Sei sulla pagina 1di 21

Osnovne funkcije bioloških membrana

 Održavaju oblik ćelija i organela


 Kontrolišu sastav ćelije
– transport supstanci kroz membranu
 Učestvuju u stvaranju i prenošenju električnih
signala
– nervne i mišićne ćelije
 Učestvuju u intercelularnoj interakciji
 Odgovaraju na eksterne signale
– hormoni, metabolički regulatori
 Učestvuju u stvaranju energije

Hemijski sastav membrane

 Lipidi
 Proteini
 Ugljeni hidrati

 Odnos lipidi:proteini
– plazma membrane 1:1
– membrane mijelinskog omotača 3:1
– mitohondrijalna unutrašnja membrana 1:3

1
Osnovne klase lipida u biološkim
membranama

 Fosfolipidi
– fosfatidiletanolamin
– fosfatidilserin
– fosfatidilholin
– sfingomijelin
 Glikolipidi

Masna kiselina
Masna kiselina

Masna kiselina

Masna kiselina
Masna kiselina

Masna kiselina

Masna kiselina
Masna kiselina
 Holesterol
Fosfatidiletanolamin Fosfatidilserin Fosfatidilholin Sfingomijelin

Amfipatske osobine lipida


Polarna hidrofilna glava

polarna
glava

rigidni
steroidni
prsten
Nepolarni hidrofilni rep

nepolarni
hidrofobni
repa

Ikonica
Holesterol
Prostorni molekul
Formula

Fosfolipidi

2
Hidrofobni efekat

oblik pakovanje
lipidnog lipidnih oblik pakovanje
molekula molekula lipidnog lipidnih
molekula molekula

Micele Lipidni dvosloj

Ekstracelularna tečnost
polarna
hidrofilna glava
Energetski nestabilno
nepolarni
hidrofobni repovi
polarna
hidrofilna glava
Intracelularna tečnost

sfingolipidi

Vodena
šupljina

Energetski stabilno

fosfatidiletanolamin
Lipozom

3
Micele
Liposomi

Lipidni dvosloj

Proteini u ćelijskoj membrani

van u
ćelije ćeliji

Transporteri Enzimi Receptori

Prepoznavanje Ćelijska Vazivanje za


adhezija citoskelet

4
spoljna strana
oligosaharidni lanci
glikoproteina

glikolipid

lipidni
nepolarni lanci
masnih kiselina dvosloj

plarne glave
fosfolipida
sterol
periferni
proteini
integralni protein periferni protein integralni protein
(pojedinačni trans (kovalentno vezan (višestruki trans
membranski heliks) za lipid) membranski heliksi)

unutrašnja strana

Tipovi interakcija proteina sa lipidnim


dvoslojem

1. pojedinačni transmembranski heliks


2. višestruki transmembranski heliks

lipidni
dvosloj

4. elektrostatske interakcije sa polarnim glavama lipida


5. protein je kovalentno vezan za masnu kiselinu koja je uronjena u
membranu
6. protein vezan za lipide u membrani preko hidrofilnog segmenta
7, 8. nekovalentna interakcija sa integralnim proteinom

5
Ugljeni hidrati
oligosaharidni lanci
glikoproteina

spoljna strana

glikolipid

lipidni
dvosloj
Oligosaharidi (1-10%)
1. vezani za proteine
GLIKOPROTEINI
2. vezani za lipide integralni protein
(višestruki trans
unutrašnja strana
GLIKOLIPIDI membranski heliksi)

Na strani plazma membrane koja nije okrenuta ka citoplazmi


Unutrašnja strana EPR, Goldži aparata, lizozoma

Fluidnost membrane

 Proteini i lipidi u ćelijskoj membrani nisu


fiksirani u jednom položaju već se stalno kreću
 Proteini se kreću:
– lateralno - lateralna difuzija
 Lipidi se kreću:
– lateralno - lateralna difuzija
– rotiraju za 360° - flip-flop difuzija

 Fluidnost zavisi od temparature i sastava


membrane

6
Fluidnost membrane

lateralna difuzija flip-flop


(česta) (retka)

Fluidnost membrane i temperatura

Gel-kristalno stanje

Tečno -kristalno stanje


(ureñeno)

Tečno -kristalno stanje


(neureñeno)

7
Fluidnost membrane i vrsta masnih
kiselina
Dužina lanaca masnih kiselina
Kratki lanci – veća pokretljivost

Masne kiseline Zasićenost masnih kiselina


Nezasićene masne kiseline – veća pokretljivost

Prisustvo sterola – manja pokretljivost

polarne
glave grupa
rigidna
struktura
pokretljivi
region holesterol

Specijalne membranske
strukture u ćeliji

8
Stegnute (neprelazne) spojnice

apikalna površ.
glukoza lumen creva

neprolzne
spojnice
membrane
susednih ćelija glukoza
intercelularni
prostor
bazolateralna
površina
ekstracelularna
tečnost glukoza

Prazne spojnice
(kosti, rožnjača)

citoplazma intercelularni koneksin


ćel.
prostor
membrana

citoplazmatska vlakna

citoplazma

Nuklearne pore
nukleus

korpa jezgra

9
1. Transverzalna („flip-flop“) difuzija lipida u biološkim
membranama je mnogo brži proces od lateralne
• difuzije.
• TAČNO / NETAČNO
2. Obeležite faktor/faktore koji povećava/povećavaju fluidnost bioloških
membrana:
• a. Visok sadržaj holesterola u membrani
• b. Povišena temperatura
• c. Veća zastupljenost ostataka masnih kiselina sa dužim lancima
• d. Veća zastupljenost nezasićenih masnih kiselina

Transport molekula i jona kroz


membranu
1) Neposredovani transport (difuzija)
Kanali i pore
2) Posredovani transport
a) Pasivno posredovan transport
b) Akitivan transport
 primaran aktivan transport
 sekundara aktivan transport
 translokacija grupa

10
Transport molekula i jona kroz
membranu
transportovani molekuli

protein protein
kanala nosača

lipidni koncentracioni
dvosloj gradijent

en
er
gi
difuzija kanali i pore posredstvom ja
nosača
PASIVAN TRANSPORT AKTIVAN TRANSPORT

1) Neposredovan transport

 Difuzija
 Bez utroška energije
U pravcu koncentracionog gradijenta
od rastvorljivosti u lipidima, veličine i oblika
molekula, konc. gradijenta

11
2) Kanali i pore

 Kanali su visoko selektivni


– neorganski katjoni i anjoni
 Pore su neselektivne
– organski i neorganski molekuli
 Razlika zbog:
– veličine vodenog prostora unutar proteinske strukture
– aminokiselinskih rezidua koje okružuju kanal
 Otvaranje i zatvaranje kanala je posledica
konformacione promene proteina koja nastaje usled:
– promene transmembranskog potencijala (Na+)
– vezivanja specifičnog molekula (acetilholinski receptori)

3) Posredovan transport

 Transporteri
– pasivni
– aktivni
– funkcija slična enzimima
• specifični prema odreñenim ligandima
• kinetika zasićenja
• inhibicija
 Translokatori grupa
– dolazi do hemijske promene

12
Prenošenje molekula uz pomoć
transportera
glukoza

1. prepoznavanje

2. transport

3. odvajanje

4. obnavljanje

Mehanizmi za transport

uniport simport antiport

13
Pasivan posredovani transport

 Olakšana difuzija
 Bez utroška energije
 U pravcu koncentracionog gradijenta
 Ostvaruje se preko transportera
Weeee!!!
 Osobine slične enzimima
– specifični
– kinetika zasićenja visoka
– inhibicija
niska

Pasivan transport glukoze

glukoza
transpoter (GluT)
ekstracelularna tečnost
gradijent
glukoze

-Uniport

-Specifičan-D glukoza

citoplazma -U pravcu koncentrac.


gradijenta

14
Anjonski transport u eritrocitima

 Anjonski transporter u
eritrocitima koristi antiport
mehanizam za prenos Cl- i HCO3-
 Razmena anjona na osnovu
koncentracionog gradijenta
 Regulacija pH venske i arterijske
krvi

 Tkiva HCO3- izlazi iz eritrocita


 Cl- ulaze u eritrocite

 Pluća HCO3- ulazi u eritrocite


 Cl- izlazi iz eritrocita

Pasivni transportni sistemi u unutrašnoj


membrani mitohondrija
 Antiport sistem za razmenu jona
izmeñu citoplazme i matriksa

 Transporteri za:
– razmenu ADP i ATP
– razmenu PO4- i OH-
– dekarboksilatni nosač za razmenu
malata i PO4-
– nosač za aspartat i glutamat

 Pasivni transfer snižava


koncentracioni gradijent
 ATP-ADPtransporteri visoko
specifični za dATP/dADP, ne i za
AMP

15
Aktivan posredovani transport

 Zahteva utrošak energije


 Nasuprot koncentracionom gradijentu
 Zahteva transportere This is
gonna
be hard
1) Primarni high work!!

-direktan utrošak ATP-a


2) Sekundarni low
-elektrohemijski gradijent Na+
-indirektno se koristi energija ATP-a

Na+, K+- ATP-aza

Ugljeni hidrati
Mesto za vezivanje
kardiotoničnih
steroida
Spolja

Unutra
Mesto za vezivanje
ATP-a

16
Translokacija Na + i K +

Vezivanje Na+ iz citopl.


fosforilacija
za protein konformacone
Fosforilacija
proteina promene proteina

Ekstracelularna
tečnost

Citoplazma
Oslobaña se Na+ u spolj.
Oslobaña se K+
vezuje se K+
sredinu
Na+ opet može da
se veže


Gubitak fosf. grupe Vezivanje K+oslobañanje
originalna konformacija fosfatne grupe

Transport Ca ++

++ ++
E~P-Ca 2 E~P-Ca 2
ADP
++
2Ca
ATP E-Ca
++
2

++
2Ca
E
Pi
ER
citoplazma membrana lumen

17
Sekundarni aktivni transport

 Energija je obezbeñena preko


elektrohemijskog gradijenta
 Prenos ugljenih hidrata, amino kiselina,
Cl- i Ca2+
 Zavisi od transporta Na+
 Na+ u pravcu koncentracionog
gradijenta, a drugi molekul nasuprot
koncentracionom gradijentu

Sekundarni aktivni transport

Antiport Simport

18
Sekundarni aktivni transport

Van
ćelije

glukoza
Transportni
Na+/K+ protein
pumpa

U
ćeliji

Translokacija grupa

amino
kiselina
γ - glutamil- glutation
transpeptidaza

cisteinil-glicin

γ - glutamilamino kiselina

5-oksoprolin

amino
kiselina

19
Jonofori

 Mali molekuli
 Prenos jednovalentnih i dvovalentnih jona kroz
biološke i sintetske lipidne membrane
 Po prirodi su antibiotici bakterijskog porekla
kreću se napred-nazad
formiraju transferzalne kanale

Transport kroz membranu


difuzija
lipofilna jedinjenja (nepolarna jedinjenja)
-bez učešća proteina

kanali (selektivni)
katjoni i anjoni
pasivan kanali i pore
-bez E -uz učešća proteina pore (neselektivni) organski i neorganski
-u pravcu konc. molekuli
gradijenta

uniport glikoza (EC tečnost)

olakšana difuzija
Transport -uz učešće proteina Cl- i HCO3-
(transporteri) antiport (eritrociti)
ADP i ATP
aktivan PO4- i OH-
-sa E aspartat-glutamat
-nasuprot konc. (mitohondrije)
gradijentu

20
Transport kroz membranu
antiport
Na+ K+ pumpa
primarni
-direktno trošenje E uniport Ca+2 (EPR u
mišićnim ćelijama)

aktivan antiport Na+ i Ca+2


-sa E transporteri Na+ i H+
-nasuprot konc.
gradijentu simport Na+ i glukoza
-nosači
sekundarni Na+ i AK
-indirektni utrošak E
translokacija
glutation

• 1. Anjonski transportni sistem u eritrocitima


predstavlja
• a. primaran aktivan transport.
• b. sekundaran aktivan transport.
• c. pasivan posredovan transport.
• d. neposredovan transport.

21