Sei sulla pagina 1di 14

Tradhisi Upacara Manten Pegon Ing Kelurahan Genteng Kecamatan Genteng Kutha Surabaya

TRADHISI UPACARA MANTEN PEGON ING KELURAHAN GENTENG KECAMATAN


GENTENG KUTHA SURABAYA

Nusantara Prabasiwi
S-1 Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah (Jawa), Fakultas Basa lan Seni, Universitas Negeri Surabaya
nusantararara@gmail.com

Drs. Sukarman, M.Si


Dhosen Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah (Jawa), Fakultas Basa lan Seni, Universitas Negeri Surabaya

Abstrak

Pegon manten traditional ceremony as one of the traditional wedding traditions that exist
in the city of Surabaya. Surabaya community always preserve and perform Javanese tradition as a
legacy of the ancestors. in the Java community not only because of religious guidance and a desire
to create a family that is valid only between men and women. but also has a deep meaning in a life.
The objective of this study: (1) Explain how the history and origins of Manten Pegon in Surabaya;
(2) Describe the layout process description Manten Pegon ritual as well as any equipment; (3)
Explains what constitutes the form, function and meaning in traditional ceremonies Manten Pegon
; and (4) Explain how the development of traditional ceremonies in the community Manten Pegon
Surabaya.
This study has the benefit that developing a research culture, especially traditional
wedding ceremonies on the original Surabaya, could add to the knowledge of the reader and can
also be used as a reference by future studies. From the above explanation, researchers will discuss
(1) how the traditional ceremony Manten Pegon history; 2) What equipment is used as a
complement to traditional ceremonies manten Pegon; 3) how the traditional ceremony Manten
Pegon; (4) what constitutes the meaning and function. The specific objectives of this study are (1)
explain how the history and origins of Manten Pegon in Surabaya; (2) describes what equipment is
used in traditional ceremonies Manten Pegon; (3) explain how the processes inside manten Pegon;
(4) explains what constitutes the meaning and function of Manten Pegon ceremony.

Keyword: Manten Pegon, the city of Surabaya, Culture

Upacara tradisi Manten Pegon sebagai salah satu tradisi pernikahan tradisional yang
ada di kota Surabaya. Masyarakat Surabaya selalu mencoba melestarikan dan melakukan
tradisi Jawa sebagai warisan para leluhur. Di dalam masyarakat Jawa bukan hanya karena
tuntunan agama dan keinginan untuk mewujudkan satu keluarga yang sah saja antara pria
dan wanita, tetapi juga mempunyai arti yang dalam di dalam suatu kehidupan. Pernikahan
juga tidak hanya menyatukan rasa cinta kasih antara pria dan wanita tetapi juga antara dua
keluarga yang berbeda budaya, keadaan sosial, ekonomi dll. Didalam hal mengenai pernikahan
adat Jawa khusunya masyarakat kota Surabaya juga sering melakukan upacara adat. Salah
satunya upacara adat pernikahan yang ada di dalam kota Surabaya yaitu Manten Pegon, tradisi
ini sebagai tradisi upacara pengantin asli dari kota Surabaya yang telah dilestarikan dari jaman
dulu

Kata kunci: Manten Pegon, kota Surabaya, kebudayaan

PURWAKA Landhesane Panliten


Bageyan purwaka iki diprinci dadi limang Salah siji kabudayan wong Jawa yaiku upacara
subbab, yaiku (1) landhesane panliten, (2) punjere penganten adat Jawa. Adat istiadat penganten Jawa iki
panliten, (3) tujuwane panliten, (4) paedahe panliten, (5) yaiku salah siji tradhisi kang sumbere saka kraton. Adat
watesane panliten, lan (6) panjlentrehe tetembungan. istiadat iki ngandhut nilai-nilai luhur kang nggambarake
Luwih jangkepe ing ngisor iki. luhure budaya wong Jawa. Palakrama yaiku salah siji bab
kang sakral, agung, lan monumental kanggo saben wong.
Mula saka iku, palakrama dudu mung amarga agama lan

1
Tradhisi Upacara Manten Pegon Ing Kelurahan Genteng Kecamatan Genteng Kutha Surabaya

nerusake naluri para leluhur kanggo mujudake kaluwarga 2) Ngandharake tata lakune ing Upacara Manten
sajrone sesambungan kang sah antara priya lan wanita, Pegon ing Kelurahan Genteng Kecamatan
nanging uga nduweni teges kang jero banget kanggo Genteng Kutha Surabaya.
panguripane manungsa sajrone nuju bahtera panguripan 3) Ngandharake ubarampe apa wae kang digawe ing
ing donya iki. Upacara Manten Pegon ing Kelurahan Genteng
Purwadi (2005:170) ngandharake apa kang Kecamatan Genteng Kutha Surabaya.
diucapake dening wong Jawa yaiku kanggo menehi teges 4) Ngandharake ngenani aspek piguna kang ana ing
ing tembung tartamtu lan kang ana gegayutane karo Upacara Manten Pegon ing Kelurahan Genteng
kedadeyan tartamtu. Dene miturut Ihromi (1999:28) Kecamatan Genteng Kutha Surabaya.
ngandharake kabudayan iku pakulinan kang
dikembangake dening masyarakat kang digayutake karo
kepentingan lingkungan. Salah sijine kabudayan sing isih Paedahe Panliten
ngrembaka yaiku kabudayan Jawa. Sajrone masyarakat Saka panliten iki, diajab bisa dadi referensi tumrap para
Indonesia kang majemuk, ana telu golongan kabudayan panliti kabudayan Jawa mligine kabudayan kang awujud
kang siji lan sijine nduweni corak dhewe-dhewe. Katelu upacara temanten. Saliyane iku, uga minangka daya tarik
golongan iki siji lan sijine ana bedane nanging panggah kawigaten ing bab panliten lan pasinaon tumrap para
sinambungan yaiku arupa siji kesatuan kang jenenge pamaos. Panliten iki nduweni paedah mligine tumrap
kabudayan Indonesia. Katelu golongan kasebut yaiku : wong kang nliti dhewe lan tumrap masyarakat lan
(1) kabudayan suku bangsa (kang luwih dikenal kanthi pamaos umume, kaya kang kajlentrehake ing ngisor iki
cara umum ing Indonesia kanthi jeneng kabudayan 1) Kanggo nambah wawasan pamaos mligine ngenani
dhaerah, (2) kabudayan umum lokal, lan (3) kabudayan adicara temanten asli kutha Surabaya.
nasional (Sudikan, 2001:4). 2) Panliten iki diajab bisa menehi sumbangan dhata lan
Upacara Tradhisi Manten Pegon, yaiku salah siji informasi ngenani adicara ttemanten.
kabudayan kang diduweni dening etnis Jawa mligine 3) Kanggo Panliti
masyarakat ing kutha Surabaya. Upacara Tradhisi Kanthi panliten Upacara Manten Pegon ing Kelurahan
Manten Pegon kasebut narik kawigaten kanggo dikaji Genteng Kecamatan Genteng Kutha Surabaya, panliti
amarga durung nate ditliti. Saliyane kuwi sajrone tata bisa ngaturake kawruh sing wis disinaoni mligine
lakune luwih beda karo adat temanten kang lumrahe kang babagan ilmu kabudayan.
ana ing Jawa Timur. 4) Kanggo Pamaos
Nggampangake pamaos ing pasinaon ngenani upacara
Punjer lan Undere Panliten temanten manten pegon Ing Kutha Surabaya, pamaos
Kanthi dhasar lelandhesan panliten ing dhuwur, bisa ngerteni kanthi gamblang.
bisa kajlentrehake punjering panliten yaiku: 5) Kanggo pasinaonan
1) Kepriye mula bukane (aspek sejarah) Upacara Ing jagading kabudayan, bisa didadekake sumber-
Manten Pegon ing Kelurahan Genteng Kecamatan sumber kanggo pasinaonan tumrap kabudayan Jawa
Genteng Kutha Surabaya? ing babagan upacara palakrama
2) Kepriye tata lakune ing Upacara Manten Pegon
ing Kelurahan Genteng Kecamatan Genteng
Kutha Surabaya? Watesane Panliten
3) Apa wae ubarampe ing Upacara Manten Pegon Wewatesan panliten ing kene nnduweni piguna
ing Kelurahan Genteng Kecamatan Genteng supaya objek panliten ing kene bisa fokus lan
Kutha Surabaya? panjlentrehe ora teka ngendi-endi ngluwihi apa kang dadi
4) Kepriye Aspek Budaya kang ana sajrone Upacara underaning panliten iki. Ing kene prelu dingerteni,
Manten Pegon ing Kelurahan Genteng Kecamatan panliten kang apik ora ditemtokake saka objek kajiane,
Genteng Kutha Surabaya? nanging sapira jerone panliten iku. Wewatesane panliten
iki winates ngandharake Upacara Manten Pegon mligine
kepriye sejarahe, tata lakune, uba rampe, sarta aspek
Tujuwane Panliten budayane.
Adhedasar underan panliten ing ndhuwur, tujuwan
panliten iki yaiku: Panjlentrehe Tetembungan
1) Ngandharake sejarah utawa asal-usule Upacara 1) Kabudayan
Manten Pegon ing Kelurahan Genteng Kecamatan Asil pakaryane manungsa kanggo nuntun
Genteng Kutha Surabaya. kabiyasan saben dinane ing bebrayan kang isih ana

2
Tradhisi Upacara Manten Pegon Ing Kelurahan Genteng Kecamatan Genteng Kutha Surabaya

gandheng cenenge karo akal lan budi amrih luwih bisa luwih akeh digunakake kangge panliten ing babagan
trep ing babagane lan supaya bisa dadi babagan kang bisa antopologi budaya; diarani metodhe kualitatif amarga
narik kawigatene liyane saengga bisa nuwuhake dhata kang kaimpun lan analisise luwih asipat kualitatif
pepenginan kanggo ngleluri kabiyasan mau. Purwadi (Sugiyono, 2011:8)
(2005:1) ngandharake kabudayan yaiku warisan leluhur Gayut karo andharan mau, panliten iki minangka
kang mung diduweni dening masyarakat kang nindakake panliten kualitatif kang migunakake metodhe dheskriptif.
lan nyinaoni kabudayan kasebut. Mula saka iku supaya Metodhe dheskriptif yaiku metodhe kanthi dasar
salah siji kabudayan iku panggah ana, kudu ana kasunyatan kang ana ing sawijine kedadeyan, kanthi
masyarakat kang isih gelem nguri-nguri kabudayan iku. empiris urip ing panuture, kang asile bisa awujud
2) Seni andharan. Saka panliten iki kalebu kualitatif kang
Wujud rasa kang arupa asil karya manungsa bisa migunakake metodhe dheskriptif, mula panliten iki bisa
kawujudake karo tumindak utawa piranti-piranti simbolis diarani panliten dheskriptif kualitatif.
kanggo ngungkapake cipta, rasa lan karsa manungsa kang Sumber Dhata Panliten
ngandharake bab kang akeh ngenani pengalaman Sumber dhata lan dhata yaiku bagiyan saka
manungsa kang kaungkap kanthi basa rasional. panliten, amarga kanthi anane sumber dhata lan dhata
3) Upacara Manten mula panliten bisa mbuktekake kanthi konkret. Miturut
Purwadi (2005:167) ngandharake upacara Moleong (2009:157) njlentrehake kang jarwane, sumber
manten yaiku upacara kang nggambarake nyawijine dhata kang utama sajroning panliten kualitatif yaiku
manten putra lan manten putri. Upacara iki bisa tembung-tembung utawa tata laku, saluwihe yaiku dhata
dileksanakake yen rong kulawarga wis nyetujoni. Wong tambahan kaya dene dhokumen lan sapanunggalane.
Jawa kudu ngitung dina kang pas kanggo ngleksanakake Sumber dhata kang utama ing panliten iki ana loro
upacara manten supaya nalika ngleksanakake upacara yaiku sumber dhata pokok lan sumber dhata tambahan.
kasebut bisa lancar lan ora ana alangan. Sawise ngitung Sumber dhata kang pokok yaiku informan lan sumber
dina lan jeneng kang pas, banjur dirembug dening dhata tambahan yaiku ubarampe kang dipoto lan
kaluwarga kapan dina kang pas kanggo ngleksanakake dhokumen liyane. Wondene dhata sajrone panliten iki
palakrama. yaiku ngenani wujud ngenani upacara temanten kasebut.
4) Ubarampe Sugiyono (2011:8) ngandharake menawa dhata ing
Syarat kanggo upacara manten pegon kang panliten dheskriptif kualitatif awujud dhokumen
arupa benda utawa piranti sarta panganan kang ana ing pribadhi, cathetan lapangan, pocapan lan tindak tanduk
panguripan saben dina. Manten putra kang kudu nggawa respondhen, dokumen lsp. Dhata liya kajupuk saka asil
peningsetan kanggo manten putri. Ubarampe kang wawancara marang Paguyuban Perias Manten Pegon
digawa akeh jinise, mula manten putra kudu mangerteni Kutha Surabaya lan Pranataadicara upacara temanten.
ubarampe apa wae kang dienggo nalika tata laku iring- Dhata Panliten
iringan manten pegon. Dhata arupa dhata lisan kang asale saka asil
wawancara lan cathetan lapangan nalika panliten
TATA CARANE PANLITEN nindakake pengamatan. Dhata liyane yaiku dhokumentasi
Panliten babagan upacara tradhisi Manten Pegon adicara penganten lan gegambaran kutha Surabaya.m
mesthine nggunakake panliten lan metodhe kang trep Moleong (2000;112) ngandharake yen sumber dhata
karo konsep panliten. Miturut Sudikan (2001:85) kapisan sajrone panliten kualitatif yaiku tembung-
njlentrehake kang jarwane, yen panliten iku hakekate tembung lan tindakan kayata dhokumen lan
minangka salah sawijining kagiyatan ilmiah kang bisa sapanunggalane. Sumber dhata arupa tembung-tembung
kanggo ngumpulake dhata. Panliten tradhisi Manten lan tindakan kang bisa digoleki kanthi cara ngamati
Pegon ing kene nggunakake panliten kualitatif lan tindakan informan yaiku wong-wong kang nduweni hajat,
metodhe dheskriptif. setempat, prangkat desa lan perias sarta nggolekake
Panliten iki nggunakake metodhe dheskriptif informasi sesepuh desa saka narasumber kang bisa
kualitatif. Miturut Nasir (1989:63) panliten dheskriptif menehi informasine ngenani kabeh bab kang
nnduweni tujuwan mujudake sawijining gegambaran sesambungan karo panliten.
kanthi sistematis, nyata, lan akurat ngenani fakta-fakta, Sudikan (2000:91) ngandharake nemtoaken
sipat, sarta gegayutan karo pangripta kang ditintingi. ngenani sapa kang mesthi dadi informan kunci kang kudu
Metodhe panliten kualitatif asring diarani metodhe ngliwati saperangan tetimbangan ing antarane :
panliten naturalistik amarga panlitine dilakoni ing (1) wong kang nduweni pengalaman pribadhi kang trep
kahanan kang alamiah (natural seting); diarani uga karo bab kang ditliti, (2) yuswa wong kang mangerteni
metodhe etnographi, amarga ing kawitane metodhe iki ngenani bab kasebut wis diwasa, (3) wong kang

3
Tradhisi Upacara Manten Pegon Ing Kelurahan Genteng Kecamatan Genteng Kutha Surabaya

mangerteni sehat jasmani lan rohani, (4) wong kang panyengkuyung. Instrumen utama sajrone panliten iki
mangerteni asipat netral, ora nnduweni kepentingan yaiku panliti kang nindakake panliten. Nalika nindakake
pribadhi kanggo ngelekake wong liya, (5) wong kang panliten, panliti uga nganggo instrumen-instrumen liya
diwawancarani minangka tokoh masyarakat,(6) wong awujud buku, polpen, kanggo nulis dhata-dhata kang wis
kasebut nduweni kawruh kang amba ngenani prekara ditemokake kanggo nyengkuyung kagiyatan panliten.
utawa bab kang ditliti, lsp. Saka andharan kasebut bisa Panliten iki klebu panliten lapangan kang mbutuhake
didudut yen informan minangka kunci utawa pokok yaiku piranti kanggo nyengkuyung apik lan tumatane asiling
wong kang bisa menehi informasi utama (wigati), panliten. Piranti kang dibutuhake yaiku:
wondene informan panyengkuyung yaiku wong kang 1) Kamera digital kanggo njupuk gambar ing
menehi informasi kanggo njangkepi katrangan kang wis metodhe observasi
diwenehake dening informan pokok. 2) Handphone kanggo ngrekam dhata nalika
Teknik Analisis Dhata wawanrembug.
Tata cara nganalisis dhata adhedhasar andharane 3) Field Notes lan Bolpoint kanggo nyathet
Seiddel (sajrone Moleong, 2009: 248), yaiku: (1) nyathet babagan kang wigati nalika nganakake panliten ing
lan ngasilake cathetan lapangan, kanthi dimenehi tandha lapangan.
supaya sumber dhatane isih bisa diweruhi asale, (2) 4) Kartu data kanggo klasifikasi dhata miturut
ngumpulake, milah dhata, nggolongake, nggawe ikhtisar, masalah
lan nggawe indeks, (3) olah pamikir kanthi cara
ngandharake dhata sing nnduweni makna, nemokake pola
lan gegayutane, lan nggawe panemu-panemu kang asipat
lumrah. Andharan lan Jlentrehane Panliten
Teknik analisis dhata kang digunakake yaiku . Saka andharan kasebut bisa didudut yen informan
teknik open coding lan axial coding. Teknik open coding minangka kunci utawa pokok yaiku wong kang bisa
yaiku panliten upaya kanggo nggolekake saakeh-akehe menehi informasi utama (wigati), wondene informan
variasi dhata kang sesambungan karo topik panliten. panyengkuyung yaiku wong kang menehi informasi
Wondene axial coding yaiku asil kanggo nggolekake kanggo njangkepi katrangan kang wis diwenehake dening
saka open coding diorganisir maneh adhedhasar kategori informan pokok.
kanggo dikembangake ing proposisi (Sudikan, 2001;105). Mula Bukane Upacara Manten Pegon Ing Kelurahan
Sajrone teknik open coding panliten ngrinci, mriksa, Genteng
mbandhingake, lan nggolongake ubarampe kang ana Saben wong kang arep ngleksanakake upacara
sajrone upacara temanten. Sajrone tahap axial coding penganten, mesti nduweni pepenginan supaya upacara
panliten nganalisis sesambungan antara kategori. Analisis kang bakal dileksanakake iku bisa mlaku kanthi lancar
dhata nggunakake cara kayata : (1) nyathet kabeh lan bisa urip tentrem salawase. Wong Jawa pancen
dhata saka asil observasi lan dhokumentasi (2) dhata nduweni adat-adat tartamtu kang wis suwi dipercaya karo
kang wis ngumpul digolongake adhedhasar sipat dhata masyarakat supaya panguripan bisa luwih apik lan ora
lan jinis prekara kanggo nggolekake gambaran ngenani ana bab-bab kang ala sajrone nglakoni panguripan. Salah
upacara temanten. (3) ngandharake aspek wujud upacara siji manten asli saka Surabaya yaiku manten pegon, mula
temanten (4) ngandharak (5) ndudut adhedhasar analisis bukane anane manten pegon iki yaiku amarga masyarakat
saka kabeh dhata. Surabaya dhewe kasusun ora mung saka wong Jawa wae,
nanging ana wong Medura, Sunda, Tionghoa, lan Arab.
Masyarakat Surabaya pancen wong kang grapyak lan
JLENTREHAN DHATA LAN DHISKUSI ASILE semanak, mula saka iku akeh budaya kang bisa mlebu
PANLITEN sajrone kutha iki.
Bageyan iki diprinci dadi telu, yaiku (1)
andharan lan jlentrehane paniten, (2) asile panliten, lan
(3) dhiskusi asil panliten. Ubarampe Minangka Pelengkap Jroning Upacara
Manten Pegon ing Kutha Surabaya
Instrumen Panliten Ubarampe saka manten Pegon yaiku akeh-
Arikunto (2002:126) ngandharake yen instrumen akehane barang kang digawa saka pihak manten putra,
iku mujudake piranti-piranti kang dianggo supaya kanthi kairing karo kulawargane. Pihak manten putra
metodhe-metodhe kang ditrapake ing sawijining panliten nggawa gawan kanggo manten putri minangka tanda
bisa cundhuk. Mula ing kene, instrumen kang digunakake tresnane lan tanda yen manten putra siyap nguripi anak
diperang dadi loro yaiku instrumen utama lan instrumen

4
Tradhisi Upacara Manten Pegon Ing Kelurahan Genteng Kecamatan Genteng Kutha Surabaya

lan bojone lair lan bathin. Ubarampe kang digawe kaya bakal ditindakake bisa lancar nganti rampung. Kendhi iku
ing ngisor iki: didongani sawise iku diombekake dening wong tuwane
1) Piranti nginang dhewe-dhewe (wawancara, 27 Mei 2016)
Piranti nginang yaiku kapur, sirih, jambe, lan 4) Tombak Bliring Lanang
tembako kang ateges pait manise panguripan wong kang Tombak Bliring yaiku minangka simbol saka
wis omah-omah bakal ditanggung dening calon manten kegagahan lan sipat ksatria manten putra. Salah siji
dhewe. Ing jaman biyen sajrone Tradhisi Manten Pegon piranti iku bisa mbuktekake yen manten putra bisa njaga
iki, yen dimenehi piranti nginang iku minangka tanda manten putri saka bab kang ala. Tombak Bliring dhewe
pakurmatan kang gedhe karo wong tuwane pihak manten minangka salah siji senjata saka Sawunggaling. Saliyane
putri, sanadyan ing jaman saiki akeh kang wis ora ana kang nggawakake Tombak Bliring uga ana kang
nginang nggawa Pecut Gembalageni yaiku minangka simbol saka
Piranti nginang yaiku piranti kanggo menehi mantenlanang kang kuwat ngadhepi bebaya kanggo
pakurmatan marang wong tuwane manten putri. Salah nglindhungi manten putri. Saliyane iku nggawa senjata
sijine yaiku godhong sirih kang tegese andhap asor. sajrone manten pegon wis dadi kuwajiban amarga iku
Kapur nggambarake ati kang resik lan suci. Jambe minangka simbol saka manten putra asli Surabaya. uga
minangka simbol yen kita nduweni angen-angen, kudu nudohake karo keluwargane Manten putri yen manten
upaya lan aja lali donga marang kang Kuwasa. putra iku pancen gagah lan pantes ndhampingi manten
(wawancara, 27 Mei 2016) putri kanggo nglakoni urip bebarengan nganti pati
misahake.
2) Godhong Kelor Tombak Bliring Lanang lan pecut gembalageni
Godhong kelor sajrone Manten Pegon yaiku yaiku piranti kang digawa nalika iring-iringan manten
minangka reresik kanggo sukerta supaya calon manten pegon dileksanakake. Kaloro piranti iku minangka simbol
yen nduweni aura kang ora apik nalika proses iring- saka gagahe manten putra. Wong Surabaya biyen nalika
iringan Manten Pegon bisa ilang lan diganti kanthi aura prang uga nggunakake keloro piranti iku. Sanadyan wong
lan ati kang resik lan apik. Saben manungsa mesthi Surabaya watake keras, nanging atine panggah apik lan
nduweni bab kang ala sajrone atine, saka godhong kelor rasa pasedulurane dhuwur.
iki diarepake bisa ngresiki awak supaya ora kena sukerta (wawancara, 27 Mei 2016)
lan nalika ngleksanakake proses adat Manten Pegon bisa
lancar kanthi pungkasaning adicara. 5) Jodhang
Godhong Kelor yaiku salah siji ubarampe Jodhang yaiku gawan saka manten putra,
sajrone manten pegon, supaya manten putra lan wadon Mantenlanang mlaku tumuju menyang manten putri kang
awake bisa resik saka sukerta. Sadurunge miwiti tata laku bisa disebut loro pangkon. Barang-barang kang ana
manten pegon, penganten kudu nyuwun dedonga marang sajrone Jodhang kudu wis pas ukurane lan wis nduweni
wong tuwane, amarga kabeh urusan yen diijini dening teges dhewe-dhewe. Jodhang gedhe lumrahe diisi karo
wong tuwa mesthi lancar. piranti pawon, jodhang kang ukurane sedheng isine
(wawancara, 27 Mei 2016) panganan pistha, lan jodhang kang cilik isine klambi lan
ali-ali mantenputri. Salah siji tuladha teges barang dhapur
3) Kendhi kang ana ing jodhang gedhe, dhandang lan kukusan
Kendhi yaiku wadhah banyu kang kudu diombe tegese supaya keloro mantensawise nikah kang tegese
karo keloro mantensupaya mbesuk yen wis nglakoni urip supaya bisa ngukus drajate awake dhewe lan wong
bebarengan lan uwal saka wong tuwa bisa urip mandhiri tuwane.
lan bisa saling njaga antara siji lan sijine. Wong kang lagi Jodhang yaiku isine panganan utawa piranti
mangun bale somah mesthi duwe prekara lan saka dhapur kanggo manten putri, iki minangka simbol
prekara iku diarepake bisa dimarekake kanthi diwasa. yen wong lanang iku sejatine kudu menehi nafkah
Banyu kasebut wis ngandhut donga-donga saka wong kanggo manten putri nalika wis dadi bojone. Cacahe ora
tuwa lan dianggep suci amarga dudu sembarang banyu, ditemtokake pira wae, nanging nurut kabisane manten
banyu iku minangka perantara kanggo wong tuwa putra. Isine sapira akehe ora kudu dipeksa akeh utawa
marang anake supaya anake bisa urip seneng karo bojone sithik, sing penting pantes lan cukup kanggo
kang saiki. Dongane wong tuwa mesthi manjur lan apik kulawargane.(wawancara, 27 Mei 2016)
kanggo anak-anake.
Sadurunge manten nindakake tata laku manten Kipas utawa ilir supaya bisa ngaliri utawa
pegon, wong tuwa manten putra lan putri kudu ndongani nguripi obor paseduluran yen ana sing wis ora ana,
kendhi kang isine banyu. Ancase supaya proses kang cowek utawa cobek kang tegese biyen mantene mung

5
Tradhisi Upacara Manten Pegon Ing Kelurahan Genteng Kecamatan Genteng Kutha Surabaya

kaca saiki bisa dipek dadi bojo. Isi jodhang kang sedheng dituku bakal boros lan bisa ora ana entheke. Minangka
yaiku sarung kanggo sandhangane wong lanang lan Jarit calon ibu kang apik kudu gelem ngalah lan ngatur kanggo
utawa sewek kanggo nutupi barang kang suwek. Dadi keperluane anak-anake dhisik.
barang bawaan sajrone jodhang nduweni teges
kiasan/sanepan/cangkriman lan uga teges kang 8) Iwak bandheng karo kepithing
kasunyatane. Iwak bandheng lan kepithing yaiku panggonane
6) Klasa Bangka ning mburi sawise wong kang nggawa ongkek minangka
Klasa Bangka yaiku simbol kanggo paturone simbol yen mangan iwak bandheng lan kepithing
manten putra lan manten wadon. Klasa iki diwenehake diarepake keloro mantenbisa ngasilake keturunan kang
nalika iring-iringane manten putra teka ing omahe apik lan akeh ing dina mbesuke. Amarga bandheng lan
manten putri. Sanadyan saiki ning donya nyawiji, kepithing iku kewan kang dikenal bisa ngasilake endhog-
nanging mbesuk yen wis ora ana ing donya kudu pisah endhog kang akeh. Yen manten bisa nduweni anak akeh
karo pasangane. Ancas saka klasa Bangka iki sanadyan iku minangka tanda yen kulawargane subur lan bisa
wis ora ana ning donya nanging panggah bisa nyawiji. ngasilake keturuna kang apik. Miturut wong tuwa jaman
(wawancara, 27 Juni 2016) biyen yen nduwe anak akeh bisa dianggep nggawa rejeki
kanggo anak lan keloro wong tuwane. Mula dadi wong
Klasa Bangka yaiku klasa kang digawe saka tuwa iku ora gampang lan mbutuhake rasa siyap lair lan
godhong pandhan lumrahe iki gawan saka pangombyong bathin kanggo nggedhekake kabeh anak-anake.
manten putra kanggo jejangkep ubarampe bale omah sing Iwak bandheng lan kepithing, miturute
bakale dilakoni dening manten kekarone wis samesthine masyarakat Surabaya wis dadi salah siji simbol kanggo
mbesuke kanggo papan turone manten, klasa iki tegese yen kepengin duwe anak kang akeh, kudu mangan
yaiku kita manungsa lumrah kudu tansah eling marang salah siji iwak iki. Sajrone tata laku manten pegon, iwak
Gusti kang Murbeng Dumadi amarga kabeh kang ana ing bandheng lan kepithing iki digawa supaya mbesuke
donya iki mesthi bali menyang asale. Apa wae kang manten putra lan manten putri bisa nduweni keturunan
ditindakake lan sing dinduweni kabeh mau mung titipan, kang apik lan akeh.
ya nalika arep turu mau bisa dadi pangeling-eling yen (wawancara, 27 Mei 2016)
kabeh mau darbeke Gusti Kang Pangreksa Jagad. Mung
siji pengarep-arep, mbesuk yen wis kabeh kapundhut 9) Lampu damar sewu
panggah bisa tetep nyawiji ing ndonya nganti surga. Bisa Petugas kang nggawa gawan kanggo manten
dadi jodho ing nalikane urip ing ndonya nganti puput utawa jinis jajanan lan panganan tradisional, kang
yuswa lan manunggal ing suwarga. nggawa umbul-umbul utawa bendera kain werna-werni
7) Ongkek lan kang nggawa damar sewu/ kayata ublik, lampion
Ongkek yaiku piranti pawon kang gunane utawa jinise minangka pengiring manten yen
kanggo kebutuhan pawon calon mantensajrone nglakoni dileksanakake ing wayah bengi.Lampu damar sewu yaiku
urip bebarengan karo garwane. Ongkek minangka simbol kanggo njangkepi prosesi adat manten pegon, sanadyan
sajrone urip bale somah, manten putri mesthi sinau masak jenenge lampu damar sewu nanging dudu ateges cacahe
kanggo anak-anak lan bojone. Ora mung tugase estri bae, lampu ana sewu, namung pirang lampu kang sacukupe
nanging wong lanang uga melu mbiyantu ngurusi wis cukup kanggo ngrameni lan madhangi rombongan
kebutuhane pawon, amarga sajrone wong kang mangun mantenlanang kanthi adat manten Pegon.
bale somah kudu bisa saling ngerteni lan ngewangi yen Lampu damar sewu yaiku lampu kang digawa
ana bab kang angel dilakoni dhewe. nalika iring-iringan manten pegon, ancase supaya dalan
Ongkek yaiku salah siji piranti pawon kang kang dilewati bisa padhang lan manten putra bisa mlaku
digawa nalika iring-iringan manten putra nuju ing manten kanthi lancar. Sanadyan jenenge lampu dammar sewu,
putri. Ongkek iki minangka simbol kanggo wong wadon nanging ora ateges cacahe ana sewu, iku mung minangka
yen mbesuk wis palakrama saora-orane kudu bisa masak simbol yen iring-iringane manten putra iku cacahe akeh
kanggo bojo lan anak-anake. Wong wadon yen bisa kang ngancani.
masak dhewe saliyane bisa ngurangi dhuwit kang metu, (wawancara, 27 Mei 2016)
uga bisa nyenengake anak lan bojone liwat
masakane.(wawancara, 27 Mei 2016) Lampu damar sewu minangka penerang dalan
kanggo rombongan Manten Pegon amarga nalika proses
Ongkek dhewe uga bisa nyinaoni wong wadon sajrone adat Manten Pegon dilakoake ing wayah bengi. Mula
omah-omah kudu bisa ngatur kebutuhan pawon kanthi saka iku Lampu damar sewu iki wigati banget kanggo
hemat lan becik, amarga yen ora sinau hemat apa kang madhangi iring-iringan Manten Pegon. Sanadyan cacahe

6
Tradhisi Upacara Manten Pegon Ing Kelurahan Genteng Kecamatan Genteng Kutha Surabaya

ora nganti ana sewu, nanging wis bisa dadi syarat kanggo wondene kang priya nggawe sandhangan Timur Tengah
njangkepi piranti proses manten Pegon. jangkep karo sorban.
10) Gula lan Kopi Tahap Pranikah
Gula lan kopi kang ateges suka lan dukane Tahap Pranikah yaiku tahap kang dilakokake
sajrone nglakoni omah-omah bakal dilakoni kanthi rasa sadurunge nglakoni upacara Tradhisi Manten Pegon,
eklas lan seneng. Kopi minangka simbol yen sajrone yaiku calon mantenbisa luwih ngenal dhisik kepriye
nglakoni urip bebarengan karo bojone, ora kabeh dina watake calon bojone sadurunge dinikahake karo
mesthi dilewati kanthi rasa seneng pamawas. Mula saka kulawargane supaya bisa luwih ngenal lan ora ana kang
iku dibutuhake rasa narima supaya ana kang gelem ditutup-tutupi saka calon bojone.
ngalah amarga ora kabeh bab bisa ditampa dening salah Njondhokna- Nelesik
siji pihak lanang utawa pihak wadon. Kabeh kudu eklas Ing jaman biyen arang banget wong lanang
ngadhepi panguripan iki supaya ora ana bab kang utawa bocah wadon mudhun langsung kanggo nggoleki
marakake tukaran utawa beda pamanggih. jodho utawa calon bojone, lumrahe wong tuwa kang
Gula lan kopi ing kene minangka peningset nggolekake jodho kanggo anak-anake tanpa gelem mikir
nalika proses peningsetan. Teges saka ubarampe iki dawa ngenani kesanggupan jawaban saka putra lan
yaiku wong urip ora mesthi uripe penak, kadangkala anal putrine. Tata laku saka njodhokna iki yaiku kagiyatan ing
prekara-prekara tartamtu kang dadi ujian nalika kita urip endi kulawarga calon manten priya sowan menyang
ing donya. Mula saka iku yen wis mangun bale somah, kulawarga calon mantenputri kanggo saling kenalan lan
yen ana prekara kudu diomongake apik-apik. nakoake si anak wadon wis ana sing ngiket apa durung.
(wawancara, 27 Mei 20160 Lumrahe tekane kulawarga lanang kanthi nggawa gawan
panganan lan jajan-jajan tradhisional.
11) Pisang Ayu Ndelok/ Nontoni
Pisang ayu kang ateges sajrone nglakoni Yaiku kanggo meruhi luwih jeru ngenani
panguripan bisa diparingi dening Gusti Allah arupa kahanan calon kang ditunjuk dening wong tuwane.
kasarasan lan slamet rahayu.Pisang sanggan dipilih saka Nyawang luwih cedhak calon pasangan kang wis
pisang raja yaiku pisang kang rasane enak, wangi lan dimaksud. Cara Ndelok iki bisa dilaksanakake kanthi
awet sanadyan kulite panggah garing panggah enak lan sengaja sajrone pista cilik kang dihadiri dening keloro
mateng. Pisang kasebut dipilih pisang kang gedhe-gedhe kulawarga kanggo sawang-sinawang saka cedhak.
lan resik utawa gedhang ayu lan wis masak utawa wis
dadi, gedhang ayu ngandhut pangarep-arep rasa seneng, Nakokna/ nglamar
sanggan kasusun saka setangkep pisang raja, pisang raja Dilaksanakake sasuwe suwene nem utawa lima
ngandhut teges pangarep-arep yen panguripan calon sadurunge nenikahan, ing endi keloro wong tuwa utawa
manten bisa ayem lan tentrem kayata raja lan ratu, wali manten priya teka ing pihak calon wong tuwa
menehi rasa enak utawa rasa seneng marang wong liya, manten putri karo dikancani sesepuh utawa kerabat dekat,
gedhang setangkep kang wis masak nggambarake maksud nglamar calon manten putri yen lamaran sacara
pituturan saka keloro calon besan kang wis siyap kanggo resmi wis ditampa dening pihak kulawarga mula patang
nikahake putra lan putrine, setangkep gedhang ayu wulan lajeng pihak kulawarga wadon menehi jawaban
sanggan singsetan kang wis diwadhahi nampan dijenengi kang diterusake kanthi musyawarah bareng kanggo
pisang sanggan. nggoleki dina kang dianggep apik, kanggo nglasanakake
Tata lakune Upacara Tradhisi Manten Pegon ing dina pelaksanaan pernikahan.
Kutha Surabaya Malam Manggulan (Midodareni)
Tradhisi Upacara Manten Pegon Ing kutha Malem Manggulan yaiku minangka malam
Surabaya, nduweni tata laku, guna lan makna kayata tirakatan, ora ana gamelan kang diunekake utawa atraksi
kang diandharake ing ngisor iki. Model mantenkhas apa bae. Manten putri wis dikerik utamane ing kuduk, ing
Surabaya, yaiku tata rias lan busanane yaiku arupa mburine kuping, kabeh paes kang dituwuhi bulu-bulu
gabungan saka pengaruh saperangan etnik budaya yaiku alus. Sawise mari dikerik calon mantendirias samar-
saka Surabaya, Arab, Madura, China lan Walanda. samar kanggo nemoni kanca-kancane kang wadon
Kolaborasi saka saperangan budaya menehi kesan kang sajrone kamar. Sajrone proses upacara mantenJawa ana
unik lan apik. Busana mantenpancen rada beda saka siji proses sing endi mantenwadon dadi wong kang
pengantin tradisional kang sasuwene iki kita weruhi lan istimewa. Ing bengi manggulan iki dheweke bakal
kita kenal. Ora aneh yen sepintas nyawang klambine, diistimewakake sajrone kamar mantenkanggo nampa
klambi mantenwadon mirip kaya nonik-nonik walanda, wahyu supaya paes bisa katon ayu saka kang diparingi
saka Gusti kang murbeng dumadi saengga ayune bisa

7
Tradhisi Upacara Manten Pegon Ing Kelurahan Genteng Kecamatan Genteng Kutha Surabaya

kaya ayune widadari. Malem Manggulan iki uga bisa gunung kang nglambangake sipat budi luhur (saka
disebut bengi pengarip-arip, bengi sadurunge dina wernane kang putih).
palakrama kang bakal dadi bengi trakir masa lajang 2) ayam ingkung bakar : Ingkung tegese kang tegese
kanggo keloro calon penganten. paling utawa luwih, kang tegese supaya wong kang
Upacara Langkahan nglakoni iki dadi wong kang terpandang. Ayam ingkung
Ana kabisan kang pantang dilakoni ing upacara kang dibakar tegese kanggo ngobong bab kang kliru ing
mantenyaiku ndhisiki utawa nglangkahi Mas/ Mbak kang wektu mbiyen.
durung dadi manten. Ananging pantangan iki bisa ditebus 3) samangkok banyu karo telon : Banyu karo kembang
kanthi upacara langkahan. Yen acara wis dilaksanakake mawar abang , mawar putih,lan kenanga, nglambangake
bisa bae bab-bab kang marakake acara ora bisa lumaku rasa adhem kang bakal bisa wangekake jeneng kanggo
kanthi lancar amarga ndhisiki Mas utawa kang durung wong kang ngleksanakake ritual langkahan.
nikah bisa diadohi.Acara iki lumrahe dilaksanakake ing Kang tegese ati kang wis bener-bener mantep.
wengi manggulan utawa midodareni, sadurunge akeh Tebu iki digunakake minangka tongkat kang tegese
tamu kang teka naamarga sipate yaiku kanggo kulawarga yaiku kanggo cekelan urip, yen manungsa mesthi
wae. Kedadeyan iki bakal dadi bab kang marai nangis nduweni cekelan utawa pedoman urip supaya uripe bisa
amarga swasana kang haru. Upacara langkahan apik. Langkahan asale saka tembung dhasar langkah
dileksanakake dening mantenwadon kang nikah ndhisiki (Jawa) kang tegese lompat, upacara langkahan
sedulure kang luwih tuwa. Tujuwan calon mantenkang ing kene kanggo yen adhine nikah ndhisiki Mas/ Mbak
ngrasa luwih enom luwih becik pamitan marang dulure kang durung nikah, mula sadurunge ngleksanakake
kang luwih tuwa kanggo ndhisiki supaya bisa luwih siyap prosesi siraman, calon manten diwajibake nyuwun ijin
nglakoni bale somah. Syarat lan tata cara ngleksanakake marang Mas/ Mbak kang dilangkahi. (Wawancara, 27
upacara langkahan yaiku tumpeng gundul, teken tebu Mei 2016)
wulung/ tebu kang wernane ireng, ingkung pithik lan tali
isih. Saliyane nyuwun ijin, lumrahe ana piranti
Piranti kang mesthi disiyapake wektu kanggo njangkepi minangka syarat pelangkah kang bakal
langkahan yaiku Klambi 1 utawa saprangkat klambi kang disedhiakake dening calon penganten. Plangkahan kang
dibungkus rapi lan diserahake marang Mas/ Mbak kang diseraheke dening sang adhi marang kakang utawa
dilangkahi kanthi sungkem lan nyuwun pangapura Mbakyu, diwenehake minangka simbol supaya
kanggo ndhisiki Mas/ Mbak, sawise Mas/ Mbak maringi Mas/Mbak bisa kanthi eklas wenegi ijin marang adhike
restu calon mantenyaiku adhike karo kandha muga Mas/ kanggo nikah luwih dhisik. Proses langkahan
Mbak enggal pikanthuk jodho. Ing jaman saiki imbalan dileksanakake dening calon mantensadurunge nglakoni
kasebut diwenehake miturut kemampuane dhewe- proses kanggo nyiapake palakrama luwih dhisik.
dhewe.(wawancara, 27 Mei 2016) 1) Calon manten lungguh lan ngucapake salam marang
Mas/ Mbak kang lungguh diapit keloro wong tuwane.
Salah siji upacara kang uga asring dilakoni Kelorone adhep-adhepan kanggo ngleksanakake proses
sajrone tradhisi Jawa yaiku Langkahan. Upacara iki langkahan.
dilakokake yen si adhi bakal nikah luwih dhisik, ndhisiki 2)Kanthi nindakake sungkem ing ngarepe Mas/ Mbak,
Mas/Mbak. Upacara langkahan ancase yaiku proses calon mantennyuwun pangapura kang akeh yen sasuwene
nyuwun ijin si adhi marang Mbak/Mas kanggo nikah iki wis tumindak kliru yaiku kang disengaja utawa ora
luwih ndhisik . minangka simbol pakurmatan, si disengaja. Banjur calon mantennyuwun ijin lan kaeklasan
Mbak/Mas diolehake nyuwun apa bae minangka syarat Mas/ Mbak kanggo menehi ijin dilangkahi nikah luwih
pelangkah kang bakal disediakake dening calon dhisik.
penganten. langkahan kang diserahake dening si adhi 3) Mbak/ Mas calon manten ngandharake rasa eklase
kanggo si Mas/ Mbak, ditujokake supaya si Mbak/Mas kanggo dilangkahi. Banjur calon mantenngucapake atur
kanthi eklas menehi ijin marang adhine kanggo nikah panuwun sarta menehi donga kanggo Mas/ Mbak supaya
luwih dhisik. Lumrahe prosesi langkahan dileksanakake enggal nemokake jodhone supaya bisa nyusul ing
dening calon mantensadurunge nglakoni proses reroncen pelaminan mbesuke.
palakrama. Prosesi langkahan lumrahe namung ditekani 4) Calon mantennyerahake plangkahan marang Mbak/
dening anggota kulawarga lan sanak dulur. Uba rampe Mas, lan nyuwun kaeklasane Mas/ Mbak kanggo
kang kudu disiyapake : panggah gelem mbimbing sajrone nglakoni panguripan
1) tumpeng golong : tumpeng cilik kang digawe saka kanthi pitutur lan tuntunan kang pener.
sega putih bae. Tumpeng iki minangka miniature saka 5) Si Mas/ Mbak nyekel lidi utawa tebah kang wis
ditaleni banjur digepukake ping telu marang adhike

8
Tradhisi Upacara Manten Pegon Ing Kelurahan Genteng Kecamatan Genteng Kutha Surabaya

minangka gepukan kanggo simbol yen tugase minangka


Mas/ Mbak ora nganti saiki wae nanging kanggo Saben awake pithik duwe piguna lan teges kang
salawase, uga supaya si adhi kang arep nikah bisa kuwat apik dhewe-dhewe ancase supaya bisa narik kawigaten
anggone nglakoni panguripan minangka estri utawa pendhekar saka pihak mantenwadon. Pendhekar saka
garwa. manten putri gelem ngrebut pithike iku, nanging
pendhekar saka manten putra ora gelem, mula pendhekar
Temu Manten saka manten putri ngutus pendhekar kang jago silat
Temu Manten yaiku proses nalika pihak kanggo nglawan pendhekare manten putra supaya kalah
rombongan manten Putra mlaku karo iring-iringane lan bisa ngrebut pithik jago iku.
kanggo nemoni calon manten Putri kanthi nggawa gawan Pithik jago iku minangka simbol saka
lan piranti kanggo palakrama liyane, kayata Jodhang, mantenlanang yaiku ngenani tumindak ksatria,
ongkek, lan pithik jago kegagahan, tanggung jawab lan bisa diandelake kanggo
1) Iring-iringan Manten Putra kulawargane. Pithik jago iku gambaran saka manten
Bab iki nggambarake yen manten putra bakal putra kang apik praupane sarta gagah awake, mula
tanggung jawab karo keutuhan keluwarga lan tanggung pendhekar saka manten putri kepengin ngrebut pithik iku
jawab ngenani rumah tanggane. Kang nggawa tombak supaya manten putra bisa nyawiji karo manten putri lan
Bliring yaiku minangka simbol saka kegagahan lan sipat bisa urip bebarengan. Pendhekar saka manten putra
ksatria manten putra. Amarga salah siji piranti iku bisa nyebutake keistimewaane pithik kasebut iku minangka
mbuktekake yen manten putra bisa njaga manten putri tanda yen manten putra minangka wong lanang kang apik
saka bab kang ala. Tombak Bliring dhewe minangka saka njaba lan jerone, mula pihak saka mantenwadon
salah siji senjata saka Sawunggaling. Saliyane ana kang kepengin duwe mantu kaya ngono. Nalika ngrebutake
nggawakake Tombak Bliring uga ana kang nggawa Pecut pithik iku pancen ora gampang, pihak mantenwadon
Gembalageni yaiku minangka simbol saka mantenlanang kudu nglewati pendhekar saka pihak manten putra kang
kang kuwat ngadhepi bebaya kanggo nglindhungi manten uga jago silat. Sawise ngadhepi pendhekar saka manten
putri. Saliyane iku nggawa senjata sajrone manten pegon putra kasebut, pungkasane pihak saka manten putri bisa
wis dadi kuwajiban amarga iku minangka simbol saka menang lan pikanthuk pithik jago iku lan bisa nutugake
manten putra asli Surabaya. uga nudohake karo acara manten Pegon nganti menyang pelaminan. Diisi
keluwargane manten putri yen manten putra iku pancen dhuwit kang tegese pengantin priya tanggung jawab
gagah lan pantes ndhampingi manten putri kanggo menehi nafkah
nglakoni urip bebarengan nganti pati misahake. 2) Rong Jaka kang nggawa rontek yaiku sapu lidi
kang tangkaine isih dawa dimenehi kertas warna-warni
Jagoan/ loro pangkon. disebut uga sapudar, tegese keruwetan utawa angan
Nggambarake mantenJawa Timur kang gagah kanggo dadi mantenwis dilaksanakake utawa Udarung
lan wani, ulet sajrone nglakoni panguripan lan sanggup Roso. Kang nggawa Payung Motha yaiku kanggo
kerja keras kanggo nyukupi kebutuhan rumah tanggane. ngiringi rombongane manten putra supaya katon rame lan
Loro pangkon yaiku minangka tradhisi adat Jawa Timur menehi kaendahan kanggo si manten putra. Saliyane iku
kang lumrahe ana sajrone proses penganten. nanging ora uga minangka pelindung supaya ora kena panas lan udan.
kabeh panggonan isih ngleksanakake prosesi loro Kang nggawa payung motha jumlahe ana papat utawa
pangkon. Loro pangkon minangka simbol apike gumantung saka pira cacahe kang dipengeni karo si
mantenlanang.dilambangake kanthi pithik jago gawean manten putra. Payung Motha yaiku paying kang wernane
kang dihiasi kanthi pernak-pernik. Loro pangkon digawa putih minangka sanepan saka sperma, kama sang Bapak,
dening saperangan wong kanthi wujud lodrug, khas karo Kama kadi kamaning Allah, Sang pancaran panguripan.
banyolan-banyolan lan pesan-pesan. Payung motha uga minangka gegambarane wong lanang
kang siyap dadi Bapak kang apik kang ngemong anak-
Pendhekar ing kene yaiku wakil minangka saka anake.
mantenlanang lan manten wadon kanggo ngucapake 3) Manten priya diapit dening keloro wong tuwane
salam lan uga wujud tatakrama kulanuwun antarane kanggo ndhampingi lan menehi doa restu supaya
pihak manten lanang marang pihak manten wadon supaya pelaksanaan temu mantenbisa mlaku kanthi slamet lan
lancar. Bapak lan Ibuke manten putri minangka wong
bisa ditampa kanthi apik dening kulawargane
tuwa kang ngiringi lan nyambut tamu saka pihak manten
mantenwadon. Keloro pendhekar iki adu omongan putra, wiwit awal nganti pungkasan ngancani manten
amarga wakil pendhekar saka manten lanang nggawa putri nalika durung ditemokake langsung karo pihak
pithik jago kang apik wujude lan sampurna. manten putra. Bapak Ibu saka pihak manten putri duwe
(Wawanrembag, 27 Mei 2016) kuwajiban kanggo nyambut besan kanthi apik lan karo

9
Tradhisi Upacara Manten Pegon Ing Kelurahan Genteng Kecamatan Genteng Kutha Surabaya

tata krama amarga kanggo ngurmati besan kang wis langsung, kudu ana kang tukaran dhisik kanggo nglawan
adoh-adoh teka lan nggawakake gawan kang akeh pendhekar saka manten putri, banjur yen wis kalah pithik
kanggo pihak manten wadon jago iku diwenehake. Sawise diwenehake, manten putra
6) Tradhisi Jodhang
lan manten putri disandhingake lan mlaku bareng
Wujude kaya papat persegi panjang keloro sisi
menyang koade kanthi proses manten Pegon.
ambane digawe bolongan kanthi garis tengah kira-kira 10
(wawancara, 27 mei 2016)
cm, bolongan kasebut digunakake kanggo mlebu metune
pikulan, ing bagiyan ndhuwur kebukak lan nalika
Ing kasunyatane, tata laku Manten pegon nalika
digunakake lumrahe dimenehi panutup kain kelambu
ana proses Lara Pangkon, yen kepengin acara bisa
utawa sajud, cara nggawane dipikul dening wong loro.
langsung lan ora suwi-suwi, pendhekar saka Manten
Kanggo wong kang ana ing kiri jodhang iku kasusun
putra kudu ngalah lan nyerahake pithik Jago marang
nganthi loro utawa telu jodhang utawa luwih lan dadi
pihak Manten putri, supaya prose siring-iringan Manten
simbol status sosial. Jodhang iku dikirim saka besan
Pegon bisa diterusake. Amarga yen ora ana kang gelem
yaiku wong tuwa calon manten putri marang calon besan
ngalah, Manten putri ora bisa nyawiji karo manten putra.
pihak mempelai putra.
Mula saka iku, luwih becik yen pihak saka Manten putra
Isi Jodhang :
gelem ngalah lan wenehake pithik jago marang pihak
1) Jajan pasar, kue cucur, onde-onde, opak,
manten putri.
rengginang, jadah, wajid, jenang ketan, roti
Kalorone padha nari tayub lan pencak silat
boli lan liya-liyane.
ngrebutake dhuwit lan pakan kang digawa kang nggawa
2) Lauk pauk. Nasi ingkung utuh lan jinis-jinis
jagoan, lan pungkasane dimenangake kang nggawa
lauk pauk kang disajekake wektu
jagoan lan keloro mantenbisa ditemokake. Saka
resepsi.
katrangan gambar ning ndhuwur, katon yen paraga
3) Klambi wanita sak pengadeg.
pencak silat pancen kudu menang ngalahake musuhe saka
4) Mantenanak sulung nggawa peralatan dhapur
manten putra, supaya bisa pikanthuk pithik jago, amarga
jangkep lan bakal direbutake dening para tamu
pithik jago iku wis dadi kuwajiban lan syarat kanggo
undangan kang teka ing acara panggih utawa
manten putra supaya bisa nemoni calon manten putri, yen
temu manten.
wis bisa ditemoakake, banjur bisa mlaku menyang koade
5) Kang nggawa iring-iringan utawa rebana wiwit
kanthi bebarengan karo kulawargane. Pithik jago iku
metu saka pintu omah
minangka gambaran saka manten putra, wiwit ndhuwur
nganti ngisor awake pithik jago iku minangka lambing
Tata Laku Lara Pangkon awake manten putra kang sampurna. Ancase supaya bisa
Ing Jawa Wetan ana tradhisi kuno kang jenenge narik kawigaten kaluwaragne pihak manten putri lan
Loro Pangkon, tradhisi iki yaiku minangka acara pungkasane bisa sumandhing karo manten putra.
kemanten yaiku tradhisi kang nggawa boneka jago Sajrone Manten pegon sawise pendhekar pihak
kanggo diserahake marang pihak mantenwadon. Ayam manten putra lan manten putri tukaran kanggo ngrebutake
jago kasebut yaiku minangka simbol saka pengantin pithik jago kasebut. Banjur pihak pendhekar manten
lanang kang dielem-elem kang kebak karo kaluwihane putra kalah lan kudu wenehake pithik jago iku marang
dhewe. Tradhisi Loro Pangkon iki namung dienggo manten putri. Sawise iku antara manten putra lan wadon
kanggo pasangan mantenkang durung nate nikah. Kang bisa mlaku bebarengan tumuju koade kanggo sungkeman
tegese mantenjaka ketemu karo prawan. karo para tamu lan hiburan tari yaiku Tari Remo kang
Para pendhekar wakil keluwarga nyapa dhisik minangka tari tradhisonal khas Surabaya. Manten Pegon
lan ngandharake simbol-simbol bagiyan awake ayam dhewe minangka Manten kang kebak karo sejarah
jago kang digawa, yaiku wiwit endhase pithik jago, Surabaya lan apa wae kang dadi cirri khase kutha
mripat, kuping, cucuk, swiwi, bunthut, ceker, jalu lan Surabaya mligine ngenani tradhisi lan kesenian.
sakabehe nduweni teges dhewe-dhewe. Ing pungkasane Simbol kanggo masyarakat Jawa nduweni teges
dialog para pendhekar mau tukaran ngrebutake pithik kang sesambungan karo panguripan sosial. Simbol utawa
jago, kang nggawa jago kalah, pithik jago kang bisa lambing norma lan aturan kang nggambarake nile aturan
direbut banjur diserahake marang pemangku hajat. kang ora apik saengga bisa digawe minangka pengendali
Sadurunge pendhekar bisa ngrebutake pithik sosial kanggo masyarakat kang nindakake kagiyatan
jago iku, dheweke luwih dhisik omong-omongan karo kasebut. Pangrembakane pamawase manungsa yaiku
pendhekar sijine supaya gelem menehi pithik jago iku, minangka wujud pangrembakan kang dadi dhasar anane
nanging saka pihak manten putra ora gelem yen dimenehi pangerten kang awujud makna. Yen kita sawang,
panguripan saiki ora bisa uwal saka makna, persepsi,

10
Tradhisi Upacara Manten Pegon Ing Kelurahan Genteng Kecamatan Genteng Kutha Surabaya

utawa pengerten marang apa wae kang bisa kita sawang. manten asli Surabaya kang durung dikenal dening
Tuladhane Beksan Lerok saka omah sang penari nari masyarakat Surabaya luwih bisa ditampa lan dienggo
lenggak-lenggok kang trep karo irama nuju rombongan minangka proses palakrama kang nyata. Kanthi cara iku,
mantenputra kang wis siyap kanggo disusul ( manten tradhisi manten Pegon iki bisa dijaga lan luwih dikenal
durung oleh mlebu sadurunge disusul penari lerok) Penari mligine kanggo masyarakat Surabaya dhewe. Surabaya
Lerok yaiku penari kang tugase minangka ngusir balak kang saiki wis akeh ditekani dening turis saliyane
supaya upacara Manten Pegon kang dilangsungake bisa kaendahan kuthane kang wis owah lan kebak karo taman
lancar lan ora ana alangan. uga amarga pranyata akeh budaya lan tradhisi kang bisa
Penari iki nari kanthi gaya nyapu-nyapu dipamerake. Mula saka iku bisa didadekake peluang kang
panggonan kang digawe kanggo upacara Manten Pegon apik amarga bisa nggawa jeneng kutha Surabaya lan
supaya resik saka roh-roh kang ala lan rombongan tradhisi kutha Surabaya ing jagad internasional.
Manten bisa mlaku kanthi lurus tanpa ana kang nganggu Masyarakat Surabaya uga diarepake bisa ngakoni lan
kayata jin lsp. Klambi kang digawe penari iki yaiku melu nyengkuyung supaya tradhisi Manten Pegon iki ora
kebaya kang biyasa digawe karo Ibu-ibu lan riasane dudu cures.
riasan ayu khas penari-penari kaya biyasane, nanging Fungsi agama
riyasan ala lan praupane si Penari Lerok kebak karo Unsur agama utawa religi kang ana sajrone
bedhak supaya kabeh kang ala ing panggonan iku bisa upacara Manten Pegon katon ing acara ijab qabul amarga
wedhi karo si penari lan gelem minggir kanggo nyambut sajrone ijab qabul kang dileksanakake kanthi sacral lan
tekane keloro manten kanthi adat Manten Pegon. kanthi kebak rasa khidmat kang trep tata cara lan norma-
norma agama kang wis didadekake tuladha lan tata cara
Dhiskusi Asile Panliten minangka dhasar ngleksanakake akad nikah kang
dileksanakake. Guna agama kang liyane bisa disawang
Adat manten sajrone folklor kalebu sajrone folklore saka kabeh piranti kang ana sajrone akad nikah yaiku:
setengah lisan, yaiku kang minangka campuran folklore anane wali lan seksi, anane mahar utawa mas kawin,
lisan lan folklore dudu lisan. Upacara temanten pancen amarga kabeh iku minangka syarat kang mesthi ana
dianggep sakral lan wajib dileksanakake dening sajrone wong kang bakal ngleksanakake akad nikah
masyarakat pendhukunge. Analisis aspek fungsi sajrone utawa ijab qabul. Lan bisa ngadohake wong saka
adat Manten Pegon ing kutha Surabaya miturut teori tumindak kang ala kayata zina lan serong.
Bascom : Guna liyane yaiku sajrone nglakoni urip
1) Minangka proyeksi utawa kaca pangangen- bebarengan karo kulawarga mesthi akeh kang bisa
angen kanggo masyarakat disinaoni saka proses palakrama. Apa maneh sajrone
2) Alat pengesahan pranata-pranata lan lembaga agama, palakrama minangka sunnah kang becike pancen
kabudayan dilakokake supaya bisa pikanthuk pahala ing donya lan
3) Minangka piranti pendhidhikan akhirat. Yen wis duwe anak utawa keturunan, kudu
4) Minangka piranti kanggo pengawas supaya diajari kang pener amarga iku uga minangka sangu
masyarakat bakal mesthi dituruti dening masyarakate kanggo wong tuwa nalika wis bali menyang Gusti kang
Fungsi-fungsi upacara adat penganten, bisa diperang murbeng dumadi. Semua orang menginginkan
sajrone fungsi-fungsi ing ngisor iki : ketenangan hidup. Salah siji upaya pikanthuk urip kang
Fungsi Solidaritas Sosial tentrem yaiku palakrama kanthi proses kang sah ing
Fungsi Solidaritas Sosial sajrone upacara Manten agama.
Pegon bisa disawang ing prose siring-iringan mantensaka Upaya liyane supaya bisa urip kanthi tentrem
pihak manten putra. Sajrone iring-iringan manten Pegon sajrone panguripan, kayata nglakokake ibadah kanthi
swasana kekeluargaane pancen krasa amarga ing kene, ora pener, nyiptakake panguripan sosial kang apik. Nanging
mung pihak kulawarga bae kang ngewangi, nanging uga palakrama yaiku upaya kang trep sajrone nyiptakake
wong liya uga melu ngewangi, amarga wong kang katentreman urip. Sajrone basa agama, kit asring nyebut
dibutuhake sajrone iring-iringan iki pancen akeh. Saka minangka kulawarga sakinah, mawaddah lan warahmah.
kene bisa disawang yen kita minangka manungsa ora bisa Telung tembung kang asring diringkes kanthi sebutan
urip dhewe mula kudu mbutuhake bantuane wong liya, kulawarga sakinah. Urip bakal dadi luwih penak yen kita
kalebu ing proses manten Pegon iki. bisa nglakoni sunnah agama kanthi becik.Manungsa
Kanggo nglestarekake budaya nduweni potensi kang akeh minangka posisi khalifah ing
Adat manten Jawa minangka media kanggo donya iku. Kabeh potensi kasebut dadi bekal kanggo
nglestarekake budaya bangsa, mligine budaya Jawa. panguripan kang apik. Palakrama yaiku salah siji sarana
Kanthi dileksanakake tradhisi manten Pegon iki diarepake kanggo ibadah kang bisa nggawe panguripan luwih

11
Tradhisi Upacara Manten Pegon Ing Kelurahan Genteng Kecamatan Genteng Kutha Surabaya

nduweni ancas lan teges. Manungsa merlokake kanca ngatonake wujude awak. Bab kang kaya mangkene kang
kanggo nglakoni kagiyatan panguripan, kalebu ibadah. nyocogi masyarakat Surabaya kang akeh-akehane
Palakrama yaiku minangka ibadah, lan sawise urip agamane Islam. Saliyane iku nalika manten putra mlaku
nglakoni bale somah bakal pikanthuk kanca kanggo tumuju ing omahe manten putri, mesthi ana iringan
nglakoni ibadah bebarengan. Garwa lan estri lan bocah- shalawatan kanggo muji Nabi Muhammad SAW.
bocah bisa saling ngelingake lan nguwatake sajrone 4.7.1.3 Panyengkuyunge dinas kabudayan lan Pariwisata
nglampahi ibadah, saengga bisa dadi siji klompok kanggo Kutha Surabaya
nguwatake sisi kabecikan. Pamrentah kutha Surabaya ora mung ngewangi
Eksistensi Upacara Tradhisi Manten Pegon Ing kutha bab finasial wae, nanging uga melu nyawang lan
Surabaya nyengkuyung tradhisi Manten Pegon iki. Saben taun
Bab-bab kang ndadekake Upacara tradhisi Manten mesthi nganakake upacara manten Pegon supaya ora
Pegon Isih Lestari mung seniman lan para perias manten kang mangerteni
Bab-bab kang ndadekake Upacara tradhisi ngenani tradhisi manten Pegon iki, nanging uga
manten Pegon isih lestari yaiku antarane masyarakat lan mayarakat umum kudu melu nduweni lan melu nguri-
pamrentah padha-padha ndhukung anane tradhisi iki lan nguri tradhisi iki. Pamrentah uga wis nyiapake wadhah
melu nyengkuyung supaya ora gampang cures. Akeh para dhewe supaya para MC Manten lan perias bisa kerjasama
bocah-bocah enom kang kepengin nyinaoni ngenani kanggo mentasake tradhisi iki. Dinas kabudayan lan
Manten Pegon iki. Uga para seniman lan perias Manten Pariwisata kutha Surabaya uga wis miwiti nggawe buku-
kang miwiti ngrembakakake tradhisi manten Pegon. buku kang isine mbahas ngenani budaya kang ana Ing
Surabaya lan kalebu salah sijine yaiku Manten Pegon.
1. Tingkat pakaryan ing kutha Surabaya Tujuwane supayan masyarakat uga luwih ngerti kepriye
Pangupajiwa masyarakat kutha Surabaya pancen tata lakune Manten Pegon iki wiwit awal nganti
akeh, ana kang dagang, guru, Polisi, lan liya-liyane. pungkasan acara
Kalebu nyambut gawe minangka seniman utawa MC
manten iki lumayan akeh ing Surabaya. ora mung MC
manten, nanging uga piata rias ing jaman saiki utamane PANUTUP
ing kutha Surabaya pancen laris manis. Amarga Bageyan wekasan iki dijlentrehake dudutan
masyarakat Surabaya kalebu masyarakat kang gelem minangka asil inferensi saka panliten iki lan pamrayoga
nguri-uri ngenani kabudayan Jawa, mligine kabudayan kanggo panliten sabanjure. Andharan luwih jangkepe
adat manten Jawa. Akeh calon mantenkang pesen utawa mangkene.
kepengin nggawe adat Jawa amarga iku minangka adat
kang prelu dilestarekake, sanadyan ora asring digawe Dudutan
kayata Manten Pegon.Manten Pegon iki isih lestari
Asil saka njlentrehake bab ngenani Manten
amarga para seniman mligine para MC lan perias manten Pegon yaiku Manten Pegon minangka budaya asli saka
mau, sadhar yen Surabaya dhewe uga nduweni upacara Surabaya kang prelu dilestarekake, amarga duwe ninile-
adat mantendhewe. Yaiku Manten Pegon. Mula saka iku, nile luhur kang becik. Manten Pegon yaiku manten kang
ora mung adat Solo utawa Jogya wae kang dilestarekake duweni ciri khas yaiku riasan lan sandhangan pengantine
nanging uga mantenadat Surabaya kudu dilestarekake. kang nggunakake campuran klambi walanda,
Tionghoalan Arab. Gaya manten Pegon yaiku gaya
Manten modifikasi tradhisional lan modern. Nanging
2. Agama Pendhudhuk kutha Surabaya
kasunyatane kang ana ing lapangan, Manten Pegon ing
Kasunyatane Manten Pegon iki tradhisi Manten Surabaya pranyata isih kurang pikanthuk respon kang
kang isih ana unsure agama Islam, iki bisa dibuktekake apik lan during pikanthuk pengakuan saka
saka music pengiring Manten Pegon yaiku music hadrah masyarakat Surabaya. Kamangka tradhisi Manten
utawa luwih dikenal minangka terbangan. ing Surabaya, Pegon iki yaiku asset kabudayan kanggo ngangkat
pancen isih akeh masyarakat kang nganut Agama Islam. industry wisata budaya kutha Surabaya. Amarga saiki
Mula saka iku, tradhisi iki isih akeh kang nyengkuyung pendhuduk kutha Surabaya luwih akeh masyarakat
amarga masyarakat Surabaya minangka penganut Islam. pendatang tinimbang masyarakat asli kutha Surabaya lan
uga pendhuduk asli kutha Surabaya luwih akeh kang ana
Klmabi saka manten Pegon iki dhewe uga minangka
ing pinggiran kutha tinimbang ing pusat kutha.
unsure saka baju muslim kang kaine kombor-kombor lan
ora kethat, sanadyan ora nggawe jilbab nangin isih katon
Pamrayoga
unsure Islame. Klambi kang digawe dening manten putra
Babagan budaya adat tradhisional
uga kayata Jubah kang biyasane dienggo dening wong
ngenani upacara Manten Pegon ndadekake
Arab. Wujud sandhangane uga sopan lan tinutup sarta ora

12
Tradhisi Upacara Manten Pegon Ing Kelurahan Genteng Kecamatan Genteng Kutha Surabaya

samubarang kang dirasan bias narik kawigaten Maeryani.2005. Metode Penelitian Kebudayaan. Jakarta:
kanggo ditliti. Bab kasebut bias narik kawigaten PT Bumi aksara
jalaran anane factor budaya lan masyarakat ngenani Manners, Kaplan. 1999. Teori Budaya. Yogyakarta:
upacara tradhisi adat penganten asli Surabaya. Pustaka Pelajar
Panliten iki isih adoh saka tembung kasampurnan. Negoro, Surya, S. 2001. Upacara Tradhisional dan
Ritual Jawa. Jakarta : Buana Raya
Isih ana perangan-perangan sing during bias
Pranoto, Tjaroko HP Teguh.2009.Tata Upacara Adat
kawedhar kanthi gambling jalaran mung
Kejawen.Yogyakarta:
ngandharake bab-bab kang winates. Ewasemana, Kuntul Press
panliten iki diajab bias menehi sumbangsih tumrap Purwadi. 2005. Upacara Tradhisional Jawa. Yogyakarta:
panliten liyane. Pustaka Belajar
Poerwanto, Hari. 2005. Kebudayaan dan Lingkungan:
KAPUSTAKAN Dalam Perspektif Antropologi Yogyakarta:
Pustaka Pelajar.
Poerbatjaraka.1952. Kepustakaan Djawa.
Abdullah, Irwan. 2006. Konstruksi dan Reproduksi
Jakarta:Jembatan
Kebudayaan. Banjarsari: Pustaka Pelajar.
Poerwanto, Hari. 2005. Kebudayaan dan Lingkungan:
Afifudin. 2009. Metodologi Penelitian Kualitatif.
Dalam Perspektif Antropologi.Yogyakarta:
Bandung: Pustaka Setia
Pustaka Pelajar.
Bakker. 1984. Filsafat Kebudayaan:Sebuah Pengantar.
Rendra. 1984. Mempertimbangkan Tradhisi. Jakarta :
Jakarta:Kanisius
Gramedia
Basir, Udjang Pr. M. 2010. Ketrampilan Menulis, Dasar
Riyadi, Imam. 2008. Upacara Pahargyan Temanten
Menulis Ilmiah Dalam Tulisan Latin dan Jawa
Jawi. Tulungagung:Sanggar Sastra Triwida
(Pengantar Teori dan Praktik). Surabaya:
Santoso, Tien.2010. Tata Rias dan Busana Pengantin
Lembaga Penerbitan Fakultas Bahasa dan Seni
Seluruh Indonesia. Jakarta: PT.Gramedia Pustaka
Universitas Negeri Surabaya
Utama
Bratawijaya, Thomas Wiyasa. 1997.Mengungkap dan
Setiadi, Elly. 2006. Ilmu Sosial Dan Budaya
Mengenal Budaya Jawa. Jakarta: PT Pradnya Paramitha
Dasar.Jakarta: Kencana
Danandjadja, James. 1986. Folklor Indonesia. Jakarta:
Sudarmanto. 2009. Kamus Lengkap Bahasa Jawa.
Pustaka Grafiti Pers
Semarang: CV. Widya Karya.
Endraswara, Suwardi.2009. Metodologi Penelitian
Sudikan, Setya Yuwana. 2001. Metode Penelitian
Folklor.Jogyakarta:Media Pressindo
Kebudayaan. Surabaya: Unesa Unipress bekerja
Geertz, Clifford. 1992.Kebudayaan dan agama.
sama dengan Citra Wacana
Yogyakarta: Kanisius
Sugiyono. 2011. Metode Penelitian Kuantitatif Kualitatif
Ihromi, T.O. __________. Pokok-Pokok Antropologi
dan R&D. Bandung:
Budaya. ___________: Yayasan Obor
Alfabeta
Indonesia.
Sukarman. 2006. Pengantar Kebudayaan Jawa.
Koentjaraningrat. 1987. Kebudayaan Jawa, Mentalitas
Surabaya: Unesa Unipress
dan Pembangunan. Jakarta: Gramedia
Suseno, Magnis. 1984.Etika Jawa: Sebuah Analisa
Keesing, Roger M dan Samuel Gunawan (alih bahasa).
Falsafi TentangKebijaksanaan Hidup Jawa.Jakarta:
1989. Antropologi Budaya: Suatu Perspektif
PT Gramedia Pustaka Utama
Kontemporer. Jakarta: Erlangga.
Sunarto.2001. Metode Penelitian Ilmu-ilmu Sosial dan
Koentjaraningrat. 2005. Pengantar Antropologi
Pendidikan. Surabaya : UNESA University Press.
I. Jakarta: Rineka Cipta.
Sujarwa. 1999. Manusia dan Fenomena Budaya.
Koentjaraningrat. 2009.Pengantar Ilmu
Yogyakarta: Pustaka Pelajar
Antropologi. Jakarta: Rineka Cipta.
Sutiyono. 2013. Poros Kebudayaan Jawa.
Koentjaraningrat, dkk. 1984. Kamus Istilah Antropologi.
Yogyakarta: Graha Ilmu
Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan
Turistini, Trinil Owi. 1986. Laporan Penelitian Tradisi
Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan
Selamatan dalam Masyarakat Jawa. Surabaya: IKIP
Kuntowijoyo.1987. Budaya dan Masyarakat. Yogyakarta:
Surabaya.
PT Tiara Wacana Jogya
Widaghdho, Djoko, dkk. 2008 .Ilmu Budaya Dasar.
Moleong, Lexy.J.2009. Metodologi Penelitian Kualitatif.
Jakarta:Bumi Aksara
Bandung: PT Remaja Rosdakarya
http://www.surabaya.go.id/berita/8229-kebudayaan
Masinambow, E.K.M (ed). 1997. Koentjaraningrat dan
http://www.surabayatourism.com/det_agenda.php?ID=26
Antropologi di Indonesia.Jakarta: Asosiasi
&lang=0
Antropologi Indonesia.
http://www.sparklingsurabaya.info/events/item/714-
Moleong, Lexy J. 2008. Metode Penelitian Kualitatif.
prosesi-manten-pegon
Bandung:PT. Remaja Rosdakarya
http://dispendukcapil.surabaya.go.id/
Masinambow, E.K.M (ed). 1997. Koentjaraningrat dan
Antropologi di Indonesia.Jakarta: Asosiasi
Antropologi Indonesia.

13
Tradhisi Upacara Manten Pegon Ing Kelurahan Genteng Kecamatan Genteng Kutha Surabaya

14