Sei sulla pagina 1di 471

Digitized by Googie

Digitized by Coogie
Digitized by Googie
SCRITTI
r> I

LEONARDO PISANO
MATI:M\TIC0 DKL SECOI.O DtaMOTERZO

l)A

BALDASSARRE BONCOMPAGNl
•4»,|u> iiipivttin •• rnKTiPUlt imctt. f

<.oHii«»o5i>t^iK BiLL' Acr.tnrHit attr.r artir «ctrmr »t


iiEiL.v at.vLC Accmraia ortt-r «cmmk «i kapoli,

t ueLLt posriricti tci.iokniA vittt


BLt i’ ISTITVTU VI lOlOCaA

VOLUME 1.

TIP0CR\m SfLLE
ROMA
fClENiE MaTKM\TICHE E FISICUC
VIA r.ATA MH * 211
MDCCCLVll.

Digitized by Googie
LIBER ABBACl
p I

LE0N4RD0 PISANO
PIBBUCATO

SKCONDO LA U;ZU)NE DEL CODICE MAGLIAHECIU ANO


C. I, 2 fi! 0 , iiitdia Fiorcntiua^ n.“ 73.

UA

BALDASSARIIE BONCOMPAGM
MCIO Ok»l!( 4 aia BKlb'ACC«BC«IA rOXTiriCU »t'|ie«Mrl Liacti, I MCI»
«oiauronvcall •RLL*ACC 4 »tMiA IliLt »ILLI «ctcatc Bt t»aiBn,
•XLl» tSALK ACClBtaiA BtLtC (ClCIia* BIBkVAtl»
k BBLI.A rOMTtriCIA ACCtBCIIIA BKLI.E ACICBik

•CLt'UTlT«r« Bl BOLOSliA

R O.M A
Ttror.RAFu OPU.B sciesie MirniiTiciiE r. fimche
VIA LATA «CK.* 211
MDCCCLVII.

Digitized by Googie
Incipit Uher Ahaci Comf)ositiLs a leonardo fliio Botuicij Pisano
In Anno. M* cc* tj.*

CniPSlSTis mihi domine mi magister Mlcliacl Scotte, summe philosophe, vt librum tie

S numero, <ptem dudum cnm[>osui, uubU transcriberem: vnde uestrac obseriitidaiis |x>-

stulaliotii, ipsum subtiliori perscrutans Indagine ad uestrum honorem et aliorum mul-


lorum utilitatem correxi, lii cuius correctione 4|iiedam necessaria addidj, et (picdam su-
perflua rcsccaui. In quo plenam numerorum dtaUnnam nlidj, iuxta modum indorum,
quem nunlum iti ipsu scientia prcstaiiliorem elegi. Kt que arismctrica et geometria (j/c)

scientia sunt connexe, et sufTnigatoric sibi ad iniiicem, non potest de numero plena
tradi doctrina, nisi intersecantur geometrica qiiedam, ucl ad geometriam spectantia, que
bic tantum iuxta mcnliim iiumerj u[)crantur; qui modus est sumptus ex multis proba-
tionibus et demonstrationibus ,
que figuris geometricis fmnt. Verum in alio libro, quem
de practica Geometrie composui, ea (|uc ad («cometriain jiertincnt et alia plura copiosis

cxplicaui, singula subicctis approlialionibus geometricis demoiLStraiido. Sane hic libor ma-
gis ad theuricam spectat <|uam ad pralicain. Vnde (jui per cum huius scicnlic prac-
ticam bene scire uulucriiit, oportet eos continue usu et c\en:ilio diuturno in cius pi*n-

ticLs ]>erstudore: qumi scientia per practicam uersa in liabiliim, memoria et intellectus

adeo concordent cum manibus et ilgiiris ,


qiunl tpiasi uno impulsu et anelitu in uno
et eodem instanti circa idem per omnia imtuniiitcr consutieiit: et tunc cum fuerit di-
scipulus habitudinem consecutus, gradatim poterit ad perfectionem huius facile pcrtic-
nire. Lt ut facilior pateret doctrina, hunc librum per .xv distinxi capitula : ut (|uicquid
de his lector iiuliicrit, possit leuius inuciiire. Porro si iii hoc oj>cre repentur insullicientiu
uel defectus, illud emendationi uestre subicio.
Cviu genitor mciu a patria publicus scriba in duana bugee pro pisanis mercntorilnis
ad eam connuentibus coastiUitus pieessct , me in pueritia mea ad se ticnirc faciens,
inspecta utilitate et commoditate futuni, ibi me studio abbari |>er aliquot dic*s siarc
uoluit et doceri. Vbi ex mirabili magisterio iii arte per nouem liguras iadotmni intro-
ductus , scientia artis in tantum mihi pre ceteris placuit, et intellexi ad illam, quod
quirquid studcliatur ex ea apud cgyptum, syriam, greciam, siciliam et prouiiiciam cum
suis uariis mo<lis, ad que loca negotiationis tam postea peragi^aui per multum studium
et disputationis didici counicUun. Sed hoc totum etiam et aigorismum atque arcus picta-
gore quasi errorem computaui resjicclu modi indurum. Quare amplectens strictius ipsum
iiinduiu imiorum, et allciilius studens in eo, ex proprio sensu quodam addens, et qucdnm
etiam ex subtilitatibus cuclidis geonieti-cc aiiis ap|x>nciis, summam huius lihri, quam in-
tclligibilitis potui, in .\'v. capitulis distinctam componere laboraiii, fere omnia que in-
serui, certa probatione ostendens, ut extra, perfecto pn; ceteris modo, hanc scrientiam a|K
petentes instruantur, et gens latina de cetero, sicut hactenus, absque illa minime inue-
niatur. Si quid forte minits aut plus insto uel necessario intermisi , mihi deprecor
itidulgcalur; cum nemo sit qui uilio careal, et in omnibus undique sit circumspectus.
i

Explicit proiogtis. Incipiunt cnpitula.


t)E cogiiilioiic uoucm figurarum ymlonim, et qualiter cum eLs omnL» numerus scribatur;
et qui numeri, cl qualiter retineri debeant in manibus, et de introductionibus ab>
baci. I

De multiplicatione integrorum numerorum. 4

Dc additione ipsorum ad inuicem.* 8 (')


|

De extractione minorum numerorum ex maioribus.


Dc diuisione integrarum (jie) nuraerurum per intcgn>s.
Dc multiplicatione integrarum (sic) numerorum cum ruptis atque ruptorum sine sanis.
Dc additione ac extractione et diuisiune numerorum integrarum cum ruptis atque par-
tium numci-orum in singulis partibus retluctionc.

Dc emptione et venditione rerum ucnalium ct similium.


De baractis rerum ucnalium ct de emjitione boUntialie, et quibusdam regulis similibus.

De societatibus factis inter consocios.


De consolamine monetarum atque eorum regulis qnc ad consolamen pertinent. ,

Dc solutionibus multarum positarum questionum quas erraticas appellamus.


De n^gula cicataym qualiter per ipsam fere omnes erratice questiones soluantur.
De reperiendis radicibus quadratis et cubitis ex multiplicatione cl diulsionc seu extra-
ctione eanim in se, ct dc tractatu biiiomiorum et rccisonim et etirum radicum.
Dc regulis proportionibus geometrie pertinentibus: dc questionibus aliebre ct almucliabalc.
Incipit prinuim capitulum.
Noueiu figure imiorum he sunt

t'vm his itaijuc noucm


9876543SI
figuris, ct cum hoc signo o, quod arabirc zephirum appellatur,
scribitur quilibet numerus, ut inferius demonstratur. Nam numerus est unitatum per-
fusa collectio siuc congregatio unitatum, que per suos iii infinitum ascendit gradus.
fCx quibus primus cx unitatibus, que sunt ab uno u.sr|ue in decem, comstat. Secundus ex
dccenis, que sunt a decem usque in centum, fit. Tertius fit cx centenis que sunt a centum
usque in miilc. Quartus fit cx millenis que sunt a mille usque in decem milia, et sic
Msjuentiiim graduum in infinitum, quilibet cx decuplo sui antecedentis constat. Primus
gradus in descriptione numerorum incipit a destera. Sctmndus ucro uersus .sinistram sequi-
tur primum. Tertius secundum sequitur. Quartus tertium, ct quintus quartum, ct semper
sic uersus sinistram gi-adits gradum sequitur. Figura itaque (|uc in primo reperitur gradu
sc ipsam representat, hoc est: si in primo gradu fuerit figura unitatis, unum representat;
.si binarii, duo; si ternarij, tria, ct ita per ordinem que secuntur, usque si notienarij:
noucm figure quidem que in secundo gradu fuerint, tot dccenus rcpresenlant, quot in
primo unitates; boc est si figura unitatis .secundum occu|Wt gradum, denotat dcccm;
si binari), uiginti; si ternarij, triginta; si nuueuarij, nonaginta.
Figura namque que in tertio fuerit gradu, tol centenas denotat, quot in secundo dc-
cenas, ucl in primo unitates, ut si figura unitatis centum; .si binarij, ducenta ; si ter-

Nei tnxrfiini Ulc-ralf eslrmo ed inf^Tiore rlrl rtHa dpll.i raria f dH M)^cri(ato rodico Mairiiabrchiano
(’)
r. SCIS. Httdtn Fiarntlinik n.* 73. prr»»<» alia linea 4d ed ultima dd nirde5imo rerlo. trovasi scrilio in dur
/.
lin^T in caratim piu modoniu dei rimaurnte di 4|urslo nrio; • Li^onanli Pisani Algurismi Geometriae || Inter
> CcKlicrs de irnalur num: 44: ».

Digitized by Googie
3

Darijt trecenta, et nouenaiij, nongenta, [p&a igitur que fuerit in quarto gradu tot mil-
Jciias quot in tertio centenas, aut in secundo dcccnas, uel in primo unitates denotat;
ct sic semper mutando gradum, numerus decuplando ascendit. Et ut hoc quod dictum
est lucidius dcclarcscat, ipsum cum liguris ostendatur. Si ligura septenarij fuerit in primo
gradu, et ternarij in secundo, ainhe insimul 37 denotant; uel econtra : Hgura temarij
in piimo, ct septenarij iii secundo, 73 denotabunt. Item si Hgura quatertiarij fuerit in

primo, ct unitatis in secundo sio 14, nimirum .xiiu. denotabunt: uel si figura unitatis

fuerit in primo, et quaternarij in secundo sic 41 , denotabunt xli. RursiLs iii primo iS, et

in secundo faciunt 27; contrarium enim facit 7i. Si autem septuaginta tantum scribere
uo|lucrit, jKinat in primo gradu 0 , et ]X)st ipsum ponat figuram septenarii, sic ?o; si octua-
ginta sequatur zephyrum figuram octoiiarij sic SO: hac itaque demonstratione queinliWl
numerum a decem usque in centum cum dualius figuris scribere potes. Cum tribus
ueru a centum scribitur usipie in mille; ut si ligura octonarii fuerit iu primo, ct qui-
narii in secundo, ct unitatis in tertio 158, ccntuiu quinquaginta octo denotabunt ; ct
ecuuuerso : si ligura unitatis fuerit in primo, et (|uinarii in secundo, et octonarii in
tertio 6Si, octigciita ct quiiKjuaginta unum denotabunt ; uel econtra : si ligura octo-

narii fuerit in primo , et unitatis iu secundo , ct quinarii iu tertio, denotabunt 5is.

Item si pemiutatim figura (piinarii fuerit in primo, octonarii in secundo, ct unitatis


in tertio, denotabunt <83. Item si figura unitatis fuerit in primo, octonarii in
et quinarii in tertio, nimirum deitotabunt 3$i: tres ucro unitates sic itl, centum un(^
cim faciunt. Verum si quinquaginta tantum scribere uolucris, in primo cl in secundo
gradu ponas zephyra, ct in tertio figuram quinarii huc mmlo soo; et sic cum duobus
zephyris quemlibet centenariorum numenim scribere |>olcrIs. Et si cenleiiuria cum de-
cenis siue unitatibus scrilicre uulueris, |ioiia.s in primo gradu zephyrum, iu secundo de-
cenas, ct in tertio centenas quas uolucris. Verbi gratia: st in primo gradu fiat zephyrum,
ct in secundo figura nouciiarii, ct in tertio binarii, denotabunt 230. Si autem absque tic-

cenis centenaria cum unitatibus scribone uolucris ,


|>o(ics in secundo gradu ,
scilicet

in loco dcccnarii zcpliyrum, cl in primo numerum unitatum quem uolucrit, et in tertio

centenariorum: ut si in primo fuerit figura nouciiarii, ct in secundo zephyrum, ct in tertio

binarii 2 og; et sic secundum sujiradictam demonstrationem qualem uolucris , numerus a


centum usque in cum tribus figuris. Cum <(uatUior namque a mille usrpie
mille si.rihes
in decem milia, ut in sequenti cum liguris numeris super notatis ostenditur.

M .1 MMxxiii MMMxxii MMMxx MJIMMMui MMM Mcxi Mccxxxmi MMMMcccxm


1001 10 8 3 3 0 2 2 3 0 2 0 5 6 0 0 3 000 Hll 12 3 4 4 3 2 1

Et sic in reliquis numeris est pnx:edcndum. Cuin quinque namque liguri.s scribunlui
omnes numeri, incipiendo u derein milia usque ad cciiliim milia. Cum sex uero, a cen-
tum milibus usque in mille milia, ct sic deincejis, addendo figuram liguris, numerum
gradatim in decuplum asremlit. Vtidc si coutigeril ejuod ali(|uem numerum multarum
ligurunim propter multitudinem ligurnriim, quis legere uel iiitclligerc nequeat, quali-
ter legere et iiitcliigcre ipsum debeat, ostendere procural>o.

Digitized by Google
4

De prima itaqnc figura, lioc est dc figura primi gradus, dicat tinum.
De secunda (|ue est in secundo gradu, dicat decem.
De tertia que erit in tertio gradu, dical contum, ct adeontet eam in Miperiori parte.
De quarta namque figura eiusdem numeri, dicat mille, et adeentet eam iii Inferiori parte.
De quinta ucrn dicat decem milia.
De sexta itaque centum milia, ct adeentet cam in supeiiori parte.
De .septima dicat mille milia, et adeentet cam rursum in inferiori parte.
De octaua dicat decem milia milium.
De nona dicat centum milia milium, et adeentet eam in stijieriori parte.
De decima dicat mille milia milium, ct adeentet eam in inferiori parte; et sic sem-

{>cr per lios tres numeros , scilicet per millenos, ct decem millenos, et centum millr>
nos et adeentando millenos in inferiori parte, ct centum millenos in superiori, usque
ad ultimum giadiini numeri studeat adcentarc. Kt inde |
incipiat legere numerum ah
tillinio gradu ipsius j>cr acenta predicta, dicendo semper de inferiorihiis adrentLs tot
milia milium quot adeenta fuerint ante ipsa iii inferiori |)arte uersus primum gniduin,
e| de superiorihiis adeentis, dicens tot centum milia, quot adeenta fuerint ante ipsam
in primum gradum numeri; et de figuris que non fuerint
inferiori parte similiter iicisus

adeentate post quartum gradum numeri dicet tot decem millenas, quot adeenta fue-
aiilc ipsa-s in inferiori parte; cl sic jHiterit cognoscere ct legere qualem uolucrit
munerum multarum figuramm. Kt ut lioc melius iiitclligatiir, qitcndam numerum octo
figurarum proponamus S7C^i3Sl. De uno naiiiqiic qui est in primo gradu, dicet unum ;

de hinario s, que .sunt in secundo, dicet decem; dc ternarios, qui .sunt in tertio, dicet

centum que adceiiteiiliir in stqicriori parte. De quaternario est 4, qui .suat in quarto
gradu, dicet mille, que adeententur in inferiori parte, ut in jirescripto ntimcro ostendi'*
tur. Dc quinario s qui est in quinto gradu, dicet decem milia; dc senario 6 qui sunt

in sexto gradu, dicet centum milia, que adeententur tn superiori parte; dc septenario 7

que est in septimo gnuUi, dicet mille milia que adeententur ia inferiori parte; de octo*
iiario qui e.st in ultimo gradu, dicet decem milia: ergo lialielur in .supradicto numero
ocluaginta .septem milia milium, propter duo inferiora adeenta, quorum unum est .suh

7 et aliud snh 4 , ct insuper sexcenta quinquaginta quattuor miliaria , ct insuper


.cccxxt. liem jiroponamns alium numeriini dc iioucm figuiis t576awi3 ,
que pro or-
dine adeentato cc^uxscitur quod conliiictur in ipso ducenta quinquaginta septem
milia miliaria, el sexcenta qtiaUuor miliaria, ct (xiingenta trcdeinm. Item alius niiincru.s
do trcdci im figuris proponatur ioo75432A9»si, pro cuius adeentis cogno.sritur ipsum esse
mille, .septem milia milia miliaria, ct quingenta quadraginta tria milia miliaria, ct du-

centa ocluaginta noucm miliaria, cl insuper ocluaginta unum. Possumus enim aliam tm*
dere regulam Icuiam que (m’) poteris citissime legere numerum plurium figurarum. Verhi
gmtia: projHjnamu.s numerum I5 figurarum CTsywfriiwatW, dimi.ssi.s tribus primis figuiis,
.scilicet J9<5, .suj>er quibuslibet aliis tribus protrahe uiiguhim in modum arcus ut in pro-
misso exemplo; ct pro qualihet uirgula dices ; ct illas tres figuras, quas in principio
dimisistis, leges .sicut stant; et .sic dices sexcenta septuaginta octo milia milia milia mi-
lium, cum quattuor sint uirgule, el noningenta cl triginta quinque milia mitia milium,
ciim super sint taulum tres uirgule cl septingenta* ocluaginta quattuor milia milium, cum

Digitized by Google
duc super sint linee et los roiliav cum una tantum sit uirguia, ct >96 pro illis trihus
<{uas in principio dimisisti: et si per ultimum cum remanent una llgura ucl duc, pone
i|»sas sub ultima uir^ila, et leges cas omnes ucl omnes quinque simul, et sic |m>-

teris legere numerum quot cumque poteris iiguranim.


raedictis figuris carumcjuc gnidibus secmiduni materiam superius descriptam cum fre-

quenti usu bene cognitis, opportet cos qui arte abbaci uti noluerint, ut subtiliores et inge-
niores appareant scire Hguram manuum, secmidum magistrorum aIdMci usum
cumpiitum {>er

antiquitus sa]>ientksime imientam.Que signa sunt bec. Curuatio auricularis digiti sinistre
mantis super medium U(»lc palme manus nutat unum. Curuatio qtiidcm eiu.sileni cum
anulari similiter stiper mediam tiolam duo, cum quibus curuatiir medius iria. Cur-
iiatio autem anularis ct medis 4 super medium iiulain. Curuatio ucro medii tantum s.

Anularis 6. Positio quip^ie auricubiris sursum sti]>cr uulam 7, super quem locum cum po-
nitur auricularis et anularis notantur 8: jmsitio quidem euruimlcm cum medio super eun-
dem locum .9. Cum ab eitrcmilate indicis et {lollice fit circulus in nodo pollicis, de-

notant 10 . Cum pollex ct index smit extensi ct tangunt sc >0 . Cum ab extremitate eo-
runidcm sit circulus 30. Cum ponitur pollex super indicem in exterion jiartc indicis 40.

Curuatio pollicis super principium indicis so. Curuatio indicis super cunialum |Hillicem
61). Curuatio indicis sii|>er extremitatem extensi pollicis 70. Cumatio itaque iridicis super
uii^lam extensi pollicis 8o. Item curuatio totius indicis in .sc 90. Centenaria quoque
ct miliaria fiunt in dextera manu eodem ordine, scilicet signum unitatis facit loo in

dextera manu; binarii quidem >oo; docenarii autem mille, et signum nonagesimum facit
900U, ut in scffueiiti pagina (') picUis manibus demonstratur. Componuntur itaque in
{sic)

inanibus cum bis sigiii.s omnes reliqui mimeri qui sunt a decem tisqnc in decem milia lioc.
modo: ex signo uigenarii, et ex signo ternarii conifionuntur >3; ct ex .signo trium milium
et cx signo quingentarum componuntur in dextera munii tria milia quingenta, ct sic in-
Iclligiis in reliquis.

(q Nt*| «{Hldrllo Coilico C. I. 26(6 manca U


uitpra carla. numerala 3. che davrvj*csser<' quella indicaU
rollr parulr « Mrqvrnti pagina * rlip Irovansi nelln lim‘a 39 cU>lla rarta S c-n-n> di qiuslo ru)lire. f ndia linea
22 driia prcM'iitc pagina 6.
hUroductiones in ac ditione (sic) et muUipriehatione numerorum
1

2 et 2 fiunt 4 60 et 66 funt 120


1

2 3 5 60 70 130
7 7 14
S 4 “ 60 80 140 5 uices s fiunt
7 S 15
2 S »0 90 150
7 9 16
2 6 8 3 A 30
7 10 17 70 et 70 fiunt 140
2 T 9 1
3 7 35
2 8 10 8 et 8 fiunt 16 70 80 150 3 S 40
2 9 11 70 90 160 5 9 45
10
8 9 17
1 12 3 10 50
8 10 18 |}W et 80 fiunt 160
/aaua tetnttrit
80 90 170 traari*
9 et 9 fiunt 18

3 et 3 fiunt 0 et fiunt
1
9 10 19
3 4 7 6 nives 6 fiunt 36
90 90 180
3 s H
{

A 7 42
i0 4?f \Vi fiunt 20 1
tumrHanet \

3 6 9 yartfauat mufiiftiia A 8 48
120 ct 20 fiunt 40 6 9 54
3 7 10 fte A«ti<trt«
20 30 50 6 10 AO
3 8 11
20 40 00 liMicej 2 fiunt 4 i
3 0 12
20 50 70 3 8
3 10 13 r
'2
20 00 80 4 8
Ijna* ^uattrmaril 20 70 90 S 10 7 uives 7 49
i*
fiunt
20 80 100 6 12
I2 7 8 56
4 4 fiuFlt 8 20 90 no 2 7 14 7 9 63
4 5 9 2 8 16 7 10 70
4 6 10 30 et 30 fiunt 60
2 9 18
4 7 11
2 10 20
30 40 70 iV
4 8 12
30 50 80
4 9 13 /V lermart^
30 GO 90 9 lilces H fiunt 64
4 10 14
j30 70 100 3 nives 3 fiunt 9
9 7S
30 80 110 :3 4 12
/unu<t QMitiirii 10 BO
I30 90 120 13 S 15

5 10 6 18
|io vt 40 fiunt 80
S c 11 '3 7 2i

5 7 12 3 8 24
40 so 9«
5 8 13 3 9 27 0 tiiccs 9 fiunt 8i
(0 60 100
3 9 14 3 10 30 9 10 90
40 70 110
i 10 15 40 80 liU Dm fwafaraari*
40 90 130 Ar «/«rrnarf»
UmuM ttttmni
4 uiccs 4 fiunt 16
|so 50 fiunt 100 4 5 20
6 et tfinnt 12
4 6 24
10 uicesio fiunt looj
6 7 13 30 co no 7 28
4 tO SI)
6 8 14 30 70 120
4 8 32
6 9 15 50 80 130
4 9 36
8 10 IA 50 90 140 KAfUiftmnt
4 10 40

Digilized by Googie
7
Pie.scripta5 itaque in tabulU iunriioncs et multiplicationes in manibus addiscendo sem-
per utantur colligere, vt animus pariter cum manibus in additationihus et multiplica-
tionibus quorumlibet numerorum expeditior fiat.
Incipit capitulum secundum de multiplicatione integrorum numerorum.
Cipitulum secundum de multiplicationibus integiorum numerorum in octo partes dt-
uidimus, ut dilbercntic atque proprietates carum melius intelligaiitur. Quarum prima
pars erit de multiplicatione duarum figurarum contra duas, atque unius figure contra
plurcs. Secunda de multiplicatione trium figuranim contra tres, atque duarum figura-
rum in tribus. Tertia de multiplicatione quattuor figurarum contra quattuor, etiam et
duarum figurarum et trium in quattuor Bguris. Quarta de multipHcacionc quinque fi-

gurarum in quinque. Quinta de multiplicatione plurium figurarum <]uam quinque, qua-


liter multiplicentur ad inuiccm. Sexta de multiplicatione numerorum .secundi gradus per
numeros eiu.sdem gradus, hoc est duarum figurarum per dua.s, atque unius ligure contra
plurcs, qualiter cordetenus in manibus multiplicentur. Septima de multiplicatione trium
figuranim per tres similiter qualiter in manibus cordetenus multiplicentur. Octaiia de
multiplicatione omnium numcronim alium mo<lum.
IncifMt fiars prima de multiplicatione duarum fgurarum contra duas.
NYmeru.s quando similis
i|ksum multiplicare dicitur, |>cr similem multiplicatur, ut 12

)ter 12, uel 20 per 20. Numerus nuincnim multiplicare dicitur, quando numeri se iii-

uicem multiplicantes fuerint ad inuicem inequales, ut 12 ]>cr 37 et 46 et )>cr 59 : de-


nique nos primum numeros secundi gradus ut promisimus, .scilicet a 10 usijue in cen-
tum in semetipsos multiplicare doceamus. Cum autem uis multiplicare aliquem numerum
secundi gradus ]>craliquem numerum eiusdem gradus, siue equales .sint numeri, siue
inequales, scrilics numerum sub numero, ita ut similis gradus sit subsimili gradu; et
si numeri sunt inequales, sit maior sub minore, et incipiat multiplicationem a primo
gradu numerorum in tabula prescriptonim. Siquidem multiplicet figuram primi gradus
superioris numeri in tabula proscripti per figuram primi gradus subterioris, et scribantur
unitates super primum gradum numerorum prescriptorum, et per unam quamque dcccnaro
retineat in manu sinistra unum : deinde multiplicet figuram primi gradus superioris nu-
meri per figuram secundi gradus, per ultimam silicet subterioris numeri, et econtra:
Bgura primi gradus subterioris multiplicetur ]>er ultimam figuram .su]>crioris, et addantur
in manu cum seruatis decenis; et iterum unitates scribantur super secundum gradum, et
1'ctiucaiitur in manu decene. Item multiplicetur ultima figura su(>erioris numeri per ulti- < UliuU <lMib*ht ....«Ittiftiut, ! *
4 It*. 28 IS; Mf.
mam subterioris, et quod ex multiplicatione euenerit cum seruatis decenis in manu super 7. Um. 17 — pg 9, U».

addatur, et unitates in tertio gradu, et dcccnc super fuerint in quarto ponantur , et


descriptio
hal>ebitur multiplicatio quorumlibet numerorum a decem usque in centum. Verbi gra- priaia 4
tia : ut si quesierit multiplicationem de i2 in 12, .scribantur 12 bis in tabula dealbata 12
it
iii qua iillerc leuiter deleantur, sicuti in hac margine scriptum cernitur, primus gradus
subterioris numeri sub primo superioris, hoc est figura binarii sub figura binarii , et Secunda 44
12
.secundus gradus .subterioris sub secundo superioris, scilicet figura unitatis sub figura 12

unitatis, et multiplicet binarium per binarium, erunt 4, que ponat super utrumque bi-
Vltimii 144
narium ut in prima descriptione posita sunt. Iterum multiplicentur superiora 2 qui est ts
12
in secundo gradu inferioris numeri, erunt 2 que seruentur in manu, et multiplicet ile-

Digitized by Google
8

riini t .subtcrioris numeri {ler i .supcnoris, erunt S; <|uc addat cum duolin^i supcriu.s scr-

unitatem utranupu* facient i)K»a 4 secuiidura gradum, p4isi


uatis, erunt 4> (}uc |K»iiat sii|>er

priora polita que fecerant primum gradum, ut in secunda descriptione dc-scribitur; et


4

adhuc multiplicetur i de superiori numero per unum de subteriuri, faciei l; quod i


scribatur in tertio gradu, scilicet jMist 44 dcM ripla, ut in tertia ct ultima descriptione
ostenditur. Kt in tot as(‘cndit multiplicatio de ri iii se ipsa, sidlicct 144.

iTcruiii ut lucidius clarescat, 37 per 37 multiplicentur. Scribantur quidem 37 sub 37,

ut superius dc iS diximus, ct multiplicentur 7 per 7, erunt 43: jionantiir itaque 9 $u>


|>er ulrumqiic 7 ut in prima descriptione oslciidilur, et pro qualtnur dc dcTcnis, que

sunt in 49, seruentnr 4 in muiui, ct muUiplicentiir 7 dc superiori numero {>cr 3 dc in*

feriori, et 7 dc inferiori per 3 dc superiori, et iuiiganttir insimul, erunt 42, quibus ad-
ditis cum 4 superius scruatis, erunt 46: scriliaiitur unitates de 46, que sunt 6 snper
utnimquc 3, ut in secunda descriptione denotatur. Et 4 pro quattuor dcccnis que sunt
f<4 S rrtto- in 4G I
in mami senienlur, ct udbuc multiplicentur 3 de superiori iiunierupers de in-
feriori, erunt 9; que adde cmii 4 m<»du in manu sematls, emnt 13: |M)mintiir 3 dc 13 in
4< • (M. i rrel 0 . Itu.
tertio gradu et i in quarto, ut continetur in tertia et ultima dc<scriplione.
3-U) |>»s S, ]>n.

Qvc multiplicatio, .si recta est, ila cognoscitur, lungantur quidem (igurc que sunt
9 in -su|K:rioribiis 37, scilicet 3 cum 7, erunt iO, dc quibus dematur 9, remanebit 1, quod ser-
prima 37
37 iiclur. Fodcinqnc modo colligantur ligure de 37 iiiferiuribus, et demantur inde 9, re-

manebit similiter i: iiiultiplicetur ergo l qucKl rctiiaiisit de su{)eriuribus 37 peri qinxl


r.y
1

>ci'umla 37 1
remansit de inferioribus, faciet i,qiio<l macetur pensa uel porlio, et seructur iu tabula
37
super ipsam mnlliplicalionem, ut
1

in tertia desi*riptit»iic cernitur: jMistea colligantur iigure


,
1369 que sunt in siminiu niultiplicatioiiis, ct de cidlecta quantitate demantur o quotiens polu-
prolM »t .1 37
[

1
37 crilj et .vi t remanebit siniti pm pensa seniatum est, recta ntiqiic erit rmiltiplicalio.

Verbi gi-atia : ut .si iuiuiimis ligiiras qiic sunt in summa multiplicationis, sirilicet i

ct 3 et 6 et 9, ct erunt 19, do quibus extrahe bis noucnariuni, remanebit i, ut pro


l>eu.sa prcdixiimis eum debere remanere: iiol de dictis lo dele 9 que siiiit in primo
gradu ipsorum, remanebit similiter i. F.l nota cum additis liguris de 37, .scilicet 3 cum
7, tunc diuidis 37 per 9, dc qua diuisioiie remanet i, sicut remansit ex lo que pi*ocrea-
ta fuerint ex addiiiioiie 3 et 7, cum cx eis extracta fuerunt 9: nam residuum qucxl
remanet cx qiiouis iiiimcix» diuiso per 9, est summa que )Nmitur cx additationc omnium
figurarum facicnliutu ipsum iiuinmini. Et notandum numerus di-
riii'sus, cum aii(|iiis

uidilur in |)arte.s, et una queque jKirtium multiplicatur per aliquem numerum, .sunt ille
multiplicationes in uiuim collecte cfpialcs multiplicationi totius numeri ditiisi in nume-
rum, in quem multiplicate fueniul omnes partes ipsius. Ergi> multiplicationes de 36 per
37, ct dc 1 ]H'r 37 in itniim coniunclc, cquaiitur multiplicatioiii dc 37 in 37. Sed cx mul-
tiplicatione de 36 iu 37 prmiciiil numerus qui creatus est cx alhjua multitudine tiuue^
nariorum, cum 36 sint concreta ex noucnariis. (Juarc numerus surgeiis cx 36 in 37, si

diui.sus fuerit |)cr 9, nichil cx eo remanebit indiuisibilc. Item nnilliplicaliu de i in 37,


est equalis summe multiplicationis de i in 36 et dc i in f. Sed cx niullipiicatioiie
de 1 in 36 pruuenit mimenisqtii integralitc.' diuiditur per 9 ; multiplicatio ergo de i

in 1 , scilicet i, remanet indiuisibilis j>cr 9. Ergo de 37 in 37 diulsa per 9 remanet i,

quod habetur cx collectione figurarum onmium que sunt in summa dc 37 in 37 , ut su-

Digitized by Coogie
0
* ItfM hK
perius iaueninms: uel ci Jicta summa prohice o, remanebunt I3S, de quibus deme 3 ct <ruJ.
II

B re<f, lin. 23-8^: }u«.

6 cum coniunta faciant remanebit similiter i indiuisibilcs de I360 diulsis per 9. 9.U.M0J.
9,

Irem si multiplicare uls 98 per 98, scribantur ut predixi 98 sub 98 et multiplicentur


pmld rat -1

8 per 8, erunt 84: ponantur 4 super utrumque 8, et senientur pro decenis iu manu 6, ct 1
96114

multiplicentur 8 per 9, erunt 7i; ct iterum ccontra multiplicentur 8 de iuferion per 9 9K


de superiori , erunt similiter 78, que iungantur cum aliis 78 et cum 6 in manu scr-
i
98

uatis, erunt iso; et cum non sit unitas in prediclis 150 ,


ponendum est zephyrum su-
per utrumque 9, et scruentur pro decenis in manu is, et multipl-centur 9 }>er 9, erunt

81, que addantur cum 15 in manu seruatis, erunt 90, de quibus


^ scribantur 6 in ter-

tio gradu et 9 in quarto, ut io hac descriptione ceniitui. Modo uidcanuis si hcc mul-
tiplicatio recta est; iunganlur figurc dc superiori 98, scilicet 9 cura 8, et dematur 9,

remanebunt 8. Iterum illud idem fiat dc inferioribus 98, remanebunt similiter 8; ct mul-
tiplicentur 8 por 8, erunt 64, de quibus extrahantur omnes noucne que sunt in eisdem
64, remanebit pro pensa i, iicl aliter: Jungantur figurc que sunt in predictis 04, scilicet 6

cum 4, erunt lo, de quibus demantur 9, remanebit similiter i, postea colligantur itgure,
que sunt in summa multi]>licationis, scilicet 9 et 6 et 0 et 4 tamen nun est necesse

iit figura nouenarii colligatur iu aliqua persimili probatione, cum noucnarius semper
erit, ut extrahi prccipiatur unde colligantur o et o ct 4, eruut lO , de quibus demantur B
Cr»lii 111 .... |wm*niiir • (f.il-

9, remanebit l pro pensa, sicuti remanere oportebat. Cum autem uulucris multiplicare ali- rtcl*. In- 3S 34.
10-31. Iia. 17|.
;i, li>-

quem numerum de secundo gradu iu sc non habentem unitates, uel in ]»rimo gradu,
ut in 10 ct 40 uel 90, in quorum capitibus zephyrum sem[>er esse ncccssc csl, sic erit
faciendum: scribarum numerum hoc ut supra dixi; et multiplicabitur sccimdits
gradus per secundum tantum, ct {amatur ante summe duo zephyra, et sic habebimus
summam cuiuslibet dictarum multi{)licationum. Vt {>otc si queratur multiplicatio dc
70 in 70, scribantur itaque utraque TO siipradicto mwlo, ct multiplicetur figura septe-
narii que est in secundo gradu superiori {sic) numeri per 7 inferioris, cruiu 49, ante quem
numerum {Kuiiiiitur duo zephyra, scilicet pro his que sunt ante utratjuc 7, facimil 49oo,
que sunt summa qiiesite muIti{>Iicationis, scilicet queratur de 37 iu 49, scriliantur 49 sub |
r«i. S

37, scilicet maior numerus sub minori, ct similis gi-adtis sub simili gradu, ul iu hac margine 17 .... «r • (fi t- &
cernitur; ct multiplicentur 7 enmt ponantur 3 sup^r et pro decenis scr- i^r«o. lin. 1-6 i iviK- 9.
|>er 9, 63; 7,

uentur in maiiu 6, ct multiplicentur 7 per 4 in cruce, cmntsi, ouc addantur cum 6 in

manu seruatis, erunt 34. Item multiplicentur 9 ^>er 3, eruut 87, que .iddantur cum 34, cnmt
01: {Kmutur 1 super 3 ct pro decenis scruentur in manu 6, ct multiplicentur 3 per 4,

eruut 18, ({ue addat cum 6, erunt is, que |K)mit {Njst 13 superius prtsita, egredientur
pro summa dicte multiplicationis <si3, ut hic ostenditur.
£t si multiplicatio recta est, ila cognoscitur: diiudantur 3* per 9, hoc est, addantur
figurc dc 37, scilicet 3 cum 7, cnmt lo, de quibus dt-inautiir 9, remanebit i, quod ser-
uet; similiter addantur figurc de 49, scilicet 4 cum 9, erunt n, de qi.ibus demantur 9,

remanebunt 4, que multiplicet cum i scruato, erunt 4, que scruct pro pensu, cL colli-

gantur figurc que sunt iu summa multiplicationis, scilicet i et 8 et i ct 3, erunt 13,


de quibus demantur 9, remanebunt 4, ut oportet pro pensa remanere.
pRoccdit hic moilus inulti{>]icandi cx his que dixi superius dc numero iu partes
diuiso , et multiplicato in alium quem uls numerum. Nam multiplicatio de 37 in 49,
8

Digitized by Coogie
10

equatur collectioni multiplicationum de 7 in 40 et de M in 49. Sed multiplicatio de


7 in 49 equatur coniuncto multiplicationum de 7 in 7 et de 7 iu 40 » et multiplicatio
rursus de ao iu 40 equatur multiplicationibus de 30 in 9 et de 30 in 40. Ergo multipli*
catio de 37 in 49 equatur (piattuor muldjdicationibus que sunt 7 in o ct 7 in 40 et 30

in 0 et 30 io 40. Que .mi.'** multiplicationes accepte sunt su|)cr ]>er ordinem: multipli-
cauimus jmraum 7 per 9, ct posuimus unitates super primum gradum; quia primus gradus
quemcumque gradum multiplicatt ipsum gradum facit, ucl terminante in ipso. Secundo
multiplicauimus 7 per 4; tertio o per 3, et harum multiplicationum accepimus summam,
de qua ]x>suimus unitates in secundo gradu; quia cum primus gradus secundum multi-
plicat, secundum gradum facit. Et hoc fuit multiplicare 7 }>er 40 et 9 per 30; postea
ad ultimum multiplicauimus 3 per 4, scilicet secundum gradum per secundum. Et ei
ipsa multiplicatione addita cum decenis scruatis posuimus unitates in tertio gradu, et

decenas que super fuerunt in quarto; ct hoc fuit multiplicare 30 |>cr 40, quia secundus
gradus quemcumque multiplicat, secundum gradum facit ]>ust i|>sum (juem multiplicat.

Similiter tertius gradus numeri quemcumque gradum multiplicat, tertium gradum facit
post ipsum quem multiplicat. Et quartus facit quartum pi>sl ipsum quem multiplicat,

et quintus quintum, ct est. Significabo itaque, quid est Uicere primum gradum quem-
cumque multiplicat, ipsum facit, aut facit numerum terminantem iti ijtso. Cum multi-
plicatur figiira per figuram, ct ex multiplicatione nmi prouenit ultra. Item multiplicatio
illa facit ipsum gradum; et cum ex multiplicatione eadem prouenit numerus secundi
gradus, ut so ucl 30, 15 et 3S; tunc facit numerum
aut com{)osilu.s ex secundo et primo ut
terminantemin ipso gradu quem primus gradus multiplicat; ct ideo cum multiplicauimus

primum gradum {ler aliquem gradum punimus unitates illius multi{)lirationis sujier i|>sum
gradum ct decenas scruanius ud sequentem gradum: hoc idem intelligas dc niultiplica-
tiotie reliquorum graduum.
De multiplicatione unuis p^ptre contra plures.
Item si queratur multiplicatio unius figurc contra duas, uel conti-a plures, scriba-
.... rfiTBltMtBr pr»t t
((•1. S *>rrn, ti«. tS-l8i |«|. tur ipsa sola figura sujier figuram primi gradu.s ipsius numeri, cum quo ipsam multi-
1 «, Um. n tt}. plicare uoluerit, et multiplicet ipsam solum cum prima ipsius numeri, ct ponantur uni-

tates super ijisam ct in manu retineantur deceiie, et muUijilicetur cudem soU figura

l>er secunda inferioris numeri, ct addatur cum dccenis seruatis, et ponantur semper
unitates, et decene scruentur, ct ipsa figura per onlincm multiplicetur per tertiam
ct ]>er quartam, et deinceps per reliquas. Verbi gratia: ut si queratur multiplicatio de
8 cum 49, ponatur 8 su|>cr 9 ct multiplicentur 8 |>er9, erunt 7S; ponantur s super 8 ot

seructur in manu 7 ct multiplicetur ipsa 8 per 4, erunt 39; super que addat seruala 7

erunt 39; et ponantur 9 et 3, egredientur pro dicta multiplicatione 309, ut in margine


ostenditur. Item si queratur multiplic4itio dc 7 cum sos scribantur 7
|
super 8 et mul-
tiplicetur 7 per 8, erunt so ponantur 6 ct retineantur 5, et multiplicentur 7; ]ier 0 ,
•»l>w 8 M7 « |M. 6 r0H»,
lil. 1-4; ing. 40, li*. 17— {Mg- facient 0 , quod addat cum 5 scruatis faciet 5, que ponat post |)osita e, et multiplicet 7
11, lim. 1).
per 3, facient 91, que ponat post 50 posita, et egredientur 9150 que sunt summa dicte
St56 multiplicationis, ct sic una figura contra plures multiplicatur.
7
De eoilem.
308
irem si uoltieris multiplicare 70 per 81, dematur 0 dc 70, remanent 7; et multijilicentui

Digitized by Coogle
I!
t rna, •namo ....ml» imiUULut.
7 per 61, erunt S67 cum numero ante ponatur 0 pro eo quod de 70 abstulimus, erunt lia- 5-8; m 11.
lia- 1-6).
5670.

Incipit pars secunda secundi capituli. 5670


Cvm autem tres figuras per tres figuras quis multiplicare uoluerit, uoiuersalem re- 70

gulam ei leuiter edocemus. Scilicet, ut scribatur gradus unius numeri contra gradum 61

alterius, hoc est unitas sub unitatibus, decene sub decenis, et centene sub centenis, et
multiplicetur prima superioris numeri per primam subterioris, et ponat unitates super
primum gradum numerorum, et decene seruentur in manu, et multiplicet primam su-
perioris per secundam subterioris, et primam subterioris per secundam superioris, et

addat utrasque multiplicationes cum seruatis unitatibus, et ponat unitates et decenas


primam superiorem per tertiam inferiorem, et primam subterio-
seruet; et multiplicet
rem per tertiam superiorem, et secundam per secundam, et addat tres dictas multi-
plicationes cum numero seruato, et ponat unitates super tertium gradum, et per unam
quamque decenam seniet in manu i; et multiplicet secundam superioris numeri per
tertiam subterioris, et secundam inferioris per tertiam superioris; et de collecta summa
ponat unitates et dccenas rcscruet, et multijdicct tertiam per tertiam, et addat cum ser-
uatis dcccnis, et ponat unitates et postea ]>onat decenas si superfuerint positis unita-
tibus; et si habebit multiplicationem quorumlibet numerorum trium figurarum , siuc
r A<l niiu Hcpnrum » (6>i-
cquales fiant siue iticquales. 6rvcf#t Un- 18-43 i ]U(, II,
lia- Si> — tt, lia- 2)-
Ad cuius rei euidentiam sint equales numeri 345 et 345, quos insimul multiplicare
op|M)rtct, qui collocentur ad inuicem sicuti in pagina collocati esse cernuntur; et mul-
tiplicet per 5 erunt ponat 5 super utrumque sicuti in secunda descriptione cer- 345
5 25, 5,
345
nitur, et pro decenis seniet in manu 2 et multiplicet 5 superioris numeri per 4 sul>-

terioris, et 5 inferioris per 4 superioris; quibus additis cum s seruatis, erunt 42: ponat
5
2 super utrumque 4, sicuti in tertia continetur descriptione, et seruentur pro quattuor
345
decenis 4; cl multiplicet s superioris per 3 subterioris ct 5 inferioris per 3 superioris, secunda
345
et 4 per 4, et summa ipsarum trium multiplicationum addatur cum 4 in manu seniatis,

erunt so: ponat o super utrumque 3, ut in quarta descriptione ostenditur, et seruentur


25
in manu 5, et multiplicet 4 superioris per 3 inferioris, et 4 infcrioiis per 3 superioris, 345
et addantur cum 5, erunt 29; ]>onat 9 post o, ut in quinta patet descriptione, et ser- 345
uentur ia manu 2, ct multiplicet 3 per 3, erunt 9, que addat cum 2, erunt ii, que ponat,
ut in sexta et ultima descriptione ostenditur. Que multiplicatio si recta est, }>er supra- 025
diclum modum cognoscitur, uidciicet ut addantur figure de 345 superioribus, et dematur 345
quarta
inde 9, remanebunt 3; similiter fiat de 345 inferioribus ct remanebunt similiter 3; et mul- 345

tiplicentur 3 per 3, de quibus dematur 9, remanet 0 quod habeat pro pensa, tunc col-
ligantur figure que suiit in summa multiplicationis, scilicet < et i et 2 et 5, erunt 9,
9035

dc quibus trahantur remanet o ut upportet. Assignabo quidem quare multiplicatio 345


9, quinta
345
secunde figure per secundam additur cum multiplicatione primarum figurarum, in ter-
tias; quia ut dictum est primus gradus quicuraque multiplicat ipsum gradum, facit se-
119035
cundus gradus, quicumque multiplicat secundum gradum, facit past ipsum quem mul-
345
tiplicat. Et sic est primus gradus multiplicat tertium, tertium gradum facit. Et cum VUima
345
secundus multiplicat secundum, facit eundem, silicet tertium, qui est secundus post
ipsum quem multiplicat. Ergo opporlet cum multiplicatio secundi gradus per secundum

Digitized by Google
12

iungatur multipUcatioriibus primarum in tertias. Sei[uuntur multiplicatio secuntlarum


figurarum in tertias, dc qua pixmciilt <{uartus gradus ,
silicet secundus ab co cjucm
multiplicat. .\d ultimum multiplicatur tertiu-s gradus per tertium, de qua multiplica-
tione prouciiit quintu-s gradu.s ,
silicet tertius ab co quem tertius gradus multiplicat.

Et bac ratione ex bis que procreantur ex raultiplicatiunc primaiimi in tertias et se-


cunde in secundam: posuimus unitates in tertio gradu, ct scruauimus dccciias ad quar-
fi4. G vtrt*. tum gradum. Et ex his que procrcatilur ex multiplicatione secundarum in tertias, ct
|

cx decenis .seruatis posuimus unitatc.s in quarto gradu, et seniauimu.s decena.s ad quin-


et n «leeenif ectin«»l 4 •
(fui. G lin- i-4| |4g. 12, tum gradum, que dccene adduntur cum multiplicatione tertii gradus in tertium, ct po-
lin. 7.8 — Ua. 14).
nuntur eorum in quinto gradu, ct deceuc in sexto , ct sic lialn^lur multiplicatio su-
pradicta.
3 6 8 4 4 0
Dc eoifem.
0 0 7
Irem si uoluerit multiplicare 607 cum C07, collocatis nuniciis, muUiptiectur 7 per 7,
6 0 7
erunt 40; ponat 9 et retineat 4, et mullijilicct 7 per o et 7 |>er o in cruce, et addantur
cura 4 seruatis, erunt 4, que ponat; ct muUiplirel 7 per o ct 7 per 6 ct 0 per 0, erunt
et mullipliret •••. wtilti^lira. 84: |Kmat 4 retineat 8, et multiplicet o |ier 6 et o per 6, et addatur cum 8, eruut s et
It9«i> • ifu|. Grereo, bu. G-9;
|ug. 12, lia. 14-22. |Hmat 8, ct multiplicet 6 [kt 6, cniut 30: ponat o et 3, ct sic habebis pro summa dicte
inulliplicalionLs 308440.

6 0 8 4 0 0
De einlem.
I

7 8
Irem si uoluerit multiplicare 780 per 78o, dematur de utri.sqnc 780 .suum 0, remanebit

7 8
'
78 ct 78; ct multiplicet 78 {>cr 78, erunt C084, ante quam ponantur duo zcpbyia, ct ba-
bebitui' pro summa dicte iniilliplirationis coh400. Item si uoluerit mulliplicurc 000 cum
1
901), demantur zepltyra dc utro<[uc numero, ct multiplicet o pero, erunt 8i, quibus ante
|>uuatitur zcpliyra quattuor, silicet pro quattuor demptis zepbyiis de utruijuc ooo , et
habebitur pro summa dicte multijdicationis sioauo.
De eodem cum inequttlihus ftumcvbf.
Si autem inequalc.s numeros rpils mnltiplicarc uoluerit, eadem uia et ordine erunt
multiplicandi ; ut .si oportuerit multiplicare isa < um 436, scribantur ad inuiceni iiu-

• (etineilor »... SfiDHIt. B> • tf«l. meri ut supradictum est, ut nuilliplireiitiir 3 por 6, erunt 18; ponantur 8, retineatur i ct
6 vrrt* , iin- lS-18; (•k- 12.
ii>. 2y.»). multiplicentur 3 jicr 5, erunt <5, que addantur cum i semato, erunt 16 ct 6 per 2, et
addantur cum 16, erunt 28: ponantur 8 ct retineantur 2, ct multiplicentur 3 {>cr 4 et e
8 I g 0 0 0
ct 2 per 3, ct addatur cum 2 seruatis, erunt 30: ponatur o, retineantur 3, et mul-
I

|>cr 1

i, ct addantur cum 3 seruatis, erunt ic: ponantur e, ct retinean-


tipliccutur 2 per 4 ct 5 per
turI, cum quo addatur multiplicatio de iu 4, erunt 5 que pnuaiitur, et liabcbitur proi

summa tuuUiplicalionis dicte 5G08S. Si autem buc probare uoluerit, iuugantur figurc de 123 ,

« renviDcre .... | fxe 2 • /M. G erunt 6,ct fignrc dc 456, erunt 15, de quo numero dematur 0, remanebunt c, que multipli-
cerei», lin. 22-21; 12, liii.

89 >— fu||. 13, lin. 2). centur cum 6, erunt 36, quibus per 0 diiiisisremanet 0 quod pro jvensa habeatur. Tunc
colligantur figurc que sunt iu summa dicte multiplicationis, erunt 27, quibm per noue-

5 6 0 8 8
iiarium diuisis, remanet 0, ut expedit pro pemsa remanere. Item si proponatur multipli-
1 2 3 care 37U cum 451, quamuis per snpradictam ductrinam multiplicari pos.sint, tamen cum
prolM iisl 0.
4 5 6 zephyrum sit in primo gradu unius numerorum, silicet de 376, aliter multiplicari do
reaiitur, silicet ut dematur ipsum 0 dc 370, remanebunt 37, que multiplicentur cum 451 ;
erit itaque illunim multiplicatio duarum figurarum per tres, que multiplicatio sic fieri

Digitized by Google
i3
[MMuntar 5 aiiUt>«nilur »
docelur. Scribantur 37 super 51 de 45», et multiplicentur 7 per 1 , erunt 7 que |)onantnr. ....
|l»l, 6 |j«. 27 *St; fwi,-
£t 7 }>cr 5 et 1 per 3 muUipliccutur, cruiit 38; ponantur s et retineantur 3, et 7 per 4 li. Ii». S-9».

et 3 per 5 multiplicatis, et additus cum 3 scruatis, erunt 4C: ponantur A ct i^etineaiUur


4 , et multiplicentur 3 per 4 ct addantur cum 4 seruatis, erunt 16; ct {Muinntur 6 ct 1,
» 6 6 8 7 0

ct liabcbimus pro summa dicte imiltiplicaliuiiis duarum illarum figurarum in tres, »6687;
quibus ante ponatur 0 pro dcmlo 0 de 370, exibunt I 6C8 TO: hac itaque uia que)i)>et duc
Hgurc per quaslibet ires figuras multiplicantur. Item si queratur multiplicatio de 320
per 570, dematur 0 de utiw|uc numero, remanebunt 38 ct 57, qui numeri insimul mul-
tiplicentur, erunt iS24 ,
quibus ante |K)iiantur duo zcpliyra, el habebitur pro sumrou
dicte multiplicationis »k2400.
Pars tertia de rmiltipHcatione fjuattnor fi'^uranim.
Cvm autem quattuor figuras contra quattuor quis multiplicare uoluerit, describat nu*
meros, et collocatis gradibus sub gradibus similibus, multiplicet primum per primam ct rl iirmiam •‘ttil^iiiil * (l-t.
S MT.M, lin. 3^-35 13
{Minat, reminiscendo tamen seruare dccenas semper cum p^isuerit unitates, ct multiplicet
I». 15-2li.
I |»i;- .

primam per secundam, et primum ]>cr secundam, et ]>onat; ct {irimam {ler tertiam, ct

primam per tertiam, et secundam per secundam, ct ponat; ct primam per quartam, ct
I 8 2 4 0 0
{irimam per quartam, ct secundam per tertiam, ct secundam ]>er tertiani, el ponat; ct
3 8
secundam |>cr quartam, ct secundam per quartam, ct tertiam per tertiam et ponat; et
5 7
tertiam {icr quartam, et tertiam per quartam , et ponat ; ct quartam {ler quartam ct

ponat; ct sic habebit muUiplicationcm quorumlibet nuniemrum quattuor figurarum siuc


equales uel incqiialcs extiterint.
Ad cuius rei cuidentiam pro|H>nalur multi{dicalio de 1234 in sc ipsa , et descri|)to
1 li»il
i()So numero, bis multiplicetur prima per |
primam ut |>rediximus, silicct 4 per 4, erunt t'»l.

ic; ct pfinantur 6 super utrumqiic 4 ct retineatur t, ct multijdiccntur 4 {ler 3 ct per S Hi<M 4 M<Hr .... «iim » litoi.
» rfrtt, lia- 2 -S; 13 tiw
3, ct addantur cum 1 serualo erunt 85, {»onaiilur 6 su{>er ulrumquc 3 el retineantur*. 2V33I
.

Item multiplicentur 4 su|)criorU numeri per 2 inferioris, ct 4 })er s ct 3 |»cr 3, et ad*


dantur cum s seruatis, emnt S7: pouuiitur 7 super utrumque 2 ct rctiucantiir s: multi- » .S 2 2 7 5 Ii

{dicentur 4 per 1 et 4 {>cr 1 ct 3 per 8 et 3 {>er *, et addantur bce quattuor mulli- 12 3»


{dicationes cum 8 seruatis, erunt s*: {Minantur s super utrumque i, ct rcliiicaiititr iu 1 2 3 I

maiiu 1 , ct multiplicentur 3 per i ct 3 {icr 1 et 8 per 8, et addantur cum 8 seruatis,


erunt 18 : {Minantur t ct retineatur iu manu i, ct multiplicentur 2 {>cr 1 et 8 per » ct ad-

dantur cum i scniato, eruiit s, que ponantur, et multi|)liceulur 1 per 1 erit 1 ({iuhI {ki-*

natur; et sic liubcbitur pro summa i|i.sius mulliplirnlionis »522756.


De eodem.
Mru,tii rritv,
Ircrum ut inlcUigibilius intelligatur, nnilti{»licatio dc 8345 in 6789 proponatur; dc.scri- • il4iiu, ....
U. 9-Ui |>iK. It, lin. 34 431-
{ilis itaque numeris, iimlti{diccotur 5 per g, cruiit 45, {Hinanlur 5 ct retineantur 4, ct mul-
ti{)iiccDlur 5 per 8 et 9 per 4, ct addantur cum 4 .scMuatis, erunt 80 : ponatur 0 et re-

tineantur multiplicentur 5 per 7 et 9 ct 4 per ct addantur cum 1 5 9 8 0 8 » .1


8, el {icr 3 8, 8 ser-
prulia est 6. 8 3 4 .1
uatis, erunt »08; {lonantur 8 ct retineantur in manu »o, ct multiplicentur 5 {>er 6 ct 9
6 7 8 9
per a ct 4 per 7 ct 8 per 3, et addantur cum iO seruatis, erunt iio: {Kmatur 0 et re-
tineniilur 11, et multiplicentur 4 per 6 ct 8 per 8 ct 3 per 7, ct addantur cum 11 ser-

uatis, erunt 78: {mnautur 8, retineantur 7, ct multi{>Iiccntur 3 per 6 et 7 ]>cr 8, ct ad-

dantur cum 7 seruatis, erunt 39: ponantur 9 et retineantur 3, quibus addatur multqili-

Digitized by Googie
14

catio dc I in 6» erunt 15, ct |>onantur 5 et i,et sic liabebitur multiplicatio dictorum


numerorum, ut hic ostenditur.
Probatio.
Qve si recta fuerit, ita probatur: multiplicetur ]>eusa de S345 que est 5 cum pensa
de 67S9 que est 3, erunt 15, de quibus demantur o remanent 0 que sunt peusa summe mub
• Qimm» SmOOOO » Kol-7 tiplicatiunU.
Ua. 18-Sl 1 14, Ub.
MI). Qramuis ita ut dictum est oranes numeri quattuor figurarum multiplicandi sint, ta*
meii sunt inter eos qui aliter et Icuius multiplicari po«.sunt: illud (^t^) silicet, qui habent
37893000
S I
in capililius zc]>h)Ta ; ut si queratur multiplicatio dc 5000 cum 7000, multiplicentur s
7 4 3 per 7, erunt 35, ante que |>onatur tot zephyra, quot sunt cum ijtsis numeris que sunt
.sex, ct sic liabebitur pro summa dicte multiplicationis 3soooooo.
Irem si queratur multiplicatio dc Sioo cum 7430, multiplicentur si per 743, enuit 3780S,
quibus ante positis zepbyra tria que sunt in capitibus utrorumque numerorum, ct sic
llmiM <M-
. .. 3 arrMiii
bu. 84-17( f«g- 14, Im'
« 7
liabebitur pro summa dicte multiplicationis 37693000.
nto< Irem si quererct multiplicationem de isoo cura 3701, demat duo zcpliyra que sunt in
9 s s 2 s 0 0
capite dc 2500, remanebunt 25, que multiplicet per 370i, siiicct duas figuras contra quat-
i 5 tuor, quarum ordo hic c.st: descrilial 25 .super 3701 ut inferius cernitur, et multiplicabit

3 7 0 1 5 per 1, cmnl 5, que ponat; ct 5 per o ct i |>cr 2, erunt 2, que [Kmal; et 5 per 7 et 2 per
0, erunt 35; (>onal 5 ct remanebit 3, ct multiplicet 5 j>cr 3 ct 2 per 7 ct addat cum 3
soniatis, erunt 32; ct ponatur 2, retineatur 3 ct 2 per 3, erunt c, que addat cum 3 scr-

uati.s; oiunt 9, que |>onat. Kl sic habetur pro multiplicatione de 25 in 3701, ut in de-
scriptione ostenditur, 92525, quibus ante |K>nantur duo zcphyra,ut habeatur summa prioris
multiplicationis quesite.
Pars quarta secundi capifuii.
Cvin autem quemlibet numerum quinque figurarum per quemlibet numerum eiusdem
gradus quis multiplicare uulucrit, silicei quinque figuras ]>cr quinque , collocatis nu-
meris multiplicet primum per primam, ct |>onat; ct primam per secundam, et primam
per .secundam, et ponat; et primam per tertiam, ct primam per tertiam, et secundam {ler

.secundam, ct ponat; ct primam per quartam, et primum j>cr rjuarlam, et secundam per
tertiam, ct secundam per tertiam, ct [amat; ct primam per quintam, ct primam per quin-
tam, ct secundam per quartani, et secundam per quartam, ct tertiam per tertiam, et
ponat; ct secundam per quintam, et secundam per quintam, et tertiam per quartam, et
tertiam per quartam, et ponat; ct tertiam per quintam, ct tertiam per quintam, et quartam
per quartam, et ponat; et quartam per quintam, et quartam per quintam, ct ponat; et
quintam per quintam, et ponat. Et sic habebit multiplicationem quorumlibet numerorum
quinti gradus: ct ut hic apertius demonstretur, quedam multiplicatio pro]K>natur, ut per
eam equales et incquales multiplicationes eiusdem gradus intelligantur: ut si uoluerit
I"). 7 »mi *i*in<r»lf>, multiplicare 12345 per 12345, descriptis numeris, ut supra docuimus, multiplicet 5 per s
|

cnint 25: ponat 5 ct retineat 2, ct 5 j>cr 4 ct s per 4, el addat cum 2 seruatis, erunt

42; ponat 2 ct retineat 4, et 5 ]>er 3 et 5 per 3 et 4 per 4, et addat cum 4 seruatis, erunt
50; ponat o ct retineat 5, ct 5 per 2 ct 5 per l ct 4 per 3 ct 4 per 3, et addat cum
s senialU, cnmt 49: ponat 9 et retineat 4, et 5 per i et 5 per i et 4 per 2 ct 4 per
2 et 3 per 3, ct addat cum 4 .seruatis. erunt 39: ponat 9 ct retineat 3, ct 4 per t ct

Digitized by Googie
1 $
lubeLit tantwMi •
4 per I et 3 per i et 3 per s, et addat cum 3 seruatis, erunt as; ponat 3 et retineat

(f»l- T
0 ....

Im. t-Ti Twf. 11.


a, et 3 per i et 3 per t et a per s, et addat cum a seruatis erunt la; ponat a et re- iiM. It — |A, 4).

tineat <, et a per t et 3 per i» et addat cum i seruato, erunt 5, que ponat; et i per t

erit 1 quod |X)nat; ct sic habebit summam dicte multiplicationis. Ostendam rursus hunc mo- 132399023
dum multiplicandi procedere ex his que accidit {sic) inter numeros sibi inuiccro proportio- 1 2 3 4 3

nales. Nam cum tres numeri proportionales sunt» ita quod sicut primus est ad secundum, ita 1 2 3 4 5

secundum sit ad tertium; tunc multiplicatio primi in tertium equatur multiplicationi


secundi in se. Kt cum quattuor numeri sunt proportionales, fueritque sicut primus ad
secundum, ita tertius ad quartum. Tunc multiplicatio primi in quartum equa est mul-
tiplicatioui secundi in tertium, ut in euclidc reperitur. Ascendit enim numerus in in-
finitum per gradus continuos; quia sicut primus gradus est ad secundum, ita secundus
est ad tertium, et tertius ad quartum, et unusquisque antecedentium ad suum conse-
quentem. Quare multiplicatio secundi gradus in sc facit eundem gradum factum ex mul-
tiplicatione primi in tertium. Et mullijdicatio secundi gradus in tertium facit gradum
factum cx multiplicatione primi in quartum. Incipitur quidem in multiplicationibus a
figuris primi gradus, ex qua multiplicatione aut pruueiiit numerus primi gradus, aut
terminans in ipso. Et ideo ex multiplicatione prime figure per primam ponuntur uni-
tates super primum gradum, et decene seniantur ad vSecundum, cum quibus adduntur
multiplicationes primarum in secundas, et prouenit numerus secundi gradus, uc1 ter-
minans in ipso. Quare ponuntur unitates super secundum gradum, et pro unaquaque
decena que habetur, servatur .t. ad tertium gradum. Deinde multiplicantur prime per
tertias, ct additur cum eis multiplicatio secuiidc in secundam; quia multiplicatio se-
cundi gradus in secundum facit eundem gradum, quam facit multiplicatio primorum

graduum in tertios. Et ideo cx multlplicatioiribus primarum figurarum in tertias , et


secundarum in secundas, ponuntur unitates super tertium gradum; post hec multipli-
cantur prime per quartas, ct secunde per tertias, cum sint in quattuor gradiltiis pro-
jK>rtionalibus; quia sicut primus est ad secundum, ita tertius ad quartum, ct prouenit

cx ipsis multiplicationibus numerus terminans in quarto gradu. Et idcirco pouunlur


unitates super quartum gradum, et multiplicantur pastca prime per quintas, et secunde
per quartas, et tertie per tertias; quia est sicut primus gradus ad secundum, ita quartus
ad quintum. Quare multiplicatio secundi gradus in quartum, facit gradum factum ei
multiplicatione primi in quintum ,
silicct quintum gradum ;
ct est rursus secundus
gradus ad tciiium sicut tertius ad quartum. Quare multiplicatio tertii gradus in tertium
facit gradum factum ex multiplicatione secundi scilicet quintum gradum. in quartum,
Et ideo pon>mtur unitates super quintum gradum, et secundum pn>portiunalilutem .sic

cnicitur summa quorumlibet numerorum multiplicatiuiiis. Et hec pitssunt manifeste m-


tclligi in his que sccuntur. Et notandum quia sicut primus gradus est ad secundum, ita

|>cnuitimus est ad ultimum; et .sicut primas est ad tertium, ita tertius ab ultimo est

ad ultimum; ct sicut primus est ad quartum, ita quartus ab ultimo est ad ultimum
et cetera. In hac siquidem multiplicatione (piinque figuranim in quinque, post posiiumcm
quinte figure super quintas, multiplicantur secunde per quintas, et tertie per quartas;
ipie multiplicationes faciunt sextum gradum; quia cum secundus gradus multiplicat quin-
tum, sextum gradum facit, quem facit multiplicatio tertiarum in quartas, cum sit sicut

Digitized by Google
!0

gradus ad tertium, ita quartus ad quintum. Deinde multiplicantur tertie per quintas et
quarta {>cr quartam, ct proucnil sepius gradus ;
quia cum tertius gradus multiplicat

(}uintum, facit tertium gradum ad quinto, silicet septimum: deinde multiplicantur quarte
{>er quintas, que faciunt octauum gradum. Ad ultimum multiplicantur quinta per quin-
tam que facit noiium gradum; ct .sic habetur summa dicte multiplicationis. Post liec
enim que de multiplicatione dicta sunt, quilibet ingeniosus potest per supradictam do*
M H
ctrinam multiplicandi habere: tamen ut rudes hic |>erfcctam habeant doctrinam {,
multi-
plicationi (Klaui gradus ostendere procuraui.
Pars quinta secuTuii cafutidi.
Cvm autem quemlibet numerum octo figurarum j>er quolibet (r^) numerum eiusdem gra-
dus quis multiplicure uolucrit, multiplicet primam per primani, et ponat; ct primam
jKT secundam, ct primam per secundam, ct ponat; et primam per tertiam, el primam
per tertiam, ct secundam per secundam, et |Mmat; et primam ju?r quartam, ct j)rimani
per quartam, ct scrimdam per tertiam, ct secundam per tertiam, ct ponat; et primam
per quintam, et primam per «juintam, ct .secundam per quartam, et tertiam per ter-
tiani, et ponat; ct primam per .>extam, ct primam per sextam, et secundam per quintam,
et secundam per quintam, ct tertiam |>er (piartam, ct tertiam per quartam, ct ponat;
el primam per septimam, ct pnmam per septimam, ct secundam per sextam, ct secundam
per sextam, ct tertiam per quintam, ct tertiam j»cr qtiintam, ct quartam per quartam,

et ct primam per ootauain, ct ]>rimam per oclauam, et secundam per septimam,


{MUiat;

et secundam per .septimam, silicet eas que .sunt secus primam ct nctauam , ct tertiani
per sextam, et tertiam per .sextam, co ({uod sibi secus secundas et septimas, ct quartam
per quintam, ct quartam per quintani; ideo quia sunt .serus tertias ct sextas, ct ponat. Et
sic .semper iii omnibus nmltiplicalioiiibus ab
parte ipse figure ab (.r/c) inuicem
interiori

semper ab utrarpic parte multiplicande sunt, que secus eas exLstunt, que primum mul-
tiplicantur: donec ca.s ita multiplicuiidu .sc ad iiiuiccm coniunxerint; et tunc jioncnde
sunt unitates ct dcccnc in manibus seruatide. Et cum multiplicatio primarum figurarum,
in rcli({uis per ordinem gradatim ascendendo, conqdcta fuerit usque ad ultimas; tunc
penitus relinquende suiit prime figure utrunimque numerorum, et secunde ]kt ultimas
muitiplicandc, hoc c.st ut in hac questione multiplicet secundam per octauam, et .secundam
per oclauam, ct tertium per .sej)llmam, ct tertiam per septimam ;
quia sunt secus se-
cundas ct octauas; ct quartam per sextam, ct quartam |>er sextam ;
quia smit seciu(
tertias ct septimas; ct quintam per quintam; quia .sunt inter quartam et sextam, ct ponat;
et tunc relinquat secundas; ct multiplicet tertiam per octauam, ct tertiam per octauam,
et quartam per septimam, ct quartam per .septimani, ct quintam per sextam, cl quintam
per sextam, et ponat; et relinquat tertias, ct multijilicet quartam per octauam, et (piartam

(ler octauam, ct quintam per .septimam, ct quintam per septimam, et .sextam per sextam,
et ponat; cl relinquat quartas, et multiplicet quintam |>er oclauam, ct (piiulam per octa-
uam, et sextam per septimam, ct sextam per septimam, et ponat; el relinquat quintas,

ct multiplicet sextam per octauam, et sextum per oclauam, et septimam per septimam,
el ponat; cl septimam per oclauam, el .septimani per (K'tauam, cl ponat; ct octauum j>cr
octauam, et ponat; et sic haliebitur multiplicatio onuiium numerorum octo figurarum:
et ut in numeris clarius intclligatur: sit numeri 12^5678 el 87654311, qui ut multiplicentur

DIgitized by
17

ad tiiukcm dc^iilraiitur, «icrumlum quod supra dirtum ct muUijdiccl 8 [>cr 1 ,


cruiU 8,

((uc |xmat i ct 8 per 8 el i ]>cr 7 cnmt 23, ponat 3 ct retineat 2 , et 8 per 3 ct t


A |if« 7 tt 1 i-cr % .... cl 4 |ir*

per 6 el 7 per 2, ct adduntur cum 2 soniatis erunt 4A, ponat ft et retineat 4, ct 8 per I rt 4 |>fr • lM-8 rrtt», lia-
10-31; 17. Im. j l2l.
4 ct i per 5 ct 7 per 3 ct 2 |M?r c cnint 74, jMmat 4 ct retineat 7, ct 8 per 5 ct i per 4
et 7 }>cr 4 ct 2 |H?r 5 ct ft per 3 erunt I07, ponat 7 et retineantur lo, el 8 per 6 et i
IU82I52U22374G38
I

per 3 et 7 |>cr $ ct 2 {ler 4 et c per 4 et 3 per serunt M3, ponantur 3 ct retineantur i

I 12345G78
u, el 8 per 7 el i j>cr 2 ct 7 ]H*r « et 2 per 3 ct o per 5 et 3 |>cr 4 ct 5 per 4 erunt

182, ponantur 2 ct retineantur 18, ct 8 per 8 ct i per i ct 7 j>or 7 ct 2 |»cr 2 et c per 87f.5l32f

c et 3 per 3 ct S per s ct 4 per 4 eniiit 222 , ponat 2 et retineat 22 , et 7 per 8 ct 2

per 1 ct 0 per 7 et 3 |>er 2 ct s per 6 ct 4 |)or 3 et 4 jicr 5 eiunt 190, |Kmat 0 et

retineat to, et c per 8 ct 3 per 1 ct s per 7 ct 4 jicr 2 ct 4 per 0 cl s per 3 cninl


1S2, ponat 2 et retineat I3, ct 5 per 8 et 4 per 1 ct 4 |>cr 7 ct s per 2 et 3 per G erunt

IIS, (Minat 5 ct retineat n, cl 4 per 8 et S per l ct 3 per 7 et 6 (>cr 2 erunt 81, ponat
I ct retineat 8, ct 3 per 8 ct G per 1 cl 2 per 7 eiunt 52, ponat 2 ct rclincut s, ct 3

(icr 8 ct 7 per 1 miiit 28, jMinat 8 ct rctinCHt 2 , el 1 per 8 erunt 10 , que |Mmanliir; ct

sic luiheliitur summa dicte multipiicaiionis.


si in quorumlibet capitibus iiiiineronira zepbyra ruerit deniaiUiir de i|>sis iui>

meris omnia zeplivra que in capitibus exiiterint, ct reliquas li^iras insimul multiplicet,
et nmltiplicaiiuni dempta zcpliyra, nnlc ponat, el habebit ipsomm numerorum mulli’
pliciitioiicni, ut iii secundi ct terti), ct quarti gi-adus miillipli|cationcs denotauiimis, cl A «vrce

si per supradictas multiplicationum demonstrationes quis multiplicationem |Kmcunim li> « Nai|U.ri ii.i« ,n-
a>|,|r«l • if«|. 0 liB. 4>!k
{gurarum contra plurcs scire non |Milcrit, describat numeros, sed maioi-cm sub minori, — )>n. 910; |«t: St'

bm' est numcnim plurium li|^urarum sub ipso numero paucarum, co!l<K'ans (irimiint gra-

dum unius su!) primo alterius, el deinceps, ut supra diximus , alios i^radus collocabit, 2401)0GG4.‘>
et jMiiiat post mimeiiim )>aucanim figurarum tot zepbyra, quot ligiirc supcriiabundant dc 0 0 0 3 4 .4
j

maiori miiucro, et sic liabebit equales numerus iii mnltiplieatione, ut si qucrcret mul-
6 8 8 5 4 1
tiplicare tres Ifgunts contra sex, ponat numerum sex figurarum sui) numero trium fi-
I

gurariini, ct ponat post tres ligiiras tria zepliyra, ut sint in multipliratimic sex tigure
contra sex, ((uas secundum per suprudiclam doctnnam nuiUiplicet. Verbi gratia: iil si-

({ueratur multiplicare 345 cum G98r>ti describat eos hoc ordine, scilicet, tria zepliyra
post 345. Ventm quod de positione zepbyruruai post figiiius dictum est, non nisi ru-
dibus necessarium fore arbitror, <)uia subtiles non indigent tali positione zepliyrorum.
Pars se.rta secundi cafiituli.
CErum cum suprasrriptam multiplicandi doctrinam, frequenti usu in tabula quis ope-
rari sciucrit, et uulucrit eandem doctrinam rordeteims cl in manilms, absifiic tabuic de-
scriptione, in numeris secundi ct tertij gradus Uaixue, retineat desi riptioiiein numerorum
in corde quos multiplicare noluerit, ct incipiat multiplicare secundum prescriptum or-
dinem, cl primam positionem in manu sinistra in loco unilatuni ponat, ct secundam
scilicet {Mxsitionem, in eadem manu in loco divcnarurn. Tertia nero in manu dextera
ifi loco cenieuariomm. t^tuartam uero in loco roiliarorum studetur jHiiierc consuescat.
Quintam uero ct deinceps in corde retineat, cum in manibus amplius retinere non possit;

et sic hal>ebit quorumlibet niiraerunim multiplicationem. Verbi gratia: ut si noluerit mul-


tiplicare 12 per 12 , retineat dc.srriptioncm illorum in coixle, ct multiplicet 2 j>cr 2 fa-

Digitized by Googie
l.S

fwr 12 .... tifmu <|«4clngiiurM «


«fuj. t ••«•rta. Ita. p*|{.
ciunt 4, qtic 4 ponat in .sini.«itra manu in toro unitatum, ct multiplicet S dc supcrioribu.s
17. lia. 19 .Ub M). IS |>cr 1 dc inferitinl>u.s, et s dc iiiferiuribuf per t dc superioribus, ct addat insimul
erunt 4, que ponat in eadem manu sinistra in lucu decenariu, huc est in signo r|ua-
dragenariu, ct multiplicet i per i, scilicet .secundam figuram per smiiulam, faciunt i,

(|iiud ponat in manu dextra in luco centenariurum. Kt sic hahehit pru quesita multi-
plicatione 144, ut in hac |>agina cernitur.
Item si cordctciias uulucrit multiplicare 48 per 48, multiplicet B {)cr 8 erunt 64, ponat
•B laro .... iMlactd • iM. 2 •-<*' cf^u 4 in manu siui.slra in loco unitatum, et 6 retineat iit mami dextra in Uku cente-
»». ba.t4-2«i pM 18. Im 8-14|.
nariorum. Et mnitiplicet 8 |>cr 4 et 8 per 4 et addat insimul cnint 64, que addat cum
6 seruatls in manu dextra eniiit 70, ex qiiihus ponat O, hoc est nihil, in manu sinistra

in locu dccenariurum, et 7 retinent in manu dexlru, cuin quibus addat multiplicationem


dc 4 in 4, .scilicet IG, erunt 23, ex quu ponat 3 in inanii dextra in loco centenariorum.
Kt 2 i>onat in eadem manu in loco miliariorum, hoc est in .signo bis miilcno. Et sic
2S r«rS7 .. .
habohit pro quesita multipliratiime 2304. Item si muiliplicare uulucrit 23 per 57, retineat
mi * Ifal. 2. .-••rw. Iin tl'-

32i rH. 12. Imi U I'Jj. eorum descriptionem in corde, ct niuUiplicet 3 |>er 7 erunt 2i, ponat i in loco unitatum
in manu sinistra, et retineat in manu deitni s, et 3 per 5 ct 7 per s, ct addat cum
2 scruatis erunt 3f, jMiiial i in loco decenarum et retineat iu manu dextra 3, et 2 |>cr

5, et addat cum 3 scruatis, 13 erunt, ponat 3 in loco cciitcnariorum in manu dextra et


in loco miliariorum, ct .sic habebitur pro ista multiplicatiuiic isil.
Pfirs flJ" sveumti capifuti.

Item .si uulucrit coixletcnus multiplicare 347 per 347, multiplicet 7 per 7, retenta im-
merorum descriptione in conle, cniiit 40, |>onat o iii niami sinistra in loco unitatum
et iii dextra retineat 4, et bis 7 per 4, et addat cum 4 scruatis erunt 60, ponat o in loco

decenarioimm in manu sinistra, lioc est nihil, ct retineat in dextra 6, et bis 7 {ler 3, ct

4 |ier 4, et insimul iuiiclis eninl 64, ponat 4 in dextra in loco ceiiteiiarionim, et 6 rc>
lineat in loco miliimirum, uel in corde, ct bis 4 jicr 3, et addat cum 6 erit seruatis, erunt
30, deleat de loco, multiplicet G ct ponat il>idrni pro o nicliil, ot retineat in curde 3, ct

3 per 3, et addat cum 3 scruatis in corde erunt 12, ipie iterum retineat cum non po.s-

sit ipsum in manibiLs )Mmore, ct sic liabebitnr pn> hac multiplicatione <20400. Et ita si

immenKS in corde i^cliiiore .scine (.v/c) sciuerit cl que ad mmliim edi»celur proegreditur (x/c)

leuiu.s quam in tubula, {Miteril multiplicationes quorumlibet inmierunim secundi gradus


ettertij cordetenus in nmnibn.s inncnirc.
Incipit capituUim tertium th ntldilione integrorum numerorum.
Cvm autem quoslibet numenw ct quotcumque quis addere iinlucrit, collocet eos iii
tabula, .secundum quod in multiplicatinnibus niimemnim prediximiis, hoc est primum
gradum cunctorum numerorum quos addere uulucrit suli primo ip.sius qui ante in iun-
ctionem j»osilus fuerit. Et .secundum sub secundo, et deinceps qui sccuntur. Et tunc
incijiial in niaiiibu.s colligere numeros figuranim que in primis gradibu-s cunctorum nu-
merorum que in iunctionem positi fuerint, ab inferiori numero usque ad su|]>erioreni,
ascendendo: ]>onat itaque unitates .super primum gradum numeronim et decciias in manu
reseruct, quibus decenis .su|>era(idat numeros qui in secundis gradibus extiterint, ct ]>unat
unitates super secundum gradum, ct ilcnira decenas rc-seruct. Cura quibus colleclionetit
tertii gradus mimeronira super addat, ct sic ponendo unitates, et decenas rcscruando.

Digitized by Googl'
49

gradatim numeros colligendo, potest collectionem cunctorum numerorum usque ad infi> i»fi/n>iuai .... •

(fnl. 9 rrrio, 4>S — lia.


iiitum habere. Et ut melius iutelligatur iuiictiones duorum numerorum et etiam terti), lOi |»f.l9. lio. I 10|

nec non et pluiium ostendantur. 2 4 S 0 U U 7


Est enim alius mcnlus multiplicandi ualde laudalulis, maxime in multiplicandis magnis 4 3 2 1

numeris, quem ostendam in multiplicatione de M7 in 4321. Con.stituatur quadrilaterum

in forma scaeberii, habens puncta s in longitudine, scilicet unum plus numero figu-
s 1» 2 w -''S>
0
rarum maioris numeri ,
ct lial>eat in latitudine puncta 3 ,
sicuti sunt tres figure in j
"
2 I 6 0 5 I

minori numero, et jionatur maior numerus super quadrilaterum supradictum, et minor


ponatur ante ipsum, ut bic cernitur, ct multiplicetur prima figura miuoris ntinicri, scilicet

7, per t, scilicet per primam maioris itumeri facies 7, que |)Oiiantur in primo puncto su-
|>cnoris linee, scilicet sub ipso i, ct multiplicentur 7 per secundam ngiiram maioris nu-
meri, scilicet per 2, enint u, ponantur 4 sub 2 |M>st posita 7, scilicet in sc<‘undo puncto
su|»crioris linee, et scruetur i, cum quo addatur multiplicatio coriimdcni 7 in 3, erunt
22, ponantur 2 in tertio puncto post 4 (>osita,et serneiitnr 2,riimqnibus addatur multipli-
catio de 7 in 4, scilicet in ultimam figuram maioris numeri erunt 30, ex quibus ponatur o
in quarto puncto ct 3 in quinto. Simili quoque m<Mlo multiplicabuntur o singulariter per i

ct per 2 ct per 3 et per 4, exibunt 6 in primo puncto secunde linee, ct 2 in secundo, et 9

in tertio, et S in quarto, ct 2 in quiuto; quml idem Hat de quinque que sunt in ultimo
gradu minoris numeri, et habebitur S in primo puncto tertie linee, et o in s<x‘undo, ct e

in tertio, et i in quarto, et 2 in quinto. Deinde pro 7 que posita sunt iu primo puncto
}H>uautur 7 .su|>er i, et addantur 6 ct 4 que sibi inuicem sunt opposita; post i{v.sa 7 erunt
10 : jxmatiir o super 2 et scruetur i, cum quo addatur ft et 2 ct 2 que item sibi in-
uicem sunt opposita: post predicta o ct 4 erunt iO: ponatur itemm o supertertium gra-
dum, scilicet super 3, ct senietur iterum t quml addatur cum o et 9 et o ({iic itera

sibi inuicem sunt opposita: post dicta S el 2 ct erunt iO: {mnatur itemm o super 4, sci-

licet su{)cr ultimum gradum maioris muneri ct senietur itemm l: quod addatur cum
c el 5 et 3 que sunt in sequenti oppositione erunt IS: ponantur S in quinto gradu, et
scruetur umira quod addatur cum .1. et .2. que sunt in sequenti oppositione, erunt 4

que jionantur in sexto gradu. Deinde |>onantur 2 in septimo gradu pro 2 que sunt in
C( uc ha|lirl<it .(fia.
angulo quadrati jmst dictam oppositionem de summam. i et 2 ct habebis prcdictam 9 rMo, lia. 24-2S — Ii». 14;
|ng. 19, (ia. 31 — |I«|. ^1»,
Ut si quesieris scire cum 49 collocet 49 sub 25 tamquam deberet
aditutioiiem de 2 S Ii».

cos ad inuicem multiplicare, et addat 9 cum S, enmt 14: jmnat 4 super primum gradum
ct j)ro dcccnis resemet in manu quod addat cum 4 et cum 2, eroni 7 que ]>o{)at, et
i

sic habebuntur pro eorum collectione 74, ut hic (xstenditiir.


Item si uolueril scire collectionem de m cum 4567, descrilial eos ut hic ccrutnUur; el
addat 7 cum 3, emnt lO; |K)riat o ct retineat I quod addat cum 6 cteura 2, erunt 9 que
()onat. Item addat 5 ciim i que sunt in tertio gradu, erunt 6 que ponat sujier eundern
gradum, ct per 4 que sunt in quarto gradu inferioris numeri, ponet 4 in quarto gradu
exeuntis summe, cum non sit alir(ua figura super ipsa in alio numero, scilicet in 1 S3 ,

ct sic habebit pro eumm additatione 4690.


Item si uoluerit addere 4321 cum S067S9, descriptis cis ordine prescriptn, addat 9 cum
1, enint lo: |>onet o et retineat i quod addat cum s et cum 2, erunt il; ponet i, retineat
1 quod addat cura 7 ct cum 3, emnt H. Itemm ponat i et retineat i quod addat cum

Digitized by Google
20

Q (|Uot) csl in inferiori numero, erit i qiitnl |N)iiat, fucieiis itt summa quintum gntdiiin; et
pi*o s que restant in inferiori numem, |H)mit in summa s facienti ad se&luin gradum,
et sic liaJjchit in summa iuncliunis ipsorum.
Prttlfa/io.

Si autem ipsam coUcctiuricm |x?r penstim proliarc uolueiit, accipiat jM^tisam per noucna-
rium de 4321 que est t, siculi iu multiplicutionibus docetur; que addat cum pensa
i»l ^ de S0fi789 que est 8, erunt 9 dc quo dematur o, relmanet o quod est pensa; et ita si ac>
cejMuit pens4ini do snmma eum esse o ul i)p|M)rtet.
iuncinmis, scilicet dc stilio, inuciiict
Demum ut ustendat unde talis duo mimcri .a. h, et
proI>alio procedat, sint quos
insimul addere uidmniis, erit ergo coniiinclus e\ cis numerus .a. g. Dico quidem quod
ex addita pensa iiunuTi .a. h. cum |HMisj( iiiimen .b. g. prouonit .g. Sit primum quod
iinus4juisf|ue numermmni .a. b. et .b. g. diuidatiir integraliter |>er 9, erunt itaque 9 co>
munis mensura numerorum .a. b. Ouare totus numerus .it. g. diuidetur iiitc*
ct .b ,g.
graliter |»er 9 erit ergo pensa ipsius zephyrum ut habetur ex aditione pndwimin iiel
prul>a mimerortim ,a. b. et .b. g. Item unus illorum diuidutur iiitcgnditer (>er 9 alius
non exit numerus ,o. b. ille qui integnililer diuiditiir per 9 et c\ iiumcix» diuiso
per 9. i^emaneat riunienis .(/. g.i ergo numeri .J. b. et .A. n. diuidunlur integraliter jwr
9. Et totus ergo ,d. a. numerus |>er 9 diuidetur. Et quia minieinis .n. g. su]>crliabundat
riumeruiii m. d. in numero .b. r/., cl numerus m. d. ditiidiuir integraliter [»er o, remanebit
ergo ex toto m. g. riuiiienis: ergo .d. iiidiuisibilis {ter 9 qui prouenil ex additione |>n»be
numeri .a. b. rpic est zc{tlivnim cum |»nd>a numeri .b. g, (jtic csl mimems .d, g.

Rursus nullus numerorum .a. b. et ,b. g. diuidatiir integraliter per 9. Sed cx niimeru
.n. b. remaneat numerus ti. e. et ex iiunM'r<» .b. g. remaneat numeras .d. g. Residui
quidem, scilicet numeri .e. b. et -A. d. diuidunlur inlegixditer {km* 9. Quare et totus ,e.

d. diuisibilis est, cum sil c\ aliqua imillitinlinc iiniioiiarionim coiicreliis: mnaiicnt ergo
indiuUibilcs numen .u. c. et .d. g, c\ loto numero .tt. g. qiii sunt probe mmiemritra
M. b. et .b. g. ,
ex quorum roniuiictioiie prouenil {tensa numeri .tt, g. ut o{H>rti‘lHit
«tslcnderc.

---- '«IrwilillK * |f-*l


Item si uoliieiit addeix' 2.i et 4fit et fi:.s9 et et 491 et 10718, dcsiTibaiitur omnes
V,-rrt»^ Im- XI-I7j |»*«
litt. Xl-s?*.
.

numeri {ter ordinem, siciiti in positione {tositi siiiil, ct addat irurnerum figurarum, que
ligure sunt in ca{>itilms cunclortiiii dirtonim mimeronim, inri{)ieiido ab inferiori, .scilicet
1 M S •! 2 I

8 et 1 ct 8 et 9 et i et .s, senqier in manu siiiistm colligendo ,


erunt 32: {Hiiiat 9 et
2 r» i

retineat 3, su|K'r que cidligat inmicros liguniruin <{ue in secundo gradu numerorum sunt,
4 1 I

fi 7 8 0 I
scilicet 1 cl 0 ct 5 cl R et 6 cl 2, erunt 34: {H>nat 4 et retineat 3, siqier quem ascetulut
colligendo numennii figiminim tertii gradus, «a ilicel 7 el 4 cl 7 et 4, cniiit 23: ponat
i

'
i 0 7 I H ;
» ct iTtineat 2 siqicr i{uem addat mitncriiin (igiiranim que sunt in 4{uarto gradu, sci>

i
< a I licet 9 ct 6, cnint 8 que {mnat: {Kist licc {loiial l {>ro i quod restat in quinto gnidu in-
_ ^1

ferioris numeri, cum iion siiit iii rclitjuis numeris (igiii-c facientes eundem gradum; ct
sic habebis pro eorum colicctioitc iHrni, ut hic oslciiditur.
Quam coilertioncra st {mibare uolueiit, colligat omnes figuras que sunt iii omnibus
numeris, ct colligendo si'm{>cr, relinquat noucnas; cl quod super fuerit relidis nuuenis,
{tro pensa summe habeantur. Nam in multorum mimeiorum iuuctiuiic non indigemus pm>
hationc, cum non minus cito jussimus recolligere summam quam |>cnsuin. Volo demon-

Digitized by Googie
st

slnire un<lc hic motlus adJcmli proueiiit: udiluiitur quidem piiimmi omnes figuic que
sunt in primo gnidii omnium muucroriini, quos addere iii»lumus, ex rpin coniunctione, cum
omnes ipse liguie sint unitates, cuUigitur mimcnis unitatum. (^)uare |>ouendc suiit unitates
in primo gradu et decene reseruaiide ad secundum, cum dc4'cnc sint de secundo gnidu:
quare cum l]»iis dccciiis seruatis addimus omnes numeros Hguranim que sunt in secundo
gradu numerorum omnium; et quot unitates ex eorum collectione proueiiiunt, tot dccctie

liaheiitur in sumina colIcctionU: quare (K)imntiir unitates in secundo gradu, cura i|>se

unitates dcccne sint, et pn> uiutque dei'cna seruatiir unum ad tertium gmdum. Nam
ex dcccm deCenis edicitur centeuaritts numeiiis; cum qiiihus uuitatilius adduntur lui-

meri tertii gi'adiis unmium numemntm, et quicquid procreatur cx eorum collectione


est ex numero tertii gradus, scilicet ceiitcriarionim. Kt idcM (loiiuiilur unitates in |
tertio m io r.,/-

gradu, ct smiantur decene ad quartum; ct ideo gnidaliiii per continuos gradus, colligendo
et iii continuis gnidilms figuras, ponendo iiM|ue ad fmem tiunicnuiuii pruuenimus.
Cvm autem, smindum pmscriplani iuuetionis diKlrinaiu, numeros adhilict quis sciverit,
et uulucrit colUgere summas ex|Knsarum iiaiiiiim ct similium in quibus cuiitiiieiitur libre

et solidi ct denarii. Iiitelligat u camerario ucl scril>a, uel a romintiatorc, semindum quod
dicitur singulariter e\(»cnsas, ucl emptiones singulariter qiiarumlihet rerum; ct dcst^riliat
iu tabula llnculiter pretium uiiiits cuiusque rei collocans libnis sub libris, soldos sub sol-
dis, denarios sub denariis cxpciisariim imius cuius^pic faciei, uel caiilele; ct tunc faciat se
opliiiic ab ipso qui exjieiisas reiiunliat abscultari, ne forte aliquam fallaciam sciipseril
iu tubula; ct correcta in taluila descriptione expensaiurii colligat omnes denarios , el

faciut itidc soldas; ct quartis <|ui superfuerint soldis reseniet et factis .soldis, descriluit

sub soldis iu tubula et colligat eos, ct dc eorum summa faciat libras, quas ponat inferius
in lineatione librarum; ct soldis qui superfuerint fartis libris sujicr soldos post dcnaiiiis
soruatos rcscruct: ]>ost hcc accipiat summam libninim, ct sic liabebit summam ipsius

]Mgine uel cartiile. Verbi giulia: ut si quidam renuntiet in quadam cx]»eiisa (|uimI de-
disset iu tali ct iu talibus rebus, ut iu sequenti |»agiiia denolaltir, adiscat scribere nu-

meros libninim, soldorum et denariorum, sicut in eadem pagina describuntur, in tjua

pagina denarii qui sunt in ea sunt in summa 73, qui siml soldi 6 et denarii i: cum (piibus

.soldi 6 junctis soldi, qui sunt in eadem |Kigina, fiunt 132 ipii sunt libre 6 et soldi s;

el cum ipsis libris 6 colligat libras, rc|>erict in summa libras 3G8: est ergo summa li-

brarum oniiiium soldonim ct denariorum insimul iunclortim libre 3 Gh el soldi s ct denarii t

que .sumina est ivseruanda in fine pagine, de qiia expensa collecta csl; el .sic |KT ordinem
4'olligat ex]>cns;)s ]k'I‘ |mgiiiu.s et utiicui<|uc |sigine .summa faciendo : post bec resciiliat
in tabula .summas cuuctanim |iagii]anim, et faciet iiidc .summam siimmanim; ct .sic (Milerit

colligcra qiiaslilicl expensas bizantiurum, et karatoruni, ct auri tmciaimm, ct tarenonim


gniouinorum, catitnrionini, etiam et rotulorum et cunctarum rerum numeris adiacentium.

Digitized by Googie
t2

l*n> tiili rc lilire iii et soMi iiii et driuirii ii

l'rii tuli librc xu ct suidi xv cl denarii v


l*rii tali lilirc liii

l'ru tali librc lxxx


I’n> tali soldi xv
I'ru tali soldi xviii
I*ro udi soldi viin ct denarii x
I’ro tali denarii xi
l'ro tali denarii vii

I’n> udi librc v ct soldi M ct xi denarii


l’n> tali librc vm cl soldi vii et denarii v
l'ro tali librc Lxxxvii ct denarii viiii

l‘ro tali librc vm et soldi vi


l'ia> tali librc xxvii ct soldi xv ct denarii vt
Pro tali soldi xm
Pn> tali rlrnari vii

Pro tali librc xxx ct siddi viii

Summa librc ccclxmii ct soldi ii ct denarii i

r.j n.r.» Incipit capitulum quartum tle ejctratiime minorum numerorum ite maioribus.
Cvm autem numerum de numero (juis cilralierc uoliicrit, dcscrilait minorem numerum
sub maiori, collocans similes gradus sub similibus, ct incipiat cxtralierc primam ligunim
minoris numeri de prima maioris; ct ponat suimr Imbumlanlem numerum super primas
figuras. Kt secundam cxtraliat de .seetiuda, ct ]Minat residuum super .secunda, ct tertiam
de tertia. Et relii|uas de reliquis per onlinera, scniper re.sidua ]>oncndo. Et cum figura"

minoris numeri, de figura ciusilcm gradus maioris numeri cxtndii non ualucrit ideo
,

quia ip.sa de minori nuincm maior erit in ccsleni gradu ipiani ipsa de maiori: tunc fignrc
maioris numeri addendus est dccciiarius, ct de coniiinctu niimcro, figura minuris numeri
erit exlralieiida. Et pro iiinclione dicti decenarii in manu unitas erit le.seruanda. Et
'1““* *®‘l*“‘'“‘
fignrc minoris numeri super addenda ct concreata quantitas de superiori
s «, «I,,,,». r.i

iu™«.. i,s. rsi st. figura eiusdem gradus, si passibile fuerit, erit cxtralicnda; sin autem de addito decenario,
ut .supradiximus, citrabatur; et .sic gradatim icsqiie ad ultimam figuram minoris numeri
ojicrando erit gradiendum: ct si maior numenis minorem in gradibus super liabiiudaiicrit
figura que in ipis gradibus extiterint, in fine erit {Hinendiis. Et sic liabebitiir residiiiini

de quorumlibet extractionibus mimeronim. Verbi gratia ut si noluerit quis de S9 ,

extraliera as, ponantur as sub 89, ut in liac margine uslciiditiir: extralmntur itaque s de
9,
remanent «, quem (sic) ponatur super 0 ct cxlniliantur a de 8, remanent s que jionat super

et sic babcbimtur per residuo posite extractionis M: et si ao de 85 extrahere noluerit


descriptis minieris, extrahat 9 de a, quod est impossibile. Vnde addat lo eiii.sdem
a, erunt

15, de quibiu extrahat 9, remanent e que jionat; et pro additis 10, retineat in manu i

quod addat cum 3, eninl 4 que extrahat de 8 remanent 4 quem ponat super dictam 8
et sic habebit 4G pro residuo posite extractionis.
Irem si uolueril extrahere so de aos, potiat 80 .sub 393 ct extrahat o dea, remanent

Digitized by Googie
1

ii

2 <|uc |)ona(, et 8 demat dc 9, remanet i quod ponat: past hoc ponat 3 que Iiabundant lUia .... rtlricliowi*. iiM.
Kn. tO-tSi !»«-«
in minori numero, et sic haliebuntur ats pro residuo dicte citractionU. li*. 42 . |u|. 2S. lin. in.

Irem si ccontra de 380 uohicrit extrahere 92, desciiptls 9S sub 38o,et cum sit impossibile
deo extrabere i addantur eidem zephyro lo, erunt 10 de quibus extndiaiitur 2 que sunt
in minori mimeru, remanent 8 qnc ponat cl pro additis lo retineat in manu i, qmxl
addat cum 0, erunt in que extrahenda essent de 8 si furet possibile: sed cum possibile
noii sit, cilrabantiir de IB, remanent 8 que ponat el retineat l, quo<l extrubat de 3, re>
manent i que [K>nat, et sic habebit m pru residuo dicte extractionis.
Iiern si queratur residuum dc 457, extractis dc 939 descriptis numeris, extrahat 7 de
9, remanent t que ponat et 3 exlndiat dc 13, cum sit impossibile ipsa extrahere de 3,
remanent B que ponat, et retinebit in manu t que ndilat cum 4, erunt 5 que extrahat
de 9, remanent 4 que ponat} cl sic balielut 482 pro residuo dicte extractionis.
Irem si uohierit extrahere 84t de 1373«, cxtndiat i dc 8, remanent 7 que ponat et remanet
9 que ponat, et retineat in manu i quod addat cum que extrahat de 17, re>
8, ei'unt o

manet s que {>utiat et retineat i quod extrahat de s que sunt in quarto gradu supe-
rioris numeri, remanent 4 que ponat, ct pastea {Kinat l quod restat in quinto gradu

eiusdem numeri} et sic habebit 14807 pro residuo dicte extractionis.


Irem si iiolueril extrahere S«39l dc 8172$, extrahat t dc 8, remanent 7 que ponat et
9 extrahat de 12, remanent 3 que ponat, et retineatl quod addat cum 3, erunt 4 que
extrahat dc 7, remanent 3 que ponat. Item 8 que sunt in quarto gradu minoris numeri
exlrabat dc ii, scilicet dc i quod |
est in eodem gradu maioris numeri, ct dc decenario M. 1 1 rrrfe.

ci super addito remanent 3 <(uc ponat ct retineat l (|uod addat cum ultima Hgura
minoris numeri, scilicet cum
cnint 3 que cxlmhal de ultima tigura maioris numeri,
2,

scilicet dc 8, remanent i que |)Onat} ct sic habebit 53337 pro residuo dicte extractionis.
Probatio.
Si autem pensam prescriptarum extractionum, iiel quarumlibet alianini quis nos.se uo- « Si aai.'fn •... 1

luerit, accipiat pensam utroniuique numeroniin secundum qu(xl iii miilliplicilionibus


prulM i'»t 3
edcxTuimim. Et extrahat jiensam minoris numeri, si possibile fuerit, de pensa maioris nu-
5 3 3 3 7
meri } sin autem addat super pensam maioris numeri numemm pense , scilicet 9 et

residuum pfx> pensa eiusdem extractionis habeatur. Verbi gratia: pensa maioris numeri, 8 17 2 8
2 8 3 0 1
.scilicet dc 81728 est 8 el minuris, scilicet dc 28391 est 5} et extractis $ des, remanent
pro pensa 3 ut in summa ncntraliter residui extractionis reperitor.
liem extractis 4302 de 8383 remanent 382i pensa maioris mimcii est 4 minuris numeri
llrni .... iiilr||n>riiai • I»t
est 8} ct cum noti {•ossit extnibi 8 do 4, scilicet pensa minoris numeri dc pensa ma-
lia.
(

K.|2; ,• 1;- 23,


II
liii

ioris numeri, addantur 9 .super |iens!im inuiuris eninl 13, de quibus cxtraliantur 8, sci-
X1-31J.

licet pensam minoii.s numeri, remanent 5 que sunt pensa residui dicte extractionis, sci- |prub.i i

|i-«t S ] 8 ! 1
licet dc 3821, dc til Ilie ostenditur. 1

Incipit capitulum quintum ile (iiuUionihus integrum mimerorum. 8 3 8 3

Uolentilms .scire diuidere quoslibet numeros jier quosliliet iiumenis, necessarium est eis 4 S C 2 1

ut addiscant prius diuidere omnes numeros per numeros qui sunt a binario usque
in decenariiim} et cum hoc scire non }X)ssint, donec quasdam introductiones diuisiomim
quonimdam nuincronim per ijxsos cordetenus, sciant quorum diuisiones iii sequentibus
{laginis in tabulis declarantur. Sed ct doceatur primum qualiter cuncta minuta nume-
rorum perfecte scribantur.

Digitized by Google
u
Cum 5 U|>cr <|iicnitil>cl niimrrnm qucilam uirgula protrarla fuerit, ct su[)cr ipsam rjui-

lihct alius uumcriis descriptus fuerit, siij)orior numerus jKirlem ucl jwrles inferioris nu-
meri afliimut; iiam iiifcriur derumiimilus, ct su|>eriur deiiominnus appellatur. Vt si su|>cr
binarium protracta fuerit uir^iila, et su|)cr ipsam imitas descripta sit ipsu imitas unam
|>arlem dc duabus partibus unius integri alUnnal, hoc est medietatem sic
^ ct
sii|MM‘

ternarium ipsa unitas ]MXsi(a fiient sic denotat tertium: ct si sii]>er septenarium sic

T septimam; ct si super lo dirimam; ct si super 19, nouaindccimam partem unius integii


aflimiat, ct sic deiiico[)s. Item si binarius super ternarium extiterit sic ^ duas partes
de Iribus |>artibiLs iitiius integri aflliinal, linc est duas tertias. Kt si super 7 duas septimas
sic
-f
et si super 23 duas uigesimas tertias donoUibmit, et sic deinrc|is. item si septe-
narius super noiietiarium pi»situs fuerit si<‘
^
sejitem, noiieiias unius integri uCIimiaut;
et si 7 sii|>cr 07 , septem nonagesimas septimas denotabunt. Item iz posita super 29 , ti*c-

rlecini uigesinias nonas aflimiaiit. Kl si 13 sunt super 347 , tredecim trecentesimas <[ua-
dmgesimas septimas indicabunt, et sic de reli(|iiis numeris est iiitelligendum.
Irem si snb una endeni iiirgtila phires numeri positi fuerint, et su|>er unum quemque
ipsonim alii numeri nu-
describeiitiir, niimorus qui in capite uirgiilo dextere pirtis sii{>cr

meniiu |N>siliis snb jNisiti numeri jtartem uel partes ut predixiinns de-
fuerit ipsius,

notabit. Oui uem


secundum ipsius secundi pirtos de |tartibus jirimi sub positi
su|M:r

numeri declarat. Ou» autem su|>er tertium, ipsius tertii pirtcs pirtiiim secutuli de
libiis primi afiirinat, ct sic sinuper qui sequentur super uirgulain partes jiartium cun-

ctorum anlccedeiitimii sub uirgula denotanl, ut si sub quadam iiirgtila liat 2 ct 7 et


super 2 sit 1 et super 7 sint f til bic cernitur, denotantur quattuor septime, ct me-
dietas Ullius septime. Si autem su|>er 7 esset zephyrum sic medietas tantum uiiiiis
septime denotaretur. Item siili quadam alia uirgula sint 1 et 6 et 10; et super 2 siti;
et super 6 sint s et super 1» siiil 7 ul hic osleiiditiir septem que sunt sujkt
IU in capite iiii*gule representant septeni (Icieiias, et 5 >|iie sunt siqior 6 denotant qiiin<|ue
sextas unius decime pirtis, et 1
quod est super 2 denotat medietatem sexte unius derrinie
niiiiis, el sic singulariter dc singulis iiitelligaliir: tamen monendum csl ut semper nii-
u iion^s iimneri sint uerstis sinistniiii sub eadem tiirgiifa : sed si
|
plurcs fuerint iiirgule
rupti unius iiirgiilc non res|>oiidcnt ruptis alterius, el illa uirgula que est maior |mrs
iulogi-i, -seiiqicr csl ponenda uei-siis dexteram manum. Diciititur quidem fractiones, (jue
siiiil in una tiirgn, esse in gradibus, ct est primus gnidus carum fractio, que csl iti ca-
pite uirge a dextera parte. Secundus csl frsiclio sequens iiersiis sinistram qnercrcl. Verbi
gratia in suprascripta iiirga, scilicet in ‘
J sunt primo gnidii ipsius uirge el
in

sunt in secundo, ct ^ est in tertia, hoc est in ultimo gntdii eiusdem uirge, et sic
quot sunt numeri siih uirga, tot sunt gradus eiusdem. Kt si in uirga fuerint phires nipti,
et i|»sa uirga lerrninniicrit in circulo, tunr fractiones cins, aliter quam dictum sit de-
notabunt, ut in hac cuius uirge fractiones denotant, octo nonas unius integri,
et sex septimas dc octononis, ct quattuor quintas sex septimarum de octo nonis et duas
tertias qualluor quintarum sex septimarum dc octo nonis unius integri. Et si hoc uirga
terminaret ah alia parte in circulo sic. denotaret tantum duas tertias de <|unltuor
quintis de sex septimis dc octononis unius integri. Item si niigule protraherentur super
iiirgam in hunc modum ; •;
*; denotanl fniclioncs cius quinque nunas ct tertiam el

Digitized by Coogie
Digitized by Google

1

Regula uniuersalis dc diuisione numerorum per numeroa primi gradus. <»l. li

Notis igitur prcscriplis diuisiunibus atque eius frequenti usu optime pcrscinitatis,
ct si quU uoluit quemlibet numerum cuiuslibet gradus per quemlibet dictorum nu>
mci'orum, scilicet eorum qui sunt a binario usque in decenarium diuidere, describat
numerum in tabula» et ponat figuram» per quam figuram numerum diuidere uolucrit
sub primo gradu i()sius numeri ;
ct incipiat diuisionem ab ultima bgura numeri, ct
diuidat eam» si possibile fuerit, per uuroemm figure, per quam numerus diuidere iio*
luerit, ])oiiens diuisionem inferius in tabula sub eodem ultimo gradu : et si aliquid
supernuum super eandem ultimum liguram; ct
ex diuisione superfuerit, {xmat ipsum
cum rons<K{ucnti figura, ct diuidat eas duas figuras, tariquam facientes
copulet ipsum
numerum duamm figurarum et ponat diuisionem sub eadem sequenti figura; ct su>
»

perfluum si fuerit, suj>cr ipsam describat. Kl sic semper prcscriplo ordiuc suj>eilluuni

sequenti figure cupulando, et iiuincrtim» qui cx diuisione prouencrii» |>oiicmlo el su-


perfluum superius describendo gradatim us«|uc ad primam figuram numeri deuencrit
pnKcdcndo. Nam cum sepe contigerit, quod figure in quibus numeri diuidentur ma-
iores ultimis figuris ipsorum numerorum extiteriut » tunc cum non ualcant ipse per
ipsas diuidi » incipiat diuisionem ab ultimis » ct a consequentibus figuris; ct diuidat
cas proscripta ratione copulatas» ct diiiisioncs ponat sub periultimis» ct dc superfluis ua-
dat usque ad finem» ut pradiximus, operando : si suj>crnuum quinque non fuerit, di-
uidat tantum ipsam figiinim ,
quousque siqierfluum inucnerit, que copulari edocetur:
ct si ipsam diuidere iiori {xitcrit» ideo quia sit minor ipsa» per quam diiiidilur» i>oiiat

sub ipsa zepiiyrum, et totam ipsam taiirpiam su{K'rfliium conse<|uenti figure «'opulando • ll-ot» .... •
<r»|. IX lia- 16 XI; IMS.
adiuiigat; cl sic habebit quarumlil>et dictarum diulsiomim quantitates. 97. 1.I.,

Ut .si uoluerit diuidere 3its per 9, dcs<‘ribat 9 in <|uadam parte tabule, el desuper
protrahat uirguiam» Ct alia 9 |Hmat sub 5, ct incipiat diuidere 3 per 9» scilicet ulti-

mam figuram, dicens $ ^1^ 3 csl (» et 3*emariet i: describat i sub eisdem 3 ct i qucnl
remanet describat superius, ut in prima descriptione cernitur; ct rciiiaiiciilc i copulato 3 6 5

cum 6, que sunt iuxia iihiinani dictam figuram, facient 13: accipiat | de 16 quod est 8;

jKMial ergo 8 sub e antejKjsiluin, i sub 3, iil in secunda descriptione cernitur; ct cum
nicliil sit superfluum in diuisione dc lo, diuidat 5 per 9, exibunt 9 et remanet i: dc-
scrilmt 9 sub s ct l quod remanet scribat super posita 9 rpie ex |>artG cum uirgula ©
3 6 5
scruare iussimus; el erit medietas unius integri: et ante ipsum | describat mimemm
1 H
exeuntem cx diuisione» scilicet 189, ut iii ultima descriptione |>alel. Nam rupti ucl fra-
"
cti semper {loiiendi sunt )>ost inlcgra» qtiamuis prius integra quam rupti pnnmittiari
del^cant. Et iiolaiulum rursus» quia quando aliquis numerus diuisus est |>er aliquem ©
numerum» tunc ex niitUiplicalioiie diuisoris in cxcuiilem pruueiiil diuisus numerus. Vt 3 0 5

si 40. diuiduntur per 4.» ucniunt 10 . Quare si multiplicamus 4. {>cr lo quadraginta, sci- l 8 9

licet diuisum iiumcnim faciunt. Similiter si multiplicabunt 4 182 per 9» scilicet exeun-
IluaiRk» aiuitiain ,
tem uumonim per diuisorem» proucnient 365» scilicet nuiuems diuisus.
Irem si eadem 365 per 3 diuidere uolucrit, describat 3 sub 5 et diuidat 3 per 3, J I 8 s

exibit i.»qiiod ponat sub 3. Item diuidat 6 per 3» exibunt 9 que ponat sub 6; ct di-
uidut 5 {K*r 3, exibit i et remanent 9.: ponat i sub 5 el 9 super uirguiam de 3 cx
parte seruata ,
et ante ipsum ponat numeruin exeuntem ex diuisione, scilicet I 9i et

Digitized by Googie
28

sic habebitur \ isi pro quesita diui.sione, ut hic ostenditur. Et notandum quod nu-
merus qui diuiditur uocatur diuisus uel diuidcndus ; et numents qui diuidit uocatur
diuidens, ucl diuisor; et numerus qui prouenit ex diuisione uocatur procedens ucl exiens.
Dinisio 1346 per 4.

Item si uoluerit quis diuidere 1346 per 4, ponat 4 sub 6 et diuidat 13 per 4, cum non
])Ossit diuidere i, quod est in ultimo gradu numeri, exibunt 3 et remanet i : ponat
3 sub 3 et remanens i |>onat .sub eadem 3, et copulet ipsum l cum 4 que antecedunt
3 in numeiT) , erunt 14: .sumat quartam de 14 que est 3 et remuneiit s: |Mmat 3 infeiius

sub 4 et remanentia t superius, quibus copulatis cum 6, fariutit 26; que diuidat per 4,

exibunt 6 et remanent i: ponat 6 .sub o ct remanentia 2 ponat sub uirguia de 4 cx


itwr«. parte seruata que notant duas quartas unius integri, que Ci|ualcs suiit medietati unius
|

integri ; et ante i])sas ponat numerum exeuntem cx diuisione, scilicet 336; cl .sic ha-
bebuntur 4 336 pro quesita diuisione. Verbi gnitia: diuistiiiu.s primum 13 per 4, que I3

terminantur in tertio gradu. Quare ipsa e.sse centenaria cognoscimus, cum tertius gra-

dus sit centenariorum. Diiii.sis ergo trcdecim centenariis per 4, ueniunt renteiiaria tria

et remanet unum centenarium indiulsibile. Quare posuimus 3 in tertio gradu, scilicet

in loco ceiilcnariorum et i, quod fuit superfluum, posuimus .super c et est denotans


centum; ct ropulauirous ipsum i cum 4, fecerunt 14 que terminantur in secundo gradu,
scilicet in loco deceuarum. Quare denotant centenas decenas 14, qtias diuisimus per 4,

uenerunt tres decene, ct duedeceuc remanserunt indiiiisil>ilc.s: quare pasiiimus 3 sub 4

et 2 super 4 in loco, uidelicet dccenarum, cl copulauimus ipsa 2 cum 6 primi gradus.


Ex quorum copulatione habuimus tc unitates ; cum ipsa copulatio terminet in primo
gradu; ct diuLsinius i|»sas 26 unitates per 4, ct uenerunt unitates 6, et reman.scnint 2.

Quare jHxsuinms c in loco unitatum, et duo |H)siumu$ su{M?r iiirgam do 4; et sic iiitel-

ligatur de reliquis similibus diuLsioiiibus.


Dtutsio 3439 per 5.

Item si uoluerit diuidere 5439 per 5, ponat 3 sub 9 ct dicat \ de s est l, quod po-
nat sub 3 et ^ de 4 est 0, et remanent 4: ponat o stib 4, et pro rcmanctitibiis 4 co-
pulet ipsa 4 cum 3 et dicat: ^ de 43 sunt s et remanent ipsa 3: ponat 8 sub 3 ct ac-
cipiat quinUini de i|>sis 3 cupulatU cum 9, scilicet de 39, exibunt 7 ct remanent 4 :

|H)nal 7 sub 9 et 4 super uirgulam de s ex parte scriialis ct ante ponat numerum


exeuntem cx diuisione.
Diuisin 9000 per 7.-

Item si uoluerit diuidere 9000 per 7, ponat 7 sub primo zephyro, et diuidat o ]>cr

7, exibit 1 ct remanent 2: |>onat ergo l sub o ct 2 dcsiqKT, (juibus copulatis cum o,

qutal est .secus 0, faciunt 20 que diuidat per 7 , exibunt t et remanent 6 : ponat 2
snl) illo zephyro, ct 6 desuper, quibus copulatis cum .sequenti zephyro, faciunt 60 que
diuidat per 7, exibunt 8 ct remanent 4: ponut 8 sub illo zephyro o, et desuper ponat
4, quibus copulatis cum zephyro primi gradus, faciunt 40, que diuidat per 7, exibunt
3, ct remanent S: ponat 3 sub i|)so o et reinanciilia 3 |>otial super uirgulam de 7 cx
parte descripta, et aiilc ipsam ponat numenim exeuntem cx diuisione.
IHuisio 10000 per 8.

Item si uoluerit diuidere loooo per 8, {xmat 8 sub o primi gradus el dicat: J
de lo

Digitized by Googie
29

est 1 et Tcronnent 2: ponat i suh o tertii gradus^ et desuper ponat 4 et accipiat


| de {Miiial ... /•••r 9 • 13*.-
«f.., liit. 81-27: I-
que serundo gradu; ordo graduum exeuntis nu> —
I

40 est S quc }K>iiat sui) et ut expleatur 41 1««. t9. Ii

meri ,
p{>neudura est o sub o primi gi^udus, ut iii bac descriptione cernitur.
2 4 I

Dhiisio 120037 f)er 9.


1 0 0 0 0
Item si 120037 ]>er o diuidere uulucrit, describat 9 stib 7 et dicat: J de 12 est l et
n
[

remanent 3: ponat t sub 2 et superius 3, ct


J
de 30 est 3 et remanent 3 : {umat 3 12 5 0
suh 0 quarti gradus , et desuper {tonat 3; ct ilenim accipiat 9 de 30 qiiixl est 3 et

remanent 3: poaat 3 sub o tertii gmdiis ct 3 ponat sii])cr ipsum 0: iterum et ~ de 33


est 3 et rrinaueiit 6; |H)iiat 3 sub 3 et sii|>erius o et J de G7 est 7 ct remanent 4: {Htnat

7 sub 7 ct remanentia 4 |>onat super uirgui‘m de 9 ex prte descripta. Kt ita .si secundum
prescriptuiu dtiiidcudi oniiiiom diuidere sciucrll in a!it|uibus similibus diuisioni])us nun^
quam |H)lcril deuiare: etiam per cumlcm miKlnm omnes numeri diuidi j»ossunt |kt i i

ct per 13: tamen o|M»rtct primum scire iiUro<lucliones ij>soruni ordinum aliorum suj»msrri-
{>lorum ut in tabulis diuisionum su|>erius cuutiiientur. Nam introductio dc ii ascendit
a», uno us({ue in decies ii, scilicet in fio. Et introductio dc I3 ascendit ab i usipic in dc*
cies I3f scilicet 130.

Dinisione tmmerorum per it.

Notis qiiidcm dictis introdiirtimiibits, et noluerit «piis diuidere 12532 per ii, ponat ii

sub 32. Et accipiat dc 12 ,


quc sunt in capite diiiidendi numeri (juud est t , ct
remanet f. Ideo qnia de ii est l sicut in suprasrriplis tabulis ostenditur; ergo
de 12 est 1 ct remanet i. Tone itacpie j sub 2 de ipsis 2 et remanens f ponat sujier
2,|ct copulet ipsum i cum antecedente figura, scilicet rum 5, facient I5,de quibus accipiat

^ que est 1 et remanet 4 dicta ratione; ct ponat 7 sub 3 el remanentia 4 super b que

copulet cum antecedente figura, st:iliecl cum 3, facient 43: dc quibus iterum accipiat
quc est 3 ct remanet lO: ideo quia dc 33 est 3, a quibus us<|ue in 43 sunt fo: ergo
dc 43 est 3 ct remanent lo ut diximus: ponat ei^o 3 sub 3,' et lo j>onat super 43,
lioc est {lonat t super 4, quc jiostla fuerunt $u{>er s et o ponet super 3, et copulet nii'siis
ipsa 10 cum anlcce<lenlc figuru, scilicet cum 2 quc sunt in primo gnidu, erunt io2 , de
quibus iterum aaripiet erunt 9 et remanent 3: ponat 0 sub dictis 2 ct remanentia
3 |M)nat super tiii^ulam de ii ex parte seruata, ct habebit pro quesita diuisione^^ ti39.
Diuisio de
Item si uoliicrit diuidere l235ss j>er 13, {>ositls 13 sub 8fi, diiiidat 123 |>cr 13; cum
12 minus sit de I3, exibunt 9 ct remanent 6. Nam tertia decima dc ti7 est 9, a quibus
usque in 123 desunt 6: |>ouat 9 sub 3 de ipsis I23 ct remanentia c ponat super eisdem
3 el copulabit ea cum 5, erunt cs, qtionim est s: quare ponat 5 sub 5 et .sub s {)omit

0 cum 3 mimis sint dc i3, et copulabit ipsa a cum 6 que sunt in primo gradu, erunt 86,
quorum ^ cum sit 6 ct rcmaiiciit 8 : {KMiet s in primo gradu exeuntis numeri, et s super
uii^am dc i3, ct habebit {>ro quesita diuisionc ~ 9506: per hunc etiam modum |Kissunt
diuidi numeri {>cr 17 ct per I9; tamen oportet scire introductiones ipsoniiu ordine alioixim
suj>rascriplomm immei-orum. Sed cum gi-aue uideatur ipsorum introductiones cordelcnus
|K)sse rcliiicri, qualiter per alium mwlum numeri diuidanlur per net per I9, etiam el
{>er alios numeros duarum figurarum, in suo hx'o dcmostrabiinus.

Digilized by Googie
30

De diuisUine numerorum cordetenus in manibus f^er eosdem mitncros.


Ucrum si materia consimilium tliuisionum cortlelcnus in manibus operari uoluerit» reti-
ncut numcimni in inanibus quem diuiderc uoluerit, ct eat scmjicr per manas, gradatiin
ditiuleudu, incipiendo ab ultima figura, ponens semper in manibus numeras ex diuisione
exeuntes, superflua semper cordetenus retinendo; et numerum diiiidciidum gradatim de
manibus delendo. Verbi gratia: ul si pro{>osticril diuidere 7343 |>er o, retineat pre.scriptum
tiuiuerum in manibus, ct diuidal 7 |>cr 6, <(ue 7 suut in manu dextera in loco miliariorum,
exibit 1 et remanet manu ct ponat ibidem i, et remanens retineat in
i: deleat 7 de i

corde, quod copulet cum s que sunt in manu dexetra in loco centcfiarionim, erunt I5,que
diuidat per c, exibunt s ct remanent 3: deleat s de manu et ponat ibidem s ct in corde
roliiieat 3; quibus copulatis cum 4 que sunt in sinistra manu iii loco decenarum, faciunt

34, que diuidat per q, exibunt s et remanent 4: deleat 4 de manu, et ponat ibidem s

ei renumcnlia 4 in corde retineat, que copulet cum 3 que sunt io eadem manu in loco
unitatum, erunt 43 que diuidat per 6, exibunt 7 ct remanet i: deleat 3 de manu et ]>onat
tbidcni 7, ct pro remanenti l dicat sextam; ct sic habebit in manibus pro quesita diulsiune
! 1 *37 .

Diuisio SU59 per 5.

t cl si uoluciit diuidere 8059 per s, retineat numenim in manibus ct dicat: j de a que


sunt in luco miliarorum est i cl remanent 3: deleat 8 dc manu et ponat ibidem i ,

et in corde retineat 3; ct cum in )uh^ numero iu loro centenarionira non habeatur ali-
(}uid in mniiu, dicendum est quod sil ibi zcpbyriint, cum quo copulet 3 scnmtn , facient
30,quorum est 6 que |X)iiat in corde luco, scilicet centenariorum; et ducat diuisionem
-|

dc manu dextera ad sinistram, dicens \ dc 8, scilicet de cis rpie sunt in loro dccenanim
est 1: dcicut 5 et ]>uu:it ibidem i ct accipiat \
de o que est i et retineat 4, scilicet

de cis que sunt in loco unitatum: deleat ipsa s dc manu ct |Kmat ibidem t cl pro re-

munentibus dicat {; et sic habebit pro quesita diuisione | icii, et sic tn reliquis si-
4

milibiLs diulsionibus intclligatur.

Cvin aliquis aliquem mimmim per jo diuidere uoluerit , deleat ex i|>so numero
I<4 14 n»f#« figm-am piitiii gnidus cl ponat eam super quodam lO pksitum ex parte cnm uirgiila, et
|

ante ijKsa jKUial numerura qui remanserit post deiet'tioncm dirlc prime Cgiire; et sic
poterii quemlibet miincriiin per lo diuidere. Verbi gratia: ul si uoluerit diuidere tC7

per to, deleat ex ipsis figuram primi grudus, scilicet 7 ct ponat ea super quedam lo, ut
diximus, cx jtuile scruata cum uirgula, et ante ipsam ponat remanentem iiumernm, scili-

cet 16; et sic habebis pro quesita diuisionc ~ 16. El si t673 per lo diuidere uoluerit,
deletis 3 de 1673, remanent pro quesita diuisionc 167.

Incipiunt diuisiones nunu^rorum fter numeros incompositos secundi gradus.


Nvincrorum quidam sunt incompositi, et sunt illi qui in arismetrica et in geometria
primi appellantur. Ideo quia a nullis numeris minoribus cxistentibiis i|isls, preter quum
ab unitate, metiuntur uel numerantur. Arabes ijisos hasam appellant. Greci coris ca-

non, nas uiitcm sine regulis eas appellamus; cx quibus illi qui sunt infra centum, in

(piadam tabula in serpicntibus describuntur. Alius ucro primus, qui sunt ultra centum,

per regulam inuenire docebo. Reliqui ucro compositi, uel epipedi, idest superficiales, a
peritissimo geometriae Euclide appellantur. Ideo quia com{M)nimtur cx multiplicatione ali-

Digitized by Coogle
31

quorum numcroruiut ul duodecim que compummtur ex muUiplicalione binarii in .6.» uel


temaiii io -i, nos autem ipsas regulares iiumcms appellamus. Et cum dtuidendi doctrina
per primos et comjiositos non sit eadem, in primis, scilicet per eos qui sunt sine regulis
infra centum, quosUl^ct numeros i]vsis maiores exlstentes diuidere ostendamus.
Cvm autem quemlibet numerum per aliquem prcscriploruni, qui sil sine regula, quis »pp«ll«nai-->-auniirfii< ^viriMn •

|l>4. 14 rttt» , Im. Ii « it ~


diuidere uohierit, dcscrilMt numerum in talmla,
et sub ipso {H>nat ipsum primum iiU' tl« t3 I SI. U. f-llll

merum, per quem diuidere uoluerit, collucans siquidem similem gnidum sub simili ct ni- [tKKTT•riKrunuB
deat, si duc ultime numeri diuidciidi ligure maiorem numerum facient , uel e^pialem
" 37 07
uel minorem i|itf»o primo numero, per quam numcitu diuidetur. Kt si maiorem uel efpiatcm
numerum fecerint, incipiendus est ultimus gradtis exeuntis numeri sub sequenti ultimo 1
13 41 71
gradu diiiidendi minicri, lior est sub penultiina, et |Mjiiat ibidem arbitrio talem figuram,

r{ue multiplicata per i{>sum ditiisomn imntcnim, faciat numerum duarum figurarum ub
n 43 73

tiniarum prcdlotaniin, uel fere. Kt tunc multiplicabis ijisam per ultimam figuram i{>sius 19 47 -! '

primi numeri, scilicet diuLsoris, cl exeuntem summam de ultima figura extraliat. Kt si


13 53 H3
aliquid su|>cr liabiimluuerit, describat babundanliam super ipsam Hgiinim. £t multiplicet
eaindem jMisilam figuram per primum eiusdem primi numeri, scilicet ditiisoris, ct muU 29 59 K9
tipiicationem de copulatione dicte super liabundantic cl {K*nultime figurc oxtniliat, et
31 »1 97
residuum si fuerit numerus dvanim figurarum, lioc est quod sit amplius de lo, jMmat j|

primum gradum ipsius numeri super penultimam figiinitn, et ultimum super ultimam.
Si autem primi gradus ipsum superfluum extiterit, scilicet minus lo, ponat figuram ipsius

super ppiinitimatii, et copulet ipsum superlliiura cum tertia figura ab ultima. Kt sub
ipsa tertia figura ponat arbitrio talem figuram, que multiplicata |>cr eundem diuisoi‘cni,

faciat munerum dicte copulationis, ucl fere: ({uod arbitrium qualiter ex arte lialieatiir;
in sequentibus diuisionilms, secundum diflereiitiam ipsorum, ostendere procurabo. Kt tunc
niuUipUcet i|Mam positam figuram sub tertia per ultimam ditiisoris, et suimiiain cxtniliat,

si possibile fuerit, cx ultimo gradu dicti su{>erliiibuii(lan(is ct coniuncti minicri. Sin autem
extrahet eam de copulatione ultime et .sequentis, cl su|>ernuum ponat super cumlcin
gradum. Fl multiplicet ilcnim ipsam per primam diuisoris, et summam extrahat de re-
manenti numero, ct superfluuin |Km.it desuper. Kt sic semper copulando superflua cum
ngtiris j)er gradus .seipicnies, ct sub Ipsis gradibus figuras ponendo arbitrio, cl secundum
proscriptum orxlincm tmiUiplicaiido ustpicquo ad fincin mimeiideucnerit, procedere studeat.
Venim cum so|>c contigerit quod dc copulatione superflui ct antecedentis figurc numerus
diuisor extrahi non poterit, tunc scribendum erit zephyrum sub eadem antecedente fi-

gura, et copulabit eos, scilicet antecedenti ucl se«pieii(i , ct superfluo aliam, uel sc-

qiieiitom antecedentem figuram, et sub ipsa punut illam figuram, que multiplicatu per
ilivisorem mimcium faciat numerum illarum dictarum liium figurarum, scilicet ips«irum
que exibunt ex copulntionc supcriiabundanlis figurc , ct duarum nntccetletiliuin ,
uel
secpicntium figurarum. Viidc si due ultime figure |
diui<ieiidi numeri minorem numerum 1 1 >

diuisorc, ut prodiximus, fecerit, incipiendus erit ultimus gradus exeuntis numeri sub
tertia figura ab uitirnu; ct itu quoslibet numeros {>cr prodictos primus numeros diuidere
poteris. Kt ut inlclligibilius que dicta sunt intclligantur, ea cum numeris ostenduntur.
Diuisio de IWM f>er 17.

Si quis uoluerit diuidere 184m per it, describat it sub 56 dc 1843C, ct accipiat de

Digilized by Googie
32

nl lliair .... iul.<^tiir * (TmI. 18 que sunt ultime duc llgurc diuidondi numeri que est i» et remaneat i; et ponat i
1 1 vfrtc , lia. 4 • ft —9 I

l«|. It, Uu. 1.7). sub 8 de ipsis 18 , et remanens i |>onat super 8, ut iit prima descriptione o-steiiditur. Et

dcKn|<U» |>r
copulet ipsum 1 cum antecedente figura, scilicet cum 4, facient 14 que 14 cum minus
/

sint diuUore numeiti, scilicet de 17, ponet O .sub i|)sis 4, scilicet antc]>usitum l sub 8
I /
cl copulabis ipsa 14 cum antecedente figura, scilicet cum s, facient 145: |>onet itaque sub
IBUG 't

17
dictis s taiem figuram arbitrio, que per it multiplicata, faciat fere dicta I45; nam ut
10» ipsum arbitrium es arte habeatur, uideatur de diulsorc numero, scilicet de n cui de*
cenariu numero propinquior c.st : e.st enim propimjuior 20 : diuidat ergo dicU I45 per 2o
quod sic fit: de 20 reliquat primam figuram, scilicet zephyrum, remanebunt S de i]isis 20}

tvrM. In. • Hl |-»|>


et relinquat iteium primam figuram de M5, scilicet 5, remanebunt que diuidat per
14,
3t, )ia. 7.11).
dicta 2, exibunt 7; et talis debet esse figura (|uam debet jKmcrc sub 5 ucl i amplius,
«rriitliU scilicet 8 et lue contigit, quia 17 minus sunt de 2o: unde maior jKirs est ~ de 145 quam
6 vV Ponat itaque 8 sub 5 de 145, quia lue itaque op{>ortct et multiplicet ipsa 8 per 17
1 4 9 et extrahet nuiUipUcationcm ipsorum de 145 quod sic fU: muliiplic:ibLs itaque 8 per ul-

18 4 3 6 iitnnm figuram de 17, scilicet per unum, erunt 8, que extrahat de 14, remuiiebuiit 6 que
I 7 ]M)iiHt super 4 de 14 et copulet i|ksa 6 cum antecedente 5, facient 65, de quibus extrahat
1 0 8 multiplicationem corumdem 8 iu aliam figtircim de n , scilicet in 7 que multiplicatio
est 56, rcimineut 9 et tot remanet de 14S, cxti*acia inde imiUiplicationc de 8 in n, ut
rt lr<ltet pMi*a •iinl • l^->.

1 4 (•«‘rao. It>. 1 1 r 13 — !tti iu secunda descriptione (Attenditur: jioiiat itaque 9 su{M*r 15 et copulet i{>sa cum antecedente
|M|. 1«. lin.
figura, scilicet cum 6, facient que restant diiiideuda per 17, 96, et ponat sub 6. iterum

Vllina
talem figumin quo multiplicata per 17 faciet proprius quam {uiterit de 96. Vnde ut sciat
(pialis sit illa figura, relinquat 6 de 90 et remaiieutia 9 diuidat per i, sicut antea fecimus,

de exibunt |
14, 4: quare |Mmat hoc est amplius de | 4 sub 6, hoc est in primo gradu
S,
1 4 9
exeuntis numeri, et multiplicabLs ipsa S |>er t de 17, .scilicet per ultimam figunini ijtsonim,
1 S 4 5 C
facient 5, que extrahat de 9 que jiosita sunt super 5, reman. *
4, que ponat super ijisis

10 8 5 9 et copulabis ipsa 4 ('tim antec^edentihus o, scilicet cum quibus u tea copulauimus 0, fa-

! ;
I <* a 3 cient 46, de quibus extrahet inullipricationem de eisdem 5 in 7, hoc est 35, remanebunt n
remanebunt (Wc), cpie ponat su]>cr 17 ex pirtc sematls sub uirga, et exeuntem numerum,
ilf |M mi>lii|Jr/>u fcv •

11 Ii*. X8-U: |«|;. scilicet 1UH5, ponet ante ipsam; et sic habebis ^ I085 pro qucsila diubsiune, ut in liac
12, U IMUj.
ultima descriptione ostenditur.
Kvrsiis si eadem 18436 per 19 diuidere uulucril, dcsrribal 19 sub 56 de 1S456. Et }H)nct
9 13 I sub 4 de 184 talem figuram que multiplicata iu 19 faciat fere ipsa 184, que ({ualLs sit,
18 4 5 6
eodem inudo (|uod i7 diximus, cognoscitur, hoc e.st quod relinquat 4 de i]ksi$ 134, rema-
nent 18 que diuuiut per 2, exibunt 9; et talis debet esse figura ponenda, scilicet 9: quare
ponat 0 sub 4, scUicet sub tertio gradu, et multiplicet 9 per i de 19, erunt 9, que extrahat
de 18, remanent 9, que j>onat super a et copulet ipsa 9 ('um 4, facient 94, de quibus
d »1 ,>.• sr«Ju • |r»|.
M, lia. IS.|8 s ]uf. 12 , 1<D.
extrabat multiplicationem de eisdem 9 in 9 de <9 que est 8t, remanent 13: ponet ipsa
41 ~|M| 13. In. 3j.
13 super 94, scilicet l super 9 el 3 super 4, ut in prima descriptione ostenditur. Et co-
puluiiLH 13 cum antecedente figura, scilicet cum 5, erunt 135. Et ponet sub 5 talem fi-

0 13 2 I
guram que multiplicata per 19 faciat 135 uel fere, crilque 7: quia si relinquantur 5 de
1 8 4 5 6 135, remanebunt 13 que si per 2 diuiserit, exibunt 6 et amplius: unde |Kjnct 7 sub 5 et
I

1 0 multiplicabis 7 ]>cr i de 10, erunt 7, que extrahet de 13, rcmaneul 6, (|ue |>onat super 3 de
13 et copulabis 6 cum 5, facient 65, de (|uibii.s extrahet multiplicationem de 7 in 9, sci-

Digitized by Googie
^3

liccl G3y rcmaiiebuiil 1 <|uc p)ncs su|»cr


, 8, ut iii secunda descripliunc uslcudilur. Et cti- (M. 14 otna , nur^oc iklmuu-
«imioj.
|mlal>ls 2 cum antecedente figurat scilicet cum 8 que sunt in primo gradu» facient 21)»

> IllOM
rjuc diuidet per lo, ut ita dicamus, exibit i et remanent 7: ponet l in primo gradu exeuntis
16
numeri, si ilicct suh o, et remanentia 7 [amat su|>ci' uirgiilani de lO, ({uc debent ex |iartc
932
seruari» et exeuntem |
numerum, scilicet 971, jKmet ante i|K>am uirgidam; et sic liabcbit

pi*o quesita diuisioiic 071, ut in hac uilima descriptione astendiliir.


Demonstrata quidem materia in balKUido arbitrium in pusitiuiic (igurarum, cum jicr I7 et

[>cr 10 numeros diuidimus; nunc uero ostendimus <pia)ilcr Imbcalur arbitrium in (lonendU
figuris, cum per reliquus asain qui sunt infra centum diuiderc uolucrimus. Et Iiic est mo-
dus; quia sicut rum diuidimas per 17 uel per 10, accipimus nicdielaleiii ex diiiidciidis

numeris', prima figura relicta et quinque, uno amplius: ideo quia I7 ol 10 minus sunt de
20 , ut prediximus; itu cum diiiiserimus per 23, accipiemus medietatem, ucl ipiiiique, uno
minus, quia 23 plus sunt de io; et sic cum diuiserimus per 29« delieimis acri|>erc tertiam
et quinque, i plus: ideo quia 20 mimis sunt de 30, quibus propiiora sunt quam aliis

decciiariis. Et cum diuiserimus |>er 3i, debemus accipere tertiani, et quinque, uno niiiiiis.
Et sic eodem modo cum diiiiscnmus per 37, deliemus acci|>erc <|uarlam et quinque ,
i

]>lus. cum per 4i ucl per 43, debemus accipere qmirtam iicl quiinpic minus. Et cum
Et
diuiserimtts per 47, debemus accipere quintam et quinque, plus. Et cum ]>cr 83, quintam i

et quinque, 1 minus; et cum per 89, sextani uel plus. Et rum |>er oi, sextam uel uno

minus. Cum per C7, septimam uel uno ])1i:s. Cum per 71 ucl per 73, septimam ucl iiiio
minus. Et cum per 70, debemus accipere octauam, iiel plus. Et cum |>cr S3, <K‘launm
ucl minus. Et cum per 89, deliemiis acci|ierc nonam, nel plus. Et cum per 07 diulsc-

rimus, debemus arripere dc<'imam diuidcndoruin iitimeroruin, una figura relicta, ucl quin-
que, uno plus. Vnde cum quis diuiscrit quoslilxct numeros per quemlibet prescriptoniin
numerorum; et ignoraucrit utrum debeat dare plus ucl minus quam diximus, ponat ipsam
partem que ei sii|>eiiiis declaratur, et multiplicet i|>sam partem per numerum diiilsorcm;
lirM . .. I ( ( IX
et si multiplicatio maior fuerit diuidendi numeri, detur unum minus. Et si minor ultra lV-24; [is- 33, Iitt.

3t:-
qunm delicat Iit multiplicatio, detur unum pUis; et sic |>uterit quemlibet numerum |>er pre-

dictos numeros diuiderc. Tamen nos in quibus<Iam dinisionibus boc idem declarabimus. D^rrii.lio |ir>iiii

Dinisio de 13076 /vr 23. f

Irem si I3S7C per 23 quis diuiderc noluerit, {Kmat 23 sub 76; et cum 23 sint plus quam 13 9 7 6

13, silicei de numero duarum uUiinanini figiiraniin diuidendi numeri, accipiende sunt Ires 2 3

i|ise ultime figiire, quarum numeniscsl 130. Vnde incipiendus est ultimus gradus exeuntis G

numeri sub eisilcm o; jHMiat ibi 6, que .sic iinieniunlur per luateiiam dicti arbitrii, scilicet
<jmnl .... •

quod debemus relinquere primam figuram de 130, scilicet 0, remanent 13, que delienius {f>4. 15 lin. X5-3(h |>*9
^
-

33, lia. 39 34. lin-


diuiderc per 2 quin 23 proprior est 2o
:
quam ufio decenario numero, exibunt 6 et seinis.

Vnde rum debeamus ponere minus, nini 23 sint plus 2 U, rcliiiqiiiimis ipsum scmls, et
I

ponemus 6 suh o, ut diximus; et mtillipliccl i{>sa e per 2 de 23, erunt I2, que extralint I
3
de 13, remanet i, quo<l |)onat super 3 et c<ipnlet ijisum cum 9, erunt 10 . Et multiplicet
e per 3 que sunt in 23, erunt is, ([iic extrahat de lO, remanet i, quod |Kmat super 9, ut in I 3 0 7 e
I

prima descriptione ceniitur. Et copulet i|>sum cum i 7 que anlcccdil cum in numeris, erunt 2 3
6 0 7
17; et cum i|Mji n minus sint quam 23, ponendum est zepbirum sub ipsa 7 et 6 que .sunt

in primo gradu numeri sunt cum i{isls 17, copulanda erunt 176: ]>ost licc |Kmal sub dicta
5

Digitized by Coogie
34

6 talem figuram, que multiplicata in t3 faciat fere t76; critque 7 prescripta ratione, hoc
est minus medietate de t7: multiplicet itaque i|>sa 7 per s que suiit in 33, erunt 14, que
extrahat de n, remanent 3, que |>onat super T ct copulet i|)sa cum 6 primi gradus, erunt
36, ex quibus extrahat multiplicationem de 7 in 3 dc 23, remanent ts, que ]>unat su|>cr
uirgulam dc S3 cx parte scruatls, ut in hac ultima descriptione describitur.
Probatio suprascripte diuisionis.
UEriim si proscriptam diulsionem per peiLsani nouenarii probare uolucrit, accipiat
pensam dc 13976 que sunt 8, et scruct cam cx parte. £t iterum accipiat |>cnsain exe*
untLs numeri , scilicet de e07 que sunt 4, ct multiplicet eam per pensam dc S3 que
sunt 3, erunt so; de quibus accipiat pensam, que sunt 3 ct addat eam cum 15 que sunt
super uirgulam dc 33, erunt 17, quorum pensa sunt 8, sicuti superius cx (>arte scniauimus.
Verbi gi'atia: quoniam ex diuis4>rc ducto in exeuntem numcnim pruucnil diuisus nU’>

merus; ergo .si multiplicamus probam diuisuris ]>cr protwni exeuntis, uenicl prolw diuisi
numeri: sed cx diuiso numero {>cr 33, remanserunt is, quibus extractis dc 13976, remanent
13961, quibus diulsis |ier 33, iicniunt 607. f'rgo cx multiplicatione de 33 in 607 pioueniunt
13961. I^luarc si multiplicatur pioba dc 607 que est 4 per probam dc 33 que est 5, ue>
iiiunt 20, quorum proba ,
scilicet 3, est proba dc 139G1 ,
tpiibus additur proba dc 15
w. fjue su|>cr sunt <|uc est 6, faciunt 8, scilicet proba dc 13976, ct hoc uolui demonstrare.
|

l’ussunt enim multiplicationes, addictatioiics, minutiones seu diuisiones numerorum aliter


per alias quasdam pensas probari, scilicet per eam dc ? ct dc omnibus numeris asam
cxisleutibus, ut |>cr ii ucl per 13 ct deiiic(’|ks. Quum doctrinam, secundum quod nobis
uidebitur congruum, in scquenlibiLS denumstnibimus.
. 11 ^ .... » \ M. is irem si uolucrit diuiderc 3io59 per 3i, describat 3t sub S459 ct nunal .sub zcnhinim
Ii». 512i 14, u. . . • I
33 41). 7: ideo quta 3 sunt circa 30 ct sunt plus. Viidc si acccpciimu.s de 3i, scilicet, extractu
prima figura dc 240, habcbimiM pro tertia parte 8 que sunt plu.squam 7. Vnde j>onemu.s,

ut diximus, 7 sub tepliyroj ct .secundum prescriplum ordinem multipiict*t ipsa 7 per 3


dc 31, erunt 21 que extrahat de 34, remanent 3, que |M>nat super 4 ct multiplicet eadem
7 per 1 de 31, emnt 7, que extrahat dc 30, remanent 23; que ponat super 30 ct darapnet
i|)sa 3, .si uiilt; uel si mm unit, cas in corde habeat pro dampiiatis. Item copulet ijisa

32 cum s, erunt 235, ct {xmat iterum prescripUi ratione 7 sub 3, scilicet mitius tertia parte

dc 23 ct multiplicet i{isa per 3, erunt 21 tpic extrahat dc 23, remanent 2: jainat 2 suj>i*r

3 et dampnet ijxsa 23 et copulet ipsa cum 5, faciunt 25; ct scm])cr intelligat antecedentium
cum con.se<|uentihu.s copulationes, et multiplicet cadem 7 ]ior 1 , erunt
extnihat de S5, 7, que
remanent I 8: ponat ipsa super 25 cl dampnet i}tsa 25 Past hec accipiat ~ dc I8,suprascripta
.

ratione, erunt 6. Vnde {Kunit 6 sub 9 ct sub t de 31, quibus [Kxsitis, multiplicet ipsa per
3 de 31, erunt I 8, per que dampnet super jKxsita 18 ct multiplicet cadem 6 per 1, erunt 6,

que extrahat dc 9, remanet 3, que ponat super uirguha dc 3i ex parte descripta. Et sic ha-
bebis pro quesita diuisionc ^ 776, ut in hac descriptione cemiuir. Volo demonstrare unde
hic modus diuideudi pruueniat: posuimus quidem suh tertio gi*adu numeri diuidendi ,

quam muUipIicauimu.s per 3 que sunt In ultimo gradu diuisoris, et occupant sccuixlum
gradum; cum sint sub secundo gradu diuidendi numeri; et cx i|»a multiplicatione pro-

uenit numerus terminans in quarto gradu: quare tertius gradus qucncumquc gradum mul-
tiplicat, tertium gradum facit ab ipso quem multiplicat, ucl facit numerum terminantem

Digitized by Coogie
ia i|iso. Nani quartus giadus» tertius est a secuntlu. Et ideo extraximus multiplicationem
de 7 iu 3, scilif*ct Si dc 24 que tcrroiaanlur ia (|uarto gradu; et ]K>suimus 3 super eundem
quartum gradum, scilicet sujier 4, et intelleximus copulationem 3 cum o que est in tertio
gradu numeri diuideiidi, que copulatio est 30: et multiplicamus nirsas eadem 7 {>ci' i

quod est in ipso gradu diuisoiis; et quia in liac multiplicatione mulliplicjimiis tertium
gmdum per pHmum, quod est idem quod multiplicare primum per tertium. Et ideo mul-
tiplicationem dc 7 iu 1, scilicet 7 extraximus de 30, que 30 tenninantur io tertio gradu :

quare ex multiplicatione tertii gradus in primum, uel primi iu tertium prouenit nu-
merus tertii gradus, uel teminans in ipso gradu: cl |HjsiiiinU8 23 super 30 uel in loo»
eurum, et copulaiiimus ijtsu 23 cum S que sunt in secundo gradu, et Imbuimus 233; que
teniuiiaiitur in secundo gradu; et |M)suimus in secundo gradu alia 7 que nmltipltcamus
iterum jier 3 diuLsoris, boc est secundum gnidum |kt secundum, cx qua multiplicatione
pniuenit numerus tertii gradus, ucl tenninans in ipso; cl ideo extraximus 2i dc 23; cum
anil>o temiinrntur in tertio gradu, et 2 que remanserunt |>osuimus super 3, et intclle-
xlimis cupulutiuncm eorum cum S sequentibus, que copulatio est 25 et terminantur in
secundo gradu, quibus extraeximus multiplicationem de 7 in t, sxilicet secundi gradus
in ])riiuuiii, cx qua multiplicatione prouenit numerus secundi gradus, ucl terminans in

i|«o, remanserunt is in eisdem gi*adibus, in quibus sunt 25, scilicet in tertio gradu et
K in secundo; et copiilauimus i{Mm is cum e primi gradus, fuerunt iso, et {xkSuimiLs fi iu

primo gradu exeuntis numeri et muUipiicauimus ca per 3, scilicet primum gradum pci
secundum, ex qua multiplicatione prouenit numerus terminans in secundo gradu, que
multiplicatio fuit is, pro quibus deleri fccimits supnidicta is, cum terminentur in secundo
gradu: et muUipiicauimus eadem e per i, ct fuerunt o in ipso gnidu ,
que extraximus
dc 9 rpie sunt in eodem gradu, remanserunt 3, quibus diuisis per 31, proueniunl ct

sic Imbuimus ^ 776: etsecundum huc intclligas in similibus diuisionibus. Nam si pre-
scriple diuisionis probam per j>ensam dc 7 cognoscere cupit, accipiat jK‘nsam per 7 de
24059, boc est su|>ornuum eiusdem numeri iu 7 diuisi, qiuKl superfluum sic erit acci-

piendum: dicatur dc y de 24, remanent 3 dc 30, eundo, scilicet copulando, remanent 2;

dc 25 retnanetil 4; de 49 remanet o pro quesitu superfluo, quod balamtur pro {)ensu: eo-
dcmqiic I
modo accijiiat ]>cnsam de 776 que sunt 6, ct multiplicet i|xsa per j>cnsam dc 3< Cul. 16 nti*

que sunt sub uirgula, boc est per 3, erunt is que diiiidat per 7, remanent 4, que addat
cum 3 (pio sunt sujicr uirgulam dc 31, erunt 7, que diuidut per 7, rcmaiicl 0, ut oportelmt
pro jxciisa remanere.
Diuisio de 780005 per 59.
ul fvplitainiw.-.. H
autem sub t«r 1 (fol. 16 rret», lia- 6 —
Si 7S0i)05 per 59 diuiclere uolueril, descriptis numeris, ponat l s; ideo H r 13| lin. 11 —
|ng- t6, Na. 4t-
(|uia si relimpicrimus 8 de 7«, remanent (jue si diuiserinuis per 6 propter hoc quoti 59
sunt ciraa co, exibit i ct amplias. Viide debemus ponere l sub 8, ut pradiximus: quo
positu multiplicet ipsum per extrahat de rcnmiieiil que ponat super I 4 3 S
5, fuerit 5, <|uc 7, 2,

multipHcei eundem |ht et extrabal ipsam multiplicationem dc remanent 2 9 13 12 2


7 cl i 9, 28, 19;
7 8 0 0 0 5
ct deleat 2 uel daropiiel |>osita su{>er 7, ct |H)nat, dicat 19 su])cr 78. Et p<»nat 3 sub o
5 9
proscripta ratione quam gradus, et multiplicet i|isa per 5, erunt is, que extrahat de 19,
1 3 2 2 0
renimiet 4: deleat i|isa 19, ct in loco nouenarii }>onat ipsa 4. Et multiplicet eadem 3 ]>cr
n 1 3 2 3 0
9, cl extrahat dc 40, remanent 13: deleat ipsa 4 et ponat in 1, ct super 0 ]>onat 3: post

Digitized by Googie
30

hcc diuicleiula suiU UO per 59, ct danda t .supradicta ralionc pro ca diuisionc cl sub
zcpliiru Icrlii gradus |»>iieiida sunt ipsa i, que 2 in 59 multiplicata ct dc 130 extracta,

remanent I2j qu(Ml idem est si multiplicentur dicta 2 per 5, ct extrahentur dc 13, et mul-
tiplicareutur ]>cr o, et extraherentur dc 30; deleat itaque 13 cl ponat i iii loco ubi erat

3 de 13, ct 2 ponat suj>cr o tertii gradus. Post hoc jjonat 2 sub o secundi gradas, ct mul-
tiplicet i|istt j>or 59, ct extrahat dc 120 , remiment 2 suj>cr o; et deleat tn animo suo 12U

<[uc superfuerant de j>relcrila diuisionc, ct quo delere figuras dicitur uel dapnarc sunt
sicut eas deletas intelligcrc ucl dapnatas: |>osl hcc copulet i|>sa cum 5 que sunt in primo
gradu numeri, faciunt 25, que cum sint minus 59, ponat 0 suh s primi gradus, et 25 super
tiirgiilam de 59 cx parte descripta, ut in hac descriptione manifeste designatur.
Et ut qnc de diiiisiunihiLs dictu sunt lucidius iuitcscaiit, r|uendam numerum ]>er 97
diuidamus: sitqiic 5917200, jKisilis 97 sul» utioque zephyro, diuidat nunienim trium ullinia-
91 ci»t«u« .••• • (l>il iC nim figurarum numeri diuidendi, siliret S9i |>er 97, pi*o qua diuisionc eueniunt 6; ideo
rtet», liii. 2S-tfi, pag- 3$. («it-
quia 97 prupiiora suiit 100 quam ah alio dcceiiario numero. Vnde del>cnius diuidere 59,

scilicet numennu diiamm figuranim ultimarum per 10 cx qua diuisionc proueniunt fere 6, ,

.scilicet decima minus; et cum 07 minus sint dc too, dchemits Hccijierc quinque amplius
deriem. Vnde contingunt c: ponat i|>sa 6 siih primo gra<lu numeri ipsaiimi trium figu-
rarum, Iuk: est sub 1 ' quod est in quinto gradu totius numeri; et multiplicet i()sa 6 j>cr
9 de 07, cniiit 54, que extrahat de 59, scilicet c\ numero duarum ultimarum figuranim,

remanet 5 que |>onat super 9; et multiplicet eadem c per 7 de 97, erunt 42, que extrahat
ft uri 4* (|>»M • { fol, 1$ de SI, scilicet dc copulatione 5 super |Misilanim cum 1 antecedente, remanent 9, que
trrto . lia. 3?>3U ]
]Mg. 3& ,

liit. n 3»j. |Mmat super 1 cl posita 5 ue! dapncl, uel deleat in conle. Et prcdicla 9 que |>usita

sunt .siqier 1 remanent ex diuisionc dc S9i in 97 ; quibus 0 copulatis cum figura ante-
5917200 que sunt quarto gradu muneri, faciunt 97, que
j cedente in gradibus, scilicet ciim 7, in
n g ' 0 Q s
j diuidat per 97, scilicet |>er ditiisorcm, exibit l: |Kmat 1 sub 7 ct iiuiltiplicet ideo per
9 dc 07, erunt 9, pm quibus deleat 9 qiic superfuerant dc 591, et multiplicet eundem 1

per 7, enint 7 ,
pn> quibas ndimpiat 7 cum rpiibus 9 fuerat copulata ; et cum niliil

remaneat dc i|>sis 7 a<l copulandum cum 2 aiilecedeiitia sibi, ct ipsa 2 minus sint de
97 , ponat 0 sub i|»sls 2 et copulet ijvsn 2 cum 0 ei aiileccdentem, et erunt 20 . Item cum
ij)sa 20 minus sint dc 07, |x>ncndtis erit 0 sub dicto 0 cum 2 co])ulatLs ,
scilicet sub
ipso quod est in secundo gradu numeri: post bec copulet ipsa 20 cum 0 ei aiilercdcnli,
scilicet cum illo quod est in primo gradu, facient 200 , que diuidemhi rx^staiit per 97, pro
qua diuisionc ponenda sunt 2 sub 0 primi gradus proscripta ratione; et mtiUiplircI i]>sa

]>er 9, et extrahat de 20 su]>erius ciq>ulatls, remanent 2 , que jH>nat siqter 0 secundi gradus;
et intelligal copulalioneni i|«anim oiim 0 aiitecedciile <jUod est in primo gradu que sunt
20 , de quibus extrahat multiplicationem eorundem 2 in 7, remanebunt 6, que jKinat sii|ier
uirgidam de 97 cx jiarte discripta; ct hnbchit pro quesita diuisionc ~ etoo3.
Cvm satUde diuisionc numemixim in numeris duarum figurarum qui sunt sine regulis,
idest asam, dictum esse uidcatur,iiunc uem eorumdem diulsitmcs in eis iptc sunt coiqKisili,
idest cum regulis, ostendantur: ct quamiils per cunpasitos luiineras tampuim )>cr
|
primos
omnes iiumeitK diuidere, multiplicamus tamen lenias et subtilius, in sequeuti ostendit do-
ctrina, scilicet ul rcperiaiitur ipsorum regule. ScUiccl numeri cx quibus com|Hmmilur, cl
|Riiiaiitur sub quadam uirgula, ut seniper minores sequantur maiores iicrsiis sinistram, ut

Digitized by Googie
37

supra in hoc eodem capitulo edocetur: p(»t Iioc diuidat numerum quem diutdere ]H?r min«>-

rem ex coinpoticnlil)Us diuisorem, hoc est per minorem numerum; uel figura que fuerit sub
uiigula; et si aliquid super liabuiidaucrit^ |tonat i|>sum sujkt eadem figura uel numerum
et exiens numerus ex diuisionc diuidatur ]>er antecedentem numerum^ uel figunim in uir*
gula, ct su]>erflluum, si fuerit, {>onat su|)er i|>sum antecedentem numerum ucl figuram. Kl
sic semper per ordinem per anleredcntes cutijmnciites numeros exeuntes cx diuisionc, donec
ad finem ips:muu «Icucncrit, cliuidcre studeat; et superflua super cas |Mmenda,et exeuntem
numerum cx diuisionc ultime coiipositionis, idest ultimi numeri, sub uirguln cxislonlis
ante ipsam ponere curisucs<'at. Et sic habebit diulsiunem quorumlibet numcronim factam
per qiiemlibet compositum numerum quonimlibet gra<lmim. Nam ante quam Imk* demostra-
tionibus declaretur, compositiones compositorum numerorum iiiucnire, nec non ei eorum
que sunt sine regulis cognoscere , demonstrare duximus neressarium. Et cum numeri
duarum figurarum, qui sunt sine regulis, in quadam tabula superius sint dcinonslrati,
compositorum regule duarum similiter figurarum singulariter sub uirgulls mteudantur;

Digitized by Googie
38

llei^tda uniuersalis de repcriendis comfwsitiombus im/iarium numerorum.


Cvm autem regulas prcscnptarum iiumcrurum iu tabulis ex frequenti usu quis sciveritf
ct noluerit regulas, iilcst compositiones cuiuslibet numeri aliorum numerorum trium uel
plurium figurarum reperire, uel qui primus numerus, idest secundum regulam eitilcrit,

cognasccre uolucrity describat numerum in tabula, et descripto prouideat si numerus


|)ar fuerit ucl impar. Nam si par fuerit, ipsum compositum esse cognoscat. Si impar autem
compositus, aut primus erit. Sunt enim numeri pares com|x>$iti aut ex paribus et impari-

bus, aut cx paribus tantum. Quare regule ijusorum primo iiiuestigandc sunt a paribus nu-
meris, ut in suo demonstrabitur loco. ln|mrcs ucro numeri coni))oiiuiitur ex im)»aribu.«

tantum. Vnde cum][X)nentcs ipsos per impares tantum inuesligatur, a (juibus .sumamus
initium. Cum itaque figura primi gradus cuiu.sUbet imparis numeri S extiterit numeru.s, a
S comjHisitum esse cognoscat, hoc est quod (xr S iiitcgniUter diuidetur. Si autem ulia

figura impar iii primo gradu extiterit que facit totum numemm esse imparem, accipiat
siquidem j>en.sam i[)siu.s {ter noucnariuro, (pie si fuerit zephyrum, tunc et si 3 uel s
|>cn.sa fuerit, tunc in sua erit compositione: si autem ]>cnsa nulla Istarum extiterit, di-
uidat ipsum per 7> et si aliquid imic superfuerit, diuidat iterum mitncrum per ii; ct
si ali<|uid superfuerit, diuidet ipum j>cr I3 el .semper eat diuidendo per jirinios numeros
ordinate, secundum quod scribuntur in tabula sii|>erius descripta, donec allpiem primum
iiumeruiu inucnerit, ]>er quein propositum uunicmiii absfjiic aliijua su|>crationc possit di-
nidere, uel donec ad eius«lcm uenerit radicem: si per nullum ipsorum diuidi putuerit,
tunc ipsum priiiumi esse iudicabit. Si autem jjicr aliquem predictorum primorum nume-
ixirum ijjsuin diuidere abstjue superatione potuerit, quod cx diuisionc pmucncrit, diuidat
iterum ]>er ipsum; et numerus ((ui cx diulsioiie extiterit, iterum jH‘r eumdem primum nu-
merum diuidat, hoc est quod ab eiKb‘m incipiet querere componentes i|i$lus jier ordinem
per ivliquus piimos numerus us<pic ad ijtsitis radicem, si ipse non halmerit compositionem:
et sic semper faciendo egi'cdiatur, donec omnes ijtsum habuit comjKmcnles. Quibus |jcr-

fecte Imbitis, ipsas sub (piudam uirgula minores per maiores .summo studio studeat collo-
care. Rt sic habebit regtilam, idest compositionem cuiuslibet impiris numeri. Verbi gtatia:
sit mimenis ho.i, cuius regula queratur: cum prima ij^ius fjgiini sit s, uiininim \ in sua

erit ('umiHjsitiono. Quare diuidat eum numerum jicrs, exient isi, quorum pmsa accepta,
«juc est 8, astendit ijww ici, nec per 3, nec jwr 9 posse diuidi integmliler. Vnde diuidat
cum jKjr 7, exient 23, qui numerus est .sine regula; aptet repertos componentes, scilicet 5

et 5 ct 7 ct 23 sub quadam uirgula, ct habebit pro sos compositione, hoc est (piintam
septime unius xx* tertie partis que est una octingentesima quinta : quare ducta mul-
tiplicatione dc quinque in septeni, scilicet xxxii. in xx.^' tria, surgit in 805. Item .si re-
gulam de 057 inuonirc rptesierit, diuidat ipsa per 3; ideo quia 3 est pensa i{)sius numeri,
exibunt 319, que per 3 iterum diuidenda non .sunt, cum ]>en.sa ipsorum sit 4: etsidi-
ulserit eam per 7, superabunt 4 perii: itaipie ditiidunlur et est eorum xi* pars 29, qui
nunieiiLS primus est : collocata itaipic reperta regula sub uiigula pro com|io$itionibus
037 habebitur ostenditur.
De regula de 95i reperienda.
Uxrum si regulam dc 9si reperire uolucrit, diuidat i{tsa per 3; ideo quia pensa i[iso-
ruiu est C, exibunt 317, quibus aliam regulam iiiuenirc est impossibile, cum integralitcr

Digitized by Googie
7

39

non possit diiiidi per 7, ticc per iiy nec per f3, nec ]>cr 17. Et pru ijisomm regula am-
plius querendum non est; quare si diiiisa primo numerus <{uum 19
fuerit j^KT 19 c\irct

ex diuisione; ergo regula de 93! est eam de 873 liaherc uolucrit, cum pensa
Itera si

ipsius numeri sit o» diuidat eum per 9» exibunt 97, qui numerus 97 su]>crius in tabula
primus esse monstratur. ()ua regula inuentn, si sub uirgula fuerit collocata, erit
\ de
l\vfpiht de 1469 inuentio.
Nxm si regulam dc 1409 habere noluerit, accepta i^tsius numeri pensa, que est 2, dc-

moustrat ij»sum carere regula ternarii ct noiieoarii. Nam si per 7 cum diuiscrit, superant
6; si |>er tl, remanent similiter .6.; per n ucro si eum diuiscrit, exibunt 1 13, pro quibus
non ojmrtet amplius querere j>cr aliquem sei|uentium primorum numerorum iicl j>er ea-
dem 13; cum sit plus ipsorum radice; unde cx primis uumciis fure cognoscuntur. Est
ergo regula de 1469, ut hic ostenditur "•
De regttl4t de 2343 rcf)crienda .

Irem si cam dc 2543 ba}>erc uolucrit, accepta i{»ius numeri ]»cnsa, que est s, demunstnit
ijisum ncc 3 nec 9 in sua regula ]Kxsse habere. Nam ea diuLsa per .septenarium rema-
net 2 . Et per II, remanent 2 , cl {>er 13, superant 8. Et sic iii|ueniet, quia nec per 17, ticl 17 <«•» 0 .

per 19, aut per 23 .seu per 29, ucl j>cr 31, ncc j>cr 37 aut per 4i, ncc etiam per 47 ucl
per S3 |>otest diuidi, ct ultra ({tiam }>cr 53 non est 4|uereiidiim: quare 53 sunt plus ni-
dice ijisias. Et si possibile esset 2543 in sua compositione alif|iiem maiorem primum im-
memin <|uein 53 balicre |H^e; ergo i|isc maior numerus iti quemlibet alium multiplicatur, iiuiiu .... » iM.lt «vr-
«o lin. X -14 {<JS- 19 lia.
faceret eundem 2543 quam o|>ortcrel esse minus de S3 quo<l est impossibile : ideo quia tt
.

tsi.
t ,

usque in 53 ipsias regulam ipicrcndo cum mm inuenimus; ergo est sine regula.
6 2 4 4 H 1
Iicm si eadem 624481 rejwrirc uolucrit, ipsum iiumenim ncc 3, nec 9, nec 7 baliere
I 1

dictis dls|iositionibus esse cognoscet: per il ucro diuiditur cuius pars, uidelicct unde-
5 6 7 7 1

cima, est .36771, que iterum ]kt fi diuidat, scilicet ut sclut si iterum habuerit: nam ]>er
I I

eos numeri qui sunt minores dc ii, scilicet per 9 cl per 7 et per 3, non opjwrlcl ut di- I
5 16 1

uidautur; ideo quia in 624481 reperti non fuerunt. Ncc etiam in isto, scilicet in SC771, pensa \ 3

cum sil dc ipsius comjxwiliouc ali<|uo imxlo piteiil rc|KTiri. Ex qua ucro diulsione, .vi- (i) 3 » I

I » 0 n I

Itccl per II, exibunt siGl, quibus iterum ]>cr ii diuisis, remanet 2 Quare ipsa . itenim II li It i»T

habere est imjKJSsibilc; {kisI liec uidenduin est si baboaiU scilicet diuidat cn {>er 13,

ex qua diuisionc exeunt 397, quibus iicc ncc aut rc[>criri jwitcrint. Vnde i|»sa

397 esse asam cognoscimus; quare inter 10 et ipsius radin m non est aliquis primus nu-
meras, idest siiic regula, nec ultra ijisiiis nidiccni, ut prcdixiinas, erit (|ucreiidum: est

enim comp<»itio, idest regula dc G2448I, ut bic ostenditur


Probatio suprascripte regule.
Nxm si inucntani r 'gulam |)cr [KMisain dc 7 pixdmrc tiohierit, accipiat pensam de 621481
|>er 7 que est 4, et seruct cam cx parte ; ct sumat pens:ira de ll primo positis sub
uirgula, que est 4 ; et multiplicet eam j>or 4 , scilicet per pensam de aliis n, erunt
ifi, <|uc diuidat per 7, remanent t, tpie multiplicet per 6, scilicet per pensam dc 13, eniiit

12, dc quibus demat 7, remanent 5, que multiplicet per s, scilicet per pensam de 397,
erunt 25, (pic diuidat per 7, rcniaiient 4, iit pro ]>eiisa scniata sunt.
De regula parium numerorum reperieudis modus utiiuersalis.
Si uck» cx aliquo imntcro pari cpiis regulam inueiiiic uolucrit, accijiial similiter jicfi-

Digitized by Googie
40
sam cius ]>cr 9, que si fueiit o, habebit Et $1 fuerit 3 ucl e halicbit \ iii sua com-
pusiliunc. Si autem pensa iiulJa istarum exlitcrit, (traubieat diuidendu |K'r s uumerum
duarum hgurarmn que sunt in primo et secundo gradu quule fuerit sti{>er£luura: quod si
fuerit 0, cl (igurc tertii gradus par extiterit» uol t uel 4 uel e aut 8, ucl o, totum nu-
meiuni cuiuslibet gradus {>cr 8 diuidi |kiissc cogiuisrat. Si autem ipa tertia figura impir
exlitcrit, ut 1 uel 3 ue! s uel 7 aut 9, numerus i|tsc
-J
in sua cumpositione recipiet. Si
ucru illud suiKTduum 4 extiteritt et Hgura tertii gradus fuerit impar, totus numerus |>er 8

similiter diuidetur. Kt si par extiterit, tantum ~ in sua habebit rumpositiouc. Si autem


illud su{>ernuum 8, uel 6 cxtiteril, iitinitMus Uiiitum j>er 2 cx paribus numeris diiiiditur.

Et secundum Ium: accipiat {Kircs coni|Hjsithmcs de {Kiiibiis uumeris, donec liabcal regulam
ipsius, uel ad aliquem iiiqwrem numcium occurrat: de epio iin{viri, secundum suprascri-
ptimi iiiijKirium oidincm regulam, studeat inueiiirc. Nam si in ipso gradu aliquorum j>a-

rium nunicroium zephyrum exliterit, <icniatur ipsum, el pro ipso halieatur in com|H«i-
tione illius mimeri. Et si aliud o in capite numeri iTinanserit, dematur iteium ipsum
de numen»; ct iterum — in ciuMlem numeri comj»osilioue habeatur. El sic semper, donec
u in capite numerorum exliterit, debet tntelligere. Et ut que dicta sunt dc |)ariuni nume-
rorum regularum inucnlionc lucidius deprehendantur, ea cum inimcronim demosirationi-
Ims ostemlqntur.
Ve ref^/ilu tle 120 rcfferiemla,

Ti si <]ueratur regida dc ! 2 fi, quonim pnsa cum sit 0 , ostendit nonam eorum |»ailem
itilegram esso: quare 126 dtuidal per 9, exibunt 14, quorum regula superius in tabula
i.h » iii.iin regularum romj»ositoruin numerorum duaitim figurarum secundi gradus ^ osse utique

demonstratur: unde pro regula dc t26 habetur ut hic ostenditur.


iTcm si queratur raguhi dc isc, i|)sorum pensa tjuc est 3 demusUat quod per 6 pi^-

n suut diuidi, quilnis in 6 diuisis, exeunt 26 , quorum regula csl ct sk hahchilur pro
3 regula dc IS6 , ul hic notatur
3 4 2 Si ucro ea de 2112 reperire uulueril, cum ipsarum jieiisa qtic csl 6 astendat i|»sa per
N
6 |K»ssc diuidi. Oiuidaiitur ergo 2112 per 6, exibunt 342, de quibus, accepta pensa que est
4 4 ncc per possunt diuidi: undo dUiidenda sunt 42
1 , asteiidil qiUMl nec |K^r fl 9 {»er 8, scilicet
I ft II

4 C • 11 numerus diiaium hguranim, dc qua diuisione remanet 4; ex «pia remansione, et cx eo


f.i. qiunl figura tertii gradus iiuiucri, scilh et 3 in prima existii, (««letiditur 352 |»er 8 |KiSse
|

diuidi; diiudanturcpic |>cr 8, cxibiml 44, cuius regula est unde )ial>entur pro regula

dc 2112 , ut Ilie ostenditur cum J-J


que eadem uirgula conlinclur sint
in
regula de II, que laudabiliorem regulam liabere in tabula compositionum numerorum re-
|>eriuntiir, scilicet ideo «piia maior figura csl iii ea quam in quia maior est h
ipiam 6: quuix' semper sumende sunt iTgule numerorum extixme, qiic regule sunt coni-
|Hjsitc cx numeris qui suiit a binario usque in fa, ut in sef{ucntilms demonstrabitur. Vtidc

couttanda est irgula iiaieiila, sidlirct J J J-n ff^V


Ve ref^nltt de 4C4i reperienda.
L f.iiiin si regula dc ion reperire uulueril, i]LSorum jwiisa, que est t, nec J ncc bn-
J-

bere posse ustciHlit. Et quia c\ numero dimnim figurarum ia rapite existcntium, sci-

licet 64 iii 8 diuiso, remaiiel o; cl figura «pic est in tertio gradu, scilicet 6, est |mr;
ideo 4CC4 habere [
cognoscet: quare si en per 8 diuiserit, 583 nimirum cx diuisioue egre-

Digitized by Google
41

dietur; quorum regula, &i per doctrinam supradicUm imparium numerorum quesierit
ijksani esse rc|>crict: uiide pro regula dc 4664 habetur * IS i«e(« 6-iU
»V (fol. . It*. I

{*(. 40. Iiii. 29— |'<K ^1.


Naiii si camdem 130S2 reperire uoluerit, pensa ipsorum que est 8, ea J ct | carere Un 16 |.

demonstrat. Nam
numerum duarum iigurarum iii eorum capite eilstcntium ]>er 8 di-
si

uLscrit, 4 remanebunt. Vnde cum figura tertii gradas, idest e, |mr CAistit, in ijtsorum

regula indicant esse: quare I365S per 4 diuiserit, 34i3 innascitur; que cum regula careaut,
habetur pro regula dc 1365Z, ut hic denotatur,
i)e regula de iswo reperietula.
Itaque .si i{isam de isseo rc|>enrc uoluerit, cum sit zcjdiyrum in primo gradu, dematur
ijisum, et jiro i|iso habeatur ~ iii regula prescripti numen : deince{LS studeat reperire
regulam remanentis immcri, scilicet eam de isso, quonim pcn.sa que est S, ostendit i|t5u

carere { et {•. Kt quia ex numero duarum figurarum i|Ksoruni capitis, idest 56 in 8 diuiso,

remanet o. Et quia figura tertii gradus, idest s, impar existit, nullam regulant dc jKiribus
uumcrls {H>sse haheii maionun quam exeunt 3S9,
4 (wteiiditur. Denique 1556 |ter 4 ditiisis,
que regula carere prodictis osleiisionihas rcpcriuiitur. Viidc habetur pro regula dc i55fM),
ut hic denotatur,
Irem si ssgoo rc]>erirc uoluerit, cum ia i{isorum j>riinu gnidu sit o, debet
regulam de
in ij^orura pro eodem zepbyn)
R'gtilani habere. Kl i|tso o dc lutmeru dempto, re-
manet quorum primo gradu similiter est o, pro <pio habendum est iterum
32CO. In

Et dempto t|i«o dc numero, rcrnaiiciit 3SG, quorum |ieri.sa, que est 2, negat ijisa \ tiel *

in suam habere jkxssc composiliouein. Nam 26 que suitt numerus duarum figurarum ca- ,

pitis de 320, si |>cr b diuidutur, remanent 2: quare 320 per aliquem parem numerum, pre*
tenjuam per binarium, iion posse diuidt cognoscimus. Viidc i|)sls 320 diuLsls per 2 exeunt
163, que cum oireant regula pro ijwa dc 32000, hal>clur /p '

c l>*
Er st eum de «srcooo repenrc uoluerit, demptis dc ipso numero tribits zephyris, ct

pru ijvsis habitu remanet 7510. Ouorum |>ciisa que e.st 4 negat ipsa {mussc habere
{ ucl ~ iu sua com|Misiti<me. Nam si 46. <]ui sunt iu capite dc 7546, per 8 diuiserit, re-
manent 6; quare nullum alium (mrem ruimcriim, preter 2 , |Mxst se bulierc cognos<'etur: que
scilicet 7546, si [>er 2 diuiserit, exibunt 3773. Ouontm regula, si sccunduni j>ariuiii nu-
* -*-
menmim doctiinam reperire .studuerit, ijxsjiiu
f- ,* fore rcpcrict. f.fuam si cum rc[>crta

su|terius regula, scilicet cum |


hi uirgula coaptauerit pro regula dc 7546000,

halicbiiur ;4^nrrrfirTi-
Dittisto fle 749 per 7S.

Nota siipiidem regularum numerorum iiiuentinne 5 uoluerit quis diuidere 749 per 7S,

reperta regula de 75, que est diiiidat 719 per , 3, exibunt 219, ct remanent 2; que
2 |M>iiat .super 3 de uirgula iu parte seniata, ct diuidat 219 per s, ]>cr ea scilicet que
antecedunt 3 in uirgula, exeunt 49 ct remanent 4; qnc 4 |K)tial .sii|>er eadem 5, ct 49
diuidat iterum per 5, \m ea que sunt in fine uirgiile, exeunt 9 et remanent 4; que 4

|»unat super ipsa 5, et 9 jHinal ante i{>sam utrgulam; ct sic habebit ex quesita «liui-

sione, ut lue ostenditur, vAV*


Diuisio de 67998 />cr neo.
Ctnim .si 67898 |>er I700 diuidere uoluerit, rej)crta regula dc 1760, que e.st i-i,
diuidat 07898 (>er 2, exibunt 33949, ct remanet o ;
quod o ponat .su|>cr 2 , et diuidat

Digitized by Googte
;

4S

. ifv^rM. 33949 |M*r exibunt 4Sl3t et remanet s; <]ue s ponat su|>er 8 ile uirgula, et diuidat 4143
j

]>er 10, exibunt 414 et remanet 3, boc e^it ut dematur figura priiiii gnidti^ dc 4143; que
414 diuidat per 11, exibunt 38 et remanent 6, que 6 |>onat sii|>cr 11 de uirgula, et 38
* *
|K>iiat ante nirgulam; et sic habebit pro quesita diuisione 38.

Probatio suprascrifite dinisionis.


Qvani diuisionem, si per pensam de 13 probare noluerit, diuidat proscripta 67898 per
13, remanent il
,
que buWantur pro pimsa. Past hec diuidat 38 ante uirgam posita
per 13, remanent tl, que multiplicet jier ii dc uit^iila, ct de super addat 6, quo sunt
super 11, erunt 138; que diuidat [»er 13, remanent h; que multiplicet per 10 do uirgula,
ct do suj)cr addat 3 que sunt siq>cr lo, entnl 83; que diuidat per I3, remanent 5; que
raultijdiccl per 8 de uirgula, ct de .su|>er addat 5, que sunt per 8, eiuiit 45; que di-
uklal ]>er 13, remanent 6; que raulli[dicet per i de uirgula, erunt ll, ut sujKrius pro
j>ensa scruatum est. F.l canendum est nequis aliquam diuisionem {>cr aliquam {>ensam
alicuius numeii cxislcntls sub uirgula ditiisioni.s luiiiqiiain pndmre consuescat: ideo quia
icuiter per eam |»osset esse deceptiLs; quare in liac diulsione probihetur per ll probare;
quia sujH^inuo quod remaneret de 38, uel ex quolibet alio numero in ii, que sunt sub
uirgula multiplicato, ct per it dc |>ensa diuiso, nil superaret: unde si i|>sa 38 recta non
essent, non possent per probationem dc ii cognosci. Et sciat quia in diiiisionibus nii>
merorurii alta restat doctrina, scilicet cum numerus diuidendus aliquam babet roinuni<
tateni cum diulsore, scilicet quoil diuidendus niimenis diuidaliir integralitcr ]>or aliquem
numerum, uel numeros qui sint cx regula diuison.s. Tunc primum diuidatur numeras
]>cr numerum cam|M)sitionis quam in uirgule diulsorls ipse diuidendu-s Imbuerit, siuc maior
in uiigula sit, uel minor: ideo quia cum ipsum |>er i])siim diuLserit, nibil cx diulsione

remanebit. Et ut liec a|H?rtius intelligantiir , ea cum nnmerls in sequentibus demon>


strentur.
Aw/a/o r/c 81540 prr si90.

Ut si 81540 [icr 8100 diuidere noluerit, reperialur diuisoi is regula, qiie est el
cum in regula de 8tS40 sit ^ ,
pnqiler 0 quiul e.st in primo gnidii ipsonim, quamuis
» non sit in capite uirgule; tamen per lo primitiis si540 sunt diuidenda, lioc est (puni

dematur o dc i[isu numero, n‘manebiiiil 8154 que nstuiil diuidendam, extracto dc tiir>

gula, i«r ;

Irem 8154 [lei 9 diuiditur , ideo quia o est [leiisu ijKvonitn per nouermrium. \ ndc
diuidat ijisu |h.t 9 de uirga, exibunt 90C, que restant diuidenda per uerum ooo per
7 diulsls, exeunt is9 ct remanent 3; que 3 (mnat super 7. Et IS9 per 13 diuidat, exeunt
9 et remanent is, que li ponat super 13, ct exeuntia 9 {K>nat ante uirgani, et balndut
pro quesita diulsione
Nxm si presciipta diulsione probare uuluerit, (Hincnda enint lo ei 9 que extracta fue-
runt de uirga sub eadem uiiga post 7 , ct sujier ipsa |Mjneiida sunt zepbyni , ut iii

bac uirgula cernitur, l»**slea |M>terit ea prolmir .secundum prescripluni probandi


ordinem. Vel aliter babeautiii 900 pro numero diuiso ct pro diuisore, ct secundum
bcc probare studeas per imnlum supradictum. Satis enim dc diuisiunibiis mimerurum
jwr com|>«xsilos numeros dictum esse uiderctur, nisi in eorum cumjiusitionibus niimeniin
trium figurarum uel plurium cxlsteront. Sed ut in lioc opusculo expleta doctrina di-

Digitized by Googie
43

uiilcn<1i conlinratur, numeros diuulcrc in eis, (]ui sunt Irtum ligurarum ucl plutium} iii

sei|ucnlibus ostcmlantur.

DiutJiw numerorum f)cr numeros asham tertii grufius.

Cvm autem <fucmlibrt numerum iuiuslibet gradus per quemlibet numerum trium
tigurarum, boc est tertii gradus, quLs diuidere uolucrit, ponat similem gradum ijisius

numeri tiium figurarum sub simili gradu diuidendi iiumcii, cl pmuideat si nuinenis
trium ligui-arum iiUimarum diuidendi numeri maior diuLsore cxlstcrit : si enim maior
uel equulis fuerit, incipiendus erit ulliiiiiis gi-adus exeuntis numeri sub tertia figura ab
ultima; et si minor, incipiendus erit sub antecedente, hoc est sub quarta ab ultima. Et
posita figura sub qualiliel prediclariim qiumi talem es.se conuenit, qucal multiplicata ipsji

in numerum quo numerus maior diuiditur, faciant numerum


diuisorcro, scilicet in eum, in

trium figurarum, uel quattuor ultimarum, ucl ita fere, ut non remaneat inde numerus
diiiUoris uel ultra. Et tuoc multiplicet eam |>cr ultimam figurum diuisoris numeri. El
multiplicationem de numero ultime ligure, .si |H)tcris, exlralmt. Et si non, eam extrahat
di' numero duanun figurarum uUimartim, ct su{>crnuum ponat sii|>er eundem gradum

de quo superfuerit. Et multiplicet iterum eandem |K)sitam figuram per antecedentem

I
ultime diuLSoris numeri, .stnlicot per eam que est in i^>sius secundo gradu; et ueiiientcm
summam extrahat de suprascripto .su|>crfluu cum antecedente figuia in maiori numero
cojmlato : ct si superfluum fuerit, ponat primum gradum i|ksius super eandem ante-
reudeiilem figurarum, ct adiipios uero post ipsos delendo scilicet, uel dampnando aliud

primum positum su]>ernuum. Et adhuc iniillipHcel eandem positam figuram |>er figuram
primi gi*adu.s eiusdem diutsoris numeri, cl siinimuiu niuUiplicationis extrahat dc copu-
latioQC .secundi superflui cum antecedente figura maioris numeri ; et primum gratluiii

i{tsius superflui |H)uat su|H'r ipsam antecedentem figuram; reliquos uero |Kist ){>sum de-
lendo, .scrilicet uel dampnando alium .secundum dictum superfluum. Tust lier studeat pv
nere aliam talem figuram sub alia antecedente figura maioris niiincri, idest ante primam
positam figuram, que multiplicata in pre.scriptum diulsorcm luimeiuin, faciat copululioiiem
tertii superflui, et antecctlentis figurc uel fere, cum qua uadat multiplicando {>er or-
dinem per figuras diiiisims numeri, .sicut in prima pisita figura ducetur, sem|K^r su|>erf]iia
per ordinem super jKmeudo; et deinceps in relir|uis figuris, us(|ue ad finem jirwiulendo,
similiter .studeat operari. Si uero ex alH{uo superfluorum supradictorum ct aiilecedeiite
figura procreabitur numeras minor diulsore, tunc j>uiiut zephyrum sub i|isa antecedente
figura; et copulabit eidem antecedenti figure, cl su|K?rfluo aliam antecedentem figuram,
sub qua ante prediclum zephyrum erit utique |H3tietu)a figura : ct si ilemot numerus
cupulalionts su{>crnui, cl duarum antecedentium figurarum, minor diulsorc fuerit, erit
iterum ante prediclum zephyrum aliud 0 {xmciulum, cl copulabis dicto siii^crfluo, el
dictis duabiLs figuris aliam eis antecedentem figuram sub qua pmat talem figuram, <{ue
miiltiplicala in diuisori numero faciat fere numerum copulationis su))crflui, et trium ei
antecedentium figurarum; ct habebis qunnimlihet similium diuLsioiies: ct ut que dicta
sunt liquidius exponantur, ea cum numeris asleiidantur.
Ut si uolucrit diuidere 1340 per IST, describat 257 sub 349 dc 1349. Et quia numerus
trium figuranim ulliniarum diuidendi numeri, idcsl 134, minor est de 257., scilicet de diuiso-

Digitized by Googie
41

rc mmieir*, ideo sub quarta figura ipsius diuidendi muneri, que piimum occupat gradum,
idest sub 0, Hgura exeuntis numeri erit ponenda; et talis que multiplicata in 257, faciat

fere 1349 que erit s; quihu.s positis sub 9, multiplicet ij)sam per ultimam figuram diiiisoris
numeri, scilicet per 2, erunt to, que extrahat dc 13, scilicet de numero diianira ultimanim
figurarum numeri diuidendi; cum nun possint ca dc luimcru ultime frguic extrahere,
remanent 3, que copulanda sunt cum antecedentihus 4, faciunt 34; dc quibas extrahat
multiplicationem positorum 5 in s diiiisoris numeri, remanent 9, que |M)iiat suj>er 4 et

multiplicet eadem posita 5 per 7, erunt 3S, que extrahat de 09, scilicet de copulatione o

primi gradus diuiilemii numeri, reinancnl 64; que |K>nat super uirgam supradictonim
9 cum dc 257 seorsum descriptam. Et exunlia s ponat ante ipsam uirgam, et hahebit

fKraoi .••• t

liO-
<}UoJ >

Xi-iSi pag. 44,


(fui. Itt
pro quesita diuisiotie ^ s.
liii.
Diuish de 30749 /icr 307.

Uerum si 30749 j)cr 307 diuidere uulueril, describat 307 sub 749; et quia M7, qui csl
numerus trium figurarum uitimaruni diuidendi numeri, equulis est diuisori numero, |>o-

nendiim est f .siib primo gradu numeri piTdiclaritm trium figurarum , .scilicet sub 7

que sunt in tertio gradu diuidendi numeri; et multiplicet ipsum l per 3 diuisorls, faciunt

3, pro quibus reliquantur que sunt in ultimo grailu diuidendi; et multiplicet iterum eiin>
3

dem i per o diuisorls, faciet o; pro quo relinquat ijistim o quod est iiidiuidcndi numero; cl

itcnim multiplicet eundem i per 7, faciunt 7,pru (|iiibus relinquat i]»sa rquesuntiiuliuidendi
numero. Nam tertius gtndus qiicmciiinque gradum multiplicat, tertium gniditm facit ab
i|xso quem multiplicat. Ergo cum multiplicat lertiuni, quintum gradum facit; ct cum
rniiltiplicat secundum, facit quartum; ct cum multiplicat primum, facit tertium. Et quia

4, que antecedunt 7 iiidiiiidemli numero, minus sunt de 307, scilicet diuLsure, ponendum
est 0 sub ipsis i; et iterum quia 49 eiu.sdcin diuidendi numeri minus sunt eisilem 307,
ponendum erit o sub 9, scilicet in primo gradu exeuntis numeri; et prcilicta 49 |>oriat

sii]>cr uirgiilam de 307 ex parte .sernata, et exeuntia loo ponat ante uirgiilam; cl habebis

^ 100 pn) quesite diuisiuiii (w).


iTcni si pro|H)Suerit diuidere 574030 |>cr 563, positis 563 sub 930, ponat prescriptis disposi-
tionibus I sub 4, scilicet in quarto gradu, et multiplicet ipsum (>cr 5 diuisorls numeri,
fiunt 5, pro qiillms relinquat S que sunt in ultimo gi-adu diuidendi numeri: quia cum
quartus gntdus multiplicat tertium, sextum gradum quem facit, hoc est quartum ab ipso
eundem i pero diulsoris, fiiiiil 6, que extnihat dc 7, remanet
multiplicat; et muUiplicot

1, quod ponat super eadem 7: nam cuin quartus gradus multiplicat secundum, quintum

gradum facit; ct iterum multiplicet i por 3 diuisoris, flent 3; que extrahat de 4, hoc
est de 14, propter i quod |
remansit suj>cr 7: iiam cuni quartus gradus multiplicat primum,
quartum gradum facit iiel teiTiiiiiantc in ipso. Et ideo predicta 3 sunt extrahenda dc

4, que sunt in quarto gradu, hoc est dc 14 qiic terminant in ipso, rcmmiebunl li, scilicet

1 super quintum grudiim ct aliud super quartum; cum qiiihus ii copulet 9 fiimt I19,

que cum sint minus dc 563, scilicet diiiisorc, poneiidiim c.st o sul> ipis 9; ct copulet 3

que sunt iti secundo gradu diuidendi numeri cum lio, ficiit 1103. Quare {Kuiat in secundo
gradu, arhitrio exeuntis, talem figuram que multiplicata per S63 faciat fere H93, que figura
erit 2 , que multiplicet |H*r que extrahat dc ii prescriptis, remanet
5 diuisoris, liiint 10,

i; pro quo relinquat ipsum i quod fuerat jmsitum super 4, ct deleat aliud quod est i

Digitized by Coogie
4S

fiupcr 7, et iTuilliplirct t per 8 <Uuisoi*ls fiunt ll; fjue c\tralint dc 19, remanent 7 tjiic

pnnat super o ct delcal l <jucmI est super 4; et niuUipUrct t per 5 diuUoris fiunt 6j

que extrahat dc 73, remanent 67: deleat 7 cpie erant super t> et jxmat 67 suj>cr 93, ut
in descriptione habetur. Et ropiilel ipsa 67 eum o, fiunt 670; pro qiiilnw dictis disjiositis

{)onat I suh 0 , ct multiplicet ipsum per S diuisoris, fiimt 6, que exlralml de e, remanet
i: dcicat ipsu 6 cl ponat ihidem l; et imiltiplieet i per e, fiunt 6; que extrahat dc 7

remanet i: deleat 7 ct jmiiat ibi i{>sum i; et niulliplirct i j>cr 3 diiiUoris, fiunt 3, que
extrahat de ho, remanent I07, que pmiat $ii|>er uii^utam do 563 et ante ipsam ponat
exeuntia toii, ut in hac descriptione desrnbitur.
Pn^Mtio suprtisiTip/p.
Hvam diiiisumem sl per ]>ensiim dc it proharc uolueiit, diiiidat S74930 per tl, remanent
4, que sentes pro i>en.sa ; ct diuidat exeuntia losi similiter per ii, remanent 9, que
multiplicet per s que remanent ex diuisis 563 per ii, erunt quibus addat pensam
numeri remnuentis siqH^r iiirgam, scilicet dc lOT, que |>ensa est 8: quia diiiUis 107 |>er

it, remanent 8; et sic lialndiit sc, quibus diiiLsis per ii, remanent 4, ut pro |HMisa op-
portet remanere. Ad liahcndiim itaque arbitrium in |M>nemlis figuris in exeuntibus iui>
moris, cum muneri trium figurarum iiel plurium diuiduutur per numeras trium figuramm,
tale tnidinms magisterium , ut consideret .si diuisur miinenis prope fuerit alicui iui>

mero centenario, siuc plus, siuc miuus sit eo: ct aspiciat contra quot fignnis .sit |m-
neuda figui'a in numero exeunto, et ex illis figuris relinquat dua.s que suiit in secundo
ct in primo gradu cimun. Residuum uero numeros diuidat per mimemm rentenariomm,
cui diulsor proprior extiterit; et quot ex diulsione perucnerit, erit (xmenda figuni, iiel

parum plus si diulsor erit minius numero predicto centenariorum, ucl ]>ai'um minus, si di*
uLsor fuerit plus ctnlem munero centenariorum. Verbi gratia: uolumus diuiderc 1147 per
421, iclimpianios 4 et diuidemus 12 que mnanent per 4; ciim 42i .sint proprior 40u quam
alio centenario numero, ucnient 3; sed dandum erit minas, quia 421 .sunt plus de 400: cl
si esset minus ut 370, dandum esset plus; et sic iulelligas in reliquis. Et si dtulsi)!' im*
merus c-ssct (iroprior alicui centenario, et dimidio ut f$0, uel ducentis quimpiagiiita, et

ccteri.s siniililnis: tunc, relictis duabus figuris prcdictis, reliquum numerum dupplirct,
ct dtippUeatam summam ])er duplum centenariorum, et dimidium diuidat, et habebit

arbitrium (>onendc figurc. Verbi gratia: iiuUimiis diuiderc 9f37 [ler 563 , diuidimiLS 21
per ^ 5, Iioc est duplum de 2t, scilicet 42, per duplum de | $,
hoc e.st per tt, exihunt
3 ct plus; ct hoc modo accipiatur arhitrium in similihus.
Irem .si 5050000 (>er 743 diuiderc uoluerit, descriptis numeris, ponat 8 suprndlctis di*

s|K)silis sub 0 quarti gradus, .scilicet quia relidis so de S943, remanent 59; «juorum duplum
si diuidalur per duplum dc | 7, pnqitcr diui.surem (jiii est pnipe 750, fere s iienict ex
diuisioiie; et muUipli<’ol 8 per? diuLsorU, erunt 56, que extrahat dc 59 remanent 3; que ,

|H>nat .super 9. Et 8 per 4, rmnt 32, que extrahat de 35, i*cmaiicnt 3; que ponat super

5 , ct dapnet ipsa 3 ipic fuerunt {xisita super 9 . Et 8 |>er 3 diuisoris fiunt 24 ,


que
extrahat ile 30, remiinciil 6; que jMmat super 0 , ct deleat 3 que fuerunt super 5 ; ct .sic

senipcr muUlplicala posita figura, singulariter per figuras diuisoris numeri, incipiendo
scilicet ab iiUirna asipie ad primum uciiicndo, semper opporlct diiiisloncm remanere in
ipsa figura; siih qua figura poni precipilur, ut in prima huius diulsionls dtsciiplionc

Digitized by Googie
4C

I
tlcmotiAtraiur. P(»8l licc j^mat duo zcjdiyni sub dtiu))U8 zejihytis (crlii el secundi gra-
dus, ideo (|iukI ulrarjuc zejthyra copulata cum G minorem faciunt numerum quam 743.

Vnde summenda sunt 6 cum tribus zcpliyriS} scilicet Gooo cl in 743 diuidciida, pro qua
diuUione jtonenda .sunt 8 in ]>iiino gradu exeuntis numeri, scilicet sub o primi gradus:
quare dituso duplo de GO j>er duplum de J 7, ueiiiuiit s; quibus 8 in 7 multiplicatis,
ct do 60 eitruclis, remanent a; que 4 ponat .stq>cr o tertii gradus, ct dapiict 6 que sunt
super u quarti gradus; ct iterum 8 in 4 diuisitrls multiplicatLs, ct de 40 extractis, re-
majient 9 : nam sicut multiplicatio pie-sciipturuni 8 per ordinem dc gradu mutatur in
gradu iii diuisori minioro; ita oonini imiUipHcationes in diuidendi munero dc gradu in

gradu nuitaii debent. Ponat siquidem muaiicntia b super o secundi gradus, ct deleat
Ipsa 4 que fuerunt |Hi.sita .super o tertii giadus; ct mulliplin t 8 |)cr 3, fiunt t4, qiic

extrabat dc 80, remanent se; que |Miiiat .sii|)cr uit^ulmn dc 743, et ante ij>sani ponat boob;
«(f»!. SO ct lialicbit propt^ile diuisionis quantitatem. Rt cum |>or ea que dc diulsionibus dicta sunt
Iin. 9'13i |<4g. 44. ItB.
plenum magisterium liaberi possit in dinidcndi.s numeris per iiitinerus figiirurum et
plurium; tamen, ut melius iiitelligaiitur, prcdicta.s diulsioiies per aliquot numerus quat-
tuor figurarum demumstreulur.
i 9 5 i) 0 0 U i

Diuhio de I78*9/«t i073.


7 4 3:
I
L'l si pixqionalur diuidere I7B49 |H>r i973, descnbalur diuisor .sub diutdendo, scilicet
8 0 U H
j

4073 sub 7849 de 17849 ; Cl cum iiunicms t[uatluur ultimarum figunirum diuidendi nu-
I meri, idest 1784, miuoi' sit diuisoiv, prtsitio ligure eveuntLs numeri sub prinm gnidu di-
uidendi numen fieri iieccsse est. Viule |KMiat o sub priinu gradu ulruruinque mnneromiii;
9 .... •i*n»m •

/v/-*d , liB. 46, ideo quia ducto uoucnario in diuLsore, facit fere diuidcndum numerum; uel quia dtuhsor
h». Sl-2»'.
est pnqw 20 ceiileiinrii.s, diuidemla siml 17 per 2, el relinquende tres figurc numeri di-
uidendi, .si'ilicct 849: et tunc mulliplicet i{^ 0 \*cr l diuisoris, ct extrahat dc 17, re-

manent 8 que |M>nut super 7, el mulliplicet 9 ))cr h diuisoris, et extrahat dc 88, re-

iiialient 7, que |Hmal super 8, ct dapnet |)osita 8. Rt iterum multiplicet o per 7 diui-
.soris, el cxtralial de 71, remanent ii, que ponat .super 74, et mulliplicet g per 3 diuisoris

numen, etcxtraliat de tio, remanent 02, que ponat super tiirgulam dc 1973, et ante ipsam
{HUiat 0; ct habebit pm|Misite diuisionis quantitatem.
Dittish de 183S(UI9 fter 400".
Ilrm ... rrn>4»<< » ( 4»l.
20
ti-ri.» . >Mi. tt-tl' ; i>««' 46 , Itoui si uolucrit diuidere 1233089 [»cr 4007, desciiptls numeris, |Hiuat 3 sub tertio gradu
l.u. st 4|>.
numerorum ,
presi^riptls .scilicet dls|K».si(i.s ; el inultiplirct ipsa 3 per 4, fuint 12, pm
quibus relinquat 12 que siuit miniciu.s duaniin ultimarum figurarum diuidendi numeri.
Rt multiplicet 3 per 0, quod est iti tertio gradu diuisoris, faciet o; quod extrabat dc 3,

que sunt in diuidendi numeiTi, remanet ipsa 3. Et iterum multiplicet 3 jicr 0 .secundi

gradus diuisoris, faciet 0. OuckI extrahat de 35, remanent iteiuiu ijisa 35. Et 3 per 7 faciunt
21, (}ue extrahat de 350, remanent 335, tpie |Kmat super 356. Nam cum 3358 que sunt co-
pulatio remanentis numeri; eum ei antecedente figura mimis sint dc 4O07, jMmendum est
0 atitc [Misila 3, scilicet sub secundo gradu imincrorum, el copulanda sunt 3358 eum ante-
cedente figura, idest cum 9, sub quibus |Kmat 8 in exeunti numeri. Et multiplicet ipsam
per 4, et extrabat de 33, remanet t, <|uod ponat siq>cr 3 jirimi gradus de 33, et dapiiet
33. Et 8 per 0 tertii gradus, et extrabat dc 15, remanet is. Et iterum nmlliplicel 8 (kt
0 secundi gradus diuisoris numeri, el exlrubat dc 158, remanet i{v»a 15S. Et 8 per 7 faciunt

Digitized by Googie
47

56, que cxtruliat <le iS69, remanent 1533, que j)oiiat super uirgulam de 4007, et ante ipam
ponat 308j et hahehit quesite diuLsiimis quantitatem, ut in liac denotatur descriptione.
UEnim si eam, ucl qnainliliet aliam diuisiouein aliter quam per pensas prcd>ai*c no-
luerit, multiplicet exeuntem numenim per diuisoreni, et uenicnll suniinc addat rema-
nentem numoniiu ex diuUiuiie, S4ulicet ijisuin <pii su{>cr uirgulam puni precipitur. Vt
in hac niiiUiplicet 30S per 4007, et inultipliraliuni super addat 1533 que suiit supr uir-

gulam; et si collecta summa fecerit diuisum numerum, ipsam diuLsionem rectam fure
cognoscat.
ExpUvit Cfipitulum (fuintum. Incipit cnpitulum sc.vtttm
tie mnltipricfuitione intf^rorum numerorum cum ruptis.
I
Ct:m autem quemlibet mimerura ruiuslihel gradus cum c|uoUl>et rupto uel ruptis ]>er
quemlibet numerum cum quoli)>ct rupto uel niptls multiplicare uoluerls , describe
maiorem numenim cum suo nipto, uel niptis sub minori numera cum suis minutis ,
.S4:ilicct numerum sub numero, ct minuta sub minutis. Kt acrijic superiorem mimenim

cum suU ininuti.s. Et fac inde talia minuta <(ualia sunt ilia que sunt cum ipso numero.
Kt similiter de inferiori facW^s sua minuta. Et multiplicabis facta minuta superioris nu-
meii }>er facta minuta inferioris. Et summam diuides |K.*r minutu ulrius<[ue numeri sub
una uirgula, scilicet coaptata; cl bubebis numerorum cum minutis multipli-
ciiiusliliel

cationes. Et ut liec cum dcmoiistnilionibus numerorum iiitelligibiliter ostendatur


llot* capitulum in partes octo diiiidimus.
Ovmum piima erit de luulliplicaliorie iiumemrum iiitegroruni cum uno rupto sub una
uirgida.
SECiinda de multiplicatione miincrorum cum duoI)iLs et tribus ruptis sub una uirgula.
I srtia de muUiplicalioue minieronim cum duabus ruptis sub duabus uii^ulis.
Qvarta dc multiplicatione numerorum cum duabus uirgulLs cum }duril)us ruptis.
Ovinta de multiplicatione numerorum cum tribus uirgulLs.
SExta de multiplicatiuiic ruptorum sine sanis.
SEptinia dc multiplicatione numerorum et ruptorum, quorum lurgc lenniiianlur in circulo.
Octaua dc multipUcalionc |»arliuin numerorum et ruptis.

Incipit pars prima de muitiprkatinne numerorum integrorum


cum uno rupto suh una uirgula.
Si noluerit multiplicare ii ct dimidium |>cr is el tertiam, describe maiorem luiiue- IvM-rdiC -- jiMla-tMtn » (M.
tu 1!* tl; I'**-
17-
nim sub minori, scilicet J
Si suh J n, ut liic ostenditur; deinde fac dimidius de | ii; Im tf

ideo quia ruptus qui est cum it est medietas, quml sic (it: multiplicabis ii per t que
.sunt sub uii^ula {Mjst ipsa il, et de siqicr adile.s i, quod est super uirgulam de s, erunt
medie S3: uel duplica | it, cmrit 53: describe 53 siqKT 3 11 ,
ut in descriptione ostenditur:
eademque ratione multiplicabis sa |K?r suam uirgulam, boc est per 3 que sunt sub iiir-

gula post 52, erunt tertie 66, cum quibus adde i. <|U(m1 est super 3, erunt tertie 67, qne
serua super ^ 55, ct hoc fuit triplicare ^ 25 : ct niulliplicabis dimidias S3 |>er tertias 67,
cnint sexte 15li, quas diuides j>er ruptos qui suiit sub uii^lls amhonim iiumcrurtim ,
scilicet {>er s et per 3; que diuisio sic fit: multiplica s per 3, eruut 6, in quibu.s diuide

1541, exibunt integra | 256 pro quesila multiplicaliono, ut in prescripta descriptione de-
moslratur. Nam querenti quare ex multiplicatione medietatum in tertias proueniaitt sexte,

Digitized by Google
4^

rvspotides: (juiu cum semel lertia accipitur hoc cum multiplicatur per tertiam proueuit
tertia. (Juarc cum imiltipiicatur medietas unius per tertiam, scilicet cum accipitur me*
dieta.s tertie, sextam pruucriirc ncccs.se est. F.t ideo ex multiplicatione medietatum iu
tertias pruueniunl sexte. Rui-sus cum secundum alium intellectum niulliplicauimu.s du-
plum dc scilicet u ]>cr tnpium dc scilicet per 67 , tunc habuisse scxuplum
, I 11
summe eorum demunslrabo. Ex muItiplic'atione (juidein de | ts m ^ il
multiplicaliouis
prouciiit summa
<[uesita. Quare si multiplicatur
^
2 S per duplum de ^ tl « hoc est per

20, duplum quesite .summe. Ergo si multiplicatur triplum dc { 22, hoc est 67
pruueiiit
per 23 scilicet per duplum de | 11, nimirum triplum dupli, hoc est sexuplum summe
,

«|uc.sitc prouenict. Quare .sexta pars .summe muUiplicatiouLs eorum est summa quesita,

quod o|>nrtchit o.stendcrc. Et scias quin ideo niultiplicauimus 2 per 3 quando per 2 ct
per S diuidere dehcanias; quia multi|)licatio illorum non surgit ultra derciiarium numerum;
cl sic dehe.s facere dc omnihu.s numeris, quorum iimlliplicatioues non ascendunt ultra
decem. V'crbi gratia: ut cum debueris diuidere aliquem numerum {>cr 2 et per 2, di-
uides ipsum j>er 4; ideo quia bis 2 faciunt 4 ; et si numerum diuidere
debueris i|)sum
per 2 ct per 4 , diiiidcseum per 8 ; ct si {)cr 2 ct cum {>cr 10; et si |>er
per 5 , diuides
3 cl per 3, diuide.s eum per 9 ; et si jM*r 3 cl per 5 numerum «liquem diuidere no-
lueris, diuidas eum ]>cr
pj ideo quia inultijdicatio dc
: 3 in 5 surgit in I 5, quia nu-
r<l Sl rreto- merus maior est dc 10. Vnde melias est ut diuidas per |
quam per 15.

De einlem.

ll«a ... n>uli>|-lir>liu«i« • Item si uulueiis multiplicare ^ 12 ))cr \ 23 , describe quc.slioncm ut hic ustcmliUir ,
21 trria . lia- S 6j |m(. 44 .

Iiu. Sl-81|.
el multiplicabis 12 jier 2 que .sunt .sub iiirgiiia, ct addes 1 quod est .super ipsa 2, erunt

medie 23 . Item imiUiplicahis 23 per S que .sunt siih tiirgula, ct addas 3 que sunt stiper
ijis^i 5, erunt quinte iis : muUiplirahls ergo medias 2 .S per quintas 118, erunt medie
quiiitc, scilicet di^irac 29 dv: quare diuides per 2 et per 5, tpie sunt sub uirgulis, huc
est per 10, ucl dcln^s 2950 diuidere per 10; quia cx duplo de ~ is quincuplum de
in | 23 ,
.scilicetdc 2S in iis, prouentt decuplum nuiltiplirationis dc ^ 12 in | 23 , exibunt integra
203 ct nihil aliud, ul .siqK^rius in questione demonstratur. Poles enim summam dicte mul-
tipliculionis aliter rrperire, scilicet ut ante quam nmlliplices 2.S per 118, diuidc 25 por
5 dc uirgula; cum per ipsam integraliter jHissint cliuidi, exibunt s que scrua; ct diiiide

118 per 2 que sunt suh uirgula; cum eorum mediota.s sit integra, exibunt 59 , que mul-
tiplica per 5 scruata fuetunt quinta pars do 25 enint 295 , que sunt .summa dicte mul-
tiplicationis, ut superius reperUim est: et hec talis est uitatiu multum est consideranda,

per quam cuitatur labor imiUiplicandi ct diuidendi: graiiius enim est multiplicare 25
per 118, quam 5 per 59 ; quorum nmiliplicatumcm, scilicet dc S in 50 non o]>urtet per ,

aliquem ruptum diuidere. \ nde cum dclmeris multiplicare ali({iicm miiiicruiii jicr aliquem
iiumcnim, ct debueris summam illonim |>er aliquem numerum, «cl numeros diuidere, per
({ucm, ucl ]>cr (pius aliquem iiumorurum illorum ptjissis iiUogralitcr diuidere, studebis

seiuj>er diuidere has «pios integraliter diuidere |H>teris, ante quam multiplices: dcin<lc
multiplicabis residuum numerorum ad inuicem, ct diuide.s per ruptum, ucl per ruptos
*pii lenianchuni ex cuitatione, quod in .siMpienlibu-s demonstrare curabimus. Sed primum
uolo demonstrare unde talis ciiitatio pnKcdat. Quia ex mullipliralionc dc 25 in iis pro-
uenit decuplum multiplicationis de ^ 12 in | 23 , ut habetur per ea que in antecedente

Digitized by Googie
.

49

muIlipUcatione du\imus. Krgo ex multiplicatione quinte partis dc iS in 118 proucnicl


quinta decupli triplicationis de | it io J 13, scilicet diuisum ipsius multiplicationis :

quare si multiplicetur quinta ss, scilicet 5 per dimidium de ti8, scilicet per 59, pro*
uenit ijtsa multiplicatio dc J is in { 83.
Ve eodem. Rvnu* .... P^nui • |lwi. 21 i>*.

et*. Um. 22-21>. >>"


Rvrsus si uolucris multiplicare ~ 13 {>cr f 84, descriptis numerU ut liic ostenditur, 4l7j.

multiplica I3 per 3 et adde 8 , que sunt 5U{ier ipsa 3, erunt tertie 4i. Item multiplica
per U
84 per eorum regulam, lioc est per 7, et adde s, erunt septime 173, quas multiplica cum $
41
!)
41, erunt uigcsiine prime 7093. Quas diuidc |>er 3 et per 7, que sunt sub uirgulis po*
1*5
sitis sub uiia uirgula sic exibunt integra ^ 337: dc bac enim multiplicatione non
potes aliquid cuitare, ideo quia 4i ucl 173, nec per nec ]>cr 7 intcgralitcr diuidutUur. .73(5
3,

Si autem |>er pensam noucnarii cognoscere uolucris utrum recta fueiit liec multiplicatio, {M>nM

Ilei non : accijie pensam de 13 per cimdcni iiouenarium que est 4, et multiplica eam 14337
l>cr 3, (juc sunt sub uirgula post i|)sa I3, erunt is, et adde 8, que sunt super ijisa 3,

enint 14, dc quibus accijie pensam, que est 5, et serua eam. Et uidc de 4i si jk?!!.*»!

i()sorum est 5, sicut modo seruasti; quia tunc scies i|isa 4i recta esse, si pensa eoium
fuerit s. Tcasa enim de 4i est 5, ut opjKirtet; quare scruabis 5 su|>er 4t, ucl post ipsa:
jKXstea uidebis per camdciu pensam mmeuurii de 173 si recta sunt, uidclicet multipli-
cabis pensam dc 84, que est C per 7 que sunt sub uirgula, et addes 5 que sunt super
ipsa 7, erunt 47, quorum pensa, que est 8, serua. Quia talLs debet esse (>ensa de 173, et
Ita est: quare pones 8 super 173, et multiplicabis pensam dc 4i per pensam dc 173 ,

scilicet 5 i>cr s, erunt lO; de quilius extrahe pensam, remanet i, quod est i^ensa summe
multiplicationis: seniabis enim ipsum i sujtcr summam multiplicationis, scilicet super
pj 337.Et multiplicabis pensam de 337 que est 4 per 7, que suut sub uirgula post 337;
et super adde s, erunt 33, quorum pensa que est 6 multiplicabis per 3, que sunt su}>cr
eadem uirgula post 7, et adde i, quod est super ipsa 3, erunt 19, quorum |>eusa est i,

ut pro pensa summe multiplicationis super 337 in questione seruatum est: ergo recta
est dicta multiplicatione (ric); nam ordo probandi est cum inceperis multiplicare, debes in-
cipere probare. Vt in bac multiplicatione, cum habuisti 41 ex multiplicatione de 13 in
3, duobus super additis, debuisti statim |icr pensam cognoscere, st i{isa 4i recta esset :

similiter et cum habuisti 173, debuisti cognoscere per pensum si recta esset. Iterum cum |

multiplicasti 4i per I73, debuisti c<^Tioscere per pensam, si eorum multiplicatio recta esset.
Et cum habuisti summam, scilicet 337, debuisti cognoscere similiter, secundum quod
su}>crius demonstrauimas, si illa diuisio rexia esset. Itmiai ---• «riwijiN • ir*'1-2l
li». 3-|i)i 42. I*»-
Ve eodem 16 . |.g. liM. X).

Iterum uolucris multiplicare j 16 per { 27 , descnpta questione, multiplica ic per


si
6.S
eorum uirgularo, scilicet per 4 et adde i, erunt quarte q 5, quem numerum proba per
jMMisara sic: ut si per pensam septenarii probare uolucris, diuides lo per 7, remanebunt
2, qiic multiplica |H*r 4 dc uirgula et adde l,quod est super 4, erunt e, que diuidc per
7 , rcniaiieiit 2 ; et tot debet remanere dc G5, st diuidantur per 7, ct tot remanent. Ergo
pensa de 6s est 1, cpie serua super ftS: deinde multiplica 27 per eorum uirgulara, erunt
(juinte 137, quu.s |Mine super | 27, ct uidc )>er ])cnsam de 7 si i|Lsa 137 recta sint, sicuti
uidisti dc os; ct re|»eric8 quod {>en$a dc 137 debet esse 4 ct ita est: quia si diuiseris 137

Digitized by Googie
so

]>er 7, nimirum 4 remanebunt. Quare seruabis 4 super 137 pro ipsorum pensa: deuide mu)'
tiplicabis 63 per 137, erunt uigesime SMS. Que multiplicatio si recta fuerit, ita per eandem
septeiiarij pensam cognosces: multiplicabis seruatam pensam de 65, scilicet i, per j>eiisam

de t37 que est 4, erunt 8, cpie diuides per 7» remanet i: et tot debet remanere de 8905
si diuidatur per 7, et ita fit. Vnde cognoscimus quod recta est illa multiplicatio. Postea
diuide 8905 per ruptos qui sunt sub uirgulis, hoc est per 4 et per 5 jxisitos sub una
uirgula. Tamen diuide prius per 5; ideo quia 8905 integraliler ()er 5 diiiiduntur, eiibunt

445 pro summa quesite multiplicatiouis. Que diuisio si recta est, ita debet cogno>
scere: diuides 445 per 7, remanent 4. Que multiplica per 4 que sunt sub uirgula post ipsa
443, et adde 1 quod est super i[xsa 4, erunt iV, que diuide per 7 remanent y, que mul-
tiplica per 5| que sunt sub uirgula }>ost 4, et adde zephyrum quod est super 5, erunt

is; que diuide per 7, remanet i; quod i cum sit pensa de 8905, scimus quod prescripU
diuLsio recta est. Et scius <|uarc s que sunt sub uiigula diuisiouis post 4, cum super

i|)sa sit 0 , nihil representant. Ergo descnpta multiplicatio est > 445. Posuimus enim i{isa 5

sub uirgula ut inucniretur pensa. Aliter prumtius potes banc eandem multiplicationem
cuitando rc|>cnrc, scilicet ut diuidas 65 reperta per 5 que suiit sub uirgula, exibunt I3,que
multiplica per 137, ct diuides per 4 de alia uirgula, exibunt similiter j 445, ut superius
reperta sunt. Nam sem]^>er cum debemus alirjucm numerum |>er 4 ct per s diuidere, hoc

est per si ipse numerus habuerit consuescimus ijtsum prius per 5 quam per 4 di*

uiderc, propter integram ijksius diuisionem, sicutimodo fecimus de 8905. Et si numerus


i|)se per 4 integralitcr diuiditur, consueuimus ijisum prius per 4 quam per 5 diuidere. Et

si numerus ille nec per 4, nec ]>er s integralitcr diuidi possit, consueuimus i|isum di*

uiderc ]>er
^ ; ideo quia quattuor quinque faciunt 20 , quorum regula est Et hoc
facimus pn>pter pulchriorem locutionem; quia pulchrius est dicere quam j- quamuis ,

idem sint. Similiter debes intelligere dc quibusdam aliis numeris, scilicet cum debueris
diuidere aliquem numerum per 3 ct }>er 4, hoc est per qui numerus non diuidatur
per aliquem i|isorum integralitcr, diuides curo per quod est pulchrius. Item cum de-
bueris diuidere |>cr 4, et per 4, hoc est per diuides cum per |J.
Et cum debueris
diuidere per 3 cl per 6, boc est |)cr diuides per ideo quia tantum faciet mul-
lijtlicatio dc S in 9, quantum de 3 iu 6. Item cum debueris diuidere per 4 ct per 6,

hoc est j>cr


JJ,
diuides per Et cum debueris diuidere per i|, diuides per Et
cum debueris diuidere |)cr diuides per Et cum debueris diuidere per di-

uides per fj; ideo quia utraque uirgula, scilicet cl est regula de 36. Sed nos di-

ligimus plus extremos numeros, qui sunt a decem et infra in compositionibus nume-
rorum, ct ideo pulchrius est quam Et hoc idem intclligas dc preccdciitihus. Ve-
nim si diuidere uolueris aliquem numerum |>er aliquos alios numeros infra dccenarium
exLstentes, prelcr hos quos superius docuimus coaptare, cum ipsi coaptari noii possint,
diuides ipsum per ijisufi; ut si dcbuciis diuidere eum {>er s, et per 7, diuides ipsum
j>cr , et sic intelligas de reliquis.

Rvrsus si uolueris multiplicare | 18 per ~ 94, descripta questione, multiplica 18 per

eorum uii^ularo, hoc est per 8, ct adde 3, eniiit 147. Item multiplica 94 per 9, ct adde
fuj. n 4, erunt Que multiplica per I47 et diuide j>er ruptos, exibunt
990. 449, quorum pensa j ^
est 0 per U. Nam si dc que i>artes sint unius integri scire uolueris, multiplica i quod

Digitized by Googie
;

81

est super 9 per 8, et adde 4« erunt it; que serua pro numero denominante: et multi- Ai JIQ
•*
’ ' .... «il luiani * [M.tX
rrrfa. I'6| XO . hu'
plica 9 per 8, que sunt sub uii^^la, erunt 7S pro denominato; que diuide per seruata Ai — fmt. 51. u. T|.

la exibunt e; de quibus 6 dicas } ; et talis pars sunt II de 71: similiter talis sunt
«I 147
I unius integri. Dicam hoc pulcrius;
quia ex multiplicatione de a in 9 surgunt 7i: fac |pen»A
[p.
1 prr 11 Qj
septuagesimas secundas de uno integro, erunt 7i; de quibus accipe nonam et quattuor * 18 i

octauas unius none, erunt 8 et 4, scilicet ii, ut habentur ex multiplicatione de i quod


est super 9 in 8, additis 4 que super 8. l^rgo sunt Quare proportio de ad unum ISO
(s
integrum est sicut ii ad 7i. Sed proportio de ti ad 71 est sicut pro{>ortio duodecime i*»
partis de ii ad duodecimam partem de 71, lioc est de i ad 6: quia ut in Euclide re-
peritur, sicut totum ad tutum, ita juirs est ad partem: est enim de 6 sexta jmrs que
habetur pro summa prescriple multiplicationis de | 449.
Aliter jKissumus banc eandem summam euitandi reperire: sed cum debeas multiplicare

147 per 110, et |>06tea diuidere per 8 et per 9, multiplica tantum tertiam partem de M9,
que est 49, per quartam partem de iio, hoc est per ss, et diuides summam per tertiam
partem de 9, hoc est per 3, et per quartam de 8, hoc est per i. Ergo diuides eoimni
summam exibunt j 449, ut superius repertum est. Et nota cum numerus deno-
per 6,

minans comunicat cum denominato, scilicet numerus qui est super uirgam cum numero
qui est sub uirga, tunc debent aptan diuidendo eos {>er maiorem uuiacrum, qui est
comunis ulrisque, a quo ipsi sunt comunicantes. Verbi gratia: habemus ^ : sunt enim
e cum 9 comunicantes, et est eorum comunis measura ternarius. Quare diuides utiaque
eorum per 3, et quod ex diuisione superioris proucnerit, scilicet i, pones su{)er quamdam
uirgam; et quod egredietur ex diuisione inferioris pones (sic) ]>oncs sub ipsa; et habebis
t •’ r«
quinarius, scilicet numerus denominaas comunis mensura eorum.
Quare si diuidautur utrique numeri }>cr s, scilicet s et lo, proucniet | pro uptatioue de •
et hoc iutelligas in similibus. Est enim modus inucniendi maximam comunitatem quam in-
ter se habent numeri comunicantes, ut diuidus maiorem per minorem; ct si ex ipsa diui-
sione nihil superauerit, tunc minor numerus erit maxima eorum comunis mensura, ut in
et si ex ipsa diuisione aliquid superfuerit, .serua illud pix) residuo [irimo in quo diuides
minorem numerum; ex qua diuisione, si nichil supci-fucrit,tunc residuum primum erit co-
munis mensura numerorum ut in quorum comunis mensura est i: quare diuisis n per
10 , remanent l, in quibus 10 integralitcr diuidunlur: cl si ex diuisione minoris numeri
per primum residuum aliquod su{)erfuerit, uucabis illud residuum secundum: in quusi
maior numeras integralilcr diuidatur, tunc residuum secundum erit comunis mensura
numerorum, ut in quorum comuuls mcasura est 4: cpiia, diuisis 10 per ii, remanent 8;

in quibus diuisis ii, remanent 4, iii quibas ti iiitegraiitcr diuidunlur: et si ex diuisione


maioris numeri abquid superfuerit, uocabisque eum residuum tertium, in quo diuides
minorem numerum; et sic semper facies, donec aliquod residuum proucniat in maiori
numero, per quod iutegralitcr diuidatur minor, ucl donec in minori proueniat residuum
]>er quod diuidatur maior; et illud residuum erit comunis mensura et maxima, ut iii

Euclide apertis demonstrationibus declaratur.


E-rpiteit /Mrs prima sexti capituli. Incipit seauida
De multiplicatione numerorum cum pluribus ruptis sub una uirgula.
Si autem 13 et tres octauas, et dimidium unias octaue, quod sic scribuntur
^ t3, uo-

Digitized by Google
qit* »it .... Ilmt n » (Cut. luerui multiplicare prr I4 ct duas nonas ,
ct Ires rpiarUs unius none ,
<|ue sic scri-
rr.fi., u. ai-S9i &t. La.
lilj. buntur ^ 14, describe questionem ut hic ostenditur. Et multiplica 13 per 8, et adde 3,

pcflM r*t 2iS


erunt oclauc 107; que sunt sub uirgula per 8 et adde i, qnod
que multiplica per i,
/q
3 PCMI lil est super ij>sa s, erunt scicdecime sis; quia s et 8, que sunt sub uirgula, insimul mul-
13
tiplicata, faciunt 18 pone ergo iiS suj>er pj 13. Similiter multiplica 24 per eorum uir-
:
B7S
i)
gulam, scilicet per 0 ct adde 2 que sunt super 9, erunt none tis; que per 4 que sunt

—iu ' 44 sub uirgula post 9, et adde 3 que sunt super 4, eruut 875 trigesime sexte; quas pone super
— 24, ct multiplica 2is j>cr 875, ct diuidc per numeros qui sunt sub uirgulis utriusque
numeri, Loc est per ucl per JJ-J,
quod csl pulchrius, exibunt 320; ct sic ]>otrris

multiplicare per quemlibet numerum cum duobus ruptis sub una uirgula per qucinlil>€l

numcnim cum duobus ruptis sub alia. Item si


|
14 et tres undecimas et tres octauas unius
* *
undecime ct dimidium oclauc unius undecime, que sic scribuntur •
14, multiplicare
uolucris per 25 ct quattuor Ircdecimas, ct duas nonas unius trcdecime, ct tertiam unias
niai a»nr . fw^ik de »
4fvl. 4t vrrt». Illi- l-lOi |>'C. none dc una tredccima, que sic scribuntur ^;25, describe questionem, ut liic osten-
ii, tio. l3-44>.
ditur; ct multiplica 14 per eorum uirgulam, hoc est |M*r ii,ct adde 3; que pers, ct
prttsa os I adde 3, que sunt super 8; que per 2 ct adde l, erunt centesime septuagesime sexte
S5I9
0 l>cr ^ (•
2519, quas pone .super *
\
14. Similiter multiplica 25 per eoi-uin uirgulam, erunt trecen-
t«l .
:«ii tesime quinquagesime prime 8890, quas ]>une .suj>cr 25: et multiplica 2519 per 88M,
5 N8UI) erunt 223930to; que diuidc per rclhjuos ruptos qui sunt sub utraque uirgula, scilicet

jHur , exibunt 362 : cjuia cum dc J euitutur remanet \ . Quam multiplica-


tionem, si probare uoluciis, accipe pensam de j * - i4,quc sic acci-
per i^tLsara de 7
fr n J
pitur: multiplicabis pensam dc 14, que est o, per pensam de ii,quc est 4, ct adde 3,
que .sunt super il, erunt 3; que multiplica per pensam dc 8 que est l ct adde 3, que
sunt super 8, erunt o; que multiplica per 2 que sunt sub uirgula et adde i, quod est

super 2 , erunt 13, quorum jwnsa, que est 6, est pensa dc Eademque uia ct
*
ordine accipe pensam de [
25, et inucnias eam esse o, que multiplica per 6, scilicet

|>cr pensam dc *
[
I4 modo inuentani, erit o, quod est pensa summe multiplicationis.
*
Viide uideos si {>cn.sa
^ ^ de
h~ll "
recta erit multiplicatio; et intellige
pensam de I3, et suis fiuctionibas, scilicet C esse pensam numerorum, scilicet de 2519

et pensam dc 2.5 et suLs fructiuiiibus, scilicet o, est j>cnsa dc 8890: «piare pensa que pro-
uciiit dc 6 in o, scilicet o, est pensa multiplicationis de 2.ii9 in 889u.
St a»i oiirntlUuf ( fui. 44
vrrto, lin. ll}-44-,pM- &4, Ua.
42 4IJ.
Si uis multiplicare i$, ct tertiam ct quartam unius integri, que sic scribuntur cum
duabus .separatis uirgulis i i per ct quintam ct sextam, que sic scribuntur f | 86,
describe qucsliuncm ut liic ostenditur, et multiplica 15 per 3 que suut sub prima uir-

gula ct adde i, quod est super 3, erunt tertie 46; quas multiplica per 4que sunt sub
alia uirgula, erunt dmxlecime I84, super quas adde niulliplicutioncm dc i quod est su|>er
4 in 3: quia quarta cqualur tribus dufKlecimis, erunt similiter duodecime i87, qua.s jKjnc
ili qucsliuiic super 1 1 is. Similiter multiplica 26 per suas uirgulas, lioc est per 5, ct addes

1, quod est su|>er 5, erunt xxx.*"" 791, quas pone super ic; ct multiplica I87 j>cr79i,

erunt 147917; que diuides per omnes numerus qui sunt sub uirgulis, scilicet }>cr
qui coaptati reuertuntur in exibunt 4io, ut in questione ostenditur.
liem si uolucris multiplicare | y !6 cum J 27, descripta questione, multiplica iC|>er n
5 et adde 3; que omnia multiplica per 9, et adde multiplicationem dc 2, que sunt super 9 iu

Digitized by Googie
53

s, eruni 757, que pone super


| } le. Itera multiplica 27 i>er suas uirgulas, enmt 2442 , per « •••• ,^-unJtMn • a
}• l•Dlt iifi. tX iMc. 42. Im.
que multiplica 75 , et diulues . •
}
summam per omnes .
‘I*
ruptos, scihccl per
. .
et c<»apta
»

i»*. 54, i,«. •).

ruptos, exibuot 467. Quam multiplicationem, si per pensam de 7 probare uolucris,


accipe pensam de te, que sic accipitur: multiplicatur pensa de I6, que est s, per
||
5 de uirguin, et suj>cr adduntur 3, que sunt super s, Ount 13, qiionim pensa, que est
6, multiplicatur per |>cnsam de 9 que est 1 , fiimt it; super que additur multiplicatio
de t, que sunt super 9 in S, fimit 29, quorum pensa, que est 1 , est pensa de I 6 £t tot .

debet esse j)cnsa de 757 et ita est. Item aad|KJ j»ctisam de - }


S7 que accipitur secundum
quod accepimus ipsam de 1 1
et iiiucnics pensaro ipsorum esse 4, que 4 surit pensa
* *
de 2447. Multiplica ergo 1 per 4, erunt 4, que 4 sunt |>cnsa summe, scilicet de 467.

** > II
[wrles unius numeii reduccic uis ,
multiplica 11 per 10 , et eorum
summam multiplica {>er 9 et hoc totum per 4, erunt 3M0, qui numerus est dciiominalus:
,

pone ergo ipsum sub quadam uirga, et multiplica s que sunt sub 11 per 10 et addes ,

4, que sunt su[>er 10; que omnia multiplica per 9 , et adde 8, que sunt super 9; que

per 4 et adde 3, que sunt super 4, erunt 3059, qui nuraenis est denominatus. Quare
pones cum su|>er uirgam, et habebis
per
pro re quesiia. Jlcm si uis multiplicare
multiplica integra per
17

eorum uirgas ordine vsuprascriplo; et habebis pro su-


^
-pj j 28 ,
perion numero 1241 , et pro infcrioii numero i448 ; quos numeros debes insimul mul-
tiplicare, et summam per omnes ruptos diuidere, scilicet |>cr Et quia coimmicatio
inter numerum diuidendum, et diuidentero, hoc est inter miineros multiplicantes et nu-
meros qui sunt sub uirga, debes immitari modum cuilatioiiis supradictum, uidelicet ac-
cipies
Y: *
scilicet 73 pro uno ex multi{dicationibus (w) numeris, propter quod
relinquemus que sunt sub uirga. Item accipies ^ de 1448, scilicet isi pro alio; et
I7, |

relinques de uirgula. Ergo multiplicabis 73 per I8I, et diuides summam per reliquos
-J

iiumci’os, qui sunt sub uirga, scilicet (>er exibunt 489 pro quesita multiplicatione:
cuiussummae probam accipies ex proiKt de 73 et de isi; cum eorum multiplicationis
summa sit diulsa. Nam pro { dices j; pro j-J dices J
et tertiam none. Item habemus
in quadam uirga hoc pronuntiabis ita: pro dices et pro f dices «(uartam
dctumc; et pro | dices dimidium octaue decima; et pro | dices dimidium sexte octauc
decima; et hoc contingunt propter comunitates quas haWnt supciiores numeri cum in-
ferioribus. Et notandum quod multe fractiones, que sunt sub diuersis uirgis, passunt re-
duci ad unam uirgam, scilicet ad j)arlcs unius numeri, ut iu suo demuiLstrabitur loco.
Sed Ilie, qualiter duc fractiones que sunt sub duabus uii^is couiunguntur, duxi neces-
sarium demonstrare: multiplicabis numerum qui fuent sub prima uirga per numerum
qui fuerit sub secunda; et quot pioucnict, |kmics sub quadam uirga: deinde multipli-
cabisnumerum qui est super piimam uiiguin jier numcium qui est sub secunda; et
numerum <pii est super sccuudan\ multiplicabis per numerum ({ui est sub piima; et has
duas multiplicationes cuniuiiges ; et quot prouencrint pones super uirgam, et habebis
optatum. Verbi gratia: uolumus addere ~ cum multiplica 2 per 5 que sunt sub uirgis,
erunt to, que (»onc sub quadam uirga; et multiplica 1 quod est super 2 per 5, et 2 que
sunt super 5 per 2 que sub uirga, erunt 5 et 4, scilicet 9: que 9 pone super uirgam,

et habebis ^9 l s*
Aliter fac de uno intcgni decimas, erunt decime tO: quare pro
\
habebuntur y« » et pro {habebuntur,^; et sic pro { et { habeutur ut prediximus.

Digitized by Googie
51

El f[uamuU per os duos modos possunt quelibet due fracUoues duarum uirgarum ad
unam reduci uirgam; tamen, qualiter in fractionibus que habent sub uirgis numeros co-
municantes, subtilius procedere edocebo. Vt si uolueris | ^ in unam uirgam reducere;
quia 3 et 0, que sunt sub uirgis, comunicant inter eorum cornu* se, et est ternarius
nicatio, diuide unum ex ipsis numeris, scilicet eorum co* 3, ucl 9 per 3, scilicet {>er
munem mensuram; et quod prouenict multiplica per alium numerum et prouemeot 9 ,

pro numero denominato. Verbi gratia: multiplicata quidem tertia parte de 3, scilicet
I per 9, ucl multiplicata tertia |>arte de 9 ]>er 3, nimirum ex qualibet multiplicatione
prediclarum 9 proucnient: ponas ea sub quadam uirga, et multiplica t, quod est super
3, j>er tertiam partem de g, erunt 3 que scrua in manu; et multiplica i que sunt $U(>er

9 per tertiam partem dc 3, scilicet per i, erunt 9; que adde cum 3 scruatls, enuit 5;
que pone super uirgam sub qua posita sunt 9, et habebis | pro ^ * Item uolurous .

addere | |: quia binarius est comunis de 4 et de 6, multiplica dimidium de 4)>cr6,


ucl dimidium de 6 ]>er 4, uel accipe dimidium multiplicationis dc 4 in 6, et habebis ix;
<{ue pone sub quadam uirga, et multiplicabis 3, que sunt super 4, per dimidium de C,
que sunt super 6, per dimidium dc 4; ct Iiabcbis 9 et 10; que insimul iunge, erunt 19;
que 19 (Minenda esset su(>cr ix (xisitis sub uirga, si esset minus quam IX: sed quia sunt
plus, diuides 19 per ix, exibunt coniuiictionc dc J j. Et nota cum sub duabus
uirgulis ponuntur numeri comunicanles, uel ex quorum multiplicatione non proueniat
ultra decem, tunc ()ro(iter dictam doctrinam debes ipsas fractiones reducere ad unam
uirgam, et ipsarum habere loco illarum duarum uirgularum, ut in sequentibus demo*
strabo. Sed (>onam prius in subscriptis tabulis duas fractiones quas aptare debes; et
ante eas ponam aptaliones carum, et incipiam a j ct ~ que suiit l: deinde secuunlur

~ \ que sunt |
ct celera,que in sequentibus tabulLs describuntur.


MU« i t i . i«ko t
1
1 • ^
5 » % !• S

i 1 4 1 A
1
T t » A '
f !•
t <
1
1 1 ; i t > t t
» % 1 1
t T t t*
> 1
1
* *
« 1 t r
T 1 1
f r to 'i ? ? S
1 « t
1 t t« i • • II <

Digitized by Google
55

Nulis ila<jue proscriptis uirguUrum attationibus ;


ot proponantur multiplicare §
(•I. rrrf».

per I j
13: multiplicabis | tl per ~ 11 . Similiter si tiis multiplicare | f pci* adde
primum J cum erunt ~ i, hoc est ;
qiuxl adde cum ii, cnint ^ 13: similiter adde
$i MM •••. 14 <ir.

^ cruut j : ergo multiplicabis 1 I3 per ^ 13> et sic intelUgas iu similibus. i'l5| p*K- !>>. C
e*«, li«-

Incipit pars quarta. — 56. I>n- lit.

Si uis multiplicare n el quinque octauas et dimidias octaue et duas nonas et quintam


uone per ss quattuor undecimas ct tres o<-Uuas .xi.* « et quintam ct duas quiutas
«piinte, scribe uumeros, ut in margine cernitur) et multijdica 17 per quam primam uii^am,
scilicet ]>cr h, et adde s; quod totum per s et adde i, erunt 1S3; que multiplica per muneros
qui sunt sub secunda iiirga, scilicet per 1) ct illud totum per s, erunt 11735: nunc proba
si rcctc multiplic^asti, scilicet )>cnsam de n, que est 3« |H?r septenarium multiplica {>cr

Digitized by Coogie
S6
]»cnsain dc 8, que est i,ct adde 5 que sunt super 6; quorum pensa, scilicet 1, multiplica per
8 ct adde i, <juod est su|>er 8, erunt 3, que sunt pensa de883; quam multiplica per pensam

de g, erunt 6; que multiplica {>cr 5 que sunt sub uirga, cnmt 30, quorum pensa est, scilicet

s, est pensa inuenti numeri, scilicet de 12735 : deinde multiplica t que super 0 per 5 ,
el adde 1
,
quod est super ipsa 5; que per 2; que per 8 que sunt sub prima uirga, erunt 176;
dc quibus accipe probam sic: multiplica 2 que sunt super 8 per 5 et adde 1 , erunt 11 ;

quorum probatio, scilicet 4, multiplica j>er 2 , erunt 8; quorum proba, que est 1 , multiplica
per probam de 8, proueniet 1
;
et tot debet esse proba dc 170: ct quia ita est, scimus
176 recta esse: adde ergo ea cum 1273S, erunt 12911 , quorum proba est 3, que proucnit
ct additione probarum iunctorum numerorum: senia ergo ca super 17; studeas ordine

(v«uin ('roliarf •. t4
rodem muitiplican; 28 per suas uirgulas,et proucnicut 63091; senia ergo super 28, ct probam
rrtta. Ua. IS>2$i j>a(. 46. ba.
II-IO).
curuin similiter, que est O; et mulliplic;i 12911 per 63091 diuidc per omnes numeros qui
sunt sub 4 uirgis, ct apta uirgiilam; cl habebis qucsiUim summam, ut iu questione ostendi-
1 I » 9 2 D 0
tur: cuius summe prol>a est quod proucnit ei multiplicatione seniatarum probatarum in se.
I s I g » i
r « ( T « 10 to Rursus si uis miiUiplicarc 19 per 23; ct multiplica 19 per suas uirgulas,
< U 7 0 3 I 9 scilicet per 10 , ct adde 3 que sunt super que per 9 et adde 2 que sunt super 9 ; que
lO;
nt >u erunt 12175; que multi]>lica |>cr 8; que per o; que per
|»f 6«* per 7 ct adde s que sunt super 7 ,
4
S S t « l » 2 que sunt sub secunda uirga, erunt 1168S00 , quorum prolm j>cr pensam de it est 6 :

scrua ea, cl multiplica i, quod csl 5U]>cr 8, per 6 et udde 5 que sunt super 6; que
2 et adde 1 quod cstsiij>cr 2 , erunt 23; que multiplica per 7 ; que per 9; que {icr 10 que
.sunt sub prima uirga, erunt 14490, quonim proba per 11 est 3:adde ergo 14490 cum seruatis
1 108800, erunt ns3290, quorum proba est 9 , ul colligitur ex c et 3, que sunt probe liomm
dictorum numerorum. Multiplica ergo 11S329 per 1070319 que proueniunt ex multiplicatione
dc 23 in suas uiigas, et eorum proba per 11 est 4: ct diuides summam per numeros qui
sunt sub omnibus quattuor uiigis: ut si uis cuitare comunilalcs quas liabent numeri
luulliplicantcs cum diuidentibus ,
accipe ~ dc 1183290; ct dc decima accipies tertiam
partem, nenient 39443. Similiter diuide ioo4so9 i»cr 3,6111111 354953 ; que multiplicabis jK^r

39443, et diuides summam per omnes ruptos prodictos, extractis cx eis est

et studebis aptare ruptos online supntscripto;ct lialrebis quesitam summum, ut in questione


osleudilur. Kt si ipsa probare uulueris, multiplica probum de 39443 per probam de
334953, ct balicbis probum quesite summe.
8« MI aa>»r*<' •
Incipit fxtrs (piinta.
rrfto. tia. St-26i pig- Mi Im.
S«42>. .Siuis multiplicare 21 et | et 7 et J per 32 ct f ct ' cl {, describe numeros ut in

margine cernuntur; et multiplica Si |>cr 3 et adde 1 quoil est super 3, erunt 64; que

|>cr 4; que j>er s que sunt sub uirgis ucl in una multiplicatione; multiplica 64 per 20 ,
erunt 1280 sexagesime; ct 1 quoil est su|>cr 4 quml est quarta, multiplica {>cr 5 que sunt
e
sub tertia tiiiga; que per 3 rjuc sunt sub prima, erunt sexagesime 15. Item 1
,
quod est
I t 9 super 5 quod est quinta, multiplica ]>cr 4 que sunt sub secunda uirga; que per 3 que sunt
» V T 32 0 sub prima, erunt sexagesime 12 : adde ergo I2S0 ct I5 ct 12 sexagesimas, erunt sexagesime
5 t T >
« t • 9 (•
713
1307; ct tot sexagesime smit in | 21 ; quorum prol;a per ii est 9, que habetur ordine
;

quo rauUiplicaulur nuracri. Similiter fac sua minuta de 1 1 32, scilicet multiplica 32 -j

per 7 el adde 3 que sunt super 7; que per 9; que per 3 , erunt 10844 quingentesime quarte.
Item 2 que sunt super 0 mulltplica per 8; que (>cr 7, erunt 112 similiter quingentesime

Digitized by Googlf
S7

(juarlo. liem i ijutHi «*st suj>rv 8 multiplica per 9, cruul 9 septuagesime secunde, <juas
inultiplicA per 7, enint 03 quingcnlejsimc (piQrle,<pnbus additis cura quingentesimis quartis
ns et cum 10344, erunt losi 9 quingentesime quarte, quarum pruba ]>er ii est 8 ; deinde

multiplica 1307 |>er 16519, et diuides summam per sexagies quingenta 4.*% boc est per
4 Hnne.s numeros qui sunt sub .sex uirgis, scilicet per rT"^T scilicet de j-J

fac — , et de fac d; et sic habebis pro aptatione uirgule f-J-jo» et


summa quesilc
multiplicationis est in questione ostenditur. Et memento ut in similibus
imiiquam jKJiias sub uirgis unius lateris numeros sibi inuicera comunicantes:et si ab aliquo
tibi pro|M)sili fuerint, adde eos, scilicet redige cos in unum iiirgam si |Hitens, ucl in duas,

[ter doctrinam c|uain l>abes superius, et per ea que sunt in tabulis siipniscnptis: sed ul hoc

melius intcliigas, pn>}x)nam quasdam aplationes uirgulanira: ut si iits aptare J ^


de

5-y fac [, et defac ?; et sic pro \ \ jbaliesJ. Itera pro 5 |


habebis *; quia ~ |
J J
sunt t
et I ^ sunt |. Rursus pro 1 1 ^ habentur et pro ^ |
[
habentur quia \ | sunt

J
et J J sunfjjel pro J J J
habentur f }; et pro J | habentur J;et pro { j } habentur

\ et pro \ J
liabeutur lioc est ; cl si uis aptare J { j,addc primum | cum ;j enint
~i deinde adde ^ scilicet multiplica dimidium de B {>er 18, uel dimidium de 18 per 8 ,

seu accipe dimidium multiplicationis de 8 in 18, et prmieniunt 72 quodeumque feceris de

predictU senia ea sub quadam


numero denominato; deinde ut habeas niimenim
uirga pro
denominantem, multiplica <, quo<l est super 8 per dimidium de 18 cl 5 que sunt su|M?r is ,

|>cr dimidium de 8 uciiient 9 et 20, hoc est 29 pro numero denoraiiianle: pone ergo ea
,

su{>cr 72 et habebis pro J’ pro J j ucl aliter iiiuento numero denominato qui culuropiia

uocatur a multis; cum sil minimus iutegraliler diuidere per 6 et per 8 et per 9, scilicet

72, accipe ex eis J et | et j, exibunt 12 et 9 cl 8 , scilicet 29 pro numero denominante.


Et si
J*
redigere uis in partes partium de 72, diuidc 29 per regulam de 72, exibunt JJ,
quam uii^am habeas loco de ; ^ f •

Irem si uls aptare


^ inucnias minimum mensuratum nurneromm s et 8 et lo, huc
est minor numerus qui iutegraliter diuidalur per unum quemque eorum, erilque lio: |x)ne
cum sub quadam uirga, et acci|ic i 120 , erunt 20 ct 15 ct 12 que adde simul, ,

cniiU 47, que pone suj>er uii^am sic — 5


: et si ea in partes partium de 120 redigere uis,
diuidc 47 per regulam dc 120 ,
cxihiiul
*
,* quam uirgam haliebis pro i
J.
Comenda
itaque hcc omnia tenaciter meraorie; ct sic rcucrlamur ad prn|>ositum.
J)e multipricatione integrorum cum tribus uirgis et duoims ruptis sub uirga.
Si uis multiplicare 23 et duas septimas et duas tertias septime et duas nonas ct octa-
iiara none ct quintam et duas quinta.s quinte |)cr 32, et quinque tredecimas et quartani

tertie decime et tres decimas, et duas quintas x* et quinque septimas decimas ct dimi-

diam septime x*, j>onc numeros ut ia margine cernuntur, et multiplica 23 per primam l«r 5 f*T iiM* • (fi*l. 21
K». 20-39; |Mg 97. t>»-
suam uirgam, scilicet per 7, et adde 2; que per 3, et adde 8 fjue sunt super 3, erunt 41 90, li«. u;.

491; que multiplica jicr 9; que per 8; que j>er s; que per $, que sub reliquis duabus
> 3 3 0 9
iiirgulis, emnt 883800 ; (piorum ]>ensa per pensam de 11 est 5. Item multiplica 2 que (2
sunt super 9, per s que sunt sub eadem uii“ga; et adde i <piod est sii)>cr s, enint 47; I»» *T ^
il •*

2923156 i

que multiplica per 5; (pie per 5, que sunt sub tertia uirga, erunt 42s; que per 3, que is » I
j
t_
32 (5
tj I I* 4 It
per 7 que sunt sub prima uirga, erunt 8925; (piorum proba csl 4 post hcc multiplica : t I 1

4, quod esi sujier 5, per s que sunt


sub eU retro, ct adde 2 cninl 7; que multiplica i » 7 < I » ! 1« 10 It

Digitized by Googie
ii

l>cr i'f que per 9; que per 7; que per 7 que sunt sub secunda et prima uirga, cnmt
10584, quorum pensa est s: adde primum tres inueutas pensas, ut 7 et 4 et 2, ciiint ii, quo>

riim |>ciisa est, scilicet o : scrua et adde postea tres inuentos numeros, erunt 905309 ,

quorum pensa est o <{uod seruasti,quam pensam rcc^uires in predicto numem &ic:diuisi5 de
primum 90, scilicet numerum duarum ultimarum figuranim per ii , remanent i; quibus
copulatis cumtribus, que sunt in quarto gradu, faciunt S3; quibus diuisis per li, re*
manent l: quo copulato cum 3 tertii gradus, faciunt 13} quibus diuisis per ii, remanent
2} quibus copulatis cum o secundi gradus, eiiint 20 j quibus cliuisis per ii, remanent 2;

quibus copulatis cum 9 primi gradus, faciunt 99; quibus diuisis per ll, remanent 0 ut

0{H)rtel: et hic est modus inuestigaudi probas iti numeris: senia ergo 903309, ct eorum
u proba super 23: deinde multiplica 32 per suas |
uirgos oitlinc quo muUiplicasti 23 per
suas, ucnient 2923156; serua ea cum eorum |>ensji (pic erit S su{>er 32; cl multiplica 903309

|ier 2923150, cl diuide per omnes numeros qui sunt sub uirgisr sed primum propter eui-

talionem qua neri potest, diuide 903300 per 3, ucnicnl 30ii03; ct diuide 2925156 per 4,

ucuient T30789, qtic multiplica per 3oil03, et dele de diuisiouc 3 que sunt sub prima
su|)orioruin, cl 4 sub prima uirga inferiorum, cl reliquos numeros apta sui»
que vsunt

una uirga, quorum aptatio est ~ ~ habebis summam quesitara,


S lV t» iV<^ n u *

ut in questione ostenditur. £t quia hanc summam habuisti diuisiune numeri pro>


creati ex multiplicatione de 30ti03 per 730789, debe^ ]>cnsam ipsius summe habere ei

multiplicatione pense do 30H03 que est o , in pensa de 730789 que est 4 :


quare est

summe pensa suprascripte est o; quia multiplicato o per 4 facit o.

De einiem cum tribus uir^is sub unaquufjue uirga.


Irem si tres ruptus sub unaquaque uirgula ponere nolueris, et in bac in qua poni-
tur mulliplicatio dc jIj nn ** iTT tH 2 *» descripta quc-slionc, mulliplicalis

11 per primam suam uirgulam, erunt 2705; que nuiitiplira per omnes numeros qui sunt suh
alLLs suis duabus uirgulis, erunt 3C5IT500, que scrua: et multiplica 3 que sunt super lO de
secunda uirgula per 0, et adde 2; que multiplica per 2, et adde l, erunt 59, que multiplica
per numeros qui sunt sub aliis duabus uirgulis, scilicet sub tertia et sub prima, cniut
1053150 que serua: deinde accipe numerum tertie uirgulc, scilicet multiplica i quod est
• » •••• • |luJ- 24
rrcto , Ii». IU*li ; p«|. S8 ,
super 5 per alia 5, que sunt post ipsa, et adde 2; que per 3, ct adde i, erunt 22, quo
li«. 24-I3}.
multiplica per omnes miincros qui suat sub aliis duabus uii^lis, scilicet sub secunda
I
pensa esi 10 l*erl| | et sub prima, eniiil 942480: adde ergo 942480 cum 1053150 ct cum 36517500 , erunt 38513139,
38513130 que pone super li ct suas uirgulas: deinde multiplica 22 per suas uii'gulas, stciili moilo

II
0 multiplicasti tt {ler suas, erunt in sumina i45iS87io, que pone super 22 et suas uirgulas;
l_s_i i ? »
I,
et multiplica 3S513130 per 145288710, ct diuide per omnes mptos qui sunt sub omnihus
I3288TI0 (9
I
I
uirgulis, et habebis summam quesite multiplicationis. Num si cuitare uolueiis ea que
1->1 i 'J_' SJ
1«**
I *J » 3 • S • inde cuitari possunt, diuide 38513130 per lO, que suiit sub secunda uirgula inferiori la-
pensa esi
I
tere : ideo quia inlegralitcr {>otcs fieri, cxihunt 3851313; que diuide per 3 que sunt suh
a 7 7 i « »~ii f if n*** tertia uirgula superioris numeri, exibunt 1283771 que scruabis; ideo quia non |>ossunl diiiidi
per aliquem numerum existentem sub aliqua suprascripturum sex uirgularum, ct relinques
quod non diuides per 3, nec per lO, in quibus modo diuisisti: deinde diuidet 145288710
per 10, que sunt in prima uirgula inferioris numeri, et per 7 ct per g que sunt suh
secunda uirgula: quia in cis inlegralitcr diuidi possunt, exibunt 230617; que multiplica

Digitized by Coogie
50

|>ci‘ 1393771, erunt 300050416707; quc diuide.s |>cr omnes alios numeros qui simt suh pre-
scriptis uirgulls, scilicet per quos apta secundum siiprascripluni
aptandi modum, exibunt 374 pro summa quesite multiplicationis.
ExplicU pars quinta sexti capituli.
Incipit sexta de multiphcatione rupturum sine sanis.
Si uolurris multiplicare 1 per | , multiplica i «piod est super 3, per l quod est su-

j)cr 4, erit i, quod diuidc {er 3 et per 4 que simt sub uirgiilis, hoc est per JJ,
ucl

per exibunt JJ
uel hoc est una pars de xii.*" (.«c) partibus unius integri: unde
jK)tes cognoscere tpiantum est si multiplicaueris J per quantum si accepens uel

JJ ; et Iioc idem intelligas de omriilms niplis; quia semper multiplicatio cuiuslibet rupti
in quemlibet ruptu (x/c) facit quantum acceptio unius illorum ex alio: quia cum mul-
tiplicatur1 tunc semel accipitur ^ : ergo cum multiplicatur tertia j:er quartam,
j>er

tunc accipitur tertia quarte, cl sic ex multiplicatione de tertia in quartam prouenit xii.*
De eodem.
Irem si uolueris multiplicare | per multiplica s, que sunt supera, |>er3quc sunt
super 4, erunt 6; que diuidc per 3 et per 4 que sunt sub uirgulis , exibunt | unius
integri.

De ewlem.
Irem si uolueris multiplicare f per J , multiplica 3 per -t <pii sunt super uirgulis,
cnint 13, quc diuidc [>er 7 et per o quc sunt sub uirgulis, exibunt unius integri,
huc est XII. "* partes de scxagiiita tribus partibus unius integri ,
que suiit quattuor
partes de si unius integri, ht hoc inuenies duplici modo. Primus quidem modus est
ut diuidas 13 et 63 per 3 ;
ideo quia hanc diulsioiicm unusqiiiscpie eorum integraliter
recipil, exibunt 4 et si : unde si diuiserU 4 per si, exibunt unius integri. Ve! ali-

ter debuisti diuiderc I3 per diuidc prius is {>er 3, exibunt 4: .similiter diuidc 9
j>cr 3, exibunt 3; in quibus etiam et in 7 diuiJes 4, exibunt septima pai-s

unius integri , et insuper tertia pars i|xsius .septime partis, quod tantum est quantum |

quattuor partes de 81 . TuJ. 34 vtr*».

• De eodem cum trihus ruptis sub una uin^da. • Si uolileri» .... dicAtna, > JmI.
34 , Imi. 1-6; iMg. 49,
Si uolueris multiplicare per , dcscril« questionem ul liic ostenditur, et multi- lia. 40-391
J-J

plicabis 4 quc .sunt .su|»er 7 dc superiori uirgula, per 2 quc .smil sub eadem uirgula,
et adde 1 quod est su|>er 8, erunt 9, que pone super : similiter multiplica 3 qiic
.sunt super 5 dc inferiori uirgula, per 3 que sunt sub eadem uirgula, et adde s quc
sunt su]>er ipsa 3, erunt 11 ; que pone super || ; et multiplicabis 0 |>er li, erunt 99;
quc diuides per s, ct per 7, et per 3 , et per 5, que sunt sui) uirgulis, exibunt |~"
unius integri.
De eodem cum tribus ruptis sub una uirgula.
Irem .si nolueris multiplicare tres ruptas sub una uirgula per tn?s ruptos qui sint
sub alia , ut dicamu.s j>er DX , describe questionem , et multiplicabis 3 qui est
su|>er II per .suam uirgulam, hoc est per s ct adde 5, quem per 3 et adde 1, erunt 59,
quem i>orie super : deinde multiplica 7 que est super 13 per suam uirgulam, boc
est per 9, et adde 4; f[uc per 3 cl adde 1, erunt 302, que pone super ; ct multi-
plica 59 per 203, ed diuidc per omnes numeros qui sunt sub ulraquc uirgula, quorum
aptatio est ;
exibuut j
-
f HA - '

Digitized by Googie
60

De e<Kiem cum duabus itirgtdis.

Si uolucris miiUiplicarc | | per ^ , describe rpiestionem ut bic astcnditur; ct mul-

.... V.I , |(„|. S5^ tiplica 1 7{uc suDt super 3, per 4 qiic sunt sub secunda uirgula, erunt 8. Itero mul-
M. ha- 1I-S9; iM. l«a. i tiplica quod est .stqtcr ipsa per que sunt sub prima uirgula, erunt que adde
— p*|.. 61. Itik- ().
1 4« 3 3;

cum 8 erunt ll, que pone super : deinde accedas ad ^ |t ct multiplica 3 que sunt
su}>er s, per 6 et i quod est su|>er 6, ]>er 5, et adde insimul erunt 13, que pone super
( j , et multiplica ii jier 13 erunt 153 ,
que diuide per omnes numeros qui sunt sub
uirgulLs.

De eot/em cum duofms ruptis sub ututquutjue^


Et
scribe questionem
si uolucris ponere duos ruptos sub unaquaque uirgula, ut
ct multiplica 4 que sunt super per suam uirgulam, hoc
cum ^ de-

, 7

per 1, et adde i, erunt 9; que muUijdica per 8 et per 4, que sunt sub secunda uir-
470 gula cius<lem lateris, erunt iss, que serua; et muUiplka que sunt super per suam
3 8
n l_l
uii^ulam, scilicet per 4 ct adde i, erunt que multiplica per l et per que sunt
Vi 3 f 13; 7,

1407 (pj
sub prima uirgula, erunt ibi; que adde cum iss, eruiil 470, que ]>oue super ipsas un-
13 i t
gulas superiores: ct multiplica similiter eodem modo reliquas duas uirgulas inferiores,
«II I a
3 P • t f ct lia!>cbis in eorum muUiplicalioric I407, que pone sii]>er ipsas uii^ulas; et niullipliea
' «••911 0
470 per 1407 , et diuide ]>er omnes numeros qui sunt sub uirgutis; et habebis qiicsitam
multiplicationem: tamen si uis poles inde euttarc, scilicet diuides 1407 {>er 7, exibunt
101 ; que diuide per 3, exibunt 67; que multiplica per 470, erunt 3(490; que diuide |»rr

I
lia
I I
omnes numeros qui sunt sub uirgulis, preter quam jier 7 ct per 3, in quibus diuidisti
°
1407. Et ajitabis prescriplos ruptos sub una uirgula, exibunt *
” ~ hunc enim
^ 149 9 iV
i • modum potes multiplicare, si sui> uirgulis |7oiiei-entur tres rupti uel plures.
7 * » a De tribus uirgitlis.
I I > • s_
3 7 9 t« 10
Si uoluciis multiplicare j J
et J ,
per } ct J
ct j ,
describe questionem, et incipe
multiplicare su|>eriores uirgulas , scilicet | { I
in sc ipsas sic: multiplicabis i,cpiod

I
300 1 2 csi super 3, per 4 que sunt sub secunda uirgula; que |>er 5 que sunt sub tertia, enmt
3 7 t t
20 ; et multiplicabis 1 quod est super 4 de secunda uirgula, per 5 que sunt sub tertia,
I

I 19 i 1 • SII
^ 17 9 14 ct per 3 que sunt sub prima, erunt i&; ct multiplicabis 1 quod est super 3 tertie uir-

I
l_l l_* I 7_ gule per 4 que sunt sub secunda, et per 3 que sunt sub prima, erunt 11 ; que addr
3 a 17 9 II
I
l l 1 6 «_J • 7 cum 13 ct cum 20 serualis, erunt 47 ; que pone super J J J
in questione: post liec fa-
I
3^7 '
9 9 19 19 II 13
cies similiter dc J | , ct habebis in eorum summa I49, que pone suj>cr ^ j f J

multipUca)>is 47 per 149, erunt 7003; que diuides j>cr omnes ruptos, et apta cus, exibunt

3 7 9~ 19” !•*
De eodem cum duobus ruptis sub unaquaque.
duos niplos sub unaipiaque uirgula ut
Irem si iiolucrisS j>oncrc , ct
^ ct cuin
~ ct ~ ct -JJ ,
describe questionem , et multiplica primas sii|>criores tres uirgulas
in se ipsas, lioc est 6, que sunt super 11 ,
|>er 2 , ct adde 1 , ermil I3; que multiplica
per 10 et per 3, que sunt sub secunda; que omnia per 9 et {>cr 4, que sunt sub tertia,

eninl I4040, que serua: et multiplica 3 que sunt super io de secunda uirgula j>er 3 qnc
sunt sub uirgula |H7st ipsu, ct adde i que sunt su^ier ipsa 3, cnint ii; que iniiUipHca
{)cr 9 et per 4 i|ue suut sub tertia uirgula, ct per 2 ct per il que sunt sub prima,
enmt 6713, que serua; ct multiplica 3, que sunt super 9 de tertia uirgula, per 4 et adde

Digitized by Coogie
61

iy erunt if; que mulliplira {>cr 3 et per lO que Mint sub secunda uirgula, et per s

et per ii que sunt sub prima, erunt 7250; que adde cum 8713, et cum Moio scruatis,

erunt 30012; que pene desuper in (picstione. Deinde multiplica inferiores tres uirgulas
in se ijisa.s; et erit eorum summa 27914, que |)onc super ipsus uirgulas; et multiplica

30012 per 37914, et diuide summam multiplicationis per omnes riiptim qui sunt sub uir-

gulis; et liabcbis quesitam multiplicationem. Veljsi uolueris inde cuitarc, facies secundum f..i.

rjuod superius demonslrauiitius; et liabebis pro quesita multiplicatione ,V?"J iTTrliTi*'


Si uero tres rupti sub unaquaque uirgula ponerentur, uel si plures uirgulc similiter

poncrcutur cum integris, uel secundum integros, per prevScriptum magisterium omnia
]Kiteris subtiliter operari.

Jnct/Mi pars septima ile multiplicatione numerorum et ruptorum


quorum uir^^e terminantur in circulo.
I*.. miitil • fi^f.
Si uis 11 et quattuor nonas, et quinque octauas quattuor nonarum, et duas tertias l<n. 4 11 c 11; |-g-
61, li«. 11 24).
quinque oclauarum dc' quattuor nuuis, que sic scribuntur ti» multiplicare per
23, et sex septimas octo nonarum ex iioucin decimis, tjue .sic scribuntur *2» de-
scribe questionem, et multiplica il per suam uirgulam, que multiplicatio sic: multipli-

cantur ti per 9 et adduntur 4, et sunt I03 none; que miiltiplicaiitur per 8, et sunt S2i
septuagesime secunde; quibas additur multiplicatio de 5 in 4 que sunt siq^r uirgain,cnint
814 septuagesime secunde: quia cum multiplicantur 4 que sunt su|»cr 9 j>er s proucriil nu-
270
merus, citius proportio est ad numerum uentcnlem et ductis 9 in 8, sicut pro|>ortio de [

4 ad 9. Ergo 32 sunt ^ de 73. Item proportio numeri iicniciitls ex ductis 5 in 4, sciUcet


20, ad numerum iienicutem cx ductis 8 in 4, scilicet ad 33, est sicut proportio de S ad
8. Ergo 30 que procreantur ex 5 in 4 sunt quinque ocUue ex quattuor nonis de 72; et
sic sunt 30 septuagesime secunde: deinde multiplicantur 844 per 3, et .super adduntur 40,

ipie pnmciiiunt ex muUipUeaiione dc 2 in quam in 4 que sunt super uirgam, erunt


s;

2573 ducentesime sexte x/: serua eas super ll, cum eonim prol>a que accipitur ordine
eodem, scilicet multiplicatur proba ll per probam de 9, et addatur 4, quorum proba mul-
tiplicatur per 8, ct additur miiUiplicatio de s in 4, cuius summe proba multiplicatur
per 3, et additur multiplicatio dc 3 in 5 ducta in 4, cuius summe proba est pmba dc
SS73; ct est 9 per probam de il: deinde multiplica 23 per suam uiigam, quod sic fit:

multiplicatur 33 per lo, que summa muUtplicalur per o; que per 7, exibunt 13860 sex-
centesime trigesime; quibus adde multiplicationem dc e in 8; <pie in g, que sunt super
uirgam, scilicet 432, erunt 14392 seicculcsime trigesime: serua eas super 22, cum eorum

proba que est 3; ct multiplica 2572 per 14292, et diuides summam [>cr omnes ruptos,
qui suiit sub ambabus iiirgis; tamen cuitabis quo cuitare {K>tcrunl; ct habebis summam « Kt m .... f->n» nl • UoJ. 16
Irri0, ti». 21-17; ]»|(. 61, }>n.
prescripte multiplicationis 370. 36 — f«,|. 61. ),u. 4|.

Et si partes unius numeri redigere uis, hoc dupliciter facere demonstrabo:


I 9 6
multiplica primum g per b; que per 3, erunt 216; de quibas fac columnam, et accipe ci t > *

eis erunt 96; de quibus acci|>e enint GO; de quibus accipe |, erunt 40: adde itaque 11«
4 3 2
96 et 60 et 40, erunt 196; que diuide per 2I6, exibunt {*, lioc est uel aliter multi-
• i »
plica 4 que sunt super 9 |>er 8, et adde multiplicationem de s in 4, erunt 52; que mul- I » t«
I i
tiplica per 3, et adde multiplicationem de t in S; quam in 4, sciUcet 40, erunt simi- i V

liter 196 per quartam de 8 que sunt sub uirga, ct j>er 3 et (ler 9, exibunt similiter

Digitized by Googie
[tem si
<44t« partes unius iutegri Dumeri redigere uis, multiplica 6 per 8, que per
0, scilicet ca que .suj>cr uirgam, erunt 432; que diuide per numeros qui sunt sub uiiga,

et euitabis quod cuitari poterit, exibunt ||, boc est ^ . Et si l-J-io per multi-
plicare uis, ]X)DC ut in margine cernitur; et multiplica inuenta 13G, scilicet numerum
Si an m iriLiu » (fol. 16
lia. S0-S9i iikf. tSi lia. su|>crioris uirge per 432, scilicet per numerum inferioris; et diuide summam per omnes
11*1
numeros qui sunt sub utraque; et cuita, exibunt .

Si uis multiplicare it et septem decimas, ct quattuor nonas septem decimarum, et tres

octauas quattuor nonarum septeni decimarum, ct quinque undecimas, et quinque .sextas

quinque xi""®, et tres quartas quinque sextarum quinque xr*'“* per 22, Ct tres octauas

<|uattuor nonarum septem dccimamm, ct tres quarta.s quinque sextarum quinque unde-
cimarum, describe hoc ut ceniis iu margine; et multiplica li j>er lo ct adde ?; que
jier 9 ct adde quater septem; que |H*r 8 ct adde ter 4 uicibus 7, erunt 8732; que j»er

if; que per 6; que j>cr 4 que sunt sub alia uirgula, erunt 2305248. Kt tnulliplica sque
sunt super il per 6, ct adde quinquies 5; que ]>er 4, ct adde ter $ quinquic.s, scilicet

multiplicationem numerorum qui sunt su|)cr uirgam, erunt 295; que multiplica per nu-
meros qui sunt sub prima uirga, scilicet per 8; qtie per 9; que per lo, erunt 212400,

que adde cum alio inuento numem, enml 25I7G48, que {K>nc $u|)cr ii, quorum proba per
7 est 0: ct multiplica 22 per suas iiirgas, scilicet |>er lO; que jicr 9; que j)Cr 8, ct adde
multiplicationem de 3 iu 4 ductum in 7, .scilicet 84, cniiil 15924, que multiplica per n;
que per 6; que per 4, erunt 4203036. Cum i|uibus adde multiplicationem numeri secunde
uirge in numeros qui sunt sub prima uirga, scilicet dc 75 in b; que in 9; que in to.

Nam 75 procreatur ex tribus |


ductis in 5; quibus in s, que sunt su|>er uirgam, erunt

54000, que adde cum 4203930, erunt 4257336, que scrua super 22, quorum proba est 4:

deinde inulti[dica numerum |x>siium super n per numerum positum super 2i,ct diuide»
summam per omnes numeros qui sunt .sub uirgis, ct euitanda euita; ct habebis que-
sita ut in questione ostendituj’.
I
Si wnlarris .... atiaien»* «{f.J Incipit pars septima sejcti capituli dc multiplicatione futrtium numerorum
16 .^rjo. 1.0. 4-Ui paf. 6j.
I>a. 19-41). cum ruptis.
$1 uoliicrts multiplicare | dc j 29, que sic scribuntur f 23 , {
cum n I 38*
6 2 I
I
sic scribuntur f 3 S ; describe questionem ut liic (wlcndilur. Et multiplica 29 per
23 i suam uirgulam que est cis retro, sc*ilicct per 7, ct adde 4, erunt 207; que multiplica

6 3 f»
per 3, que sunt super aliam uirgulam que est ante ipsam, scilicet super 5, erunt 62i,
que pone .su)>cr 7 29 { similiter imiltiplira 38 per suam uirgulam que est eis retro
: ,
38 n scilicet per 3, et adde 2, cniut 116 ; que mnltipltc.') )»er 6 que sunt super 11 , erunt C96.
r 374
que ]>onc 5U|>cr |38 Et multijdica C2l per tertiam de 696, ct diuides per omnes re-

liquos ruptos utriu.squc lateris, .scilicet per ; ct habebis ]iro summa quesite mul-
tiplicationis 374.

De em/em.
Irem si
j | dc | * 33 , que .sic scribuutur f| 33 77
uolucris multiplicare per 77 de

^ 244 ,
que sic scribuntur ~ | 244 {*, dcscrilie ca ut in bac margine cernitur; ct mul-
tiplica 33 per suam uirgulam que eis retro, scilicet |ier 9, ct adde 5 ; que per 7 , ct adde

2 erunt 2116 : deinde multiplica 3 que sunt .super 4 per 5 et 1


,
quod est super s, per
4, erunt 19, quod csl numerus ipsarum duarum uirgulanim, que sunt ante ipsa 33, que

Digitized by Googk
63

]>cr 10, miiltipUta tne, erunt 40201 que super pone *| 33 | quorum pensa ]>cr 13, or>
, ...I rtiliuwt > «M- iS
)tn. 12-20; |ug. 42, Um.
(ijue quo multiplicaiiimus, arrepta est S; que 8 |»oiic super 40204 tn questione, hem 4S — |M(. SI, li«. Ilj.

raultiplira 244 per suas uirgtilas que sunt retro cis, scilicet per 6, et adde S) que per
11 , cl adde multiplicationem dc 1 quini est super 11 in 6, erunt ioi63; que multiplica

per numerum que que surgunl cx nuiUiplU


cationc de 3,
iiirgiile

que sunt super


est ante

7 in 4, ipso
ipsa 244, scilicet [>er
1 super additu, quod
13,

est super 4, erunt 210145 ,


^ 7 II
33
**‘*
^
* *

que ]H>nc super 214 et suas uirgulus. Kl super ipsa poiic 0, quod est pensu ipsorum per
13; ct multiplica 40304 per 210145 , et ditiidc summum multiplicationis per omnes ruptos
qui sunt sui) umtiihiis uirgulis. Et sic liaheliis quesitani multiplicationem, ^d ul nunlus
euitandi in huc retineatur mnUiplicatione, diuides 40204 per 4 que sunt sub una prc>
scriptarum uii^ilarum, exibunt I005i,quc serua; cum non possit ex eis amplius cuitaii.
hem diiiide 2l0t43 per 5, qiic sunt sub alia uirgiila, exibunt 42029; per que multiplica 10051 ,
et diuides jwr omnes alios rupti», exibunt
Oe ef*(iem cum pluribus ruptis. Irm.... Mlt • ir*>l. 26 ^r«*.

Irem si uoluerU multiplicare ~ J


de - | 4i {>er } J | de J-J-i 23, descnl>c que-
lin. 22-29; \ia- lO-Ut.

stiuQcm ,
et incipias multiplicare 42 per suas uirgiilas que sunt eis retro, erunt 30G44;

et accipe iuuenias numerum ipsorum ruptorum, scilicet multiplica s que sunt


su]>cr 9 per 8, ct adde 3; que ])er 7 , et adde 2, erunt 303; per que multiplica 30C44, erunt
0285132: deinde ut inucnias numerum inferions lateris, multiplicabis 331 per suam uir-

gulum que est cis retro, uidelicet ]>cr li, ct adde 3, que sunt super ipsa 11 ; que mul-
tiplica per 5 cl |>cr 3, qui sunt sub eadem uirgula, et desuper adde 3 que sunt su|)cr
ipsa 3, erunt 54662; ct rc|)cnas numonim de | ~ qui est 479; {icrquc multiplica 546C2,
erunt 26i8309s; que {)onc su{>cr 331 ct vSuis uirgulis; et multiplica 9285132 jier 26183098,

et diuidc per omnes ruptos qui sunt sub omnibus uirgulis, ct culta inde ea que cuitari

|M)terunt; et habebis pro quesita multiplicatione, ul hic ostenditur, ,V A i\


*****

septimum de aditione et extractione et diuisione numerorum


Incipit cupitulum
cum ruptis et de reductione plurium pardum in singulis partibus.
Septimum itaque capitulum in partes sex diuidimiis. In prima quarum addictionem
unius uirgulc cum alia , nec non extractionem unius tiirgule de alia dcmonslmhiiiius
et diuisioiiem unius uirgule per aliam.
In secunda addictionem ct cxtmctiouem duarum uirgiilarum cum duahus, et de di-
ulsioiic earum ad itmicem.
In tertia diuisioiiem integrorum numerorum per integros cl ruptos et comm contrarium.
In quarta additionem et extractionem ct diulsionem inlegmrum numerorum cum ru-

ptis cum integris et niptis.


Ia quinta aiilcm addictatioiics extractiones .seu diulsionos partium numerorum cum ru-
ptis edocebimus.
In ultima quo<pic reductiones plurium partium in singulis jvartibus ostendemus.
De aditione y cum { .

St nolueris addere ~ cum hoc tc dupliciter facere ducemus: primum quidem secundum
uulgi modum. Iuuenias in quo numero reperiatur * et qui immenLs sic inuenitur: mul-
tiplica 3 per 4, que sunt .«ub uirgulis, erunt 12 , in
|
quibus rejieriuntur ^ ct ideo accipe

tertiam partem eorum, que est 4, ct quartam pariem que csl 3; el adde ca iusimul, cninl
7 ; qiic diuide per 12 , exibunt lioc est septem {lartcs duodecimis partibus unitis inlegri.

Digitized by Googie
Gi

iTfM ..4. i • Ifiil.ST rt-


Itori aliter describe
{ |
iii hunc modum; et miilliplica l» (|uod est super 3 per 4, erunt
t tu, Im t‘6, |UK- 64, li«. 1>T)- 4 ; que pone su|>er
| , et t quod est sti|)er 4 ,
multipliru per 3 ^ erunt 3 ;
que |>one

su|>cr et adde ea insimul, erunt 7; que diuidc per 3 et per 4 que sunt sub uirgulLs,

3 4 hoc est per 12, exibunt similiter ~ pro eonim iuiirtionc: et scias quia tale est addere
I I
I
cum quale est dicere | J ,
que partes sunt unius integri: sunt enim ^ unius in-
i I

.'Mldkli»
tegri; et sic intelHgas de omnibus ru])torum additationibus.
De
extratione \ de \ .
Et si uulucris |
de \
extrahere: tria que sunt sti]>ci hoc est quartam de 12, eUralie
de 4, que sunt super hoc est de tertia de 12, remanebit i; quod diuide |>cr 12 iu-

ueiita, uel per 3 et |>cr 4 que sunt sub uirgis, exibit pro residuo dicte extractionis
lioc est per J diuiderc uis, diuidc 4 que sunt super ^ per 3, el habebis
J*.
Et si
\

jl pro eo quod couligit integre j>ai ti. Verbi gratia: pro|>ortio de | ad } est sicut pro-
|Mirtio duodeciipli de
|
ad dutxlecuplum de hoc est sicut 4 est ad 3 , ita | est ad
Ouare diulsio J
]»er (
proucnit illud quod ex diuisls 4 per 3 : ucl aliter, cum dicitur:
diuidc i>cr tunc iutclligilur quai*tc ]>arti configere tertiam integri. Quare quadruplo
I
<|uarte )>ai'tLs ,
scilicet juirti ititegrc coutigit quadruplum unius tertie , scilicet J
t, ut
predixt. El si j>cr |
diuidere uls ut scias quid inde contingat uui parti integre, di-
^
uide 3 posita super { |kt 4 )K>sita su{>cr exibunt } : nam proportio dc { ad J est
sicut proportio dc 3 ad 4, uel cum tertie parti contingit ^ tribus tertiis, scilicet parti

integre contingent | .

lr«Ti» 4... I'i 4 • <t"l. 4/ f*' iTem si uoineris addere | cum | , iiiiionias similiter iu quo numero reperiantur | |
rto. liB. 16-1'/. 1'^D- 44 , ]«D.

XI sic: multiplicabis 3 |>er s que sunt sub uirgulis, erunt is; el in ipso numero reperiuntur
j I : quare accipe |
dc 13, que suat 10, et | dc 15, que suiit 12, et adde insimul eninl 22;
13 lil
que diuidc jM?r I 3 , exibit I pro adiunctioiie dc | et J .

t s
j 1 Irciii aliter dcscril>cs | | ut in margine ostenditur; et multiplica 2 que sunt super


'
3 per S, erunt if>; que ]K)nc su|)cr |, et 4 <}iic sunt sii|>er S per 3, erunt 12; que pone
siqMM' j in questione. Adde ergo 1Q cum 12, erunt 22 ut supra; que diuidc per ruptos
qui sunt sub uirgulis, scilicet per exibunt 1, ut in questione ostenditur, hoc est
i, ut })or alium nuMltim repertum est.

LEiiiin si
I
de }
extrahere nolueris, inucnies lO et 12 superius repertis ]>cr qualem
tiolueris modum descriptis duolms modis; et exlnihe 10 de 12, remanent 2; que diuidc
j)Cr ruptos, uidelicet per JJ,
exibunt J*,
hoc est pro residuo quesiic extractionis. Et
si { per I diuiderc uls, diuidc 12 |>cr 10, exihil { 1 ; et tot contingit unius j>arti in-

tegre ex ipsa diuisionc. Et si | per diuiderc uis, diuidc 10 per 12, exiJjunt
jidditio de | cum . ~
Irem si uoluerts addere | cuin reperies similiter in quali numero rejieriaiitttr
| et
: nmitiplicabis ergo S por 10, erunt GOr reperiuntur etiam et in minori numero quam
su. Et hic contingit prtjpter eomunitatem quam halM?t 0 cum lO, uidelicet quia uter-
que numerus intcgraliter per 2 diuiditur. Vnde diiiidas 00 |>cr2, exibunt 30 , in quibus
etiam reperiuntur | el |>olos enim hcc 30 aliter reperire , uidelicet ut multiplices

6 |>er medietatem de fo, scilicet per S, et erunt 30 ; uel mullJjdica 10 per medietatem
dc 6. boc est per 3 , et erunt similiter 30 ; et accipe | de 30, que sunt 2S, et adde cum
de 30 , que sunt 21, erunt 46 ; que diuidc |>cr 30, exibit JJ 1, hoc est 1.

Digitized by Google
.

Cd

De eotlem aliter
. ^
Itoiti aliter itcsciibc sic ct quia 6 cum 10, qiic Miiit sub iiirgulis, hal>ciit co«
munem regulam, scilicet S, cliuiclc lo j>cr s, exibunl i; in quibus multiplica 5, que
suiU su{H*r 6, crunl superius pru | do 30 repertu fuerunt. Item diukle c per
25, sicuti

eudcni 2, exibunt 3, que poite sub in quibus iimltijilicu 7 que sunt sii|»cr lo, exibuiil

21 pru dc 30: adde ergo it cum 23, erunt 4Cj «pic diukle |KT medietatem dc lo, cl
per 6, boc esi per uel per me<lictatem de o cl j«r lO, hoc csl per exibit
quod tantum est quantum l, iiol tpiaiituni !.

Kriractio de de
Usrum si de | extrahere uoluerls, repones proscripta 21 et 13, cl extrahe 2i de 23,

remanent 4; que dinidc |>cr 3Q ,


uel |M?r i|>sortim regulam, que est exibit pn>
it*sidtio quesilc extractionis. Et si
|
jkt diuidero uis, diuidc 23 ])cr 2i, exibit f-f i-

Kl si uis diuidero jH-r | , diuidc 2i per 23, exibunt J-j .

Additia J-
cum ’ .

Uvrsus si uolucris addere \ cum | ,


iiitieiiias in quo immen» rc|>eriuiitiir | et quod
sic
[
iiiuenilur; quia 3 sunt rommiis regula dc o et dc 9, diukle o |icr 3, exibunt 2; .. M. HrHU
que multiplica per 9, eniiit ib; uel diukle o per 3, exibunt 3; que iimitiplk» per 6, cniiit
3 S» . i(>4. t;
similiter iB, in quibus re|>criuntur ^ { : unde acci|>c \ de ts, que est 3, et adde cum I
{Mg Illi.
t •-

I
de iSy que sunt 10 , enint 13> que diuidc {>cr regulam de 18 , exibunt ^ : ucl aliter 17-iXj.

descril>c ruptos, ut bic ostenditur; ct mtiUipHcu i, quod est super 6, |H!r tertiam dc o
10 3
propter conmiicm regulam ij)sorum, crunl 3 ,
qiic pone super J; et multiplica S qiie
5 1

sunt super 9 |>cr tertiam dc 0, scilicet jwr 2, ciiml lO, (pie jume siij»er
y et adde 3 cum 9 «
05
10, erunt 13; que diuidc per tertiam multiplkationis dc 6 in 9, biM* est per is, cxilmnt ;u aiMilit»

^ j>ro iunctiunc ipsorum, ut in questione ostenditur.


Crivm fwl.
Extractio 6 //o | .... • (

27 «.«.rMi. liii. « lU I 45,


L crum si
y
dc y
extrahere uolucris, reperies proscripta 3 et lo; cl extrahe 3 de lO, itm. 26 I2|.

ranianeiiunt 7; que proscripta ratione diuidc per is , uel per ipsorum regulani que
10 3
est exibunt pru residuo dicte cxtractiunis. Et si
| jfcr | diuidero uLs, diuidc lo
4 l

])cr 3, que sunt siqKT y, exibunt j


3. Et si
| per | diuiderc uLs, diukle 3 ]»cr lo, cxk * «

Imiil rxlnilitt

Pars secunda de additione et extractione tluorum ruptornin adinnet ione


et de eorum ditiisione.

Si nolueris addere -J
~ cum | | , uide dc j [ | |
in (juo mimei-o repcriatitur, quod
sic uidendura est : muUiplica insimul numeros ijui siml sub iiirgulis, uidclicel 3 per 4;
42V 4|«.- .... rl Mr w(>a .27
que ])cr 3; (pic per 7, cnint 42U, (pic est minimus comnicrisuratus presi'ripturiini nii> »v.r«« , lin. 15-21 i |.<||. 65 .

17 ~ |M|(. 66. ha. 5^


men>runi, hoc est (juod est mim»r numerus, in quu reperimitur proscripti nipti; ideo
(piia noii habent aliquam comunem regulam ad iiuiicem. Accijie ergo^ dc 42o, que est 144 243
140, et adde cum «piarta dc eisdem 420, (pie in I05, et cum quinta que est S4, et cum 11 II
T i Si
septima (]uc est co, erunt ass; quem diuidc jier 420, exibunt * pro iuriciione prescri-
ptoiuni ruptorum. Et csl idem cum queritur dc 5 i i i q»«’ partes sint unius integri. a<klilio

lN>ssumus enim aliter secundum itiagislcrium nuineromm addere ^ \ cum | {, uideiicct


qiKHl descniiaiitur rupti secundum quod hic cernuntur; ct multiplica l rpunl est siq>cr

3 j>cr 4, et 1 (pnxl csl sii|)cr 4 |«t 3, crunl “; que multiplica |>cr 5, et jier 7, que
9

Digitized by Googie
sunt siih ullis tluahus uirguUs alterius lateris, erunt 143, que sunt { f do 410, ut su-
|terius iiiucnimus ]Kme ergo S4S super ;
: in questione deinde accedas ad } } ; et •,

multiplica i, quod est super i per 7, et 1 quod est super 7 per 5, cnml ll; que roul>

liplica per 3 et per 4, que sunt sub uii^Iis, erunt 144, que sunt { ^ de 4io : pone
ei^o $44 su|>cr y y, et adde 144 cum 143, emnt 3S0; que diuide per ruptos, uideliret

per j-rri» prescriptos ruptos, exibunt ,


que cquantur
Ejvtrnctio f/t*
| | i/e | J.
Si uero | | de | | extrabere nolueris, rej>cries proscripta 143 et 144 por cqualem uo-
lucris modum dc duobus prescriptis tiuniis; et extrahe 144 de 245 , remanebunt lOi; que
• rtil-uni — itst • ((oi. 17 supra proscripta ralioiie diuide jwr exibunt pro residuo dicte extractionis.
rrrto ,
li«. 1611 i M. 66 •
iU-t9j. Kt si
j j per | } diuiderc uis, diuide H5 per regulam dc 144, exibunt i. Et si 144

144 243
per regulam de 143 diuiscris, lial>ebis
^ pru eo quod contingit integre parti ex diui*
sione f | in j {, ut in questione ostenditur.
II 11
I * • I Additio de | | cum | |.
» t s

S^rTo pxlractio Ircin si nolueris addere |
| cum \ },
reperies numerum in quo rej>crianlur rupti, cril-
que 2320, qui cxiit cx multiplicatione quattuor numerorum qui sunt sub uirgulis; et
<|M(' M«IU Irt • (fitl.
non rc|>eriuntur in minore numero, eo quini nmi habent aliijuam cumuiiem tTgiihim nd
17 «vr..., Ii». » }7. |»s.66. inuii cm: ct accipe dc 1320, que sunt I3ii,et adde cum !• de I3ii), que sunt Tio, erunt
11-17}. \
1131, que .scrua. Item accipe | J dc 1320, que suul 1303, que adde cum 1S31 seniatis, erunt
1303 1231 que diuide jier regulam de 2520, que est exibit ^*^ l Itera aliter describe
3737J | } \
.

2 I «
ruptos, ut inferius cernitur; ct incipias a ^ multiplicabis 3, que sunt suj>er s, |)cr
9 i T I { sic:
7, que sunt sub uirgula, erunt ii. Item multiplicabis 2 , que sunt su|>er 7, per 5, erunt
1 ! y 10 * »Miclio
10, que addes cum li, erunt 3i; que nuiltiplicabis per alios ruptos, uidelicet per 8 et

j)cr 9, hoc est j>cr 72, exibunt 2232 , ut |>cr 7 f dc 2520 sujktius reperta sunt: jK»ne ergo
2231 super I 7 , ct accedas ad | | ; ct multiplica 3, que sunt siq^cr 8 |>er 9, et t, que
sunt su|ier 0, per 8, et adde insimul, erunt 43; que multiplica per alios ruptus, uidc-

Hcct per 5 ct per 7, erunt 1305 , ut superius pro | \ de isio inucnimus : pone ergo
1503 super I 7 : deinde adde isos cum 1232, erunt 3737; que diuide per omnes numeros
qui sunt sub uirgulis, ot aptabis cos, exibit similiter |

Extractio \
\de\
Si autem | J
de | f extrahere uolucris, reperies prescripta 1231 et 1305, et extrahes 1503
Kt *ulcm .... i -1 » ( fui. U dc «32, rcmanchuiit “27; que prescripta ratione diuide per exibunt \ ,
r*et«, Un. 1-4] i>* 9
- 66 > lio.
SI-SA). ut in huc alia cernitur descriptione. Et .si
7 | |>cr-| | diuidere uis, diuide «32 per rc-gularo
dc 1503, ct primus rontrariuni facies contrarium;ct habebis optata, ut in questione cernitur.
M3I J*”' IMS
auum Additio J- J
cum | y.
t t at
1 » ? I Itera .si uolucris aildcre 1 1 cum ^ J,
iniictiies numcnim in quo repcrianlur prcscripti

I t
rupti. Eritque G0 ,qtii numerus nqieritur ex multiplicatione dc 3 in 4 ct in s; ct iiun oportet
7
4 > » 10 ut multiplicentur co |>cr 6 jiropter cuinunilatem regule, quam habent 6 cum 3 ct cum
4: tota enim 3 sunt romunia eisdem 6; quare non op|>oi'tct ut multiplicentur GO nisi |>er

tertiam de 8, que est 2, nec etiam j>cr i|xsa 2 OjKirtet GO multiplicare; quia 2 sunt in regula
de 4: et ut hoc dicam promptius: regula de 6 est Ideo non rcjiclimus 3, neque 1 in
mulliplicatione,que suiit regula dc 0 propter 3 ct 4, que multiplicauimus 4 cum habuimus
w. In omni enim uumero, in quo rcpcriunlur J j, reperietur cliara \t accipe itaque } {

Digitized by Googlej
67

\ f <lc 60, ct iuldc insimul, erunt 67; que diuidc per 60, cxihuiit sed quia S7 cum 6o

lialicnt cumuiiem re^am, scilicet ^,p>ssumus has pulchrius dicere, uidelicet ut diuidas
j»» • n-l
67 per 3, exibunt I9;similiter diuide 60 |»er eadem 3, exibunt S0;in quibus diuidc I9, exibunt n fTct... Im. 1M3; tiii. 67.
U. Ut).
que sunt unum integrum minus uigesimu. Item aliter describe nij>tos ut hic osleiulitur;

et incipias a } p cl multiplicabis f, quod est super 3, per 4, et i, quod est super 4, per 2 2 3 3

3, erunt 7; que multiplica per 5 que sunt sub uirgula, erunt 36, quo dcl>ercs multiplicare II II
> 18
per 0, nisi relinqueres propter comitatem, quam liabes 6 cum J
- :
j>oiic ergo 35 suj>cr
.5 2
{ -{, que sunt \ I de CO: deinde multiplica {, quod est snpcr s, per A, ct l, quod est super o, I » . .. ,

1T77 MMilio
(>cr 6, erunt ii,quc delrercs multiplicare (»cr 3 ct {>er 4:sed relinques quml non multiplicabis
per 3; quia sunt in regula dc 6, neque |>cr s, que sunt in regula dc 4; cum sint siinilitci
in regula de 6: ergo multiplicabis prescripta ii |K^r 3 que remanent de 4, erunt iS, que
sunt 7 ^ dc CO: jhjiics ergo ti sujrcr | |,et addes is cum 36, erunt 57, ut superius inucnimus:
ct diuide ijxsa per quia |»er 6 nort debes diuidere eos, co quia nos relinquimus ca Iti
mulliplicaliunc utriusquo luteris, ct aptabis prescriptos ruptos, exibunt ln>c est

ut in «juestione ostenditur.
Dicam aliter ct apertius in i‘epchendis stiprasciiptis 36 ct 3t. Multiplica 3 per 4, tpie

sunl sub uirgis ab una parte, erunt is: serua ca in manu dextera; el multiplica 6 |>ei

6, que sunt sub aliU duabus uirgis alterius lateris, erunt 30, que serua in siiiistra;ct diuide
l.km ... - X4 rc-
ulrumquc numerorum seruatorum in manibus per maximam comunem mensuram eonitn rt». Im- 24*<tS, ftf 67. iin.

que est 6, exibunt in manu dextra 2, ct in sini.stra S: {H>nes i sub { el 6 sub ^


et

multiplicabis rejrerta 7 per 5 posita sub | et it per 2 j»osita sub |^;et habebis 35 I 2 2 3 5
et 22 ; quorum summam, scilicet 57, diuide per numeros, qui .sunt sub uiigis unius lateris, II II
i 'i « t
et per numerum positum sub aliis, scilicet per 5 et per 6 ct |H;r 2 aut |>er 3, et pei
r^c\traclio|
4 ct per 5 , boc est per regulam de co.

Exlrntio g j <ie J |

Si autem 1 i dc J J extrahere uolucris, reperies pi-escripla 35 et 22 , cl cxlnihcs 22 de


35, remanebunt I3;que diuidc suprascripta ratione per exibunt pro residuo dicte
extractionis.
AdtlUio I I
cum 5

Irem si uoluciis addere ^ \ cum } |, reperias iiunienim in quo rcperiaiitur rupti


preseripti, eritque 316; qui numei*us exit ex multiplicatione ruptmoim, cuitatis tamen
inde 3, que sunt comuiiis regula de 0 et dc 3; que 11011 ojKnlct repetere in multipli-
catione, ideo quia g ct ^ rej>enuiitur in 9: unde umuis numerus, qui Iiabel \ ,
baliet

similiter el : acci|>e ergo | de 316 , que sunt 210 et adde cuin { corumdem, , que est I tlO .... haUrt » ir«I. tS
\ 67, IiB-
rrt/o. bn. *1-I7i i>*«.
45, erunt 256, que senia: et accipe
g | dc eisdem 315, que sunt 234, et adde cum 25S, 61 ^ AS. Im- 2|.

eniiil 480; que diuide per regulam dc 315, que est jyJ,
exibit ••
laddUi ol
Aliter secundum artem dcscril>c niplos ut liicostenditur, et incijiias a | | : multi-
214 235
plica 2 que sunt super 3 per 7, ct 1 quod est su^ier 7 ]>er 3, ct adde insimul, erunt I

* 1 »1
17; que multiplica per S, erunt S5; que multiplica |icr tertiam dc 9, boc est ]>er 3 , pro-

pter comitatem regule quam habet 3, que sunt sub uirgula cum 9 ; eritque multipli-
catio illa 255, que sunt | f
de 315, ut supenus inucnimus. Pones ergo 255 super j| ,

et accedas ad ~ \
multiplicando 3, que sunt su{)er 5, per 9 el 1, que sunt super 9, per
5 , erunt 32; que multiplica |>er 7, cniiit 234, ut superius pro | | dc 3I5 rc(>erta sunt:

Digitized by Googie
GS
i|uc 134 iioii <)|M>rlel multijiikiirc per 3, <[uc sunt suti uirguin pmjilrr romilatcm pre-
liictiini, ipiiim liiilicl 3 cum 0 :
juinas igitur 134 su|>or J J,
et adde 134 cum 13S, cniiit 489;

i|UC diuidc [KT ipic sunt -suli uiigulis, et reliiupias 3 quod luiii diuides per ipsa;
ideo quia in muUipUeatione utrarumque partium reliquisti ipiud non multijiticasti (ler

3: quare summam |
iiiiictinnis ipsanim partium non delies diuidere |ier 3; sed delies eam
diuiderc |ier alios luptos. cum per ipsos multiplicasti, ciiliit t, ut sujierius,
vtiliil •••• <|ll« > !ta\.
Kririictio | 5 | |

•*rr-f* , lia. 2-7i fua. Im.
6^I5J.
St autem ^ f <tc 7 |
eslraliere uolueris, reperies prescripla 133 et 134: eitralies S34
I^IraclHij de 233, lemaneliunt it, que diniile siipruscripta mtioiie |ier - tantum prius diiiidas
7^
per 7 et per 0, quam per 3: ideo ipiia 21 integraliler diuiditur per 7 et per 3, ipie sunt
»
dc regtda ijwonim «, e.xiliiuit JJ
pm residuo dicte estractioiils, lioc est
[J:
ile diiiisione

autem rorum ad inuirriu fac ut supra.


jiililiiio i/e 7 7 cum j
.

Itvrsiis si uolueris addere i cura multiplica numeros, i|ui sunt snli uirgiilis,
J 5 ,

Isn Ilum .... 1« nmhn« * (M- scilicet jier 3, erunt que per erunt 8 i); que tso non o|Hirlet multiplicare
4 211 9, t |ier
VN t-rrt», lin. V-lfti {*(• Wt ;
Ita. lS- 831 .
10 , cum in tso rejuTialtir
7
',. Otiare accipies 5 7 dc 180 , scilicet 171, et addes ea cum
I dc i,so, scilicet cum 38, erunt 219, que ditiidr |ier tso, esiliit j-j— t.
< adilirtio
Aliter ile.scrilic ruptos, et multipli.a 3, que sunt siqier 4, ]ier 3 et t, qutul est siqier

5 per 4, cnint t9; que miiltijilira per 9, enint 171, que relinque multiplicare [ler 10 pni-
pter comitatem quam lialient cum 3 et cum 4 :
jhiiic eigo t7t sit|ier fA ;
quia i|isn

I • _s
sunt 7 7 dc 480 : deinde multiplica 1, que sunt .super 9, |ier 10 et I, quml est .su|ier
» / 10
to ]ier 9,erunt lo; que multiplica jier 2 , et relinques comitatem <|uani lialiet 10 cum
t et cum 3, criiut 58, que sunt |
dc 180: adde ergo 58 cum I7t, erant 229 ; qiiediiiide
|icr ruptos, ipii sunt in uno latere, et jier rupium alterius lateris, qui multiplicatur in
mulliplicalione, lio<- est, aut [ler 4 et per s que sunt in uno latere, et per 9 que sunt
in alio latere, in qitilius ninltiplicamtis .superius 19: uel diuides jier 9 et jier 10, que siiiit

e» idtcio latere, et per 2 que .sumpsimus es alio latere iii multiplicatione, in ipiilnis
iiidclicet nmltiplicauiiims 29; nam ^ uel j-J-J iinuni est, et una quoque ipsarara tiir-

giilarani est regula de ISO, e\il>il I.


J J-7 ^
N.ini de 1 eslralierc uolueris,
si
/7 I -J
reperies proscripta iri ct 38, et cslralies ss
dc 171, remaneijunt 113; que diuidc siijiniscripta ratione per exibunt pro re-
»rtU M .... fli^m rt t rfi-l. X» siduo dicte extractionis. Kt si ea ad iiiuieem diuiderc uis, fae ut supra. Volo demon-
v*m, lin. 88*XT; |Mf. 6fl|lia.
ti - raR. 69. U. »J. strare iniNium inueniendi minimum mensuratum daturam quutiibot iiimierurum ; ut si
uis iiiucnirc miiiieram, iii quo repcriaiiliir
f. i i r i s r multipliea maiorem iiu-
! i >

nicram, qui est .sub uirga (ler sequentem; cura non sint ciimuiiicanlcs, scilicet 10 |ier
0, erant 90 . Ouc multiplica [kt cnmilatcm qnam Iiabent cum 8 , scilicet |>cr medieta-
tem coram; cum biiiariiis sit eorum coniunis mensura, erant 300 ; que multiplica per
7; cum nulla sit euilatiu inter ea, erant 2320, que non oportet mullipliearc per s; cimi
ipsorum regula sit
fj,
que jkiiIcs suiil cx partibus numerurani niultiplii aturain. Nam 1
est dc regula dc 10 , que regula est l-J; ct {
est de regula dc 9; neque etiam imillipli-
caiida suiit 2320 per 5; cum 5 sint dc regula dc 10 , iiec etiam jier 4 , uel ])er 2 siml
multiplicanda; eum sint iii regula dc 8. Similiter nec jier 3 o|K)iiet multiplicare 2520
;
cura sint de regula dc 0 : ergo in 2520 reiieriuiitur omnes .supr.^srripti nqiti et csl
;

minimus commciisuratus omnium numeroruni, qui .sunt sub prcscriplis uirgis.

Digitized by Googie
,

G9
Incipit iUuUume integrarum numerorum per intef^ros
pars tertia ih’

cum
<le. earumruptis etiam^ et
contrario.
Cvm iiohirris iIuikIcr' a1i4|iicin intrgrtim iiumcniin nim imo nipto ik’I pluribus ,

iie) c«M>iilru integrum itunienim cum niplis per alium integrum numerum , fac ruptos

ilc utnK{uc iiuiiion> «piales fuerit ille, iiel illi «pii fui^riul positi ciiiii niio numenmiin:
tieimio iliuitle summam ruptorum illius mmieri per .summaiii ruptorum alterius, et habebis

«pmlem uolueris Uiiiisioiiem. Kt ut licir imulius :k1 iuhiIuiii ilepreliciidas, ijuonjuulam iiu- l?l ul .... I <«••1.

VN Im- I 2-34; i'iK.

mciurum ilitiisioiies iii seipicntibus ilemoi]slrai'c pnxurabiiims. l<H. 7-IM.

Diuisio tie 83 jfcr f


s. daaitiO iiMMirM |«r

Si uolucris diui{]ei‘e 83 |>cr far tertias ilc iiuoquorjuc mimen) sic: multiplicubis 1 7 2 4 9
a per 3, «|uc stiiit sub uir^ula, et adile l, eniiit tertie 17: et multiplica 83 per 3, ut
? 3 H 3
facias tertius c\ ipsis, cniul tertie 219: «liuidc ei{*«> 219 |kt 17, exiimiit {{ u pro ipic-
sita (liiiisione.

K\ Ikm' ergo inanifestiim est, «pi«Ml cadein est diiiisio de 83 in rpiam de ito in
17; ct Ium: est i]Uod Kticlides peritissimus geometra In suu liliro dcclamt: «puni «putin
projMirlionem lmlH’t <|uilibet iiuinenis ud «|uemlil>et numerum , eandem projHirtioiieni

habent e«|ua «pielibet multiplicia illonim ;


<]ue multiplicia ergo sunt 17 dc \s ,
tam
multiplicia sunt 219 dc 83: sunt eiiiiii 17 tripla de |5, et 219 tripla dc 83. |

Kt si ccontra nolueris diuidere | 5 |H'r 83, diuidc 17 |>er regulam dc 2t9 , «pic est tiil. IS rrfim.

ITT»
<^'ibunt ^
pro «piesita diuisionc. • t , u .... ..mial iM-it

t,m.


1 ~
iM
I.H 27-f3.
('•«.

Diuisio ile 94 per {r». I»»K-S1*,Ii».|!I |U||.1«i,iia. f»i

dtllMtW ••iw» >, l-r •Mv n.


iTcni si uolucris «liuidere 94 |>cr | fi, si materiam prcscripiam sociinduni huius artis

magisterium retinere indueris , descril>e numeros ut bic ostenditur : cl muiliplicu fi rrr- 2 4 0

adde K 3
j>cr suam iiirgulam, Inx; est jK'r s, et 2, erunt quinte 32, «{uas iMuiesuiier
| c ;

ct imiiliplica 04 per eadem 3, emiit (juinte 470; <]tias |Hme su|kt 04, et diuide 470 per rn-|
regulam dc 32, que est exibunt ll pro «}uesita diuisiom*. Ht si 32 |>cr regulam dtikiuu RUM.n < j*r» min. .r..n

pio diuisionc dc |
«te 470 diuiserls, bulrebis fi iii 04, ut siqK^rius in des«*ripliono
” 4 7 0
Vemni ^ u diuidere utducrts, ul cernuntur, numeros i
ostenditur. si ll3 |>cr liic desc‘ril>e:
9 4
quibus descriptis, muUiplica li (mt suam uirgulam, ciiint sexte diHrimc ih 3, quas jHuie .

sunt sub uirgula,


1

super 11 : deinde multiplica Il3 ywr 9 et ]>cr 2, ijue lioc est ]H.*r
iliaitM fiiinMit ,>r* m>K .r.‘«
16 , erunt similiter sexte decime isos, quas imnc super iia : diuide ergo 1808 per re-
3 2 4 7 0
gulam de 183, exilmnl |-^-j 9 pro «piesila diuisionc: el si diuiserls fS3 |H*r regulam de
1HU8, bul>cbi.s
‘ *
pro diuisionc de il in 113. I:t iam si plures nipti |K)nci*cnUir sub
!» 9 4

eadem uirgula, similiter pussi*s ojicruri. J


Diuisio ite 217 /xv u.
J | 1 6 7 2 C 0 4
Si uolucris «liuidere 217 per ^ | 13 ,
describe numeros; et multiplica 13 |»cr suas iiir-
2 1

gulas, cniiit IG7 dutMiedme, «pias (mne siqier { | 13 : deinde muUijdira 217 |x?r nu-
merus, «]ui sunt sub uii^ulls, uidelicet |Krr 3 et |K*r 4, ue| iii una multiplicatione per
12, erunt similiter xii.' 2724, ipias |muic .sii|H‘r 217; et diuidc 2721 jicr t07, exibunt ^16 3S 4
2 0 9 1

pro ipiesita ditiisione. Kt si IC7 jier ivgulam de 2721 diuiserls, exibunt l^rn I”**’ *
^ 14
** 3 2 3
eadem stqieriori descriptione «isteiiditur. a *
ulsioiic dc j 1 13 in 2I7, ut in
i^i\
tosi
*
Diuisin ile 323 per J \ 14. «R t« 0

Irem si uolucris diuidere 323 |>cr


| 1 14, «piauiuis liaiic diuisionem, seciindmti demon* ?5i i: r»

Digitized by Google
70

slrutum muduni faccit ]>ussis ; tamen qualiter euiUmlo comiUilcm ruptorum fieri cie-

lieat, ostendamus: primum dcscrihe questionem; dcimlc multiplica u |>er suas uirgulas,
cuitando tantum sic: multiplicabU 14 per o et adde 9, cnint sexte sd, quus multiplica
]>er tertiam de 9 propter comitatem re^le, quam ha1>et o cum 0. Sunt enim 3 cornu-

nis regula ipsorum, erunt octauc decime sot; stiper quas adde multiplicationem de I,

quod est su|>cr 9, in tertiam dc 6, (juc sunt sub uirgiila, Ikk est in t, erunt octaue de-
cime 269: ucl aliter adde | cum erunt p, :
quare niimcri u ]>cr is et adde t<, erunt
similiter 2C0 octauc decime, quas pone super ^ | ii; et multiplica 323 aut j>er 6 ct |>er
tertiam de 9, aut j>cr 9 et per tertiam dc « propter comitatem regule ipsoniin : ergo
multiplicabis in una multiplicatione 323 per 18, tpuxl idem est, erunt octaue decime 5SI4,

(|uas pone su|icr 323; deinde diuide 5S14 {>cr 269, exibunt f*';
2t pro quesita diuisione.
Nam si 2C9 per regulam dc 58i4 diuiscrls, rejwries pio diuisione dc - 1 14 in 323,

ut superius iii descriptione ostenditur.


Diuisio de t357 per -{
| {83.
Si autem uolucris diuidere 1357 per y f [ 83,
describe numeros; et multiplica 83 per
suas uirgulas, erunt sexagesime 5927 :
|>onc ergo S027 super y { -j 83, cl pioba ea
secuiiduni quod in multiplicationibus ^ler tiiptum tibi demnstrabimus. Est enim pensa
ipsorum i |»cr septenarium, ut ojiortet; quam pensam pone siqior 5027 : deinde multiplica
<337 |)cr numeros r|ui sunt sub uirgulis ]>ost 83, boc est per 3 ; que per 4; que |>cr 9 ,

ucl in una multiplicalioiie per co, erunt sexagesime si 420 , quos |K>nc su[>er 1337. Et su)>er
ipsus pone |>eiLSam ipsorum per septenarium que est 3: deinde diuide 81420 ]>cr regulam
dc 5017, que csl exibunt 16 pro quesita diuisione: quare si muUiplicaueris
ipsa |>cr | | y 83,
eadem <337 prouciicrint; ct est pensa ipsius diuisionis 3 per 7 , sicuti

est pensa de 81420: ct si 5027 per regulam dc 81420 diuiseris, babebis pro <li-

. r*r • • 1..1 uisione dc y y yS3 in < 337 , cuius diuisionis |)ciisa est 1 ]>er 7 , sicuti sunt de 5027 ; et
"
8 ICiiitelUgas dc pensis quarumlibet diuisionum similium.
1 Diuisio 2430 per yj J | 15 .
14 3 4 2 2 O 4 O
1
hem aliam Imiusmodi cum Iribus ruptis pitipniamus diuisiuiicm, qui ad itiuicem co-
S 4
1

» *•
l 1 5 n munem habeant regulam : ut nimium euiUmli melius iiitelligas, projionimus enim tibi

ut diuidas 243G per ~ f y 13;


dcscrilie questionem, ct multiplica <3 ]K*r suas uirgulas,
cuitando sic: multiplicabis 13 per 6, ct addes 5, cniiit sexte 93; quas luulliplica per ter-

tiam dc 9, que sunt sub uirgiila; quia propter comitatem quam babet 0 cum G , mm
o|Kirtct ]icr ipsa tota multiplicare; erunt itarpic octauc decime 285, quas multiplica |>cr3,

que sunt medietas de 10 propter 2 , que sunt comunis regula dc 10 ct dc 6, cnint no-
f.i iiagcsimc 1423 . Item multiplica 2 que sutit super 9, quo sunt none |
per 19 , enint iioiiagc-
sime 29, (pias non o]>urtct multiplicare jier 6; quia tota c comiinia sunt regularum de
9 ct dc <9. Nam
regula dc c est yy et | sequentis regule est dc regula de lO, que est

K' i' *1^^


remanet dc 6, sunt in regula de 9; cum ipsa sit yy : deinde multiplica 1 , quod
est su|>er 10 , ]ier 9, erunt nonagesime 9 , <juas 11011 oportet |K;r 6, propter ctimitatem

prodictam, multiplicare.
Adde ergo nonagesimas 9 iiuicntas cum nonagesimis 20 , et cum nonagesimis <423, erunt
uonagesime 1434, quorum jiensa per septenarium csl 5: |Mmc oi-go 1454 su]>cr is ct super
niptos suus, ct 3 pro {icnsa pine desuper. Poles enim aliter dc *5 nonagesimas

Digitized by Googie
71

facere : tamen notaiuhim est primum, quare inde iinnagosime Heri debeant. Debent etiim
fieri pmpter ^| |
que rcjKriuntnr in oo: et est minor numerus, in quo ijrSG fractiones

re|>eriuntiir: quare multiplica IS per {K)> erunt nonagesime I3S4: su)>cr quas adde -po « i
de 90, qiic sunt nonagesime loi, erunt similiter nonagesime m 54: |H)stea fuc nonagesimas
dc SI56, c-rtmt nonagesimo ssioio; quas pone su|H*r tiso, et diukie S2f040 per regulam de
HI4S4, exibunt 152 pro quesitu diuisiunc. Et si 1454 jier regulam de 221040 diiiiseris,

habebis diuisiunem dc ~ }iS in 2(56. Que diuisio est ut superius in que-


J
stione ostenditur.
IncifHt purs quarta de aditione extrntione seu dinisione integrorum
numerorum cum ruptis.
Ctni autem aliquem iiumemm cum uno rupto ucl jiluribus addere uolueris cum
,

({uolibel alio numero, cum uno rupto uel pluribus, uel minorem i|>surum cum
similiter
suo rupto, uel ruptis de maiori cum suo rupto, uel iiiptis extrahere, seu aliquem ipso-
luni jH?r alterum diuiderc, descnltc minorem tmineiura cura suo rupto, ucl ruptis in
dextera tahulc parte. Maiorem uero cum suis ruptis in eadem linea uci'sus sinislnini,

sicuti in precedenti parte demonstrauimus: et multiplica minorem numerum j>er suam


uirgulam, sicuti superius docuimus; et summam
omnes numcnis, qui fuerint sub uir- |>er

gula, uel uirgulis maioris numeri mnlliplira. Et multiplicatio, que euenerit su{>er pre-
scriplura numerum miiiorcra, reseiiia. Deinde maiorem numei-um jKr suam iiii^ulani, ucl
uii'gttlas, et j>cr omnes numeros qui sunt sub uirgula, uel uirgulis minoris muneri mul-
tiplica. Et summam super i|isum maiorem mimenim describe. Et tunc si iiolueiis ad-

dere, addes ipsos numeros repertus, et coadunatam summam }>er omnes ruptus qui fuerint
ili |>05itione diuidc, et habebis addilalioncm ipsorum. Et si maiorem de maiori exliiihere
uolueris, extrahes rejicrtum numerum, ct positum super minorem numerum dc rc|>crlo

numero, et |>osito super maiorem, residuum«pie per omnes ruptos similiter dtuide , et
habebis residuum quod est inter maiorem ct minorem. Et si maiorem per minorem di-

uidere u<dueris, maiorem repertum numenim per minorem repertum numerum diuide.
Et si miriorem per maiorem diuiderc uolueris, diuide minorem repertum numerum per
maiorem re{iertum numerum; et sic habebis qualem uolueris ijisonim diuisionem. Et ut
hcc omnia apertius intelligaiitur, singulariter ca cum jKisitionibus numerorum presen-
tialitcr pmjKmimus demonstrare.

Additio de J
-12 c«m^ 26 I .

Si uolueris addere \ li cum | 126 , dcscrilic mimems ut hic ostenditur ,


ct multi- 81 «tulliriu .... /V 4l'i/r 4M- »
IFkI. 29 ¥trta , lia. 31.SR(
plica I2 per suam uirgulam, erunt tertie 37; quas multiplica [»er 4, que sunt sub uirgula r*s 71. iiH. »-(•> .

post 126, cnint XII.* 14S, quas |>unc super \ 12:


deinde multiplica 126 per suam uii-gulam,
emnl quarte 507; quas multijdica per 3, que -suut .sub uii^ula |x>st 12, emnt duodecime 15 2 1 1 4 8

1521, quas |H)nc su]>cr j 126: adde itaque duodecimas 148 cum duodecimis 1521 , erunt j 1 t 6 i|9
duodecime 1669; quas diuidc per utrumque ruptum, uideliccl per 3 ct ])cr 4 , ucl in
StMitmi

una diuisionc per i2, exibunt 130, ut in questione ostenditur.


^13 9
/)e eoiiem.
Potc.s enim hanc camdem additatiunem aliter rej>cnre, ut addas integra cum integris,
uidelicet 12 cum 126 , erunt 138 : deinde adde ruptos in unum, .scilicet
|
cum 7 , sicuti
superius in prima ]>artc huius capituli demonstrauimus, erit j; que adde cum 138,

erunt p, 139,
ut modo pro suprascripta iunctione inucnimus.
|

Digitized by Googie
T*

fui. SOrrrl.». Extractio <h J-


it de -J
i 2 e.
I iftiiM Irwn|ili««i» • 1^1. Cfiium si
^
12 (Ic I 120 €\lraIicio iioluorU, dcsojihcs questionem ut supra, et rejwrics
J'r4/'|| liN. 1*4 i |“(p:. •

I.U. 1-t). ]>rcscnpta its et l52l: et e&tnilics 148 de i52i, rcrnniiebuiit duodecime 13T3; quas di-
I
— '
-n
uide .supra.sriipU ratione {kt 12 , exibunt integre lu pn> residuo dicic extractionis,
1 .1 2 1 14 8
ut in {piestioiic ostenditur.
[
I 1 0 4 * *
CeI aliter: extralic integra dc iiitcgiis , uidelirel I 2 de 12 C, remanent 114: deinde
llrMiluuMi ptirurtK^iiii

^114 extraiic
I dc remanent quas adde cum fi4, erunt 7,114 similiter. Kt si diuiderc
uoluciis • 120 per J it ,
,

diuides 1321 per regulum dc 14S, que est {-7,1 exibunt — 10

tT.m .... Ui* • rr..i. S'tn» pm quisiui diuisionc, ut in sua deni(»ii.slrabiliir descriptione.
hm 11« 1«. Im.
I
|
Item si mirioreni per muiurem diuidera uulucrU, scilicet
y 12
per \ 120 , rc|)crlw <|ui-
dcin I4H et 1521, diuides i4s j»er regulam de i5li,quc e.sl exibit uiiiiLs iii-
1 5 S i 118 Icgn pni qiicsiu diuisionc.
* I 2 0
I
1 S .dddictio de j 13 cum J i7i.
iu<M>rrin |H« l•ort«l Si ucru j
13 cum | I7l addere uoluerls, desciibe numerus ut prediximu-s; et multiplica
13 per 4, et adde 3 , f|uc sunt super 4, cniiit quarte 55 ;
quas multiplica per S, que
sunt .sub iiirgnla po.st I7i, erunt uigesime 275, quus pone super f 13: et multiplica 171
• o<w( ft .... !<- • (fi 4. per suam uirgulain, .scilicet per 5 et adde 2 , eiiint quinte 557; quas multiplica (>cr 4, que
S’> llH. kws. •«.
liM. sunt sub uirgula |M>.st 13, erunt uigcsiiiic 3428, quas |huic .super | 171: deinde adde 275
cum 3128, erunt xx.** 3703; rjua.s diuide j)cr ruptos, scilicet per 4 ct |icr 5, (jui suut sui»
15 11
JlSO
I

l|S
4 S
nii^iili.s iitriusquc immeri, exibunt ^ iss pro quesiia iurictionc.

diMM*»
Prolmtio suprascripte iunctioms»
iMituirt.

I*** Qs'0 iunctit», si rerta est, ita per 7 cognoscitur: peii.sa dc 13, <|ue est 5, per 4 multi-
i3zir| jilica, ct dc su|fcr adde que .sunt super 4, erunt 27 ; quorum pensa que est c iterum
» I» I» 3,
I

per 5, que smit .sub uirgtila muUiptia», eniiil 30 , ipiunim pemsa qiic est 2 est pensa de
3 i «4 . . . . 4 r tIS . {M. »0 275. Similiter studeas rej>crirc pensum dc 3428 per ijisoitim originem .sic. rensam dc i7t,
«VHfOi liM. tl 33; |«B- 7«, liti.
«U —
|w||. 13, liM. 4t. que est 3, ]>cr septenarium nuiiliplica per 5 , que, suut .sub uirgula, ct adde 2 que suiil

super 5, eixint 17; tpionim |»en.sa qite e.st 3 multiplica per 4, que sunt sub uirgula, erunt
12, quorum pensa que est 5 debet esse pensa de 3428: ct <(uia erimus rcctc processisse,
cum habuinuis ipsa 3428 itu est: quam pensam jattic siijier 3428; deinde adde j>cnsam
de 275, uidelirel 2 cum j»ensa de 3428, .scilicet cum s, ciuiit 7; «juoitim pensam, «pie est

0, habeas pm jicn.su siimnic iiinctionis.


J)e etttnmdem additione.
Potes enim proscriptam iunctioriem aliter iniicnirc, uidclicct ut addas la cum 271, erunt
284;et \ cum |, erit ~ 1
;
que adde cum 184, ciunt 77, IM, ut j»er eorum luiictioiicm

repertum csl.
Extractio de * 13 de |
I7l.

Et .si
f 13 dc | I7t cxlralierc uoluciis, cxlrabc 275 de 3428, remanent 3153; que diuide
per ruptos, exibunt 157 j»n> residuo quesite cxlraclioni.s.
Ovod residuum, si rectum sit, ita |»cr 7 cognoscitur: pensam dc 273, que est 2 , dc pensa
de 3428, <pie est s, extrahe; residuum iicro, quod est 3, lia))ca.s pro jicnsa dc —^157.
Possumus enim y 13
aliter dc ^ I7l extrabere, uidclicet ut extrahas 13 et dc 171, re-
^
manet -J
157; cum «piibiis adde minl \ | 157, lioc csl 157 .

Uiaisio \ 171 fter f I3.


Et .si
\ 171 i»er *J
13 diuiderc uolueris, diuide 3428 per regulum de 27S. que csl
J

Digitized by Google
;

73

o:iihimt li pro qucsitu tliuisioiic ,


quorum pfusa tlel»et cssc 5 |>er 7 , siciil est

dc 342S, f{ue cliuiduiUur. Et si


^ 13
per l 171
diiiidcrc uolueiis» diiiidc S73 por regulam
de 3428, que osl i—yj, exibunt unius integri, quorum ruptorum |M?nsa per septena-
rium est 2 , siculi fuit dc 175.

Adtiivtio de \ 14 cum jl3l.


liem si uoluciis addere J 44 cum | I3i, describe miiiieros ut liic osicmlitor. Kt quamuis
hanc iuiicliouem per suprascriptum modum facere |>ossis ; taiiicii pmpler comitatem
quam Iiabciit \ cum ^ ,
qualiter lioc cum cuilatioiic fieri debeat, indicemus. Multipli-
cabis ita<[ue 14 |K;r 6 , et addes s, erunt sexie hs; quas miiUiplica per 3, scilicet per
tertiam partem dc D propter comitatem quam bubet 6 cum 9, cmiit xviii.*** 267, quas
|K>nc sii{>cr 1 14 , et pmba eas per pensam quamliliet : csl enim pensa i|»snrum 7 j>cr

13 ,
quam |K)iic stqtcr 2C7 : deinde multiplica 231 per o ct adde 2 , cnint iioiie 2U8i

<{uas multiplica |»er tertiam de o, boc est per 2, erunt similiter xviii.”** 4t02, quas pone
su|ior -| 231, et super cas jMine pensam ipsarum inuentam similiter per |
13, que est 1: r«i. to •'«««>.

post hec adde 267 cum 4162, erunt 4429; que diiiidc per unum cx ruptis qualem uolucris, « 11 <|«e MI .. • itib alia a (fwl
tl> ••rM, lill Un
et ]>er partem comitatis altciius, lioc est aut diuides per 6 cl per tertiam dc 9, sci- 14 2»
licet per 3, aut diuides per 0 et per tertiam dc 6, uidelicct per 2, exibunt 216 pro
co (J)
quesita iunctiune, cuius summe pensa est 9 j>cr i3,que exit ex iuiictiune |>ensc dc 267,
4 16 2 2 6 7
que est 7, ct dc 4162, que csl 2. Bt ut hec iutclligibilius liant, diuidc 6 et o per co-
|i3i
mitatem eurum, scilicet per 3, exibunt 2 ct 3 : jM>nc itaque i sub o ct 3 sub 9 ; ct
3 2
miiltijdicn imicnta 89 per 3 |>osila .sub 9, ct iusi per 2 |M)silu sub 6, ct habebis nu-

merus suprascriptos, quonira additionem diuidc per unum cx numeris, qui sunt sub uirgis, H*«i
cl per iiuroci-um |K)situm sub alio, scilicet per 6 ct i>cr 3» ucl per 9 ct ]>cr 2. Potes cniin

aliter|i4 cum | 131 addere, uiddicet ut addas priimim 14 cum 231, erunt 145 ;
deiiulo
adde ~ cum f erit 1 ,
que adde cum 145, erunt 240, ut superius per priorem mo-
dum reperta sunt.
Extractio | 14 de J
I 3 t.

Bt si !> 14 dc 1 131 extiTiiicrc uolueris, extrahes 167 dc 4IC2, remanebunt 3895, quorum
jMMisa csl 8 per I3, que sic rcpcrilur: .scilicet cum non possU extmlicre 7, <jue sunt
pensa dc 267, dc ])Ciisa de 4iC2, lioc est de 2, debc.s addei*e numerum j>ctisc, uidelicct 13
cum 2 prcscriplis, faciunt is; de quibus extrahe prodictam 7, remanent 8 pro pen.sa de
3895, ul prediximus; diuides itaque 3805 (>cr suprascripta ratione exibunt 2(6 pm
residuo dicte extnictioiiis.
Aliter extrahe 14 de J 231, remanent | 2i7, dc quibus extrahes | ircum non possis
de I extrharc, remanebunt 21 C; et extrahes ^ de 1
1 ,
faciens xviii.** ex eis, remanebunt
«piibus additis cum 216 , faciunt 21 C, ul su]>erius reperta sunt.
Diuisio de jt3i per | 14.
Uirum si
|
X3i per \ 14 diuidere uolueris, diuidc 4(62 per regulam de 267,
exibunt
15 pro quesila diuisionc.
Diuisio de | I4 per
| 231
.

Irem si
| 14 diuidere uolueris per 23i, diuide 267 per regulam de 4162, exibunt •; ^7
pro quesita diuisione.

10

Digitized by Googie
;

71

AJililiu de I
{ cum | i 3M. u
Irem si j 4 i I
atldcrc uulueris , desciibe numeros ut hic ostenditur

et multiplica IS per suits uirgulas, scilicet per 3, et adde l; (|ue per 4 et adde multi-
plicationem de I, ((uod est sujKr 4 in 3, erunt xii.* IS7; (pias multiplica per numeros
(|ui sunt sub uirgulis jiust 3il, scilicet per s et |>cr 7, erunt quadiigentesime uigesime

. K54S, (]uas jHine sujier


4 4'^- ^<iiude multiplica 311 per suas uirgulas, erunt trigesime
(]uinte lliss; ([uas multiplica ]>er numeros qui sunt sub uirgubs post 15, erunt (juadri*
gentesime uigesime usssi, cpias |»ne su|>er 4 4 deinde adde ests cum 135551, erunt
ccccxs. t4i»97; ([uas diuide jier 4ia, hoc est per omnes numeros ipii sunt sub uirgulis,
et aptabis i|»os, eiibunt 33S pro quesita iunctionc, cuius pensa est lO |icr il.

Aliter iunge 15 cum 311, erunt 337) et adde 4 | 7 }> secundum quod docuimus in
secunda parte Imius capituli, erit 4r^o'i ‘1“® «™nl 4r,{ 338, ut predi-
\inuis.

Ejctractio de 4 4 (/« 7 4 3ii-

Kt si
4 i f f cxlraheic uolueris, extiube 6545 de 135551, remanebunt 110007 ,
(juc diuides siipi-ascripta demnustratione per exibunt j-fp, 307 pro residuo (piesitc
extractionis.
•Aliter extrahe 15 de 331, remanebunt 307; et extrahe j 4 4 I 1
remanebunt j-rn i

que adde cum 307, erunt 4n7 307, ut prodiximus. Verum si


4 f 311 |ier 4 4
13 diuidere
uolueris, diuide 135551 per regulam de 6345, exibunt fy^f-io pro (juesita diuisione.
DiuUio 4 4 *3 7 4

Irem si
4 4 l’'*' 7 4 3** diuidere uolueiis, diuide 6545 per regulam de 135551, exibunt

44 rm I'”’ 'I<ie.sila diuisione; et sic secundum prescriptum modum (|Uo.slibet numeros


cum duobus niptis addeie, et extrahere, et diuidere potes: tamen alias ({uasdam (|ue-
stiones, ex (|uibus euitare |Hissumus comitatem regule nqilorum, ad presens projioaimus
demonstrare.
Mdilio 4 4'® 4 4
Si uolueris addere j 4 oum ; 4 <**> descriptus numeris, multi|ilica primum 16 jier
w 11 , 0 ,. suas uirgulas, erunt
|
x.x.' 339; ((uas rura debeas multijdicare per 3 et j>er 9 , que sunt sub
aliis uirgulis non multiplicabis nisi tantum per 9 propter aliam 5, que sunt sub uirgula
4 16 erunt c*uxxx“* 3051, quas senia .super 44*6: deinde multiplica 441 per suas
]iost ,

uirgulas, erunt xu\‘‘ 10931, quas multiplica tantum per 4, que sunt sub uirgula pist 16:
I|uare relimiues quod non multiplicare {sic) per 5 supradicta ratione, erunt similiter c'lxxx'
79714, 4***= deinde adde 3051 cum 79714, erunt c'l.xxx*
quas jKinc super 1 81775, quas diuide
per ISO uel per omnes numeros qui sunt sub uirgis, preter quam per unum ex duobus
quinariis: quia sicuti relinquuntur quimpie iu multiplicatione unius cuius(|ue duorum
numerorum prescriptorum, ita debent relinqui in diuisione summe iunctionis ipsomm :
ergo diuide s81775 per 4H 1 et cuitabis inde 4. exibunt «9 pro quesiu iunctionc.
54
UeI [lote.s addere integra cum integvLs, et quintam cum quintis, et 4 cum |, ut in
precedentibus docuimus; et habebis similiter summam eiu.sdcm iunctionis.
Extractio 4 ! 'O 44
lrcnim.si IJ 16 de 4 4 c*^'^'''cre uolueris, extrahes 3051 de 79714 , remanebunt 76673:
quesita ratione diuides i>er exibunt residuo rjiiesite extractionis:

Digitized by Google
7S
ucl extrahe J i«
de J ] 4«, reraancl \ | 446;
cl lunc extnihes } i | «1*^ 5 i> si po&sihilc es-
set. Sed quia {lussihiie non cst« cxtnilie
J
|i de ~|426, rematieiit 425: deinde extrahes ~ de
presrripto JJi, remanchunt 1 amplius de 425 pro eodem residuo.
Rvisiis si
^ \ 442
per { f <6 diuidere uolueris, diuide 79724 |>er rcgiitam de 305l, exil»unt

20 pro quesita diuisione. E!t si


| |
lO {)or
f j4i2 diuidere uolueris, diuide 30Si per
regulam dc 79714, exibunt ^7 4»« -^ (ptesiia diuisione.
Addit io i} 17 cum ^, 5523 .

Si ucro ; f 17 cum ~ |
523 addere iiulueris, descriptis numeris, inullipHca 5 per 6, '}ue
sunt sub iiirgis, eniiit 30 ; ct 0 |>cr 10 , que sunt suh aliis uiigis alterius latens, erunt
90: tene 30 in manu dextera ,
et 00 in sinistra ,
et diuide eu }>er maiorem cumitatem
quam habent nd imiirem, scilicet per 30, exibit 1 in manu dextera et 3 in sinistra. Pone
ergo i sub 2 J
ct 3 sub ut in questione iacent: el multiplica 17 per suas iiirgas,

enint S27 xxx'; quas multiplica |>er 3 ]K»sita sub ^ erunt is.si nonugesime, quas |>unc
super { 1 17:
deinde multiplica 523 per suas utrgas, erunt similiter nonagesime 47149; quas
multiplica j>er 1 positum sub \ eitinl similiter 47M9 nonagesime ; quas [H>nc super
I 323, ct adde ea cum }58i,cmnt 4S730, que diuide per iiumcn>s qui sunt sub uirgis
unius lateris, et por numcnim ]>osituni sub uirgls alterius, boc est per 5, ct |>er 6 ,

et {)cr 3, uel per 0 , ct per 10 , et ]>or 1 ; ct sic cadet diuisio in 90: <ptia op|M>rtet ut
summa preilicta nonagesimarum reintegretur, exibunt pro quesitn iiinctioiie
^ 541: hunc
enim modum studeas tencic in omnibits similibus, cum sit pivcautior ceteris ct niclim'.
Kt si
J I i7 dc ” J
523 cxlrabcrc uolueris, extrahes ipiidem i.*wi de 47149; residua nero
que sunt 45508, diuides suprascripta ratitme per exibunt 506 pn> residuo quesite
extractionis. Vcl cxtnib<*s I7 de 523, rcniancburit 500 ; ct extrahes J J ,7 |, remanebunt
\lt ut prodiximus

^ 523 per J
Diuisio de 17 J-
.

Nsm si “ 5523 jHT J 1 17 diuidere uolueris, diuides 47 U 9 j»er I 59 i: ct si diulscris

1581 per 47149 , habebis diuisiunem de | i7 in | S23 ,


ut in prcccdentibus singu-
lariter demonstrauimus. Si autf.iu i (lui

tl r*«t0 , lad. t|.19 I laii

Incipit fuirs quinta de additatione et extratione scu diuisione 74, lio. SM9).

fmrtium n«meror«/7i integrorum cum ruptis.


Si uolueris addere f dc J I 28 , | 29 cum
describes niimen»s ul bic ostenditur;
dc
^ 115400 971
ct multiplica 29 |>cr 5 et adde 2 , cniul U7; que iniiUiplica per 3, que sunt su|>cr 4,
Jl 28 f |S
erunt 44l; que raulti]dica j>cr 7 et per 0 , que sunt sub uirgula alterius numeri, cnml 27783,
«{hliclin
que jKmc super fo, qumiini j»cnsa est 8 per 11 , que rcjierilur secundum quod mul-
J
tiplicuuimus: deinde niulliplica 128 ikt 9, ct adde 2 ; que |»cr 5, que sunt siipcr 7 , erunt * J * 10**'*

extracti»
5770 ; «pic multiplica |)cr 5, et j>cr 4 que sunt sub uirgulis alterius primi itumeri, erunt
«-7 » »
115400, que JKmc super | 129 j ; cl est pensa ips«>rum lO per 11 adde ergo it783 cum : 1 ? 9 iO
cn

115400, erunt 143183; que diuide per omnes ruptos, scilicet per J-fH» *** rH^
]>ro quesita ]
iunctione.
Extratio de { 29 J r/e J 128 | .

Et extrahere uis dc | i2 «y extrahes 27733 de 115400 remanent 87617; que


si
I 29 5 , ,

residuo quesite extractionis.


similiter diuide per 5ffrg, exibunt P™

Digitized by Google
. ;

76

Diuiiio {ie \ I2S y /^r| 19 •

U%r*it> 4iui>ww< • 11
rrrt*, lia. 4-S; |«g. Ifi . lui. Rvrsus per f S9 ; diuiilcrc uoluciU, ir|>crtis prescriptU numeris, scilicet
jii
|
ISS '

* *
277S3 ct 115400, studoHS inucnirc regulam <lc 27783, que est j et diuide per i{isani
»MU>M naiant niiiiurtoi
115400, exibunt f,—fTl que.sita diuisionc.
^
» • t.« *
1
*
T I 1 » * Adhuc si
I dc f 20 [>er f de |
128 diuidere uolucrls , diuides 27783 per i'egulam dc
«IM H>i» par nuKtfem - *
115400, exibunt iViVr? qucsila diuisionc.
t 1 9 1 9 t {
t 1« 19 9 T 2 Si milcm y J dc f J J3 cum dc jy j
944 addere uulucris, dcsciibcs uumeros, ut hic
usteiidilur; cl multiplica 33 i>er o, et adde s que .sunt super o; que per 7, et adde 2,
SI 9 .. . 14I6S . ff.l. SI erunt L*xiiP iiio. Itcni multiplicia 3, que sunt super 4 per 5, et i, c{m)d est super 5, {Kr
, ]in. 10.18 i p g. 76
Im. 8-2S). 4, et adde insimul erunt x\* 19; quas multiplica per 2iio inuentas ,
erunt
m/cc.'l\' 40204, qiiamm pen.sa per 13, ut multiplicauimus, accepta est 9; c|uem nume-
rum, .sciliccl 40204, cum debeas ipsum multiplicare j>cr omnes ruptos, <|ui sunt sub uir-
KS4l'iH
guUs alterius latcrU, .scilicet per 7 et ]>er 4, ejue sunt sub prima uirgula illius latcri.s,
3iJ
cl piT 6 ct per 11, quod lum muIlipUcabis per 7, nec per 4 propter
relinques pruuiim
||>enM rsl per 13*

It»»
© 7 ct 4, que .sunt sub iiirgtiUs primi lateris. Kt rcdinqiies ilenim quml non multiplicabis
! t
per 3, ipic sunt in regula dc dictis 6 propter 3, (jue smil iii regula de 9, cjuc 9 suat sub
idliina uirgula primi lateris. Fi^o multiplicabis 40204 per 2, que rcmuneiil dc uirgula di-
riorum 6 et per it, hoc e.st in tina multiplicatione per 22, eiunt xx*ur.DCC*.xx* SH4488

(juas jtonc .sujier


J-J
33 J *, cl desuper pone pensam i[>sanim que e.st 7. Deinde multi-
plica 241 per c, que sunt sub uirgula, et adde s que .sunt super 6, erunt .sexte 1469;
quas iiiultipHca per ii, et su{>cr adde multiplicatioricm dc i, quod est .super ii in 6, erunt

lxxY I61C3; «piarum pensa similiter per 13 est o. Item multiplica 3, «picsuut su|>cr 7, per
4, ct adde f, qiuMl est super ipsa 4, erunt xx^.yiY 13; <|iias multiplica lx.** m/' 16IG5,

ermit x.* dccc.* xl.*viii.' 2I0I43. Quas cum debeas multiplicare j>er omnc,s numeros, qui sunt
sub uirgulis primi luteris, rclin<|ues siipniscriplls dispositis qtiod non multiplicabis ex eis,

nisi tsmtum per 3, que remaiieiil de rcgtda dc 0, ct per 5, hoc est iti una niultipliccitione
per 15, erunt similiter .xx.* vii.' dcc.* xx.* 3ir»2i7S, si«*nti ftieniiil ille alterius latcri.s. Quas
pones iterum super \ 24l f? , et desujicr |M)nc eanim pensam «pie est o; deinde adde
tnni m .... toti* if /f 8S4488 cum 3152175, enint 4030C63, quc diuidcs per omnes ruptos iiniu.s cuiii.slibet lateris,
no» • 31 v*rt«. Ii». iCl
|u(. 7(. li«. ll^ ct per ruptos qiii accipiunliir iii multiplicatione ex altem latere. Vt pote per 4 , ct
j»er 5, et per 9, et |»cr 7, «pic siinl in prinu> lalei-e, ct j>er 2, «juc sunt in regula dc
0, ct |KT 11 alterius lateris, que accipiuntur in multiplicatione primi numeri, ucl per
7, ct per 4, ct j>er G, ct per ll, «[tic sunt iu secundo latcm, et per 3, «|ue sunt in re-
gula de 9, ct per s, «pie sunt iii altero latere, exibunt J
fj-iVlT quesiu iunctione.
Ertratio r/e - y fj 33 de y 244 fj
Naiu si dc de ~ 4
uolueris extrahere | * de f® 33, ucl alhjuem ijvsorum per
[-y ***

reliquum diuidere, reperies suprascripto modo et ordine presrripta H84488 et 3152175; ct


cx ipsis o]>crabi.s secundum «puni superius iii hoc capitulo in extractione ct diuisionc
dm'uimiLS.
Irem indueris addere ffj de \ 42 cum y j
‘ de
.si 331 , describe numeros

ut bic twleiidilur. Kl incipias multiplicare 41 per suas uirgulus, «pie suul ei retro, erunt
30C44. Et accipe fJJ, et multiplicas 5 , quc sunt sujicr 0 per 8, et adde 3 quc |>er 7
; ,

ct adde 2, erunt 303; «pic uiulliplica cum 30644, enint 92H5132; que cum debeas multi-

Digitized by Coogie
1

77
plicxire per omnes rmmrrr>s, qiu sunt sub omnibus ulrgulis altcnus lateris, scilicet per
7, et |)cr s, et per 9, que sunt sub tribus uirgulis illius lateris, et per ti, et per 5«

et |)er 3, que sunt sub unu uirgula, relinques (|U(»d non repetes ea, mulliplicamlt» que
iterum sunt in hoc primo latere: ergo, relictis illis, restat quod non multiplicabis otS5<32

ex prcscnptls, iiUt tantum per 3; que multiplicatio ascendit in 3785339«, quem numeruni
[voiic su|>ei' primum latus : deinde ut inuenias numerum alterius lateris, multiplicabis
34ti per suum uirgulam, <|uc esi ei retro, erunt S46CS. Et reperies numerum reliquarum
suamin |
trium uii^iilarum, S(*iliccl de | g
fiunt 479; per quem multiplica 544 (jS, erunt m. Urr^*.
S6I83098: que cum debeas mullipUeare per omnes numeros <pii sunt sub omnibus uirgulis
primi lateris, scilicet per 13, et per ii, et per 5, que sunt sub tribas uirgulis illius piimi
latetis, et {kt 7, et per s, et ])er 9, tjuc sunt sub alia uirgtilu, rclinijucs (juod non mub
tiplicabis ex presrrlptls ,
nisi tantum per f 3 propter comitatem ,
quam habent rupti
iilriasquc lateris ad inuiccm. Multiplicatio itaque de 20t83008 in uascciulit in 340380374, que
|H)tias super secundum latas. Et adde ipsa cum numero posito super primum latus, sci-
licet cum 8785339«, cruiit 38833.S070, quc diuitlc pcr omnes numeros qui sunt sub uirgulis
primi lateris, et per 3 que sunt sub una uirgulariim secundi lateris, boc est sicuti nml-
tiplicauimus cum habuimus numerum primi lateris. Vel diuides ea per omnes ruptus qui
sunt sub uirgulis secundi lateris, et per 13 que sunt sub una uirgulanim primi lateris,

boc est secundum quml muUiplioauimus cum habuimus numciimi secundi luteris : ergo
rliuides ipsa per 1"®* Imius uirgulc aptationem rTu I’*"**

fjuesita iunctiune, c|uoruni pcasa per 17 est 3.

y^liu extratio.

nA uolucris de 331 J g 71 rc|>crics suprascripto ordine


^ 7T»
jirescripta 878xS.S396 et 340380874, extrahes minui^em ipsorum de maiori, remanebunt 312524878;
*
que diuides similiter suprascripte iunctionis ratione per *
g j
-
» e buii 1 4 ! 9 m i\

{>ro residuo quesite cxtnictionLs.


^Am si per regulam 278333% diuiseris 340380274, habebis diuisiunciii maioris |»ositi nu-
meri per minorem: contrarium itaque reddit contrarium. Si uis addere ^ cum fac

eadem uirgula terminare iu circulo ab alia parte; et habebis (jucsituiu, scilicet 7-’; <pie
rediges ad partes unius numeri per di>ctriiiaiu su])iacliclam, emnt g”, hoc est Et si
^
de I
extrahere uLs; si de •*, hoc est de |,extraxcris ||, niminim jJ
remanebunt, hoc cst^:
uel accipe | de 45, erunt 10 ; de quibus extrahe | i|i$oruin, remanebunt 4; quihas diuisU
per 43, habentur similiter ^ pro residuo dicte extractionis. Similiter si ~ uis extrahere

de 7 ,
extrahe ~ de 77 ,
scilicet de remanet gj. Nam de quacumque re extrahuntur f
eiusdem rei remanere ueeesse est. Et si ex aliqua ro extrahuntur 7 , ex eadem i-cmancnt
\ , Vnde si
^ extraxeris, remanebunt et sic inlclligas de omnibus similibus. Simi-
liter si
^ uis de 7 extrahere, remanebunt || , .scilicet quia de quacumque re extra-
huntur j, ex eadem re J remanere necessc est; cum 7 et | faciunt unum integrum.
Incipit fMrs sexta septimi capituii de disgref^ationc f*artium
in singulis fuirtibus.
I.x prima et in secunda parte huius capituli diucrsorum iiumcroiaiin paries in jiarlcs

unius numeri aggregare docuimus. In hac uero plures partes unias numeri in singulas

partes disgregare d<M*cmus, ut tiiteHigihilius rupli cuiuslibet uirgulc, que pars ucl |»arlc.s

Digitized by Googie
T9

sint uiiiiu iiitcgii cognosi^ei^c ualeas. Diuiditur enim hoc opus in septem distinctiones,
(^hianiin prima est «piando maior numerus, qui est sub uirgula, diuiditur {>cr minorem,
scilicet ]H*r ipum, qui est sub uirgula. Cuius diiTcrcntic regula est, ut diuidas maiorem
)>cr minorem} et liabcbis partem que minor est de maiori. Verbi gratia: iiolumus scire

de ^ que pars sint uiuus integri: diuisis quidem i< per 3, reddunt 4, pro quibus dicas
~ } et talis pars est
^ ex uno integro. Eademque nitioiic — sunt \ unius integri,
sunt quia too diuisis per 5 reddunt so, (juod idem intclligos de similibus.
Dmiditur quidem hcc differentia iii tres jmrtcs, «{uarum prima est simplex, secunda
com]K>sita, tertia reuuluta comjiasita nominatur. Simplex est ilia, de qua modo feci men-
tionem. Com[K>sita est quando simplex refertur ad partes alterius numeri, ut : rt-

feruntur enim f (|iic sunt de prima differentia simplicc ad partes de 9 : quare j)ru

liabetur — , scilicet et pro j| habetur et pro ^ habetur cura simpliciter


\
sint y composite cum erunt quod idem intcliigas de similibus: prima renoluta
composita sunt |~, cum sint ea ad que sunt simililer intcliigas de que reuoU
uuntiir in y| , scilicet in 37 ; et pro ^ hula‘iitur
^ , scilicet
-jJ,

I)e sfatmJa {Ufferentia. |

.1- w «rr«. Secunda differentia est «piando maior numerus non diuiditur |)cr minorem ;
sed de
minori {Nissunt heri tales partes quod per quamlibet i|xsarum maior diuiditur: cuius dif-

fereiuie regula est ut de minori facias partes, per quas maior diuidi jHissit; et diuidatur
maior |K*r unaiu«piami}tic ijisanim ]>artium, et habebis singulares partes, que minor fuerit

ex maiore. Vcrlii gratia: uolumus disgregarc | in singulas j>artcs unius integri: r|uia
G non diuidutitur |>cr 5, negatur y ex prima esse diffoiciitia: sed «piia 9 diuiduiitur in

duas {lartcs, scilicet in 3 et in 2 , ]>er quamlibet quarum maior, scilicet 6 , diuiditur, af-
flraialur esse | de secunda esse differentia. Vnde diuisis 6 per 3 et per 2, reddunt 1

pn> (piibus 2 accipitur y pro sunt \ unius integri: uel


et 3; et 3 accijie ci-go
,
J: | -j

aliter, dtsgrcgalis \ in | et {, erit una quc«|uc illarum duarum uirgulanim. De jtrima dif-

ferentia, scilicet sunt Et | sunt \ unius \ sunt \ -y, ut prediximus. Similiter si


\
rcsolucris in i, et in et in y, habebis \ pro et } pro J et pro j, hoc est jier J,
J- J-

habebis J
1 habet enim hcc secunda differentia similiter partem com|>ositam et jmrtcm
reuoliitam comjH)silam: de parte <|uidem rom{H»sila siiiU ; «|uia | pro secunda dif- ^
ferentia sunt
y {: «|uarc per
~
habentur comjwsile et J-~, hoc est et y; : si-
et Jy) cum \ sini \ et i; setl pro J-y*, cum sint de jnima
^ ^
militer pro hahciilur ^
differentia leuoliita, non rosoliics in t-y et
Jyy,
cum per primam differentiam rcuol-
uaiitiir in que sunt “ : et hoc continget propter comitatem quam habent 5, «|uc
sunt .sujier a; cum 10 de |>aite «piidcm reuoUita comjiosita huius diffcrciitie sunt
que rcuiduurilur in que sunt et -”j, hoc est
^ el >5 ;
quia i simpliciter re-
«ligunlur in 5 el quare ^ conij>o.sitc resolueiitiir in et in similiter pro ^
habentur ~ , scilicet el et sic iiitelligas in similibus. Sed «juia jiartcs prime et

secunde diUcrcntic pre ceteris in negotiationibus necessarias esse cognoscimus, in qui-


bustlam tabulis disgregationes partium (|Uorumdam numerorum ostendere ]ircsentialiter
procuramus, quas cordetenus addiscere studeas, ut que in hac parte dicere uolumus, me-
lius iiitelligas.

Digitized by Googie
.

80

Tertia differentia disgrej^ationum


TErtiii qiiidom diiTcrentia est, cum unu plus maiuri numero ditiidilur per minorem;
cuius diircrcntic regtda est, ut numerum qui fuerit plus maiuri diuidas per minorem
9, quot ei diuisionc ciierit, talis jmrs iiniiLS integri erit minor de maiuri, et insuper
eadem pars partis, que i est de minuri numero. Verbi gratia: uulumus facere singulares
|iartes dc ^>‘1*“^ diflerentia cum uno jdus de ll, scilicet il diuidantur
que sunt super uirgulam; ex qua diuisiune cum ciicniant 6, reddunt J, et insnjicr
|icr i,

sextam partem de ll, scilicet pro singularibus partibus dc eaderoque ratione


pro j‘, habebis quartam et -* , lioc est . Et pro lialicbis tertiam et hoc
| j

Ti 1 > P'” n habebis dimidium et f-n , hoc est J ;


et pro -i haliebis i
hoc est j; cum s que sunt super lo sint J de jo, que sunt i plus m: comjioiiitur
etiam et bis tertia diflerentia, ut que sunt — et jj; cum * .sint
J 5:
simililer
^ sunt
if T^> ‘1*''“ 7
“““l Tt 7' fl reuoluiliir etiam bcc eadem diflerentia, ut ucl
nam siint ^rTt qf« per tertiani diflerentiam sunt quare l-i sunt
~ : similiter f| reiioliiunliir in
;'i
Ii, que sunt ex duabus
J:
dilferentiis comjiositis, scilicet
J* ct

ex secunda et ex tertia. Secundum quidem .secundam diflerentiam rom|M)sitam ii


sunt .scilicet Ji et j|, secundum quoque tertiam diflerentiam comiiositam H sunt
cum pro J
habeantur j; et huc idem intcliigas dc similibus.
/M eadem differentia.
Svnl enim ex hac eadem diflerentia quando dc minori numero, qui est sujier uii-
gulam, jHissunt lieri due partes, per quamlil>ct quarum uno plus maiori iutegraliter di-
uiditur, ut i et : nam de pu.s.sunt fieri duc jiartes, scilicet
^ et i-' unde pro
habemus, .secundum hanc rationem, duas singulares partes, scilicet — ct pro ha-
J;
bemus j'j J:
ergo pro ^ habemus i J
1
; similiter pro quare soluuntur in i
i, habemus pro habemus J, 1 i.
et in n I i i
ct
II sint i I dc ij; que is sunt uno plus quam ti,qiic sunt .sub uirgula.
Ve f/uarta differentia discrepationis.
Qvarta diflerentia est quando maior est sine regula, ct uno plus maiuri diuiibtur
per I minus minuri, ut ct huius diircrcntic regula est ut extrahas 1 dc minori, ex
i|ua facies unam singularem |sirtem unius integri , uidciicet talem qualis fuerit nu-
merus, qui est sub uirgula; ct tunc remanebunt tibi partes tertie differentie: ut si dc
extraxeris remanebunt ,*j; pro quibus habebis singulares partes per tertiam
(.1 u,oo. diflerentiam, | j; [; cum quibus addita ."j supra.scri]ita, reddunt ~ J- eademque ratione
pro habebis ,'j 1 , ct pro * habebis j-
1 , et pro i habebis J , ct jiro
i habebis ; ;, hoc cst •
.

Ve quinta differentia.
Qvinta diflerentia est cum maior numerus fuerit jiar duo plus maiuri diuiduntur per
1 minus maiuri: huias differentie regula cst, ut dc minori numero extrahas t, que j
erant ex prima dilTerentia; residuum uero erit de tertia ut jj: ex quibus si citraxeris
,c, que sunt
i
secundum regulam prime differentie, remanent —, que sunt
^ -J,
hoc
e-st cum quibus adde
~
erunt nnj pro singularibus partibus dc eademque
ratione pro habebis Vn n *

Digitized by Googie
81

sexUt ififjerejUin.

SeaIu liiircrentiu CH qtiandu maior numerus diiiulilui' iiilcgraiitcr per 3, ct uno jiius

mniuri diuiilitur ]>cr 3 mimus minori, ut 7*7? eiihis rogiiia est, ul cx ipsis prtihus cxtnilies
tres {mrtes, lioc est <|U(mI ilc minori extralics 3; tpic tiTs jmrtes erunt de prima diHc-
rciilia, rclhpm ucro cninl dc tertia: ut si dc ^ extriixeris «|uc sunt \
scriindum pri-
mum dlifertuUmm rei, ct {7 que ]»cr tertiam diirciYntiam sunt *; cuni ipiilms addita

I supniscripta, minl J ^ pn» partibus dc . Kademijue ratimic pro ^ Imlndiis J.

Pe septima thjferentia.
Septima diirt'reiitia est (piando milln siipruscriptarum diflemiliarum continet, cuius
regula est multum utilis: jkt hanc enim qiiarundum siiprascriptanim diiTcrentiamm
partes melius quam per ips;iinim regulas (juaiidoquc iiiueniuritur, uideli('ct partes se-

cunde, et (piarte, ct quinte, et sexte dincrcntic. Vnde partes ipsarum quattuor dif-
feitMiliarum {ler hanc septimam regulam seai])cr sunt repetende, ul |MJssis pulchriores
|Kirtes uel per ipsorum regulas, uel per hanc siihtilius re^ierirc: est huius difTercntic
n*gula, ut diuidus niai(»rem numerum per minorem; et ciim ipsa diuisio iutegru non
fuerit, considera inter ([uets duos numeros illa diuisio ceciderit: si inter 3 et 4 cccidcrit,
scies quia minor mimenis dc maiori est minus quam ct plus (piam { ipsius: et si

inter 4 et 5 ceciderit, eiit minus J et plus (piam 7; ct sic intclligas dc omnibus duo-
bus numeris, inter <pios illa diuisio ceciderit: deinde accipe niaioram {hirtein, que minor
iiumcnts fuerit de maiori; ct i*esidmim quod inde remanebit smia: (piod si fuerit ex
atirpia suprascriplamm diirereniiarum, o|>erarc per eam; et si illud residuum noii fuerit

c\ alirpia siiprascriptanim diirerciitianini, tunc ex ipso residuo accipies maiorem |mrtem;


et hoc facies, donec remanebunt partes alicuius siiprascriptanim dineu (itiariini ,
uri

donec habueris omnes singulares partes, (pic minor fiiei-it de maiori. Verbi gratia: uo-
lumus singiilures partes de ^ facere: diuisio quidem dc 13 in 4 radit inter 3 el 4 ; quare
77
unius integri sunt minits de J
unius integri, et jdus ([uam rjuarc cogiius('imus quini

-J
est maior singularis pars, qiic de ^ accipi jmtcsl. Nam faciunt unum intcgnim;
(juure quarta |>ars eoniro, scilicet
J~, est
\
unius integri: quare extrahe dc ~ ,

remanebunt j-—, (picper secundam diilcrentiam sunt l-V A, boc est ucl quia ~
sniil 4 .;, que |>er secunde diircrenlic regulam sunt similiter 75 ^7 ; ergo pro habemus ^
tres singulares partes, scilicet >7^1« Aliter portes dc per hauc se[>timam regulam
poles reperire. Videlicet ut diuidas j>er 3, exeunt 17 ct plus: quare est maior pars,
«pie in sit. Vmlc diuisis 5 i jier 18, exeunt { i ; quibus extractis dc 3, remanet
scilicet h habemus 7^ /7; quare
pro habemus yj J
.
^
Irem sic dc /7
faries singulares |»artes : ditiide 6t |>er 9, exibunt 9 ct amplius; quare
iiabebis |
pro maiori singiiiari parte de : diuidos itaque Cl per T, exibunt *8, qiic

sunt sexagesime prime; quas extrahe dc rcmancbiinl hoc est 777, qne jfj sunt
scrundiira tertiam diircretitiam: ergo 77 sunt ifj
unius integri,
«fi 5

ut pra ^ lial>entur |M*r tertiam comjMisitam dilTercntiam ^ et : iptarc pro ^


Iwlwiilur ^ .

~
iicm hunc eundem modum dc uolumus demonstrare. Diuisls quidem t 9 per 17,
exiit I, el amplius; quare cognovimus magis esse medietate unius integri: et notandum
est (piia tres tertie, ucl quattuor quarte, ucl J , ucl J
faciunt unum integrum t si-

li

Digitized by Coogie
M
militer ~ faciuut uiium integrum; ex rjuibus si acreperimus medietatem, scilicet

et extraxerimus eas ilc remanebunt Iioc est quare ^ sunt ^ J,


de quibus
. 31 rffi: ojiortct facere singulares |>artes, scilicet per liaiic eandem ditrereiUiam: quare diuide $9

per 5 , exibunt 11 et amplius. Viidc cognoscitur quml — est maior singularis j>ars, que
sit in unde accipiatur de scilicet de integro, erunt a quibus usque in
ji'. |J,
decsl lu>c est et sic habebis pr«) Ires singulares partes, scilicet
||
Regula uniuersalis in tlisgregittione fmrtium numerorum.
' Est enim lii similibus queduni alia uniuersalis regula, scilicet ut inuenias numerum,
qui lml>eat in se multas regulus, ut 12, ucl 24, ucl 30, iiel 4S, uel 60, ucl quemlibet

alium numerum, <|ui sit maior medietati numeri existenti sub uirgula, ucl minor duplo
i{Kius: ut pro presi^riptis
^ accipiamus 24, que sunt plus medietate de 29 ; et multiplica

igitur 17, qiic sunt super uirgulam per 21, erunt 40s; (|uc diuide |>er 29 et per 24, exb
bunl que partea sunt de 21 : sunt enim uel quas senia
jVH * 4 4»

pro partibus de yj ; cl uidc iterum dc 2 que sunt su|>cr 29, que partes sint de 24: sunt

enim ^ ipsorum, pro quo babebis in eisdem partibus de <juia


^ dc •— erpiantur
de rb* P*'* H Iiabcbis ucl in ii I»

periu-s inuenimus.
Irem si luultiplicaucris it, que sunt super 29 per 30, sicuti multiplicasti ra |>cr 24,

et diuisciis similiter per 29 ct |ht 36, exibunt que 21 .sunt


j-J ;
uel
^ }
de 30

ct 3, que sunt su|)cr 29 , sunt dc 36: ct cum ipsa 3 sini super 20 , erunt lioc est

ct sic bal>el)Ls iteiiiin pro (Nuiilms singularibus de »


• 1^-1

scire quare multiplicauimus |>er 24 illa 17, que sunt su{>cr 29 , ot diiiisimus summam per

29, scias iios de ~ fecisse ipiia 21 est ruimenis ex multis muneris compositus, unde
|»arlcs cius cadunt ex prima ct secunda dilEereiitia. Sunt enim ut predicta iiiuenU
sunt ex quibus lj,que sunt in cupite uirge baWnltir per secundam dincrenliam
{
uel remanent, habentur |>cr primam dilTerciUiam reuulutam
boc csi . Similiter cum multiplicasti t7 per 36, et diuisisti per 29, tunc de
fecisti trigesimas sextas. .Sunt enim |J er|tialcs dc quare quam jK>rtioiiein babent
29 ad 30, oanuiem propnrlionem lialieinmt ad quartum numerum: «piare niuItipHcauioiiu
17

tertium numcnim, scilicet 17 ]>er secundum, scilicet per 3C, cl diiiisimus summam {>er
piinuuii; quia cum . 1111 '". numeri sunt proportionales, est multiplicatio secundi in tertium
LS|tia multiplicationi primi iii <|uarlum, ut ub Euclide demonstratum est.
Irem si
JJ
in singulas partes disgregare uis, quamuis sint ex quarta difrerentia cum
uno ]>lus de diuidatur pro uno minus dc 19 : unde pro [*- babebis inde
qualiter |ier septimam regulum licri debeat, ostendamus: ditiisio enim dc 53 in 19 cadit

inter 2 ct 3: quare lial>enius


J pru maiori .singulari parte, que dc accipi potest; et

extrabe tertium de 53, scilicet


J
17 dc I9, remanebunt -J
1, boc est {-yy : ergo singu-
lares partes dc J| sunt -J,
ut per regulam quarte diUerentic iriueiiinius.
I*Er lianc enim regulam non |Hissiint ita leniter facere singulares jxirtes de , Vade
imienics eas per aliam regulam, uidclicol multiplicando 20 per alirpiem numerum, qni
multas babeat regulas, ut prodiximus: multiplicatis quidem 2o per 4S, ct diuisis per 53 et

|>er 48, reddunt ^|*; que I 8 sunt f4 dc 48, ucl ^ j ct o, qiic sunt sujier 53 .sunt | de
48: quare erit J~; cum i|>sa o siiii super 53: ergo pro singularibus partibus dc |y habes

Digitized by Googie
83

W? ¥ i Pn Ti V studeas in omnibus simililms (»j>crari: cl cum non possis


j>cr unuro ex prc-sriiptU regulis congruas singulares partes r|uurumli})ct similium habeiv,
studeas eas per aliquam aliarum inuenirc: et riolundum quia sunt multi rupti, qui aptandi
sunt antequam disgregentur in singulares part<'s, scilicet cum maior numems non diuidatur
{>cr miiiurcni, et habeat ad inuicem aliquam comunem regulam ut quorum uiuLsquisquc
numerus iiilegraliter i>cr 3 diuidilur: (piai^; diuides utrutm{uc eorum per 3, exibunt s super
uirgam, et 3 sub i()sa, hoc est que sunt ex tertia dillcrentia; cum uno plus de ^ di>
uidaiitur per 3; <{uarc sunt J
similiter est (|uorum numcroimm uterque diuiditiir |>cr

t. Vade reducuntur in ct sunt \ ^


per secundam diirerenliam; et sic intcJligas de
simililms. Et si plurcs |
rupti fuerint sub una uirgula, ojMirtel \il reducantur in uiio rupto m. u
sub uii^la, ut que sunt Kt reducuntur sic: multiplicantur 3, que sunt sii|K'r s

pci' s, et additur i: punimus» ct sic habemus 7; et multiplicabis t pera» que suiilsub


uii^ula» fiunt 16; que <6 [miiimiLs sub uirgula» ct super i|)su ponimus 7.
*
Irem |
sunt que inucniuntur secundum suprnsrriptum modum, scilicet mul-
tiplicando 4, que sunt su(>er 9 per s, et addendo 3; que jver 3 ct addendo s; ct sic habemus
71 su{>cr iiirgulam; ct ex xmihiplicaltoue de 3 in 5; que in 9, habemus I3S sub uirgula,
que ^ secumlura septimam regulam disgrcgatiir
Et notandum quia quando per septimam regulam maiorem jmrtem acccjicris, que minor
numerus fuerit de maiori, ct rclinf|ucs singulares jKirles, que remanserint minus quam
pulcre cueiiitur: relinques ipsam maiorem jmrtcm, et openibcris per aliam se<]uentem
|>artem, que minor sit ea: ut si maior pars fuerit operal>crU cum sexta : et si fuerit

J,
o|»eia!)cris cum J.
Verln gratia : in ^ maior pors est qua extracta do ~ , re-

maticnl scilicet jjr, que jM*r quartam difreieiiliam sunt : ergo pro j~
liabemus ~ que mimis quam pulcre sunt: quare relinques ", ct operare cum
qua extracta de remanent ,
lioc est cl sic per jj baliemus ^ que
partes pulenores sunt factis partibus; et reperiuntur alio modo: scilicet lU diuidas 4,

que sunt super 49 per regulam de 49, exibunt que per tertiam compositam iliire-

rcnliam sunt ^
nam -Jj est n i ct est ct sic pro ~
habemus similiter ^
,

Incipit cnpituhtm octauum de reperiendis preciis mercium fter maiorem ^lisam.


Ix omnibus itaque negotiationibus <|uattuor numeri projKirtionales sem]ier irperiuntur,
cx ((uibus tres sunt noti, reli(}uus uero est ignotus: primus quidem illorum tiium no-
loium numerunim est numerus ueiidiliunis cuiuslibet meiris, siuc coitstet numero, siuc
poiidcrc, siuc mensura. humero quidem ut centum coria, ucl centum beccune ct similium:

[Kindcra quoque ul cantarum, tiel centum, uel librc,aut unce et similium. Mensura quidem
ut metra olei, sextaria fiumenti, et canne panni et similium. Secundum autem est pretium
illius uenditiouis, hoc est illius primi numeri, siue sil quantitas qiioriiinliliet detianonim,
siuc bizantionim, siuc tamiorum, uel alicuius alie currentis monete. Tertius uero qiiaudo-
<[ue erit aliqua eiusdem iienditc mercis quanlitas, cuius pretium, scilicet quartus numerus,
ignoratur; ct quando<pie erit aliqua similis quantitas secundi pretii, cuius merces, sdlirct
quartus ignotus numems, iterum ignorabitur. Quare, ut ignotus nunierus ^)cr notos re-
ponatur, talem in omnibus tradimus regulam uiiitiersidein, iiidclicet ut in capite tabiilc,
in dcxteiTi |>arte scribas primum numerum, scilicet mcroeiu; retro in eadem linea }>onas
prolium ipsius mercis, uidclicet secundum numerum ; tertium quoque si fuerit mercis,

Digifized by Google
B4

scrilni cum sub mcrcc, scilicet sub primo; ct si fuerit pretium, scrilie cum sub pretio,

uidclicet sub secumio; ita tamen, ut sicut fuit ex genere ipsius, sub quo scribendum est,
ita etiam sit ex (pialitate ucl ex quantitate ipsius in numero, ucl in pondere, iicI in men*
sura; hoc est si superior numerus, sub »pio scribendus est, fuerit numerus ipsorum, et
ipse similiter Hat rotulorum; si librarum, UIrrantni; si iiiiccarum, iiiiceanim; si cannarum,
caunariun. Kt si fuerit numenis soldonini, et ipse sit minienjs soldorum; .si detiariomm,
denariorum; si larenonim, larenonim; et si bizaiitiorum, bixantionim. Oiiibus ita descri-
ptis, eiiideiitissimc apparebit, quod duo il!<»iiim positi erunt scmjwr ex aduerso, que in-

simul iiiuUipliceiitur; et sumimi inuhiplit^ationis euniin, si per reliquum tertium numerum


diuidiitur, quartus ignotus iiiinirum iiiueiiietur: et ut lioc apertius inlclligatur, cum di-
iiersis mercibus et pretiis, iii se(|iietitibiis explanabimus. Sed primum asteiidain, vnde
Ilie modus procctlit: stiitl enim, ut dixi, in negotiationibus nu"' numeri pro|H)r(ionaIes,
scilicet, ut sicut primus est ad sinundiim, ita tertius ad (|uailum, Ikn' est, sicut mi- I

merus alicuius quaiitilulis mercis est ad nunicrum (piantilalis sui pretii, ita numerus
niiu.suis qiiarililatis eiusdem nierins ad niimeitim sui piTtii: tiel sicut aliqua quantitas
cuiusiiis mercis est ad quamtiis quantitatem eiusdem mercis ,
ea est pretii unius ad
pretii alterius: et cum ita llir*' quantitates pixiportionales sunt, erit imiUiplicatio se-
cunde iti tertiam equa nuiltipliracioni prime tii (piarlam, ut in ailsmclricis, et geome-
tria pnibatiim est : fpiare si (|uarta qimnlitas est ignota tantum ,
ex multiplieniione
quidem secunde (pianlilatis in tertia dtiiisa per primam, iiimiixim ex diuisione, quarta
quantitas prtmciiit: quare cum diuiditiir aliquis numerus jier aliquem numerum, et ex
(t.|. SI diuisione aliquid pnuienial; si pmueiiieiis ia tUuis^M-cm multiplicaucris, nimirum diuisiis
|
I

nunienis inde proueniet. Similiter si tertia (piantilas ignoratur, diiiidcnda est jmm' ter-

tium multiplicatio prime iu quartam: et ut ea, quo ad iiegolialitmes pertinent, perferte


]

in luK' libro habeantur, boc capitulum in <piattuor paries dluulimus ;


quamm prima
cril in ueiiditionc cantai ium, et eariini rerum, que ad poiuhis ucl numerum uendnnlur; ,

secunda in eis que ad loloiicuiu seu ad cambiuin pertinent, ut soldus, libra, ucl marra
argenti, uncia auri et .similia; tertia iii uenditumc catimimm, Isillaium, toi-scefli et .si-

milium; (piarla jKiis erit iii reductione Ftotuloniin unias cantaris ad Rutulos cuiuslibet
alterius cantarium, secundum cius diiieisitntem.
De cantare pisano cum queritur precium de, IlotuUst pars prima.
Cantare autem pisaimm habet in se ccnlnm pmies , (|uariim unaquc<jue uoi'atur i

Rutulus; et Rotuli tiabenl uncias tt, (|tiaitini iiimqueqm* {Mindcrat denarios 39 dc cantare; I
|
et dc[iarius csi (^rubbe 6, et currubba est grana quattuor frumenti. Quod cantare
It"**!* ^ I
^'1
si uendatur pro libris XL ; et quemlur quantum uaicant Rotuli 5 : quia tres noli numeri
9i r«v/0» Ii»- li*19i }u|t. 84.
Iin. 4(1 — pji». 8S, Imi. 6J- prc|K)nuntur iu Iiac jnisilionc, sicuti superius necessc fore prodiximus, scilicet Rotuli
^

100, ct libre 40 , et Rotuli 5 , qtionim duo sunt unias generis, scilicet Rotuli 100 et Rutuli

5; que lUO sunt merces. Aliter uero* scilicet 40 , est aiterius gtmeris, scilicet pretii; cl
est pretium dictoniro 100 Rotulorum: quare, ut prodiximus, describantur Rotuli too, et
libixi 40 in una linea, retro tiidelicct scribiMido: deinde Rotuli 5 scribantur sub Rotuli<i
100, ut liic superius ostenditur; et erunt duo numeri unius generis, unus suf> alio, ut prodi-
ximus, scilicet Rotuli 5 sub Rotulis 100: tunc, ipsis ita descriptis, multiplicabis numerexs,
qui sunt ex aducwo, scilicet S [ter 40 , ciuiit ioi); que diiiidc per 100, exibunt libre 2 pm

Digitized by Google
!

])i'Ctio illorum i Uotulomm, qiic s (lcscri)mittiir suh 40: quia ille numerus ^ui ex diuisiune
{leiniciiiS semjwr est ex genere illius solius tiumerif qui est iii tribus <liclis numeris: uiulc
maiiifeslum est» qiUMl ex quattuor numeris qui [louuiitur iii meirationibiis, duo illonim
sunt merces» et dtio illonitii sunt pretia; et sunt ita pixqmrtiuualeSf quia sieiit loo» sci-

licet mcixTSf est ad smiin prcliiiiii» scilicet ad 40; ita S» scilicet merces, erit ad suum
pix^tium» sidlirct ad z. Nam luo ad 40 sunt quinque medietates eorum: similiter et 5

ad 2 sunt quinque medietates eorum. Item sicut 40» scilicet pretium» est ad loo, scilicet

nd suam mercem; ita 2 erunt ad suam mercem» s<*ilicet ad s: duu quinte de


iium 40 suiit
foo, et 2 suiit duo J
de s: permutalim qu<M|uc» sicut merces est ad mercem» scilicet 5 nd
100» que sunt cius ita pretium est ad pretium» scilicet 2 ad 40: uel, sicut luo sunt
ad 5, que sunt uiciipliim eorum »
ita 4o sunt ad 2 ;
et per istas proportiones j)oteris

ex arbitrio colligere» si quartus numerus ignotus recte iiuienlus fuerit» jinmt demon-
Irni» .... itr ItAtiihi »
strabitur -SUO loco. ifi.l XX rr«*rn. lia. M-Sl), |u((.
»X. I.H. IX SIi.
De etniem cnnt queritur uwrves de libris.
Irom Botuli loo per libras 4o; quot Botub»s linbiion» per libras z: quia iu bis tribus
/.

numeris duo sunt cx genere pretii» .scilicet libre 4u» et libre z, et alter est cx genere
4*» toi)
mercis, describantur 4o ct too in uiui linea; ideo quia dicitur Botuli loo per libras 40:
sub libns enuit numeri eiusdem generis, unus sub /
deinde libre

/
z descriliaiitur 40» ct

alio, ut iu bac secunda di^niptionc ccmittir: et multiplica numeros qui sunt cx adtiorso,

scilicet iou ]>er z, erunt que ditiide per


2 uo; 40, exibunt Botuli .1 pro mcrcc illarum 2 2 .1

librarum, quos des<'ril>e sub Botulis loo.


• l'.vi
De eodem cum queritur precium de Ilotulis. XX m-fii. I»i
.

li ul |V.«.‘|IX.
ii x*(.
Illi,
Irem cantare ucndilur pro libris u; quanltini ualcnt Botuli S7: describarilur numeri,
ut prodiximus, scilicet Botuli loo ct lilirc ts in una Unca,ct Botuli Z7 sub ioo:miiltipliccntur
/. s’
numeri existentes cx adiierso, scilicet ij j>cr Z7, cnnil 35ij que diuidc per loo, scilicet
13 nm
per jj-—, exibunt /j iiV
sub libris i3, ut in bac a1ia }>atet dcscnptionc.
Nam si de scire uulueris» que |»artes sint iniius libre, multiplica s que smil super
to» per alia to, et desuper adde l, erunt 51; que multiplica per summam denariorum uniits 27
libre» scilicet per 140, erunt 12240; que diuidc |>er exibunt denani 122» que sunt
soldi 10 ct denarii | z: aliter duplica s, que sunt super lo» erunt lo, que sunt soldi.

Item duplica l, quod est super alia iO» erunt z, que lialM^ntur cum totidem
pro denariis
quintis. Kx liuc ergo manifestum est, quod dc unaqua<pic iibt*a denanomm, que diiiisa
fuerit |>er loo, j>eiueniunt denarii \ z; ct dc onmi dcccrio librarum soldi z, et de singulis
s porucnit .soldus i.
• «nMllirJiri «lam
De eodem. f»l. XX twrtv liet, t-1 t

Irrni si Botuli luo ueiulantiir prt> libris ot queratur quot ualcant Rotuli IQ:
«A. liM.36 —
IMI- H. Ii». X ,

43;
dcsrnplis ijcsis secundum prescriptam doclnnam»] multiplica numenis, qui sunt cx adticr- r.it. XX fer*».

so» scilicet 19 per 43, cnuit si*; ijue diuidc jVi#» jier ‘^'•biinl libre h, quas pone sub
libris 43. Nam de que parle.s sunt unius libre, ita ut preilixiums, cognoscetur. Vidt'- ©' '
licet, ut dnpUccs niuini, quial est .sn(>or to» enint .stddi z. Item duplicabis 7, que sunt 43 100 ^

su[>er alia lo, erunt denarii ii cum totidem quintis; quibus iiinrtls cum soldis z» quos
modo babuiiim.s, emnt soldi 3 ct denarii ~ 4; et tantum ualcnt ilH Botuli lO magis
19
dc libris 8: possumus citim cx illis 7 promtius agere» ut accipiantur 5 ei ipsis 7 pni It u" _ ;

Digitized by Coogie
86

ijuibus reliiioas sultlum i, «[unu adde cum soldLs i inucntls» erunt soldi 3 . Ucslduum
itaquCf (piod est a s usque in 7 duplica, cioint denani 4 cum totidem quintis, ut modo
iiiuciiti sunt.

>ii|'rf »|»u •
De eodem.
crritf, h*. ^I 4
M«i. U. » l«i.
s 1^11
Item Rotuli 100 ualcnt libras ^ iS; quantum ualent ergo Rotuli 3l: descriptis itaque

iiunieiis per oi'diuera, multiplica IB per s, que sunt sub uirgula }M)st ipsa, et adde i,

quod est super 8 eiiirit 37, que jmne su|>cr J I 8 j et multiplica ea per 31, que sunt ex
,

aducnm, cruiit i!47; que diuide j>cr ioo, et |>er *, que sunt sub uirgula de 18, lioc est
per exibunt librc J—^-75 5 pro pretio qiiesitorum Rutulorum 31.
OikmI si rcctc constat, ita per pensam dc 7 cognoscitur, uidelicet ut diuidas 18 |>cr
7, remanet 4; que multiplica per 2 et desuper adde 1 pro uno quod est super ipsa , ,

2 , erunt 9 ; que diuide j>er 7 , rcnianciil 2 pro pensa de 37. Item accipe pensam de 31

per septenarium, que csl 3; et multiplica eam per pensam niodu iiiuontam de 37, sci-

licet per 2 , erunt 0 , que .serueiilur pro pensa pretii Rotulorum 31: deinde multiplica
5 per pensam de to, que sunt ptisl ipsa in uirgula, .scilicet ]}cr 3; ct desuper adde
poiisani dc 7, qiic sunt super ipsa 10 , scilicet 0 , erunt 15; que diuide per 7, remanet
l; quod niuUiplic'a per pensam sequentium 10 in uirgula, scilicet per 3, et desuper adde
3, que suiil super ipsa 10 , erunt 6; que multiplica per 8, que sunt sub eadem uirgula,
et desuper adde l,quiKl est sujkt 2, erunt 13; dc quibus tolle 7, remanent 6, ut pro
pensa semaU sunt. Nam .si dc J-jJ que partes sint iinius librc, ct)guosccrc uolucris;
mulliplica 7, qiic sunt super lo ]>er aliam 10 , et desuper adde 3, que sunt super ipsa

tO; que multiplica |>cr 2 de uirgula, et adde l, quod est su{>er s, erunt I47; que mul-
lijtlica per 210 , scilicet per mimmim dciiariomm unius librc, erunt 3S290, que diuide
per : inde cum in ipso multiplicatio sit zepliyrum, in ipsius primo gradu di-
uidatur primum per iioc est tollatur inde ipsum zepliynim, remanent 3$2S; que diuide
per 1—^, cxtbutil dc ^ 176, <|ui sunt .soldi 14, ct denarii |s.
De centum cum queritur precium de libris.

RV 1-SU.S si centum pipeiis, quod jMuiderat libras 100 subtiles, quarum unaqiie»|ue est
iincc 18 , et quolibet uncia |Kmdcrat denarios 23 dc cautera ; et librc I3B ex ipsis
faciunt cantare 1 ,
lioc est Rotuli 100 pisis ucndanliir pm libris ’ 13 ; ct queratur
quantum ualent ^ 46r srril>aiitui' numeri, ut prediximtis, scilicet libre 100 in una
librc
linea, essent librc j 13, et libre | 48 sub libris 100 , scilicet merces sub merce , ut su-

, • .... . ,
roi. ^Krius in prccedentibus fecimus: ct multiplica nurnems, qui sunt ex ailucrsn, .scilicet

SS lin. S1*SI: p«|| 13 nim \ 46, ct diuide per irM), lioc est multiplica 13 per el desuper adde que
lia. 14 — l«|. 13, Ii». 1}. 5 4, 3,

sunt super 4, erunt 53, que pones super 1 13 . Item multiplica 46 per 3, ct adde 1 , erunt
139 ; que |M>iic super J
46 , ct multiplica 55 per 139, enml 7645; que diuide per 1 O6 el
per 3, que .sunt sub uirgula de 46, ct per 4, que sunt .sub uirgula de 13 , boc est jicr

; et summa que exierit erit pretium illarum librarum J 40 : sed cum de fra-
ctionibus, (jiic ueniunt super uirgam, non possumus cognoscere que j»ars , ucl piirles
sint unius libre, donec mulliplicenuis numerum uirge per denarios, libras scilicet ]>er
*
240; ideo aliter frarlioncs uirguic diuisiouLs, .scilicet coaptande sunt; videlicet
{

de 100 , in quibus diui.sio peruenit, faciamus quia iiliid idem est quod
dc \ , el de I
prescriplis fnciainas tantum ct ponatur in una uirgula sic -p-^,
3

Digitized by Google
87

<|uih1 idcra osl quoti i» quihus \


,**, tliuide “C45; ct que super *o rcman-
scrinl, erunt soltli: ideo quia libre denarioi-um est soldi *o; et que super ii ceciderint,

erunt denarii. Ideo quia soldus esi denarii is ;


et que super reliquas fractiones rc-

nianserinl, partes tantum unius denarii aflirinabuat: quare si 7fl43 per diuiscris,
*
exibunt libre 6 piu pretio dirlarum librarum de \ 46; quod tantum est, tjuan-

tum si nominatum diceret libras 6, et soldos 7, et denarios 5. Nam si ex numeris, in


tpiibas diuisio peiiienit aptari non passinl, qualiter tunc fieri debeat in setpien-

tibus questionibus declarabimus: sed (|Uii)itcr in li et in sn omnes numeri leuiter di-

uidaiitur, oslcndera procuramus. Iii u


enim omnes numeri diuuli possunt, |(»rdiiic ctMlem, r..i.

quo numcrt>s per numerus, qui sunt a binario ustpic in nmienariuin, diunlcre docuimus.
Viidc adiscende sunt (luttitiindam numerorum diuisiones facte in ii; ut de ti diiiisi pri-
mum is, reddit 1, dc J4 perueniunt 2, de 36 perueniunt 3, de 48 perucnit 4, de «o per-

uenit 5, dc 72 |>eruenit 6, de Ht pcrucnit 7, dc 96 peruenit 8, de los pcnionit 9, ut


in tabulis diuisiutium continetur. Qu(.k1 autem dc qiudibet numero a t2o infra super
quemliliet istomm superaucrtt, est illud quod debemus in diuisionibus niimeronim scri-

bere super illum numerum, de quo superauerit, et copulare eum cum antecedente fi-
gura, que fiunt iiinumero diitideiidi. Verbi gratia si noluerimus diuidere 3479 per : tht 4479 14 -

12, describantur 12 sub 79 dc 3479, ct accipiatur xil de 3i, que csl 2, ct remanent
, JeSl .... i« Ulan • .f»t. 3A
lo; ct lioc est superfluum, quod est a 24 usque in 34: ct (Hine 2 sul> 4 de 34, et iO rtd*. Ita. 8'l4j 87. Um-
i8-S8).
super eadem 34, cum quibus lo copula 7, boc est aritccnlentrm figuram, emnt iot; que
diuidc |H*r ii, exibunt 8, ct remanent ii, boc est diflercntia, que est a 9G usque in 107:
I
jumes igitur 8 sub ct super 107, uidclicct super et super 7, ct copulabis
ipsum 11 cum 9 eis
7, ll

antecedentibus, enint M9; que diuide per


l o, l

{icruciiient 9, cl re-
1 0 m
12,
3479
manent 11: ponas 9 sub 9, et 11 in quadam alia pnrtc super li, et habebis pro que- 1 2
sita diuisionc || 289, ut in hac descriptione cernitur, f.hiare manifestum est, rpiod de- 2 8 9

narii 3470 sunt soldi 289 ct denarii il; ipiia cum aliqua summa denariitnim diuidihir II
per 12 , tunc ex ipsa diuisionc pruueniunt soldi: et si liec que de diuisione de 12 dicta
sunt crebro studio in t:ibula scribendo firmaucris, ca cordetctiiis in manibus, ea lenissime
poteris operari.
Diuisio numerorum per 20 .

1.8 20 enim omnes numeros sic diuidere possumus: rclirupte figuram primi gradus
ipsius numeri que diuidere uis et sub sequenti ,
lioc est sub figura scntndi gradus
eiusdem numeri ponas 2, in quibus diuide totum numenim, usque ad ipsam figuram sub •i jli>iuid ' O *

(M. M fvr#.*, lin. IIM9.- U.


<pia posita sunt 2 ; ct quod ex diuisionc enciierit, erit
^ toliiis numeri, que diuidere 84-». 1-*^. 87. Uu. U-48 .

nolueris: et si aliquid superfuerit, copula eum cum figura primi gradus, quam relin-

quere iussimus; et quo<l ex copulatione exierit, est boc qnml de suprascripla diULsione I

remanebit: et si super secundam figuram nicltil superfuerit, erit tunc residuum prima 12 3 4

figura tantum. Verbi gratia: .si noluerimus diuidere 1234 j»er 20 , relinquantur 4, que sunt 2
6 1
in primo gradu; et sub .sc<{ucnti figura, scilicet sub 3, ponantur 2; in quibus diui-
dunliir 123, que remanent dc 1234; extractis inde 4, exibunt 61, ct remanet t, quo co-

pulato cum 4, faciunt 14; ergo ucniiint ci et remanent 14 ex diuisione dc 1X34 in 20 .

ut Ilie i>stcnditur: ex boc enim manifestum est quod .soldi il34 sunt Ubrcdi et soldi
14. Ostensis itaque diulsionibu.s dc 12 ct dc 20 , nunc uero ail preposium redeamus.

Digifized by Googie
08

De centetuiHo maximuiitwntm.
M |vr S •

MAS.s;anuilitii 10 « ualoiil libras 53; r^iiantum ualont ergo tnoi^vsanuititii 23: describe
J J
inimcrt)s |>cr ordinem^ sictiti dictum est su]>cr}us; et multiplica numeros qui sunt ex
aduerso, uidclicot *
53 ]ier
; 23 * et dittidc per lou, buc est multiplicabis 53 per sirnm
uirgulum, eriiiit I07, <}uc pone super { 53. Item mulliplic<ibis 23 per 0, et desuper addes
ly erunt 20 h; (|ue pone super \ 23,
et imiltiplica 107 per 2os, erunt tifso; rpic diuidc
per 100 ,
et j>er 2 , et per 9, que sunt sub uirgis ,
luic est per et babebis
pn‘tiuni illunun mussamutiiioniiii 1 23 ue! coapta muneros diuisiouis, ita ut possis ba> :

berc in cnpilc uirguic , ut balieas iii una multipUratioiic libras, et soldus , et


denarios, ut iii prc-scripta questione oponili fuimus, uidelicet ut de facias

ct cum dc reliquis minutis diiiisiouls, scilicet dc J et de J coaptare — nuu possimus;


ideo quod c\ cis po.ssimiis accipere dc com|io.sitioiic de 12 acvlpianitis, boc est de re-
gula 9 accipere debemus j, cl commiscere ipsam J cum faciunt Heliquum uci-o

quml deest nobis de 12, scilicet 2, debemus multiplicare per 22259 , eniiit 41312 ;
que
iittiidc per J
exibunt 12 piv pr«*lio de massamutiiils J
23 : quod si pro-
bare per pctisnm dc 7 nolueris, accipe [>ens:im dc 53, que est 4; et multiplica ipsam
(Kir 2 dc uirgula ct adilc 1 , enitit 9; dc quibus acrijic pen.*nim, que est 2 ; et tot de-

bet esse pensa dc 107, ct ita est : deinde accipe pensam dc 23 rpiatcr 2 , et multiplica
eam per g dc uirgula, cl adde i, enml 19; quorum jwiisa, scilicet’ 5 csl pensa de2os: ,

quam multiplica j)cr peit.sam los, scilicet |>cr 2, erunt lO; que multiplica per 2, <{uc
I •! 36 vrr^. nobis minueniiil dc regula de 12 , uidelieel per 2 , per que inulliplicauimus 22239, erunt
|

*
2u; dc ipiibus acci|K’ pcns^uii, cpie e.sl C, ct sema eam pro pensji dc {
12 : que
si totidem fuerit in omnibus, rccle processisse rogno.scc: cl accipitur jK*usa qworum sic:

nmltiplicutur pensa 12 , que sunt extra tiirgiilam, per pensam dc 20 , que sunt subiiir*
gula, S4'ilicet 5 |<cr 0 , siint 30 ; quibus .super additur pro 7, que sunt su|>cr 20 , erunt
37 ; rjuonim peiisH, scilicet 2, imiltiplicutur per 5, scilicet per |)ensjtm de 12 , ct addun-
tur 3 , que sunl super I2, erunt 13 ; quorum peusn, scilicet fi, multiplirntiir per 5, ct
su|K:r adduntur 2, que siml super 5, emnt 32; quorum pensa, rpic est 4, imiltiplica per
S'2 »tn> <|uu .... t*) i|iur>* »
36 «•'rm. lio. II-X6: |ok. 3 dc uirgula, et super additur 1
,
quod est super 3, faciunt 13, quorum pensa est 6, ut
»?*, Ita. 23 — fjg.
Ki», liti. l»j.
pro |HMisa .S(‘niatum est. Kt sic .simiper cum qiianimliliet similium questionum pensatu
arripere uulucris, scciimium quod uadis miiitiplicaiido, ita .studeas ire per quamlibet

2
>ensum probando, donec ad ultimam multiplicationem dcuencris: et accepta jictisa ul-

time niiiUiplirationis, eam pro pensa .summe diulsionis sertia; et quod de pen.s«i boc di-
ctum est, satis in aliis quostiunibii.s credimus sufficere.
De vcfittun corJornm.
Si coria 100 ualcnl libras ^ \ « 3 qiianliiin iialenl coria 32; describe numeros, et mul-
;

tiplica per 32: ideo quia ponuntur ex aduci-si», ct diiinlc miiltipliealioncm eo-
0 C3S 3

»1
JJ83
rum per 100 ,
boc c.st nuiltijdica «3 per siias uirgulas, cnuit 37C7; que ponesuper J | h 3,
ct proba ca per quamlihet pensarum preter quam per o: deinde mullipliea 3767 per 32,
J I
23 10«
erunt 120341 qiie diuidc per loo et per et apia cos ul habeas in capite uirgule
, {J,
: sic dc iiw fac , ct de ^ fac f-J ; ct accipe unnin ^ illorum, ct muUipli-
cabis eam per 4 ; ideo qiiwl faciunt 12 , cl jionc ipsa 12 post 20 , iit superius facere
dciiumstrauinuis; ct apia relnpias fractiones post ipsam , cl bal>cbis in uirgula

Digitized by Google
y

89

diuislonU €t quia minuit do ipsis )>onc 4 super loo, ut habeas


{
-
{ \ t ^ • nol»i.s •[ 12,

ea tenacius memurie commendata, rnm acceperis pensam; et multiplica in cam i20$44,

einint 4aii7e; que diuidc per vvviVro»


i"f4~iV4o P*^ pretio illonim 59

coriorum, ut superius in descriptione cemilur. bursas botuli lOO ualeiit libras } J


93;

quid ergo ualcnt Rotuli | • describe questionem, et multiplica 93 per suas uir-
gulas, erunt 6S5; que pone super 25, et prolta eam per i^ensuin, si recta sint: deinde
multiplica 64 per suam uirgulam, erunt 4177; el multiplica ipsa per 653, erunt 97SS95S,

que optime pn>bare non negligas; et diuidc i|vsum per numerum loo, et per fractiones
utrorumque numei-oniin, qui positi sunt ex aduerso, optime insimul uidciicct aptatas;
ita ut halwas in capite uirgulc quod sic facias: de lOO facias ; et uidc si

poteris de reliquis fractionibus diuisiotiis extrahere, ut habeas in I9, uel aliquam ipsias
jKiiiem; de quibus tantum dc partibus de hoc ex comjK»-
^ poles liabere
li, est illius

sitionc:ergo minuunt uohis 3, ut haheamas 19 in uirgula post 90 :


quare pone 3 super
too, ut in questione ostenditur, ut ipsa tenaci memorie rescrues, et apta relhjuos mi>
meros dinisionis jx>st sic multiplica 9735935 per 3 scniata super
100 , erunt 8907805; que iterum proba per pensam, et diuidc ea jwjr exibunt
pretio qiiesilonim Rotulorum; ct est pensa illarum per )>cnsiim
1'T’ri » tt li **
do ut superius iu descriptione cernitur.

De canfare.
Irem cantare cuiuslibet mercis ualei librus 14 et soldos 7 ;
quantum ualcnt ergo jmr KN .... |>n*atn|i*r • if>4-
» I.B. tX 17 I |s.K- SV.
Rotuli 37 eiusdem mercis: fac de soldis 7 partes uinus libre, erunt que j>onc post |.n. U XS^
14 sic:
^ 14; ct describe questionem, ct multiplica 14 per 37, que sunt ex aduerso, ct
987
diuidc per 100 boc est multiplica , 14 per 90, desuper adde 7, que .sunt super 90, erunt
soldi 987; quos jKine su|>cr ~
I4, ct multiplica eos j»er 37, erunt looio, que debet di-
n '* 19
100
iiidere per 100 ct per 9o dc uirgula: sed cum 19 in uirgula diuisioiiis nos bal>crc opor-

teat, ut habemus in una multiplicatione libras, et sold<is, ct denarios, multiplica 106IO 57


per ipsam 19 , et diuidc per 100 ct por boc est per Vo " iVtVi B» libic

pretio dictorum Rotulorum 37 , quonim pensa esi 6 per nouenarium. , la iTn» . .. rattIU » <r»i. 16
i
*Q
19 h ® P*"” vmetn. laB. 14 49. ha
De centum pannorum. UUj.
Irem ranne
caiinc 97 et brachia
100 pannonim ualcnt
:
libras 15; quantum ualcnt ergo canne
descripta itaque questione, multiplica 15 per 90 , ct adde
j 97,
boc est

11 , 1
e ''
n

15
1.

110
enint soldi
que |H)nc super
sii, quos |>onc super 15 .

et multiplica 3ii per 92i, erunt 6K731,


Item multiplica 97 per 8, ct adde
que dehemus multiplicare
5, cnint 99i;
c6 \ \«*
G)
97, |»cr <
19, ut hahenmus ea in uirgula, nUi quia hahemus in diuisioiie 9, scilicet ea que sunt
1
1: li
« «10
i« li
u
sub uirgula jKiist cannas 97 , quorum regula est -**: (|uare tripllcabimas 4, et habebimus r<4- 17 rre(«.
|

19 in diuisioiie. Vnde multiplicentur ipsa 6S75i {>or 3; cpiia cum triplicatur diuisor, tri-

plicandus est numenis diuideiidus, erunt 906103; (jue diuide jkt 9, que remanent de re-

gula de 8, extractis uidelicet inde 4, el per 100 , el per 19, et per fo, hoc est per

3 t 9 M oxihunt libre \
quorum j>cnsa per septenarium est 1
, ut in
hac descriptione certtilur.

De centum f>if}eris.

Item cenlum piperis ualet libras ^il; quantum ualcnt ergo lihre ^46, lioccslli-
bre 46, el unce j
5: desrrilxc questionem, et multiplica ii per 905, ct adde 9, cruiit sio,

19

Digitized by Google
® »

90

t dn rq;«l4 .... Jitai.lrvdi • («•li (juc ]Hmc suiK*!' II. Item multlplira 46 per I 2 , et atide que per 4« et adde t, oruut
17 prri^ , Imi* |w<. 19.

r^ ii. i*u- 1^ 22S9;qiic pone super 4«, et multiplica 229 per 2220 ,
erunt sioi4i; que diuidc per lUO
n per 20 , et pci lioc est per exiliuul Ul»re
,V/o

(5) ISO (.
illanim librarum l-Yi 46, quorum pensa per septenarium est 1 .

100
” -k Item centum ualel Iil)ras 12 , et soldos 13 , et deimrius 5, boc csl libros


12 ; quan>
[wflwi ppr "]\
tum ualet er|;o uncia
^ | 5 : quamuis in huc cpicstiunc sint ex genere mercis lihre
co< :sso
fl - 100 et uiiciu I ; 5, tamen non sunt libre, ct ^
sint unius ponderis; quia
| s sunt
100
1 It i« 1:
nneie: quare de libris too faciende sunt uncie, cniiit 1200 ; et tunc erunt ambe similes:
ct erit tunc talis questio, uidelicet qiu)d unrie itou ualent libras j* t 2; quid ualent
CO tne.
ergo uncie ||3: quam questionem, ut docuimus, scribe, ct multiplica per suam uir-
3041 /. 1200
gulam, erunt denarii 30ll, quos pone super libras 12 . Item multiplica s per suas uir-
-»-1« 12

fienM prr

@
7] \
N
© gulas, erunt 2lt,que |Mmc super
uidc per 120«, ct JKT 4, cl j>er 9 , cl per
ct multiplica 211
optime
per
iii
304t,

una
erunt 64IC51; que di-
iiirgula aptata, exibit

« 8 0 1*0
'h~h P*'* pretio quesitarura uiiceurum, ut in liac descriptione cernitur.
» • 9 1« 1« IS S« J
/Je canture^

Irem cantare ualet libras et queratur ({uanlum ualeant Poluli 4 ,?_-L43 ,


(s) S0957 N hoc est Rotuli 43, ct uncie J |
7. Multiplica igitur questionem descripta 21 per suam
100
uirgiilam, erunt iOOST. Item inuUiplien Rutulos 43 per 12 , et adde 7; que per s, et adde 2;

iV- (<:

|>cnsa piT II \ IS 324 que per 7, et adde niuUiplicatiuneiii de uuo, qutnl est siipcr
multiplica per 209S7, cruiit 3S401006 h; que diuide per 100 el per fractiones,
7, iii 6, emnl que
is324;

que sunt sub


-i-r=«
uirgulLs ainls»rura aliorum numerorum, optime scilicet apiatas, exibunt
J r4“,V^VH"iTTi^*
ut in liac descriptione cernitur, quuniin pensa per ti csl 7.
|(^ 3127 |pcnsa prr 7] l^'

De
cantare uendito f)ro libris et ilenariis.

MH)
Irem cantare ualet libras 13, ct denarios 7 , hoc est libras 13; quantum ualet
Tr:^'’
(£) \ ergo cantaria 7, et Rotuli 43, hoc est Rotuli 43 : d(\scnl>c questionem, ct multiplica


“ 06
\ 743 13 [>or 20 ; ([uc per I2, et adde 7, erunt 3127; que imiUiplu^ per 743, eniiit 2323301; que
I* it IS It
•''*
diuidc per 10«, el per hoc est jxrr iVii 'iV^> *^****"“‘
/tTiVa H®® pro pretio il-

jr.7/.
lorum Rotulonini 743.

1000 De. miliario uemlito pro libris ei soldis.


Irem miliarium uariurum ueiidiliir pro libris 133 cl soldis 9 , hoc est pro libris
^ 133 ;

quaiitmn iiuleiit