomiam videbo cæ.
los tuos , opus digitorum tborum ; lunam &-
curus fit , v. 9. Quæ omnia cùm non Deo , /'flas, » quas preparafii : Pro Tpw'cælo, tuo? º

fed Davidi conveniänt, verba etiam, de qui Ab initiq yp£ Sìleg'tuum fcriptü;nfuiffe, qüiá
bus quaeftio inftituta , ad eundem pertinere , {§iliget lunæ & ftellarum mehfio fubjungitür,)
convenientiffimè afferitur. 5. Hieronymus , D. Brentius in comment. h. 1, ſuſpićatur.
fatente Bellarmino, vocem pofteriorem legit, Refp. De hac re in Rhetorica facrâ, tra&.
uti in codicibus noftris Hebraicis extat : £- $aP. 9. ubi de metaphoris , à Sole, luna ,
n?55? enim vertit , iguominiosè : licèt pro ftellis, agitur, quædaih allata vide.
*i>p vel legiffe 'i:> (düm vertit: inclyti miei) |
vel, quòd verifimilius, quodque à Bellarmino
conceditur , abftra&tum *tia? gloria mea , pro 2KLV. Pfalm 14.
COnCretO , ് ſeu inclyti mei, accepiſſe vi
deatur , qùæ mietonymia in Scriptura non in P Oſt verſum 3. deſuntoctoverſiculi, qui fia
frequens. Iftius igitur utpotè Hebraicè praecla bentuy in Códicibus Græcis , & vülgāta
re dočti auctoritati plustribuendum , quàm re verfione Datina : Ιn illis: Τάφος ανεωγμένος ο
liquis ( quos Bellarminus allegat) Patribus , λάρυγξ αυτών, ταις γλώσσαις αυτών εδολιούσαν ,
qui Græcam doéti linguam , verfioaem Grae 4ος ασπίδων υπό τα χείλη αυτών, ών το ςόμα α
cam admirabundi fecuti funt. 6. Ecquid we ράς και πικρίας γέμει , οξείς οι πόδες αυτών εκ
rò *> quod ex Bellarmini hypothefi hic fub Χέα αίμα , σύντρίμμα και ταλαιπωρία εν ταις
ſtituendum Reſpondet, 協 vel participium όδοίς άυτών, και όδον ειρήνης ουκ έγνωσαν , ουκ
paffvum à n> vel nomen verbale- At neutrum ξς". Φόβος θεού απέναντι των οφθαλμών αυτών.
In hac: (1.) Sepulcbrum patens £ff guttur eorumi3
falvâ veritate Hebraicâ afferi poteft, vel debet.
Non priùs : n> enim in Kal. verbum eft ex illo(3.) Lingüis fùis dolosè agebant: T(3.) Venenum;
rum'claffe , quae Evpv ye verba ffantia fiye 4£idum fub labiis eorum : T(4.) Qgórum os ma
neutra appeIIitant, quae Pahul feu participio ledicfione & amaritudine plenum # : (y.) Velo
paffivo cârent. . Non poßerius , effetenim infin £g pedes eorum ad effumdemdum fangüinem :'
gulari ^22 ficut °* grandefcens, i.Sam.2.v. 26. (6.) Contritio & infelicitas in viis eorum? (7.) E.
fø: dormiens, 1 Samuel, 26. v. 7, P37 adherews, gam pacis mom cognoverumt : (8.) Nom eß timor
Proverb. 18. v. 23. at in plurali conftru&to non Dei ante oculos eorum. Et citantur hi verfus à
ºnna diceretur, fed "33 ficut "has lugentes, Paulo Rom. 3. v. 13. ſeqq. Guil. Reinhold,
Efai. 61. v. 3. '* dormientes, Daniel. 12. y. ». Apoftata Anglus, ifi fcripío, quod Witacke
vel “32 uti legitur Ezech. 3. y. 5,6. Nufpiam го оррofuit. **

igitur verfio & expofitio Bellarminiana inye ... Refp. 1. Hieronymus in praefar. fuper i6.
riit , ubi tutò pedem figat. 7. Sed & iftud lib cómment. in Efa. laté oftendit, hos ver
reprehenfione dignum, quod Hieronymietiam fi$ non pertinere ad Pfal. 14. fed ab Apoftolor
verſionem, ( quie noſtro textui ferè conformis) allegari ex variis Scripturae locis. Nam prj
Cardinalis fuo fcopo accommodat. Dicit e , mus & fecumdus habentür Pfal. 5. v. ro. tertius
nim , Deum bomines temporalibus deditos (quos Pfalm 14o. v. 4. quartus Pfalmi. 1o. v. 7. quim
in vulgata vocet graves corde, quia tales fimt vi tus `ಿ: & /eptimas Efa. 59. v. 7, 8. oéfa
tio fuo) fecttmdùm Hebratum textum , ut modò fé , vus Pfalm. 36. v. 2. Et in comment. hujus
habet , vocare gloriam fùam , feu inclytos fùos , ' Pfalm. . In Hebrais Codicibus (inquit) bi ver
quia tales fimt bemeficio divino, fi in eis imaginem fùs mom habentur. Quaeritur ergo, quomodo Apo
äaeleffew , mom vitium proprium confideremus. folus hoc ufùs fit teßimonio in Epißola , quam ad
Quae quàm jejuna fint & ridiculà , cuivis ap Romanos fcripfit ? Rgfpondemus , Apoffo/um de
âret.” 8. Tandem igitur concludimus , non | Deuteronomio ac Pfalterio &- caterii Scriptura
ebraeo textui, fed verfionibus, a textus puri ' rum locis boc teffimonium texuiffè. _2.] Di&ti
litera alienis , quicquid vitii affertur, impu verſus non in omnibus Graecorum Bibliorum
tandum jure meritoeſie. - exemplaribus occurrunt , nec in, hexaplo ha
bebantur, Diodoro, Cyrillo, Didimoque te
ftibus, in iis autem, in quibus extant , `tranf
fumta funt ex Paulo Rom. 3:. 3. Nequaquam
igitur in Hebræo defeétus , fed in verfionibus,
G 3 Græ
54 L I B. I. T R A CT. I. DE T Ex T US
Græca & Latina , redundantia hic agnofcen quòd litera * abrafo vel deleto capite ( int=3;)
da. Conjunge Bellarminum lib. 2. de verb. figutata fit in literam , (EP) Qüae fünt verbâ
Dei cap.?..`Polan in Syntag. libr. 1. cap. 37. Huntlaei cap.9. §. 7. Eundem Tocum pröfert
quorum uterque quod de Anglicano quodam ex Bellarminus lib. 2. de verbo Dei cap. 2.
emplari Hebráo in contrariuma Lindanoprodu Refp. 1. Maforae confcriptae temipore anti
citur, evidenter refellit. ម្ល៉ោះ adeoque ante LXX. verionem fa
am , in textu fuiffe EP oftendit nota addita
2XLPI. Pfàl. 16. v. 2. non amplius extare. (E%'P autem tùm Verú
praecedenti , tùm in aliis cripturae locis ali
guoties legitur:) hanc le&tionem
Notâ il
Emihinum verbum fecundae perfon* extat: Jä,cuftodifam conftanterverò
nos retinemus: quam
nin' R"^s dixifli Domino. 'Quem locum Chaldaeus etiam Interpres fequitur, qui vertit
fufpečtum reddunt de mendo 1. Interpretes | |in?'Ji' nnp extenfio megotii eorùm. 2. ínterpre
Graeci, qui vertunt, elra rº avpiº. 2. Hiero tes autem Græcos quod attinet, ut aliàs ម៉្លេះ
nymus, qui interpretatur , dicens Dea:. 3. Li braeo faepiufculè difcedunt, ita hoc loco, dum
ber manufcriptus, qui habetur in Gallia, quem vel P?"P legendum eſſe putärunt, vel ex verſ.
fe vidiffe teftatur Eduardus Livelaeus apud | praeced. v9gem iftam repetierunt. 3. Porrò
Cantabrigenfes L. S. Profeffor Regius., Ita | ex Graeca ifta verfione vefba illa allegávit Pau.
Drufius qüaefit. per Epift. 79. Quibüs addcn lus (quod ipfi Perfrequens, monente Hierony
dum, quod & Syrus interpres, & Pagninus , mo q. 46. in Genef.) non ut fontem Hebræum
& Lutherus in prima perfona reddunt, ac fi vel contaminatum & impurum , vel non au- '
fcriptum fuiffet 'n^n8 dixi. - thenticum , vel non confùlendum effe oftende
efpondet ipfe Drufius d. 1. hac ratione : ret: fed partim quia Græca verfio tunc erat u
Sincerum effe {hunc locum) probatur I. Ex fitatiffima & receptiffima ; partim , ut ad infi
Scholiis Hebraicis, quae animam fubaudiunt , nem nos deduceret anagogian. Quod cnim
ut plenum fit : Dixiffi amima mea , quod idem in Pfalmo de coeleftium corporum niotu dici.
cum illo: Ego dixi : Senfum ergò exprefferunt tur , id egregie Apoftolus ad curfum Euange
Graeci & Hieron. 2. Ex fide codicum omni
licæ prædicationis accommodat. Apoftoîus
um imprefforum, qui hilum non variant. 3. ex LXX. Interp. reddit , φA6yyos &vfjv, /?-
Ex cenſura Maforetharum, qui nos admonent, mus eorum , ut de praeconio Apoftolorum" in
de feptem locishujufmodi, in'quibus F^p* fcri Pſalmo (ſenſu myſtico) ſermonem eſſe innuat :
ptum cum Scheva fub Thau. T 4. Ex interpre င္ဆိုႏိုင္ရ autem apud Paulum dicitur /omus eorum ,
te Chaldaeo , qui ita reddit: Dixißi tu anima id in Pfalmo eft , Linea feu Camom eorum, ut
piea coram Domimo, Deus meus es tts. Qgod li innuatur, Apoftolicam praedicationem & fcri
brum manufcriptum attinet, quantae fidei fit, ptionem , Ecclefiae fideique & vitæ Chriftianae
nefcio , non enim vidi. Hoc fcio, non fen unicam amuffim , & certiffimam ac fufficien
per iis fidem habendam effe. Docet hoc liber tiffimam effe normam : quò refpicit Apoſto
Clementis Angli, quem mendofiffimum effe , lus , quando Galat. 6. v. 16. vim di&tidnis p
& ipfe teftari poffum, & alii mecum, qui eum exa&tiffimè exprimit. . 4. Eadem eft fententiA
viderunt. Ha:c Drufius. Adde , aliâs etiam Genebrardi Papiftae in Schol. ad hunc PfaiL
animam fuam alloqui Davidem Pfal. 42: 6, 12. mum , in quibus ait , momem Hebraicum ſignifi
Pfal. 43: 5. Pfal. i 16: 7. &c. In hoc autem care quidem limeam , fed /eptuaginta Intérpretes
Pfal. i6. Meffias loquitur ( ut ex allegatione refpexiffe ad fenfum , quem Apoffolus fit fécutus.
A&t. 2:23. feqq. cap. i3:35. patet) & ánimam 5. Quæ Huntlæus profert contra objeétionem
ſuam, in paſſione ſummè contriſtatam, Johan. nonnullorum, qui dicunt , vocem Hebraicam
12: 27. Matth. 26: 38. alloquendo confolatur 5p rarò fcribi fine litera Vav : Ea nobis mini
atque erigit. mè adverfantur, cum infirmitatem objećtio
nis ejus ultrò agnofcamus. -

XLVII.' Pfal. 19. v. 5.


XLVIII. Pfal. 2». v. 17.
U. habent LXX. Interpretes , habet &
vulgata verfio , legit étiam S. Paulus Bi vulgata editio habet egregiam illam
(Rom. 16. v. 18.) Im omjiem terram exivit f@mus Prophetiam de crucifixione Chrifti : Fo
eorum: jam adverfarii (Lutherani) cum Judæis derumt manus meas &• pedes meos : in omnibus
legunt ex Hebræo corrupto: Hm ommem terram. libris Hebraicis, quibus Judaei utuntur , imò
exivit linea eorum &c. Error ifte inde ortus eft , in ipfis Bibliis Regiis Antverpiæ excufis, cor
rupte
H E B R Æ I I N V. T. P. U R l T A T E. 55.
ruptèmee
fcribitur &ta eft opinionibus , quas breviter expendc
nus & pedesadmei.
huncNam
modum : Sicut verbum
Hebraeum Leo ma Illll|S.

*> (feu ut'nonnulli volunt *>) id eft » fode J. Qgidam corruptionem fa£tam â Judæis
runf, mutarunt Judzi in *^*> quod fignificat fi fuiffe & teftantur ; & Judæisob idipfumídicam
cut Leo. Huntleus cap. Io. S. I. 醬 Bellar fcribunt. Et ad affertionis iftius probationem
minus libr. z. de verb6 Dei cap. 2. idém incul pertinent I. teftimonium R. Mofis Hadar
cat, uti & Galatinus libr. 1. C. 8. Et Forfte ſchan , adductum à Galatino lib. 1. de arcan.
rus in doétionario Hebr. fol. 394. cujus verba cathol. verit c. 8. Is enim exprefsè affirmare
haec funt: Ego in ea fùm fentemtiâ, quod/entiam dicitur , Scribas ita correxiffè &- mutáffè in
vocem hanc à Judæis mox à Cbriffi paffione dé '*?. 2. Quod Mafora textualis Numi. 24.
pravatam , qudmdo à Cbrißianis hic locijs illis ob y.9 advocem ‫ כארי‬:notat ‫כארי ידי ורגלי כארו‬
jiceretur, ac prophetiam hanc in Cbrißo impletam 3°n> h. e. In P/. 22. ubi habetur vox *^*>, Scri
zonvincerentiir, ficut plures im fèriptura locos aut ptum £f? J^82 foderunt. 3. Quod R. Jacob Ben
obfcurâffe , aut omninò depravâffe verifimile eff. Chajim (colleétor operis Mâforetici Veneti )
Huc përtinent verba Lanffelii Jefuitae , in ca in Maſor. finali lit. in aſſerit: ſe in parte exem
lum.^Cafauboni difpunétione ,T (quam ita V0 plarium correéforum inveniſſe 255 ſcriptum, "R3
cat,) annexa operibus Juftini Matyris , edit. quod tamem im margimali''^P feu motâ legendum
Parif. 615. &faforethâ numquam admiferumt 鷲 notettir '^x>. 4. Quod Genebrardus in h. l.
Chrifliamoi bene legere , fed impensè conabantur oétiffimorum Judaeorüm teftimoniis probat ,
iftāleāione "so myſteriam paſſionis Chriſti expun optima &• amtiquiffima exemplaria habere i*> ,
gere, G" boe artificio nube oblivionis obruere: 勿U}quod etiam teftantur Andrad.lib. 4. defenf. fid.
âifi legatur v> foderunt, mullus inde elicere pgte Chrift. Joh. Ifaac. contr. Lindan. l. 2, Galat.
rit dejiomffrationem aliquam, qua crucifixioCbri 1. c. 8. Pagninus, Vatablus & Mullerus in h.
ſti à Davide pradicatur. - - - - l...5. Quod Biblia Complutenfia (edita cum pri
Refp. In 'hujus loci enodatione & vindica vilegio Papa Leonis X. Ao. 152o. procuran
tione eria nobis agenda iunt. 1. Infirmitas te Cardinali Ximenio) legunt ***?. * 6. Quod
aſſertionis Huntlæi oſtendenda. 2. Sententiæ nec Grammaticae , nec fenfui verborum vox
quorundam Interpretum expendendae. 3. Ve Yx> convenit, uti ex Joh. Ifaaco defenf. ve
ra fententia folidaque refponfio aperienda. rit. Hebr. lib. 2. aſſerit Gordonus d. l. -

I. Ad infirmitatem affertionis Huntlaei o Atque hæc fententia nihil omninò habet in


(* endendam obferva ; 1. Ipfi Bellarminum commodi. Si enim Pontificius ex ea inferre
U quem alicubi tantoperè laudat & extollit ) velit , Scripturam Hebraeam â Judæis falfa
adverſari lib. 2. de V. D. c. 2. qui deprava tam effe , & fontes noftros turbidos fluere :
tionem hîc quidem agnofcit , eam yerò ncm refponderi poteft , 1. Falfationem Judæos qui
%udæorum màlitia ( quòd affertum folide refel dem attentaſſe, ſed non omnind perfeciſſe ,
lit) ſºd librariorum incuriæ 2 %udæorumque in quin potiùs maturè ex ipfismet fraudem effe
fcitia adfcribit. Fortius adhuc ipfi adverfatur qeteétam. Benè Helvicus’append. _3. Elench.
Genebrardus in not. ad hunc Pfal. ubi non au Judaic. quæ eft difp. 14. tom. 4. Giff. §. 45.
det dicere, hunc locum malitiâ Judzorum ef Po/em optimo jure refpondere, vos (Judeos) fal
ſe corruptum , ſed duntaxat varie lecionis eſe fáffè Scripturam , idque poffem probare ex vj?ris
ob literarum ' fimilitudinem. 2. Sibi ipfi ipforum Scriptoribus , ex quibus veram Scriptu
eum contradicere : ait enim IN 0MNIBUS ram reflituerem &-c. 3. Etfi in codicibus qui
libris Hebraicis , quibus 3udaei titumtur, corruptè bufdam perfecerint, non tamen in omnibus ,Tuti
fcribi *^*> ficut Leo. At §.feq. Scio (inquit) ex di&tisapparet: atque ita corruptela particula
nom paucos libros %udaeorum habere in ipfò textu ris foret , quae in cóntroverfiam hic non venit,
Vx> h. e. foderunt. Nec fublevat cum , quod uti in veftibulo , quando de ftatu cQntroverfiae
de marginali ºp ſeu lectione adfert : De a'n2 dici coepit, monitum fuit. 3. Etfi etiam noftri
enim feu fcriptione im ipfò TEXTU primum codices 醬 corruptam iftam vocem intex
illud afferuerât, cui coriíradi&torium fui obli tu] habeänt : fenfum tamen manere integrum ,
$us mox adjungit. 3. Quod Judæige induftria illaefum , orthodoxum & Chriftianum , ex 器
apc vocem corrupêrint , ejus nullam adduci etiam Maforae (quae apud Judaeos facrofan&ta)
vel rationem vel conje&turam: verfiones enim confenfu. De quo plura inferiùs. Verum
蠶 adfert , idem iftud dicere , quod in no enim verò contrà militare videntur ; 1. Miram
f's extat Hebræis codicibus , infrà faciemus da studeorum prifcorum /edulitas, in afferwanda
Yatum.
facfi textus puritate & integritate , guju§ fü
II. Cùm vox •*** regulis Grammaticorum prá faéta méntiq uberiùs, & de qua Dn. Hel;
°°n congruat; igitür diverfisvariorum fubje vicus etiam d. l. teftatur. 2. Earum , 4*Grz?
56 L I B. I, T R A C T. 1. De T E x t Us
Scribis eorreéfa &• depravata , atque ita Tikkum 2. Quidam, inter quos AuguftinusEpifcopus
Sopherim dicuntur, fütilitas : quæ füperiùsoften Nebienfis in fuo ‡ါီဒီး 醬 顎 >

faTimiliter. Quibus accenfénda omninô vide Polanus in Syntag.lećtionem roj *** figni
fur vox ifta, '*> : atque ita quid de R. Hadar ficationem , ficut Leo, retinent, & verô ‫כרו‬
ſchan (qui Chriſtianishoc tempore incognitus, Joderunt , five alicujus alterius, fenfui coiifo, I
manufcriptum tamen inter 煜 haberi, te mis, ellipin tatuunt: cujumodiverborum el
ſtis eſt Helvicus alleg. log.Jteſtimonio, à Ga lipfes fun! ufitati$imz inScriptura, prefertim
latino adduéto, habëndum fit, patere videtur. in qti£relis,.ut Pfal. 120: 7. 'Ego paíem ( fiiö
3. &Mafora auâoritas. Etfi enim ad Num. 24. infellige, diligo, ) at cùm loqujr,'ipfi adîejî,
ý. 9. dicitur, 3'n? five fcriptum in textu effe (fupple, conclamant.) Senfüsigitufeffet, f);
*x5: tamen de quibufäam modò & Maforæ qui Leo mamus mea* £*pedes meos, videlicetp&£,£.
dem aućtoribus non probatis codicibusibi agi; runt: ut itafimili#udineifta queratur Döminus,
patet, partim ex Mafora ejus loci parva , ubi manus & pedes fibi tanquam leonis dentibú
r

ad **s2 ita notatur rnra $i rsrp 5* h. e qua eſſe perforatos. Hoc vero probant 1.ex Ma
rer vox illa extae, bis cum Kameiz, ¿º bis cumfora, gua in margine notat, suv, na 3 id
Patacb: ubi certè vocem '^x> in Pf. xx. ¥. 17.
eſt, duo eſſe in gemino ſignificatu. In gemino
extantem rcliquisadjungunt, ubi “s> legitur, fignificatii, hoc eft , ut iiofi tantùm ſignificet,
atque ita hanc lectionem ut gcnuinam appro /îcut Leo , £d etiam yerbum aliquod fìcìdìt.
baht : partim ex R. Jacob Chajim annotatio # # Cººdºº » qui ſignificationem utramque
ne, qui etfi in quibufdam exemplaribus tefta complećtitur, “ºl "is ‫ נכתין היו נארה‬hoc
tur fe reperiffe fcriptum ^x> ftatim tamen ad eft, perfoderunt (momorderunt ) fie veut L.,
«dit: motam marginalem ( quam *^P vocant) im manus meas » &. pedes meos. Hæc illi. Et vil
illis fuiffe additam, quæ legere jubeat '*> %od in getur fanè Chaldaeus ad unguem id exprimere
fine : (Jam verò, uti in veftibulo noftrae tra&ta in verione, quod ex Mafóra a Polano addu.
tionis dićtum, marginalis lećtio textuali feri $tum fuit: uti & Efa. 38: 13. ubi vocem ‫כארי‬
ptioni praeferenda eft omninò: nec dubium eft , ßcut Leo, ( quae itidemi **, *n> hoc eft, íí
quin nóta illa ex antiquiffima Maforæ traditio Polanus vertit, gemimo ßgnificatu effe in Mafó
ne defumta, vocem iftam non corruperit, uti ra dicitur) fimiliter verbo fubinteffe&o vertit :
Gordonus vult , fed reftituerit.} Quin idem Dºn}?}>£*? ficut Leo qui rugit. Verùm alie
R. Jacob hoc etiam addit: fè famę perquifiviffe nam effe & falfam Maforethicae notæ eam in
(in Mafora ) illas dictiones, que feribuntur per terpretationem , ad oculum paulò pòft de
Vav in fine dictionis, 9- legumtur per 7od, 3 monftrabimus s. unde ex ea nihil robóris huic
fententiae accedit.
mom invemiffe ( bamc vocem *^*> ) im mumerum il
Iorum reda&am : partim ex Mafora 置 ad Î 3. Quidam Putant effe compofitam vocem ex
Pfal. 42. y. 17. ubi vocem *^8> cum illa, quae *º fodit ; & * Leo, fenfu eo : fcut Leofa
Eſa. 38. ý. 13. conſentire ſcriptione, diſlenti 4erunt , quod Avenarius itidem extranslatióne
re verò ab ea fenfu , apertè cónfirmat: partim Thargumica probat , quae utramoue fignifica
denique-ex Mafora finali initio lit. * Tol. 2. tionem connectit. Et dari quidém ejufmodi
col. 2. ubi “nto in Pſal. 22. & Eſa. 38. inter compofitas vgces in textu Hebraeo, licet rarò,
illorum refertur Alphabetum, five Catalogum , certum eft: Huic autem compofitiodi&a com1
uæ eandem fcriptionem, diverfam verò figni petere non videtur: effet enim tá > & præfixa
}ញុំ obtinent. 4. Codicum Biblicorùm , fervilis , & verbi nx> radicalis litera." InfoJ
qui legumt *** qualitas.' Utut enim antiquita lens autem eft : unam eademque literam du
te pollere illi dicantur: recentiores tameiì funt plex iftiusmodi habere officium.
igfa Mafora , quae *^*3 legit , & genuinam 4. Quidam , inter quos Dn. D. Gefherus in
leétionem multis modis, uti di€tum, comment, probabilius effe ajunt, filegaturuni
munit & confirmar. Et nota demùm, nullius co punétulo addito '^83 ut 器 pluralis numerus
aeffe momenti, quod ex Ifaaco Huntlæus addu in regimine pro Eºs? & exponit, perforamtes
cit, vocem *85 nec Grammaticae, nec fenfui vel perforantium mamus meãs &- pedes meos.
verborum convenire. Utique enim fi fignifi Quam le&tiQnem à quodam Cafparé Amone di
cet ficut Leo, Grammatica convenire ex E.38. giciff: fe ait Wolffgang. Fabr. Capito , in
y. i3. fi verò foderumt fignificet (uti h. l.fighi ſtit. Heb. lib. 1. cap. 13. Sed punctationis ra
ficat) fenfui verborum pulchrè convenire, ex tio hoc non admittere videtur. Si enim efTee
nota Maforethica clariffîmè confpicitur. Haec à m2 , participium legendum eſſet "m3 : Si à
igitur primae de hoc loco controverfo fenten *** Benoni haberet '59. Sin habeatur pro
tiæ confideratio. nomine Toar (quod minùs probabile) quâlia.
- funr
H E B R Æ I I N. V. T. P U R I T A T E. 57
funt"; cre/*ens, Prą adh.rrens &c. Pluralis niunt , fignificatione differunt. E. G. ***** oc
effet E'^s> in regim. '*> vel “s? non "82. currit Eſa. 17: 6. & Hoſ. 4: 7. ſed diverſo ſi
5. Ipfe aliquando in eam deveni fententiam, gnificatu : ibi enim ramum fummam : hic vc
lećtionem "Na ficut Leo, retinendam , & cum rò mutabo fignificat. E:is: extat Exod. 1:
praecedentibus ita conne&tendam effe , ut &τό 15. & Jerem. 18: 3. ſed diſtinéto ſignificatu :
aroŭ xoivoú ex membro praecedente repetaturver ibi enim fellam parturientium : hic rotam five
bum συ'Pm id autem non reddendum , circum tabulas figulorum defignat. Π;8v legitur Gen.
dederunt mue , ut fit ab inufit. fip' 5 fed tram fi 16: 21. & Eſd. 4: 6. ſed diſtincto ſignificatu :
aerumt me, ut fit à *P) excidit, perfodit, quo fi ibi enim momem proprium loci eft : hic verò ad.
nificatu occurrit Job. 1 9: 26. ut totius verfus verfatiomem feu accu/atiowem notat. Voces c
ic fit fenfus: Circumdederunt me cames , comgre juſmodi dicto in alphabeto ſeu catalogo po
gatio malignantium perfoderunt ſeu transfixerunt nuntur octo & nonaginta. Illis autemTimimi
fme : ficut Leo ( fc. transfixerunt me) mamibus fcetur vox *^85 quae fol. 2. col. 2. dicitur oc
meis &- pedibus meis. Nec fanè infrequens eft currere Efa. 38: 1 3. & Pfal. 22: 17. Ex quo
ejuſmodi verbi ex vicino repetendi ellipſis, promptum eft inferre , aliam fignificationem
ut Pfal. 45: 4. Accimgere gladio tuo fùperfemur, in Efaia ; aliam in Pfalmo obtinére. . Jam ve
fortiffme? (accingere) gloriâ tuâ &- decore tuo. rò priori loco ficut Leo fine dubio notat': Ergò
Verùm quia partimMaforae auctoritatem, par aliud quid pofferiori in textu defignabit.
tia, etiafh plêrafque mihi obftare videbam ver I* /pecie igitur, quænam illa fignificatio fit ,
fionss, lubens hâc fententiâ ccffi. haud difficuIter colIigitur (1.) Ex P/almifcopo ,
III. Vcra igitur & praediétis praeferenda fen loquitur is, uti conftat, de Chriftí pafîoné &
tentia ( quaeque non 3efaitis modo, rationepu crucifixione, & in verfu quidem ij. paflionis
ritatis , fed 3udaeis etiam , rati9ne fignificatio iftius nominatim fit mentio , quam in mani
mis , fatisfaçere poteft } haec videtur efie , ""? bas pedibufque Salvator nofter fùftinuit: quæ
genuinam eſſe & incorruptam hujus vocisſcri nam autem ifta fit , complementum Joh. 19:
ptionem ; de cujus & fignificatione & formatio 18. & cap. 2o: 25, 27. offendit, quod {c. ma
íie adhuc quaedam ut fubjungantur , neceffum mus ac pedes ejus fuerimt in cruce traiisfoff. Pul
cſt. chra funt B. Lutheri hac de re verba , comm.
1. Significatio patefit tàm in genere tèm in in Pfal. 22. tom. 2. Lat. Jen. fol. 252. edit.
fpecie. an. 57. Nobis ( inquit) qui im Chriftim credi
In genere ex Maſora opere laudatiſſimo, ve mus , &• bunc P/almum totum de Cbri/?o di&am ,
tuftiffino , & Judæis celebratiffimo. Tradit audioritate Evangelicâ tememus, 濫 e/? proba
ea w&r' &paiv, non fignificare hic vocem iftam, re , legemdum , foderunt, mom, ficut Leo. Nos
ficut Leo. Id quod patet ( 1.) Ex %tafora par r
enim mvm rem ge/fam è Scripturarum myfleriis ,
ſed Scripturarum myſteria è regeſta, b. e. veterenn
va , quae ad Pfal. xv: 17. ita notat , f**?P 5 Scripturam Euangelio illuſtramus , º non è con
npa ^y*n*w *vº “n> h. e. Hec vox occurrit cum tra , &• t//ius /en/um hujus /enfù comparamus , & im
Cametz (ſub 2) ſed in diverſa ſignificatione; (& Chrijlum ceu duos Cherubim im propitiatorium /pe
alter locus eft Efa. 38: 13. in, quo verfu haec cfare facimus , ficut dicit 7er. 23. Im moviffimis
extant verba) pofui ufjue ad manè. Ex qua intelligetis comflium ejus. Et ad JMa/em ; poffe
nota colligere in promptu eft , cúm Efa. 38: riora mea videlis. Cùm ergò certum habeamuus ,
vox iſta indubitato fignificet, ſicut Leo, in Lo Cbriffi mamus , &- pedes effè perfoffùs im cruce ,
co Pſal. 22. alià, & diversä ſignification
ditama effe. Polanus aliam hujus notæ ៥: nec minus certum , humc P/almum im Chriffum;
quadrare, tùm fem/us mirè con/entiat , ac ommimo
qaicae profert verfionem , uti Paulo ante di exigat, foderunt legendum effe, praſertim cum nul
&tum,'fed apud Maforethas **? *n non effe lus etiam Grammatica rigor buic r.fjfat , alf
duplex umius vocis eodem loco pofitae ; fed di que contemtione & cum&atione legimus, foderunt.
ver/um duarum vocum , fcriptione convenien Haec ille. Vide ibid. hanc in rem plura eru
tium , & diverfis locis extantium ßgnifica ditißimè. (2.) Ex loco parallelo Zach 12: Io.
tam , tám clarum eft, quàm Solem lucere in videbunt, quem tramsfixerunt , quem ੰ
§\eridie. Id quod ex fequenti obfervatione cap. 19: 37. ad crucifixionem Chrifti difertè
3forae magnâ ad oculum patet. . (2.) Ex accommodat. (3.) Ex fignificatiomis verbi hu
ºlaſora magna finali in pr. lit. º fol. 1. col.8. jus amalogia : Convenit enim quam proximè
ProPonitur ibi ‫ אב מן בב ותרויהון בתרי לשני‬.h.e cum radice ΠΥ> quae fodere , tramsfodere figni
º Alphabetum conſtans ex bimis vocibus, qua di ficat, nec alia facilè vox oftendi poteft, ( vo
º/an babent ſignificationem : h. e. ejuſmodi cem "S Leo, cum pra fixo fi excipias , cujus
V°Sum geminarumiì , quae fcriptionc conve fignificationem cx Maforethica nota hic nc-.
qua
58 L I B. I, T R A CT, 1. D E T E XT U S
uaquam obtinet) cujus ad analogiam magis |*grum Chriffi [figmata. Quò facit quòd in co.
e accommodet. (4.) Ex verſtonum antiquiſ | dicibus Regiis cum 燃 punctato fcribigur
ſimarum fide: Chald. 'R22 mordentes (in me "º? quaſi eſſet 3od Schurec loco Vau Schurec
taphora perfiftensrefpicit ad vocem præceden Pofitufn , .ut & alibi contingit, vide aliquot
tem co"332 canes ) 醬 ferè zquipollen exempla Jerem. 5o: 1 1. De alio myfteriofite
ti vertit ; Septuaginta Græci &pv%äv , fode rario nos Forfterus edocet , di&tiohar. Hebr.
runt : Hieron. fixerumt. Vulgata : foderumt. Pag.394. his verbis : Qui aliter féntiumt , &-
(5.) Demum ex allegata fiprà ¢!!!aforetbarum ita à Propbetâ vocem baic (**>) üt im texta I.
mota ad Num. 24: 9. quæ innuit , in quibuf gitur , /criptum contemdumt, multas variafque ad.
dam codicibus fcriptum fuiffe , \^xo, qüae vox 4ucufit rationes, quarum aliquot Samáes Pagnimus
radicem T-i^> # agnofcit. in febolio fùper bumc P/almum commemorât. Et
2. Significatione igitur praedi&tâ ftante , inter illos Bermbardus Zieglerus , Do&or Tbeor,-
quaeritur de ejusformatione? Reété verö habe giae » ac /inguæ Hebraica in celeberrima Academia
tur pro tertia plurali praeteriti in Cal , à ra 1 ipfienfi Qrdinarius Profeffor, banc quoque ad.
dice n^? Analogicè effe *? fed hoc inftar alia dit , quòd Spiritus faméùs iffis literis tacitä volue
rum vocum (quæ in append. Hebr. Inftit. ex rit numeram ammorum præfinire , quamdo Cbrifius
penduntur) à regula deflectit, & anomaliam Crucifigendus effet, videlicet imde ab iffa Propbátia
admittit, quae tamen haudquaquam corruptio. po/£ 123o. ammos , qua fupputatio, cùm temvpori
Vide quae in veftibulo, de irregulari fcriptio refpondeat , . (nam totidem effe annos à P/äimo
ne vocum Hebraicarum di&ta funt. Igitur JÉripto ad Cbriffi poffonem ) cónfùltò ita fèriptum
( 1.) * per epenthefin infertum eft , ficut in fit; meg tamen concedit, ut exponatur, ficut Lco,
¥Ìp8} exaltabitur, Zach. 14. v. 1o. Exiftimat /ed ac fi *? foderumt, effet fcriptum.
quidem non nemo , 8 iftud ex prifca Judæo
rum fcriptione irrepfiffe , cum enim punéta XLIX, Pfal 32.v. 4.
olim non fuiffent addita , ideò ne nimium
difficilis lectio evaderet, poſt quamlibet vo
calem magnam unam ex literis *** ipfos folitos
fuiffe addere: quas literas proinde matres le
T; Hieronymi legebatur : Comverfùs
j im ærumna mea , dùm comfigitur fpina ;
άionis appellaré quidam nön dubitant. Sed uod Hebraicé ita effet: rip qibnrí§ºw “#2BR..
miritur hoc fententiâ illâ de recentiori punéto t nunc legitur rP ***r* *g*, Py id efì ,
rum vocalium inventione, quam nos non am Convertebatùr præfantiffimus bumor ineus iw ficci
ple&timur , fed fimplicem hic agnofcimus e fates effivas. Textus igitur Hebraicus fiodiè
penthcfin. Sunt etiám , qui radicem *> vel Y2 £xtat c9rruptus. Lindanus, & Bellarminas
conftituunt, & imitatione Arabifmi ( quâ in lib. 2. de V. D. cap. 13.
linguâ verba quiefcentia in Secunda radicali, Refp. 1. Impurâ 蟲 (verfio vulgata) pu
comeava quae dicuntur, mediam radicalem , in fiffimam matrem (fontem Hebræuih ) in'jus
tertiis perſonis perpetuò mutant in literamº Hic vocat , & impuritatem fuam in eam trafis
vicariam, de quo videatur Erpenii Grammat. ferre nititur , fed conatu fruftraneo. Cedat fi
Arabica ; ) 5^82 pro *^? pofitum effe , autu lia matri : agnqfcant , propter difcrepantiam
mant. Què referenda verba Forſteri in Di hanc » in rivulis potius alienam wał rovwpod
&tionario Hebreo pag. 373. n2fodit, perfo «όμματος verfionemi, quàm in fonte ipfocorru
dit, excidit ; congruit ſignificatione cum verbis ptionem ineſſe. 2. អ័រៃ Textum , ficut
* P & n^a, ma mifì quòd, ut forma , ita modo apud nos legitur , exaétè refert tranflatio
figmificandi iwter fé differamt. Sed quia verba hargumica. Ita enim habet: *:pin jenns
Babentia im medio Vau literam qtiiefcentewm , eam f>7 P* *£*? Tn hoc eft, converfà efi bumiditas
aliquando fòlemt commutare in Aleph ; ut prp mea , perimde ut ficcitate affiv4. I 3. Graeca ve
Eip fèribitur Exp Qfeae 1o. pro ΘΥ fèribitur ä85 rò verfio (ex qüa Latinám fuiffè deduétam ,
2 Sam. 19. & pro En Hegitur E* Zacb. 14. inquit Bellarminus) quàm faepè à pgriffimo
Sic Pfàl. 22. pro an? fcribitur Ysa & hoc pro Hebra o fonte diſcedat, in meridiano Sole po
3*3 (ut jam fequitur.) (x.) Pro a infine po fitum eft. 4. Hieronymus Latinam quidem
fita éft * quae fiteræ facilè inter fe permutan hujus loci veifionem , ficut nunc habetur , ex
tur. Efr. io. v. ult. xvj acceperunt , pro axv} plicat (Converfùs fùm, inquit, in arumma » id
Exempla alia benè multa vide apud Avena eſi, in aſſidua tribulatione flagellorum tuorum e
rium fib. 3. Grammat. p. 585. Marc. Marinus Dum comfigitur mibi /pima, boc eff, ffimulus cg*-
Brixianus in Arca Noë fol. 332. col. 4. illam /cientia peccatricis) Tinterim taíméñ in tranfla
hireram nom 7od , féd Vau demimutum vocat : | tione, quam juxta Hebraicam veritatem 999; Càrr;
d> ideô pofitum: exiftimat , ut elarè innuat cla-| fecit , po/ferius membrum ita convertit : £3.4 °
H E B R Æ Í IN V. * T. P. U R IT A T E. so
exardefĉeret ef?as jugirer , , quo_ipfo magis le fae , quae ab v incipit. Nam poffet obverti,
čtioni noftrz Hebraez accedit : Prius verò mem vocem Team non effe verfus initialem : nec e
brum , prout in vulgata extat , ferè retinet: nim in illa voce, quam Jefuita fubftituit, no
Verfatus Jùm im mifèria mea. 5. Et quomodo vus incipit verfus , fed ad verf. 28. perico
tandem 'ex ";\>\na fignificationem iftam (dum pe illa in Græca & vulgata Latina tranfla
configitur mihi) Bellarminus exfculpet : >yn tione pertinet. Nee poſſet obverti, non eſſe li
certè non configendi, ſed ex ficcandi item que de teram initialem vocis ,' cum præfixum 1 ſit ad
fòlandi fignificátionem obtinet: Ncc formatio nexum: Nam & verf. 39. qui à n incipere de
nis ratio quadrat. 6. Brentius in commºnr. beret, voci ripiani prafixum iſtud additur.
h. 1. le&tum ab interprete fuiffe ait , **>\n , 4. Poffet etiam dici , quemadmodum Pfalm.
quod fignificat confignationes feu figmatifatid 25. duo verfus ab » omiffo >: duo a * omìiffo
fies. _ Qùod fuo loçó relinquimus ; Tn Chald. P, incipiunt : Ita in Pfal. 37. duos verfus à »
aduffit,`ambuffit, fignificat. Vox autem pofita (v. 28. & 3». ) incipere, omifsâ literâ Ajin.
nufpiam, neo judicio , legitur. Sed uti dictum, necéffitas feriei hujus Alpha
betariae tanta non eft, quantam fibijefuirá fin
git : & proinde nec corruptio aliqua exinde
L. Pfal. 37. v. 28. concludi poteft. Coronidis loco cönje6turam
Dn. Brentii in comm. h. 1. adferre hic placet,
Efunt in omnibus Bibliis Hebraicis illa de ſupplemento literæ vin hoc Pſalmo: For
verba: Injufli punientur: quae habentura taffè (inquit) miß me conje&ura fallit , fic fcri
pud 7o. Interpretes , & in editione yulgata. pfùm fuit v. 29. E'P*** *ry oculi jufforum : Sed
Atqui conftat , haec olim fuiffe in Hebræo. fcriba quifpiam offenfùs abfùrditate, ut putavit ,
Nam cùm alterni verfus fequantur ordinem al fèntentiæ (quid emim oculis cum baereditate ter
phabeti, deeß fola litera Ajim , quae olim fuit ræ ? ) fcripfit , omuiffs oculis : %uffi haereditabunt
in illis verbis: Nomen enim நீர்; apud He terram. Solet fcriptura aliquoties vifù oculorum
braeos incipit à litera y vocat enim injuffos delectationem & voluptatem ſignificare. Dixio
‫עוילים‬ 監 :91 .81 Nulla enim eft ratio , P/altes fùprà, pios hareditare terram ; mune ad
cur Pfaïmifta ín integro Alphabeto unicam li dit, etiam oculos eorum bereditare terram , figni
蠶 prætermitteret. untlaeus cap. 9. ficams , pios frui eâ magnâ animi deledatione
S. I6. &c. Sed nülla hujus cónje&urae apparet ra
Refp. 1. Hieronymus in verfione , quam ad tio evidens : Et modus loquendi analogiae
veritatem Hebraicâm confecit, verba ifta non fcripturae non refpondet. Reliquenda igitur
habet. Nec ea legit Chaldæus Paraphraftes. cum aliis de corruptelà illatâ fufpicionibus.
Et utut in quibufdam Grzcis Codicibuslegan
tur , certum tamen eft , in quibufdam etiam
non haberi. Ex fola autem vulgata Latina , LI, “P/àl. 42. v.6.
virgulam ipfi fonti inferre velle cenforiam ,
eique corruptionis intentare crimen , quid a Xpe&a DEUM, quia adhuc comfitebor ei,
liud eft , quiàm amuffim ad materiam , vel Per , (propter) falutes via faciei ejus. Ex verfu
pendiculum ad columnamexigere velle? 2. Nec ultimo hujus , &, fequentis Pfalmi, videtur
vel contextus , vel verfuum ördo , vel alia ne h. 1. legi debere ºrbs "lą vultusmei, ở DEUS
ceffitas eà verba in Hebraeo poftulat. Ait qui peus : ut ex fequenti y.7. prima vox *n* ad
dem Jefuita, fine illis deeffe literam v im Pjalmo finem, ¥. 6. rétrahatur , éique v praefigatur,
Alpbabetico ordime confcripto. Ar haec neceffi 茂 di&tionem ultimam ibi claudir. Sic &
tas nulla eft , fatis enimi conftat , Pfalmiftam ΧΧ. τ8 προσώπε μs, και ο θεός με.
Regium numierum ordinemvè literarum in hy Refp. 1. Confentiunt in receptâ le&tione
mnis ejufmodi non ita curiosè obfervaffe. In omnes Codiccs. 2. Interprctes Hcbraei aliam
Pfal. 25. nullus verficulus incipit à Vav : deeft non agnoſcunt. 3. Paraphrafis Chaldaica iti
etiam ibidem litera > , pro qüa duo verfus ab dem legit: Ob falutes , que ab eo. D EUS
* incipiunt : deeft item 器 P, pro qua duo tneus, in fue &c. 4. Aquila Ponticus, cujus
verfus à n incipiunt. Ncc tamen corruptio interpretamentum laudatur in notis ad edit.
Rem hic quisquam fomniat : & fi quis fomnia Rom. προσώπε αυτού. Θεός μs &c., 5. Ηier.
ret , ſomnium id eſſet , & evanida ſuſpicio. Vultus ejtts , DEUS meus &c. Scriptura igi
3. Si omninò feries alphabetica in hoc Pfal tur codicum vulgarium Graecorum corrupta
£00. Sonftare debeat, nön tamen fequitur , A-; eft , & legendum fine copula ga) , ut pátet
警 illud in voce e v quaerendum eſſe : poſ partim ex libris emendatioribus , partim
º cnim conſtitui in v. 27. voce tertia, nº? cx Hieronym. Epift. ad Suniam & Frerelam.
H 2. Hæc
66 I. I B. I. T R. AC T. I. D E T E X T U S
Hæc omnia ad verbum Drufius quaef. per E- eft, verfionem tueamur. . Conjungit enim fi
piſt. 1o3. neóla illi ut aliàs , fic hoc etiam loco duas
- voces , fefe mutuö refpicientes, & indivulse
cohaerentes. Altera ratio eft , conjunétionis
LII. Pfal. 45. v. ダ copulativae , abfentia ante vocen P*. . Ve
ruin , fi priori Lutheri expofitioni locus datur,
v; Hebraea Pyrmy, Junius ita reddit: | copulà nullâ opus: fi po/feriori, copulam dccf
Et proloquere jufiitiam , ( in editione ni- fe faepè, vel pueris notum eft
nnirum Hanov. 駕 鷲 º altera an
tiquiore Francofurt. ad Moen. An. 1579. ex- }.
醬 manfaetudinis juftitie, hoc eft , man/uetzju- LIII. P/alm. 53 τ. 6.
.fitia.) Unde appâret, ipfum judicaffe forfan ,
盤 illis verbis 13gendum effe Py r^y£! quam EUS difperft offa Tin caframetantis ccn
leétionem Pifcatór Herbornenfis ut genuinam tra te &c. D. Brentius vertit : D EUS
approbat. Altera igitur π2y) reproba erit & diffipat offa hypocrita ( quod & Ofiander am-,
.corrupta. 'ple&titur,) & hanc voci Hebraex applicat cen
Reip. 1. Le&tio illa vulgata & recepta
abſurd
abſurda, စူးရှံ့ 彰 蠶 仆 , nec$ | foriam
- - * - virgulam: , Non
tranftulimus
Clú -
ignoro,
hypocrite pro eo,
, apud quod
Hebraeos
\" - ‫ی‬
៉ * | haberi

2. Exp; effit autem ea verba optimè ad fenfum ; իիag


i:n quod videlicet
oppugnantiste,
- -
alii transferunt,
Je
obfidemtis
ô Jerufalem
>
fes
, à ver
>

| bo njn quod fignificat obfidere aut oppugnare.


- -

Beat. Lutherus , ita: Und die Elenden bey§j ို huic 醬 ಕ್ಡಲ್ಗಳ


Recht zu behalten Norandum autºmprimo, Jerufàlem ? Arbitror ergò initio fcriptum fuif
ftatum 'abfolutum pro conftruéto effe in voce [fe nyr, quod fignifigat hypocrytam : fcribam au
F^gy pofitum pro Γυ2 quod & Maccaph vir-| tem quèndam legiffe alteruim pro altero, & er
la innuit, & aliâs fieri non infrequens eft , rorem ejus in alia exemplaria dimanâffe. Cùm
od. 28. v. 17. Deut. 1 6:2 1. Jud. 5: 1 3. &c. ' igitur in his verficulis tractetur de Sacerdoti
vide Dn. Buxtorff. in theſ. Grammat. l.2.c. 4. | bus , Phariſæis & hypocritis, qui impiâ ſuâ
“ ခြုံဒွိႏိုင္ငံ ubi hoc ipfum Pfal.45. exemplum ad- | do&trinâ feducunt EccIefiam D E I, yifum eft
cit. Deimde, abftra&tum faepius 啞盟%"|鷲 hunc modum transferre : D E U S diffipae
creto , ut hic Fy juffitia , pro E^PT* juffi , | affa hypocritae. . Illud enim eft fuppliciuni im
* quod ម្ល៉េះ er éllipfin nóminis &* expo- 5jqrüm Sacerdotum & ម្ល៉ោះ , quòd
fiunt, Buxtorff. d. 1. p. 34^. Senfus igitur éft : I D E U S dejiciat & peffundet omnem auéíori
Et (*2* -^v propter ) affii&fiomem juffitia ( feu | tatem, dignitatem, virtutem, (hoc enim e$
jufforum ) fcilicet avertendam & tollendam , | diffipare offa) ac potentiam ipforum, &c.
quod idem eft cum eo, quod Lutherus fua in | TRefp. i. Fatendum eft , & explanationema
tranflatione dicit. 3. Nec tanen rejicimus | hanc concinnam , & erroris iftius in permu
Verſionem aliorum non minis commodam, tatione literarum lº facillimam potuiſſe occa
qui cum præcedentibus ita conjungunt : Equi-| fionem effe. Verùm quò minùs irrepfiffc
fa fùpra verbum veritatis PT3T3!i & mamfùe- | iftiufmodi mendum ftatuamus, movct no$con
tudinis juffitiae , hoc ef}, manfuetae juffitia : vel | fideratio ( 1.) punétorum , quae utrobique va
etiam : mamfuetudimis (&- ) juffitia , quò re-| riant: & fcribam unum pro altero legiſſe, ex
fpexit Lutherus , quando verba illa in prima | iftimare prohibet. (2.) Maforae , quae notâ
verfionc , Anno 1524. Wittebergæ publici | additâ errore vocem jn munit , mom ampliùs
jurisfactá, ita tranſlata exhibet. Fahre ein-extare , Gºdefective ſerib (ſine interpoſito)
her mit Warheit Sanftmuht und Gerech-nºns Äcº
iigfcit I quam tamen verfionem q)povTiöe; Lu- poteft. (3.) Significationis non munus perquam
theri 3ếurspai mutârunt, & tùm ad fenfum , ] S9h3********** j;n obfidentis te , vel caffra
íüíaáíáíôïía Gçíàïíôïí ìåííûcôïíô ftu£tagti; ****** ***, Quid $ign if Pcdi£» $9
dârunt. 4. Hanc, quam jam explicavi, ver-|'°''°'' de Hierufalem coelefti , quae Ecclefia
ក្រៅ Hរៃភំ្ន | ºញុំ ស្ទុ
Éîs îäîïíôïííííííííííTíjíôïl$ivinag' tut$ & defínfionis advgrfiis hqftes
Prima ratio e{} lineolae Maccaph praefentia. At 蠶 ម្ល៉េះ ម្ដុំ > ? Lutheri
quomodo ilIa Ie&ionem re&epiam deftruere |X°?°°$ 5°$;.$' $. 蠶
jcaura , neprxfcrtim
föïí, Verifiiiiiiisfi priorem
quidem potefi
, quaedari cón- $i$$
Lutheri] Y*£*j£*j£$"'J''*;$££?*
lio habet : Gott zerſtreuet die e:“ཤཱ་༔ གླེགས་
-- Teit (T.
H E B R AE I I N V. T. P U R I T A T E. 6у
Treiber. Das ſind die ſomit Geſetzen und
Gewalt die Leute wollen from machen I in LI/. P/al. 72. v. 17.
eigen Wercken wie die Hauptleute dasKriegs
το[t£ trci6cm, Vides vocem ijn ( quæ in no
ftris Bibliis extat, & ab exercitu duétam me
E Rit momen ejus im féculum : ad facies Solis
** filiabitur nomen ejus. Quidam putans
taphoram complectitur,) non minus ad Phari Dayidém fcripfiffe fi>: j?abilietar momen ejus ,
faeos hypocritas applicatam , ut alterius iftius probantes id ex Græca & Chaldaica verfiöne ,
permutätione, quam Brentius vult , non fit o uarum illa òauévet vertit; haec fyfp parabitur.
pus. 3. Noſtram infuper lećtionem confirmat qtuiffent addere interpretationem Hierony
Chaldaus interpres, qui vertit : PEUS di : mi: perfeverabit momem ejus.
Jpergit fortitudinem exercituum improborum. Quò Refp. Ex eo non feqüitur, quod illi volunt:
áutem refpexerint LXX. qui vertunt:ό θεός διε Nam etiam fi* fignifiçat perfeûerare. Propriè
σκόρπισεν οςά ανθρωπαρέσκων ; Εt vulgata: DΕUS £ft fòbolem procreare, quod fòbolefcere dicunt.
diffipavit offa eorum , qui bominibus placemt ; Sed latius accipitur. Nam cum femen huma
( quod & Syrus interpres fequitur : DEUS num , feu fobolis procreatio , permanentiam
differgit offa eorum : quoniam ii , qui placent bo & confiftentiam familiæ adferât , in genere
»miaibus ,T pudefacfi fumt ;) non fatis patet. vox ea perdurare fignificar. Nihil igitür mu
4. Allegorix , ſeu matephoræ continuata ma tandum in Scripturâ receptâ. Neque argu
gis convenit moftra lectio, quâm Brentii alte fmcntum valet : Græci reddunt δι&μ£vâ ; Ergò
fa. Ex Plalmo enim 141 : 7. patet, phrafin, legerunt !*>: cùm etiam Ii» hoc dénorer : féfi
vffa di/pergi, occifionis & violenitae mortis £%%- fum ergò exprefferunt. Haec ferè Drufius quae
Żwrix%v effe , ( confer Pfal. 44: 23. ) dum igi fit. per Epift. 84. Adde his , pofito , Gręcos
tur de exercitu hoftili ea ufurpatur , & de eo legiffe f* & eam vocem verfione fua expref
dicitur , D EUM offa ejus difperfurum , quid fiffe , non tamen exinde fequi , in textu He
aliud quam hoftium Ecclefiae deletio & extre braro corruptelamefe : quin rivulo potiùs quàn
ma pernicies, quin zterna damnatiointelligen fonti id rectiſſimè tribuitur.
da quàm commodiffimè ? Quod idem etiam
locum habet, fi Chaldæi interpretamentum fe
ui & per offa intelligere fortitudinem velimus. L^. Pfalm. 95. v. ro.
ို႔့် exercitui នុ៎ះ aptiIlimè adrat.
f. Convenientia loci hujus , cum parallelo al- ! Eptuaginta Interpretes, vulgata editio, &r
tero Pfal. 14. idem enim Pfalmus eft , varia- ! |S Apoftolus Hebr. 3: 1o. habent, Semper er
tis tantùm quibufdam verbis & phrafibus ,) | rant corde. Sed advérfarii jam vertunt ëx He
ftante noftra explicatione, congruâ eft. Eam braeo corrupto : Populus errantium corde. Cau
verò Mufculi vërbis, comment. in h. 1. propo fa hujus erroris cft , quod Judaei transmutârun:
nere placet : Verbis utrimque quidem non con literam Da/eth in literam Mem. Nam ºny fi
venit, mens tamen eadem eft ütrobique, nam nificat femper & Ev eft populus &c. Hunc
utroque Pfalmo mimatur impiis fupplicium , læus c. 9. §. 9. -

& pollicetur populo DEI preffo liberationem. Refp. i. Frivola Jefuitae conje&ura haec eft,
Quod ergò 14. rationis vice , quare pa & vix recenfione digna. Quafi verò non idem,
vore fint corripiendi impii , populi EI vo- | fenfu exprimeretur, dum à Pfalmifta dicirur,
ratores , pofüit ; Qgoniam Domiimus im genera uod I/raelitae faerimt populus erramtium corde ;
i
tione jufforum ef?: refpondet ei quòd hic dicit : umque interpretes fenfum fecuti vertunt :
£gniam Domimus comteret offa obfidemtis te. Ita fèmper hi errant corde. 2. Magis frivolum ,.
fcilicet exponitur, quomoäo illic dixerit, Do quod fubjungit , humc locum forte ex induffriæ
Иллиру 游撃 in gemeratione jufforum , nempe ut
corruptum effè à }ud«is, in gratiam patrum }u-
Prote&torem iIlorum , cónfra reprobos. ' Hoc daeorum , me viderewtur femper erráffè. Ita enim* .
autem non poteft fieri, nifi contrita impiorum totum potius fultuliffent locum, he viderentur
P8teatiâ, quae per offa hic intelligitur. Fluit illi ullo modo errâffe. _ 3. Sed maximè frivo
aliud ex âlio. Puniéntur reprobiº, conteretur lum eft , quod ex ty faëtum fuiffe Cv afferit.
ílorum robur , pavore olim horrendo pave Vocula enim y pro fèmper, non ufurpatur ab
$"'; ineritò correpti fupplicio: quare? 'Quia folutè: fed vel locum, tempus, aliamve rem ,
*' *falmus 14. habet : ' Domimus eff im genera cum nomine , cui adjungitur , confignifi
鷲。 Ergò non deſeret eos,
ſus liberabita contritis impiis &c.
ſed pror cat, exponi folita per ad tfjue , &c. vel cum
ngs, sa conjunçta per domec , ufque dun, ex
- plicanda eft , uti cóllatio Scriptürae ufus, per
*
- H 3 petut
62 L I B. I, T R A CT. I. DE T E XT US
petui oftendit. Legitur quidem Efa. 26: 4. | %pr?©šÃaxe; & oraculorum D EI caffodes con.
ºy", uſue in ſeculum, five ſemper, fed hoc à ftituti fuerunt, Rom. 3: 2.) permoti &c.' Et р,
ſimplici voce in diverſum eſt. Eſa. 57: 15. in P. quQmodo in verfiöneni íítam hæc verba itl
habitans nv aternitatem : fed ibi nominaliter
££Pterint ; oftendit his verbis : Cùm lector quj:
accipitur. Job. ao: 4. Nonne hoc noftiifTa? Pjani paulo attentior amimadvertiffer, Propbátám,
à ſeculo, h.e. ſemper : ſed & hic non abſolutè, ibi /piritualis regmi pomærium in univerfas gentes
féd ἐν τροσθεσει ufurpatur. 4. Breviter dicen proferendam, fignificare , horum Scripfurajhcra
do, quæ adferuntur, non fa&tam in voce He τε"ύorum (ο κύριος έξασίλευσεν) apφο/air και regio
brza corruptionem , ſed diverſam interpre fi£, in ora libri /ui voces illas ἀπό'fcü %Ae quafi
tum , fenfu tamen hic manente integro, tranf &ywrizãº. Porro cum annotatiuncilla ill, li
lationem comprobant. brario non injuriâ arrideret , ratus eam variam.
effe /eciionem , in textum fidenter tranſºulit.
LVI Pfalm. 96. v. 10. Huwe deinde alii forte (ut blent) imitati fünt.
Tandem vehememter probatâ piis fidem au&árita.
temque conciliavit. 4. Rectè proinde Faber
Udzi, tete Jutino in Dial. cum Trypho (cujus verba, Auguft. Juftiniarius Epifc. Né.
J. nobilem `illam Prophctiam de Media bienſis in Pſal. V. Lingg. allegat) non eſſe i la
crucifigendo, & à ligno paganis regnaturo » ; verba de Hebraica veritäte , fed Chrifiiam à d.-}.
mutilârunt. Nam cum in 醬 fit, Regma i fione addita , judicavir. 5. Pfalterium Hie
vit à ligno D E US: rò årò žúA8 , inquit , &- braeum Anglicánum , ad quod Lindanus рго
Φήκαν οι Ιgδαίοι , Α LIG ΝΟ /u/fulerunt #u- Yocat » (Inentionem ejus fäcit quoque Schind.
dei. E. textus Hebraicus non eft purus & in lerus, rad. i*^) quod'attinet, graviffimam e
teger. Wilh. Lindanus , qui ad Pfalterium jus animadverfioném Benedi&us Arias Monrà.
quoddam Hebræum Anglicánum provocat. | nus , in libello de variâ le&t. lib. Hebr. & Mă.
Rcfp. 1. Verba ifta Tertullianüs etiam lib. |{3reth (qui habetur in apparatu operis Regii
adv. Juda-os cap. 19.lib. 3. adverf. Marcion. | Hiſpanici) inftituit, & inter alia fic loquitur :
19. & 21. Auguſt. tom 8 enarr. in Pſal. 95. |g P/alterium iftud videremus , mon pötuimus,
& alii legunt ; habentur item in Pfalmodia nom vehementer dolere graviffimo & do&iffmo V;.
Romana : fed nec Chaldaeus, nec Graeci, nec | ro (Lindanum forfan intelligit) qui ex alien4
Latinus Interpretes, nec demum interpretatio |fide /¢ripferit & docuerit, fic tŵrpite# eſſe impoſs
Hieronymi ea agnofcunt. Damnet igitur & tum 5 cum primis enim neque liber amiiquus'ejì ,
illas Lindanus. on autem dubium eft , quin meqwe ab aliquo , qui Hebraicam linguam cognó
Eccleſia à |ို့ monita , verba haec , tan rit , fcriptus, /ed à Scriba Latimas elegamter pin
quam pecufium fuum (modo germanum ac ge gendi literas mom igmaro , o&oginta aut ad fam
nuinum fuiſſet) quaſi poſtliminiò recuperare, mum centum abhinc ammis depiéfus , adeô còrru.
& in priftinas fedes reftituere ftuduiffet : quod pfè , at vix ullum verbum integritatem fùam re
quia fa&um non eft , Lindani affertio laba timere videatur. Contuli me ad P/al. 96. ibi „o„
fcit. 2. Nufquam autem Juftinus fcripfit , à modo non reperi illud teffimonium , á íigno , vel
慧 textum Hebraicum effe corruptum , rum , totum illum dimidium verfùm dèfideravi ,
&d textum Graecum LXX. Interpretum. Ver videl. dicite in gentibus , quia Dominus regnaviâ
ba Juftini haec funt : Ac quod illi multos ac imte &c.
gro, locos illarum απο των εξεγήσεων των γεγε
νημένων υπό των παρά Πτολομαίω πρεσβυτέρων ,
ex tram/latione eorum , qui cum Ptolomeo fuêre , LVII P/al. 145.
fêmiorum füßulerimt , im quibus clarè humc ipfam
crucifixum DE UM & bominem e/e, eumque in Oſt verſum 13. deeſt in omnibus Hebraicis
cruce pendere &• mori, pronumciatüm effe offemdi Bibliis integer verfus , qui haberur apud
tur, ſeire vos volo. 3. Si porrò de verſione il LXX. Interprctes,& in vulgàta editione,'vi
la Graeca , quam Juftinus agnovit , quaeratur ; delicet : Fidelis Dominus in ommibus verbis fùis ,
Fullerus ម្ល៉ោះ reſpondet , lib. 3. miſcell. &- fanéfus in omnibus operibus fais. Porrò fatis
conftat, olim verfum hunc fuiffe in Hebræo
facr. c. 13. Additum arbitramur (inquiens) im
Graca quadam Pfalmorum tranflatione, vel tram textu. Nam cùm finguli verfus illius Pfalmi
flationis potiùs exemplari uno aut altero, quod vi incipiant a fingulis literis per ordinem alpha
derat }uffimus. Id autem quoniam autbemtico beti, deeft fola litera Num , quae erat in prin
mom comgruebat, jure optimo mom admittebant 3u cipio hujus verfus , quia vox , fidelis , in He
dai , partim demumtiationis divimæ religione obffri bræo incipit à , videl. lºsº Huntl. cap. 9. S.
&fi , partim mumeris /ùi ratione (quod à DEO 17. Mollerus in h. 1. p. I361.
Refp.
H E B R. Æ. I I N V. T. P. U R IT A T E. 63
Refp. Patet refponfio ex iis , quae ad locum f legentes : Admirabilis, Confiliarius, D EUs
5o. fuêre di&ta , quibus adde , (1.) verfimile jfortis , .Pater futuri feculi , vocabit momen ejus
videri, quòd Græci Interpretes , cum verfum (fcil. Meffe) Primcipem pacis. Huntl. coiitr.
a litera j trahentem initium non invenirent, & ш. сар. 8. in §. pun?a Hebreorum male pofita
defe&tum aliquem fufpicarentur , verfum fe effe im variis Scripturæ locis , probare coníen
quentem 17. in locum illum retraxerint 3. pri dit. §. 5. Eundem locum próducit Bellarm.
rho faltem & quarto verbo immutato. Verfus lib. 2. de V. D. cap. 2.
ille fic habet :"‫ צדיק יהוה בכל דרכיו וחסיד בכל מעשיו‬Refp. m. Negamus in punétis hujus verbi
3u/lus Domimus in omnibus viis fùis , &- fanéfus E*TP'n faétam eſſe depravationem , ſed idioti
in omnibus operibus füit. Pro vocabulo primo fmüm linguae fanétae hic agnofcimus, quo futu
PT: ponatur ip8} ; pro quarto *?y yt & e rum aétivum fine/uppoftto Jäpé paftvam babet/f-
merget verfus 14. in Graeco adfcititius: τιςός gnificationem, uti loquitur Riebera in Mich.2.
κύριος εν πάσι τοις λόγοις αυτού, και όσιος εν πάσι num. 17. Tertiae enim perfonae verba a&iva
Toîç àpyoiç àvroÙ. Qui planè ejuſdem cum v. apud Hebraeos faepiffimè ufurpantur indefinitè
17. fenfum obtinet. T (2.) R. Schelomonem nullo nominativo expreffo , atque propter iả
omiffae à Davide literae j hanc reddere cau vel verbum a£tivum paffivè interpretándum:
fam : Vidit David (inquit) im illa (litera, *) vel ei commodae vocis nominativu§ fubaudien
ruinam difficilem (de qua Efa. 24: 2o.) ‫ נפלה‬dus eft. Gen. 16: 14. Idcirco – P. vocavit pn
Cecidit , &• mom addet /urgere filia Ifrael : pro teum iffum, h. e. vocabitur puteus ifte. Luther.
pterea tranfiit (ad literam 5 quæ à Tpo fulci nam íicé i5m. Vel , vocavit fc. quifque Ne
vit , deducitur) &• fulcivit eam Spiritu fam&fo hem. 2: 7. Epiflolas tradamt mibi. h. e. tra
(inquiens) fiiffemtat Domimus omnes ‫ הנפלים‬ca gantur mihi epiftolæ : vel tradamt fcilicet ,
deutes v. 14. Hzc ille. Scribae tui. Afia exempla funt Job. 3: 3. Mich.
2: 4. Hab. 3: 17. Et in Novo Teſt. Luc. 12:
LVIII Prov. 18. v. 1. 2Q. A£t. 13: 19; Apoc. 16: 15. &c. 2. Quid
ad hæc Scótus Jefuita ? Quorfùm (inquit) jfa,
de quibus memo queffiomem movit? mequé emim re
n»n', Secundum defiderium quaerit fèparatus. prebemdimtis Chriflianos, qui verbum aâivum (vo
Quidam olim fcriptum fuiffe putant , TjSn cabit) à punćfatoribus malè poſitum exponunt per
octafiomem quaerit feparatus : Uti ex LXX. e verbum paffvum (vocabitur) /ed punéïatores ip/o*
ditione pateat , προφάσεις ζητεί ανήρ β8λόμενος reprehendimus, qui cùm debuiffemt bic pofùiffepum
zapfçer8ai : Et ex locis parallelis , Jud. 14: 4. &fa verbi paffvi, noluertimt id facere , fèd ex im
聳 6: 5. duffria adjecerumt falfa pum&fa verbi a£fivi &c.
Refp. Ut demus ita legiffe Interpretes illos, Verům (1.) ignorationem elenchi dum Jefui
tamen ex eo non fequitur , ita olim fcriptum ta nobis impingit , ipfe manifeftam cofnmit
fuiffe in libris Ebraicis: potuerunt enim erra tit principii petitionem. Hoc ipfum enim eft
rare in his literis , ut in multis aliis errârunt. in controverſia , an iſta punctorum falſatio à
Certè Aquila & Symmachus legerunt ΠΥn. Judæis faéta fit: fi enim commode ex idiotif
Vertunt enim , siç ëri0upwfzv. Carterum 體 mo Hebraeae linguæ locum hic habere poteft fi
14: 4. non legitur n*T? fed Π}*n fimplici gnificatio paffiva , quænam ratio nos movet ,
ter, quod cum verba ε'P* conftru£tum fignifi ut ad factæ depravationis punétorum confugia
cat occaſionem quarere. In Daniele verò eſt mus afylum ?T(3.) Quin falsâ etiam Jefüita
3-y I'y5 quaeremites fùmt caufim. Haec etiam | nititurºhypothefi , puñćta nimirum Hébraeo
Drufius håbet quaefit. per. epift. 84. rum non effe literis coaeva, fed multis pòft fe
culis à Judæis excogitata , qui proinde in ſua
unétatione falsâ hîc punéta pofuerint. Ş.
LIX. Eſa. 9. v. 6. º othefin ut crroneam , & in facri* codicis
auétoritatem multis modis injuriam, rejicimus
Bi dicitur, quod Chrißus vocabitur , Pa & explodimus. ( 3.) Judaeis iſtis, qui ex hy
ter futuri ſeculi & c. LXX. Interpretes othêfi Jefuitæ punëta âddiderunt, cognita pro
abent, Vocabitur, paffivè ; fic Chaldæus In è fuit ifta loquendi apud Hebræos confuetu
$P{es, fic & vulgata editio. At mutatis do, paulò fuperiùs notâta. Non igitur verifi
$*ntùm punétis Jud?i ex paffivo fecerunt a&ti mile, ipſos pro punétis verbi paſſivi poſuiſſe
Y"n». Vocabit, ut videlicèt omnia inla praecIa punéta verbi aétivi : neque enim hocipfos quic
密器"器 auferantur à Chriſto, & tribuantur uam juviffet, cum facilè fufpicari potuiffent,
- Patri : Chrifto verò rélinquatur tan hriftianos, divinitatis Meffiæ affertores, ad
*°m » quòd fit Princeps pacis : ita Hunc locum prædićtum idiotiſmum fefe collaturos : quin
po
64 L I B. J. T. R A CT. I. D E T E XTUS
potius alia ratione textum depravaffent, fiftu re non verentur. (4.) Col/atione aliorum F/iiae
dio huic fuiffcnt intenti. (4.) Num & cæte locorum, ubi pum&a verbi paffvi 8`R: pofita fùme.
ra loca, ubi a&fivum verbum pro paffivo ponitur, Сар. 1: 26. сар. 14: 2o čар. 32: 5. сар. 35:
蠶 punctatoribus depravata eſſe, Jeſuita 8. cap. 44; 5. cap. 56: 7. cap. 62:4. Reíp.
afferct ? At quanam quaefo conjeéturâ vcl levi Concèdimus, phrafin iftam 'per pa/ivum ver
probatum id dari poterit ? Par igitur ratio bum Prophetae huic non effe infrequentem :
praefentis loci. 福 Š. verò Huntlæus concedatur autem nobis viciffim , phrafin al
probat, debuiffe hic effe puncta verbi paflivi , teram per verbum aciivum, paffivâ fignificatio
quae fuerint de induftria à pun&tatoribus depra ne gaudens , à filo & ſtylo Scripturæ non eſſe
vata ? Quatuor nimirum nititur fulcris , fed ftra alienam: Id quod ad tuendam verbi hujus pun
mineis. (1.) Verfione Graca 7o. Interpretum, ćtationem ſufficit. Et notetur coronidis lo
Chaldaea , & Latima vulgatâ, qui legunt: Voca co, Maſorethas, punctorum non inventores,
bitur. Refpond. Hoc nondum ၂ႏို့ in au fed in textu jam antë exantium cenfores anti
thentico Hebraeo textu pro punétis verbi paf quiffimos , punctationem iftam a&tivi verbi ita
fiyi pofita effe pun&ta a&tivi : fed hoc tantùm, munire, ut, quin vera illa & genuina fit , du
idiotifmum Hèbraicæ ling. di&tos Interpretes bitari non poffit. Notant enim ad h. l. verba
ad fui fermonis idioma accommodaffe, & fen illa ΥpvTxy' fèxies ita conjun&a reperiri, quo
fum verbi, non ipfam ftri&tè di&tionem atten rum loca in Mafora magna textuali ad 3.
diffe. Sicut Job. 3: 2. quando Hebræa veri 5. v. 8. recenfentur. Inter quae locus etiam
tas habet: Maledi&fa fit mox illa, qua np8 dixit Ùfa. 9. v. 6. habetur. Viciffimi autem 2 Sam.
&c. Vulgata ad fenfum reddit im qua dicfum 18. ad v. 9. in Mafora textuali notatur , ‫ויקרא‬
eff. Mich. 2: 4. Hebræa ad verbum fonant: ( paflivum futurum cum Vau converfivo) quim
im die i//a > &: tollet fùper vos parabolam. LXX. quies in Scriptrira referiri. Inter illa verò lo
Interpretes idiotifmüm illum attendentesver ca , quae ibi recenicntur, praefens textus Efa.
bum activum paffivê reddunt: #w rã ºu ép2 êxéé 9: 6. nequaquam habetur.
νη ληφθήσεται εφ' υμάς παραβολή. Ira & νul
ata: In die illa/imetur fuper vos parabola. Ver
a Habac. 3: 17. `t? abfcimd. t ex ovili gregem ; LX. Efa 4o. v. 5.
Vulgata itä transfert : abfèiwdet de ovili pecus.
(2.) Au&oritate }udaeorum antiquiorum , quos N Hebræo eft: rin nợ2-ºp Nyi Et videbant
paffvè hoc verbum imtellexiffè , ex Galatimo lib. (h. e. vidcbit) ommis caro pariter. At Lu
3. c. 19. & 26. probat. Reſp. Nulla conſequen $as cap. 3. verf.6. verba haec ita allegat : wài
tiae ratio: Judæi prifci intellexerunt paffivè, όψεται πάσα σάρξ το σωτήριον τού θε8, gur ex
Ergo legeruht veröum ~P' punctis Niphal fi tant etiam apud LXX. Interpretes in dicto E
ve `verbi paflivi. Damus enim inftantiam à faiæ textu. Quare ifta verba : rà avTwpiov θε§,
Chriftianis interpretibus, qui paffivè hunc lo in Hebræo deſtint.
cum exponunt , ' & tamen punëta a&tivi verbi Refp. 1. Ncque in vulgatâ verfione hæc ver
farta tečta rerinent , obfervāto idiotifmo He ba extant , utique igitur ipfa quoque corrupta
braeo, cujus faéta mentio fuperiùs. Idem de fuerit, fi ex abféntia horum vecabülorum cor
prifcis Judeorum Interpretibus fentiendum, ruptio probari poteft. 2. Et Chaldaeusfetiam
(3.) Expoſitione 7udacrum recentium , qui activè Paraphraſtes conformen textui Hebræo tranſ
legumt &- imterpretamtur. R*f. Verum eft, à vete lationem exhibet. 3. Si verba Euangelift«
rum orthodoxâ Cabbalâ Rabbinos recentiores expendantur, patebit verbis iftis paucis totum
multùm defciviffe , unde R. Kimchi h. 1. ita verficulum quintum Efaiæ 4o. vóluiffe ipfum
II t

exponit : ‫ פי הקברה שהוא פלא יועץ ואל גבור‬comprehendere. Verba Prophetae ita habcnt :
Et revelata ef? gloria Domini , & videbit ommis
‫ אבי עד קרא שם הילד הזה שר שלום וגו‬hoc caro pariter, quòd os Domimi locutum eff. Lu
eſt, Senſus eſt : D E US bencdictus, qui eſt Ad. cas id omne paucioribus exprimit verbis, dum
nmirabilis, Confiliarius, DEUS fortis, Pater ae pro gloriâ %ehova/e revelaturâ, ut ab ommi car
termitatis , vocavit momen pueri iffius , Primceps he videatur , haec fubftituit verba : Videbitque
pacis. Ita & R. Schelomo, qui Regem Eze omnis caro fàlutare ejus. Notum enim eft , N.T.
chiam per puerum iftum nafciturum ಕ್ಡ Scriptores non verba femper , ſed crebro ſen
>

apertè innuit. Verùm non faétam in punétis fum'di&torum T. V. referre , in quo confuetu
vocalibus depravationem, ſed perverſam ho do eorum agnofcenda , nequaquam yerò He
minum occoecarorum interpretationem hoc i braea veritati corruptionis crimen intentan
pfum arguit: Uti etiam alibi , quod de Mgffia dum cft.
dicitur, ad fubjeétum aliud ἐτερόγενάς applica- |
LXT.
H E B R Æ I I N V. T. PUR IT A. T E 6;
mini à quo, ſeu င္ႏို့ , refpe&łu tamen
rermimi ad quem , five captivorum, qui ob pec
LXI. Efai, 49. v. 24. cata, atque ita juftiflìmè poenâ illâ âfficiuntur:
ut & refpe£tu i) EI juftè in homines peccato
rcs animadvertentis.
Erba Hebræa funt : b52 pºny "av EN
Et am captum 螢 eripietur ? Sufpc&tus hic
locus quibufdam eft de mendo, quare legen LXII. Eſa. 53. v. 8.
dum pötius cenfent ?°? *3? captùm robujii ,
cùm i. antiquus ita verterit Interpres : quod
captum fuerit á robufto : cumque 2. in fequenti V Ulgata habet : Propter /eelus populi me;
verfu verba refpondentis Domini quzftioni | percttff etum. Ita Septuaginta , T ita Chal
verf. 24. propoſitæ rapa AA4Aw; congruant. In $æus in fiâgulari numero &c.” At in omnibus
illo autem dicitur 872: Y*y. ‫ ומלקוח‬captura ro Hcbraicis libris adjita eft litera p inter duas
buffi eripietur. Mufculus in öommcnt. h. l. ' ultimas literas, ut fit »? illis, non ** iii. At
Apparet ex verfù fequenti, ubi babetur i/?orum |您 fecundùm hanc le&tionem populus Ifraël ,
repetitio , per modum re/pon/ì pofitum bic effè per & non Chriftus dicitur percuffus propter pec
errorem P* pro Y^^v quem lapfùm facilè accide cata noftra. Huntl. c. 16. §. 6.
re potuiffè , imtelligunt , qui literarum iffarum Refp. 1. Quidam Interpretes fingulariter,
formas baud multum diffimiles inter fé confide quidam pluraliter vocem eám intérpretantur :
ፖጪነ¡ይ. utrique vero de Meffia Salvatore noftro intelli
Refp. Ratiunculae iftae tanti ponderis non gunț. _Singulariter accipiunt Pagninus_, Tre
funt, ut fufpicionem iftam confirmare poffint. mell. & Junius: Vatablus, Ariæmont. Schind
Contra enim producimus 1. Confènfùm ommium !£rus , .& qui primo nominandus erat loco ,
Hebræorum codicum , qui όμολόγως habent PT; B. Lutherus in verfione Germanica , quorum;
2. Paraphraflem Cbaldaeum , qui vertit i>* E8) verfio hung habet fenfum: Propter feelus populi
a'iy* 1*3t am id, quod captivârunt immoxii five tgei plaga fuit illi (feu fùper illó) fcilic. Méffae.
juſti, eripietur ? 都 Euſebii aućforitatem, qui de Hi igitur vocem ip', ìel pro fingulari habent,
hoc loco ita fcribit: 'AvT) roŬ &ồístwg (fic ha quomodo accipi videtur 器 9: 26, 27. Eſa.
betGrαca editio vulgata) ή εβραϊκή λέξις δικαίως 44: 15. . (Si enim affixo E plürali interdum
τεριόχει , h. e. pro injuffè, Hebraica di&io juffe affixum i fingulare per paragógen à fine addi
babet. 4. Senfùs in recepta leéfione integritatem tur s ut tamen fignificatio maneat pluralis :
&- comcimimitatem. Eft enim P^Ts '>? di&tum vel quid 9bftabit, quò minus affixo fingulari i per
xat& δάζαν , ut intelligatur captura five captiva epenthefin poffit addi litera b fine ulla corru
turba tyrammi, qui fe pradicat jußum dominum ac 器。 ut tamen fignificatio maneat fingularis.
offefforem eorum, quos bello cepit; interim ta p epenthetizô; etiam inferitur in *J?y &
tamen eft **^*: robußus perfra&or, violemtus &- *J?p, E22p , ut & in nomine nt*r* comtemtibile,
injuffus boffit, uti in verfu feqq. explicatiofub Pro Fºnd. 1 Sam. I 5: 9.) Vel, quod probabilius,
jungitur. Quo fenfu Pharifæi dicüntur Juffi , 醬 enallagen pluralis pro fingulari explicant.
atth. 9: 19. Luc. 15: 7. quia fcilicet tales fí t jucunda fanè eft D. Brefitii obfervatio ,
bi effe videbantur, ut វ្នំ Luc. 18: 9. Vel numero ifto plurali de folo Chrifto ufurpato
xzr äxýstav , ut intelligatur captivita juli genotari , ipfüm in paffione , quae Efa.53.de
fcilicet militis, hoc eft , quam miles aut Im fcribitur, vicem gefere torius generis huinani,
perator aut Princeps juftè cepit, (R. Kimchi & plagam in Meffia omnibus ömninò homini
‫ הוא שבי צדיק כי בצדק ובמשפט לקחו‬-Hac gi ca bus fuiffe impofitam , ita tamen , ut folus
ptivitas juffi , quia in juffitia &• judicio cepit il Chriftus pro iftis eam fuftinuerit. Confer. a.
iam) hoc fenfu : captivi juffo bello capti miim li Cor. 5. W. 15. Qui pluraliter ip', accipiunt,
berari ಶ್ಗ ? Et convenit fanè hæc cxpofi pofterius ejus verfùs membrum ita connêétunt:
£go pulchrè rei ipfi. Sive enim textum hunc Succifisef de ferra viventium propterini/uitaten
ropheticum de captivitate Juda-orum corpo populi mei, quibus plaga fèil. debebatur , feu de
rali & Bobylonică: five de captivitate homi ffimata erat. . Quæ expöfitio non minus plana
}úm pirituali & diabolica, (quem fenfum & ſimplex eſt: ipº enim plurale voci colletti
§riftüs ipfe Matth. 12: 29. Luc. 1 1: 21, 22. vae tby h. e. poptulus, refpondet, ficut Num. i 6:
9lten$it) 'deque divinâ fiíeratione ex utraque . Omnis biè cœtus, Ea omnes illi fànéìi fümt.
iftslligamus, veriffimum utrobique eft , capti 盐 ex idiotifmo Hebrææ linguæ fæpè dùplex
yitatcm illam fuiffè juffam, fi nofi refpc&tu ter relatiyum ponitur ( Eಣ್ಣ 5: 28. Cujus fagittæ
- с/ия
66 L I B. I. T R A CT. I. D. E. T E XT US
£jus acute :) inter quæ prius, quòd fere *v* eft, | firmiffimè refelli , quod etiam Galatinus lib.
interdum deficir. Job. 3: 13. Aat cutp principi- | 8. c. 13. praeftitit, ubi tamen hujus corruptelae
bus ET? >■■ auriim ipfis ,' pro ETi? 3T *'* | ne fyllaba facit mentionem. Qüin etiaiiifi in
quibus aurum ipfis , fi. e. quibus atrum (eff.) | fingülari fcriptum effet * , . nondum tamen
Quod exemplum loco praefènti exactè congruit. Icom ſatisfactum eſſet pervicaciæ ; ſicut c
2. His ita igitur fe habentibus , cuivis fiqui- | nim ræcedentia , quae de uno aliquo in fin
gum evadit, quid de Jefuitæ affertione fit ha- | gulari loquuntur , a totum populum accom
bendum. Textum fanè ejufmodi, qui de Mef imodant , ita perinde agerent in pronomineiflo
fia & intelligi poteft , & omninò débet, cor fingulari.
ruptionis à Judæis illatæ , idque ſine ſolidara
tione arguere , audax nimis eft pronunciatum.
Certè fi Judæis mens ea conftitiffet , non tam LXI/I. Eſa. 52. v. 9.
in voce íp? quàm in aliis evidentioribus ope
ram eam , vel malitiam potiùs pofuiffent :
quin in Chaldaica paraphrafi potiùs v. 1. no N Hebraeo ita legitur : Et dedit cnm impiis
men “Trgp fuftuliffent , quæ impiæ eorum ! /epulturam faam, & cum divite "ņ:2 in mor
blaſphemia è abiſſòav contrariatur. 3. Videa fibus /üis. _ Quani vocem Forfterus in Lexico
mus etiam , quàm fokidis affertio Jefuitica P:, 9$. à Judæis non ita diu poſt gloriofam
fundamentisnitatur. 蠱 Vulgata legit im fim Chriſti reſurrectionem & aſcenſionem in coe
gulari , percuff eum. Refp. In fingulari etiam lum , depravatam effe afferit. Antea enim
noftrorum interpretum quidam exponunt, uti fu fuiffe punctatam (ait) "Qpa exceffâ ejus, &
prà diótum , 盎 ulla depravationis fufpicio genotari ea non vulgare , aut vulgäris hominis
ne. 2. Septuaginta legumf im fimgulari. Refp. fèpulcrum , quale etiam fuit málefa&torum ,
Idem hîc efto refponfiim. Nóta autena , ver & nomine “a? notatur, fed excelfum feu mo
fionem iftam ab Hebræo multùm difcrepare , numentum , & quafi facellum divitis alicujus
ita, enim, habet : από των ανομιών του λαού με hominis, qualis ನಿ
fuit , in quo Chrifti
úx%M el; 8áv&rov , propter peccata populi mei ad £orpus fuit repofitum , teftantibus Euangeli
duéîus fuit in mortem. Pro vj igitur legiffe ftis. Quando autem Chriftiani hocvaticifiium
videntur yaa adducfus fuit (vai enim pertingere in Judaeos torquere coeperunt, probantesChri
feu pervenire alicubi fignificat) pro ip? Verò ítum fepeliri oportuife in monumento divitis,
ni33 feu n'?? ad moriendum.^ Quod fi ergò & in hoc J ESU Nazareno complerum affe
quicquam ex verfione Græca probari poffet , verant, nec obftinati haberent , quo tam cla
fòngè alia corruptionis ratio foret ftatuenda. rum & evidens teftimonium in illo fufpenfo
3.) Chaldrus Interpres in ſingulari legit. Reſp. diluerent refutarentque , hanc datâ opera vo
alfum hpc. Paraphrafis ita habet: ¥>rrain cem, ficut plerafqué alias , Nicolao Lyrano,
$op' innº "g "by h. e. iniquitates, quas perpe Paulo Burgenfi, "...; & nonnullis aliis
*rárumt popnlus meus , ad ipfòs pervenerumt. Ex fide digniſſimis teſtibus, depravârunt. Hacte
uo patet , ad populum quidem Dei à Jona nus Forfterus.
‘ို႔ Chaldaeo haec verba referri (ficut & ple Refp. Ut viri do&tiffimi , & de Repub. He
raque alia in hoc capite, ita tamen , ut men braeo-Chriſtiana praclarè meriti, pium in in
tionem Meffie fubinde intermiſceat, imò & tegritate verbi coeleftis afferendâ zelunm & ftu
ipfum effe primarium fcopum hujus capitis , dium haudquaquam improbamus vel reprehen
ôftendat initio, his verbis: ~n'** *** n*y «5 dimus: ita in hoc noftrum quoque ipfî adjice
Ecce pro/perabit fervus meus #1 ESSIAS) fal remus calculum, nifi & quæ hactenus diéta funt,
fum tamen effe , quod Gordonus ait, im fingu & quae jam dicentur , diverfum ut fentiamus,
gulari _ Chaldaeum hæc verba interpretări. fuaderent. 1. Juda-os datâ operá quardam de
(4.), Secumdum hanc le&iomem populus Ifrael, JESU Nazareno dićta ိိ
, vix permit
tere videtur incredibile eorum in minütiffimis
& mom Cbriffus dicetur percuffüs propter peccata
nofira. Refp. An hoc ita fit, ex fuperiori ex etiam punétis confervandis, & fuperftitiofum
plicatione conftat. (5.) Recentiores }udaei mom ferè ftüdium , de quo plura fuperiùs. . z. Ma
de Cbriffo, fèd de 7udaeis hoc caput (&- bumc ver fora parva ad hanê voçem notât non 5 mom am
fùm ) intelligtmt , quod fèil. illi patiantur iffa o plius extare in univerſis Bibliis, d> eſſe Holem in
///mia propter peccata Cbriffiamorum. Refp. medio fine ) fèriptum. Ex quo patet, ante tem
Haec non faétam depravationem , fed perver pora Mefjae exhibiti jamdum fuiffe ita fcri
fam explicationsin & . malam applicationem ptum, (Maforethas enim eo foruiffe tempore,
arguunt. Et poffunt Judaei ex ipfo contextu èx fuprá di&tis praefupponimus, ) veluti nunc
legitur:
H E B R Æ I I N V. T. PUR IT A T E. 67
legitur: aliâs enim cum reliquistribus, ubi fcri fenfu: Et expofüit (populus) improbis/epulcrum
bitur "nip: nempè 2 Reg. 獸 22. 2 Paral. 32: 'ejus , &• diviti im miörtem fùâm. ' Improbis , hoc
y. 12. Efa. 36:7. locum iftum Ef. 53: 9. con ;£/*, gemtibus , quae olim improborum momimè fù/e-
junxiflcnt. 3. Ita etiam fcriptum füiffe tem {bant defignari, ut A&or. Σ: 23. quemadmödums
pore 器 Paraphraftis Chaldaei , ex ejus £tiam gentiles dicumtur peccatores, Galat. 2: 1 5.
paraphrafi apparet, quae quidem à fenfu textus Sepulcrum , hoc eſt crucifigendum, trucidamdum
deviat , le&tionem tamen vocis hujus rnb? «$» fèpeliemdum ipſiim ſynecdochice. Diviti, hoc
-

apertè confirmat. Ita enim ea habet: Et tra | ºff , Pomtio Pilato prañai ?udea , idgue in mor
didit impior im Gehemmam , &• opulemtos divitiis, | tem fùam , id eff, eâ lege , ut fanguis ipfius /uper
quas corraferunt >*g*i* >Iymp3 im mortem perdi populum & fuper filios ejus recideret , & repofce
tionis. 3. Quin eò minùs de corruptione iftius retur â DEO, fi quid ea im repeccatumw eſſet , ut
vocis Judaei accufandi , quò minus ipfis, faten Matth. 27: 25. quamobrem etiam in moríes dici
te Dn. Forftero, favet. Si enim inde inferre fur plurali mumero &c. Hæc illi: quorum ex
velint, Chriftum manfiffe in illis mortis cru P9fiti9 , præterquam quod contortior videtur
ciatibus, antecedentia verba, Et e judicio fub effe, hoc infup£r laborat incommodo , quod
latus eff , &• gemerationem ejus quis enarrabit particula ns vix ufpiam ut nota នុ៎ះ,º
&c. eos evidentiffimè refutant. TRem ipfam , 獸 ufurpatur. Lutheri verfio & explicatio
& loci hujus fenfum quod fpeétat, pro duplici æc eft : Et tradidit (Chriftus ) feu 'expofùim
vocis i^npa fignificatu, duplex etiam fententia cum improbis ſépulcrum ſaum, & cum divite(ex
rum inter Interpretes divortium. i. Quidam pofuit fe) in mortes fuas ; 3ìiiD ¢r ift begrabenl
vertunt , excelfà fua , feu monumenta fila , hoc wie ein Gottloſer und geſtorben wie ein Rei
eft ( per enallagen ) monumentum fum. Et cbcr/ inſtar divitis, boc eſt, impii. Eſt obſcu
wpit%piov veri Meffiae hic conftituunt, quod is rus ( Ebraifmus inquit in explic. h. 1. tom. 3.
in divitis monumento, id eft, fepulchro áugufto Jenenf, Lat. fol, 427.) quod divitem pomit pro
& magnificè extru£to fepeliendus fit. Quod in impio. Fortaffè autem itide'matus tropus eß , qiiòd
溫 Nazareno Servatore noſtro impletum gipites p/erumque fumt impii , ficut im Euamgelio
uiffe Evahgclifte narrant. Jofephi monumen Chriffus vocat Mammoma imqüitatis. Item : diffi
tum , in quo Chriftum condiderunt , fuit in ¢ile ºfł diditem ingredi regmúm ca•forum. Signifféae
horto vicino ifti loco, ubi crucifixus fuit, Jo igitur Propbeta,Cbrißum mortuum effe fcuffeâitio
fian. 19: 41.- Idipfum Propheta Spiritu præ füm &• fedu&orem. Cùm autem talis miiors per Pro
videns, * dedit (inquit) cum impiis #Ï pbetam fit praedi&a , certum argumentum eff, mo
fuum , h. e. in locô illo, ubi impii morti tra frum Cbriffum effe Meffam. `Noftram de hoc
duntur, fepeliri voluit : Et cum divite momti difficili loco fèntentiam expofitam vide in
■memtum fùum, quafi dicat, per correétionem : Grammatica Sacrâ, ubi de Concreto loco ab
interim tamen fign tàm vili* aP five fepulchro ftraéti pofito agitur: Et latiùs in Poftillae Pro
illatus fuit, uti forfan latrones cum ipfocruci pheticæ parte prima , fub colophonem, ubi
fixi : fed fplendido & magnifico, quod 器蠍 integri capitis 53. Efaiae explicatio traditur.
fephi, hominis opulenti & divitis. . Ipfe For
ftérus eò tandem äbit, quod ideô datâ operâ irre
gulariterita punéfata fit ea vox cum Scbeva, cùm
aliàs legatur cum Camez 'ntp? ut ea irregularita LXIV. Eſa. 62. v. 1 1.
te fignificaretur, quod illud Cbrißi monumentum,
etß facellum fuerit fèu excelfùm, tamem momim eum Ulgata editio habet : Ecce Salvator tuus
tfùm , quo alia excelfa fuerumt exflru&a, ut in illis vemit. Sic Septuaginta Interprctes , fic
facrificaretur ; fed im quod repomendum erat corpus Chaldaeus interpres , quin & Hieron. in iIla
Cbrifli &-c. quemadmodum im propbetiis talia mul verba teftatur, quod fùo tempore in Hebræo
fa fùnt , quæ pum&forum irregularitate aliud quod- !| textu legebatur, 澀 id eß , Salvator: Sed
dam myftarium fabindicamt., Pfal. 2; 7. inTr | Jam mutatis punétis legunt Judæi, Ecce falu*
genui tě, pro přib Efa. 26: 19. 'n':3) cadaver fua venit, quam falutem referunt ad ipfumi De
fneum pro 'ny &c. 2. Alii vocem iftam ver | um Patremi, non ad Chriftum &c. Huntlaeus
tunt, Im mortibus fúis (eft enim *^p* pluralis |caု 8. S. 9
Sum affixo ) fed in explicatione loci inter efp. I. Si corruptio hoc in loco ftatuenda,
ߺ Paulúm difcrepant.; Ĵunius & Tremelli non in punétis folùm, uti vult 蠶: ſed in
us hunc verfum '9. ad populum , cujus in | tota diétione, & ita etiam in literis eam fa
Yerfu præcedente fit mefitio ( per quem Ju | ćtam fuiffe , dicendum eft. Sa/vatorem enim
daeos crucifixores intelligunt) rcferunt, hoc | vox Hebraea prwin fignificat: Poßet quidem ef
I 2 ſc
68 L I B. I. T. R. A. C. T. I. D. E. T E XT US
£e in Cal Benoni p** fed in hac conjugatione diétioni Hebraeae conforme eft : Salvatus enim
radix ifta non occurrit. a. Negamus autem , in Hebrao non eft vv fed vvil in Niphal, ut
uicquam corruptelae, pulcherrimo huic loco à ex Zach. 9. v. 9. apparet.
udaeis acceffiffé, quin potius ex confideratìo
ne textus, & ex ipfa abftra&tiva voce yaº Ju
dæos eò fortiùs refelli poffe ſtatuimus, cùm LXV. 7er. 2. v. 1 1.
( 1. j Meffias, de quo ibí agitur, non Salvator
in concreto, fed ipſa SA LUS in abſtracto di
catur, q. d. in ipfo omnem falutem effe pofi VÉ;Dei funt: Populus meus mutavit *i53
ram, eumque uberrimum perennemque gratiae gloriam fùam im id, quod mom prodeff. Pro
ac falutis effe fontem. (2.) Nomen vv. majo quo Galatinus legendum'effe ccnfet **> glori
rem convenientiam cum nomine Jefu habeat, 露 meam. Scribarum enim corruptelâ löcum
quam prwp Salyator : & abftra£to quidem illo iftum in noftris codicibus reperiri affe&tum.
ad nomen JESU falutiferum refpeétum haberi, De quo , uti & locis conforrhibus Pfal. 1 o6;
non eft du5ium. 3. Ex his igitur patet, cu 29. Hof, 4: 7. vide fuprà in confideratione
jus ratiunculae Huntlaei , quibus corruptelam , Tikkun Sopherim, num 13 feqq.
uam fomniat , fuffulcire conatur, momenti
器 & ponderis. 1. Interpretes ( inquit) Sal
vatorem reddunt, ಶ್ಗ , ut eff im Hebrao. LXVI. }erem. 23. v. 6.
Refp. Senfum expreffère potiùs, quàm vocem:
& quia de Chrifto Servatore fermónem hic effe
vidérunt , ideò, ut res effet apertior, reddi Jlgata habet: Hoc eß momem, quod voca
derunt Salvatorem. Deliberet autem Jefuita , hgpt £gg (id eft , quo vocabitür'Chriftus)
an locum etiam Efa. 姬 8. corruptum dicere D0MINUS 3 USTÜs NosTER. jï
velit, cùm vocem 1'p. Latinus Interpres, Sal ut cludant argumentum noftrum (quod cx voce
vatorem ibi vertat ? Locum item Jerem. a3: in ad probandam Chrifti divinitatem defu
mimus, mutato unico puncto ex ‫ יקראו‬voca
6. ubi vocem **PT3 juffitia moffra : Vulg. reddit bunt, fecêre ixYP' vocabit eum , ut ad Deum
3afius no/ler. 2. Hieronymus te/?atur, /uo tem Patrem
nomen Tiin' referre pofîint. Huntle
pore in Hebreo leëium fuiffe, 7 ESUS, idefi, Sal. us çap. 8. §. 1o. . Bellarminus
<¢ator. Refp. Haec funt Hieronymi verba: Quid dicit Ana*YR' vocabunt eum , lib.legendum effe
3. de V. D.
eff autem , quod jubentur magiffri atque do&ores Cap. 2, -

Siom filia munciare ? Ecce Salvator tuas vemit, qui Refp. 1. 'Occurrit hic eadem Hebrææ lin
im Hebraico dicitur %ESUS. Quibus verbis ni uae cQnfuetudo , cujus fuprà in explicatione
hil certè innuit aliud, quàm literas Hebraicas
vocis vv. cum nomine JESU convenire , & de oci. Efa. 9: 6. faéta fuit mentio : quâ fcil.
tertiae pgrfonae verbum aétivum vel paffve ,
eo fermonem ibi effe. Neque ignotum effe po vel
tuit Hieronymo, nomen ipfumJESUS (Hebr. per elipfin nominativi, commodè fubíntel
vit*) nunquam in Scripturis V. T. de Meffia le&ti , intcrpretandum eft. f*Y' igitur cxpli
ufurpatum reperiri. 3. ?udai ideo mutárunt | candum eft , vel vogabit eum h. e. `vocabitur,
puméa, ut fàlutem illam ad DEUM Patrem re vel: vocabit eum fcil. quifque, Luther. $Duſ;
ferant. Reſp. Etiamſi in Hebræo eſſet p"pip man ihn nennen wird. Quid ? quod nomi
Salvator, de DEO Patre tamen hac quoque nativus, quem verbum iftud refert, manifeftè
ratione explicare locum poffent : & éo for praecedit. ' Ita enim cobaercnt verba : In diebus
tiùs, quod alibi etian nomen Salvatoris de Deo £jus (germinis jufti Davidis ) fa/vabitur }uda ,
Patre ufurpari dicunt , Efa. 43: 3, 1 1. &c. & Ifrael babitabit in comfidemtiâ : Et boc ef} mo
Ex 體 liquet, non in falſa punctatione, ſed men ejus, (germinis iftiüs) quod vocabit (Juda
in alieniori acommodatione caufz fuz patro & Ifraël) eum , %ebovab jujfitia mo/ira. 5. Si
cinfum eos'ponere. 4. Tandem fubjungit: Nom in 器
legatur axYP. obfcurior erit fenfus :
deſitnt ex 3udeis, qui contendunt legendum eſſe , deficit enim tum relàtivum ( nifi Bellarmini
falvatus tuus , quorum verba Galatimus refert , leétionem recipere velimus) unde fenfus emer
/ib. 6. cap. 1. 縱 Quid hoc ad rhombum ? git ifte: Et boc eß momem ejùs, quo vocabunt 3e
Quofdam Judæos vertiffe, Salvatur tuus ; re bovam juſtitiam noſiram. 鲨 Hébraeo enim nul
fert d. J. Galatinus, quod tamen meque fenten la adeſt diſtinctio inter vocabunt, 8 febovab,
tiae noftræ aliquid præjudicat, cùm non de hu Textui proinde magis congruum, fi interpofito
jus vel illius interpretatione , fed de punéto relativo, vocabit eum, (ſicuti in noſtris codici
rum depravationc qua$io nobis fit: meque ipfi bus habetur) quafiin apertaluce ponatur, *盟
H E B R Æ I I N V.. T. P U R I T A T E. 69
£t ille , qui eo nomine vocandus fit: nempè ninu faftidi re fignifi cat , ( quo ipfo tamen tcxtui
Py nps germen illudjuffum, cujus in v. 5. men authentico nihil decedit:) Vel , quod magis
-
-

ile, verba Hebraea legerunt in fenfu in


- *-

tio præcêdit. 3. Eccúr_verō Huntlaus Bºllar probab


terrogativo, quem etiam reddidit Tremellius,
mini non amplectitur ſententiam , legendum
nimirum effe an* P. vocabunt eum ? ea enim ver hoc quidem miodo : Ipfi rritum fecerumt fœdus
fioni vulgatae magisaccedit ; fed oftendit incer pneum, & ego conjugio jumcius mamfiffèm eis ? Haec
ritudo ilIa & fluétuatio, quam ficulneo uterque indignantis DEI verba , evidentiæ ergò , ca
fundamento nitatur. 4. Qgod ut magis fiat tegoricâ negatione Graeci Interpretes, unt.
& fecu
confpi cuum , age paucis Gqrdon i ratiunc ulas tus eos Apoſto lus Heb.8: 9. exprim -

expendemus. (1) Verfiones adducit; fedfrutrà:


Nön enim ex iis fons dijudicandus, fed ex hoc LXVIII. 7erem. 33. v. 16.
potiùs illae. Et de Graeca LXX. Interpretum
verfione nota , noftram leétionem ab ea com
probatam dari: ita enim legit: wai réro ré 3 V Ulgata editio ita habet : Hoc eß nomem»,
νομα αυτού , ό καλέσει αυτόν , Κύριος Ιωσεδέκ. quod vocabunt eum, (videlicet Chriftum)
Hieronymus etiam legit, vocabit eum. Chal Domimus 3uffus moffer. Et ita olim legebatur
daeus päraphrafi hic utitur ejufmodi : Et boc eff in Hebræo textu: Sed jam ita habetur in eo:
momen ejus , quòd ipfi vocabunt eum : Fient mobis Et iffe , qui vocabit eam , (videlicet Jerufalem,}
juffitie â coràm 3ebova im diebus ejus. Ex quo Deus ju/titia moffra. Huntl., d. l. -

.Refp. 1. Non credimus corrupto Jefuita ju


pàtet , non verba eum reddidiffe , fed veröo dicio,
fum fenfum. (2.) 7udeos , ait, ideò fìc depra qui pratoria auétoritate, ubicumquevi
vaffe, ut nomen ി. ad Deum Patrem reférre fum eft, corruptelas in textu Hebraeo fine ulla
ftatuit. Ipfe Corneliusà Lapide Jefuita
poffmt. At ex Rabbinis, tùm antiquiores tùm ratione in comme nt. h. 1. Gordonum refutat , & άμό
e
recentiores plerique , retentâ lection noftrâ , V*®ov adduci t Francifcum Lucam, uti latiùs
ad Meßiam nomen i[tud **Pi* "jn' referunt.
Teftimonia amtiquiorum vide apud D. Helvic. oſtºnſum in Poſt. Prophet. part. 3. p. 493, ſeqq.
elench. Jud. 2. quae eft difp. 5. tom. 4. Gieff. 2. Undecim manufcriptienfes vulgatæ éditiónis có
§. 9. Ex recentioribus R. David Kinchi verba dices, dent, quibus ufi Lovâni , textui Hebræo
ita habent: \*\P. vocabit eum: Semfus e/? : Ifrael refpon dum ita legunt : Hoc eß, quod vo
vocabit Meffam boc momime, %ebova juflitia moffra gabit eam , Dominus jufiùs moffer. Quam quidem
&-c. Licet divinitatem ejus alio énervare mo lectionem Lovan. margini adjiciunt ; Codex
do fatagant. Ita enim in R. Kimchi fequitur: autem Vatabli & alii in ipfo texturetinent. An
Ideo (vocandus eft Meffias hoc nomine) quia igitur & illam Jefuita córruptionis accufabit?
in diebus ejus erit juffitia Jehova nobis , juramem Et fi hoc velit, quibus indiciis fuum probatum
tum perpétuum mom recedet. . Et hac fcriptura e/? dabit fomnium ? 3. Nos igitur fine omni deè
imffar illius , quando Mofès do&or moffer (pax fit pravationis fufpicf one textum purè & liquid
tem ita vertinmus, & ad Meſ
fuper ipfo) altare vvcat '> nin' Domimus vexillum in Hebraeofluen
meum &-c. Vides quò labantur homincs oc fiam applicamus: Imillis dicbus fàlvabitur7uda,
coecati. Sed tranfeamus ad alia. &• Jerufalem babitabit tutò: Et i/le, qui comvo
cabit eam (Judam feu Jerufalem) eß % E H0
VAH juffitia mo/lra , (convocat autem eam ,
LXVII. Jerem. 3 I. v. 32. & cohigit fibi per verbum Ecclefiam Chriftus
Mediator.) Häm interprctationem (verba funt
Dn. D. Helvici ) ex fimplici litera d genuina
N Hebræo eft Ex ºry* *5* quod Vulgata ſignificatione vocnm deſumtam ( , nullus diabo
& Vatab. reddunt, Et ego dominatusfum eis: umquam poterit. Sed & illa inter
Chald. pina n'ynnn -;n c, ego dele7atus fum lorum megare o nequa quam vel à textu difcedit 2 vel
in eis , -y? enim amare , maritali amore eom pretati
Pleíi, fignificat: At Epiftola ad Hebraros c.8. contorta & âbfona eft, quam praenominati vul
gatae verfionis codices videntur ampleéti, hoc
verf. 9. íenfu prorfus contrario haec verba al- ! fenfu: Et boc eff, quod vocabitur (hoceft, præ
legat: Καγώ ήμέλησα αυτών, ό εξο neglexi dicabitur) illi ( Hierofolymis ) feu , in illa ,
fçù negleâuî babui eos. Videtur igitur in voce }ebova juffitia nofira, h. e. Euangelice pra di
ºbrza ineſſe corruptelam. s e hoc ufiicum erit ar
Refp. Apoftolus verba haec defumfit ex ver cationi in N. T. tempor
igume ntum , gratui tum nimir um reconciliatio
fione 7o. Interpretum, qua tum tem nis noſtrae, & remiſſionis peccat orum, per Je
poris erat omnium famigeratiffima. Ifti autem
interpretesvel pro"Fºr?"legerunt "#ga, "vå e hovam juſtitiam noſtramI ,3ſeu Meſſiam rendæ
acqui
»
7ο L I B. I. T. R. A.C.T. I. D. E. T E XT US
rendae, beneficium. Confer 1 Cor. 2. v. 1. 2. [tam, £ficientium 2 Reg. 24. & 2*. Haec illi.
Conftat enim (1.) verba tertiae perfonae aétiva 14. Oftendit hanc explicationem ipfe contextus:
, quandoque fumi imperfonaliter, ut fupra incul- | Verfu enim præcedente fexto impietate | udæi
catum fuit. Vocabit igitur, erit idem ac voca- gentibus præponuntur. 5. Locum parallelum
bitur, man wird predigen. (2.) *N2 fæpè fi- | c. 1 1. v. 12.] quod attinet, ubi »* iftud omit
gnificare idem , quod[ammumciare , prædicare , titur, conciliationem oftendit Apoftolus Rom.
vel ore vel fcripti§. Jof. 8: 34. Levit. 25: io. I: 18. & c. 2: 14. In loco enim priori Ezech.
Efa. 4o: 2.3. c. 61: 1. Neh. 6:7. 5: 7. intelliguntur ftatuta gentium reétae ratio
ni, & legi naturæ conformia: in pofïeriori cap.
1 i: 12. ftatuta impia , à naturæ lege & re&ta
LXIX. Thren. 3 τ. 2ο. ratione (quae in injuffitia kztézetzuTdetimetur)
defleétentia. 6. Lutherus aútem verfionem
fuam cum loco altero parallelo, modò addu
Ecordamdo recordatur , &• meditatur apttd Čto , conformavit.
me amima mea. Galätinus hic Tikkun So | Antequam hinc digrediamur , explicandus
pherim ſeu correctionem Scribarum conſtituit , | paucis eft locus in Ezechiele alius, ubi itidem
器 quid refpondendum fit ,
CO.
dictum fuprà fuo tò $7 redundare videtur. Is eft cap. 3: 6. (in
| edit. Tremell. & Jun. c. 2: 16.) Verba ita ha
| bent: Nom ad pepulos multos igmoti fèrmonis &-
impedite lingue, quorum non intelligas verba :
Ι.ΧΧ. Εεεεθ. 5 ν. 7. 87 es ſi non ad eos miſero te, ipſi audient te. ‫לא‬
i hic redundare patere videtur I. ex verffome
Erba ex Hebræo converfa ita habent: Pro Chaldaica , quæ ita habet : Ery fiyj %s
- V pterea qttod multiplicaveritis ( improbita #? l* PP! i 28 ſtad eos miſèro te , ipſi accipient
tem ) plus quàm gentes que circum vos ſiint : in · à te, feu auſcultabunt tibi. 2. Ex ipſo contextu,
ffatutis meis mom ambulájfis , &• judicia mea mon in quо filol opponentur, mifio ad Ifraelitas,
feciffis : & /ecundum judicia gemtium, quæ circum & Inifjo ad gentiles._ De illis , inquit Jehova,
vos fumt, Nºmom feciffis. Hic ultimum iftud *s° quod Prophetam miffum non fint aùdiftiri: De
fupereffe in textu videtur, uti oftendit 1. oppo bis, quod , fi a Deo ad eos mittetur (non, ſi
fitio inter ffatata DEI gentium : Illa obfervanda, non mittetur) Fಭ
fint recepturi & au
£hæc non : 型獻 non obfervârunt: hæc ob dituri. 3. Ipfe Lutherus etiam omifit: 2tŠcitų
fervârunt. 2. Locus parallelus Ezech. 1 1: 12. ubi ich dich gleich zu denſelben ſendete wurden ſie
tota pericope repetitur , omiffo duntaxat ulti dich doch gerne horen etc.
mo 85. 3.° Lutheriverfio, quæ omifir, fontcrn Refp. (i.) Iterum textum liberat annotatio
nach der Heyden Weiſe thut/ die um euch her Maforethica , cujus in loco przcedente faéta
filib. - -, * -
fuit mentio. In catalogo cnim verfuum Bibli
Reſp. 1. Ex nota Maſoretharum Tgc Þvaz corum , qui voculam 87 ter repetitam conti
* rixâ §5 illudadtextum neceffario pertinet. In nent, reperitur etiam verfus ifte Ezech. 3: 6,
maföra enim finali litera 5 fol. 41. col. 7. cata non igitur ** iftud temerè irrepfit, fedad téxtüs
logus verfuum quadraginta feptem præponitur, integritatem (quam affertum quovis modo eunt
in quorum fingulis ter repetitur dictio º foli Maforethici labores) pertinet. (2.) Tremel
paria , h. e. fine præfixo copulativo '. Inter il lius igitur & Junius Épa/twtiz3c interpretantur:
los verfus vigefimum nonum obtinet locum ille, Nonnë fi ad cor mitterem te , ipfi qift ultarent ti
«le quo jam agimus, Ezech. 5. quod fi igitur bi ? videlicet potiùs quàm Ifraelitæ: ut fit di
unum 8) hic fupereffet, bis duntaxat ea dictio &tum watá7, , ad exaggerandum obfirmatio
in eo occurreret, & ita Maforethica nota la nem Judaeorum. (3.) Poteft etiam ratione
baſceret. 2. Chaldaeus Paraphraſtes itidem le cpmniodiffimâ ita explicari , quod vocibus
git: "Any sº non feciftis. 3. Nec repugnat ipſ sº-Ds elliptica jurandi #; infinuetur - qua
textui , in quo comparatio minorum inftitui lis occurrit Efai. 5:9. & fupplctur cllipfis`ifta
tur, fenfu eo , quem in verfione |ು! & in juramento divino Efa. 14:24. Notum enim
Tremcllius exhibent, his verbis : Ac me qui eft, quod in jurandi formulis , fi abfolutè po
dem ſecundùm jura gentium, qua circumſtant vos, | natur particula os , negęt , Pfal. 89 : 36. fin
facitis. 3ara gentium , id eft , ea iffa, que gen cum particula negandi, sºrbs affirmer.Senfus
ter fine lege bene obfervant : mam Y"; fйе igitur hujus loci foret: (Juro) fi mom (f ) mi
4rwnt. cades &• rebelliones Regum_,. po/f fidem da /Jèm te ad eos , ip/î audirent, te, quafi dicat ,
- - - - - - - ütique »
t
RI E B R. Æ. I I N V. T. P U R IT A. T E. 7r
utique, fi mififfem te, audirent. Sequitur in minus : Judicabo inter pecudem pinguem & pe
cudem macilemtam : Ita eadem fermonis ftru
V. 7. antithefis: At populus Ifrael mom vult audi
re te ć-c. Confer Matth. I 1:21, 23. (4.) Chal &turâ in v. 17. ait : Ecce judico imter pecudem
dæus interpres , & Lutherus » fenfum , non &• pecudem , arietes &- hircos. En quod in
verba refpéxerunt. . Idem enim quqad.fenfum ' v. 2o. dicitur pecus pimguis, in v. 17. dicitur
ipforum interpretatio dicit , qiiod Hebræus pecus ( nempè) arietes &• hirci : ( illa enim
tJ·XtuS. verba , c*****? 5°7'8? arietes &- bircos , ut ap
pofitionem & £34ywauv pertinere ad pofterio
fem, vocem nt? quæ pfaecedit, oftefidit prae
LXXI. Ezech. 8. v. 17. fixi 5 identitas) arietum autem & hircorum no
mine non pii , fed impii plerumque intelligun
tur. (2.) Quod v. 18. 19. oftendat, in prae
Erba DEl ſunt: Et ecce ipſi mittunt faeto cedentibus non piarum modô oyium confola
rem Desºs ad mafum /ùum.… Pro p?8 olim tionem , fed impiarum etiam reprehenfionem
fcriptum fuiffe, & ctiamnum, legi debere '£* contineri. Am parum vobis eff (ait Propheta
.mafñm menm, fententia eft Galatini lib. ;. c.8. v. 18.): quod pafcua bona pafcimimi , &• refidutimr
Cörruptionem enim Scribarum hic effe ait. De pafcuorum veflrorum comcttltatis pedibus * veffris
uo qüid ftatuendum fit , vide fuprà , ubi de &c. Vide & feqq. ubi tota defcriptio , ab
醬 Sopherim agitur. ovibus defumta ,'împiis in populo D EI ac
commodatur. ( 3.) Quòd v. 17. verba ad
verfativo fenfu fubjun&ta ( vos autem oves meae ,
LXXII. Ezech. 34. v. 16. fic dicit Domimus &c. ) doceant, de aliis voci
bus in verbis immediatè præcedentibus fieri
mentionem , nempè refractariis , à quibus
V Erba Hebræa ita habent : njptjn-ns, ad oves legitimas bonafque fit , &:o5poQ%.
- ΣιβΤn* pimguem verò &- fortem (4.) od v. 16. mox fubjungatur , njf's
difperdam. LXX. Interpretes ultimam vocem £?y?? pafeam illas in judicio, quo ipfo non pa
vertunt, q)v\á%, Hieron. & Vulg. cuffodiam : fłiografia , fedire & internecionis intelligi
Luth. will ich behüten; ſenſu plane contrario. tur , quod Pfalm 2 : 9. dicitur τοιμziveiv T£y
Eft igitur in Hebraica voce corruptela, & pro ĝ4Ĝà® æiòwpĝ , pafcere ( in Hebraeo tamen eft
'n prys legendum mper euffodiam. - comfrimgere , comterere , radice non admodum
Refp. Diverfam ab illa , quæ in noftris eft à filº diſſimili) virgâ ferreâ. Et idipſum col
Hebraicis codicibus, lečtioném praedičtos fe latio v. 4. docet, quemadmodum enim pafto
cutos eſſe Interpretes, concedimus: at proin res improbi ibidem arguuntur, quod durè do
de vitiofam effè alteram le&tiQnem , quiae ha minentur ovibus, & tyrannicè : ita in v. 16.
bet “pv8 negatum imus. Illam enim non talionis vice minatur D E US , fe illos paffo
Chaldaica modo comprobat Paraphrafis , quæ res ( quos jam metaphorae ratione mutatâ
habet **g's perdam : fed fcopus etiam Prophe vvium malarum voce introducit) iterum paſta
tr, & contextus ſubſequens. Scopus Prophete rum im judicio, h. e. irâ & poenâ. Sen(us igi
eft , Pfeudoprophetas & Pfeudodidafcalos po tur fcopo & contextui conformis hic eft : Il
puli ပျံ့ႏိုင္arguere , pios verò & credentes las oves pinguiores & robuftiores , quae reli
confölari. Illos in praeced. v. 2. feqq. Paffo quas & quidem debiliores impetunt & ftabulo
rum nomine vocaverat: pofteà verò v. 16. feq. depellunt, (v. 2 1. id dicitur , latere &• hume
ovium fortium , pimguium, refraéfariorum, arie ro depellere , &• cornibus petere oves imfirmas ,
zum item & bircorum nomine & ſimilitudine domec difpergamtmr foras ) ex grege tollam. Ne
proponit , ut jam fequetur. Im comtextu fùbfè que tamen verionem LXX. quae & Lutheri
{ obferva (1.) quòd ea ovis, quæ in v. 16. eft , proptereà planè rejicimus , fed textum
icitur npm nrw pinguis &: fortis , in v. 2o. tantùm originalem à corruptione vindicamus.
dicatur nina ng peeus pingui, Jam vero in Defcriptionem ovium pinguium & fortium illa
v. 2o, per pecudem pinguem non bona , fed accipit in bonum ( ut v. 3. videtur accipi ) &
mala & '! intelligitur ovis. E. ea ro rpvs ut diétum eft , legit nipvx cuffodiam.
em in v. 16. intelligitur , & p. c. non pro oteft etiam dici , quod ` Lutherus vocem.
miſſionis & conſolationis, ſed comminationis *pw8 retinuerit, verbâ autem illius verfus le
illa verba funt, quae le&tionem verbi tpys re gerit in fenfu interrogativo, ira : Pimguem verò
quirunt. &Minor patet ex collatione v. 2o. &• fortem difperdam ? (abfit imò) pofèam eas im
£um V. 17. Quemádmodum in v. zo. ait Do judicio: quæ deinde ad fenfum itavertit: Qßa3
d
(κίt
72 L I B. I, T R A CT. I. D. E. T E XT US
fett und fartf iſt wil ich behüten und ſacrificium, edificationem alearisidolelatriciv.
- iii'
概 ಸ್ಧ! * º recht iſt.
íc cổ
Vide ſupra dei
vide fupra 57. ' If fiint 45.
de complendum dies,&c.
reffamt hujus Danielis
ad numerum
qui Alias loci in
oco Jerem. 3r: 32. terpretationes vidc apud Helvicum in vindic.
- - loc. Script. p. 324. feqq.
LXXIII. Damiel. 8. v. 14.
Anifeſtatur Danieli Prophetx tempus à LXXIV. Damiel. 9. v. 25.
profanatiome Templi ad ejus repurgatiuneni. |
Tempus illud eft bis mille trecentorum dierum Iftin&tionibus fuis Judæos textum Hebrai
( ~p2 >^y iy à veffere ad manè , i. e. dierum ; cum depravāffe, probat Huntlaus ex Dan.
vulgarium.) _ Cónficiunt autem ifti dies ammos ! 9: 25. Pracfarum (inquit ) i//am Prophetiam de
integros fèx, & dies ceptum ac decem. Jam ve- , tempore advemtus Cbrjffi, comaritur 7àdai detor
rò ex collatione 1 Macc. 1:57, 62. & cap. ; quere ad Zorobabel , qui vixit po/? captivitatems
4: 52, 53. uti & Jofepho lib. 12. cap. 7, і г. aby/omicam , &- ut hoè præffent', /eparant fèptem
patet , tres duntaxat annos folidos inter eam | bebdomadas à fèxaginta áudibus per accentuji, Atb
profafiationem & repurgationem interceffiffe. | macb, qui umamfentemtiam diffimguit ab alia. Haec
Ad hoc igitur folvendum dubium in Ofiandri | ille c*T8. §. 12. -

IBibliis Hebræus textus in ſuſpicionem mendi Refp. 1. Edifferat nobis Jefuità , quomo
vocatur: Im Hebraeo (habetur ibi) pum&fa megli- | do Zorobabeli duci accommödari meliùs pof
genda fùnt : &* hoc loco pro Alpbajitii legeudum | fit textus , , przfenre accentu Atnach , quàm
Elapbim , quod mille , &* mam duo muillia /ignifi- | eo abfente. "Certè Zorobabel ante 7o. hebdo
cat. Sic textus evemtui confùmat. madum inchoationem vixit , ut ex Efr. 2. v.
Refp. (1.) Omnes in univerfum codices || 2. conftat, (eft enim is, quo duce folutio ca
conftafiter legunt Era$$ bis mi/le. (2.) E^£5* ptivitaris Babylonicae , & feditus populi tem
μillia, fignificat, qu£ bis múe excedunt , V. ' pore Cyri prîmùmdecóntigit,) nequë demùm
C. Tria, quattuor millia &c. Nudum verò nume-' ab exitü fermonis #ಸಿ Jerufalem uf
rum millenarium, ein tuufémb| cxprimit vox , que ad ipfum fuerunt feptem fiebdomades ,
fingularis *** Gen. 2o. cap. 16. _ (3.) Cum- hQC eft , 49. anni. 2. Pofito autem , Judaeos
qué certis conjecturis aliis pun&torúmfi corru- ad Zorobabelem verba ifthaec referre , non
prio oftendi neĝueat, leĉtionêm receptam me-| ¢um tamen e9 probatum dari poteft , diftin
£ito hic retinenfius, & à depravationé pronun- étionem hic falfam & vanam eös pofuiffe , ut
ciamus liberam. (4.) Veram cum' eyentu | ad ducem jſtum referre poſfint i præſertim
conciliationcm quoù aíttinct, Jofephus Scali-| cùm 9ptimè ji.cognitum fiabuerint , Atnach
ger libr. 6. de cimendat. tempórum pag. 28o. ] jyon femper diftinguendi officio tàm appertè
Hoc enigma fòlvant (inquit)' qui meliofè erunt | fungi •, iiti vel Rjipus Bibligrum yerfus'óften
ingenio." Nám ego in toio Dahiele pjbil obfcu- | git •, itemque Pfa!. 36: 8. Pfal. 84: 3. Prov,
piùs reperio. Soivit autem id, ut videtur , fe- | 6: 26. . 3. Quin fi vifcera textus pefiitùs in
licitcr Cornelius Bertramus, cujus fententiam | trofpigiantur , planum evadet , accentum il
ut eruditiffimam D. Helvicüs adprobat. %adi-| lum diftin£tivuiiì hic maximè neceffarium re
alicat ille (verba funt Helvici ) verba Damielis , | quiri ; . Id quod oftendit partim ipfa phrafis :
A ve/peri ad manè, intel/igemda effè mom comjum-| giftinétim enjm ម្ល៉េះſeptem hebdomada ,
&fiw, pro vvz%μάρα, fed divifim, de bino facri- & /exaginta duae hebdomadae, quod finulla in
ficio qùotidiaiio duorumiagmorum , de cujus geffa- £££ illas 7. & 62. hebdomadasftatuenda effet
?iome' vaticinabatur. Ităque mumeramda effe fi-| diftinétio , conjun£tim ſº. Jexaginta novem
crificia quotidiama 23oo. bima fingulis dicliis. Sic | fuiffet diétum , uti verf. præced. Jèptuaginta.
fiunt dies integri 1 159. dimidiumi fèil. numeri Pro-| Partim. res ipfa & textu§ connexio. . Septem
?betici. Hoc migdo fiunt ampj tres, & dies 55. i enim illae hebdomades, & fexaginta duæ,&non
Colligamus jam hos ex libris Maccabaorum. Trien- ad unum , fed ad duos terminos, tempore re
miumi babemus 1 Macc. 1: 62. &• cap. 4; 52, 53. | ipsâ diftinétos, referri videntur. Priores ad
Dies decem babemus 2 Macc. 1: 57. ' Reffant dies | completam murorum Hierofolymitanorum
45. qui tribuemdi fùnt primæ profanationi ab Am-j cxaedificationem qui terminus h9£ ipfo yerfu
tiocbo promulgatae , & executiomi mandatae ,. v. 45, | 25. cnarratur: }ါိါ ad ChriftiSan£ti fan
47, 48, 49. &e. . Certum emim ex his verfibus e#, | &forum excifonem. v. 26. Ne igitur hebdo
.
praeceffiffè aliquod tempus, quo fùblatum £ff juge maduin illarum fieret confufio, diftinctionis
notå
s - ~
H E B R AEI I N v. T. P U R I T A T E. 73
notâ certè opus fuit. Nolo autem exa&tam firmaturos fuiffè, quid emim illis potait eff? glo
fcrupulorum , qui circa feptuaginta iftas he riofius , quàm Deum fümere ex illiscarmem ? Ij hoe
bdomadas occursunt, enodationem hic inftitue ipfi gloriabamtur, ubique boc ja&abamt, hoc /e bea
re , fed lectorem ejus rei cupidum ad rerum tos putabant, quòd ex ſua gente naſciturus effet
Chronologicarum Scriptores, & præfertim D. Meffas. Cur igitur delerent im Scriptura ? Aüt ß
Helvic. in vindic. locor. fcript. p. 327. & id facere volebamt , cur mom illuf}riora loca dele
feqq. remitto. - &amt, quibus Chrißus ex fémine Abrabae &» ex do
mo Davidis nafciturus prædicabatur? 4. Galati
nus h. 1. refert inter Tikkun Sopherim , de qui
LXXV. Hof. 9. v. 12. bus quid fentiendum fit, fuo löco fatis deêla
ratum. 5. Re&tè proinde & hunc locum ab in
tentato corruptionis crimine abſolvimus, &
Nterpretes LXX. habent : 810tu wal oùz:} incorrupte legimus Enn "hiva in recedendo me
I蠶 έσιν , η σάρξ μs εξ αυτών , proptercά ab eis , feu cùm receffèro ab eis , quem fenfum
<9> væ eis eff , caro mea ex ipfis : ubi in He textus apertè requifit , uti expendenti patet,
bræo eft , =rp *v* cùm Treceffero ab eis. quemque Chaldæus Interpres pulchrè exprimit
Hunc locum Galatinus lib. I. cap. 8. unum his verbis: ;inip 'Ay>t# 'n Py im auferendo feu
ex illis effe cenfet , quos in Veft. Teft. fùbducemdo me, hoc eft , dum fùbduxero divini
Scribae corruperunt. Si enim fignificaret , tatem (gloriam) meam ab iis. Nec obftat, li
cùm receffero ab eis , ficut in vulgata legitur , tera º in hac voce extans, cùm alias per b ,
d:beret ícribi D, *i52, nam nb fignificat re *5 dicatur. Eft enim &vr{;oyyov iftud fréquens,
ceffit. Contrà yà carnem denotat , ut ita le quò literae unius organi , ejufdemque foni, ut
géndum fit *y* caro mea. Et infinuari h. 1. évusTáÉAwToi, inter ſe permutantur. 1. Par.
videtur fublime incarnationis τοῦ λόγου. my 15. v. 22. pro *&: ''। temebat , legitur
fterium , quòd Judæi in odium Chriftiano nb: Ecclef. 1. v. 17. n**iv flultitia , pro niº-b
rum, hac pun&tofum falfatione , videntur vo Thren. 2. v. 6. i>i* tugurium ejus , pro i53
luiffe tenebris involvere. Hanc fententiam de 2. Sam. 1. v. 22. xv} adverfus fuit , proxi5) ,
corruptelà h. l. illatä latè defendit Lyranus in &c. -

COmm.

Refp. 1. Quod LXX. reddiderunt , cáp£


μου , caro mea , oftendit equidem, aliter ipfos LXXT^I. Amos. 9. v. 12.
h. 1. legiffe , ac noftri códices habent , ' fed
nondum tamen inde fequitur , à Judaeis fa
&tam effe eam , cujus infimulantur , deprava y Erba Hebraea ita habcnt : sv^'* ;r»%
tionem. Facilìus fuit (inquit Drufius ad Of. Eits nvsv-ns ut poffdeamt reliquias E
9.) errâffe fèptuaginta : Hieronymum hamc Theo dom. Sed A&t. 1 5. v. 17. hæc ita redduntur :
?lotionis '®- LXX errorem retimuiffè , aut certè όπως αν εκζητήσωσιν οι κατάλοιπο των ανθρώπων
poßmodùm verfionem eorum corruptam fuiffè , 7öv Kûpiov. ' In Hebrro igitur pro *v^** legen
auti hoc mamifèffò com/?at ex %uff. &Martyre im dum ºvºT requirant , prō Dºnšv'-nx legendum
dial. cum Trypbome. Eufeb. lib. 5. biflor. Ecc!. nºstºn reliquie (in nominarivo pro ans legen
cap. 25. Orig. bom. 12. im Jerem. 2. Hæc il dum D78 hominum : & addenda demum`vox
le, qui in e6, quod de Hieronymo refert , ca Πin' , Domimum. -

ftigahdus. Vertit enim is , ut in Hebraeo eft : Refp. Verba citantur ab Apoftolo ex verfio
Sed &- vae eis , cùm receffero ab cis: ut videre eft
ne Graeca riv é00og 4xovra, quios dicto modo in
in comment. fuper h. I. ubi τzpzλλ^λ8 adjicit textu Hebraeo legiffe verifimile , neque tamen
verionem rāv 踝 9gia &- vae eis eff , caro in Hebraeo textu, qui conftanter lećtionem in
mea ex eis. Et ita porrò annotat. Quaerems cau vetibulo pofiram retinet, ftatuenda quedam
-fam bujus diverfitatis , banc videor mihi reperifè: corruptio. Aု႔ laboramdam eff, '(verba.
Caro mea, linguâ Hebræa dicitur '^va. Rurfum funt Dn. D. Helvici,) quomodo Scriptores N.
Ji dicamus, receffo mea , five declinatio mea , di T. cum Hebraeo comvemiamt , quia ex Græca ver
citur Yvs. LXX. igitur & Theodotiom pro eo , fiome tum temporis ufitatiffima allegabamt: meqta
4uod eft, receffio meâ, & declinatio mea , verte quomodo Graeca cttm Hebraeo comvemiamt, certum
*unt » caro mea. Re&tè Francifc. Riebera in emim , illos fæpè ab Hebrata veritate difceffffè , cu
Gom. h. 1. Mibi videtur ( inquit)mibi/mimùs %u- jus rei plerumque caufà efl , tùm defe&us pam&fo
deos £gitâffe, quàm ut hunc locum depravarént , rum, quibus illi deffituti aliter legerumt, quàm
4*4/ intelléxiffènt ita, illußraturos potiùs & com - exemplaria “rda: tùm deceptio
1ſº
74. L I B. I, T R A CT. I. D. E. T E XT US
hačtenus inculcatum eſt. 3. Et eò minùs cor
in literit, quando unam pro alia legeremt &c.
ruptelæ hic quicquam deprehendimus , quò
magis le&tio noftrâ textui accedit. Quisenim
LXXVII. Habac. 1. v. 12. abſurdum eſſe judicet, Propheta divina viſio
ne ejufmodi lychnuchum oblatum fuiffe, cujus
lucernis fingulis, bina infimdibula , atque ita
Erba Prophctae funt: Nommè tu ab etermo feptem infundibula fuperiùs refponderint , qui
V; ? 7ehova DEUS neus, Sanctus meu: , bus ex utroque latere oleum lucernis adfunde
nip, s', non moriemur. Pro quo Galatinus le batur, ne extinguerentur. Tremellius quidem
gendum
çorruptameſſehanc
cenſet s? non effe
niprºà Scribis
vocem morieris & & Junius σύγχυσιν verborum hicftatuunt, quam
ait. Sed in verione fua ita evolvunt: Septemque infun
de hac & aliisScribarum correétionibus» quan dibala fèptem illis lucermis &-c. Sed priorem nos
tum fufficit, fuo loco dictum. interpretationem non fine ratione præferimus.
4. Atque eam Chaldæa quoque `comprobat
Paraphrafis, quae hoc verfu ita habet: Et di
LXXVIII. Zach. z. v. 8. xit mihi ( Angelus: ) quid tu vides ? Et dixi ,
video , &• ecce camdelabrum, totum aureum, &~
lecythus ejus fupra /ummitatem ( caput) ejus: Et
Onftituitur & hic Tikkun Sopherim , pro feptem lucernæ, quæ eramt fm eo: Septem autem
*J'y enim , hoc eft , oculi mei, in textuno & ſeptem (inſtrumenta) ex quibus efundent ole
fFo fcriptum , & corruptè quidem, haberi irv tum in lucernas, quae fùpra caput eju$. Nec eft ,
scali fùi. De quo itidem vide fuperiùs. quod obvertat Jefuita, Cbaldaeam Paraphrafim
<què mendofam effe , ac Hebraeus textus : Cum re
centior fit , &- pöß Hieronymi demùm tempora lu
LXXIX. Zash. 4. v. 2. cem videre cæperit, ut à quo mulla ommimò ejus
injiciatur memtio. Quis enim hoc argumento
perſuaderi ſibi patietur tam recentem Chal
Erba in Hebræo ita habent: ny>th -\'qw | daicarum Paraphrafium genituram & origi
Septem & Jeptem infundibula lucernis, que nem º de quarum antiquitate & Juda-orum hi
(funt) iw fummitate illius. Ubi alterum Tyj? | ftoriæ, (quibus fides abrogari hic nequaquam
fèptem in Hebraeo redundare videtur, uti tùm debet, 轟 LXX. Interpretum verfionis quo
ex præcedentibus apparet, quando feptem lu que hiftoriam vocare in dubium velimus, quae
cerne im lychmucbo memorantur, quibus ßptem ex Hebræorum libris primitüs haufta) & mul
infundibùla refpondent: tùm ex LXX. Inter ta alia teftantur. Efto autem, nec Hierony
pretibus & Hieronymi verfione , qui feptem mum , nec Originem etiam, nec ullum ex Pa
tantùm infuforia ponunt. Riebera in Zach. tribus earum mentionem injicere , an propte
4. num. 6, 7. - - - rea tùm extitiſſe negandum eſt ? Si nimiam
Refp. 1. Antiquiffimis Maforetharum tem Græcarum verfionum auétoritatem, quæ He
oribüs, adeoque longè antè vel vulgatam vel braicae ferè veritati tùm temporis præfereba
{LXX. Graecami verfionem, intextu conjunétim tur, tefte Auguftino , Epift. Jo, fi Chaldai
voces illas Tvg2yº ng2:9 extipiffe , nota Mafo fmi ignorantiam, fi demum perfecutionum a
rethica oftendit ad Jud. 1 9. v. 19. Ibi enim 體 prifcos affiduitatem , quibus preßis non
traditur, in Bibliis ö&to verficulos effe , r^'8* icebat huic ftudio vacare, quis fecüm pcrpen
‫ בהון ג מלין קדמאה ובתלאה נסבין ו מציעתא‬tes, dat, Patres, alias canitie & doctrina pra ſtan
wn - - - - ob neglectum Chaldaifmi ftudiuni, atque
‫ נסיב ו‬-tº in quorum ſingulis una dicio ter re fic ob noii injectam etiam ejus mentionem ,
pctitur, primâ quidem &- ultimâ vice cum Vau facilè excufabit , & longè reétiús de antiqui
præfixo : mediâ autem fiue Vau. V. C. Jud. tate illorum Thargumim feret judicium.
cap. 19.verf. 19. E4) Eå F# Ezech. 41.
verf. i 1. ny nna ny &c. Inter illos re
cenfetur quoque verfus ifte Zach. 4. verf. 2.
in quo ha6etür, .n;2y) n3? ng* a. Hanc
nos obſervationem longè præferendam eſſe du
cimus conjecturæ Jeſuiticae, à Grœca LXX.
verfione defümte: quàm fapě enim à textu au
thentico & incorrupto ea difcedat, aliquoties
JL XXX.
PI E B R. Æ I I N V. T. P U R I T A T E. ア列
fert, Salvator (Chald. Pi^- Liberator) non po
teft concludi , corruptionem in hac voce fuiffe
fa&tam , fed hoc tantùm , eos vocem vvij ut
LXXX. Zach. 9. v. 9. a&tivam accepiffe. Sunt enim & inter noftra
tes, qui pro heaemantico nomine vocem iftam
Ulgata ita habet: Ecce Rex tuus veniet ti habent, & conferunt cum p"wip ut utraque fer
- -

bi juffus &• Salvator. Ita Septuaginta s | vatorem, liberatorem &- opitulatorem figfiifiçet.
ità Chäldaeus: fed jam in omnibus Bibliis He- | Vide Schindl. in Lex. cól. 818: Et ád hujus
braicis habetur: 3ufus & Salvatus. Mutarunt f fententiæ comprobandam veritatem facit ratio
enim hic Judaei, & puncta, & unam aut altc- | fanótæ linguae', in qua non tantùm participia
ram literam. Huntl. cap. 10. S. 9. Jæpiùs im momina degeneramt, (ngº enim & pa
Refp. 1. Tempore Mäforæ confcriptae , fanè j:imtem & pafforeni notat, quarum fignificatio
antiquìffimQ, fcriptum in textu fuiffe *?? , 'utraque Coíjúngitur Jer. 23. verſ. 2. RnR &
apparet ex Maforethica nota ad h. 1. uti & ex [jììm & Ãî, îd participia etiamprae
Máfora textuali ratiò,
ulla neceflitatis
-
magna utEfa.
-
45. v. 17. hic
corruptelam 2. Nec
fta- |! terita,, 7quæ
qu paffve fignificamt,
gnificant, quamdo
-
q momiima
-

[/cumt, acfivam ad/umunt fignificationem. V. C.


tuamus , cùm paffva etiam verbi fignificatio Prov. 6: 5. v°P' attceps (proprie /aqueo captus)
Chrifto verißimè comperat. Vgl ( 1.) quia o Pſ. 137: 8. I "º vaſtatrix, (proprie vaſta
peris perfeâio im operamitem redundat., quia igitur | ta.) Et apud Rabbinos v*> eqúcs , *b* abme
ip/ė genus bumanum falvat , ideö /alvatio ad. i | gator &c. Quod fi id veram départicipio prae
fjumj tamquam generis bumami Salvatorem redit : | terito in Kal, eccur participia pastiva Niphal
quem fenium ex R. Menahem Rakenad. fuper | non eadem frui forte poffent , cùm æqualis u
Gen. 3. clicit Galatinus lib. 3. cap. 23. Hæc jtrobique ratio ? 4. Cùm igitur præter verfio
enim Menahemi verba: Salus Ifrael eff /a/us i nes pro fufpicione fua Jefuita
D E I fam&i &- bemedicii , ut dixit R. Barachias
រ៉ែ aliàs præ
| fidii afferre poflit, incorruptum & ab ómni
Sacerdos, quia fcriptum eft Zacb. 9 3gffu: &; mendo liberum hunc quoque textum Prophe
Salvatus ,' &- homº, juffus Salvator ip/e, Vel ticum pronunciamus.
(2 ) quod textui & rei ipfi magis acccdit, quia
Chriffus mom folùm eff Salvator, fed etiam ipfe eft
/alvatus, hóc eft , quia paffione & mort£ fuá LXXXI. Zach. 9. v. 1 r.
fios redimere voluit, & in miferiae noftrae abyf
fum fe demifit, ideò ipfum priùs fervari opor
tuit , ut fervatus ipfe etiam nos fervare feu E Chrifto apertiffimè dicitur in vulgata
falvare poffet. Confer Efa. 63. v. 5.. Neque & LXX. Interpretum vcrfone : Ta in
dubium , quin Propheta fingulari confilio paf famguime 1e/?amenti tui emififli vincios tuos de la
fivam vocém adhibere voluerit. Vaticinatur cu, im quo mon efl aqua. adjećta mini
enim de Chrifto fuper afina Hierofolymorum ma litera ' & mutatis punctis, detorquent to
ingrediente urbem : propter cujus, adventum tam hanc fententiam ad Synagogam Judæorum.
Eέclefiam vult triumphare & tripudiare. Cæ Huntlaeus cap. 1o. §. io. Francifcus Ribera
terùm huic gaudio obftare peterat miferia illa in comment. h. I. num.49. - -

& humilitäs, in qua rùm temporis Salyator Refp. 1. Diverfam à textu Hebrro verfio
nofter conftitutus erat: Hoc igitur fcandalum em (quæ tamen fenfu cum eodem convenit )
averfurus Propheta, verbo paffivo y?*** utitur, Judaicamque detorſionem agnoſcimus, ex neu
q. d. Rex tuus venit tibi juffus , bumilis , pauper: tro verò corruptionem aliquam à Judaeis factam
nioli autem ob id animo concidere, noli offen exfculpi poffe , palàm profitemiur : cùm de
di cxteriori fchemate: Ecce enim falvatus ef?, Chrifío Redcmtore noftró percommodè accipi
id eft, ex hac pauperie & mifera conditione verba poßint , atque etiami debeant, 2. Ma
ad coeleftem & fublimem gloriam tàm certò lo autém Galatini, quam meis, id exponere
taudem evehetur poſt ſuam paffionem & mor verbis. Is, nulla corruptionis mentione in
tem, ac fijam tüm dicto modo falvatus & glo jeétâ ( quQd utique feciffét , fi quicquam cqr
rificatus estet. Quin & in fuả paffione &agone ruptionis hic latere putâffet , cùm cqrruptcla
cumhoftibus truculentiffimis, ipfe vwixfalvatur, rum diligens alias fit aeftimator) ita loquitur :
& ut Efa.63: 5. habetur, auxilium fert ipfi £ra Quod autem mom mifi per fanguinis Jfeffa effufio:
ebium ejus &-'excandefcentia ejus fùffalcit ipfum : mēm & à peccatis mundandi eſ nt fideles , & ab
ut ccrtiflimo & gloriófiffimo potiatür triumpho, imfermo liberandi , patet per illud Zacb. 9. Etiam
&c.3. Ex Interpretum verfionc,quæ activè tranf Tu per ſanguinem pacti tui, emiſiſti captives យួ
K 2. º
76 L I B. I, T R A CT, I. D. E. T E XT US
de puteo , iw qao mom fümt aque. Ad cujus diéfi
imfelleéìum motamdum efl , quòd hæ diéìiomes , Tu
&• Tuos, hîc pofitæ, fœminimi fumt generis : ideò LXXXII. Mal... 1. v. 13.
eas ad aliquod faemimimum, cujus mentio praeceffe
rit , referri oportct. Ad quod autem fæmimimum
fimt referendae , offendittir ibidem , cùm paulo |F. dicitur: Ecce quae defatigatio, fni*
bnnery.