Sei sulla pagina 1di 8

CAELVM :

LOC I TRACTAND I

4 4

CAPm ^LV M

lEx

ALTERV M E T

QVINQmGESIMV M

WGVRTH A

C. Sallmtii

Crispí 'Bello

lugmthim'}

CAP U

I

íugiirfha: "O, urbera vénalem!^

lugunhínus -a -um

< luguriha -ae m

5

Bellum scriptüms sirni quod populus Románus cu m lugurihá, rege Numidarum, gessit, primu m quia mag-

usquam huiusce mod i rei initium expedió, pauca suprá

num e t atróx variaque victoria ftiit, dehinc qui a tune

dehinc =

deínde

5

primu m superbiae nobilitátis obvia m itu m csi . Sed pri -

repetam. Bello Pünicó secundó, quó du x Cariháginiénsium

huius-ce =^ huius huius modl = huius generis, lalis expediré = explanare supra: quae superióra (¡priora) sunt

 

posi magnírúdinem

:

Hannibal post magnilúdinem nóminis Rómánl Italiae opés máxime attiivcrai, Masinissa, réx Numidárum, i n

posiquam magnum fac- mm esi nóraen Roma- num ai-terere 'tmisse-trítuni

10 amicitiam rcc^ptus á P. Sdpióne (cui postea 'Africano' cognómen e x vinütc fuit), mult a et praeclára reí mil i ta- ris facinora fécerai. O b quac \iciis Cartháginiénsibus et capto Syphace, cuius i n África magnu m atquc late imperium valuii — populus Románus quáscumque ur - 15 te s ct agros manü ceperat regí donó dedit. Igiiur amld -

=

miíiuere, debilitare

roanu: armis ábnú(dúí\é = dómne

309

CAP.L H

per-manere

Masinissa

Micipsa Gulussa Masta- nabal

I

Adner-

Hiem-

lugur-

bai

psal

tha

concubina -aef =

padex

privatum: sineofficio

publico

dé-relinquere=relin-

quere(mone)

polléns -entis = poténs decoras-a-um = decens, pulcher ineitia -ae/(< iners)

= vítaótiosa

equiláre=equd vehi iaculári = iaculoütí

:

cqunábatyisículábám',

ccnábat.erat

ante-ire = antecederé ad hoc = praeierea

ferire: caedere

tam-etsT = etsí

gloriaeCdoí) esse=glo- riamaíTerre ex-igere = peragere aetále: wta

veheméns -entis = vio- lentus, ácer; adv vehe- menier = valdé eon<^ótio:eáre (cum) animo volvere

= reputare

avidus -a -um ( < avére)

=

valdecupidus

anxiuserai =

metuébal

difficulias -átisf(<

diffí-

cilis) =

résdiffícilis

CAELVM :

LOC I

TRACTAND I

4 5

tía Masinissae bona atque honesta nobis permánsit. Sed imperil vitaeque eius finis ídem fiiit. Ddn Micipsa fílius régnum solus obtinuit, Mastana- bale et Gulussá frátribus morbo absúmptis. Is Adherba- lem et Hiempsalem ex sésé genuit, lugurthamque, fí- 2 0 lium Mastanabalis frátris (quem Masinissa, quod ortus ex concubina erat, privatum déreliquerat) eódem cultü quo liberós suós domí habuit. Qui ubi primum adolévit, polléns viribus, decora fa- 6 cié, sed multó máxime ingenió validus, non sé luxui 2 5

ñeque inertiae corrumpendum dedit, sed, uti mos gen- tis illius est, equitáre, iaculári, cursü cum aequálibus certáre; et, cum omnés gloria anteiret, ómnibus tamen cárus esse. Ad hoc pléraque témpora in venando agere, leónem atquc alias ferás primus aut in primís ferire: 3 0 plürimum faceré et mínimum ipse dé sé loqui. Quibus rébus Micipsa tametsi initió laems fuerat ex- istimáns vírtütcm lugurthae régnó su5 glóriae fore, tamen, postquam hominem adulésccntcm — exacta suá aetáte et parvis liberis — magis magisque créscere intel- 3 5 legit, vehemenier eo negotió permótus mulla cum animó suó volvébat. Terrébat eum natura mortálium

a\ida imperií et praeceps ad explendam animi cupidi- nem; ad hoc studia Numidárum in lugurtham accénsa, ex quibus, si tálem virum dolis interfécisset, né qua 4 0 séditió aut bellimi orirétur, ánxius erat. His diffícultátibus drcumventus, ubi videt ñeque per 7

CAELVM :

LOC I

TRACTAND I

4 6

CAP.LI I

vim ñeque insidiis opprimí posse honúnem tam accep- tum populáribus, quod eral lugurtha manü prómptus

 

ap-petere=cup¡dépetere;

45

et appeténs glóriae militaris, staiuit eum obiectáre peri-

appeiéns=cupidus

obiectáre =

obicere

culis et eo modo fortünam tcmptárc. Igitur bello Numantinó Micipsa, cum populó Ro- manó equitum atque peditum auxilia mitteret, spéráns vcl ostentando virtütem vcl hostium saevitiá facile eiun

occidere -cidisse

50

occásúrum, praefccit Numidís quós in Hispániam mit-

et mórem hostium cognóvit, muhó labore multaque

-casürum

tébat. Sed ea res longé aliter ac ratus erat événit. Nam lu -

praefécil eum

gurtha — ut erat impigró atque ácrT ingenió — ubi

ubi ( + perf)

= ubi pri-

mum» postquam

55

nátüram R Scípiónis (quí tum Rómánis impcrátor erat)

cürá, praetereá modestissimé párendó et saepc obviam eundó periculis, in tantam cláritüdinem brevi pervéne- rat, ut nostris vehementer cárus, Numantinis máximo terrórí csset.

eundog^<ire cláriiüdo -iiiisf< ciarus

lerroriesse = lerrórem inicere (homo) novus = qui

8

Eá tempestáte in exercilü nostró fuere complürés novi atquc nóbilés, quibus divitiae bono honestóque po- tiórés erant, factiósi domi, potentes apud socios, clári magis quam honesti; qui lugurthae non mediocrem ani- mum pollicitandó accendébant, 'si Micipsa réx occi-

primus é gente sua magisiráluminil honestum -in = honestas, virtñs polior = optatior factiósus -a -um ( < factio) = seditiosus mediocris -e = modicus polüciian = polliceri

65

disset, fore uti solus imperil Numidiae potirétur: in ipsó maximam virtütem, Rómae omnia vénália essel' Sed postquam, Nimiantiá délétá, R Scipió dimittel auxilia ct ipsc reverti domum décrévit, dónátum atque iaudátum magnificé pro cóntióne lugurtham in praetó-

fore uti imperif jK)tIrétur eum imperio potitü- rumesse vénalis -e = quí vénit, quíemipolest

CAP.

LI I

sécrétócíte = in secrélo, clara neu quibus=néve üllis (cuiquam) ín-suéscere = adsuéscere, mórem sibi faceré

gaudio (¿ii2í) esí« = gaudium afferre nobis: mihi

accipere = comperire, audíre iia esse: vera esse gritía ( < gratus) caritas, favor

=

aggred¡(+ inf) = in- cipere, conárl

verba habere = verba faceré, loqui

aí^genuissem: sipater tuuse^ m me falsum habuit = me fefeUit novissime = nüper

CAELVM :

LOC I

TRACTAND I

4 7

rium abdüxit ibique secreto monuit *ut potius püblicé 7 0 quam prívátim amicitiam populi Rómáni coleret neu quibus largiri insuésceret: periculosé á paucis emi quod multorum esset; si permanére vellet in suis artibus, ultr5 illi et gloriam et régniun ventúrum/ Sic locütus cum litteris eum, quás Micipsae redderct, 9 dimisit. Eárum sententia haec erat:

"lugurthae tui bello Numantinó longé máxima virtüs fuit, quam rem tibi certo sció gaudió esse. Nobis ob merita sua cárus est; ut idem senátui et populó Romanó sit, summa ope nitémur. Tibi quidem pro nostra amici- 8 0 tiá grátulor. Én habés virimi dignum té atque avó suó Masinissa." Igitur réx, ubi ea quae fama accéperat ex litteris im-

perátóris ita esse

permótus, fíexit animum suum et lugurtham benefíciis 8 5 vincere aggressus est, statimque cimi adoptávit et testa- mentó pariter cum fíliis hérédem instituit. Sed ipse paucós post annós morbo atque aetáte cón- fectus, cum sibi fínem \itae adesse intellegeret, córam amicis et cognátis itemque Adherbale et Hiempsale ííliis 9 0 dicitur huiusce modi verba cum lugurthá habuisse:

"Parvum ego té , lugurtha, ámissó patre, sinc spé , w sine opibus, in meum régnum accépi, existimáns non minus me tibi quam si genuissem ob beneficia cárum fore. Ñeque ea res falsum me habuit. Nam — ut alia 9 5 magna et egregia tua omittam — novissime rediéns Nu-

cognóvit, ciun virtüte tum grátiá vi ñ

CAELV M

LOC I TRACTAND I

4 8

CAP.

LI I

 

mantiá meque régnumquc meum gloria honórávisti luá-

tremo — quod diffícillimum intcr mortales csi — gloria

-que

-que = el

ct

que viriüle nóbís Ronmios ex amícís amicissimós fé-

(meque rcgnum-que = et me et régnum)

100

cistL In Hispániá nomen familiae renovátum ^l . Pos-

nomen familiae: gloria gemis Masinissae

invidiam vícisti. "Nunc, quoniam mihi natura fínem vitae fiacit, per hanc dcxtcram moneo obtestorque té uti hos, quí tibi genere propinqui, beneficio meofi*átrcssunt, caros ha-

ob-testán = orare (diis lestibus) cárum habere = díligcre

105

beás, neu mális aliénós adiungere quam sanguine con-

adiungere

 

iúnctós retiñere. Non exercitüs ñeque ihésauri praesidía régni sunt, vérum amici, quós ñeque armis cogeré

parare: emere

ñeque auró parare queas: offíció et fidé pariuniur. Quis

quirequivisse = possc;

queás (conipraes)

=

autem amicior quam fíráterfi^atri?aut quem aliénum

possís

110 fídum inveniés, si luis hostis ñieris? Equidcm cgo vóbis régnum trádó fírmum, si boni erilis, sin malí, im- bédllum. Nam concordia parvac res créscunt, discordia maximae dilábuntur. ''Céterum ante hós té, lugurtha, qui aetáte el sapien-

115

tiá prior es, né aliler quid éveniat pró\idére dccct. Nam in omni ccrtámine, qui opulenlior est, eiiam si accipit iniüriam, tamen, quia plus potest, faceré vidétur. "Vos autem, Adherbal et Hiempsal, coliie, observ^átc tálem hunc virum, imitámini virtütem, et énitimini né

120

ego mcliorés liberos sümpsisse vidcar quam gcnuisse!"

II

A d ea lugurtha , tametsi rége m ficta locülu m intelle- gcbat et ipse longé aliter animó agilábat, tamen pro tempore benigné respondit.

cquidem ego = equidem

imbccillus -a -um

=

infírmus

dí-Iabi = in varias partes lábi,perire ante hos: magis quam hós sapientia -ae/< sapiens dccet té providére (= curare) né

imüñam faceré

ob-serváre =

nóráre, carum habere c-niii = valdé niií

colere=ho-

sümpsisse: adoptavisse

ficta -orum n: verba ficta, falsa animo agitare—cogitare pro tempore = ul tenipus postulábat

313

CAR LII

(locus) asper = difficilis, iniquus

disserere-uisse

CAELVM :

LOC I

TRACTAND I

4 9

lugurtha^ ámissá Thalá, per loca vasta et áspera pervé- nit ad Gaetütos, quós contra Romanos armavit, Praetereá Bocchumy régem Mawétaniaey impulit ut adversus Roma- 45 0 nos bellum inciperet. Interim C. Marius, homo novus, Romam reversus consid creátus est, eimique populus Rómárms, adversante ndbüi- táte, bellum cum lugurthá gerere iusúL Quam rem Metellus aegre ferens bellum trahere coepit. At Marius contidnem 45 5 populí advocavit; deinde hoc modo disseruit:]

si quem: numfoneali- quem

"Quintes! Bellum me gerere cum lugurthá iussistis, 85 quam rem nobilitás aegerrimé tulit. Quaeso, repútate cum animis vestris num id mütáre melius sit, si quem ex illo globo nobilitátis ad hoc aut aliud tale negótium 460

Romárií nobilés

imagines

tmiorum

in atrio expo-

mittátis, hominem multárum imáginum — et núllius

nimt

homo nüUíus stipcndii

stipendii. Ita plérumque évenit ut quem vos imperare

:

quiñó n muítivit

sció quí—homines sció (nóvl)quí acta -orum « = quae acta (etscripia)sunt

iussistis is sibi imperátórem alium quaerat. Atque ego sció. Quintes, qui postquam cónsules facti sunt, et acta máiórum et Graecórum militaría praecepta legere coe- 46 5

noviiatem meum: me *hominem novimi' ignavia -ae/ = inertia (<-»• fortitüdó) faciantidem maioribus suis: iiemdespicianl maioressuós

perint. Compárate nunc, Quirités, cum illórum super- biá me, hominem novum! Quae illi audire aut legere solent, eómm partem vidl, alia egomet gessi; quae ilK litteris, ea ego miliiandó didici. "Contemnunt novitátem meam — ego illórum ignávi- 47 0 am! Quod si iüre me déspiciunt, faciant idem máióribus suis, quibus — uti mihi — ex virtüte nobilitás coepit. Atque etiam, cum apud vos aut in senátú verba faciunt, máiórés suós extoUunt, eórum fortia facta memorando

CAELVM :

LOC I

TRACTAND I

5 0

 

CAP .

LII

475

clárióres sése pulanl. Quod contra est: nam quanto vita

virtüte sibi arrogant, id mihi ex mea non concedunt,

illórum praeclárior, tanto hórum socordia flágitiósior!

illórum: máiórum

socordia -ae/ =

ignavia

Huiusce rei ego inopiam fateor, Quirités, verum (id quod multó praeclárius est) meamet facta mihi dicere

mea-met = mea

480

licet. Nunc videte quam iniqui sint: Quod ex aliena

in-iquus = iniüsius (<-*aequus) ar-rogáre ( < ad-)

=

posmláre

scilicet quia imagines non habeó et quia mihi nova nobi- litás est, quam certé peperisse melius est quam accep- tam corrüpisse! "Non possum fídeí causa imagines ñeque triumphós

parere = per se faceré

485

aut cónsulátüs máiórum meórum ostentare — at, si res

quaesivi!

tem doctoribus nihil profuerant. At illa multó óptima

vexillum

phalerae

 

n

árum /

postulet, hasiás, vexillum, phalerás, alia militaría dona, praetereá cicatrices adversó corpore! Hae sunt meae imagines, haec nobilitás, non héreditáte relicta, ut illa

míliiáriadóna: praemia virtüiis cicátiix-icis/= veius vubius adversó corpore: in pectore

490

iliis, sed quae ego meis plürimis labóribus et periculis

"Non sunt composita verba mea — parvi id fació. Ipsa sé virtüs satis ostendit. lilis artifició opus est, ut

compositus = artec. (parvi) faceré = aeslimáre artificium -ín = ars

lurpia facta órátióne tegant. Ñeque litierás Graecás di-

legere: celare

 

495

dici; parum placébat eás discere, quippe quae ad virtü-

quippe quae = quoniam eae multó óptima = longé

lüxtá = aequé

rei püblicae doctus sum: hostem ferire, nihil metuere lüsi turpem famam, hiemem et aestátem iüxtá pati,

óptima

humi requiéscere, eódem tempore inopiam et labórem tolerare, Hís ego praeceptis milites hortábon Haec

requiéscere = quiéscerej dormiré

500

atque tália máiórés vestri fadundó seque remque pübli- cam celebravére.

CAP. LII

tütaii = tuéri imperiüa -ae

f<im-

peñtm

<-* pcritu s

locórumsciéns = quí locasdt(nóvk)

ad-níti =

&

M

consultor -oris m — quí consulit iüxta geram: eodem modo tractabo

abundé =

plüsquam

satis, nimis

ülilia -ium n=res

ütif e

: sciibií

capitecénsi = prolétárS (qui ante Marii aeiátem immünés mflitia erant)

E

Ruiilio/?í^(c6s. armó 105a. C.)

328

CAELVM :

LOC I

TRACTAND I

5 1

"Nunc, quoniam illls respondí, pauca dé ré pública loquar. Primum omnium dé Numidia bonum habéte animum, Quirités! Nam quae ad hoc tempus lugur- tham tütáta sunt, omnia removistis: aváritiam, imperi- 50 5 tiam, atque superbiam. Deinde exercitüs ibi est loco- rum sciéns, sed mehercule magis strénuus quam íelix; nam magna pars eius aváritiá aut temeritáte ducum at- trita est. Quam ob rem vos, quibus míliiáris aetás est, adnitimini mécum! Egomet in agraine aut in proelió 510 consultor idem et socius peiículi vóbiscum adero, me- que vosque in ómnibus rébus iüxtá geram. Et profectó, dís iuvantibus, omnia matura sunt: victoria, praeda, laus. Quae si dubia aut procul essent, tamen omnés bonos rei püblicae subvenire decébat. Etenim némo ig- 51 5 náviá immortális factus est. "Plüra dicerem, Quirités, si timidis virtütem verba adderent — nam strénuis abundé dictum puto." Huiusce modi orátione habita, Marius properé com-. 8 6 meátü, stipendio, armis aliisque utiiibus návés onerat; 520 cum his A . Mánlium légátum profícisci iubet. Ipse in- tereá milites scribere, non more máiórum ñeque ex clas- sibus, sed uti cuiusque libido erat, capite censos plé- rosque. Igitur Marius, cum aliquanto máiore numeró

52 5

quam décrétum erat in Áfricam profectus, paucis diébus Uiicam advehitur. Exercitüs eí tráditur á P. Ru-

lilió legato; nam Metellus

vidéret ea quae audita aiümus tolerare nequiverat.

conspectum Marii fügerat, n é