Sei sulla pagina 1di 453

Informazioni su questo libro

Si tratta della copia digitale di un libro che per generazioni stato conservata negli scaffali di una biblioteca prima di essere digitalizzato da Google
nellambito del progetto volto a rendere disponibili online i libri di tutto il mondo.
Ha sopravvissuto abbastanza per non essere pi protetto dai diritti di copyright e diventare di pubblico dominio. Un libro di pubblico dominio
un libro che non mai stato protetto dal copyright o i cui termini legali di copyright sono scaduti. La classificazione di un libro come di pubblico
dominio pu variare da paese a paese. I libri di pubblico dominio sono lanello di congiunzione con il passato, rappresentano un patrimonio storico,
culturale e di conoscenza spesso difficile da scoprire.
Commenti, note e altre annotazioni a margine presenti nel volume originale compariranno in questo file, come testimonianza del lungo viaggio
percorso dal libro, dalleditore originale alla biblioteca, per giungere fino a te.

Linee guide per lutilizzo

Google orgoglioso di essere il partner delle biblioteche per digitalizzare i materiali di pubblico dominio e renderli universalmente disponibili.
I libri di pubblico dominio appartengono al pubblico e noi ne siamo solamente i custodi. Tuttavia questo lavoro oneroso, pertanto, per poter
continuare ad offrire questo servizio abbiamo preso alcune iniziative per impedire lutilizzo illecito da parte di soggetti commerciali, compresa
limposizione di restrizioni sullinvio di query automatizzate.
Inoltre ti chiediamo di:

+ Non fare un uso commerciale di questi file Abbiamo concepito Google Ricerca Libri per luso da parte dei singoli utenti privati e ti chiediamo
di utilizzare questi file per uso personale e non a fini commerciali.
+ Non inviare query automatizzate Non inviare a Google query automatizzate di alcun tipo. Se stai effettuando delle ricerche nel campo della
traduzione automatica, del riconoscimento ottico dei caratteri (OCR) o in altri campi dove necessiti di utilizzare grandi quantit di testo, ti
invitiamo a contattarci. Incoraggiamo luso dei materiali di pubblico dominio per questi scopi e potremmo esserti di aiuto.
+ Conserva la filigrana La "filigrana" (watermark) di Google che compare in ciascun file essenziale per informare gli utenti su questo progetto
e aiutarli a trovare materiali aggiuntivi tramite Google Ricerca Libri. Non rimuoverla.
+ Fanne un uso legale Indipendentemente dallutilizzo che ne farai, ricordati che tua responsabilit accertati di farne un uso legale. Non
dare per scontato che, poich un libro di pubblico dominio per gli utenti degli Stati Uniti, sia di pubblico dominio anche per gli utenti di
altri paesi. I criteri che stabiliscono se un libro protetto da copyright variano da Paese a Paese e non possiamo offrire indicazioni se un
determinato uso del libro consentito. Non dare per scontato che poich un libro compare in Google Ricerca Libri ci significhi che pu
essere utilizzato in qualsiasi modo e in qualsiasi Paese del mondo. Le sanzioni per le violazioni del copyright possono essere molto severe.

Informazioni su Google Ricerca Libri

La missione di Google organizzare le informazioni a livello mondiale e renderle universalmente accessibili e fruibili. Google Ricerca Libri aiuta
i lettori a scoprire i libri di tutto il mondo e consente ad autori ed editori di raggiungere un pubblico pi ampio. Puoi effettuare una ricerca sul Web
nellintero testo di questo libro da http://books.google.com
T-tojj. 4-010. j. t p

HARVARD COLLEGE

LIBRARY

FROM THE FUND OF


CHARLES MINOT
CLASS OF 1828
MONUMENTA

HISTORICA
AD PROVINCIAS

PARMENSEM

E T

PLACENTINAM

PERTINENTIA

P A R M A E

EX OFFICINA PETRI FIACCADORl

A. MDCCCLVII.
I
SOCIETA EDITRICE

PRESIDENTE

COMMENDATORE ANGELO PEZZANA R. BIBLIOTECARIO

EDITORI GOLUBORATORI

in Panna. tn Pa

CAV. PROF. AMADIO RONCHINI Archivista CAV. ENRICO SCARABELLI Segretario del-
DELLO STATO. l' Archivio dello Seato.
CAV. ANTONIO BERTANI R. Vice-Bibliotecario. LUIGI BARBIERI.
CAN. PROF. GIOVANNI ALLODI Archivista EMILIO BICCHIERI.
Capitolare. CAN. TEOLOGO PIETRO CHIERICI.

In Ptacenia. In Ptacenza.

CONTE BERNARDO PALLASTRELLI Vice- CAN. DON CARLO GRANDI.


Preside degli Stldi. CONTE DON GIUSEPPE GAZZOLA.
PROF. GIUSEPPE BONORA Vice-Bibliotecario. CONTE GIUSEPPE NASALLI.
ANTONIO BONORA Vice-Archivista.
L. Barbieri Segrefario.

SOCt CORRISPONDEMI

CAV. MONSIG. TELESFORO BINI Biblioteca- DOTT. LUIGI MAINI (Modcrn).


rio (Lucca). FEDERICO ODERICI (Breseia).
CAV. FRANCESCO BONAINI Archivista di CAV. ANTOMO PANIZZI Direttore del Museo
Stato (Firenze). Britannico (Londra).
PRINCIPE BALDASSARE BUONCOMPAGNI Bi- PROF. DOTT. ANTOMO RACHELI (Tries1e).
bliotecario degli Academici Lincei (Roma). BARONE ALFREDO REUMONT Ministro resi-
CAV. CESARE CANTU" (Mitano). DENTE Dt S. M. IL Re DI PrUSSIA APPO LE
CAV. LUIGI GRISOSTOMO FERRUCCI {Roma). COrTi Dt TOSCANA , PArMA ECC.
AVV. ORLANDO GARBARINI (Roma). PROF. LUCIANO SCARABELLI (Genova).
CESARE GUASTI Academico residente della DOTT. GIUSEPPE VALENTINELLI Bibliote-
Crlsca (Firenze). cario della Marciana (Venezia).
A. IIUILLARD-BREHOLLES (Parigi). CAV. PROF. TOMMASO VALLAURI (Torino).
DUCA D' ALBERT DE LUYNES (Parigi). PROF. DIEGO VITRIOLI (Napoti).
CHRONICA

FR. ALIMBENEA PARMENSIS

ORDINIS HINORDH

EX CODICE BIBLIOTHECAE VATICANAE

IIINC PRIMIIM EDITA

P ARMAE

EX OFFICINA PETRI FIACCADORIl

A. MDCCCLVII.
v
Ttalif oio. 1.6
16 )8y
AD

ONORATO D' ALBERT DUCA DI LUYNES

DEL SECOLO Piti SPLENDIDO

DE' MEZZI TEMPI ITALIANI

ILLUSTRATORE

MUNIFICO SAPIENTE

QUESTO VOLUME

IN TESTIMONIO

DELLA RICONOSCENZA D' ITALIA

DEDICATO
DI FRA SALIMBENE

E DELLA SUA CRONACA

Il decimoterzo secolo che, ricco in Italia del retaggio di s. Tom


maso, di s. Bonaventura e d' altri sommi maestri, dava Dante al
mondo intero, era secolo di grande intellettuale entusiasmo fra noi, si
che ognuno , il quale si avesse da natura sortito fervido lume di mente ,
era vago di rovistare nel tesoro trasmessogli da' maggiori e di traman
dare a' futuri tutto quanto ne ritraeva , insieme co' frutti suoi proprii ,
a tale che tu, leggendo le scritture di que' d, ne diresti gli autori presi
da una smania , da una febbre di apprendere e d' insegnare. Fra questi
ardenti spiriti certo da noverarsi il frate, di cui publichiamo qui l' unico
lavoro a nostra certa conoscenza venuto. Nato egli in Parma , surto
appena il quinto lustro di quel secolo, da padre che fu crociato, ebbe
svegliatissimo ingegno, congiunto ad alto cuore e ribollente animo; basti
a darne un sentore la vigoria con cui, giovinetto ancora, tenne fermo
contro 1' opposizione, che ben pu dirsi, pi che tenace, soldatesca, del
padre alla risoluzion sua di cingere il cordone di s. Francesco. Cosi
deliberato, il narra ei medesimo, nel suo decimoquinto anno vest, per
intercessione di fra Gherardo Boccabadati, 1' abito religioso in Fano al
XII
1' insaputa di Guido padre suo: venutone questi a conoscenza, dolente
che la famiglia sua, detta di Adamo, perdesse cosi ogni speranza di
perpetuazione, giacch 1' altro, maggiore dei due soli maschi avuti, erasi
gi reso frate, corse all' Imperadore, ed implor ed ottenne eh' ei s' in
terponesse presso frate Elia Generale dell' Ordine che fossegli restituito
il figlio. Elia rispose che il renderebbe, ove questi aderisse di ritornare
al secolo. Vol Guido a Salimbene, lo preg, scongiurollo, fecegli ampie
promesse; invano: vinto dall' ira, e fatto quasi demente dal dolore, il
maledisse; il giovinetto pieg la fronte pregando Iddio, e stette saldo.
Parti il meschino genitore; e Salimbene poi nelle sacre ed umane lettere,
nella gentile arte del canto and liberamente educando e mente ed ani
mo, onde poi salito in alta stima ebbe agio d' intrattenersi con assais-
simi de' personaggi pi cospicui in lettere, scienze ed armi, gradito sino
a' Pontefici ed all' Imperadore medesimo. Giovaml talento indotto avealo
a vagheggiar le dottrine di Gioachino; e veramente quella sua fantasia ,
che il sollevava a straordinarie visioni, parea creata a simili speculazioni;
ma, pi robusto fatto il pensiero, abbandonolle , e ne rise: amante
del nuovo e del grazioso, ai fiori della nascente poesia italiana vol
ger volle 1' ingegno, e dett versi in copia, ora perduti. Non pochi
paesi viaggi, notando tutto quel che lesse, vide, ud, e a tutto ag-
giugnendo le proprie considerazioni; e moltissimo appunto e lesse e
vide e ud, vissuto essendo dalla fine del 1221 sin oltre il 1287, e
fors' anche fin dopo il 1290: per da questo solo ben potrebbe ognun
farsi una sufficiente idea della importanza della presente sua Cronaca ,
nella quale sono appunto registrate pressoch tutte le impressioni in
que' varii modi ricevute ne' suoi pi belli anni. Di questa mio primo
pensiero era stato il porre qui una specie di rapido compendio ; ma poi
due considerazioni me ne distolsero: Y una, la qualit del suo latino, che
( sebben barbaro , ma pur di elegante barbarie ) tanto fluidamente scorre
da rendersi di facilissima intelligenza anche a' men pratici della favella
del Lazio, s che da quest' ultimo lato ben pu paragonarsi al divin
libro di quel Tommaso da Kempis, che per ci appunto non trov tra
duttori nell' aureo secolo di nostra favella; l' altra, la persuasione che male
avrei potuto rendere 1' evidenza del suo dire, la quale, dalla mia insuf
ficienza attenuata, n' avrebbe avuti dilavati quei vivi colori con che ne
pinge i pi importanti avvenimenti, ne porge i tanti ritratti de' suoi
XIII
contemporanei, cui ti sembra vedere nella sua favella risorgere dinanzi
a te animo e persona.
Ond' eh' io mi ristringo all' accennare per brevit gli altri pi emi
nenti pregi del suo lavoro, e ci solo m' induco a fare per eccitar de
siderio di leggerlo tutto tutto in chi fosse ignaro della importanza sua,
e credesse doversi questa Cronaca mettere a paro delle tante fredde e no
iose pei pi, le quali furon opera di volgari intelletti. Della efficacia del
suo ritrarre e avvenimenti e uomini ho detto test; ma ci che in questo
pure pi maraviglioso aggiungo ora: nella dipintura de' primi in ci
si distingue egli dagli altri cronisti, che, mentre questi mai non ravvi
vano di qualche scintilla il loro racconto, esso al contrario, oltre al
calor generale che intiero avviva il suo lavoro, ti balza fuori all' uopo con
uno slancio dell' anima, come l dove, a cagion d'esempio, dopo aver
noverate le irruzioni de' barbari in Italia, giunto all'ultima, ripiglia:
utinam ultima! Quanto a' ritratti poi impareggiato; imparziale dispensa
e lode e biasimo , senza macchiarsi della vergogna dell' ire di parte
ond' era dilacerata questa misera nostra terra : frate , s' ei ti ragiona del
secondo Federico di Svevia, il compiange e 1' ammira; tutte ne anno
vera le accuse dei contemporanei, ma del proprio ne fa sfolgorare le
doti grandiose: frate, applaude alla virt del guelfo, ma gli rinfaccia ad
un tempo e vizi e colpe, inesorabile s e solenne, che alla tua imagi
nazione si presenta quasi una scena del supremo giudizio. Guai a colui
che merita biasimo, e sia pur anche 1' uomo il cui nome sta scritto
sulla bandiera della fazione.
N la sua Cronaca si limita a rinserrar soltanto notizie italiane:
da' suoi confrati , che avean visitate altre terre , avidamente suggeva le
novelle, e notava: onde qui trovi sin dovizia per le storie d' Oriente;
ed egli stesso de' suoi viaggi in Francia, ove fu ben affetto, tiene ri
cordi minuti in modo da porti sott' occhi e le ricchezze de' vigneti e le
costumanze de' baroni, Dell' ora istessa in cui ti descrive la partenza
dalla piaggia natale di Lodovico volto al riscatto del gran Sepolcro,
in maniera talmente esatta, che inutilmente cerchi l' eguale negli annalisti
contemporanei di quella nazione.
Chi tenga dietro allo svolgimento dell' idea filosofico-religiosa, nelle
varie et, trover qui ampia messe; la dottrina delle vaghe speculazioni
profetiche, tanto fervente a que' giorni, occupa qui appunto un luogo
XIV
principale fra esse; n minori ne coglier chi vada in traccia di ricordi
letterarii; e talora avr cagione di fare a s stesso strani quesiti, come
quando legga il brano ove Salimbene racconta di quel bizzarro ingegno
di Primasso, di cui reca versi non pochi, e cui si contendono parecchi
paesi. Egli il dichiara vivente del 1238 circa: come potrassi por questa
data in armonia colla attribuzione che gli si fa da altri , e dotti assai ,
di poesie, che rivelansi di per s nate ai d del Barbarossa? e come poi
ci stesso colla novella del Boccaccio ( ripetitor gioioso delle tradizioni
ancor troppo recenti perch' ei fosse indotto in errore), la quale ne fa cono
scere come Primasso appunto capitasse a Cluny al tempo che il famoso
monastero era retto da un abate largo e splendido ? Questo abate altri non
poteva essere che Guglielmo di Pontoise reggente appunto la cluniacense
famiglia dal 1244 o 1245 al 1257 o 1258; e ci darebbe la causa vinta
al mio Salimbene; ma dopo quello che intorno a Primasso ha detto l' illu
stre Jacopo Grimm, come potrei io osare di sostener le ragioni del mio
compaesano con s minime forze e s lieve addentellato?
Giunto al fine di quanto m' ero prefisso, ripeto la manifestazione del
desiderio, che ho vivissimo, che questo mio povero ed inculto dire metta
pungente brama in chi lesse di tutto ponderare il volume, perch ho
ferma fede che di gran giovamento debbane riuscire lo studio principal
mente alla tuttora desiderata storia generale d' Italia.

A. BUTANI
AVVERTIMENTO

Parecchi anni passati venuto il Duca di Sermoneta in divisamente di publicare una


continuazione agli Scriptores Rerum Italicarum, si volse al celebre Monsignor Gaetano
Marini per ottenere suggerimenti non solo, ma trascrizioni pur anche de' preziosi codici
storici chiusi nella Vaticana, i quali potessero formar parte di simile nuova colle
zione. Ader di buon grado il Marini, e senza pi diedesi a far trascrivere dall' Abate
Amati, siccome importantissima, la Cronaca che noi ora qui publichiamo, e, compiutane
la copia, questa consegn all'egregio storiofilo. Gli avvenimenti che gran parte d' Europa
posero a soqquadro alla fine del passato ed al principio del presente secolo, impedirono
a quest' esso di mandare ad effetto il proprio disegno: venuto egli a morte, fu ta
sua importante biblioteca venduta a publica auzione, e con questa la copia della Cro
naca Salimbeniana, e di altre. Buon per noi che Y acquirente di tale copia fosse un
personaggio dedito all' incremento de' migliori studii : era egli il Commendatore Gian-
Francesco De-Rossi, di onoranda memoria, il quale, saputo come it mio ottimo ed
amatissimo zio Commendatore Pezzana nutrisse gran desiderio di averne pur copia
per collocarla, siccome patrio monumento, nella Parmense, cortesissimamente volon
teroso gliela concedette.
E questa ultima quella che ha servito, insieme con alcuni estratti lasciatici dal
t' Aff, alla presente edizione, curata per la massima parte, essendo io da troppe
altre occupazioni distratto, dat valentissimo mio buon amico Cav. Amadio Ronchini
insieme colf' egregio Ab. Luigi Barbieri, ai quali m' allieto net porger qui publico
segno di viva riconoscenza. Ma mentre con ci dichiarare do sicurezza a' lettori
della fedelt scrupolosa della edizion medesima, m' pur d' uopo avvertirli det
come io sia dolente del doverla presentare con non poche lacune, colpa det
manoscritto del Marini: partendo egli da' principii degli storiografi de' tempi suoi,
reput inutili, e per da non trascriversi, cose che oggi terrebbersi in gran
pregio a seconda dei meglio vantaggiati metodi dello studiare te fonti storiche. Tali
sarebbero, fra quelle appunto omesse da lui, alcuni trattatetli, de' quali ta Cronaca
ne porge intitolazioni valevoli a suscitare i nostri e desiderii e tamenti; parecchie
canzoni popolari e satire, ed altro: il che tutto avrebbe valso almeno a vieppi di
chiarare lo spirito de' tempi intorno a cui la Cronaca stessa si aggira. Ci nulla meno ,
la Dio merc, tanto ne rimane da renderla uno stupendo monumento.
FR. SALIMBENE DE ADAM

PARMENSI&

0 K D I N I S M I N 0 R U M

CHROMCA

Amodo' incurrimus verba inculta et rudia ct grossa ct superflua, quae


etiam in multis locis grammaticam non observant; sed ordinem historiae
habent congruum. Et ideo oportebit vos amodo ordinare et meliorarc et
addere et demere et grammaticam bonam ponere, cum fuerit opportunum;
sicut etiam sup . . . haec eadem chronica manifeste . . . est nos fecisse
in multis . . . in quibus multas falsitates, et ruditates reperimus, qu . . .
aliquae a scriptoribus sunt . . . ductae, qui multa falsificant; aliquae
vero a primis dictatoribus fuerunt positae. Qui vero post ipsos aliquid
addiderunt, simplici fide secuti sunt ipsos, nec consideraverunt , tantum
bene dixerint, ncc ne. Et hoc ideo fecerunt, vel propter laborem vitan-
dum, vel forte quia hystoriarum peritiam non habebant. Et jam melius
fuit quod aliquid scriberent, quamvis . . . , quam quod omnino dimitte-
rent. Quia saltem millesimum annorum Inearnationis Dominicae, sub quo
haec vel illa facta fuerunt, habemus ab eis; et aliquam veritatem historiae
et rerum gestarum , et negotiorum accidentium , quam forte non habere-
mus, nisi Deus revelare vellet, sicut revelavit Moysi et Esdrae, et Johanni
in Apocalypsi, et Methodio martyri in carcere existenti et multis aliis ,

1 Stimo eonveniente avvertire ehe si e ommesso nella presente pubtieazione tutto eio ehe leggesi
da eartc 208 ( \ ." dett'acefaIo eodice Vaticano ) a 219, non essendo ta narrazione in esse eompresa
ehe un estratto detta Cronaea del vescovo Sieardo gia edita dat Muratori (lier. Itat., I. vn).
Monumenta historica. Vol. III. 1
2 [1212]
quibus revelata fuerunt futura et secreta coelestia. Ideo dicit beatus Johan-
nes quod in tabernaculo Domini offert unusquique quod potest: alii aurum
et argentum et lapides prctiosos; alii byssum et purpuram et coccum offe-
runt et yacinctum. Nobiscum benc agitur, si obtulerimus pelles et caprarum
pilos. Et tamen Apostolus contemptibiliora nostra magis necessaria judi-
cat. Unde et tota illa tabernaculi pulcritudo, et per singulas species Ec-
elesiae praesentis futuraeque distinctio, pellibus tegitur ct cilitiis; ardo-
remquesolis et injuriam imbrium ea, quae viliora sunt, prohibent. Similia
fecimus in multis aliis chronicis, quae a nobis et scriptae et editae et
emendatae fuerunt.
Porro anno ct millesimo supra posito [mccxh.] RexFranciae cum comite
Montislbrtis crucesignatus fuit et praeparatus cum aliis hominibus cru-
cesignatis pro praelio ct exercitu, qui fuit in Hispania , quando apud
Muradal Imperator saracenorum devictus fuit, qui quinquaginta reges
habebat, a tribus regibus Hispanis, scilicet Castellae, Navarrae, Arago-
niae, cum adjutorio Portugallensium , de quibus xi. millia prima acie
mortui fuerunt. Eodem anno , scilicet mccxii. , trium puerorum quasi duo-
dennium, qui se visionem vidisse di . . . crucis signaculum assumer . . .
in partibus Coloniae per . . . multitudo innumera pauperum utriusquc
sexus ct puerorum peregrinantium in Italia crucesignatorum . . . cessit,
unanimi corde et una voce dicentium , se per siccum maria transituros ,
et Terram Sanctam Hierusalem in Dei potentia recuperaturos. Sed demum
quasi evanuit universa. Eodem anno fuit fames adeo valida, praecipue
in Apulia et Sicilia, ut matres etiam pueros devorarent.
Anno Domini mccxiii. die Pascha sancto Pentecostes , quod fuit in festo
sanctorum martyrum Marcellini et Petri, videlicet secundo die intrantis
junii, cremonenses in auxilium papiensium, quorum multi, ut praedixi-
mus, a mediolanensibus, in transitu Regis de Papia Cremonam, capti
fuerunt, apud Castrum Leonis, unanimiter cum carrocio convenerunt,
non habentes in auxilio, nisi tercent06 milites brixienses. Et ccce factus
est repente sonus, mediolanensibus cum suo carrocio, sicut sagittae
volantibus, ct sicut fulgura festinantibus. In quorum auxilio convenerant
placentini milites, et arcarii laudenses, et cremonenses milites et pedites,
novarienses et cumani milites, et de brixiensibus totidem aut plures ,
quot in cremonensium auxilium praediximus advenisse. Hi omnes una-
nimiter uno clamore et furore, uno spiritu et impetu, cremouenses cete
[12-14]
rosque milites forinsecos impetunt et impugnant, fugant et capiunt et
expugnant. Sed cremonenses habucrunt victoriam de dictis mediolanen-
sihus et de eorum exereitu, ct eonduxerunt carrocium supradictorum
mcdiolanensium per m . . . cum magna victoria ct laetitia in civitatem
Cremonae. Et codem anno, die xm. junii, promisit Commune Bononiae
et juravit facerc guerram mutinensibus pro Communi regino, et servire
Communi regino, nec facere pacem cum praedictis mutinensibus sine
voluntate Communis Regii.
Anno Domini mccxiui. iverunt milites Regii in servitium cremonensium
ct parmensium in episcopatu Placentiae, ad devastandum bona placenti-
norum, et hospitati sunt prope Columbam, quod est monasterium Cyster-
ciensis ordinis.
Anno Domini mccxv. Innocentius Papa tertius apud Lateranum solle-
mne Concilium celchravit. Hic . . . officium ecclesiasticum in . . . cor-
rexit et ordinavit, ct de suo arfdidit, et de alieno dempsit; scd non adhuc
est hene ordinatum sectmdum appetiium multorum, riec etiam secun-
dum rci veritatem. Quia multa sunt superflua, quae magis taedium ,
quam devotionem faciunt, tam audientibus, quam dicentibus illud. Ut
prima dominicalis, quando sacerdotes dehent dicere missas suas et po-
pulus eas expectat, nec est qui celebret occupatus in prima. Item dicere
xviii. psalmos in dominicali et nocturnali officio ante Te Deum lauda-
mus. Et ita aestivo tempore, quando pulices molestant, et noctes sunt
hrcves et calor intensus, ut yemali, nonnisi taedium provocat. Sunt
adhuc multa in ecclesiastico officio, quae possent mutari in mclius. Et
dignum esset, quia plena sunt ruditatibus, quamvis non cognoscantur
ab omnihus.
Anno Domini mccxvi. obiit Innocentius Papa tertius apud Pcrusium
mense julii, et in episcopali ecclesia jacet sepultus. Floruit et viguit
Ecclesia suo tempore, retinens principatum super Imperium romanum
et super cunctos reges et principes universae terrae. Imperator vero Fri-
dericus, quem exaltavit et filium nominavit Ecclesiae, fuit homo pestifer
et maledictus, schismaticus , haereticus et epicureus, corrumpens univer-
sam terram; quia in civitatibus Italiae semen divisionis et discordiae
. seminavit, quod usque hodie durat; ita ut de patribus lilii, juxta dictum
propheticum Ezech. 18, conqueri possint: Patres nostri comederunt
uvam acerbam, et dentes (iliorum obstupescunt. Et item Jer. in thre
4 [1216]
nis, ultimo: Patres nostri peccavcrunt, ct non sunt; ct nos iniquitates _
eorum portavimus. Ideo verificatum videtur in Friderico verbum abbatis
Joachim, quod dixit Henrico Imperatori patri ejus quaerenti de filio suo,
cum adhuc esset puer, qualis esset futurus. Respondit: Pcrversus puer
tuus , nequam jilius ct hcres tuus, o princeps. Nam, dominus, tur-
babit terram, sanctos Altissimi conteret. Ideo convenit Friderico, quod
de Assur, sive de Sennacherib dixit Dominus per Isayam x.: Ad conte-
rendum crit cor ejus, et ad internccionem gentium non paucarum.
Omnia ista in Friderico impleta fuerunt, ut vidimus oculis nostris, qui
nunc sumus in mcclxxxui., quo haec scribimus, in vigilia Magdalenae.
Verumtamen excusari potest Innocentius Papa, quia bona intentione
Octonem deposuit et Fridericum exaltavit, juxta dictum ps. : Hunc
humiliat ct hunc cxaltat. Et nota quod Innocentius . . . fuit generosus
homo et mag . . . dis. Nam aliquando mensuravit sibi tunicam Do-
mini inconsufita, et visum fuit sibi quod Dominus . . . parvae fuisset
staturae; quam cum induisset, apparuit grandior ipso. Et sic timuit et
veneratus est illam, uti decens fuit. Item solitus erat aliquando librum
tenere coram se, cum populo praedicabat. Cumque quaererent cappellani ,
cur homo sapiens et litteratus talia faceret, respondebat, dicens : pro-
pter vos facio, ut exemplum dem vobis, quia vos nescitis et erubescitis
discere. Innocentio successit Honorius tertius.
Anno Domini mccxvi., qui fuit millesimus suprapositus, iverunt mili-
tes et archatores in servitio bononiensium circa Sanctum Arcangelum
contra ariminenses, et obsederunt illud castrum. Et ibi steterunt per
longum tempus, ita quod pax facta est, et omnes illi de Cesena, qui
crant in carceribus illorum de Arimino, fuerunt dimissi. Erant enim
septingenti. Et illa yeme fuit maxima nix et gelu valde intensum , ita
quod vineae sunt destructae, et Padus congelatus, super quem et mulie-
res faciebant choreas et milites in hastiludio discurrebant. Sed et rustici
cum plaustris , birotiis et trazis Padum transibant. Et duravit praedictum
gelu per duos menses. Et tunc dabatur sextarius frumenti pro ix. impe-
rialibus in cursu, et sextarius speltae pro un. imperialibus. Et domina
regina, uxor Friderici Imperatoris, lilii quondam Imperatoris Henrici,
venit Regium, veniendo de Apulia, et eundo in Alamanniam ad dictum
virum suum. Et Commune reginum fecit eidem dominae, donec ihi
stetit, expensas.
[1217] 5
Anno Domini mccxvii. factus fuit Papa Honorius m., qui focit Conci-
lium, in quo statuit, quod ipso jure sint excommunicati qui faciunt
constitutionem quamlibet contra libertatem Ecclesiae. Et quod nullus sa-
cerdos vel praelatus audiat leges, nec Parisius legantur. Et deposuit episco-
pum, qui Donatum non legerat. Et ordinavit, quod lumen semper prae-
cedat Eucharistiam, ct quod sacerdos eam portet ante pectus ad infirmum.
Anno Domini mccxviii. in mense junii iverunt regini cum suo exercitu
in servitio cremonensium ct parmensium contra mediolanenses et suam
partem apud Zibellum. Et fuit maximum praelium inter eos quadam die
jovis inter temporales. Et multi ex utraque parte mortui fuerunt et plu-
res capti. Et fuit jurata societas inter Regium et Parmam. Et dominus
Guido de Regio erat Potestas Parmae. Et eodem anno obsessa fuit Dal-
miata a peregrinis christianis.
Anno Domini mccxx. Fridericus filius Imperatoris Henrici coronatus
fuit a Papa Honorio m. in festivitate sanctae Gaeciliae virginis et mar-
tyris Romae in ecclesia beati Petri; et uxor ejus regina Constantia in
Imperatricem , cum omni pacc romanorum, quod vix unquam auditum
est de aliquo Imperatore. Et imperavit xxx. annis et diebus xi. Et eodem
festo, quo fuit coronatus, obiit in Apulia, in parva civitate, quae appel-
latur Florentinum prope Nuceriam saracenorum. Item millesimo supra-
posito obsessum fuit castrum Gonzagae a reginis, parmensibus et cre-
monensibus, quod detinebatur a mantuanis, et a comite Alberto de Casa-
loddo de episcopatu Brixiae. Et in eodem anno incoepta et cavata fuit
Taleata, idest Incisa, et positus fuit Padus in ea. Et captum fuit castrum
Bondeni a mantuanis, veronensibus , ferrariensibus et mutinensibus , die
martis xv. exeunte junio. Et eodem anno sub eodem millesimo, die x.
intrante augusto, in festo sancti Laurentii, fuerunt superati, fugati et
capti mantuani ab hominibus de Bedullo, qui venerant de Fabricis et
de Campagnola ad Bedullum comburendum et depraedandum.
Anno Domini mccxxi. obiit beatus Dominicus, octavo idus augusti. Et
ego frater Salimbene de Adam de civitate parmensi hoc eodem anno
natus sum in mense octobris, vn. idus octobris, in festo sancti Dionysii
et Donini. Et dominus Balianus de Sydone magnus baro ex Francia , qui
venerat de ultramarinis partibus ad Imperatorem Fridericum secundum ,
me de sacro fonte levavit in Baptisterio parmensi, quod erat juxta do-
mum meam , sicut referebant mihi mei. Sed et frater Andreas ultramari
0 [1222]
nus de civitate Achon, ex ordinc fratrum Minorum, qui erat cum prae-
dicto domino ct de familia sua et itineris socius, qui vidit et recor-
dabafur, hoc idem dixit mihi.
Anno Domini mccxxii. destructae fuerunt foveae civitatis Imolae a bono-
niensibus et faventinis, et portae ejusdem civitatis portatae fuerunt in
civitatem Bononiae. Et in eodem anno, in Nativitatu D. N. Jesu Christi,
fuit maximus terraemotus in civitate regina, praedicante domino Nicholao
regino episcopo in majori ecclesia sanctae Mariae: et fuit iste terraemo-
tus per totam Lombardiam et Tusciam. Et appellatus fuit terraemotus
Brixiae specialiter, quia plus viguit ibi; ita quod egressi brixienses de
civitate, morabantur extra in papilionibus , ne aedificia caderent super
eos. Et plures domus, turres ct castra brixiensium corruerunt ex illo
lerraemotu. Et ita erant brixienses assuefacti ex illo terraemotu , quod ,
quando cadebat pynnaculum alicujus turris vel domus, aspiciebant , et
cum clamorc ridebant. Unde quidam versibus ita dixit:

Mille duccntis viginti Christe duobus,


Postquam sumpsisti carnem, currentibus annis
Talia fccisti miracula Rex benedicte:
Stella comis variis augusti fmc refulsit ,
Septembris pluvia vites submersit et uvas
Destruxitque domos, fl,uvii de more rapacis, V
Lunaquc passa fuit cchjpsim mense novembris ,
Christi natalis niedia quasi luce diei
Tcrra dedit gemitus rugicns tremuitque frequenter ,
Tecta cadunt , urbes quassantur , templa ruerunt,
Exanimes dominos fecerunt moenia multos;
Flumina mutarunt cursum rcpetentia fontes.

Solita crat mater mea mihi referre, quod tempore istius magni terrae-
motus jacebam in cunabulis; et ipsa accepit duas sorores meas, sub
qualibet ascella unam: erant enim parvulae. Et, me in cuna dimisso,
cucurrit ad domum patris et matris ct fratrum suorum. Timebat enim,
ut dicebat, ne Baptisterium super eam caderet, quia ibi juxta erat domus
mea. Et ex hoc non ita chare diligebam eam, quia plus debebat curare
de me masculo, quam de filiabus. Sed ipsa dicebat, quod aptiores erant
sibi ad portandum, cum essent grandiusculae.
[1225] 7
Anno Domini mccxxiii. in kalendis maji mantuani ceporunt cremonenses
cum sandonibus fere centum sale oneratis et devastaverunt eos, ita quod
in fundo Bondeni demersi sunt.
Anno Domini mccxxiiii. venerunt mantuani cum navibus et obsederunt
stratam reginam in paludibus et supra Taleatam; et fecerunt ceparias
ad comburendum pontes ct naves, quae erant in Ranfreda. Et tunc
mortuus fuit dominus Jacobus de Palude; et pro eo fuit maxima discor-
dia inter illos de Palude et illos de Foliano.
Anno Domini mccxxv. facta fuit tregua inter reginos et mantuanos,
quam fecit ficri dominus Ravaninus de Bellottis de Cremona Potestas
reginus.
Anno Domini mccxxvi., quarto nonas octobris, transiit beatus Franci-
scus, ordinis fratrum Minorum institutor et dux, ex hujus mundi nau-
fragio ad coelestia regna, die sabbati sero; et sepultus est die dominico
in civitate Asisii, ornatus stigmatibus Jesu Christi, et completis xx. an-
nis a suae conversionis principio. Inchoavit enim mccvii. sub Innocentio
Papa iii., de quo cantatur:

Coepit sub Innoeenlio ,


Cursumque sub Honorio
Perfecit gloriosum.
Suecedens his Gregorius
Magnificavit amplius
Miraculis formosum.

Item millesimo supraposito mortui fuerunt dominus Hugolinus de Foliano


et dominus Guido de Baysio in contrata Canussiae.
Anno Domini mccxxvh. fuit maxima caristia bladi et rerum victualium,
ita quod sextarius frumenti vendebatur in cursu xn. solidos imperial.
et xv. sol. imper. ; et sextarius speltae v. sol. imper. etvi.; et sextarius
milicae vm. sol. imper. ; ct libra carnis porcinae xn. imper.
Anno Domini mccxxviii. venerunt bononienses cum carrocio suo circa
castrum Bazani, et contra eos iverunt mutinenses, parmenses et cremo-
nenses; et combusserunt terras Bononiae et fuerunt usque in aquam
fluminis Reni, et ibi dederunt bibere equis suis. Et cum remeabant per
Stratam , bononienses obviaverunt eis in contrata sanctae Mariae in Strata ;
8 [1229]
ct fuit maximum praelium iuter eos, ct quam plures mortui fuerunt ex
utraquc parte. Et in eodem anno , dum starent bononienses circa Baza-
num, mutinenses, parmenses et cremonenses ceperunt castrum Pluma-
tium, et combusscrunt illud. Et eo anno, in festivitate sancti Christo-
phori. coepit venire nix magna et usque ad illum diem fucrat ita pul-
crum tempus, ct hyems fucrat ita calida, quod pulverulentae erant viae.
Et eo anno fuit prima missa cclebrata in ccclesia sanctae Trinitatis de
Campagnola a domino Hugolino Cardinali, qui erat ordinis fratrum Mi-
norum gubernator, protector et corrector, et in Lombardia legstionis
fungebatur officio. Et obiit Honorius ; ct eodem anno electus fuit in Papam
praedictus dominus Hugo Cardinalis, et vocatus fuit Gregorius Papa nonus;
ct fuit de civitate Anagniae. Iste Gregorius destruxit v. volumina Decre-
talium, et inde fecit unum volumen. Iste etiam longo tempore fuit in
discordia ct pugnavit cum Imperatore Friderico secundo, qui multa mala
fecit Ecclesiae Dci , quae eum nutrivit et coronavit ; ita quod pene navis
Pctri sub praedicto Papa cccidit in profundum. IIoc est quod abbas
Joachim de romanis Pontificibus dixit, videlicct, quod aliqui conabuntur
in principes, aliqui ducent pacificos suos dies. Nam Alexander tertius,
ct Innocentius tertius, ct Gregorius nonus, et Innocentius quartus multa
cum principibus rcipublicae habuerunt litigia. Honorius vero tertius pa-
cificc vixit, et Alexander quartus et Clemens quartus. Item patrimonium
beati Petri fere a praedicto Imperatore Friderico fuit occupatum; et per
praedictum Imperatorem multi praelati, tam in mari quam in terra, pe-
riclitati sunt, et cardinales. Eodem anno ctiam Ungaria a cumanis ct
tartaris valde destructa fuit. Iste etiam Papa excommunicavit graecos,
co quod malc sentiunt de processu Spiritus Sancti , et quia nolunt obe-
dirc Capiti suo sanctae romanae Ecclesiae. Et eodem anno, xvn. kal.
augusti, beatus Franciscus in catalogo sanctorum ascriptus et canonizatus
fuit per supradictum Papam. Ipse ctiam canonizavit beatam Elysabeth ,
quae fuit filia Regis Ungariae et uxor Langravii Thuringiae, quae inter
alia innumera miracula . . . xvi. mortuos suscitavit et caecum natum
illuminavit. De cujus corpore usque hodie oleum effluere videtur. Ista
Sancta, post mortem viri sui, vixit sub obedientia fratrum Minorum,
ct eorum semper devota fuit.
Anno Domini mccxxix. bononienses obsederunt in mensc augusti ca-
strum sancti Cesarii, ct ipsum ceperunt, videntibus mutinensibus, par
[1*29] 9
mensibus et cremonensibus, qui ibi erant cum excrcitibns snis. Siqui-
dem bononienses fecerant sibi clausuram; ita quod isti, qui erant ex
adversa parte ad eos accedere non valebant. Et fuit maximum praelium
quadam nocte inter eos et bononienses. Et bononienses habebant man-
ganellas in plaustris, quod crat tunc inusitatum genus bellandi; ct jacie-
bant lapides versus carrocium Parmae, ct homines illius partis. Et ro-
mansit carrocium parmensium denudatum, ita quod nullus remansit super
illud, nisi dominus Jacobus de Boveriis, cui cum diceretur a suis, quod
descenderet nc occiderctur, gloriabatur et dicebat se libenter vellc mori
ad honorem Communis Parmae. Sed dicitur in Ecclesiaste vn. : Noli esse
stultus, ne moriaris in temporc non tuo. Nam prudenter timctur
quicquid pclest accidere. dicit s. Hieronymus. Non tamen fuit ibi
mortuus. Sed cito carrocium parmensium babuit succursum a cre-
monensibus. Diligebant enim se tunc temporis parmenses et [cremo-
nenses intime. Nam iu alio praelio, quando apud s. Mariam in Strata
congressi sunt statim fuerunt prostrati a bononiensibus cremonenses ,
quia primo bononiensibus obviaverunt quando redibant a fluvio Beni,
sed cito habuerunt succursum a parmensibus, qui similiter redibant a
fluvio Reni. In isto bello fuerunt pedites, sed milites tantum apud san-
ctam Mariam in Strata, dico. In bello . . . caesariensi . . . mortuus fuit
dominus Bernardus Oliverii de Adam de civitate parmensi, facundus
judex et probus in armis. Et portatum fuit corpus ejus et positum in
Baptisterio Parmae , quod crat juxta domum suam. Et jacuit ibi in fere-
tro, quousque propinqui et amici congregati fuerunt. Postea positum fuit
corpus in monumento suo, quod est ante ostium ecclesiae s. Agathae, quae
est capella majoris ecclesiae civitatis Parmae, et ei adhaeret versus mc-
ridianam partem. Hic fuit germanus consanguineus patris mei. Fuerunt
enim filii duorum fratrum. Fuit autem dictus pater meus Guido de Adam ,
pulcher homo et fortis, qui aliquando transfretavit pro Terrae Sanctae
succursu, temporc Balduini comitis Flandriae; de quo passagio supra
descripsi, ct ego needum natus eram. Et audivi a patre meo, quod, cum
alii lombardi in ultramarinis partibus inquirerent a divinis de statu do-
morum suarum, pater meus ab eis inquirere noluit; et cum rediit, omnia
in domo sua invenit consolatoria et pacata; alii vero tristia, ut a divinis
acceperant. Item audivi ab eo, quod de pulcritudine et bonitate com-
mendatus fuit dextrarius patris mei, quem secum ad Terram Sanctam
Monumenta historica. Yol. III. 2
10 [1229]
duxit, super omnes, qui de sua sodetate fuerunt. Item audivi a patre
meo, quod, quando fundabatur Baptisterium parmense, posuit lapides in
fundamento in recordationis signum; et quod ubi aedificatum cst Bapti-
sterium fuerunt domus propinquorum mcorum, qui, post destructionem
domorum suarum, iverunt Bononiam, et facti sunt cives ibi et appellan-
tur illi de Cocca. Porro illi de casali meo antiquitus appellabantur Grc-
nones , ut repperi in veteribus cbartis. Postea dicti sunt de Adam. Fue-
runt alii Grelones in civitate parmensi, qui scribuntur per l, qui habi-
tabant in capite pontis in strata quae vadit ad Burgum sancti Domnini ,
quorum ulmus ante ostium fuit famosus, et dicebatur ulmus Johannis
Grclonis. Cum ergo dicitur, quod Oliverius de Grenonibus fecit consor-
tium sanctae Mariae de Parma, fuit Oliverius de Adam, pater judicis
supradicti. Nam Adam de Grenonibus duos filios habuit, quorum unus
dictus est Oliverius de Adam; alter vero Johanncs de Adam. De Oliverio
de Adam nati sunt duo filii, scilicet: Bernardus Oliverii supranominatus
judex, ct Rolandus Oliverii. Porro de Bernardo Oliverii natus est Leo-
nardus, Emblauatus, Bonifacius et Oliverius, iut. filii; et mi. filiae, sci-
licet: domina Aica, quae est monacha sancti Pauii, ct domina Ricca, et
domina Bomagna, quae est soror Bononiae in monasterio sanctae Clarae,
ct Mabilia quae obiit virgo. De Rolando Oliverii nati sunt sex filii, sci-
licet: Bartholomaeus, Franciscus, Oliverius, Guido, Pinus ct Rolandinus;
et filiae duae, scilicet: Mabilia et Alberta. Porro dc Johanne de Adam nati
sunt duo filii, scilicet: Adaminus, qui fuit valens homo, curialis ct libera-
lis, et hic obiit sine filiis; et Guido de Adam, qui mi. habuit filios,
quorum primus fuit Guido de Adam, qui fuit in ordinc fratrum Mino-
rum usquc ad finem vitae suae. Ilic habuit uxorem nnbilem dominam
Adelaxiam nomine, filiam domini Gerardi de Barattis, ex qua unam tan-
lum habuit filiam, quae dicta est soror Agnes. Ambae, tam mater quam
filia, in monasterio parmensi ordinis s. Clarae vitam suam laudabiliter finie-
runt. Frater vero Guido , maritus ct pater in saeculo, judex fuit, ct in
ordine fratrum Minorum sacerdos ct praedieator. Isti Baratti gloriantur
se esse de parentela comitissae Matildis, et quod in servitio Communis
Parmae de casali suo xl. mililcs vadunt ad bellum. Secundus filius Gui-
donis Adam Nicolaus fuit vocatus, et obiit puer juxta illud: Dum adhuc
ordirer, succidit me. Tertius (ilius ego frater Salimbene, qui, quando
perveni ad bivium pythagoricae litterae, idest finitis tribus lustris, quia
,1229] H
tria lustra complent cyclum Indictionum , ordinem fratrum Minorum in-
travi, in quo multis annis vixi, sacerdos ct praedicator existens, et multa
vidi, et in multis provinciis habitavi et multa didici. Et in saeculo di-
cehar ab aliquibus Balianus de Sagitta, idest de Sydone volebant dicere,
occasione supradicti domini, qui me de sacro fonte levavit. A sociis vero
et a familia dicebar Omnebonum. Quo nomine probatus fui in ordine
per totum integrum annum. Cumque de Marchia Anconitana irem ad
habitandum in Tusciam et transirem per civitatem de Castello, inveni
in heremo quemdam nobilem fratrem antiquum et plenum dicrum et
meritis bonis, qui nii. filios milites habebat in saeculo. Hic fuit ultimus
frater, quem beatus Franciscus et induit et recepit ad ordinem, ut re-
tulit mihi. Hic audiens quod vocabar omne bonum, obstupuit et dixit
mihi: Fili, nemo bonus, nisi solus Deus. De caetero nomen tuum sit
frater Salimbenc, quia tu bene salisti, bonam religionem intrando.
Et gavisus fui, cognoscens quod rationabiliter movebatur, et videns
quod a tam sancto viro mihi nomen imponebatur. Verumtamen nomen,
quod mihi amabile crat, non habui. Volebam enim ut mihi esset Dio-
nysius non solum propter reverentiam illius doctoris eximii, qui fuit di-
scipulus apostoli Pauli , verum etiam quia in suo festo natus sum mundo.
Et ita vidi ultimum fratrem, quem heatus Franciscus recepit ad ordi-
nem, post quem nullum recepit, nec induit. Vidi ctiam et primum, sci-
licet fratrem Bernardum de Quintavallc, cum quo in conventu senensi
una hyeme habitavi. Et fuit intimus meus amicus, et mihi et aliis juve-
nibus de heato Franeisco multa magnalia referebat ; et multa bona ab
co-audivi et didici. Toto temporc vitae suae doluit pater meus de meo
ingressu in ordinem fratrum Minorum; nec consolationem accepit, eo
quod filium non habebat, qui ei in haereditate succederet. Et conquestus
est Imperatori, qui tunc temporis venerat Parmam, quod fratres Mino-
res sibi filium abstulissent. Tunc scripsit Imperator fratri Helyae genc-
rali ministro ordinis fratrum Minorum, quod, si caram habebat gratiam
suam, sic exaudiret ciim, ut me redderet patri meo. Keceperat enim me
frater Helyas, quando ad Imperatorem ibat Cremonam, missus a (ire-
gorio Papa nono, anno Domini mccxxxvui. Tunc pater meus ivit Asisium,
ubi erat frater Helyas, ct Imperatoris litteras in manu posuit generalis.
Quarum exordium tale fuit: Ad Guidonis de Adam fidelis nostri su-
spiria mitiganda etc. Frater Illuminatus, qui tunc temporis erat dictator
12 [1229]
et scriptor fratris Helyae, qui etiam omnes pulcras litteras , quae mitte-
bnntur a principibus mundi gencrali ministro, seorsum in quaterno scri-
bebat, hanc epistolam mihi ostendit, cum processu temporis in conventu
senensi habitarem cum eo. Qui etiam frater Illuminatus postea fuit mini-
ster in provincia s. Francisci ; postmodum vero episcopus asisinas factus ,
ultimum diem clausit ibidem. Lectis igitur imperialibus litteris, statim
scripsit frater Helyas fratribus de conventu fanensi , ubi habitabam , quod ,
si de voluntate mea procedebat, me sine mora per obedientiam redde-
rent patri meo; alioquin, si cum patre meo ire nolebam, me charum
custodirent, sicut pupillam oculi sui. Venerunt itaque plures milites cum
patre meo ad locum fratrum de civitate fanensi, ut finem negotii mei
viderent. Quibus factus fui spectaculum ; et ipsi mihi causa salutis. Con-
gregatis igitur fratribus cum saecularibus in capitulo, et dictis multis
verbis hinc inde, protulit pater meus litteras generalis ministri, ac fra-
tribus demonstravit. Quibus lcctis, frater Jeremias custos, audientibus
omnibus, patri meo respondit: Domine Guido, dolori vestro compa-
timur, ct parati sumus obedire litteris patris nostri. Verumtamen hic est
filius vester; aetatem habet, ipse de se loquatur. Quaeratis ab eo; si vult
venire vobiscum, veniat in nomine Domini. Sin autem, vim ei, ut vobi-
scum veniat, inferre non possumus. Quaesivit ergo pater meus, utrum
vellem ire cum eo, nec ne. Cui ego respondi: Non; quia Dominus
dicit, Luc. ix.: Nemo mittens manum suam ad aratrum, ct aspiciens
retro, aptus est regno Dei. Et ait mihi pater: Tu non curas de
patre tuo et de matre tua, qui pro te variis doloribus affliguntur. Cui
respondi: Vere non curo; quia Dominus dicit, Matt. x.: Qui amat
patrem aut matrem plusquam me, non est mc dignus. De te quoquc
dicit: Qui amat filium vel filiam super mc, non est me dignus. Debes
ergo curare, pater, de illo, qui pro nobis pependit in ligno, ut nobis
vitam donaret aeternam. Nam ipse est, qui dicit, Matt. x. : Veni enim
scparare hominem adversus patrem suum, et fdiam adversus matrem
suam, et nurum adversus socrum suam. Et inimici hominis, dome-
stici ejus. Omnis ergo, qui confUebitur me coram hominibus, confir
tebor et ego eum coram patre mco, qui est in coelis. Qui autem
negaverit me coram hominibus, negabo et ego eum coram patre
meo, qui in coelis est. Et mirabuntur fratres, et gaudebant, quod talia
patri meo dicebam. Et tunc dixit fratribus pater meus: Vos percantastis
[1229] io
filium meum ct decepistis, ut mihi non acquiescat. Conquerar iterum
Imperatori de vobis, nec non et generali ministro. Verumtamen permit-
tite, me loqui seorsum sine vobis cum filio meo; et videbitis quod me
sine mora sequetur. Permiserunt itaque fratres, ut sine eis loquerer pa-
tri meo, quia propter verba mea jam dicta de me aliquantulum confi-
debani. Verumtamen post parietem auscultabant qualia diceremus. Tro-
mebant enim sicut juncus in aqua, ne pater meus suis blanditiis meum
animum immutaret. Et non solum timebant pro salute animae meae ,
sed etiam, ne recessus meus occasionem daret aliis ordinem non intrandi.
Dixit igitur mihi pater mcus: Fili dilecte, non credas istis pissintunicis,
idest qui in tunicis mingunt, qui te deceperunt; sed veni mecum: et
omnia mea tibi dabo. Et respondi et dixi patri meo: Vade, vade, pater;
Sapiens in Proverbiis dicit, m.: Noli prohibere bene facerz eum, qui
potest: si vales, et ipse bene fac. Et respondit pater meus cum lacry-
mis et dixit mihi: Quid igitur, fili, matri tuae dicam, quae se inces-
santer pro te affligit? Et ajo ad eum: Dices ei ex parte mea: sic dicit
filius tuus: Pater incus et mater mea dereliqucrunt me; Dominus
autem assumpsit me. Qui etiam dicit, Jer. iil: Patrem vocabis me; ct
post me ingredi non cessabis. [Et Jer. m.]: Nam bonum est viro, cum
portavcrit jugum ab adoleseentia sua. Audiens haec omnia pater meus ,
et de egressu meo desperans, prostravit se in terram coram fratribus et
saecularibus , qui cum eo venerant, et dixit : Commendo te mille daemo-
nibus, maledicte fili, et fratrem tuum, qui hic tecum est, qui etiam te
decepit. Mea maledictio vobiscum sit perpetuo , quae vos infernalibus
eommendet spiritibus. Et rccessit ultra modum turbatus. Nos autem
remansimus valde consolati, gratias agentes Deo nostro et dicentes sibi :
Maledicent illi, ct tu benedices. Nam qui benedictus est super terram.
benedicetur in Dco , amen. Recesserunt itaque saeculares valde aedificati
de constantia mea. Sed et fratres valde gavisi fuerunt, eo quod viriliter
egerat Dominus per me puerulum suum; et cognoverunt, quod vera sunt
verba Domini, qui dicit, Luc. 21: Ponite in cordibus vestris, non
praenieditari quemadmodum respondeatis: Ego enim dabo vobis os ,
et sapientiam, cui iwn poterunt resistere et contradicere omnes adver-
sarii vestri. Sequenti vero nocte remuneravit me Virgo Beata. Videba-
tur enim mihi, quod coram altari ad orationem jacerem prostratus, ut
soliti sunt fratres , quando surgunt ad matutinum : et audivi vocem bea
14 [1220]
tae Virginis mc vocantis. Et elevata facie, vidi beatam Virginem supcr
altare sedentem in eo loco, in quo hostia locatur et calix. Habebatque
puerulum suum in gremio, quem porrigebat mihi, dicens: Accede secure,
et osculare filium meum, quem heri coram hominibus confessus fuisti.
Cumque timerem, vidi, quod puerulus aperuit brachia alacriter me expe-
ctans. Confidens itaque de alacritate et innocentia pueri, ncc non et de
matris ipsius liberalitate tam larga, accessi, et amplexatus et osculatus
sum eum; et mater benigna pcr magnam moram eum mihi dimisit.
Cumque de eo satiari non possem, benedixit mihi Virgo beata, et dixit:
Vade, (ili dilecte, et quiesce, ne fratres, qui surgent ad matutinum in-
veniant te hic nobiscum. Acquicvi, et disparuit visio. Sed in corde meo
tanta dulcedo remansit , quod non possem sermone referre. Fateor vere ,
quod nunquam in saeculo tantam dulcedinem habui. Et tunc cognovi
quod vera est Scriptura, quae dicit quod, gustato spiritu, desipit omnis
caro. Temporc illo, cum adhuc essem in civitate fanensi, vidi per so-
innium, quod filius domini Thomasii de Armariis de civitate parmensi
unum monachum occidebat , et recitavi somnium fratri meo. Et post
paucos dies transibat per civitatem fanensem Amizo de Amicis, qui ibat
in Apuliam, ut inde aurum sumeret; et venit ad locum fratrum, ubi
vidit nos, quia notus ct amicus noster erat atque vicinus. Et tum aliunde
incipientes inquisivimus, quid esset de tali (vocabatur enim Gerardus
de Senzanesiis ) , et dixit nobis: Male est de eo , quia altera die unum
monachum interfecit. Et eognovimus, quod aliquando vera sunt somnia.
Item et temporc illo, quando primo transivit pater meus per civitatem
Janensem cundo Asisium, absconderunt me fratres cum fratre meo per
plures dies in domo domini Martini dc Fano, qui erat dominus legnm ;
ct palatium suum erat juxta mare. Et interdum veniebat ad nos, et lo-
quebatur nobiscum de Deo ct de Divina Scriptura, et mater sua mini-
strabat nobis. Ego autem processu temporis , tempore scilicet potestariae
domini Jacobi de Penaciis de Regio et de Sesso, cum haberem aucto-
ritatem cligendi unum sapientem, de quacumque parte vellem, qui de
quodam negotio cum bononiensibus concordaret reginos, recordatus be-
neficii domini Martini, ipsum elegi. De quo regini optime consolati fue-
runt, et ipse postea a mutinensibus salarium habuit, ut Mutinae scho-
laribus legeret. Postmodum, elapsis fortc duobus annis, januenses elege-
runt eum, ut essct eorum Potestas. Qua potestaria fmita, ordinem fratrum
[1229] 15
Praedicatorum intravit, quo laudabiliter vitam suam complevit. Erat enim
tunc temporis in terra sua valida guerra. Sed et dum adhuc in ordine
Praedicatorum viveret, quidam elegerunt eum in suae civitatis episcopum.
Sed Praedicatores non permiscrunt, quod ipse episcopatum acciperet ,
nolentes eum amittere. Hunc visitavi Arimini in domo fratrum Praedica-
torum; et congratulans et sibi congaudens, dixi: Fecistis nunc , quod
patriarcha Jacob aliquando dixissc cognoscitur, scilicet: Justum est, ut
aliquando provideam etiam domui meae. Et multum placuit sibi ista
auctoritas et voluit eam habere. Hic ordinem fratrum Minorum intrasset,
nisi dissuasisset sibi frater Thadeus de Bono comite, qui erat in ordine
nostro. Molestabatur enim a fratribus, ut male ablata restitueret, si vellet
ad obedientiam recipi. Et dixit domino Martino: Sic facient tibi, si in-
traveris ordinem. Et sic dominus Martinus, timens, ordinem Praedicato-
rum intravit. Et forte melius fuit pro se et pro nobis. Item tempore illo
audiens frater Helyas, quod viriliter feceram stando in ordine, mittebat
mihi salutem et gratiam suam, significando quod, si volebam ire ad
habitandum in aliqua provincia ordinis, significarem sibi; et ipse statim
obedientiam mitteret, per quam possem ire quo vellem. Et significavi
sibi , quod de provincia Tusciae esse volebam. Erant autem tunc tempo-
ris ibi mccum in conventu fanensi duo fratres de Tuscia, de quorum
consilio ista dicebam, scilicct frater Vitalis de Vulterris, qui erat repe-
titor fratris Humilis de Mediolano nostri lectoris, et frater Mansuetus de
Castilione Aretino, qui postea fuerunt lectores et homines magni valoris
in ordine. Et quia locus fratrum Minorum de Fano erat extra civitatem
et juxta mare, et pater meus ordinaverat ut pyratae anchonitani me rape-
rent, si per litus spatiando ivissem, vel illi de familia Potestatis fanensis,
qui de Cremona advenerant illuc, a patre meo promissa pecunia; ut has
insidias devitarem, ivi, et per unam quadragesimam habitavi in conventu
de Hesio , quousque post Pascha litterae generalis ministri portatae fue-
runt. Est autem Hesium eivitas, in qua Fridericus Imperator natus fuit.
Et divulgatum fuit de eo, quod esset filius eujusdam beccarii de civitate
(hesina); propterea quod domina Constantia Imperatrix multorum erat
dierum et multum annosa, quando desponsavit eam Imperator Henricus :
nec filium, nec filiam, praeter istum, unquam dicitur habuisse. Quapro-
pter dictum fuit, quod accepit istum a patre, cum prius se gravidam
siniulasset , et supposuit sibi , ut ex se genitus crederetur. Ad quod cre
16 [1229]
dendum inducunt nos tria. Primum, quia bene consueverunt talia facerc
mulieres, ut pluries reperisse me recolo. Sccundum, quia Merlinus ita
scripsit de eo: Secundus Fridericus insperati et mirabilis ortus. Ter-
tium, quia Rex Johannes, qui fuit Rex hierosolymitanus et socer Impe-
ratoris, quadam die irato animo et fronte rugosa, in gallico suo appel-
lavit Imperatorem beccarii filium, pro eo quod Guauterottum consangui-
neum suum volebat occidere. Et quia cum veneno non poterat, cum
gladio dcbebat facere, quando cum Imperatore ad ludum schaccorum
sederet. Timebat enim Imperator, nc quando aliquo casu regnum hiero-
solymitanum devolveretur ad istum. Quod Regem Johannem non latuit.
Qui ivit ct accepit nepotem per brachium, qui cum Imperatore ludebat,
et amovit eum a ludo; et acriter Imperatorem redarguit, dicendo in gal-
lico suo: Fi de beccr diabele. Et timuit Imperator, nec ausus fuit dicere
quicquam. Erat enim Rex Johannes magnus et grossus et longus sta-
tura, robustus et fortis et doctus ad praelium; ita ut alter Karolus Pipini
filius crederetur. Et quando in bello cum clava ferrea percutiebat hinc
inde, ita fugiebant saraceni a facie ejus, sicut si vidissent diabolum , vel
leonem paratum ad devorandos eos. Revera non fuit tempore suo , uti
dicebatur, miles in mundo melior eo. Unde ct de eo et de magistro Ale-
xandro, qui erat melior clericus de mundo et erat de ordine fratrum
Minorum, et legebat Parisius, facta fuit ad laudem eorum quaedam can-
tio partim in gallico, partim in latino, quam multotiens cantavi. Quae
sic inchoat: Avent tutt mantenent n . . . piz. Iste Rex Johannes,
quando armabatur a suis iturus ad bellum, tremebat sicut juncus in
aqua. Cumquc interrogaretur aliquando, qua de causa sic tremeret, cum
in bello contra hostes robustus et validus esset pugnator, respondebat,
quod dc corpore sibi curae non erat, sed timebat ne anima sua bene
ordinata esset cum Deo. Hoc est quod dicit Sapiens in Prov. 28: Beatus
liomo, qui semper est pavidus: qui vero mentis est durae , corruet
in malum. Unde Eccl. xviu.: Homo sapiens in omnibus mctuet. Jeron.
quoque dicit: Prudenter timetur quicquid potest accidere. Sed pecca-
tores timent ubi non est timor; ubi vero timendum est (scilicet nc of-
fendatur Deus) non timent; sicut timebat Job, qui de se ipso dicit,
Job 51: Semper enim quasi tumentes super me fluctus timui Deum,
et pondus ejus fcrre non potui. Talis fuit Rex Johannes. Ideo evenit
ei, quod dicit Eccl. 55: Timcnti Deum non occurrent mala; sed in
[1229] 17
tentatione Deus illum conservabit et liberabit a malis. Revera sic fuif.
Factus est enim frater Minor; et toto tempore vitae suae perseverasset
in ordine, si Deus prolongasset ei vitam. Recepit enim eum, et induit
minister Graeciae, scilicet frater Benedictus de Aretio, qui fuit sanctus
homo. Iste Rex Johannes fuit avus maternus Regis Conradi filii Impora-
toris Friderici. Alteram vero filiam Regis Johannis habuit uxorem Baldui-
nus Imperator constantinopolitanus, quo roortuo, Rex Johannes bajulus
illius remansit Imperii pro parvulo suo nepote. Hic Rex Johannes quando
ingrediehatur bellum et calefiebat pugnando, nullus audebat ante faciem
suam stare, sed divertebant ab eo videntes quod validus et fortis esset
pugnator. Cui congruit quod de Juda Machabaeo legimus scriptum,
1 Mach. iii.: Similis factus est leoni in operibus suis; et sicut catulus
leonis rugiens in venatione sua. Receptis igitur litteris fratris Helyae
generalis ministri, ivi et habitavi iu Tuscia vm. annis, duobus in civi-
tate lucensi, et duobus in senensi, et iui. in pisana. Porro illo primo
anno, quo coepi habitare in civitate lucana, ahsolutus fuit frater Helyas
a generali ministerio, et factus frater Albertus pisanus. Et sol obscura-
tus est, ut vidi oculis meis, mccxxxix. in sexta feria, in hora nonae,
mense junii, tertio die intrante. Cum autem in civitate pisana habitarem,
eram juvenculus; et duxit me quadam vicc pro pane quidam frater lay-
cus et spurcus, et habens cor vanum; ct erat natione pisanus, quem,
processu temporis, cum habitaret in loco deFixulo, fratres extraxerunt
dc puteo, in quem seipsum praecipitaverat, nescio qua stultitia vel de-
speratione tentatus. Et postmodum, paucis elapsis diebus, ita disparuit ,
quod in aliqua parte mundi non potuit reperiri ab aliquo. Quapropter
suspicati sunt fratres, quod eum diaholus aportassct; ipse viderit. Igitur
cum essem cum eo in civitate pisana, et cum sportis nostris panem inen-
dicando iremus, occurrit nobis quaedam curtis, quam ambo pariter su-
mus ingressi. In qua erat vitis frondosa desuper extensa per totum ,
cujus viriditas delectabilis ad videndum ct umbra etiam ad quiescendum
suavis. Ibi erant leopardi et aliae bestiae ultramarinae quamplures, quas
libenter aspeximus longo intuitu, quia Iibenter inusitata ct pulcra viden-
tur. Erant ctiam ibi puellae ct pueri in aetate ydonea, quos pulcritudo
vestium et facierum speciositas multipliciter decorabat ct faciebat ama-
biles. Et habebant in manibus tam feminae, quam masculi viellas ct
cvtharas et alia genera musicorum diversa, in quibus modulos facicbant
Monumenta historica. Yol. Hl. o
18 [1229]
duleissimos, el gestus repraesentabant ydoneos. Nullus tumultus erat ibi,
nec aliquis loquebatur; sed omnes in silentio auscultabant. Et cantio ,
quam cantabant, inusitata erat et pulcra, et quantum ad verba ct quan-
tum ad vocum varietatem et modum cantandi, usque adeo ut cor
jucundum redderetur supra modum. Nihil nobis dixerunt; sed et nos
nihil diximus eis. Cantare autem non cessaverunt quousque fuimus ibi,
tam voce, quam musicis instrumentis. Et duximus ibi longam moram;
et vix scivimus recedere inde. Nescio ( novit Deus ) unde tantae laetitiae
talis apparatus occurrerit; quia nec antea illum videramus ei similem,
nec postea videre potuimus. Cum autem egressi fuimus inde, occurrit
mihi quidam homo, quem non cognoscebam, et dixit se esse parmensem.
Et coepit me tenere et acriter increpare et viiipendere dure et dicere :
Vade, miser, vade. Multi mercenarii in domo patris tui panibus abun-
dant et carnibus; et tu vadis ostiatim mendicando panem ab his, qui
non habent, cum posses tu multis pauperibus abundanter tribucre. De-
beres modo cum dextrario per Parmam discurrere, et cum hastiludio
tristes laetos efficere, ut esset dominabus spectaculum ct hystrionibus
consolatio. Nam ct pater tuus dolore consumitur, et mater tua amore
tui, quem videre non potest, quasi de Deo desperat. Cui respondi: Vade
tu, miser, vade. Non enim sapis quae Dei sunt, sed quae carnalium
hominum. Nam ista, quaedicis, caro et sanguis rcvelavit tibi, non pater
coelestis. Revera ex eo quod talia persuades, credis te bene dicere; et
nescis quia tu es miser et miserabilis, et pauper, et caecus, et nudus.
Nam de peccatoribus hujus mundi dicit Divina Scriptura, quod ambu-
laverunt post vanitatem, ct vani facti sunt. Vanitas vanitatum, dicit
Sapiens, et omnia vanitas. Et iterum: Defecerunt in vanitate dies
corum et anni eorum eum festinatione. Et iterum: Subito defecerunt:
perierunt propter iniquitatem suam. Et iterum alia Scriptura dicit ,
Job xxi : Tencnt tympanum ct cytharam, et gaudent ad sonitum or-
gani. Ducunt in bonis dics suos, et in puncto ad inferna descendunt.
Sed quia animalis homo non percipit ea, quae sunt spiritus Dei(stul-
titia est enim i11 i et non potest intelligere ) , his auditis, quae a me di-
cebantur, recessit confusus, ignorans quid respondere posset. Completa
itaque circa nostra, cocpi ego illo sero omnia quae videram et audieram
in mente mea revolvere et cogitare, quia, si vixero quinquaginta annis
in ordine taliter mendicando, non solum grandis erit mihi via, verum
[1229] 19
et labor erubescibilis et intolerabilis ultra vires. Cumque talibus eogita-
tionibus quasi totam noctem duxissem insomnem, sicut Deo placuit, ac-
cklit mibi modicus somnus, in quo visionem mihi Deus ostendit pul-
eherrimam. quae consolationem contulit animae meae, et jucunditatem
atque dulcedinem inauditam. Et tunc cognovi, quod necesse est divinum
adesse auxilium, ubi cessat humanunji Videbatur siquidem mibi , quod
irem panem ostiatim mendicando, sicut soliti sunt facere fratres; et ibam
per contratam sancti Michaelis de Pisis ex parte Vicecomitum, quia ex
alia mercatores parmenses domum habebant ad hospitandum, quam pisani
Fundicum appellant, et illam partem vitabam, et propter erubescentiam ,
quia needum eram bene fortificatus in Christo; quia qui Deum timet,
nihil ncgligit: et quia timebam ne forte audirem ab eis verba ex parte
patris mei , quae cor meum concutore possent. Semper enim persecutus
fuit me pater meus, et semper insidiatus mihi, ut me de ordine saneti
Francisci extraheret, quousque ultimum diem clausit; ncc unquam recon-
ciliatus est mihi in duritia porseverans. Cum autem ex parte Arni pcr
burgum Sancti Micbaelis descenderem, ecce subito prospexi et vidi, quod
Filius Dei veniebat ab una domo et portabat panem et ponebat in spor-
ta. Idem faciebat beata Virgo; et idem Joseph nutritius pueri, cui beata
Virgo fuerat desponsata. Et sic fecerunt , quousque ct circa compfcta ,
et sporta impleta fuit. Est autem consuetudo in partibus illis , quod
sporta ponitur inferius panno cooperta; et frater ascendit domos, ut pa-
nem petat et portet et ponat in sporta. Postquam autem fuit et circa
completa et sporta impleta, dixit mihi Filius Dei ete. . . . Visio igitur,
quam supra posuimus, vera fuit, non habens aliquam falsitatem ; sed
aliqua verba addidimus ad eandom materiam pcrtinontia, occasione ma-
gistri Guillielmi de Sancto Amore, qui fecit libellum, quem Papa Ale-
xander quartus destruxit et reprobavit; quia in eo dicebat, quod omnes
religiosi et verbum Dei praedicantes de clcemosynis vivendo, salvari non
possent. Postquam ergo praedictam habui visionem, usque adeo fui con-
fortatus in Christo , ut , cum veniebant ad mc a patre meo missi bystrio-
nes, vel milites, qui dicuntur de curia, ut cor meum removerent a Deo,
tantum curabam de verbis eorum, quantum de quinta rota plaustri
Quadam die venit ad mc quidam, et dixit mihi : Salutat vos pater vester
et haec dicit: mater vestra una die vult vos videre; altera si moritur,
de morte parum curat. Et credidit se dixisse verbum valde motivum,
20 [1229]
ut cor meum perverteret. Cui cum ira dixi: Discede a me, miser; quia
plus te non audiam. Pater meus Amorrhaeus: mater mea Cethaea. Et
recessit confusus. ct ultra non comparuit. Finitis igitur octo annis in
Tuscia, veni ad provinciam bononiensem, in qua receptus fueram ; et
factus sum ex ea. Cumque habitarem in conventu Cremonae et Imperator
Fridericus, jam ab Imperio depositus, esset Taurini, ut iret Lugdunum ,
ad capiendum Papam cum cardinalibus, prout credebatur, et filius ejus
Hencius cum cremonensibus esset in obsidione Quinzani brixiensium
castri, civitas mea Parma, idest ex qua natus eram, rebellavit Imperio
ct fuit totaliter cum Ecclesia, anno Domini mccxlvh., die dominico xvi.
intrante mense junii. Et tunc veni, et habitavi in civitate parmensi, in
qua erat Gregorius de Montelongo legatus, qui postea multis annis aqui-
lejensem rexit ecelesiam. Et eodem anno, cum esset obsessa civitas mea
a Friderico deposito, ivi Lugdunum; et in festo Omnium Sanctorum
perveni illuc. Et statim Papa misit pro me; et familiariter locutus est
mecum in camera sua. Siquidem a recessu meo de Parma, usque ad
illum diem, nec nuntium viderat, nec litteras receperat aliquas. Et mul-
tas gratias contulit mihi, idest petitiones meas exaudivit, quia curialis
homo erat valde et liberalis. Nunc de parentela mea, quod superest ,
prosequamur. Quartus patris mei filius, natus ex concubina Rechelda,
magister Johannes est dictus. Hic fuit pulcher homo et magnus bellator.
Hic voluntarie exivit de Parma, et parti Imperatoris adhaesit. Sed, poe-
nitentia ductus, ivit ad Sanctum Jacobum. Cumque inde rediret, volun-
tarie remansit Tholosae. Et factus ibi civis, accepit uxorem, ex qua filios
ct filias genuit. Post haec, decidit in lectum, et mortuus est, cum fra-
tribus confessus, et in loco fratrum Minorum de Tholosa sepultus. Hic
in tantum curialis fuit et liberalis, ut omnibus italicis libenter subveni-
ret. Ducebat cnim eos ad domum suam et optime pascebat. Maxime
autem pauperes notos et peregrinos. Qui cum redibant, haec mihi refe-
rebant. Porro pater meus tres genuit filias, pulcras dominas, ct nobiliter
maritatas. Quarum prima fuit domina Maria: secunda domina Karacosa.
Haec, post mortem viri sui, intravit monasterium parmensc ordinis san-
ctae Clarae; et post plures annos assumpsit aliquas sorores parmensis
monasterii et duxit eas ad civitatem reginam, in qua prius non erant
sorores ordinis sanctae Clarae, et fuit earum priorissa. Postea fecit se
absolvi; et rediit ad monasterium parmensc, in quo laudabiliter vitam
[1229] 21
suam finivit. Ilacc fuit amabilis domina , sapiens, honosta et gratiosa
tam Deo quam hominibus. Cujus anima requiescat in pace. Tertia soror
mea fuit domina iEgidia, ex qua nati sunt filii nii., quos mors de mundo
tuiit, praeter primum, qui dictus est Andreas de Puzulesio, et fuit ma-
gnus legista. Mater patris mei, quae fuit avia mea, domina Ermengarda
est dicta. Haec fuit sapiens domina , et centum annos habebat quando
ultimum diem clausit. Cum ea habitavi xv. annis in domo patris mei :
quoties docuit me, ut vitarem malam societatem, et bonam assumerem,
et quod essem sapiens et morigeratus et bonus, toties benedicatur ipsa
a Deo. Fecit enim hoc frequenter. In sepulcro supra memorato sepulta
fuit. Erat enim commune nobis, et illis de casali nostro. Porro pater
meus proprium habuit monumentum et novum, in quo nondum quis-
quam positus fuit, in platea veteri, ante Baptisterii januam, eo quod
primum monumentum totaliter plenum erat. Soror patris mei domina
Ghisla fuit, ex qua, maritata, natae sunt duae filiae, Grisopola et Vilana,
optimae cantatrices. Pater istarum, dominus Martinus Octolini de Ste-
phanis, fuit solatiosus homo, suavis et jocundus, libenter bibens vinum:
maximus cantator cum instrumentis musicis; non tamen joculator. Hic
aliquando in Cremona trufavit et decepit magistrum Gerardum Patece-
lum, qui fecit librum de Taediis. Sed bene fuit dignus; promeruerat
enim ut sibi sic accideret. Mater fratris Guidonis , fratris mei , domina
Ghisla de Marsiliis fuit, qui fuerunt antiquitus nobiles homines et po-
tentes in civitate parmensi. Et habitant in inferiori parte plateae veteris ,
juxta palatium episcopi: quorum maximam multitudinem vidi, et indue-
bantur scarulaticis indumentis aliqui eorum, maxime autem judices. Atti-
nebant autem etiam mihi ex parte matris meae, quae fuit filia domini
Gerardi de Cassio, qui fuit pulcher senex, et, ut puto, centenarius obiit,
sepultus in ecclesia sancti Petri. Et habuit tres filios, scilicet: dominum
Gerardum, qui fecit librum de Dictamine : fuit enim magnus dictator
nobilioris stili. Et dominum Bernardum, qui fuit homo illitteratus , et
simplex et purus. Et dominum Hugonem, qui fuit litteratus homo, judex
et assessor, homo magni solatii, et qui semper ibat cum Potestatibus,
ut esset advocatus eorum. Hic habuit filium, qui in ordine fratrum Mi-
norum fuit sacerdos et praedicator et litteratus homo, honestus, mori-
geratus et bonus religiosus. Dictus est frater Jacobus de Cassio. In Sicilia
obiit, ut puto, in civitate messana. Porro mater mea dicta est domina
22 [1229]
Imelda, humilis domina et Deo devota, multum jejunans ct libenter pau-
peribus elcemosynas faciens. Numquam fuit visa irata: numquam aliquam
suam famulam manu sua percussit. Semper volebat tenere in hyeme ,
amore Dei, aliquam pauperculam mulierem de montanis, ut hyemarct
secum, cui victum et vestimenta praebebat; et nihilominus habebat pc-
dissequas, quae faciebant scrvitia domus. Pro hac Papa Innocentius dedit
mihi litteras apud Lugdunum, ut esset ordinis sanctae Clarae. Dedit ct
alia vice fratri Guidoni fratri meo, quando a parmensibus fuit missus
ad Papam. Ad monasterium illarum dominarum ordinis sanctae Clarae
jacct sepulta. Cujus anima per misericordiam Dei requiescat in pace,
amen. Avia mea materna, scilicet mater matris meae, dicta est domina
Maria, pulcra domina et carnosa, soror domini Aicardi Hugonis Aime-
rici, qui fuerunt in Parma judices, homines divites et potentes. Et juxta
ecclesiam sancti Georgii habitant. Ut autem ad superiora redeamus, Ber-
nardus Oliverii et Rolandus Oliverii de Adam, qui fuerunt duo germani
fratres, quorum mater fuit domina Vitella, quam centenariam vidi, duas
sorores habuerunt, pulcras dominas et sapientes, ut vidi oculis meis.
(Juarum una dicta est domina Jacoba, quam dominus Guido de Peco-
rariis uxorem habuit; sed filii ex ea nati non sunt. Altera dicta est do-
mina Karacosa, quam dominus Naimerius de Panizariis uxorem habuit.
et genuit ex ea filium Gcrardum, qui multos lilios ct filias habuit. Quo-
rum primus fratcr Jacobus Ultramarinus, pro eo quod in ultramarinis
partibus stetit multis annis. Hic fuit filius consobrini mei, et in ordine
fratrum Minorum fuit valens homo, sacerdos et praedicator, et litteratus
valde. Optime scivit arabicum , idest saracenicum, et optime gallicam
iinguam. In regimine praelationis valens homo fuit, honestus et bonus
et sanctus. Mutinae obiit, in loco fratrum Minorum sepultus. Alter frater
istius Bcrnardus est dictus. De aliis non curo. Soror istorum prima do-
mina Avanza, puleherrima domina, ex qua nata est filia, quae in ordinc
sanctae Clarae parmensis monasterii soror Karacosa vocatur , honesta
domina et Deo devota. Secunda soror supradictorum fratrum domina Cisa
fuit, duabus vicibus maritata, ex qua filiae et filii nati sunt. Tertia so-
ror supradictorum fratrum soror Maria est dicta: pulcra domina, sapiens
et honesta, quae in monasterio imolensi ordinis sanctae Clarae ultimum
diem clausit. Porro de casali mco in monasterio sancti Benedicti inter
Padum et Larionem, in quo comitissa Matildis est sepulta, et est in epi-


[1229] 25
scopatu mantuano , fuit dominus Villanus sacerdos et sanctus homo, et
persona sollemnis. In monasterio vero de Bersello fuit dominus Conra-
dus filius domini Bernardi, filii domini Leonardi, filii domini Leonardi
judicis, a quo inchoavimus, qut mortuus est in bello. Cujus uxor pul-
cherrima domina Karacosa, prudentissima et sagacissima valde, quae
optime rexit domum suam post mortem viri sui. Haec nata fuit de Zam-
pironibus. Porro ego frater Salimbene et frater Guido de Adam domum
nostram destruximus in masculis et feminis religionem intrando, ut eam
in coelis aedificare possemus. Quod nobis praestare dignetur qui cum
Patre et Spiritu Sancto vivit ct regnat in saecula saeculorum, amen.
Ecce genealogiam parentelae meae praeter intentionem meam descripsi;
et multos dimisi et multas, causa brevitatis, tam antiquos quam moder-
nos, quos non descripsi. Ex quo autem inchoaveram eam, visum fuit mihi
eam congruum esse perficere, propter quinque rationes. Primo, quia soror
Agnes neptis mea , quae est in monasterio parmensi ordinis sanctae Cla-
rae, in quo se amore Christi reclusit, dum adhuc parvula esset, rogavit
me, ut eam describerem, occasione aviae suae paternae, cujus notitiam
habere non poterat, quatenus, ex hac genealogia docta cognoscat, tam
ex parte patris, quam ex parte matris, ex quibus parentibus genita sit.
Et jam habet ex genealogia descripta, quod ex parte patris processit ex
parentela illorum qui dicti sunt de Adam, qui antiquitus Grenones di-
cebantur. Ex parte vero matris ex Barattis processit, qui in duo casalia
dividuntur. Nam sunt Baratti , qui dicuntur Nigri , et isti partem impe-
rialem tenuerunt: et sunt Baratti, qui Rubei appellantur, ct isti partem
Ecclesiae semper tenuerunt: ex quibus soror Agnes processit, ut supe-
rius demonstravi. Omnes isti Baratti, tam Nigri quam Rubei, ex uno
cippo, sive ex una radice progeniti sunt, ex duabus dominabus, qua-
rum una dicta est Barattina, alia Ghibertina, de quibus abundantius
supra posuimus . . . Porro secunda ratio genealogiae descriptae fuit, ut
cognoscat soror Agnes pro quibus debeat Deum rogarc . . . Quod de-
monstrari potest in multis, quos diebus nostris mors de medio tulit.
Nam infra spatium lx. annorum omnes, quos in genealogia parentelae
meae posui, vidi praeter eorum paucos. Non enim vidi Adam de Gre-
nonibus, qui fuit pater avi mei paterni; nec vidi duos filios ejus, scili-
cet: Oliverium ct Johannem de Adam, qui avus meus fuit; nec Adami-
num filium ejus, qui fuit frater patris mei, et vir militaris, sicut et
2'i [1229]
Emblavatus et Rolanilus Oliverii; ncc vidi monachum sancti Benedicti.
Omnes alios, quos nominavi, ct alias vidi, et recesserunt a nobis et
in mundo non sunt . . . Aperiamus cur ista praemisimus. Vidi diebus
meis multa casalia destructa in diversis partibus mundi. Et, ne longe
petatur exemplum, in civitate parmensi, casale illorum de Cassio, ex
quibus mater mea processit, quantum ad masculos totaliter est deletum.
Casale illorum de Paganis, quos vidi nobiles homines, divites et poten-
tes, lotaliter est destructum. Similiter casalc illorum de Stephanis, quos
in magna multitudine vidi, divites homines et potentes, totaliter avola-
vit . . . Nunc ad ordinem et cursum historiae et narrationis nostrae
redeamus; et, ubi dimisimus, inchoemus. Diximus enim supra, quod anno
Dominicae Incamationis mccxxix. bononienses obsederunt in mense augusti
castrum Sancti Cesarii, et ipsum ceperunt, videntibus mutinensibus, par-
mensibus ct cremonensibus, qui ibi erant cum exercitibus suis. Et fuit
maximum praelium quadam nocte inter eos et bononienses. Et manga-
nellae fuerunt bononiensibus violenter ablatae; quarum magnam multitu-
dinem, cum adhuc essem puerulus, vidi in platea veteri civitatis Parmae
juxta Baptisterium et Episcopium , et majoris ecclesiae frontispicium. Et
pugnatum est acriter in bello illo, et fuit mortalitas maxima hominum,
peditum et militum cx utraque parte. Et ingravatum est bellum contra
bononienses. Et bononienses, affecti labore ct taedio, hostibus terga de-
derunt, et fugerunt, carrocium suum et omnia quae habebant dimitten-
tes in campo. Et mutinenses voluerunt carrocium bononiensium tollere,
et secum in Mutinam ducere. Sed parmenses non permiserunt, dicentes,
quod non erat bonum faccre inimicis suis quicquid mali poterant; ct quod
istud esset opprobrium indelebile, ct ad multa mala provocativum. Et
crediderunt parmensibus mutiiienses, tamquam amicis et coadjutoribus
suis; et dimiserunt illud in Plumatio ( bononiensium castro ) ; et reversi
sunt omnes ad civitates suas. (Sciendum autem, quod cum bononiensi-
bus, in isto exercitu et contlictu, quem cum mutinensibus et parmen-
sibus ct cremonensibus habuerunt, fucrunt mediolanenses, placentini ct
brixienses et tota romagnola ). Sane in isto exercitu dominus Paganus
Alberti ^Egydii de Paganis de Parma (qui erat Potestas Mutinae), fecit
Henricum filium suum militem, et dixit ci: Vade, aggredere hostes, ct
pugna viriliter; Fecit quod dixit; et statim fuit lancea perforatus. -Et egre-
diebatur sanguis de corpore suo, sicut mustum de dolio, remota clau
[1229] 25
sura; et post paululum expiravit. Audivit pater suus, el dixit: Non curo
ex quo filius meus factus est miles, ct ex quo viriliter pugnando oceu-
buit. Audivi liaec omnia ab eo qui vivit. In praelio etiam supra dicto
(seilicet Sanelae Mariae in Strata) mortuus fuit dominus Zangarus de
Sancto Vitale de Parma, qui fuit famosus et nominatus miles et fortis
bellator. Mortuus est enim in cesariensi praelio dominus Guarinus de
eodem casali, qui fuit, similis Zangaro, miles fortis et doctus ad bellum.
Ilic fuit cognatus Papae domini Innocentii quarti. Habuit enim sororem
Papae uxorem , ex qua genuit sex filios et filiam unam , quos omnes
vidi, ct fuerunt pulcri homines, fortes, carnosi et pingues. Quorum pri-
mus dictus est dominus Hugo de Sancto Vitale; secundus dominus Al-
bertus, canonicus majoris ecclesiae multis annis, postea dictus est Electus
parmensis multis annis. Numquam pervenit ad sacerdotium, quia noluit,
sed diaconus mortuus est; nec fuit in episeopum consecratus. In ala
majoris ecclesiae, ubi carrocium stare consueverat, post chorum canoui-
corum, ex parte loci fratrum Minorum sepultus est. Et dominus Opizo
de Lavania, qui fuit parmensis episcopus et barbanus Innocentii Papae
quarti, inferius est sepultus. Porro iste dominus Albertus Electus par-
mensis pulcher homo fuit, et parum litteratus , sed honesta persona.
Notus meus fuit et familiaris; et dixit mihi quod pater meus sperabat
procurare egressum meum de ordine fratrum Minorum cum Innocentio
Papa; sed, morte praeventus, non potuit. Cognoscebat enim Papa Inno-
centius patrem meum; quia eanonicus fuerat parmensis ecclesiae, et homo
erat magnae memoriae; et pater meus prope majorem ecclesiam habita-
bat. Insuper filiam suam dominam Mariam maritaverat in domino Azone
consanguineo germano domini Guarini cognati Papae ; et ideo sperabat
cum nepotibus Papae, et cum familiaritate, quam eum eo habebat, quod
Papa me redderet patri meo, praesertim cum alios filios non haberet. Quod
Papa non fecisset, ut puto ; forte ad solatium patris mei mihi episco-
patum dedisset, vel aliquam dignitatem. Nam liberalis homo fuit valde ,
ut patet in regula fratrum Minorum, quam declaravit, et in aliis multis.
Fratres Minores semper tenebat secum in magna quantitate; quibus et
pulcrum locum fecit et pulcram ecclesiam, in qua apud Lavaniam, quae
terra sua fuit, xxv. fratres Minores semper tencre volebat, quibus pro-
videre volebat tam in libris, quam in aliis necessariis. Sed fratres Mi-
nores noluerunt suscipere: et sic Papa aliis religiosis dedit. Ilic apud
Monumenta historica. Vol. III. \
20 [1229]
Lugdunum, in camcra sua, mihi oflkium praedicationis dedit, et me ab
omnibus peccatis meis absolvit, et plures alias gratias contulit anno
Dominicae Incarnationis mccxlvu. Hic abstulit episcopatum parmensem
fratri Bernardo de Vitio, qui fuit de Scotis et fecit ordinem fratrum de
Martorano. Quera episcopatum habebat a Gregorio de Montelongo Lom-
bardiae legato; et dedit isti Alberto nepoti suo. Multum enim dilexit
propinquos suos Papa Innocentius quartus. Et babuit tres sorores mari-
tatas in Parma, ex quibus multi sunt nati nepotes, quos optime prae-
bendavit; et juxta propbeticum dictum: Syon in sanguinibus aedifica-
rit. Porro tertius (ilius domini Guarini Ansclmus fuit, pulcher homo,
sed quantum ad arma valde ineptus; utpote qui in romana curia cum
cardinalibus crat nutritus, a quihus sacerdotum otia et mores didicerat.
Quartus fuit Guillielmus, qui erat, ut puto, xx. annorum quando obivit.
Juvenis multum conscientiatus, volebat enim saltem semel in hebdomada
confiteri. Quintus fuit dominus Opizo, qui modo est parmensis episco-
pus; sed olim nmltis annis fuit tripolitanus. Hic fuit homo quasi mili-
taris; et sic potest describi sicut supra descripsimus dominum Nicho-
laum reginum episcopum. Fuit enim cum clericis clericus, cum religiosis
religiosus, cum laicis laicus, cum militibus miles, cum baronibus baro;
magnus baratator, magnus dispensator, largus, liberalis ct curialis. Mul-
tas terras et possessiones episcopatus baratavit in principio, et quibus-
dam trufatoribus dedit. Quapropter accusatus fuit Urbano Papae a G1ii-
berto de Gente, quod baratator ct dissipator et alienator erat episcopa-
lium rerum. Sed, procedente tempore, recuperavit terras, quas dederat
et multa bona fecit in episcopio. Hic fuit litteratus homo, maxime in
jure canonico, et in ecclesiastico oflicio valde cxpertus. Et de hido scac-
chorum noverat; ct clericos saeculares multos tenebat sub baculo. Et
plebes et ecclesias dabat illis, qui bene sibi facerent. Religiosos dilexit,
et specialiter fralres Minores. Unam magnam rusticitatem fecit ; quia ,
cum haberet tripolitanum episcopatum, dimisit illum; et cum adjutorio
domini Octoboni cardinalis, qui postea Adrianus Papa est dictus, abstufit
episcopatum parmcnsem magistro Johanni de domina Rifidha, qui erat
archipresbyter majoris ecclesiae, et in utroque jurc peritus, tam eccle-
siastico quam civili, et multis annis docuerat in utroque; et erat honesta
persona ct bona, et bene cantabat et bene praedicabat. Insuper et ma-
gister suus fucrat in jure canonico. Et canonice ct benc electus fucrat

9
[1229] 27
a canonicis aliis in parmensem episcopum post mortem domini Alberti
fratris ipsius. Porro sextus filius et ultimus domini Guariui supradicti ,
cognati Papae Innocentii quarti, fuit dominus Thedisius, grossus et pin-
guis et fortis. Soror \ero istorum domina Caecilia fuit, quae multis annis
stetit in monasterio parmensi ordinis sanctae Clarae. Postea, inde assum-
pta, posita fuit abbatissa in monasterio clavarensi, quod suis expensis
dominus Guillielmus cardinalis, nepos Papae Innocentii, fecit aedificari
prope Lavaniam terram suam; et est ditissimum monasterium, in quo
fratres Minores et sorores inhabitant. Haec abbatissa domina Caecilia
malo fine periit, a Dco percussa propter rusticitatem et avaritiam suam,
hoc modo. Frater Bonifacius ex ordine Minorum , visitator provinciae
Lombardiae monastcriorum ordinis sanctae Clarae, habebat aliquas do-
minas per monasteria collocare; eo quod apud Taurinum civitatem Lom-
bardiae propter guerrarum abundantiam minime stare possent. Cumquo
omnes alias, praeter duas, per diversa monasteria collocassct, cum illis
duabus Januam venit; et unam posuit in monasterio januensi, consen-
tientibus dominabus et abbatissa, aliam in monasterio clavarensi, sola
abbatissa dissentiente. Et ecce subito , dum visitator comcderet in domo
fratrum, qui ibi habitant, abbatissa, irato animo et rugosa fronte con-
tra novam hospitam insurrexit, dicens ct praecipiens sororibus quod
eam expellerent, quia nullo modo volebat quod in suo monasterio mo-
rarctur. Cum autem sorores pro nova hospita apud abbatissam prcces
et lacrymas effudissent, respondit eis abbatissa: Ah! vilissimae muliercs.
Creditis quod nesciam quare hoc facio ? Pro bono vestro sic facio , et
pro bono monasterii nostri. Et, apprchensa manu ejus, expulit eam, im-
plens poeticum illud :

Turpius ejicitur, quam non admittitur hospes.

Venit igitur soror expulsa ct stetit coram visitatore, qui in domo fra-
trum, qui ibi habitant, comedebat; et cum multis lacrymis retulit ei ,
quae sibi dixerat et fecerat abbatissa. Audiens haec visitator surrexit a
mensa turbaius, et veniens excommunicavit abbatissam, eo quod in sua
duritia perseverans sorori suae necessitatem habenti visccra pietatis
claudebat. Et assumens tribulatam sororem, consolatus est eam. Redu-
censquc eam secum, rogavit abbatissam et sorores monasterii januensis
28 [1229]
ut, amore Dei et sui, et istam rcciperent, revelata eis prius abbatissae
elavarensis malitia et duritia, avaritia et stultitia. Audientes itaquc talia
sorores monasterii januensis, commota sunt viscera earum ad compatien-
dum sorori suae; et sic acceperunt eam gratanter. Erat autem in illo
monasterio soror una antiqua et Deo devota, et magni meriti apud Deum,
cui multum displicuit quod fecerat abbatissa, quae sororem expulerat
tribulatam ct etiam jam locatam. Cum ergo esset sero die illo, ct aliae
sorores in leetisterniis ,se locassent, ista coram altari se prostravit, et
cum multis lacrymis totam se contulit ad rogandum Deum . . . Visitator
autem statim Clavarum misit nuntium velocissimum, ut cognosceret illi
abbatissae qualia accidissent. Qui invenit illam mortuam, maledictam et
excommunieatam, et non absolutam. In illo autem intervallo, quo nun-
tius mittebatur, coepit domina Caecilia clavarensis abbatissa graviter h>
firmari, ct ex languore deficere. Cumque variis doloribus laboraret, de-
eidit in lectum, et ad extrema deducitur. Clamat: En morior: sorores,
accurrite, auxilium date, praebete rcmediuiiL Adveniunt sorores continuo :
abbatissae suae compatiuntur, ut decet. De salute animae nulla fit men-
tio; nulla de confessione loquela. Clauditur guttur ejus, et vix poterat
respirare. Et ut cognovit quod moriebatur, sororibus congregatis, dice-
bat: Ite, et recipite dominam illam. Ite, et recipite dominam illam. Ite.
et rccipite dominam illam. Propter illam percussit me Deus. Propter
illam percussit me Deus. Propter illam percussit mc Deus. Et talia di-
cens, spiritum emisit . . . Recordor quod cum essem Lugduni, et do-
minus Papa Innocentius quartus esset ibi, venerunt fratres Minores de
Burdegalis ad Papam dicentes: quod sorores ordinis sanctae Clarae mo-
nasterii burdegalensis elegcrant dominam Caeciliam , neptem suam , in
suam abbatissam. Et dedit eis Papa litteras eonfirmationis , et dixit , quod
irent Parmam pro ea. Sed dominus Eleetus parmensis, nepos Papae et
frater praedictae dominae, cum esset Lugduni ct intellexisset hoc, ivit
ad Papam, et fecit quod totum illud negotium retractavit Et forte, si
ivisset illuc, melius se habuisset inter extraneos quam se habuit inter
propinquos et notos. Nune ad cursura nostrae historiae redeamus, ct ubi
dimisimus inchoemus. Anno siquidem Dominicae Incarnationis mccxxix..
quem etiam supra posuimus. dominus Nazarius Gbirardini de Luca Po-
testas reginus fuit, qui fecit fieri pontem et portam de porta Bernone.
Et tunc primo civitas Regii coepit murari. Et fecit murari eentum bra
[1230] 29
rhia a dicta porta inferius versus portam sancti Stephani. Et sic succes-
sive alii Potestates annuatim faciehant murari duceuta brachia , quousque
civitas murata est tota. Verumtamen, propter guerrarum abundantiam ,
aliquando civitas habuit intervallum murandi. Iste dominus Nazarius
habet imaginem lapideam super portam Bernonis, quam fecit fieri; et
sedet ibi super equum lapideum in civitate Regii. Pulcher miles fuit, et
dives valde; notus meus et amicus, quando habitabam in civitate lucana
in ordine fratrum Minorum. Domina Flos Olivae, uxor sua, fuit pulcra
domina, pinguis et carnosa, et mihi familiaris et devota. De Tridento
fuit, uxor cujusdam notarii, ex quo habuit duas filias , pulcherrimas
dominas. Dominus vero Nazarius abstulit eam viro suo, quando Tridenti
fuit Potestas, ct duxit eam, eonsentientem, ad civitatem lucanam. Suam
vero uxorem, quae adhuc vivebat, misit ad quoddam suum castrum; et
stetit ihi quousque ohiit. Mortuus est sine filiis dominus Nazarius. Mul-
tas divitias isti dominae dedit, quae processu temporis in civitate regina
maritata fuit pariter et decepta, ut mihi dixit. Et habuit eam in uxo-
rem Henricus filius Antonii de Musso, et adhuc vivit in anno Domini
MCf.LXXxm., quo scribimus ista in festo sancti Laurentii die martis. Ambo
isti, scilicct dominus Nazarius et domina Flos Olivae, multa bona fece-
runt fratribus Minoribus de Luca; quando abbatissa Catharolae ordinis
sanctae Clarae totam civitatem lucanam provoeavit et eoncitavit ( contra
fratres), ponens maculam in electis. Eo quod frater Jacobus de Iseo
nolebat ipsa absolvere, quia non bene in illo oflicio se habebat. Erat
enim filia cujusdam fornariae januensis, et valde et turpe crudele erat
suum dominium, ac pariter inhonestum. Et violenter dominium tenere
volebat, ut semper existeret abbatissa. Qtiod ut melius tenere posset ,
munuscula et exenia largiebatur juvenibus et viris, et saecularibus domi-
nabus: maxime autem eis qui de parentela sua in monasterio suo ali-
quas propinquas hahebant. Quibus etiam ipsa dicebat: Ideo fratres Mi-
nores me absolverc nolunt . . . Et sic, ut dictum est, ponebat maculam in
electis. Mentiebatur enim ore aperto. Et nihilominus fuit absoluta; et
fratres recuperaverunt honorem et famam suam, et civitas a perturba-
tione sua quievit.
Anno Dominicae Incarnationis mccxxx. generale Capitulum fratriun
Minorum Asisii est cclebratum. In quo corporis beati Francisci transla-
tio facta fuit vm. kalend. junii, et frater Jacobus de Yseo, qui in locis
30 [1231]
inguinaribus et membris genitalibus totaliter crat confractus, integraliter
fuit redditus sanitati. Multa etiam alia miracula fecit eadem die Deus
per servum et amicum suum Franciscum digna relatu, pro quibus ad
legendam suam poteris habere recursum.
Anno Dominicae Incarnationis mccxxxi. , Indictione quarta, xmi. die
mensis junii, feria vi. , beatissimus pater ac frater Antonius natione hi-
spanus, in civitate Padua, in qua per eum nomen suum magnificavit
Altissimus apud Cellam, in loco fratrum, viam universae carnis ingres-
sus, ad coelestium Spirituum mansiones feliciter transmigravit. Hic fuit
ex ordine fratrum Minorum, et socius beati Francisci. De quo in alio loco,
si fucrit vita comes, abundantius disscremus et copiosius perorabimus.
Anno Dominicae Incarnationis mccxxxii., die sabbatt^xvi. exeunte octo-
bri, superatus et fugatus fuit marchio Cavalcabo a Bonacurso de Palude
et ab illis de Sesso apud Mancasale.
Anno Domini mccxxxiii. murabatur palatium episcopi parmensis, quod
est ante frontispitium majoris ecclesiae: et tunc episcopus Gratia de Flo-
rentia parmensem gubernabat Ecclesiam; et in pluribus locis episcopatus
plura fecit aedificari palatia. Et ideo a parmensibus bonus episcopus ha-
bebatur. Siquidem non fuit rerum episcopalium dissipator, sed potius
aggregator et conservator. Hic fuit patris mei amicus, scilicet domini
Guidonis Adae; et de palatio suo loquebatur cum eo, cum esset ad
fenestram domus suae, et exenia sibi mittebat, ut vidi frequenter oculis
meis. Fratrem meum Guidonem dilexit; sed, postquam ordinem fratrum
Minorum intravit, non curavit de ipso. Ante istum episcopum fuit do-
minus Opizo de Lavania januensi. qui fuit pulcher homo et honesta
persona, ut dicunt; et harbanus fuit domini Innocentii Papae quarti,
quem non recolo me vidisse. Post episcopum Gratiam fuit quidam Gre-
gorius romanus, qui parvo temporc vixit; et mortuus est Mantuae hae-
reticus et maledictus. Quando enim in infirmitate sua portaverunt ei
Corpus Domiui, noluit illud sumere, dicens quod nihil credebat de tali
Fide. Cum autem interrogatus fuisset quare episcopatum receperat, di-
xit quod propter divitias et honores. Et sic obiit, et non communica-
vit. Post istum fuit episcopus magister Martinus de Colurnio oriundus
cx genere non satis claro. Post quem Bernardus de Vitio, de quo supra
memini me dixisse, sicut et de subsequentibus. Post Bernardum fuit
dominus Albertus de Sancto Vitale, nepos Papae Innocentii quarti. Postea
[1233] 31
canonice ct concorditer et benc fuit electus magister Johannes de domina
Rifidha, archipresbyter majoris ecclesiae; ct supervenit dominus Opizo
tripolitanus episcopus, similiter nepos Papae praedicti, et frater superio-
ris Alberti; et abstulit sibi, et adhuc vivit ct tenet. TJtque tenetnunc,
teneat donec alius de medio fiat. Et sumus hodie in anno mcclxxxiii. ,
quo ista scribimus, in festo sancti Laurentii, in die martis. Quid amodo
futurum sit de parmensibus episcopis Deus novit. Igitur millesimo supra-
posito, scilicet mccxxxiii., dominus Giliolus dominae Agnetis de Parma
Potestas fuit reginus. Quo anno , primo incoepta fuit moneta Regii ; et
dominus Nicolaus reginus episcopus vivebat adhuc. Istum dominum
/Egidiolum vidi, quia de eadem civitate eramus; et quantum ad cogno-
men, binomius fuit. Dictus est enim de domina Agnete, vel a matrc,
vel ab uxore, eo quod valens domina fuerit, (sicut quidam pons, qui
est Parmae, appellatus fuit ct dictus pons dominae /Egidiae de Palude,
eo quod fecerit eum fieri; quem modo parmenses melius faciunt, ut sit
de muro, et non de lignamine). Item dictus est de Gente pro eo quod
cum esset in ultramarinis partibus, quando fiebat mentio de exercitibus,
in familiari colloquio hoc verbum frequenter dicebat: gens nostra ita
fecit. Audivi hoc a domino Gherardo Rangone de Mutina, qui fuit Irater
Minor. Porro dominus Giliolus de Gente habuit duos fratres. Quorum
primus fuit dominus Thedhaldus, quem vidi puerulus valde vetustum ,
senem et antiquum dierum; et habuit vu. filios, quorum quartus, scili-
cet dominus Manfredus, sororem meam uxorem habuit dominam Kara-
cosam, quae, post mortem viri sui, in monasterio parmensi ordinis san-
ctae Clarae laudabiliter vitam finivit. Secundus fuit dominus Beretta, pul-
cher miles et fortis bellator, et validus, qni staturam habuit ita longam,
quod mulieres ct homines mirabantur. Porro dominus Giliolus fuit pater
domini Ghiberti de Gente, de quo suo loco dicemus. Et quando domi-
nus Giliolus millesimo supraposito erat Potestas reginus inchoatum est
alleluja. Fuit autem alleluja quoddam tempus, quod sic in posterum
dictum fuit, scilieet tempus quietis et paeis , quoad arma bellica omnino
remota, jocunditatis et laetitiae, gaudii et exultationis, laudis et jubila-
tionis. Et cantilenas cantabant et laudes divinas milites et pedites, cives
et rurales, juvenes et virgines, senes cum junioribus. ln omnibus civi-
tatibus Italiae ista devotio fuit. Et vidi quod in civitate mea parmensi
quaelibct vicinia volebat habere vexillum suum occasione processionum
52 [1255]
quae ficbant; et in vexillo suo genus martyrii Sancti sui. Ut, verbi gra-
tia, quomodo decoriabatur beatus Bartholomaeus , erat in vexillo illius
vieiniae, in qua erat ejus ecclesia: et sie de aliis. Sic etiam veniebant
de villis ad civitatem cum vexillis et societatibus magnis viri et mulie-
res, pueri et puellae, ut praedicationes audirent, et Deum laudarent.
Et eantabant Dei voces et non hominis; et ambulabant homines in sal-
vationem, ita ut videretur Propheticum illud impletum: Reminiseentur
et convcrtentur ad Dominum univcrsi fuies terrae. Et adorabunt in
conspectu ejus universae familiae gentium. Et habebant ramos arbo-
rum et candelas accensas. Et fiebant praedieationes vespere et mane et
meridie, juxta illud Prophetieum: Vespere, manc et meridie narrabo
et annuntiabo , et exaudict voccm mcam. Rcdimet in pace animam
mcam ab his, qui appropinquant mihi, quoniam inter multos erat
mecum. Et fiebant stationes in eeelesiis et in plateis ; et levabant manus
ad Deum, ad ipsum laudandum et benedicendum in saecula. Et a divi-
nis laudibus eessare non poterant, ita erant inebriati amore divino. Et
beatus qui plus poterat bene facere, et Deum laudare. Nulla ira in eis;
nulla perturbatio; nullus rancor. Omnia pacifice ct benigne fiebant ab
eis. Levemus corda nostra cum manibus ad Dominum in coelcs.
Revera ita taciebant, ut vidi oculis mcis. Et quia Sapiens in Prov. di-
eit, xi., quod ubi non est gubernator populus corruet, ne credas eos
sine duce fore, dieamus de ducibus congregationum istarum. Nam primo
venit Parmam frater Benedietus, qui dicebatur frater de Cornetta, homo
simplex et illitteratus, et bonae innocentiae et houestae vitae; quem vidi ,
et familiariter eognovi Parniae, ct postmodum Pisis. Erat enim vel de Valle
spoletina, vel de partibus romanis. Non erat alieujus religionis quantum ad
congregationem : sibi ipsi vivebat, et soli Deo placere studebat. Amieus valde
erat fratrum Minorum. Quasi alter Johannes Baptista videbatur, qui prae-
eederet ante Dominum, et pararet Domino plebem perfectam. Hic habebat iu
eapite eapellam armenicam, et barbam longam et nigram, et tubam aeneam
(sive de oriealco) parvulam, cum qua bucinabat; et terribiliter reboabat
tuba sua, nec non et duleiter. Zona pellicea erat accinctus. Habitus ejus
niger erat, ut saccus cilicinus, et longus usque ad pedes. Toga erat ad
modum guascapi facta, et in anteriori parte et in posteriori crucem ha-
bcbat et latam et longam et rubeam, deseendens a collo usque ad pedes,
sicut in planetis sacerdotalibus fieri solet. Taliter iste indutus ibat cum
L1233] 33
tuba sua; et in ecclesiis et in plateis praedicabat, et Deum laudabat,
quem sequebatur maxima pueromm multitudo, frequenter eum ramis
arborum et candelis accensis. Sed et ego super murum palatii episcopi ,
quod tunc temporis aedificabatur , vidi ipsum pluries praedicantem , et
Deum laudantem. Et inchoabat laudes suas hoc modo, et in vulgari di-
cebat: Laudato, ct benedetto, et glorificato sia lo Patre. Et pueri alta
voce, quod dixerat, repetebant. Et postea eadem verba repetebat, addendo:
sia lo Fijo. Et pueri resumebant, et eadem verba cantabant. Postea tertio
eadem verba repetebat , addendo : sia lo Spiritu Sancto. Et postea : alle-
luja, alleluja, alleluja. Deinde bucinabat, et postea praedicabat, dieendo
aliqua bona verba ad laudem Dei. Et postmodum in fine praedicationis
beatam Virginem salutabat hoc modo:

Ave, Maria, clemens et pia,


Gratia plena, Virgo serena:
Dominus tecum ; tu mane meeum.
Tu bencdicta in mulieribus ,
Quae peperisti pacem hominibus ,
Et angelis gloriam.
Et benedictus fructus ventris tui ,
Qui cohaeredes ut essemus sui,
Nos feeit per gratiam.

Nunc de sollemnibus praedicatoribus , qui tempore illius devotionis fa-


mosi fuerunt, dicamus: et primo de duobus Praedicaforum ordinis, sci-
licet de fratrc Johanne de Bononia, qui quantum ad originem de Vicentia
erat, et de fratre Jacobino de Regio, qui de Parma oriundus erat. Nam
beatus Dominicus needum canonizatus erat, sed sub terra latebat, sicut
in prosa cantatur:

Jacet granum occultatum .


Sydus latet obumbratum :
Sed Plasmator omnium
Ossa Joseph pullulare ,
Sydus jubet radiare
In salutem gentium.
Monumenta historica. Vol. III. 5
oi [1253]
Sed invenitur quod sanctus Dominieus xn. annis latuit sub terra; nec
erat suae sanctitatis aliqua mentio; sed, procuratione istius fratris Johan-
nis supradicti, qui in Bononia tempore illius devotionis habebat gratiam
praedieandi, ejus canonizatio facta fuit. Huic canonizationi adjutorium
dedit episcopus mutinensis, qui postea cardinalis Guillielmus est dictus,
et fuit de Pedemontis, quem, praedicantem et officium facientem in Para-
sceve, vidi in ecclesia fratrum Minorum apud Lugdunum, quando Papa
Innocentius et curia erat ibi. Porro frater Johannes iste parvae littera-
turae erat, et intromittebat se de miraculis faciendis. Magnam praedica-
tionem inter Castrum Leonem et Castrum Francum tempore illo fecit.
Frater vero Jacobinus de Regio, qui de Parma oriundus fuerat, littera-
tus homo fuit et lector in theologia; facundus, copiosus et gratiosus in
praedicationibus; homo alacer, benignus , caritativus, familiaris, curialis,
liberalis et largus. Et aliquando fuimus socii itineris simul die, noctu-
que a Parma usque ad Mutinam, tempore magnae guerrae; et nihilo-
minus ego habebam socium meum et ipsc suum. Hic, tempore illius de-
votionis de qua supra diximus, multam habuit gratiam praedicandi, et
multa bona fecit. Nam millesimo supraposito inchoata est ecclesia Jesu
Christi fratrum Praedicatorum in civitate regina; et in festo sancti Jacobi
primus lapis positus fuit, consecratus per dominum episcopum Nicolaum.
Et ad praedictum opus faciendum veniebant homines et mulieres Regii ,
tam parvi quam magni, tam milites quam pedites, tam rustici quam
cives; et ferebant lapidem, sabulum et calcinam super dorsa sua in pel-
libus variis et zendalibus. Et beatus ille , qui plus poterat deportare. Et
fecerunt omnia fundamenta domorum et ecclesiae; et partem muraverunt.
Et in tertio anno compleverunt totum laborerium suum. Et tunc frater
Jacobinus superstabat ad laboreria bene facienda. Iste frater Jacobinus
fecit magnam praedicationem inter Calernum et Sanctum Hylarium in
opiscopatu parmensi, in inferiori parte stratae. In qua praedicatione fuit
maxima multitudo hominum et mulierum , puerorum ct puellarum de
Parma et de Regio, et de montibus et de vallibus, sive campestribus ,
et de diversis villis. Et quaedam mulier paupercula, praegnans, peperit
ibi masculum. Tunc, precibus et rogatu fratris Jacobini, illi pauperculae
mulieri multi multa dederunt. Nam una mulier dabat sibi subtelares;
alia camisiam; alia vestem; alia bindam. Et sic habuit unum asinum
oneratum. Insuper et ab hominibus centum solidos imperialium. Et qui
[1253] 55
interfuit, et vidit, retulit mihi omnia ista post Iongum tempus, cum pcr
eumdem locum cum eo transirem. Insuper et haec eadem cognovi ah
aliis. Huic fratri Jacobino infirmo, existenti in conventu Bononiae et in
infirmitorio fratrum Praedicatorum, circa mcridicm sedenti et vigilanti,
apparuit frater Giraldus de Mutina ex ordine fratrum Minorum ea dic
qua obierat, et familiariter cum eo locutus est, dicens: In gloria Dci
sum, ad quam cito vocabit te Christus, ut ab eo Iaboris tui mercedem
plenam reeipias; et cum eo semper habitabis, cui devote servisti. His
dictis, disparuit frater Giraldus. Frater vero Jacobinus, quod viderat re-
tulit fratribus suis, et gavisi sunt. Et accidit fratri Jacobino sicut frater
Giraldus dixerat; quia post paucos dies obdormivit in Domino. Cnjiis
corpus Mantuae fuit sepultum. Frater vero Johannes de Vicentia, cujus
supra fecimus mentionem, in Apulia ultimum diem clausit. Habucrunt
etiam fratres Praedicatores apud Parmam tempore illius devotionis, quod
dictum fuit alleluja, fratrem Bartholomaeum de Vicentia, qui multa bona
fecit, ut vidi oculis meis. Et fuit bonus homo, discretus ct honestus.
Et post multa tempora factus fuit cpiscopus terrae suae; et fecit ibi pul-
crum locum fratrum suorum, qui prius ibi non habitabant. Fratres vero
Minores habuerunt fratrem Leonem mediolanensem , qui fuit famosus et
sollemnis praedicator, et magnus persecutor haercticorum et confutator
et superator. Hic multis annis in ordine fratrum Minorum minister pro-
vincialis fuit, et postea archiepiscopus mediolanensis. Hic tam magnifici
cordis fuit, ct tantae audaciae, quod aliquando solus cum vexillo prae-
cessit excrcitum mediolanensium, qui contra Imperatorem veniebat; et,
transito ponte et fluvio, per longam moram stetit solus, vexillum in
manibus tenens; nec tamen mediolanenses post eum transibant, quia vi-
debant exercitum Imperatoris praeparatum ad bellum. Iste frater Leo
audivit confessionem domini cujusdam hospitalis mediolanensis, qui erat
magni nominis, et magnae sanctitatis reputabatur. Et, cum laboraret in
extremis, fecit sibi promitti, quod post obitum suum rediret ad eum,
ut de statu suo posset cognoscere. Et promisit gratanter. Divulgatur
decessus ejus circa vesperas per civitatem. Rogat frater Leo duos fratres
socios speciales, quos habebat, cum adhuc provincialis minister existe-
ret, ut in angulo horti, in cella hortolani, illo sero secum vigilarc de-
berent. Cumque tres simul vigilarent, accidit fratri Leoni modicus so-
mnus; et volens dormire, rogavit socios, quod , si aliquid sentirent,
30 [1235]
excitarent eum. Et ecce subito audiunt venientem cum multis doloribus
ejulando; et viderunt eum tamquam globum igneum vel a sub de coelo
eadentem. Deciditque super cacumen cellae, veluti cum accipiter ad ana-
tem capiendam descendit. Ad cujus sonitum, et ad impulsum fratrum,
frater Leo evigilavit a somno. Cum autem ille querelando frequentaret:
Heu! beu!, quaesivit ab eo frater Leo, qualiter sibi esset. Qui respon-
dit, dicens, quod damnatus erat; eo quod pueros ex occulto concubitu
genitos, et ab hospitale projectos, ex quadam indignatione, sine bapti-
smo mori permiserit; quia videbat hospitale ex tali expositione in labores
et expensas incurrere. Cumque diceret ei frater Leo, quare istud pecca-
tum confessus non fuerat, respondit, vel quia tradidit oblivioni, vel quia
confitendum non credidit. Dixit ergo ei frater Leo: quia nihil habes fa-
cere nobiscum, recede a nobis, et vade viam tuam. Ille igitur ejulando
et clamando recessit. Iste itaque frater Leo , tempore illius devotionis ,
quod in posterum dictum est alleluja. multa operatus est, et multa
bona fecit. Fuit quidam alius frater Minor de Padua, qui tempore illius
devotionis multa bona fecit. Hic, dum in quodam festo Cumis praedica-
ret, et quidam usurarius turrim suam murari faceret, impeditus frater
a clamore laborantium, astanti populo dixit frater: Praedico vobis, quod
usque ad tale tempus turris illa funditus corruet et destruetur. Accidit
ut frater praedixerat; ct reputatum fuit grande miraculum. Hinc Eccle-
siasticus ait, xxxvu.: Anima viri sancti enunciat aliquando vera ,
quam septem circumspectores sedentes in excelso ad speculandum.
Item, Proverb. xvn. : Qui altam facit domum suam, quaerit ruinam.
Item exemplum illius, qui divinavit de turre cadenda, est de filio Grillae,
et de tribus cucurbitis, et de mure in cucurbita. Et omnia casu dicebat
et fortuito; et ex hoc appellatus fuit divinus. Fuit et frater Girardus de
Mutina ex ordine fratrum Minorum, tempore devotionis praedictae, qui
fuit mirabihum patrator operum, et multa bona fecit, ut vidi oculis meis.
Hic, cum adhuc saecularis existeret, dicebatur Girardus Maletta. Ex po-
tentibus et divitibus parentibus natus est, scilicct de Buccabadatis. Hic
fuit de primitivis fratribus unus, scilicet ordinis fratrum Minorum, non
tamen de xn. Amicus et intimus fuit beati Francisci, et aliquando socius.
Curialis homo fuit valde, liberalis et largus; religiosus et honestus, et
valde morigeratus, temperatus in verbis, et in omnibus operibus suis.
Parvae Iitteraturae fuit: magnus concionator, optimus et gratiosus prae
[1235] ' 57
dicator. Totum mundum circuirc volclat. Hic pro me rogavit fratrem
Helyam generalem ministrum ordinis fratrum Minorum, ut ad ordinem
me reciperet. Et exaudivit eum , apud Parmam , anno Domini mccxxxvih.
Hujus socius aliquando in itinere fui. Huic, tempore illius devotionis prae-
dictae, parmenses totaliter dominium Pannae dederunt, ut eorum esset
Potestas, et concordaret eos, qui guerras habebant, ad pacem. Et sic
fecit; quia multos discordes ad pacem reduxit. Verumtamen, in quadam
compositione cujusdam pacis, calumniam incurrit, et perturbavit domi-
num Bernardum Rolandi Rubei, cognatum Papae domini Innocentii quarti.
pro co quod non bene satisfecit quibusdam amicis suis. Erat enim frater
Girardus imperialis multum; et nihilominus in pace et in aequitate
ambulavit eoram Deo, et multos avertit ab iniquitate, ut dixit Mala-
chias n. Nota exemplum illorum trium sociorum, quorum unus elegit
vacare sibi, et sibi soli vivere, et solitariam vitam ducere; alius servire
infirmis; tertius concordare discordantes. De primo dicit beatus Hieron.:
Sancta rusticitas solum sibi prodest, et quantum aedificat ex vitae
merito Ecclesiam Christi, tantum nocct, si destruentibus non resistat.
Ideo nota de sancto Syndonio, cui praecepit Angelus Domini, quod iret
ad praedicandum contra haereticos. De beato Francisco etiam scriptum
est, quod non sibi soli vivere, sed aliis proficcre vult, Dei zelo ductus.
Cum reduco ad memoriam fratrem Girardum de Mutina, semper illius
auctoritatis recordor, Ecclesiasticus xix. : Melior est homo, qui minuitur
sapientia, et deficiens sensu in timore, quam qui abundat sensu et
transgreditnr legem Altissimi. Cum fratre Girardo fui infirmus apud
Ferrariam infirmitate, de qua mortuus est. Et veniens ipse Mutinam,
circa annum novum, ultimum diem clausit. Sepultus est in ecclesia fra-
trum Minorum in sepulcro lapideo. Et multa miracula Deus per eum
operari dignatus est. Quae, quia alibi scribi possunt, ideo causa brevi-
tatis hic omittuntur a nobis. Unum vero praetereundum non est , quia ,
tempore devotionis praedictae, isti sollemnes praedicatores congregabantur
interdum in aliquo loco, et ordinabant de praedicationibus suis, scilicet
de loco, de die, de hora et de themate. Et dicebat unus alteri: Teneas
quod ordinavimus firmum. Et sic infallibiliter fiebat, sicut condixerant
sibi. Stabat ergo frater Girardus, ut vidi oculis meis, in platea Com-
munis Parmae, vel alibi ubi volebat, super gradum ligneum, quem fe-
cerat ad loquendum; et, populo expectante, a praedicatione cessabat, et
38 [1233]
profundabat caputlum super eaput, quasi aliquid meditarctur de Deo.
Deinde, post longam moram, miranti populo, remoto caputio, loqueba-
tur; quasi diceret, Apoc. i. : Fui in spiritu in Dominica die, et auscul-
tavi dilectum fratrem nostrum Johannem de Vicentia, qui praedicat apud
Bononiam in glarea fluminis Reni , et habuit magnum populum coram
se ; et tale fuit praedicationis ejus initium : Beata gens cujus est Domi-
nus Deus ejus, populus quem elegit in haereditatem sibi. Idem dice-
bat de fratre Jacobino ; idem illi de isto. Mirabantur astantes , et curio-
sitate ducti, nuntios mittebant nonnulli, ut istorum, quae dicebantur,
cognoscerent veritatem. Cumque veraciter haec omnia reperissent, indi-
cibiliter mirabantur; ct saecularia negotia deserentes ordinem fratrum
Minorum, et fratrum Praedicatorum multi ingressi sunt. Et diversimode
et in multis partibus mundi multa bona facta sunt tempore devotionis
illius, ut vidi oculis meis. Fuerunt etiam tempore illo trufatores et illu-
sores quamplures, qui maculam in electis libenter imponere conabantur.
Ex quibus unus fuit Boncompagnus florentinus, qui magnus magister
in grammatica in civitate Bononiae fuit, et libros de Dictamine scripsiL
Hic, cum florentinorum trufator maximus esset, quemdam rithmum fecit
in derisionem fratris Johannis de Vicentia, cujus nec principii remini-
scor nec finis, quia multa tempora sunt quod non legi ipsum, et quando
Iegi, non bene commendavi memoriae, quia nec multum curabam. Erant
autem ibi verba ista, prout memoriae occurrunt :

Et Johannes johannizat ,
Et saltando choreizat.
Modo salta , modo salta ,
Qui coclorum petis alta:
Saltat iste , saltat ille ,
Resaltant cohortes millc:
Saltat chorus dominarum ,
Saltat dux Venetiarum ete.

Item iste magister Boncompagnus videns quod frater Johannes intromit-


tebat se de miraculis faciendis, voluit et ipse se intromittere: et prae-
dixit bononiensibus, quod, videntibus eis, volare volcbat. Quid plura?
Divulgatum est per Bononiam. Venit dies statuta. Gongregata est tota
[1233] 59
civitas, a viro usque ad mulierem, a puero usque ad senem, ad radi-
cem montis, qui appellatur Sancta Maria in Monte. Fecerat sibi duas
alas, et stabat in cacumine montis aspiciens eos. Cumque se diu mutuo
aspexissent, protulit istud verbum: Ite cum benedidione divina; et
sufficiat vobis vidisse faciem Boncompagni. Et recesserunt cognoscen-
tes se derisos. Iste magister Boncompagnus, cum esset sollemnis dicta-
tor, ex consilio amicorum suorum ad curiam romanam accessit, volens
experiri , si forte ex dictamine suo romanae curiae posset gratiam inve-
nire. Quam cum non invenisset, recedens inde, factus jam senex, ad
tantam devenit inopiam , quod oportuit eum apud Florentiam in quodam
hospitali vitam fmire. Porro frater Johannes de Vicentia, de quo supra
fecimus mentionem, ad tantam dementiam devenerat, propter honorem
sibi impensum, et quia habebat gratiam praedicandi, ut crederet etiam
sine Deo se veraciter miracula posse facere. Quae maxima stultitia erat ,
cum Dominus dicat , Johann. xv.: Sine me nihil potestis facere. Item,
Prov. xxvi. : Sicut qui mittit lapidem in acervum mercurii, ita qui
tribuit insipienti honorem. Cum autem reprehenderetur frater Johannes
a fratribus suis de multis fatuitatibus, quas faciebat, respondebat eis ,
dicens: Nisi quieveritis, vilificabo vos et facta vestra, publicando. Talia
itaque audientes sustinebant ipsum quousque mortuus est, non inve-
nientes qualiter contra eum insurgerent. Hic, cum quadam die venisset
ad domum fratrum Minorum, et barbitonsor ei barbam rasisset, valde
habuit pro malo, eo quod fratres pilos barbae suae non collegerant, ut
pro reliquiis reservarent. Sed frater Deustesalvet de Florentia ex ordine
Minorum, qui more florentinorum magnus trufator erat , optime respon-
dit stulto juxta stultitiam suam, ne sibi sapiens esse videretur.
Prov. xxvi. Nam cum quadam die ad domum Praedicatorum ivisset, et
illi invitassent eum ad prandium, dixit quod nullomodo ibi staret, nisi
ei darent de tunica fratris Johannis, qui in domo illa erat, ut pro reli-
quiis reservaret. Promiserunt, et magnam petiam de tunica sibi dede-
runt, cum qua post prandium, purgato ventre, posteriora terxit, et pe-
tiam dejecit in stercora. Postmodum, accipiens perticam, stercora revol-
vebat, clamans et dicens: Heu ! heu! succurrite, fratres, quia reliquias
sancti requiro, quas perdidi in latrina. Cumque vultus suos inclinassent
ad orificia camerarum, cum pertica stercora revolvebat valenter, ut ster-
corum foetorem sentirent. Infecti itaque tali odoramento, confusi, cogno
40 [1235]
scentes se a tali trufatore delusos, erubucrunt. Huic fratri Detesalve ali-
quando data fuit obedientia, ut ad provinciam pennensem, quae est in
Apulia, iret ad habitandum. Ipse vero ivit ad infirmitorium et denuda-
vit se, et aperiens quamdam culeidram, tota die in ea latuit jacendo in
pennis. Cum autem requireretur a fratribus, invenerunt eum ibi dicen-
tem, quod obedientiam suam jam compleverat. Et ideo, occasione istius
truflae, obedientia fuit sibi remissa, et non ivit illuc. Cum autem qua-
dam die tempore hyemali per civitatem Florentiae ambularet , contigit ,
ut ex lapsu glaeiei totaliter caderet. Videntes hoc florentini, qui trufa-
tores maxime sunt, ridere coeperunt. Quorum unus quaesivit a fratre ,
qui ceciderat: utrum plus vellet habere sub se. Cui frater respondit,
quod sic, scilicet interrogantis uxorem. Audientes hoc florentini non
habuerunt malum exemplum , sed commendaverunt fratrem , dicentes :
Benedicatur ipse, quia de nostris est (Aliqui dixerunt quod alius flo-
rentinus fuit, qui dixit hoc verbum, qui vocabatur frater Paulus Mille-
muscae ex ordine Minorum). Sed quaerendum nobis est, utrum frater
bene responderit, nec ne: et dicimus quod male respondit multiplici
rationc . . . Frater vero Deustesalvet, cujus occasione ista posuimus,
excusari potest multiplici ratione. Non tamen verbum suum ducendum
est in exemplum, ut iterum dicatur ab aliquo . . . Tertia ratio est, quia
concivibus suis locutus fuit, qui inde malum exemplum non habuerunt,
cum sint homines solatiosi et maximi trufatores. Alibi vero male sonas-
set verbum fratris. Hujus itaque fratris Detesalve multa opera novi, sicut
et comitis Guidonis, de quo multi multa referre consueverunt, quae, quia
magis sunt trufatoria, quam aedilicatoria , ideo non scribuntur a nobis.
Vcrumtamen frater Deustesalvet ad ultramarinas partes ivit cum archi-
episcopo ravennate, nominc Theodorico, qui fuit sanctus homo, et ho-
nesta persona valde; post quem archiepiscopus fuit dominus Phylippus
de Pistorio, vel de Luca; post quem frater Bonifacius ex ordine Prae-
dicatorum, natione parmensis, qui archiepiscopatum habuit a Papa Gre-
gorio decimo, non ob gratiam ordinis sui, sed quia de parentela sua
erat; et nunc archiepiscopus est, magnus et ipse prolocutor, et partem
ecclesiasticam firmiter tenens. Unum vero praetereundum non est, quod
florentini non habent malum exemplum , si aliquis ordinem Minorum
egreditur; immo excusant eum , dicentes: Miramur quod tantum ibi stetit;
cum fratres Minores sint homines desperati , qui diversimode se affligunt.
[1233] 41
Hi, quadam vicc, audientes, quod frater Johannes de Vicentia ex ordine
Praedicatorum , cujus supra fecimus mentionem, Florentiam ire volebat,
dixerunt: pro Deo non veniat huc. Audivimus enim, quod mortuos su-
scitat; et tot sumus, quod civitas nostra capere nos non potest. Et valde
hene sonant verba florentinorum in ydiomate suo. Benedictus Deus, qui
nos de hac materia expedivit. Fuit his temporibus Primas canonicus
coloniensis, magnus trutannus et magnus trufator, et maximus versifi-
cator et velox, qui, si dedisset cor suum ad diligendum Deum, magnus
in litteratura divina fuisset, et utilis valde Ecclesiae Dei. Cujus Apoca-
lypsim, quam fecerat, vidi, et alia scripta plura. Hic cum quadam die
ductus fuisset ab archiepiscopo suo, non ad meditandum in agro, sed
ad spatiandum, et vidisset boves archiepiscopi arantes in campo, pul-
cros, fortes et pingues; dixit archiepiscopus Primati: si in isto regressu ,
antequam boves perveniant ad nos, poteris facerc versus de materia do-
nationis boum, donabo eos tibi. Et ait Primas: firmum erit quod dixi-
sti? Firmum certe. Et statim protulit:

Indigeo bobus ad rura colenda duobus ,


Pontifieis munus , veniat bos unus et unus.

Alia vice, cum esset in curia, volens exenium mittere cuidam cardinali ,
fecit fieri xii. alhissimos panes. grandes et puleros, ex quihus fornaria
unum furata fuit. Undecim vero, remanentes, nihilominus misit, cum
cedula ita dicendo :

Ne spernas munus , si desit apostolus unus;


Ut verbis ludam, rapuit fornaria Judam.

Alia vice , cum quidam archiepiscopus misissct ei exenium de piscibus


sine vino , dixit :

Mittitur in disco mihi piscis ab archicpisco.


Me non inclino, quia missio fit sine vino.
Item :
His vaccis parcam, quae sacri foederis Arcam
Olim duxerunt, sed aquis comedi meruerunt.
Monumenta historica. Vol. III. 6
42 [1255]
Alia vice datum fuit sibi vinum nimis limphatum. Et eoepit dicere:

In cratere meo , Thetis est sociata Lyeo:


Est Dea juncta Deo , sed Dea major eo.
Nil valet hic vel ea, nisi quando sit Pharesea:
Amodo propterea, sit Deus absque Dea.

Item alia vice coepit de vino dicere:

Fcrtur in convivio vinus, vina, vinum,


Masculinum displicet, atque femininum:
In neutro genere ipsum est divinum,
Loquens linguis variis optimum latinum.

Item hic accusatus fuit archiepiscopo suo de tribus, scilicet de opere


venereo, idest de luxuria, et de ludo, et de taberna. Et excusavit se
rithmice hoc modo:

Estuans intrinsecus ira vehementi,


In amaritudine loquor meac menti.
Factus de materia vilis elementi,
Folio sum similis, de quo ludunt venti.
Cum sit enim proprium viro sapienti,
Super petram ponere sedem fundamenti,
Stultus ego comparor fluvio labenti,
Sub eodem aere numquam permanenti.
Feror ego veluti sine nauta navis,
Ut per vias dcris vaga fertur avis.
Non me tenent vincula, nec me tenet clavis;
Quaero mei similes, et adjungor pravis.
Mihi cordis gravitas res videtur gravis.
Jocus est amabilis , dulciorque favis.
Quicquid Venus imperat , labor est suavis ,
Quae nunquam in cordibus habitat ignavis.
Yia lata gradior , via. juventutis.
Implico me vitiis , immemor virtutis.
35]
Mortuus in anima, curam gero cutis,
Voluptatis avidus magis quam salutis.
Praesul discretissimc , veniam te precor.
Morte bona morior, dulci necc necor.
Mcum pectus sauciat puellarum decor ,
Et quas tactu nequeo, saltem corde mecor.
Res est paratissima vincere naturam ,
In aspectu virginis mentem essc puram?
Juvenes non possumus legem sequi duram
Leviumquc corporum non habere curam.
Quis in ignc positus , igne non uratur;
Quis Papic commorans, castus habeatur,
Ubi Venus digito juvenes venatur,
Oculis illaqueat, facie praedatur?
Si ponas Ypolitum hodie Papie,
Non erit Ypolitus in sequenti die ,
Veneris in thalamos ducunt omnes vie.
Non est in tot turribus turris Alachie.
Secundo redarguor etiam de ludo:
Scd cum ludus corpore me dimittat nudo ,
Frigidus exterius , mentis estu sudo.
Tunc versus et carmina meliora cudo.
Tertio capitulo , memoro tabernam;
Illam millo tempore sprevi, neque spernam
Donec sanctos angelos venientes ccrnam
Cantantes pro mortuis requiem eternam.
Poculis accenditur animi lucerna,
Cor imbutum ncctare volat ad superna.
Mihi sapit dulcius vinum de taberna,
Quam quod aqua miscuit 2}rarsu^s pineema.
Loca vitant publica quidam pbetarum,
Et secretas eligunt sedes latebrarum.
Student , instant , vigilant, nec laborant parum,
Et vix tandem rcddere possunt opus clarum.
Student, instant , vigilant poetarum chori,
Vitant rixas publicas ct tumultus fori;
Et ut opus faciant, quod non possit mori,
Moriuntur studio , subditi labori.
Unicuique proprium dat natura donum.
Ego , versus faciens, bibo vinum bonum,
Et quod habent purias dolia cauponum.
Vinum tale generat copiam sermonum.
Unicuique proprium dat natura munus.
Ego numquam potui scribere jejunus.
Me jejunum vincere posset puer unus.
Sitim et jejunium odi tamquam funus.
Tales versus facio, quale vinum bibo.
Nihil possum facere, nisi sumpto cibo.
Nihil valent penitus , quae jejunus scribo.
Nasonem, post calicem, carmine praeibo.
Mihi numquam spiritus poetrie datur ,
Nisi prius fuerit venter bene satur;
Dum in arce cercbri Bacchus dominatur ,
In me Phoebus irruit, et miranda fatur.
Meum est propositum in taberna mori,
Ut sint vina proxima morientis ori.
Tunc occurrent citius angelorum chori.
Sit Deus propitius mihi peccatori.
Eccc mee proditor pravitatis fui,
De qua me redarguunt servientes tui.
Sed eorum nullus est accusator sui,
Quamvis velint ludere, saeculoque frui.
Jam nunc in praesentia praesulis beati,
Mittat in me lapidem, neque parcat vati,
Cujus non est animus conscius peccati.
Sum locutus contra me, quicquid de me novi
Et virus evomui, quod tam diu fovi.
Vctus vita displicet , mores placent novi,
Homo videt faciem, sed cor patet Jovi.
Jam virtutes diligo, vitiis irascor.
Renovatus animo , spiritu renascor.
Quasi modo genitus, novo lacte pascor.
Ne sit meum amptius vanitatis vas cor.
[1255] 45
Electe Colonie, parce penitenti,
Et da penitentiam, culpam confitenti ;
Feram quicquid jusseris animo libenti.
Parcit enim subditis lco rex ferarum,
Et est crga subditos immcmor irarum.
Et vos idem facite, principes terrarum:
Quod caret dulcedine nimis est amarum.

Porro millesimo supraposito , scilicet anno domini mccxxxiii. , tempore


Papae Gregorii noni, in mense maji, tempore allclujae, Fridericus Im-
perator romanorum cepit Henricum Regem Alamanniae filium suum
rebellem sibi, eo quod contra voluntatem suam lombardis adhaescrat,
quem diu in vinculis tenuit. Cumque a castro Sancti Felicis duceretur
ad aliud castrum, ut adhuc in vinculis teneretur, aflectus taedio et tri-
stitia, praecipitavit seipsum per quoddam praecipitium, et mortuus est.
Congregati sunt igitur principes et barones , milites et judices . ut sepelirent
eum , absente Imperatore. Cum quibus etiam afluit frater Luchas apulus
ex ordine fratrum Minorum, cujus est Sermonum Memoria, ut, secundum
consuetudinem Apuliae, praedicaret ad funus. Et ex libro Geneseos xxu.
proposuit thema, dicens: Arripuit Abraham gladium, ut immolarct
filium suum. Et dixerunt judices et litterati, qui ibi erant: talia dicet
bodie frater iste, quod Imperator aufert ei caput. Sed aliter se negotium
habuit. Nam ita pulcrum fecit sermonem justitiam commendando, quod,
cum commendaretur coram Imperatore , voluit ipsum scrmonem habere.
Anno Domini mccxxxiiii. nives et glaties fuerunt magnae per totum
mensem januarii , ita quod vineae et omnes arbores fructiferae congelatae
fuerunt. Et bestiae silvestres mortuae sunt ex gelu; ct lupi intrabant
civitates de nocte, et plures fuerunt capti de die, et mortui et suspensi
in plateis civitatum. Et arbores scindebantur ex nimio gelu a summo
usque deorsum, et multae arbores totaliter virorem perdiderunt et desic-
catae sunt propter dictum gelu. Et fuit magnum praelium in episcopatu
Cremonae inter cremonenses et parmenses et papienses et placentinos
et mutinenses ex una parte, et mediolanenses et brixianos cum suis
amicis ex altera.
Anno Domini mccxxxv., quadam die mercurii, xm. die exeunte mense
aprili, fuit ventus frigidus, et venit nix frigidissima, et sequenti nocte
46 [1255]
venit pruina magna, quae vineas destruxit, ita quod videbantur siccae.
Et die viii. exeunte aprili descendit alia nix et pruina, ita quod vineae
penitus destructae ab eis fucrunt. Et eodem anno Padus ita congelavit,
quod homines transibant dictum flumen, equestres et pedestres. Et eo-
dem anno fuit mortuus dominus Guidhottus episcopus Mantuae filius
quondam Frugcrii de Corigia ab Advocatis de Mantua, die lunae xmi.
intrante majo. Hujus soror, domina Sophya uxor domini Rainerii de
Adhelardis de Mutina, mea devota fuit. Et nota quod Collegium cano-
nicorum et clericorum de Mantua ad curiam domini Papae misit nuntium
spetialem et eloquentissimum , qui mortem sui episcopi Summo Pontifiei
nuntiaret. Qui, quamvis esset juvenis, ita tamen coram Papa et cardina-
libus splendide peroravit, quod omnes admirati sunt. Et, finitis verbis
suis, protulit dalmaticam sanguinolentam episcopi mantuani, cum qua
apud sanctum Andream de Mantua fuerat interfectus, et expandit eam
coram Papa , dicens: vide, Pater, et considera et cognosce, utrum tunica
filii tui sit an non, ut scias. Qua visa, flevit dominus Papa Gregorius
nonus quasi inconsolabiliter cum omnibus cardinalibus. Erat enim homo
multum compassivus habens viscera pietatis. Verumtamen Advocati de
Mantua, qui sui episcopi interfectores extiterant, de civitate expulsi
fuerunt : nec fucrunt amplius revocati , sed usque in hodiernam diem
exulant vagabundi, ut cognoscant perversi, qui difficile corriguntur, quo-
rum et stultorum infinitus est numerus, et homines pestilentes qui dis-
sipant civitates, quod pugnare contra Deum non est facile. Cognoscant
etiam quod gravius punit Deus servorum suorum injuriam, quam pro-
priam, quae sibi infertur. Nota quod vulgariter dicunt illi de Tuscia:
Dohmo aleuadhizo, et de pioclo apicadhizo no po lohm gaudcre.
Idest de homine adventicio et de pediculo adhaereticio non potest homo
gaudere; idest non habes consolationem de pediculo alieno, qui adhaeret
tibi et de homine advena quem tu nutris. Patuit etiam in Friderico se-
eundo, quem pupillum nutrivit Ecclesia, ct postea contra Ecclesiam le-
vavit calcaneum, eam multipliciter affligendo. Sed in malum sui ipsius
contra stimulum calcitravit. Nam depositus vehementer ab Imperio fuit ,
nec ex malitia sua consolationem invenit. Item in marchione Hestensi ,
qui nunc est, patet etiam hoc quod de superioribus diximus; nec non
et in aliis multis. Porro secundus fuit beatus Thomas cantuariensis ar-
^hiepiscopus, quem Dominus optime vindicaviL De cujus vindicta in
[1256] 47
legenda sua tatiter eontinetur. Adeo voro in martyris persecutores
ultio divina desaeviit, ut in brevi, sublati de medio, non comparerent.
Et alii quidem sine confessione et viatico subito rapti; alii digitos, vel
Mnguas proprias frustatim decerpentes; alii sanie defluentes et toto cor-
pore tabefacti, et torsionibus inauditis ante mortem cruciati; alii paralysi
dissoluti; alii amentes effecti; alii cum insania expirantes, manifesta re-
liquerunt inditia, quod injustae persecutionis et excogitati patricidii poe-
nas exsolverent. Passus est autem egregius Dei athleta Thomas anno sub
Incarnatione Domini, secundum Dionysium, mclxx., quarto kalendas ja-
nuarii, feria tertia, hora quasi undecima, ut Dei Natalis ad laborem ,
ejus fieret natalis ad requiem. Ad quam nos perduccre dignetur idem
Deus et Dominus noster Jesus Christus, qui cum Patre ct Spiritu San-
cto vivit ct regnat per omnia saecula saeculorum , amen . Porro mil-
lesimo supraposito, scilicet mccxxxv., iverunt parmenses et cremonenses,
placentini et pontremulenses in servitium mutinensium ad cavandum Sco-
tennam supra Bononiam. Volebant enim quod feriret in Castrum Francum
et dirueret illud. Et nullus erat excusatus a laborerio: nam alii fodie-
bant, alii portabant, tam nobiles, quam illi de vulgo. *Eodem anno do-
minus Imperator Fridericus misit elephantem in Lombardiam cum plu-
ribus dromedariis ct camelis, et cum multis leopardis, et cum multis
yerifalcis et asturibus. Et transierunt per Parmam, ut vidi oculis meis,
et steterunt in civitate Cremonae.
Anno Domini mccxxxvi. in mense septembris venit Fridericus Impe-
rator, et intravit in Lombardiam contra voluntatem illorum de Padua et
de Vicentia ct de Trivisio et de Mediolano et de Brixia et de Mantua
et de Ferraria et de Bononia et de Faventia. Cremonenses vero et par-
menses et regini cum exercitibus suis, et cc. milites Mutinae fuerunt
obviam ei. Et transivit flumen Mcncii et Lolii; et cepit et destruxit
Marchariam Mantuae et statim reaedificavit, et posuit cremonenses custo-
des ad custodiendam eam. Et ivit cum dictis exercitibus circa Mantuam,
ct obsedit eam per aliquot dies. Et cepit Mosum Brixiae, et dedit cre-
monensibus ad custodiendum. Et tunc illi de Gonzaga reddiderunt terram
Gonzagae Imperatori. Et in eodem anno ivit Vicentiam et cepit civita-
tem et destruxit eam die primo intrante novembre. Et fecit compositio-
nem cum Salinguerra et ferrariensibus. In eodem anno, in vigilia Nati-
vitatis , iverunt mantuani secrcte ad Marchariam , et ceperunt eam cum
48 [1257]
cremonensibus , qui ibi erant ad custodiendum. Et multos ex eis duxe-
runt Mantuam et in carceribus posuerunt, et quamplures occiderunt.
Anno Domini mccxxxvii. dominus Manfredus de Cornazano, civis par-
mensis, Potestas reginus fuit, qui ivit in mense septembris cum militi-
bus et peditibus Regii in servitium Imperatoris Friderici, cum parmen-
sibus et cum cremonensibus cum carrociis suis. Et transierunt castrum
de Moso , quod detinebant cremonenses, et ceperunt Rodheldescum bre-
xanum et Vinzolum mantuanum et castrum de Geo. Et dum staret ibi
Imperator, fecit pacem cum mantuanis, ita quod miserunt pedites et ba-
listarios in ejus servitio in obsidione Montisclari. Et cum ibant ad Mon-
temclarum, combusserunt castrum Guizoli. Et die v. intrante octobre
regini per se sine alio exercitu, stando ad Carpinetulum , ceperunt et
alia duo castra Casalodi: unum de dictis castris de comitibus, et aliud
de rusticis ejusdem loci. Ea castra ceperunt ct combusserunt. Item vn.
die intrante octobre circumsedit Imperator Montemclarum, et hospitatus
fuit cum his, qui cum co erant inter Montemclarum et Calcinacum, su-
per flumen Clexii prope Calcinacum. Et die xi. , quodam die dominico ,
praeliati fuerunt illi de castro Montisclari. Et die sequenti exercitus Im-
peratoris circumsedit Montemclarum ex utraque parte, et manganaverunt
illud cum mangancllis et duobus trabuchis. Et die x. exeunte octobre,
quadam die jovis, illi de castro reddiderunt se Imperatori, et omnes
ducti fuerunt et in carceribus positi. Et in dicto exercitu habebat Impe-
rator saracenos multos. Item die secundo intrante mensc novembre ce-
pit Gambaram . et castrum Gotolengi , et Pratum Albuinum , ct castrum
Pavonis. Et praedicta omnia castra depraedata et destructa et combusta
fucrunt. Et ante festum sancti Martini, per duos dies, venit cum exer-
citu apud Pontemvicum. Tunc habuit Imperator clephantem suum, quem
Cremonae tenuerat, super quem erat turris lignea ad modum carrocii
Iombardorum; et erat quadratum et bene ligatum, habens banderias qua-
tuor, in quolibet angulo unam, et in medio magnum vexillum; et intus
magister bestiae cum multis saracenis. De hac materia satis habetur in
primo Machabaeorum libro . . . Horum animalium in Aethiopia magna
copia est, quorum naturam et proprietates frater Bartholomaeus anglicus
ex ordine Minorum in libro, quem De proprietatibus rerum fecit, suf-
ficienter exposuit. Quem etiam tractatum in xix. libellos divisit. Magnus
clericus fuit, et totam Bibliam cursorie Parisius legit.-Porro millesimo
[1238] 40
supraposito , dum Imperator apud Pontemvicum esset cum exercitibus
suis, venerunt mediolanenses contra ipsum cum exercitibus suis et ste-
terunt per longum tempus. Tunc bononienses sexto die exeunte novem-
bre ceperunt Castrum Leonis, quod erat mutinensium in strata publica
prope Castrum Francum , et destruxerunt illud et portaverunt Iignamina
et lapides et alias res in Castrum Francum, quod est bononiensium. Et
homines, quos in dicto Castro Leonis invenerunt, duxerunt Bononiam
et in carceribus posuerunt. Porro in Castro Leonis eratturris pulcherrima,
quae, cum caderet, tanta concussione concussit aquam de fovea quod extra
foveam saltavit albissimus lucius grandis et pulcher. Et statim oblatus et
donatus fuit Potestati Bononiae, qui ibi erat. Et qui haec vidit, retulit
mihi cum, processu temporis, per eumdem locum cum eo transirem. Et
dum haec agerentur, ibat advoeatus Communis Parmae, qui erat de Mu-
tina, scilicet judex Potestatis, sedens in equo, quem associabat quidam
correrius, per burgum sanctae Christinae flebiliter frequentando et dicen-
do: domini parmenses, ite et juvate mutinenses. Quem cum vidissem
et audissem, coepi diligere, eo quod concivibus suis fidelis existeret. Et,
ut melius exaudiretur, iterabat verba sua et addebat: domini parmenses,
ite et adjuvate mutinenses amicos et fratres vestros. Ego vero , verbis
suis auditis, compassus sum sibi compassione ad lacrymas provocativa.
Considerabam enim quod Parma hominibus crat nudata, nec remanse-
rant nisi pueri et puellae, juvenes et virgines, senes cum mulieribus.
Iverant enim parmenses contra mediolanenses, et erant cum Imperatore
in expeditione sua , cum multis aliis exercitibus. Et eodem anno , die
quarto exeunte novembre, mediolanenses ab exercitu Imperatoris devicti
et mortui fuerunt , et suum carrocium apud Curtemnovam amiserunt ,
quod misit Romam Imperator. Sed romani combusserunt illud in vitu-
perium Friderici. Credebat enim ex hoc placere eis, ut cum eo essent.
Et maxima strages mediolanensium facta est in illo conflictu. In quo
etiam filius ducis Venetiarum, qui tunc temporis erat Potestas Medio-
lani, captus ab exercitu Imperatoris fuit, et Cremonae in carceribus ste-
tit. Et pene totam Lombardiam et Marchiam trivisinam habuit Imperator.
Anno Domini mccxxxviii. obsessa est Bri.xia ab Imperatore. Et fucrunt
cum eo parmenses et cremonenses, bergamenses et papienses, et ducenti
milites et mille pedites de Regio, et saraceni et theotonici et apuli, et
aliae diversae gentes et innumerabiles cum exercitu Imperatoris. Et ste-
Monumenta historica. Vol. III. 7
50 [1259]
terunt ibi per longum tempus. Et tune Imperator fecil (ieri castra ligno-
rum ad praeliandum cum brixiensibus. Et posuit super ea homines ca-
ptos quos cepit in castro Montisclari. Et brixienses manganaverunt dicta
castra, et destruxerunt ea; nec fecerunt aliquod malum captis, qui crant
siiper ea. Et ipsi brixienses suspenderunt captos Imperatoris per brachia
extra palancatum civitatis. Nec Impcrator cum exercitu suo potuit habere
dictam Brixiam civitatem, quia bene se defendit a praedicta obsidione.
Et ita Imperator recessit conlusus cum omnibus amicis suis, qui crant
secum in dicto exercitu.
Anno Domini mccxxxix. excommunicatus est Fridericus Imperator
a Papa Gregorio nono. Devicti sunt gallici ultramare. Depositus est
frater Helyas generalis minister ordinis fratrum Minorum, et substi-
tutus est frater Albertus pisanus. Facta est solis eclipsis, in qua sol
horribiliter et terribiliter obscuratus fuit. Et stellae apparuerunt, ut vidi
oculis meis, ego frater Salimbene de Parma, cum essem in civitate lu-
censi, quae est civitas Tusciae. Et jam in ordine fratrum Minorum ste-
teram per annum unum, et tantum plus, quantum a festo Purificationis
usque ad diem qua sol obscuratus fuit in sexta feria, in hora nona, in
mense junii, tertio die intrante; et videbatur quod esset nox obscura ,
et omnes homines ct mulieres magnum timorem habuerunt, ct ibant
amentes cum magna tristicia et pavore. Et multi, timorc percussi, \c-
nerunt ad confessionem , et poenitentiam fecerunt de peccatis suis. Et
pacem fecerunt ad invicem, qui discordes erant. Et dominus Manfredus
de Gornazano de civitate parmensi, qui erat Potestas lucensis tunc tem-
poris, accepit crucem in manibus suis et processionaliter ibat per civi-
tatem lucensem cum fratribus Minoribus et aliis religiosis et clericis, et
praedicabat ipse Potestas de passione Christi, et faciebat pacem inter dis-
cordes. Haec vidi oculis meis, quia ibi eram, Et frater meus, frater
Guido de Adam, mecum erat ibi, et frater Fassus de Parma similiter.
Et dominus Domafol de Mijano, et dominus Jacobus de Maluso conso-
brinus matris meae advocati erant, sive assessores, praedicti domini Man-
fredi Potestatis Lucae. Hic dominus Manfredus praecipuus benefactor erat
fratrum Minorum cum domina Auda uxore sua, quae crat soror domini
Bartoli Tavernerii. Haec vidi oculis meis in loco fratrum Minorum de
Medhexana , in quo castro erant alii nobiles milites et nobiles dominae ,
quae multa bona fratribus Minoribus contulcrunt. Retribuat eis Dominus
[1240] 51
in retributionc justorum. Eodem millesimo Imperator Fridericus obsedit
castrum Plumatium et castrum Crevacori cum parmensibus et mutinen-
sibus et cum cc. militibus reginis et mille peditibus in mense julii, au-
gusti et septembris. Et destructa fuerunt ambo dicta castra, quae bono-
niensium erant. Inde exivit proverbium, ut dicerent hi, qui in ludo scbao
corum ludebant: Scacco per Vignola aven Plumazo. Et eodem anno,
dum Imperator staret in obsidione castrorum Plumatii et Crevacori cum
parmensibus, mutinensibus et reginis, bononienses venerunt et combus-
serunt burgum Sancti Petri extra civitatem Mutinae, usque ad dictam
portam dictae civitatis. Eodem millesimo debellati sunt bononienses apuri
Vignolam a mutinensibus ct a parmensibus, et multi necati sunt et sub-
mersi in flumine, et multi ducti captivi. Rebellaverunt quidam principes
et barones in Marchia trivisina , ex quibus principalis fuit Azo marclrio
Hestensis cum parte sua, et trivixani.
Anno Domini mccxl. mortuus est frater Albertus pisanus generalis
minister ordinis fratrum Minorum, et substitutus fuit frater Aymo angli-
cus. Siquidem frater Helyas apostataverat , adhaerens Friderico. Et eodem
anno in mense januarii, die xvi. intrante dicto mense, congelavit flumen
Padi, ita quod homines transibant equestres et pedestres ab utraque
parte dicti fluminis. Et eo anno obsessa fuit Ferraria in mense februarii
et martii et aprilis a marchione Hestensi, qui dicebatur Azo, et a Gre-
gorio de Montelongo legato in Lombardia, et a duce Veneciarum. Et
omnes isti fucrunt ibi cum magno exercitu. Et tunc erat dominus Ray-
mundus de Sesso Potestas Ferrariae civitatis. Et ferrarienses reddiderunt
dictam civitatem cum domino Salinguerra dictis dominis Gregorio de
Montelongo et marchioni et duci. Et missus est dominus Salinguerra
Venecias captus, et alii nobiles de parte sua cum eo. Et stetit dictus
Salinguerra in conlinibus in civitate Venetiarum, et mortuus est ibi et
sepultus. Potens homo fuit et famosus et nominatus et magnae sapien-
tiae reputatus. Dominium Ferrariae optime habuit, sicut Guillielmus dc-
Markesella quondam habucrat, et marchioni Hestensi dederat, qui prius
in Ferraria nihil, quod suum esset, habebat. Revera civitas Ferrariae rc>
mani Pontificis est, et terra Ecclesiae. Et hoc audivi centies, quia septem
annis ibi habitavi, et etiam ab ore Papae Innocentii quarti in plena prae-
dicatione hoc audivi, quia semper tangebam eum, quando super fenestra
palatii episcopi Ferrariae praedicabat. Porro dominus Salinguerra solitus
52 [1240]
rrat dicere: Coelum coeli Domino; terram autem dedit filiis hominum,
quasi per hoc volens gloriari, quod potens esset in terris. Et tamen in
aquis Venetiarum mortuus est. Et, cum esset sapiens, filium habuit stul-
tum; sicut Salomon, Roboam. Hic dictus- est Jacobus Torellus, qui et
ipse proverbium suum solitus erat dicere: L asen da per la pare: botta
da, botta receve; quod est dicere: asinus percutit per parietem quando
recalcitrat: ictum dat et ictum recipit, idest, percussuram dat et per-
cussuram recipit. Quod rustici sapientissimum verbum reputabant eo quod
de Papa et Imperatore dictum esse credebant, qui tunc temporis discor-
des erant ad invicem. Et tunc temporis erat Papa Gregorius nonus, et
Imperalor Fridericus secundus. Et capta est Ravenna a dicto Imperatore,
postquam mortuus est Paulus Traversarius/Et nota quod in Ravenna anti-
quitus fucrunt im. nobilia casalia, sicut in pontificali Ravennae pluries legi.
Habitavi enim ibi per quinquennium. Et omnia illa casalia, quae erant
nobiliora et super alia, ad nihilum sunt redacta, quorum ultimum, quod
plus duravit, fuit casale domini Pauli Traversarii, quod diebus meis
omnino defecit. Fuit autem Paulus Traversarius pulcherrimus miles et
magnus baro, et ditissimus valde, et dilectus a civibus. Verumtamen
habuit aemulum et contradicentem sibi quemdam Anastasium in Ravenna.
Porro dominus Paulus filium habuit , ex quo remansit filia non legitimc
nata, quae dicta est Traversaria, a casali suo nomen sortita. Hanc saepe
vidi; et fuit pulcherrima domina ct bene morigerata , mediocris tamen
staturae, idest nec nimis longa, nec nimis parva. Hanc Papa Innocen-
tius quartus legitimavit, ut posset haereditare, et dedit eam in uxorem
domino Thomasio de Foliano , qui erat de Regio , et attinebat sibi , quem
etiam in Romagnola comitem fecit et placuit ravennatibus. Genuit autem
dominus Thomasius ex ea filium nomine Paulum, quem vidi pulcherri-
mum puerum et spetiosum valde, qui, cum pervenisset ad bivium pytha-
goricae litterae, ultimum diem clausit. Cumque devenisset ad mortem,
instituit sibi haeredem dominum Matthaeum de Foliano, qui processu
temporis bona occupavit ipsius. Sane post mortem domini Thomasii uxor,
quae fuerat ejus, iterum est maritata, quam in uxorem accepit nepos
marchionis Hestensis , scilicet dominus Stephanus filius Regis Hungariae ,
sanctae Elysabeth frater, sed non ex eadem matre, sed tantum ex patre.
Qui genuit ex ea (ilium speciosum, qui processu temporis mortuus est.
Et uxor domini Stephani mortua est et sepulta in sepulcro domini Pauli
[1240] 53
Traversarii in ecclesia sancti Vitalis in Artica apud Ravennam. Ipse vero
dominus Stephanus postmodum ivit Venetias et ibi in altissima pauper-
tate et summa miseria ultimum diem clausit. Et, ut tradidit Josephus
de Herode Agrippa loquens, non erat homo in quo mutabilitas fortunae
adeo posset deprehendi; et ut exemplificat de tribus ejus infortuniis, sic de
domino Stephano possumus exemplificare. Primo, in hoc male contigit ei,
quia post mortem Andreae Regis Hungariae, mater ejus de Hungaria
fugit praegnans, timens ne interficeretur ab hungaris, sicut aliam regi-
nam occiderant, scilicet sanctae Elysabeth matrem. Secundo, quia impo-
suerunt ci quod ex Dionysio quodam conceperat; ct ideo filii Regis
Hungariae fratrem eum non appellabant, nec ad habendam paternam
haereditatem admittebant. Et hoc dubium multis annis apud Regem Hun-
gariae fuit. Et multi fratres Minores de Hungaria, qui transibant per
Ferrariam, volebant ipsum videre, et dicebant quod Regi Hungariae patri
suo in habitudine corporis optime similis videbatur. Tertio, quia, cum
nutriretur Ferrariae in marchionis Hestensis curia, et separaretur quod
ei propinquitatis jurc deberet succedere, tamquam filius neptis filiae Al-
devrandini fratris, portatus fuit quidam puer parvus de Apulia super
asinum vel sumarium, natus ex quadam nobili muliere de Neapoli, et
ex quodam Rainaldo principe filio quondam Azonis marchionis Hestensis
de Ferraria, ut tunc dictum fuit, quem Rainaldum Imperator obsidem
tenebat in vinculis in civitate Neapoli. Si fuit res fictitia, malitiose com-
posita, an veritas, ignoro. Verum quomodocumque fuerit, Stephanus de
Ferraria fuit expulsus et habitavit Ravennae. Puer vero noviter conductus
dominium tenuit marchionis Hestensis . . . Et factus est pessimus homo
. . . bilem habuisset. Hic est Opizo Hestensis marchio, qui modo in
Ferraria dominatur, qui peccatis suis . . . est monoculus. Nam, cum in
Parasceve in hastiludio luderet, ab hastili hastae fracto dextrum oculum
sibi destruxit, et lumen ex toto amisit. Faciebat enim talia amore cujus-
dam mulierculae , quae praesens aderat. Item dictum fuit de eo , quod
. . . uxores tam nobilium, quam ignobilium de Ferraria constupraret.
Aliqui dixerunt istum Opizonem filium fuisse . . . Item illos de Fon-
tana, qui eum nutrierant et sublimaverant et exaltaverant , destruxit et
delevit et de Ferraria expulit. Multa alia mala fecit, et multa a Deo re-
cipiet, nisi convertatur ad ipsum. Cum domino Octobono, qui postea
Papa Adrianus fuit, talem habuit amicitiam, quod propinquam ejus ac
54 [1240]
copit uxorem, ex qua tres filios genuit et filiam unam. Et fuit primo-
genitus ejus Azo, qui uxorem habuit de parentela Papae Nicolai tertii
natione romani, qui dicebatur prius dominus Johannes Gajetanus cum
cardinalis existeret, et remansit cardinalis dominus Matthaeus Rubeus
filius domini Ursi fratris germani Papae. Iste Matthaeus Rubeus erat
ordinis fratrum Minorum secundum eorum regulam gubernator, protector
et corrcctor. Et Papa Nieolaus assignavit eum, et ordini dedit, cum
prius dominum Hieronymum petivissent, qui fuerat generalis minister
eorum. Secundus cardinalis de parentela Papae fuit dominus Jacobus de
Columna, qui totaliter est amicus ordinis fratrum Minorum. Et cum esset
juvenis et persona privata, idest non habens aliquam dignitatem, a Bo-
nonia, ubi studebat, venit Ravennam causa devotionis , ut ccclesias visi-
tarct, quia in Ravenna per totum mensem maji sunt in ecclesiis maxi-
mae indulgentiae, et multi vadunt illuc de diversis partibus mundi, ut
indulgentiam , quam semper optaverunt, piis supplicationibus consequan-
tur. Venit ergo Ravennam dominus Jacobus causa praedicta. Et habita-
bam Ravennae tunc temporis in conventu fratrum Minorum ecclesiae
sancti Pctri majoris, in qua corpus sancti Liberii, per columbam electi,
vencrationi habetur,'et fui ei assignatus socius et duxi eum ad omnia
Sanctuaria intus et extra, idest per civitatem et extra. Tertius cardinalis
de parentela Papae Nicolai tertii fuit dominus Latinus ex ordine fratrum
Praedicatorum. Hic, quantum ad similitudinem corporis , Petro de Lam-
bertinis de Bononia similis videbatur, secundum meum juditium. Hunc
Papa Nicolaus fecit legatum in Lombardia et in Tuscia et in Romagnola.
Et turbavit mulieres omnes cum quadam constitutione quam fecit, in
qua continebatur , quod mulieres haberent vestimenta curta usque ad
terram, et tantum plus, quantum est unius palmae mensura. Trahebant
enim prius caudas vestimentorum per terram longas per brachium et
dimidium. De quibus dicit Patecelus:

Et drappi longhi, ke la polvcr menna.

Et fecit hoc per ecclesias praedicari, et imposuit mulieribus sub praece-


pto; et quod nullus sacerdos posset eas absolvere, nisi ita facerent;
quod fuit mulieribus amarius omni morte. Nam quaedam mulier fami-
liariter dixit mihi, quod plus erat ei kara illa cauda, quam totum aliud
[1240] 55
vpstimentum quo induebatur. Insuper cardinalis Latinus praecepit in illa
constitutione, quod omnes mulieres tam juvenculae, quam domicellae,
quam maritalae et viduae, et matronae, in capitibus vela portarent. Quod
grave horribiliter fuit eis. Sed isti tribulationi remedium invenerunt, quod
minime potuerunt caudis. Nam vela faciebant fieri d3 bysso et serico, auro
intexta, cum quibus in decuplum melius apparebant, et magis ad lasci-
viam videntium oculos attrahebant. Quartus cardinalis de parentela Papae
Nicolai fuit dominus Jordanus frater germanus Papae, homo parvae lit-
teraturae, et quasi laycus. Sed quia caro et sanguis revelavit hoc Papae,
ideo fecit istos quatuor cardinales de parentela sua. Aedificavit enim
Sion in sanguinibus, sicut et aliqui alii romani Pontifices fecerunt ali-
quando. De quibus dicit Michaeas ete. . . . Credo certissime in conscientia
mea, et est mihi firmiter persuasum, quod mille fratres Minores sunt
in ordinc beati Francisci, cujus ordinis modicus et infimus frater sum
ego, qui magis ydonei essent ad cardinalatum habendum ratione scien-
tiae et sanctae vitae, quam multi, qui ratione parentelae a romanis Pon-
tificibus pluries sunt promoti. Non longe petatur exemplum. Papa Urbanus
quartus natione trecensis ad cardinalatum promovit dominum Angerum
nepotem suum, et sublimavit et exaltavit eum super omnes cardinales
curiae, quantum ad divitias et honores. Et erat prius vilis scholaris in
tantum, ut etiam aliorum scholarium, cum quibus studebat, carnes a
macello portaret. Et processu temporis repertum est, quod filius Papae
esset. Porro quartum infortunium domini Stephani fuit, quia domina
Traversaria uxor ejus, ex qua in civitate Ravennae et per Romagnolam
habebat divitias, gloriam et honorem, una cum filio ex ea progenito ,
ultimum diem clausit. Quocirca oportuit eum ire Venecias ad habitan-
dum, ct ibi in magna paupertate et miseria ultimum diem clausit. Post
haec, scilicet post mortem domini Stephani, venit quidam Guillielmottus
de Apulia cum quadam pedissequa, quae prius Paschetta dicebatur, et
imposuit ei nomen Aycam, et dicebat eam uxorem suam esse, et domini
Pauli Traversarii filiam. Revera Imperator Fridericus acceperat Aycam
domini Pauli Traversarii filiam, et miserat eam obsidem in Apuliam.
Postmodum vero iratus Imperator contra patrem ipsius puellae fecit
eam praecipitari in fornacem ignis ardentis, et sic animam coelo dediL
Nam quidam frater Minor nobilis homo de Raveona, frater domini Sego-
relli, qui in Apulia habitabat, nomine Ubaldinus, praesens fuit , et eam
56 [1240]
in confessione audivit. Et crat pulcherrima domina: nec mirum, quia
patrem pulcherrimum habuit. Vide Paulum Traversarium et vide Regem
Johannem, et dijudica si potes, quis pulcrior sit eorum. Ista vero Pa-
schetta, quae se domini Pauli filiam esse dicebat, et sibi Aycam nomen
imposuerat, turpis erat atque deformis, et ultra modum misera et avara.
Nam cum ea locutus sum in civitate Ravennae, ubi habitabam tunc
temporis, quando venit illuc, et vidi eam centies. Haec a domina sua
mores paternos didicerat et conditiones civitatis Ravennae. Insuper qui-
dam homo de Ravenna, quem bene cognovi, ibat frequenter in Apuliam,
ct eam de supradictis malitiose instruxit, sperans quod ab ea, si subli-
maretur, praemium obtineret. Hic dicebatur in vulgari dominus Hugo
de Barci, et fuit notus meus. Venit itaque Guillielmottus cum uxore sua
Ravennam. Et audientes ravennates laetati sunt, et exiverunt obviam
eis, ut cum gaudio susciperent eos. Exivi ct ego cum uno fratre socio
usque extra portam sancti Laurentii, et steti super fluminis pontem ex-
pectans et volens viderc quidnam vellet hoc esse. Cumquc expectarem ,
currebat quidam juvenis, qui dixit mihi: et quare non venerunt alii
fratres? In veritate, si Papa esset Ravennae cum cardinalibus , deberet
occurrere ad istam laetitiam contemplandam. Audiens haec, prospexi eum
et subrisi, dicens: benedicaris tu, fili; bene dixisti. Cum autem ingresst
fuissent Ravennam, ad ecclesiam sancti Vitalis statim iverunt, ut locum
sepulcri Pauli Traversarii primitus visitarent. Cumque Paschetta coram
archa domini Pauli staret, elevata voce coepit flere, quasi plangeret pa-
trem suum, dominum Paulum, virum nobilem, strenuum ct prudentem.
Et coepit facere nauseam, dedignans quod in sepulcro patris Traversaria
esset sepulta. Postmodum autem iverunt ad hospitia ordinata. Haec omnia
retulit mihi, qui praesens fuit et vidit, domnus Johannes monachus
sacrista sancti Vitalis, amicus meus. In crastinum autem Guillielmottus
locutus est in concilio ravennatum. Erat enim pulcher miles et magnus
prolocutor. Cumque perorasset, et concionando verba sua dixisset, plus
promiserunt ei et obtulerunt ravennates, quam ipse postulasset ab eis.
Gaudebant enim quod casale domini Pauli reviviscere posset. Consensit
etiam in hoc dominus Philippus archiepiscopus Ravennas, qui erat de
Tuscia. Et habuit Guillielmottus possessiones et terras domini Pauli , sicut
unquam dominus Paulus habuerat melius. Et abundavit pecunia et red-
ditibus; et aedificavit curtes et casalia ct muralia et palatia, et prospe
[1240] 57
ratus est multis annis, ut vidi oculis mcis. Post haec elevavit se contra
partem Ecclesiae; et ideo de Ravenna fuit expulsus. Et omnia sua pala-
tia et aedificia fuerunt destructa. Porro illa Paschetta uxor sua, quae
se Aycam nominari faciebat, filium ex eo non habuit; sed mittebat in
Apuliam, et pueros quinque annorum et septem inde portari sihi faciebat,
quos filios suos esse dicehat. Tandem mortuus est unus ex illis, quem
cum in archa domini Pauli sepelisset, coepit ejulando clamare et dicere:
magnitudines domini Pauli, ubi vos derelinquo? Magnitudines domini
Pauli, ubi vos derelinquo? Magnitudines domini Pauli, uhi vos derelin-
quo? Tandem, superabundantibus guerris, Furlivii ultimum diem clausit.
Et Guillielmottus in Apuliam est reversus, vadens spoliatus et nudus;
ita ut ille poeticum dicere posset :

Non eodem cursu respondent ultima primis.

Ouod autem hujusmodi fraudulentiae et derisiones et deceptiones possint


fieri in hoc mundo, minime dubitamus, quia inde plura habemus exem-
pla. Et primum de simulato Alexandro, tempore Augusti Caesaris, de quo
in historiis continetur, Secundum de comite Flandriae, qui in ultrama-
rinis partibus ultimum diem clausit. Post plures annos venit quidam qui
habitudinem corporis comitis in omnibus videbatur habere, et obtulit se
comitissae Flandriae, dicens quod pater suus esset, et multas conditio-
nes referebat, per quas conjectari poterat quod diceret verum. Cum
autem de consilio suorum quaesisset ab eo quis eum militem fecisset ,
respondere nescivit, ct ideo judicavit, quod suspendi deberet, Quod et
factum fuit. Tertium exemplum patet in Friderico Imperatore deposito ,
post cujus mortem repertus est quidam heremita reclusus qui , quantum
ad effigiem corporis, Imperatori similis in omnihus videhatur et multas
conditiones Regni et Imperii, curiaeque regalis peroptime noverat. Hunc
quidam principes et barones Siciliae et Apuliae, Regnum invadere ct
occupare volentes, ipso consentiente , de heremitorio extraxerunt, divul-
gantes quod viveret Imperator. Ideo enim iste heremita istis consentie-
bat , quia ex hoc sperabat assequi divitias et honores. Sed Manfredus filius
Friderici, qui princeps appellabatur, fecit eum capi, et diversis suppliciis
occidi praecepit. Nota quod ista deceptio de Friderico faciliter praesu-
mebatur posse fieri, pro eo quod in Sibilla legitur: Sonabit et in po-
pulis: vivit ct non vivit. Nam et ego ipse usque ad multos dies vix
Monumenia historica. Vol. III. 8
58 [1241]
potui crederc quod mortuus esset , nisi cum auribus meis ab ore Inno-
centii Papae quarti audivi, cum in pleno populo Ferrariae praedicaret, in
suo reditu de Lugduno. Eram enim juxta eum et semper eum tangebam ,
cum in praedicatione dixit: dominus ille quondam Imperator, adver-
sarius noster, et Dei ct Ecelesiae inimicus, ultimum diem clausit .
ut fmniter nuntiatum est nobis. Horrui, cum audirem, et vix potui
credere. Eram enim Johachita, et credebam et expectabam et sperabam
quod adhuc Fridericus majora mala essct facturus, quam illa, quae fece-
rat, quamvis multa fecisset. Quartum exemplum patet in quodam, qui
se Manfredum esse dicebat, filium Friderici, quem Rex Karolus frater
Lodoyci Regis Franciae in bello prostraverat. Et ideo Rex Karolus simu-
latum principem Manfredum oblatum sibi occidi mandavit. Et multos
tales diebus illis occidit Manfredos. Sed de hac materia satis sit dictum.
Diximus enim haec omnia occasione Pauli Traversarii, praeter intentio-
nem nostram. Quia spiritus ubi vult spirat; nec est in hominis ditione
prohibere spiritum. Nunc ad inchoatum millesimum revertamur. Igitur
millesimo ccxl. obsessa est Faventia per dictum Imperatorem, et tradi-
derunt se ei; et ingressus, non servavit eis pactum.
Anno Domini mccxli. capta est Faventia; sive concordavit cum dicto
Imperatore, ct non servavit eis fidem, ut dictum est. Mortuus est Papa
Gregorius nonus, qui fuit amicus et pater et benefactor ordinis fratrum
Minorum. Et substitutus est ei Coelestinus quartus natione mediolanen-
sis, qui cito obiit, scilicet infra spatium xvn. dierum. Et cessavit episco-
patus ab anno mccxli. usquc ad mccxliii. Quia et cardinales discordes
crant et dispersi. Et Fridericus vias clauserat usque adeo, ut multi ca-
perentur. Timebat enim ne aliquis transiret, qui Papa fieret. Nam et ego
ipse tunc temporis captus pluries fui. Et tunc didici et excogitavi scri-
berc litteras diversis modis sub cautela.
Anno Domini mccxlii. dominus Lamberteschus de Lamberteschis de
Florentia Potestas reginus fuit, qui libenter faciebat justitiam ct rationem
hominibus. Quia igitur praedictus Potestas libenter faciebat juditium et
justitiam, ideo quidam de Regio fecerunt rithmos de eo dicentes :

Venuto 1 1 lione
J)c terra florentina,
Pcr tenire raxone
In la cita regina.
[1245] 50
Et tunc Consilium Regii concessit ei libertatem faciendi qiiicquid vellet ,
ita quod omnes fuerunt in hoc concordes quasi. Et eodem anno fecit
fieri stratam de Razolo ct pontes super flumen Taleatae, et cavari fecit
castrum Razoli, et de turre dicti castri xxx. brachia fieri fecit.
Anno Domini mccxlm. electus est Innocentius quartus, natione lom-
bardus, de comitibus de Lavania, quae est in episcopatu jcnuensi, exeunte
mense junio in festo sancti Petri. Et sedit annis xi., mensibus v., die-
bus x. Hic fuit canonicus parmensis Ecclesiae, et causa destructionis
Parmae. Hic, ut posset Concilium congregare, fugit Lugdunum, quae est
nobilis civitas Galliarum in Burgundia juxta Rhodanum sita. Et fuit ibi
annis multis, scilicet usquc ad obitum Friderici. Quam civitatem intra-
vit MCCXLiiu. Hic suo tempore fecit magnum tractatum cum praedicto
Imperatore Friderico de pace componenda. Et dum ipsius adversus Ec-
clesiam contumatiam perpendisset , cum januerisium auxilio devenit in
Gallias. Et celebrans Concilium in Lugduno, ipsum Fridericum velut
hostem, privando Imperio, condemnavit. Procuravit etiam quod langra-
vius Thuringiae in Regem Alamanniae eligeretur. Post cujus mortem ,
electus fuit Guillielmus de Hollandia. Hic Lugduni canonizavit sanctum
Emundum confessorem, cantuariensem archiepiscopum. Ipse etiam cano-
nizavit, Perusii, beatum Petrum ordinis fratrum Praedicatorum, natione
veronensem, quem haeretici, propter ipsius contra ipsos praedicationem ,
inter Cumas et Mediolanum occiderunt. Canonizavit etiam sanctum Sta-
nislaum, Asisii in ccclesia beati Francisci, crakoviensem episcopum, qui
ab iniquo principe Friderico (?) fuerat interfectus. Innocentius, mortuo Fri-
derico Imperatore, Apuliam cum magno exercitu ingreditur. Post paulu-
lum Neapoli moritur et sepelitur. Per anticipationem ista hic dicta sunt.
nis temporibus floruit vita et scientia venerabilis dominus Hugo cardi-
nalis, frater Praedicatorum ordinis, qui, doctor theologus, doctrina sana
et perlucida totam Bibliam pustillavit. Concordantiarum in bibliotheca
primus auctor fuit: sed processu temporis factae sunt concordantiae me-
liores. Hunc Papa Innocentius sanctae Sabinae instituit presbyterum car-
dinalem. In quo statu laudabiliter se habuit usque ad diem ultimum vitae
suae. Item millesimo supraposito mortuus est dominus Nicolaus episco-
pus reginus, in curia domini Friderici Imperatoris, in Apulia, in civi-
tate Melfi, et sepultus fuit ibidem. Eodem anno et tempore electus fuit
dominus Guizolus Albiconum, praepositus sancti Prosperi de Castello, ia
00 [1244]
reginum episcopum, ct dominus Guillielmus de Foliuno similiter in regi-
uum episcopum. Et propter hoc fuit magna discordia inter Albicones et
illos de Foliano et Potestatem in mense septembris. Et postea confir-
uiatus fuit dictus dominus Guillielmus in reginum episcopum, eo quod
esset de parentela Papae domini Innocentii quarti, qui tunc romanae
Ecclesiae praesidebat. Sic etiam praedictus Papa abstulit episcopatum
parmensem Bernardo Vicio de Scotis, qui erat frater de Martorano, et
jam habebat illum sibi datum a Gregorio de Montelongo in Lombardia
legato. Et dedit Alberto de Sancto Vitale ex sorore sua suo nepoti. Et
dominus Rex Hencius filius domini Friderici Imperatoris accepit palatium
regini episcopi, et non permisit dictum Guillielmum episcopum in dictum
palatium ascendere, in odium Papae et partis adversae.
Anno Domini mccxliiii. mortuus est frater Aymo anglicus , generalis
minister ordinis fratrum Minorum, et substitutus est ei frater Crescen-
tius de Marcbia anchonitana, qui vetulus erat. Hic praecepit fratri Tho-
mae de Cellano, qui primum legendam beati Francisci fecerat, ut iterum
scriberet alium librum , eo quod multa inveniebantur de beato Francisco ,
quae scripta non crant. Et scripsit pulcherrimum librum tam de mira-
culis, quam de vita, quem appellavit: Memoriale beati Francisci in
disiderio animae. Sed processu temporis, a fratre Bonaventura generali
ministro, ex his omnibus compilatus est unus optime ordinatus. Et adhuc
multa reperiuntur, quae scripta non sunt. Dominus enim cotidie in di-
versis partibus mundi per servum suum Franciscum magna miracula
operari non desinit. Hic vocatus fuit ad Concilium ab Innocentio Papa
quarto per speciales litteras, quas ego vidi , ob depositionem Friderici.
Sed excusavit se propter senectutem, et misit loco sui fratrem Jobannem
de Parma, virum sanctum et litteratum, et qui ei postea in ordinis
successit regimine. In hoc millesimo missae sunt litterae omnibus cbri-
stianis per totum mundum a Roberto patriarcha Hierosolymitano , pessi-
mos continentes rumores, hoc modo: Ego Robertus patriarcha de Hie-
rusalem, licet indignus, notum facio cunctis, qui cbristiano censentur
nomine, quod in anno Domini mccxlml, xv. kalendas octobris, hoc est
vigilia sancti Lucae Evangelistae, facta fuerunt bella et traditiones multae
apud nos , hoc est videlicet in Terra Sancta. Prima destructio, quae facta
fuit in augusto, quando civitas Hierusalem destructa fuit a Colisiminis.
Seeunda destructio, quae facta fuit in vigilia sanctae Luciae in planicie
[1245] 61
de Gadar, hoc est sabulo albo, quando de domo templi fuerunt cccxu.
fratres milites, et cccxxnn. turropli penitus occisi. De domo sancti Jo-
hannis cccxxv. fratres milites, et cc. turropli similiter occisi sunt. De
domo alamannorum non remanserunt nisi tres fratres : alii omnes occisi
sunt , videlicet cccc. de eadem domo. De domo sancti Lazari milites le-
prosi omnes fuerunt occisi. Dominus Cayphas cum tota gente sua fuit
occisus. Comes Gualterius de Jaffa captus fuit, et omnes homines ejus
interfecti. Milites principis Antiochiae, qui erant ccc. , occisi fuerunt.
Milites Regis Cypri, qui erant ccc, similiter fuerunt occisi. Archiepisco-
pus Tyri cum tota gente sua fuit occisus. Episcopus de Rama fuit oc-
cisus. Insuper, quod pejus est, xvi. millia francorum et tantus numerus
aliorum, qui pro Christo sanguinem proprium effuderunt, quod quasi
sine numero possint enarrari. Et notandum , quod Soldanus de Damasco
et Soldanus de Camele et quidam magnus Saracenus , qui vocatur Nas ,
et omnis militia domini de Allap, qui nobiscum vinculo sacramenti et
fidelitate erant astricti, in quorum numero erant plusquam xxv. millia
saracenorum, traditores nostri fuerunt in finc belli, quorum nomina
maledicentur in saecula saeculorum, amen .
Anno Domini mccxlv. depositus est Fridericus praedictus Imperator ab
Imperio ab Innocentio Papa quarto apud Lugdunum, civitatem Galliarum,
in pleno congregato Concilio. Ob quam causam expulit dictus Imperator
omnes amicissimos dicti Papae de Parma et Regio maxime, et quosdam
cepit. Et fecit exercitum supra Mediolanum; sed non prospere ei cessit.
Item praedicto millesimo Lodoycus Rex Franciae venit Cluniacum ad
dominum Papam Innocentium quartum, et habuit cum eo familiare col-
loquium. Item praedicto millesimo, in civitate Regii, in die anni novi ,
in dominica die, fuit maximum sturmum circa domum Scazani, et dic
lunae sequenti inter Robertos et illos de Sesso. Et dedecus habuerunt
tunc illi de Sesso. Et domus illorum de Calegariis fuit combusta. Et
propter hoc expulsi fuerunt de civitate Gibertus Tarasconum, et Asche-
rius de Ascheriis, et Vivianus Meliorati, qui dicebatur combuxisse, vel
consensisse. Et fuerunt graviter condemnati. Et quodam die lunae, tertio
intrante julio, venerunt dominus Symon Johannis Bonifacii de Manfredis,
et dominus Maravonus de Bonicis , cum multis peditibus et balesteriis ,
Regium. Et combusserunt portam sancti Petri et intraverunt civitatem
violenter. Et illa die lunae et die martis sequenti fuerunt maxima sturma
62 [1246]
per civitatem. Et pro illo facto fucrunt expulsi de civitate per Impera-
torem omnes Roberti et illi de Foliano et Lupicini et filii domini Johan-
nis Bonifacii et Manfredus de Palude et Canini et quamplures dictac
partis de Parma. Et quamplures de Regio fuerunt ducti cum Imperatore.
Et eo anno Innocentius Papa quartus erat Lugduni super Rhodanum cum
curia et cardinalibus, qui dictum Imperatorem Fridericum de Imperio
privavit, et excommunicavit et deposuit. Et dictus Imperator bannivit
Papam et cardinales atquc legatos. Et tunc in mense octobris ivit Impe-
rator contra mediolanenses super Tisinum ; et Henzus ejus filius supra
Taleatam Addae cum parmensibus, cremonensibus et reginis. Et cepe-
runt Gorgunzolam. Ad cujus obsidionem fuit captus Rex et recuperatus
per populum parmensem et reginum.
Anno Domini mccxlvi. rebellaverunt Tebaldus Franciscus, et multi alii
barones de Apulia contra Fridericum quondam Imperatorem. Et capti
fucrunt in Cappotio castro diu obsesso et miserabiliter afllicti, tam viri,
quam mulieres, et parvuli eorum. Eodem millesimo dominus Hubertus
marchio de Pelavicinis per Imperatorem Fridericum factus fuit Potestas
reginus. Et fuit in obsidione castrorum Rosenae et Filinae, quae sunt
in episcopatu regino. Et cepit praedicta castra per concordiam. Item prae-
dictus dominus Tebaldus Franciscus aliquando fuit Potestas parmensis.
Anno Domini mccxlvii. perdidit Fridericus Imperator, jam depositus,
Parmam, exeunte junio. Haec est civitas mea, idest ex qua sum ego.
Et obsedit eam a mense julii usque ad mensem februarii. Eodem anno,
cum civitas mea esset obsessa, exivi de Parma, et ivi Lugdunum. Et
audiens Papa, statim in feslo omnium Sanctorum misit pro me. Ab illo
enim die, quo de Parma rccesscram et Lugdunum perveneram, non
habuerat Papa nova, sive rumores, de Parma. Praestolabatur enim exitum
rei. Cumque familiariter in camera sua cum eo fuissem locutus solus
cum solo, inter multa, quae ad invicem diximus, absolvit mc ipse ab
omnibus peccatis meis: insuper et officium praedicationis mihi imposuit.
Sed et eodem millesimo, parum antequam Parma a Friderico recessis-
set, factus erat frater Johannes de Parma gencralis minister, in generali
capitulo celebrato Lugduni, in mense augusti, Papa Innocentio quarto
ibidem morante. Item codem millesimo dominus Bosus de Dovaria fuit
Potestas reginus. Et tenuit reginos duobus mensibus cum Rege apud
Guastallam. Et eodem anno dominus Rex cum Ycilino ceperunt dominum
[1247] 63
Hugonem de Robertis de Rcgio, cum multis aliis, apud Fanum. Est
autem Fanum quaedam villula in episcopatu regino prope Lenciam. Item
Bibianum et Tortilianum et Cavillianum, in qua sunt canales et prata.
Destruxerunt etiam Bersellum et Bercitum, et totum episcopatum par-
mensium a Lencia citra versus castrum Berselli , et pontem , quem man-
tuani fecerant, ceperunt. Et eodem anno captum fuit navigium mantua-
norum apud Bersellum, et aliud postea ad Gramignatium. Et multi mortui
et necati de mantuanis fuerunt. Et mantuani combusserunt totum episco-
patum cremonensium a Torexella inferius. Et apud Luxariam steterunt
mediolanenses, brixienses, ferrarienses, bononienses et veneti duobus
mensibus. Erat enim valida guerra et intricata et periculosa. Nam res-
publica contra Ecclesiam cum suis sequacibus vivaciter insurrexerat ,
et e converso. Et patriarcha antiochenus obiit apud Lugdunum , qui fuit
de Robertis de Regio , et tempore magni terraemotus erat episcopus bri-
xiensis. Et cum ad clamorem cujusdam fratris Minoris, qui morabatur
cum eo, dum episcopus esset, camera fuisset egressus, et post egres-
sum immediate, ex concussione terraemotus, camera cecidisset; ita hoc
beneficium cognovit a Deo, quod totaliter est conversus ad ipsum. Nam
statim sine aliqua mora emisit votum et firmiter Deo promisit, quod
omnibus diebus vitae suae castitatem servaret, quam non scrvabat prius,
ct quod omnibus diebus vitae suae nou comederet carnes, quod invio-
labiliter observavit. Tamen familiae suae abundanter dabat, juxta verbum
Chrysosthomi etc. Faciebat quod dicit Apostolus ad Romanos xn. : Gaudere
cum gaudentibus, flere cum flentibus, quod optime faciebat. Sciebat enim
solatiari quando volebat. Unde cum, quadam die cum tota curia sua discum-
beret et cum aliis multis, vidit quod quidam joculator argenteum coclear
abscondit furtive. Vocavit itaque patriarcha servientem, et dixit ei: non tibi
reddam meum coclear, nisi quihbet de mensa tibi prius reddiderit suum.
Dicit enim Apostolus ad Ephesios mi. : Qui furabatur, jam non furetur.
Et ita his verbis reddidit senescalcum sollicitum , et recuperavit coclear
suum. Item iste patriarcha parvae litteraturae fuit; sed recompensabat
hunc defectum in aliis bonis, quae faciebat. Nam largus eleemosynarius
fuit, et cotidie cum ix. lectionibus officium defunctorum dicebat. Quia
igitur patriarcha antiochenus continuavit bonam vitam, ex quo totalitor
cor suum dedit ad diligendum Deum, ideo Deus eum in morte miraculis
gloriosum, et servum et amicum suum fuisse ostendit; quae non scribo,
G4 [1247]
et causa brevitatis, ct quia ad alia dicenda festino. Porro cum patriar-
cha antiocheno multis annis stetit frater Henricus pisanus, qui fuit c.v
ordine fratrum Minorum, qui multa bona de praedicto patriarcha mihi
et aliis fratribus referebat frcquenter. *Iste frater Henricus pisanus fuit
pulcher homo, mediocris tamen staturae, largus, curialis, liberalis et ala-
ccr. Cum omnibus bene conversari sciebat condescendendo se moribus
singulorum, fratrum suorum gratiam habens et saecularium, quod pau-
corum est. Item sollemnis praedicator ct gratiosus clero et populo fuit.
Item sciebat scribere, miniare, quod aliqui illuminare dicunt (pro eo
quod ex minio liber illuminatur ), notare, cantus pulcherrimos et dele-
ctabiles invenire, tam modulatos, idest fractos, quam firmos. Sollemnis
cantor fuit. Habebat vocem grossam et sonoram, ita ut totum repleret
chorum. Quillam (?) vero habebat subtilem, altissimam et acutam, dul-
cem, suavem et delectabilem supra modum. Meus custos fuit in senensi
custodia, et meus magister in cantu, tempore Gregorii Papae noni. Et
tunc vivebat frater Luchas apulus ex ordine fratrum Minorum, cujus est
Sermonum Memoria, qui fuit scholasticus et ecclesiastieus, et litteratus
homo. Et in Apulia, in theologia eximius doctor, nominatus, sollemnis,
atque famosus, cujus anima per misericordiam Dci requiescat in pace ,
amen. Iste frater Henricus pisanus fuit roorigeratus homo, et Deo devo-
tus et beatae Virgini et beatae Mariae Magdalenae. Nec mirum, quia
ecclesia suae viciniae Pisis habebat vocabulum hujus sanctae. In civitate
etiam pisana, beata Virgo vocabulum babebat matricis ecclesiae. ln qua
fui a pisano archiepiscopo diaconus ordinatus. Multas cantilenas fecit
frater Henricus et multas sequentias. Nam illam litteram fecit et cantum :

Christe Deus, Christe meus ,


Christe Rex et Domine

ad vocem cujusdam pedissequae, quae per majorem ecclesiam pisanam


ibat cantando:

E tu no cure de me; e no curaro de te.

Item illam cantilenam fecit , litteram cum triplici cantu , scilicet :

Miser homo , cogita facta Creatoris.


[1247] 65
Item cantum fecit in illa littera magistri Philippi cancellarii parisiensis ,
scilicet:
Homo, quam sit pura mihi de te cura.

Et quia cum essct custos, et in conventu senensi in infirmitorio jacerct


infirmus in lecto, et notare non posset, vocavit me et fui primus, qui,
eo cantante, notavi illum cantum. Item in illa alia littera, quae est cati-
cellarii, similiter cantum fecit, scilicet:

Crux , de te volo conqueri.


Et:
Virgo, tibi respondeo.
Et:
Centrum capit circulus.
Et:
Quisquis cordis et oculi.
Et in illa sequentia :
Jesse virgam humi Davit,

delectabilem cantum fecit, et qui Iibenter cantatur, cum prius haberet


cantum rudem et dissonum ad cantandum. Litteram vero illius sequen-
tiae fecit Ricardus de Sancto Victore, sicut et multas alias fecit sequen-
tias. Item in hymnis sanctae Mariae Magdalenae, quos fecit praedictus
cancellarius parisiensis, scilicet:

Pange, lingua, Magdalenae

cum aliis sequentibus hymnis, cantum delectabilem fecit. Item de Resur-


rectione Domini fecit sequentiam, litteram et cantum, scilicet:

Natus, passus Dominus


Resurrexit hodie.

Secundum vero cantum, qui ibi est, idest concantum, fecit frater Yita
ex ordine fratrum Minorum, de civitate lucensi, melior cantor de mundo
tempore suo in utroque cantu, scilicet firmo ct fracto. Vocem habebat
Monumenta historica. Vol. III. 9
66 [1247]
gracilem sive subtiiem et delectabilem ad audiendum. Non erat aliquis
adeo severus, qui non eum libenter audiret. Coram episcopis, archiepi-
scopis, cardinalibus et Papa cantabat, et libenter audiebatur ab eis. Si
quis loqueretur cum frater Vita cantaret, statim Ecclesiastici verbum
resonabat ibidem (Eccl. xxxn.): Non impedias musicam. Item si quando
cantabat philomena, sive lisignolus in rubo, vel sepe, cedebat isti, si
cantare volebat, et auscultabat eum diligenter, nec movebatur de loco,
et postmodum resumebat cantum suum, et sic alternatim cantando, voces
delectabi1es et suaves resonabant ab eis. Ita curialis de cantu suo fuit,
quod nunquam se excusavit, nec occasione vocis laesae, sive a frigore
impeditae, vel aliqua alia de causa, quando fuit ad cantandum rogatus.
Et ideo illi versus, qui dici consueverunt, in eo locum habere non
poterant , scilicet:

Omnibus hoc vitium est cantoribus, inter amicos


Ut nunquam inducant animum cantare rogati.

Matrem habuit et sororem, quae fuerunt optimae et delectabiles canta-


trjces, Hic feciA illam sequentiam:

Ave, mundi spes, Maria,

litteram et cantum. Hic fecit multas cantilenas de cantu melodiato , sive


fracto, in quibus clerici saeculares maxime delectantur. Hic fuit meus
magister in cantu in civitate sua lucensi, eo anno, quo sol ita horribi-
Hter obscuratus fuit, mccxxxix. Item, cum dominus Thomas de Capua,
qui erat romanae curiae cardinalis et melior dictator de curia, fecisset
sequentiam illam:
Virgo parens gaudeat,

et rogasset fratrem Henricum pisanum, ut faceret in cantu, et fecisset


delectabilem et pulcrum atque ad audiendum suavem, frater Vita fecit
ibi secundarium cantum, idest concantum. Semper enim quando inve-
niebat aliquem fratris Henrici simpKeem cantum, libenter ibidem facie-
bat secundarium cantum. Item hunc fratrem Vitam dominus Phylippus
archiepiscopus ravennas assumpsit, ut esset de familia sua, cum esset
[1247] 67
legatus in aquilejensi et gradensi patriarchatibus,. m ragrasiensi, raven-
nate, mediolanensi et januensi civitatibus et dioecesibus ac ppovinciis,
nec non et generaliter in Lombardia, Romagnola et Marchia trivisina.
Assumpsit autem eum, lum quia de contrata sua erat, tum quia frater
Minor, tum etiam quia optime cantarc et dictare seiebat. Mediolani obiit,
\u loeo fratrum Minorum sepultus. Macilentus homo fu.it et graeilis, et
J( in statura majoiy quaro frater Benricus.. Vox ejus magis pertinebat ad
^ cameram^ quam ad chorum. Pluries exivit ordinem et pluries rediit, ita
tamen quod intrabat ordinem sancti Benedicti. Et quando redire volebat ,
semper parcebat ei Papa Gregorius nonus et propter amorem beati Fran-
eisci, et propter dulcedincm cantus suL Nam quadam vice ita delecta-
biliter cantavit, quod quaedam monachar quae eum auscultabat, ut se-
queretur eum se per fenestram dejeciL Sed non potuit, quia ex casu
illo sibi tibiam fregit. Ideo bene dixit frater Aegidius perusinus (non ,
quia de Perusio fuerit, sed quia ibi diu vixit, et vitam fmivit), homo
extaticus et totus divus, quartus in ordine frater, computato beato Fran-
eisco; dixit enim: Magna gratia est non haberc gratiam. Et loqueba-
tur de gratiis non gratis datis, sed acquisitis, propter quas nonnulli
frequenter male faciunt facta sua; Sane frater Henricus pisanus intimus
meus amicus fuit, et talis vere, qualero describit Sapiens inProv. xviu.:
Vir amabilis ad socictatem, magis amicus crit, quam fratcr, Nam
et ipse fratrem habebat in ordine contemporaneum mihi, et ego fratrem
eontemporaneum sibi. Et longe plus me diligebat, ut dixit, quam ger-
manum et proprium fratrem. Hic factus fait minister in Graecia, quae
est provincia Romaniae,. et mihi obedientialem litteram dedit, per quam
possem, si mihi placeret, ire ad eum et esse de provintia sua, cum
quocumque socio voluissem. Insuper et promisit mihi Bibliam se datu-
rum et alios libros multos* Sed non mr quia eodem anno, quo pervenit
illuc, ultimum diem clausit. Obiit autem in quodam provinciali capitulo
celebrato Corinthi. In quo loco sepultus, requievit in pace. Prophetavit
autem, sive futura praedixit,. audientibus fratribus, qui in capitulo erant,
dicens: nunc dividimus libros decedentium fratrum, sed poterit esse ,
(juck! usque ad breve tempus dividentur et nostri. Revera ita factum fuit,
quia in eodem capitulo fuerunt libri sui divisi. Nos aliter historias nar-
rare non possumns, nisi sicwt de facto fuerunt, et vidimus oculis nostris
tempore Imperii Friderici, et post mortem ejus annis multis , usque ad
68 [1247]
dies nostros, in quibus scribimus haec anno Domini mcclxxxiiii. Ego
quoque scribendo diversas chronicas, simplici et intelligibili stylo usus
sum, ut neptis mea, cui scribebam, posset intelligere quod legebat; nec
fuit mihi cura de verborum ornatu, sed tantum de veritate historiae con-
scribendae. Neptis autem mea soror Agnes est, filia fratris mei, quae
cum pervenit ad bivium pytagoricae litterae, monasterium parmense est
ingressa ordinis sanctae Clarae, ct usque in hodiernum diem perseverat
in servitio Jesu Christi anno Domini mcclxxxiiil, quo scribimus ista.
Habuit autem ista soror Agnes neptis mea intellectum maximum in Scri-
ptura, et ingenium bonum atque memoriam, linguam etiam ad loquendum
delectabilem atque disertam. Igitur cum Fridericus Imperator esset de-
positus de Imperio ab Innocentio Papa quarto, anno Domini mccxlv. ,
erat amaro animo, vcluti si ursa, raptis catulis, in saltu saeviat. Et con-
, venerunt ad eum omnes, qui erant in angustia constituti et oppressi
aere alieno, et amaro animo. Et factus est princeps eorum. Sed audi ,
quod Sapiens in Prov. dicit, xvil: Expedit magis ursae occurrcre ra-
ptis foetibus , quam fatuo confidenti in stultitia sua. Qualis fuit Fri-
dericus, qui beneficia, quae sibi Ecclesia contulerat, non cognovit. Immo
Ecclesiam romanam fuit totaliter et crudeliter persecutus. Sed non impune.
Dicit Sapiens in Prov. xvu.: Qui reddit mala pro bonis, non recedit
malum de domo ejus. Quod evidenter in Friderico videmus completum ,
cujus domus totaliter est destructa. Igitur anno Domini mccxlvii. pauci
milites de Parma, banniti Imperatoris, qui habitabant Placentiae, et erant
viri cordati, robusti et fortes, et ad bella doctissimi, et erant amaro
animo, tum quia domus eorum destructae in Parma, tum quia vita ne-
quam hospitandi de domo in domum (erant enim exules et banniti, et
habebant familiam grandem et modicam pecuniae quantitatem : ex inspe-
rato enim exiverunt de Parma, ne involveret et caperet eos Imperator),
venerunt de Placencia et intraverunt Parmam, et expulerunt partem
Imperatoris die xv. intrante junio. Cum autem de Placentia pervenissent
ad villam Nuceti, in quodam prato congregati, et armati in equis, con-
cionati sunt ibi , et elegerunt dominum Hugonem de Sancto Vitale suum
capitaneum et vexilliferum, scientes quia, ubi non est gubernator, popu-
lus corruet. Erat autem dictus dominus fortis et doctus ad bellum , et
homo sapiens. Erat autem ibi dominus Ghibertus de Gente, magnus
concionator et magnus prolocutor, qui ait: Sic cum inimicis nostris
[1247] G9
congrediamur , ut Dominum proponamus . Dixit autem dominus Ghe-
rardus de Arcili : Habeamus audaciam et simus parati aut vivere , aut
mori fortiter, et nullus retrocedat, aut pavore formidet. Dominus enim
in fortibus dimicabit, ct auxilium suum vobis de coelo impendet .
Talibus igitur sermonibus animati, venerunt et fecerunt magnum prae-
lium cum Potestate et militibus Parmae ad Burghettum de Tauro, et
ibi interfecerunt Potestatem Parmae, scilicet dominum Henricum Testam
de Aretio, qui fuit notus et amicus meus et omnes fratres Minores in-
time diligebat. Et militem suum similiter interfecerunt, et dominum Man-
fredum de Cornazano, et dominum Hugonem domini Magnarotti de Vice-
dominis, et plures alios. Et fuit ibi vulneratus dominus Bartholus Taber-
nerius, qui fugit ad Costam-mezanam cum quibusdam suis amicis. Et
tunc tbeotonici Imperatoris dixerunt bannitis Imperatoris: venite ad Par-
mam, et capiatis civitatem secure, quia non resistemus vobis. Et incon-
tinenti venerunt isti milites parmenses, ab Imperatore banniti, ad dictam
civitatem, nemine contrastante, et eam ceperunt et tenuerunt. Et consi-
lium et contionem congregaverunt parmenses, et elegerunt dominum
Gherardum de Corigia in Potestatem parmensium. Et hoc fuit die domi-
nico xvi. intrante mense junii. Et die lunae tempestive dicti parmenses
miserunt ambaxatores Communi Regii dominum Armannum Scotum, et
alium cum eo, qui petebant captivos Parmae sibi dari, qui Regii deti-
nebantur in vinculis. Et tunc dominus Bosus Potestas reginus noluit eos
audire. Potuerunt autem isti forbanniti Parmam faciliter invadere et ca-
pere multiplici ratione. Prima, quia Rex Hencius, cui pater custodiam
Parmae commiserat, iverat cum cremonensibus ad obsidendum quoddam
castrum in episcopatu brixiensi, quod dicebatur Quinzanum. Secunda
ratio est, quia Imperator erat in quadam civitate Lombardiae, quae ap-
pellatur Taurinum. Ibat enim Lugdunum, ut caperet cardinales et Papam.
Et, prout dicitur, aliqui promiserant romanam curiam tradere in manus
ipsius. Sed cogitaverunt consilia, quae non potuerunt stabilire. Quare?
Quia de Deo scriptum est, Job. v.: Qui dissipat cogitationes maligno-
rum, ne possint implere manus eorum quae ceperant. Tertia ratio
est, quia dominus Bartholus Tavernerii illa die tradebat filiam suam do-
minam Mariam nuptui cuidam brixiensi, qui venerat Parmam pro ea.
Et illi, qui occurrerunt parmensibus venientibus, in illo convivio come-
derant, et vino et affluentissimis dapibus pleni erant. Et surrexerunt a
70 [1247]
prandio et primo congressu credebant omnes involvere. Et ideo quia
quasi ebrii erant, tam in Burghetto, quam in glarea fluminis Tauri,
fuerunt ab eis mortui et profligati. Quarta est, quia parmensis civitas
undique erat aperta; nullam enim habebat clausuram. Quinta ratio est,
quia hi, qui ad ingrediendum veniebant, occurrentibus , cancellatis ma-
nibus, signum crucis faciebant, dicentes: amore Dei et beatae Virginis
matris ejus, quae in hac civitate est domina nostra, placeat vobis, ut
redeamus ad civitatem nostram, quia sine culpa fuimus expulsi et for-
banniti; et cum omnium pace revertimur, nec alicui aliquam injuriam
inferre intendimus. Audientes hoc parmenses, qui per stratam sine armis
eis occurrerant, ad misericordiam flexi sunt propter humilitatem eorum,
cognoscentes etiam quod pacifice veniebant. Dixeruntque eis: ingredimini
civitatem securi in nomine Domini, quia etiam manus nostra vobiscum
erit in omnibus istis. Sexta ratio est, quia hi, qui in civitate erant, non
intromittebant se de negotiis istis, quia nec cum istis, qui venerant ,
erant, nec pro Imperatore pugnabant. Sed sedebant trapezitae, sive cam-
psores, ad teloneum suum, et alii artistae non dimittebant propter hoc,
quin operarentur in stationibus suis, ac si nihil esset. Septima ratio est,
quia nobiles et potentes, qui erant in civitate ex parte Imperii, statim,
relicta civitate, difiuderunt se per episcopatum ad castra et fortitudines
suas , timentes eas amittere. Octava ratio est , quia etiam theotonici Im-
peratoris, audientes quod Potestas Parmae erat ab istis occisus, timen-
tes mori, invitabant istos, ut pacifice de civitate facerent quicquid vel-
lent. Idem etiam fecemnt custodes palatii Communis et turris . . . Quasi
duo reges fuerunt dominus Henricus Testa Potestas Parmae, et dominus
Bartholus Tabernerius, qui pro Imperatore erat capitaneus in Parma
partis Imperii. Isti duo non potuerunt stare coram eo, scilicet cuneo,
vel exercitu veniente, qui certe valde modicus erat. Nona ratio est, quia
maximum sperabant in brevi a diversis habere auxilium. Primo, a Papa
Innocentio quarto, qui multos propinquos et affines habebat in Parma ,
et quia Parma contra Imperatorem inimicum suum pugnare volebat, et
jam inchoaverat pugnam. Secundo, a Gregorio de Montelongo in Lom-
bardia legato, qui Mediolani erat paratus venire cum domino Bernardo
Rolandi Rubei de Parma, cognato domini Papae Innocentii quarti, et
cum mediolanensibus . . . mitteretur pro eis . . . Tertio, a placentinis.
Quarto, a comite Sancti Bonifatii de Verona. Quinto, a bononiensibus
[1247] 71

et ferrariensibus , et a parte totius Ecclesiae. Sed hic praetermittendum


non est, ut labyrinthus amodo cognoscatur, quod pars Ecclesiae de Mutina
extra civitatem suam erat; pars autem Imperii in civitate. Idem erat in
Regio; idem, processu temporis, in Cremona. Et ideo fuit validissima
guerra temporibus illis, quae multis annis duravit. Nec poterant homi-
nes arare, nec seminare, nec metere, nec vineas facere, nec vindemiare ,
nec in villis habitare. Et hoc fuit maxime in Parma et in Regio et in
Mutina et in Cremona. Verumtamen prope civitates laborabant homines
cum custodia militum civitatum, qui per quarterios dividebantur secun-
dum portas civitatum. Et milites armati custodiebant operarios tota die
et rurales operabantur in agricoltura. Et hoc oportebat fieri propter be-
ruarios et latrones et praedones , qui multiplicati erant nimis. Et capie-
bant homines et ducebant ad carceres, ut se redimerent pro pecunia.
Et boves auferebant et comedebant, vel vendebant. Et nisi se redimerent,
suspendebant eos per pedes et per manus, et dentes eis abstrahebant ,
et buffones sive rospos ponebant in ore ipsorum, ut citius se redimerent:
quod erat eis amarius et abominabilius omni morte. Et crudeliores de- ^
monibus erant. Et ita libenter videbat homo hominem tempore illo eun-
tem per viam, sicut libenter videret diabolum. Semper enim suspicabatur
unus de alio, quod vellet eum capere et ad carcerem ducere, ut essent
redemptio animae viri divitiae ejus (Prov. xm.). Et in solitudinem
redacta est terra, eo quod non esset nec cultor, nec transiens per eam.
Nam in diebus Friderici, ex quo maxime ab Imperio fuit depositus, et
Parma contra eum rebellavit et levavit calcaneum , quieverunt semitae :
et qui ingrediebantur per eas , ambulaverunt per ealles devios ( Judi-
cum v. ). Et multiplicata sunt mala in terra. Et multiplicatae sunt aves
et bestiae sylvestres vehementer nimis, ut faxiani et perdices et qualiae,
lepores et caprioli, cervi, bubali, porci sylvestres et lupi rapaces. Non
enim inveniebant in villis , secundum antiquam consuetudinem , quas co-
mederent bestias, agniculos sive oves, eo quod villae totaliter essent
combustae. Et ideo lupi congregati in maxima multitudine circa foveas
alicujus civitatis, clamabant clamoribus magnis, prae nimia famis angu-
stia. Et ingrediebantur civitates de nocte, et devorabant homines , qui
sub porticibus dormiebant, seu in plaustris, nec non et mulieres et par-
vulos. Quandoque etiam perfodiebant parietem domorum et suflbcabant
parvulos in cunabulis. Nullus posset credere, nisi vidisset , sicut ego vidi ,
72 [1247]
horribilia, quae fiebant tempore illo, tam ab hominibus, quam a bestiis
diversimodi generis. Vulpes etiam multiplicatae sunt nimis in tantum ,
ut etiam duae ascenderent infirmitorii tectum, apud Faventiam, propter
duas gallinas, quae sub crina (?) inferius erant, tempore carnisprivii.
Ex quibus in eodem loco fratrum Minorum cepimus unam, ut vidi oculis
meis, quia ibi eram. Et habitavi v. annis in Faventia, et v. inlmola,
ct v. in Ravenna, et in aliis locis Romagnolae pluribus annis, et in
Baguacavallo uno anno, et in loco Montisregii uno anno. Nam ista ma-
ledictio guerrarum totam Romagnolam occupavit, invasit et destruxit,
tempore quo eram ibi. Et quando bononienses obsederunt Furlivium cum
lombardis et aliis adjutoribus suis , in illa obsidione fui cum eis. Simi-
liter in Faventia postmodum habitabam, quando bononienses eam obsi-
derunt cum lombardis et aliis suis amicis. Sed non potuerunt eam capere,
sicut Domino placuit, et beato Francisco , in cujus vigilia omnis reces-
sit obsidio. Item in Imola morabar, quando quidam saecularis dixit mihi,
quod xxvu. murilegos grandes et pulcros cum decipula ceperat in qui-
busdam villis eombustis, et vendiderat pelliparis pelles eorum, de quibus
nulli dubium sit, quod domestici in villis suis quondam fuerunt tempore
pacis. Porro sextum auxilium, quod habuerunt parmenses, qui ingresst
sunt civitatem, fuit, quia non solum Imperator excommunicatus et ab
Imperio depositus erat, verum etiam Papa Innocentius quartus absolverat
omnes a dominio suo, ut patet in fine illius epistolae, quae de deposi-
tione ipsius scripta fuit in Concilio generali, ubi dicitur ita: Omnes,
qui ei juramento fidelitatis tenentur adstricti , a juramento hujusmodi
perpetuo absolventes, auctoritate Apostolica firmiter inhibendo praecipi-
mus, ne quisquam de cetero sibi tanquam Imperatori, vel Regi pareat,
vel intendat, et decernendo quoslibet, qui deinceps ei velut Imperatori,
aut Regi consilium vel auxilium praestiterint, seu favorem, ipso facto
excommunicationis vinculo subjacere . Digne et juste hoc promeruit
Fridericus propter ingratitudinem suam. Erexit enim cervicem et calca-
neum contra Ecclesiam, quae eum nutrierat, et ab inimicis suis defen-
derat et ad Imperium sublimaverat. Et persequebatur et impugnabat Ec-
clesiam toto corde: quac magna erat ingratitudo. Et talis fuit Fridericus ;
ct ideo merito ab Imperio depositus fuit. Non enim cognovit gratiam
sibi factam. Et nota, quod omnia, quae supra dixi de illa maledictione
guerrarum, ct sterilitate terrarum, et abundantia sylvestrium bestiarum,
[1247] 73
Iicet per anticipationem a me dicta sint, tamen tempore suo vera fue-
runt, scilicet ex quo Parma a dominio Friderici recessit, Ecclesiaeque
adhaesit. Nunc ad primitivum cursum nostrae historiae revertamur. Cum
igitur anno Domini mccxlvh. audisset Rex Hencius, qui cum cremonen-
sibus erat in obsidione Quinzani, quod forbanniti Imperatoris patris sui ,
qui habitabant Placentiae, violenter Parmam intrassent, dissolutae sunt
manus ejus; et, dimissa obsidione Quinzani, lestinavit et venit tota no-
cte, non cantando, sed sub silentio gemebundo, veluti cum exercitus
post fugam solet reverti de bello. Habitabam tunc temporis in conventu
Cremonae in ordine fratrum Minorum, quia frater Minor eram. Et ideo
optime cognovi haec omnia. Nam summo diluculo statim fuerunt cremo-
nenses cum Rege Hentio in Consilio congregati, et usque ad altissimam
terciam illud Consilium est protractum. Postmodum comederunt festinan-
ter, et, praecedente carrotio, unanimiter sunt egressi. Non remansit in
Cremona ex eis quisquam , qui armatus posset incedere et in bello con-
fligere. Et est in conscientia mea , quod , si sine mora Parmam ivissent
et viriliter dimicassent, absque dubio eam recuperassent; tum quia Parma
totaliter undique erat aperta, nullam clausuram habens; tum quia non-
dum venerat eis auxilium ; tum etiam quia illi , qui erant in civitate prius ,
indifferenter se habebant, quia nec cum his, qui noviter intraverant,
erant, nec cum his qui exiverant esse disposuerant, sed simpliciter facta
sua facere intendebant. Nam, si sciret unus inimicus conditiones sui al-
terius inimici, frequenter posset eum offendere. Domini autem nutu col-
locavit se Rex Hencius cum exercitu cremonensium juxta Tarum mor-
tuum, et non venit ad Parmam, ut induccret Dominus super eos mala.
Volebat enim ibi expectare, quousque pater suus Imperator veniret, qui
erat in civitate Taurini, quae est civitas in confinibus Lombardiae. Et
protenditur Lombardia usque Segusiam et montem Senisium; postmodum
comitis Sabaudiae terra et districtus occurrit, postea vero ducatus Bur-
gundiae. In qua ex parte nostra est civitas lugdunensis , quae prima
metropolis est Galliarum. Et ibi erat tunc temporis Papa Innocentius
quartus cum cardinalibus suis. Porro Tarus mortuus appellatur quaedam
aquarum congregatio, quae egreditur de Taro vivo, tempore quo super-
inundat et facit congregationem aquarum ad modum lacus vel stagni, et
sunt ibi multae scardanae, lucii, anguillae et tincae. Et est quasi juxta
locum ordinis Cistertii, qui Fontanaviva nuncupatur ab eis, et per vn.
Monumenta historica. Vol. III. 10
74 [1247]
miliaria distat a Parma. Cum autem Rex Hencius ibidem, cum cremo-
nensibus, patris praestolaretur adventum, parmensibus, qui civitatem in-
traverant, cotidie undique superveniebat auxilium. Nam dominus Rizardus
comes Sancti Bonifatii de Verona, strenuus miles ct probus valde, quando
Parma rebellavit Imperatori, primus fuit qui parmensibus dedit succur-
sum. Qui, veniens per Guastallam cum multis armatis, ingressus est par-
mensium civitatem. Et parmenses hoc servitium cognoscentes, dederunt
ei palatium Imperatoris, quod est in Arena, ad inhabitandum , et dixe-
runt quod esset dominus cum suis ad custodiendum civitatem ex parte
reginorum. Scquenti die venit militia placentinorum; et erant ccc. milites
quo ad equos et arma optime parati. Hi fuerunt custodes civitatis in
glarea fluminis Parmae, interdum, quando necesse erat, armati sedendo
in equis. Et erat labor iste potius ad solatium, quam ad gravedinem.
Aliis vero diebus morabantur in hospitiis suis, et ibant per civitatem
solaciando quando volebant. Porro tertia die post introitum comitis San-
cti Bonifatii venit dominus Gregorius de Montelongo legatus domini
Papae , et dominus Bernardus Rolandi Rubei eognatus domini Innocentii
Papae quarti , cum mille militibus de Mediolano. Et hi custodiebant ci-
vitatem versus montes in glarea fluminis Parmae, quando necesse erat.
Parmenses vero loeaverunt se cum legato extra civitatem in strata quae
vadit ad burgum Sancti Donini. Et fecerunt sibi foveam et palancatum ,
ut clausuram haberent, propter timores hostiles. Imperator vero furibun-
dus et totus inflammatus ex ira propter illa, quae sibi acciderant, venit
ad Parmam, et in contrata, quae dicitur Grola [in qua vinearum est
multitudo, et ubi vinum nascitur bonum, et vinum terrae illius optimum
est], fecit fieri unam eivitatem cum roagnis foveis in circuitu; quam et
Victoriam appellavit et praesagium futurorum, Denarii vero monetae victo-
rini dicebantur, et major ecclesia, sanctus Victor. Erat ergo ibi Fride-
ricus cum exercitu siao, et Rex Hencius cum exercitu cremonensium.
Et misit Imperator omnibus amicis suis, ut fesiinanter venirent ad adju-
torium sibi dandum. Et primus qut venit fuit dominus Hugo Boterius
civis parmensis, domini Innocentii Papae quarti ex sorore nepos, qui ,
cum tempore illo Potestas papiensium esset, cum omnibus papiensibus
venit, qui ad bellum utiles videbantur, Non potuit Papa istum suum
nepotem nec precibus, nec promissis ab amore Friderici divellere. Et
plus dilexit matrem istius, quam alias suas sorores duas, quas similiter
[1247] 75
habuerat maritatas in Parma. Post istum venit Ycilinus de Romano, qui
tunc temporis dominabatur in Marchia trivisina ; et maximum exercitum
duxit secum. Hic plus quam diabolus timebatur. Pro nihilo enim habe-
bat occidere homines , mulieres et parvulos , et quasi inauditas crudeli-
tates exercuit. Nec Nero in crudelitatibus fuit similis ei, nec Domitianus,
nec Decius, nec Diocletianus, qui fuerunt maximi in tyrannis. Nam xi.
millia paduanorum una die fecit comburi in campo Sancti Georgii, in
civitate Veronae. Et cum positus fuisset ignis in domo in qua erant et
comburerentur , in hastiludio circa eos ludebat cum militibus suis. Lon-
gum esset crudelitates ipsius referre : nam requirerent librum grandem.
Credo certissime quod, sicut Filius Dei voluit habere unum specialem
amicum, quem similem sibi faceret, scilicet beatum Franciscum; sic dia-
bolus, Ycilinum. De beato Francfsco dicitur quod uni dedit v. talenta.
Nunquam enim in hoc saeculo fuit nisi unus, scilicet beatus Franciscus ,
cui Christus ad similitudinem sui v. plagas impressit. Nam, sicut dixit
mihi frater Leo socius suus, qui praesens fuit quando ad sepeliendum
lavabatur, in morte videbatur recte sicut unus crucifixus de cruce depo-
situs. Ideo optime congruere sibi potest, quod dicitur Apocalypsi i. : Vidi
similem ftlio hominis. In quibus autem fuerit similis, quia alibi scri-
psi, ideo hic taceo, quia ad alia dicenda festino. Et quia male sonare
videtur, ut homo similis Deo dicatur, praescrtim cum Scriptura dicat:
Deum homini non acquabo (Job. xxxn. ), audiant quod iterum alia
Scriptura dicit: Similis erit Deo in filiis Dei? De Ycilino vero scien-
dum est, quod in multis malitiis et crudelitatibus diabolo fuit similis.
Porro, post Ycilinum, in adjutorium Friderici venerunt multae gentes,
ut regini, mutinenses, qui erant in civitatibus suis pro Imperio, berga-
menses etiam et aliae civitates, tam de Tuscia, quam de Lombardia et
aliis partibus mundi , quae cum Ecclesia non erant : et fuerunt cum eo ;
et de Burgundia et de Calabria et de Apulia et de Sicilia et de Terra
Laboris, et graeci et saraceni de Nuceria, et fere ex omni natione, quae
sub coelo est. Et factus est exercitus nimis grandis valde. Cum tota
gente sua non potuit occupare nisi illam stratam, quae vadit a Parma
ad burgum Sancti Donini. Alia vero civitas nihil sentiebat de sua obsi-
dione. Et cum disponerct Imperator civitatem parmensem totaliter de-
struere et eam transferre ad Victoriam civitatem, quam fecerat, atque
in Parma destructa in signum rebellionis et sempiterni opprobrii et exem
76 [1247]
pli, salem seminare in sterilitatis signum; cognoscentes hoc mulieres
parmenses, maxime divites, nobiles et potentes, totaliter se contulerunt
ad beatam Virginem deprecandam , ut civitatem suam Parmam a Fride-
rico et ab aliis inimicis penitus liberaret; eo quod nomen et vocabulum
suum in matrice ecclesia a parmensibus in reverentia maxima habebatur.
Et, ut melius exaudirentur ab ipsa, fecerunt fieri unam civitatem totam
nrgenteam, quam vidi, atque beatae Virgini obtulerunt et donaverunt.
Et erant ibi majora et praecipua aedificia civitatis fabrefacta totaliter de
argento, ut major ecclesia, quae appellatur Domus, licet non talis qualis
illa fuit; Baplisterium similiter erat ibi, et palatium episcopi et Com-
munis palatium, et alia aedificia quamplura, quae civitatis effigiem prae-
sentarent. Rogavit Mater Filium: exaudivit Filius Matrem, cui de jurc
nihil poterat denegare. Cumque Mater misericordiae rogasset Filium, ut
liberaret Parmam civitatem suam ab illa multitudine gentium, quae adver-
sus eam convenerat et fuerat congregata, et instaret jam pugna futura . . .
Porro in illo meditullio temporis, antequam de Victoria civitate a par-
mensibus victoria haberetur, exibant cotidie hinc ct inde ad praeliandum
balestarii, arcarii, sive sagittarii, et fundibularii , et fiebat valida pugna,
ut vidi oculis meis. Sed et beruarii discurrebant qualibet die per episco-
patum parmensium, omnia depraedando et comburendo; et idem facie-
bant illi de Parma cremonensibus et reginis. Mantuani etiam venerunt
tempore illo, et totum Casalemajus combusscrunt , ut vidi oculis meis.
Imperator vero quolibet mane veniebat cum suis, et in glarea fluminis
Parmae decollabat tres vel quatuor, vel etiam plures, sicut sibi videba-
tur, de parmensibus et mutinensibus et reginis, qui erant ex parte Ec-
clesiae. quos habebat in vinculis, videntibus parmensibus, qui erant in
civitate, ut tristitiam inde haberent. Et hoc fiebat in glarea fluminis
Parmae, versus montes, ultra pontem dominae Aegidiae, in loco qui
dicitur Bidhuzanum. Et tunc tota militia Imperatoris inarmata cum Im-
peratore stabat, timens ne parmenses cum suis, qui intrinsecus e regione
stabant armati, ad eos irrumperent. Sed consuevit dici:

Non faciunt anni, quod facit una dies.

Haec dies una fuit, in qua Imperator de civitate sua Victoria a parmen-
sibus fuit ignominiose fugatus. Quod quidem digne sustinuit , quia mul
[1247] 77
los innocentes mala morte occitlit. Quod patuit in domino Andrea de
Trezo, qui fuit nobilis miles de Cremona, et in Conrado de Berceto,
qui clericus erat et probus in armis, quos diversimode tormentavit et
cum igne et aqua et supplitiis variis. Ducenti etiam milites , antequam
Parma a Friderico recessisset, missi erant a parmensibus Mutinam, ut
civitatem custodirent, quos, mutinenses, qui erant ex parte Imperii, sta-
tim concluserunt in carcere et posuerunt in vinculis, postquam audierunt
Parmam ab Imperio recessisse. Idem fecerunt regini de parmensibus ,
quos ob similem causam habebant. Pro his ergo militibus misit Impe-
rator, et vinculavit eos in Victoria. Et ex illis occidebat quando volebat,
et maxime quando insultum faciebat contra parmensium civitatem verbis
injuriosis, et pugna male cedebat ei: ibi in occidendo captivos, refrige-
rabat cor suum. Nam frequenter, ut civitatem haberet, expertus est vires
suas. Aliquando etiam aliqui milites de Marchia anconitana deseruerunt
exercitum Imperatoris, et fugiendo ingressi sunt Parmam, dicentes, quod
ex parte Ecclesiae esse volebant. Et fuerunt libenter et gratanter recepti.
Fecerunt autem hoc, quia, in initio rebellionis Parmae, Imperator faciebat
custodiri plures milites de Marchia anconitana in civitate Cremona, ali-
quos in custodia publica, aliquos vero in aliqua domo libera, timens
amittere Marchiam. Et illis, qui erant sine vinculis et in custodia libera,
incumbebat deterius signum, quamvis non cognosceretur ab eis. Venit
ergo nuntius ex parte Imperatoris, qui dixit v. militibus de Marchia,
qui erant Cremonae in quadam domo, et lavabant manus suas volentes
coenare, ut incontinenti sine mora asGenderent equos et cum eo ad Im-
peratorem pariter irent. Cumque pervenissent ad quemdam campum ,
qui est extra civitatem Cremonae et appellatur Mosa, duxit eos ad locum
suspendii, et suspensi fucrunt. Et dicebant carnifices quia sic mandat
Imperator ut fiat, pro eo quod proditores estis. Et tamen venerant in
adjutorium ejus. Sequenti die iverunt fratres Minores et deposuerunt et
sepelierunt eos, et vix potuerunt lupos abigere ne comederent eos, dum
adhuc in patibulis dependerent. Haec omnia vidi, quia Cremonae habi-
tabam tunc temporis, similiter et in Parma. Longum esset referre de
omnibus, quos tempore illo ex parte Ecclesiae interfecit, et fecit inter-
fici. Nam dominum Gerardum de Canale de Parma in Apuliam misit,
et fecit demergi in profundissimum mare cum mola asinaria ad collum
ejus Iigata. Et tamen fuerat prius amicissimus ejus, et multas potesta
78 [1247]
rias ab eo habuerat, et semper cum eo in exercitu foris Parmam mansit.
Hoc solum suspitionis signum Imperator babuit contra eum, quia turris
ejus non destruebatur in Parma. Unde et dicebat ei Imperator quando-
que sub falso et simulato ludo ridendo: multum diligunt nos parmenses,
domine Gerarde, quia, cum alia aedificia destruant civitatis illorum , qui
ex parte Imperii extiterunt, nec turrim vestram destruxerunt adhuc, nec
palatium meum, quod habeo in Arena. Haec dicendo, yronice loquebatur.
Sed dominus Gerardus non intelligebat. Credebat enim quod omnia tem-
pora aequaliter currerent. Sed non est ita , quia :

Non eodem cursu respondent ultima primis.

Cum autem tempore illius obsidionis exivi de Parma, ut irem in


Franciam, transivi per Fontanamlatam , quae est villa in qua domi-
nus Gerardus de Canali tunc temporis habitabat. Et vidit me liben-
ter, et dixit mihi quod valde utilis erat parmensibus, qui habita-
bant in Parma. Et ego dixi sibi: cum Imperator sit in obsidione Par-
mae; aut omnino sitis cum eo, aut cum parmensibus, qui in civitate
morantur, et nolite claudicare in duas partes, quia non expedit vobis.
Dicit enim Scriptura ete. Non audivit me, idest neglexit facere quod
dixeram sibi. Et ideo cum mola asinaria ad collum ejus ligata in pro-
fundum maris fuit submersus, ut superius dixi. Et nota quod dominus
Bernardus Rolandi Rubei de Parma, qui fuit cognatus domini Papae
Innocentii quarti, habuit enim sororem Papae uxorem, melius intellexit
verbum Imperatoris sibi metaphorice dictum, quam dominus Gerardus
de Canali. Cum enim quadam die cum Imperatore equitaret, et equus
suus cespitasset, dixit ei Imperator: domine Bernarde, malum equum
habetis; sed spero et promitto vobis quod usque ad paucos dies dabo
vobis unum meliorem , qui non cespitabit. Et intellexit dominus Bernar-
dus quod de suspendio patibuli diceret, sive furcarum. Et inflammatum
et indignatum est cor ejus contra Imperatorem; et absentavit se ab eo.
Et congregatis quibusdam militibus de . . . inter quos fuit dominus Ge-
rardus de Corigia . . . vidi, et dominus Ghibertus de Gente . . . Porro
dominus Bernardus, cujus supra mentionem feci, compater fuit Impera-
toris et amicissimus valde, et dilectus ab eo. Et, cum volebat ingredi ad
eum, nulla erat ibi clausurar Sed Imperator nullius amicitiam conservare
[1247] 79
sciebat. Quinimmo gloriabatur, quod numquam nutriorat aliquem porcum,
cujus non habuisset axungiam. Et volebat dicere, quod nunquam subli-
maverat aliquem ad divitias et honorem, cujus postea non exhausisset
marsupium, vel thesaurum. Quae erat maxima miseria dicere. Sed patuit
hoc in Petro de Vinea, qui in curia Imperatoris maximus et consilia-
rius et dictator fuit, nec non et ab Imperatore appellatus est logotheta.
Et tamen eum de pulvere exaltaverat, et in eumdem pulverem eum post-
modum fecit reverti. Nam radicem verbi invenit contra eum, nec non
et calumniam. Calumnia autem Imperatoris contra Petrum de Vinea fuit
hujusmodi. Imperator miscrat judicem Thaddaeum et Petrum de Vinea,
quem maxime diligebat et super omnes alios in curia Imperatoris erat , et
quosdam alios Lugdunum ad Papam Innocentium quartum, ut impedi-
rent Papam, ne festinaret ad depositionem ipsius. Audierat enim quod
propter hoc Concilium congregabat. Et praeceperat eis, quod nullus cum
Papa sine alio, vel nisi praesentibus aliis, loqueretur. Postquam autem
reversi sunt, accusaverunt socii Petrum de Vinea , quod pluries sine eis
cum Papa familiare colloquium babuisset. Misit igitur Imperator, et fecit
eum capi et mala morte mori.1 Et coepit dicere Imperator: Abominati
sunt me quondam consiliarii mei, et, quem maxime diligebam, adver-
satus est mihi, Job xix. Faciliter enim turbabatur tunc temporis Im-
perator, eo quod ab Imperio fuisset depositus, et quia Parma contra
eum spiritum rebellionis assumpserat; et quia credebat suis fraudulentiis
Ecclesiam detinere, et verbis deceptoriis supplantare, ne procederet con-
tra ipsum. Et videns, quod non esset Cactum secundum malitiam cordis
sui , non mirum si leviter turbabatur. Nam qui ad irascendum facilis
est, erit ad peccata proclivior, idest magis inclinatus , Prov. xxix.
Interficiebat enim consiliarios et principes et barones suos, imponendo
eis, quod proditores essent. Item Prov. xxvm. : Dux indigens pru-
dentia, multos opprimet per calumniam. Qualis fuit Fridericus, qui
multos occidit et fecit interfici, ut sibi aptari possit, quod de antichristo,
Daniel vm. : Et sine manu conteretur [ Hic addit abbas Joachim , loquens
de Fridericb: subauditur humana]. Et visio vespere et mane, quae
dicta est, vera est. Tu ergo signa visionem, quia post dies multos
erit. Item de Friderico sciendum est, quod Ecclesiam deeipere non
potuit, Prov. xxvi.: Revelabitur malitia ejus in concilio. Quod totum
fuit impletum in Concilio lugdunensi, in quo ab Imperio depositus fuit,
80 [1247]
et malitia ejus omnibus divulgata. Porro de domino Bernardo Rolandi
Rubei sciendum, quod nunquam vidi homincm, qui melius personam
magni principis repraesentaret. Habebat enim apparentiam et existentiam.
Nam quando erat in bello armatus , et cum clava ferrea hostes percu-
tiebat hinc inde, sicut a facie diaboli, ita divertebant et fugiebant ab eo.
Et cum volo ejus personam in memoriam praesentare, occurrit mihi Ma-
gnus Karolus Imperator, secundum ea, quae de eo scripta leguntur, et
secundum ea, quae de isto oculis meis vidi. Dicit poeta :

Obscquio quoniam dulces retinentur amici;

quod Fridericus Imperator faccre nesciebat, vel nolebat, propter mise-


riam et avaritiam suam. Immo omnes suos amicos finaliter vilificabat et
confundebat et occidebat, ut substantiam et thesaurum et possessiones
eorum diriperet, et haberet sibi et filiis suis. Et ideo tempore necessi-
tatis paucos invenit amicos. Nunc ad Fridericum revertamur, cujus af-
flictio et maledictio, qua contra Parmam ex toto inflammatus exarsit,
duravit a mccxlvii. , exeunte junio , usque ad mccxlvui. duodecima die
exeunte februario, in die martis , in qua capta est Victoria civitas. Nam
parmenses et omnes milites et populares armati et praeparati ad pugnam
exiverunt de Parma , et mulieres eorum egressae sunt cum eis , similiter
pueri et puellae, juvenes et virgines, senes cum junioribus. Et violenter
expulerunt Imperatorem de Victoria, et omnes suos milites et pedites.
Et multi fuerunt ibi mortui, et multi capti et ducti in Parmam. Et suos
liberaverunt captivos, quos Imperator in Victoria in vinculis detinebat.
Et carrocium cremonensium , quod in Victoria erat, in Parmam duxe-
runt, et in Baptisterio honorifice posuerunt. Sed hi, qui cremonenses
non diligebant, ut mediolanenses et mantuani et alii plures, quos cre-
monenses aliquando offenderant, quando veniebant ad Baptisterium viden-
dum, et videbant ibi inimicorum suorum carrotium, ornatum Bertae
abstulerunt, ut haberent pro reliquiis. Dicebatur enim Berta. Sed rotae
remanserunt ibi tantummodo et lectus plaustri in pavimento Baptisterii.
Columna vero vexilli, sive pertica, erecta stabat ad murum. Item par-
menses abstulerunt Imperatori totum thesaurum suum, quem magnum
habebat in auro et argento et lapidibus pretiosis, vasis et vestibus. Et
omnem ornatum et supellectilem suam habucrunt et coronam Imperii,
[1247] 81
quae erat magni ponderis et valoris, et tota erat ex auro et lapidibus
pretiosis intexta, multas habens imagines fabrefactas et elevatas, ut cae-
latura . . . putares. Grandis erat sicut una olla. Nam magis crat pro
dignitate et thesauro, quam pro capitis ornamento. Totum enim caput
cum facie occultasset, nisi remedio alicujus petiae sublevata stetisset.
Hanc habui in manibus meis, quia in sacristia majoris ecclesiae beatae
Virginis servabatur in civitate parmensi. Hanc coronam invenit quidam
homo parvus mediae staturae, qui dicebatur yronice Curtuspassus , eo
quod parvus esset; et portabat eam publice in manibus, sicut portatur
vasus, demonstrando omnibus, qui videre volebant, ad laudem victoriae
habitae et sempiternum opprobrium Friderici. Nam quod quisque rap^re
poterat, suum erat; nec quisquam alteri audebat, vel praesumebat, au-
ferre. Nec unum verbum contentionis , seu injuriosum ibi fuit auditum,
quod fuit mirabile dictu. Coronam igitur supradictam emerunt parmen-
ses ab illo concive suo, et dederunt ei pro ea ducentas libras imperia-
lium et unum casamentum prope ecclesiam sanctae Christinae, ubi lava-
torium equorum antiquitus fuerat. Et statuerunt, ut, quicumque de
thesauris Victoriae aliquid habuisset, medietatem haberet et medietatem
assignaret Communi. Ditati sunt ergo mirabiliter pauperes , expoliato
principe divite. Peculiaria quoque Imperatoris, quae pertinebant ad bel-
lum, ut papiliones et hujusmodi, habuit Gregorius de Montelongo legatus.
Imagines vero et reliquiae, quas Imperator habebat, collocatae sunt in
sacrario , sive sacristia majoris ecclesiae beatae Virginis , conservandae.
Nam, quamvis alii fuerint pugnatores ad Fridericum debellandum et fu-
gandum, ipsa tamen fuit illa una mulier hebraea, quae fecit confusionem
in domo Nabuehodonosor Regis. Duces fuerunt exercitus Gregorius de
Montelongo legatus, vir sapiens et in multis expertus; ct Philippus Vice-
dominus civis placentinus, homo strenuus et probus, tunc Parmae civi-
tatis Potestas, sicut in alia chronica posui, in qua duodecim scelera
Friderici Imperatoris descripsi. Et nota, quod de thesauris , qui in
Victoria sunt reperti, pauci remanserunt in Parma; quia mercatores de
diversis partibus venientes emerunt eos , et habuerunt pro bono foro ,
sive mercato, et asportaverunt : videlicet vasa aurea et argentea, gem-
mas, uniones, margaritas et lapides pretiosos, vestes de purpura et de
serico, et omnium rerum, quae ad usum et ornatum humani generis
pertinere noscuntur. Nota etiam quod multi thesauri in auro et argento
Monumenta historica. Vol. III. 11
82 [1247]
et lapidibus pretiosis remanscrunt occultati in urceis, loculis et sopuleris,
in loco ubi fuit Vietoria civitas; et sunt ibi usque in hodiernum diem ,
quamvis ignorenlur latibula. Nota similiter quod, quando mereatores
emerunt tbesaurum a parmensibus in Victoria repertum, impletum est
quod in Proverbiis ete. Nota etiam quod , post destruetionem Victoriae
civitatis, ita rccognoverunt omnes locum in quo vineam suam prius
habucrant, quod nullum verbum contentionis , sive litigii, inter eos fuit
exortum. Item tempore , quo fugatus est a parmensibus Fridericus ,
impleta est Scriptura, quae dicit, Prov. x.: Quasi tempestas transiens
non erit impius. Quare? Quia in malitia sua expellitur impius. Quia
in pleno Coneilio lugdunensi depositus fuit. ab Imperio ab Innocentio
Papa quarto anno Domini mccxlv. Item de Friderico sciendum est, quod
postquam, destructa Victoria, fecit omnia, quae in alia chronica posui,
reversus est in Apuliam, de qua si non exisset et contra lombardos
guerram non habuisset, mclius sibi fuisset. Daniel xi. . . . Hoc potest
ad Conradum filium Friderici referri, qui paucis diebus post patrem su-
pervixit, ct pro cristere mortuus est, veneno immisso. Quod autem se-
quitur: Et stabit in loco ejus despectus, hoc ad Manfredum potest re-
ferri, qui illegitime natus est ex Imperatore ct ex filia sororis marehionis
Lanceae, quamvis in morte desponsaverit eam. Quod autem additur: Et
non tribuctur ei honor regius, hoc impletum est, quando Rex Karolus
interfecit eum in bello. Quod autem supra dixit de Friderico, scilicet
Daniel: Et cessare faciet principem opprobrii sui, potest referri ad In-
nocentium Papam, qui, timore Friderici, a partibus romanis fugit Lugdu-
num. Et vere fuit princeps opprobrii sui, quia in pleno Concilio lugdu-
nensi eum deposuit ab Imperio. Quod autem sequitur: Et opprobrium
ejus convertetur in eum, hoc impletum vidimus oculis nostris. Recordor
illorum, quae in praecedenti millesimo praetermisi, eo quod cor occu-
patum haberem circa Friderici negotia describenda. Et ideo, quia sunt
digna relatu, et mihi scribere incumbit, eo quod de hoc sum rogatus
a pluribus, non est bonum quod meo silentio occultentur, sed scriban-
tur. Igitur anno Domini mccxlvii., cum civitas mea Parma a Friderico
Imperatore quondam esset obsessa, exivi de Parma et ivi Lugdunum ,
et familiariter fui locutus cum domino Papa Innocentio quarto in camera
sua. Post festum autem omnium Sanctorum arripui iter, ut in Franciam
irem. Cumque pervenissem ad piimum locum fratrum Minorum, qui post
[1247] 83
Lugdunum occurrit, eadem die fralcr Johanncs de Plano Carpi pervenit
illuc, qui redibat a tartaris, quo miserat eum Papa Innocentius quartus.
Erat frater Johannes iste familiaris homo ct spiritualis ct litteratus et
magnus prolocutor et in multis expertus, et aliquando fuerat provincialis
minister in ordine. Iste ostendit mihi et aliis fratribus unam cuppam
ligneam, quam portabat, ut darct domino Papae; in qua cuppa erat, in
fundo , cujusdam pulcherrimae reginae imago , ut vidi oculis meis , non
artificialiter, seu opere pictorio ibi depicta, sed ex virtute constellationis
ibi impressa. Et, si in centum partes secta fuissct, semper impressionem
illius imaginis habuisset. Et, ne hoc alicui ad credendum impossibile vi-
deatur, exemplo alio possumus demonstrare, et fidem astruere. Nam
Imperator Fridericus in Apulia donavit quamdam ccclesiam fratribus
Minoribus, quae erat antiquissima et destructa et ab omnibus derelicta;
et in loco ubi altare fuerat prius, immensae magnitudinis creverat arbor
nucis, quae, secta, in qualibet asside Domini nostri Jesu Christi cruei-
fixi habebat imaginem, et, si centies secata fuisset , totiens Crucifixi
imaginem habuissct. Quod quamvis demonstraverit Deus hoc ex mi-
raculo, eo quod in illo loco nata sit nucis arbor, in quo Agni Imma-
culati passio repraescntatur in Hostia salutari et Sacrificio reverendo ;
tamen ex virtute constellationis tales impressiones posse fieri -aliqui asse-
verant. Item idem frater Johannes dixit nobis, quod pulcherrimam capel-
lam portabat ad donandum domino Papae. Et appellabat capellam, ut
nobis exposuit, omnia pontificalia paramenta, quae ad Missam cclebran-
dam diebus sollemnibus necessario requiruntur. Item dixit nobis idem
trater Johannes, quod multa fatigatione itineris et laboris, et multa inedia
famis ct frigoris et caloris ad maximum Dominum Tartarorum pervenit.
Et quod tattari appellantur non tartari. Et quod comedunt carnes equi-
nas, et lac jumentinum bibunt. Et quod vidit ibi cum eis ex omni na-
tione, quae sob coelo est, exceptis duabus. Et quod non potuit intrare
ad magnum Dominum Tattarorum, nisi purpura esset indutus. Et quod
honorificc et curialiter et benigne fuit receptus et tractatus ab co. Et quod
inquisivit, quot essent qui dominabantur in partibus occidentis. Et rc-
spondit quod duo: Papa videlicet et Imperator, et ab istis duobus omnes
alii habebant dominia. Iterum quaesivit quis istorum duorum esset major.
Cumque frater Johannes dixisset quod Papa, protulit litteras Papae et
dedit ei. Quas cum lcgi fecisset,. dixit quod Eescriberct Papae epistolas
responsivas, et daret sibi; et factum est ita. Item frater Johannes scri
84 [1247]
psit unum magnum librum de factis tattarorum et aliis mirabilibus mun-
di, secundum quod oculis suis vidit. Et faciebat illum librum legi, ut
pluries audivi et vidi, quotiens facta tattarorum gravabatur referre. Et
ubi mirabantur, vel non intelligebant legentes, ipse exponebat ct disse-
rebat de singulis. Ex illo autem libro nibil scribere volui, nisi epistolas
superius memoratas, quia nec ad scribendum tempus habebam. Sunt
autem epistolae illae hunc modum habentes :

Epistola Domini Tattarorum ad Papam Innocentium quartum.

Dei fortitudo, omnium hominum Imperator, magno Papae litteras


ccrtissimas atque veras. Habito consilio pro pace habenda nobiscum, tu,
Papa, et omnes christiani, nuntium tuum nobis transmisisti , sicut ab
ipso audivimus, et in tuis litteris habebatur. Igitur si pacem nobiscum
haberc desideratis, tu, Papa, et omnes reges et potentes pro pace diffi-
nienda ad me venire nullo modo postponatis, et tunc nostram audietis
responsioncm pariter atque voluntatem. Tuarum continebat series littera-
rum quod debemus baptizari et effici christiani. Ad hoc tibi breviter
respondemus, quod hoc non intelligimus qualiter hoc facere debeamus.
Ad aliud quod etiam in tuis litteris habebatur, scilicet quod miraris de
tanta occisione hominum, et maxime christianorum , et potissime polo-
norum, moravorum et hungarorum, tibi taliter respondemus, quod etiam
hoc non intelligimus. Verumtamen ne hoc sub silentio omnimodo tran-
sire videamur, taliter tibi dicimus respondendum. Quia litterae Dei et
praecepto Cuinis-Chan et Chan non obedierunt, et magnum consilium
habentes nuntios occiderunt. Propterea Deus eos delere praecepit, et in
manibus nostris tradidit. Alioquin quod si Deus non fecisset, homo ho-
mini quid facere potuisset? Sed vos, homines occidentis, solos vos chri-
stianos esse creditis, et alios despicitis; sed quomodo scire potestis, cui
Deus suam gratiam conferre dignetur? Nos autem Deum adorando , in
fortitudine Dei ab oriente usque ad occidentem delevimus omnem terram;
et si haec Dei fortitudo non esset, homines quid facere potuissent? Vos
autem si pacem suscipitis et vestras nobis vultis tradere fortitudines, tu,
Papa, cum potentibus christianis ad me venire pro pace facienda nullo
modo differatis ; et tunc sciemus quod vultis pacem habere nobiscum.
Si vero Dei et nostris litteris non credideritis , et consilium non audie
[1247] 85
ritis. ut ad nos veniatis, tunc pro certo sciemus quod guerram habere
vultis nobiscum. Post hoc quid luturum sit, nos nescimus; solus Deus
novit. Cuinis-Ghan primus Imperator. Secundus Thaday-Chan. Tertius
Tujuch-Chan (?) .

Non plus continebatur in litteris Domini Tattarorum missis ad Papam.


Et nota quod istam Italiam miseram primo invaserunt vandali, qui ve-
nerunt ex Africa, et Paulinum Nolanae civitatis episcopum sccum duxe-
runt captivum; de quo beatus Gregorius in principio tertii libri Dyalo-
gorum plenissime narrat. Secundo hunni, quorum Rex fuit Attila flagel-
lum Dei, qui xi. anno pontificatus Leonis Papae primi venit et destruxit
Aquilegiam primam civitatem Italiae ; et fere totam Italiam destruxisset
et Romam, nisi Papa Leo ad eum accessisset, et cuncta, Deo opitu-
lante, quae voluit obtinuit; et sic Attila a sua saevitia repressus, relicta
Italia, Pannonias repetiit. Hic est Leo i. qui, secundum abbatem Joachym,
concordiam habet cum Josaphath Rege Judae. [ Vide in libro Figurarum
Joachym et in libro Concordiae]. Tertio gothi invaserunt Italiam et de-
struxerunt , de quihus beatus Gregorius in dyalogo narrat. Et habuerunt
plures in Italia reges, ex quibus maximus fuit Theodoricus apud Raven-
nam, usque adeo ut etiam ad ipsum de Roma Ravennam venirent , pro
consilio et adjutorio habendo, quando in electione romani Pontificis orie-
batur discordia; Hic fecit fieri ecclesiam gothorum in Ravenna. Et turris
palatii ejus in Ravenna usque hodie durat. Item fecit fieri ecclesiam san-
cti Martini in Coelo aureo, quae nunc appellatur sanctus Apollinaris
novus, pro eo quod corpus ejus de civitate Classis fuit in ea translatum ,
et creditur ibi esse. Item fecit fieri extra Ravennam ecclesiam sanctae
Mariae Rotundae, quae uno lapide cooperitur. Et fuit ibi sepultus in
archa de porphyritico lapide, quae usque in hodiernum diem ostenditur
vacua: quia beatus Gregorius Papa, quando venit Ravennam, fecit eum
inde extrahi, et in sterquilinium et in foveam projici. Hoc fecit fieri pro-
pter quatuor: primo, quia, quamvis christianus fuerit, tamen erat arianus;
secundo, quia tres magnos viros interfecit, scilicet Boethium, Symachum
et Johannem Papam; . . . quarto, quia in olla vulcani a daemonibus
fuit sepultus, sicut in quarto libro Dyalogorum beatus Gregorius dicit.
Quarto longobardi occupaverunt et destruxerunt Italiam, sicut Paulus
historiographus eorum in primo libro llistoriae eorum narrat hoc modo:
80 [1247]
A Germania sacpe innumerabiles captivorum turmae abductae, meri-
dianis populis praetio distrahuntur. Multae quoque ex ea, pro eo quod
tantos mortalium germinat, quantos alere vix sufficit, saepe gcntes egres-
sae sunt, quae nihilominus ct partes Asiae, sed maxime sibi contiguam
Europam, afflixerunt. Testantur hoc ubique urbes erutae per totum Illy-
ricum, Galliamque; sed maxime miserae Italiae, quae pene omnium illa-
rum gentium est experta saevitiam. Gothi siquidem, vandalique, rugi,
hiTiili, atque turcilingi, ncc non ctiam et aliae feroces et barbarae natio-
nes e Germania prodicrunt. Pari ctiam modo et wilinorum, hoc est lon-
gobardorum gens, quae postea in Italia feliciter regnavit, a germanorum
populis originem ducens : licct et aliae causae egressionis eorum asseve-
rentur. Et ab Insula, quae Scandinavia dicitur, adventavit. Cujus Insulae
ctiam Plinius secundus in libris, quos De natura rerum composuit, men-
tionem facit . Hucusquc Paulus. Quinto et ultimo ( et utinam ultimo ! )
tattari venire disponunt, et Italiam occupare, prout rctulit frater Johan-
nes de Plano Carpi, qui cum magno Domino Tattarorum familiariter
fuit locutus. Et est Planum Carpi in pcrusino districtu. Et nota, quod
tempore Papae Gregorii noni primo insonucrunt rumores de tattaris. Se-
cundo, Papa Innocentius quartus fratrem Johannem de Plano Carpi misit
ad eos. Tertio, Papa Johannes xxi. iterum misit ad eos scx fratrcs Mi-
nores, duos de provincia Bononiae, quorum unus erat lector, frater An-
tonius de Parma; alius discretus homo, scilicct frater Johannes de Sancta
Agatha; et totidem de provincia Marchiae anehonitanae, et totidem de
Tuscia fratres lectores, ciim tribus discrctis. Lcctor Tusciae, qui ivit
ad tattaros, fuit frater Gerardus de Prato, cum quo habitavi in conventu
pisano, quando eramus juvenes. Hic fuit gcrmanus fratris Arlotti, qui
conventavit Parisius, et factus est cathedralis magister. Reversi sunt ita-
que fratres Minores a tattaris valde sospites, et multa dicebant de eis,
ut ab eis audivi auribus meis. Porro cum frater Johannes de Plano Carpi,
rediens a tattaris, Lugdunum venisset ad Papam Innocentium quartum,
et retulisset ei rumores de tattaris et epistolas repraesentasset et dedis-
set donaria, quinque fecit sibi dominus Papa. Primum fuit, quia curia-
liter eum vidit, et benigne et familiariter eum tractavit. Secundum fuit,
quia tenuit eum tribus mensibus secum, quousque a parmensibus capta
ct destructa fuit Victoria civitas, et Imperator ab eis expulsus atque fu-
gatus: nam semper tenebat sex fratres Minores sccum quamdiu vixit,
[1247] 87
ut vidi oculis meis. Tcrtium, quia commcndavit cum Papa do laborc
suo ct fidelitate: dixit ergo ei Papa: benedicaris tu, fili, a Domino Jesu
Christo et a me Vicario suo, quia in te video impletum Salomonis ver-
bum, quod in Proverbiis dicit, xxv. ete. Quartum fuit, quia dedit ei
archiepiscopatum antiverensem , dicens, Matth. xxv. ete. Quintum , quia
iterum fecit cum Iegatum ad Lodoicum Regem Franciae dirigendo. Ad
quid autem eum ad Rcgem Franciae miscrit, fratcr Johanncs, cum in-
quirebatur ab co, manifestare nolebat. Causa autem hujus legationis cre-
ditur haec fuisse. Innocentius Papa Fridericum deposuerat ab Imperio ,
et parmenses rebellaverunt contra Imperium, insuper ct de civitate sua
expulerant et opprobriose fugaverant, ct Victoriam civitatem suam, quam
juxta Parmam fecerat, omnino destruxerant, ita ut nullum penitus de
ea remaneret vestigium. Et ideo ex omnibus istis injuriis impatientissi-
mus erat factus, et, veluti si ursa raptis foetibus in saltu saeviat, totus
inflammatus ad iram et in furorcm conversus. Nam post fugam ivit Cre-
monam et postea venit ad Torexellam, et circa Parmam versabatur ct
faciebat mala quae poterat, et, quae facere non poterat, minabatur. Et
multa mala fecit, antequam rediret in Regnum, ut infra dicemus, et ut
in alia posuimus chronica. Cognoscens igitur Papa quod Fridericus ma-
ximus persecutor esset Ecclesiae, et quod venenum libenter, si possct,
effunderet, et de persona sua non modicum timens, misit rogando Re-
gem Franciae, quod suum differret passagium, quousque cognosceret
quid de Friderico finaliter faceret Deus. Allegabat praeterea, quod in
Italia multi infideles, et pessimi atque perversi et pestilentes homines
versabantur, viri inopes et latrocinantes et aere alieno oppressi, qui, con-
gregati cum Friderico, eum quasi principem sequebantur, et bona eccle-
siastica dissipabant. Quid plura? Nam Papa laboravit incassum; quia non
potuit avertere Regem a desiderio transfretandi , eo quod parati essent
crucesignati , et omnes ad transfretandum impensae. Et misit dicendo ,
quod committerct Papa factum Friderici divino judicio, quia Deus est qui
gradientes in superbia potest humiliare. Igitur Lodoicus Rex Franciae ,
obstinato animo et irrevocabili proposito, ac mente prompta, atque de-
vota, disponebat penitus transfretare, et quam celerius posset Tcrrae San-
ctae dare succursum. Cum igitur primo vidi fratrem Johannem de Plano
Carpi, qui redibat a tattaris, sequenti die ivit Lugdunum ad Papam Inno-
centium, qui miserat eum. Ego vero arripui iter ut in Franciam irem.
88 [1247]
Et habitavi in Brigia, quae est in Campania Galliae, postea Trecis die-
bus xv.: et erant ibi multi mercatores lombardi et de Tuscia; nam ibi
fiunt nundinae, quae duobus mensibus durant, sicut et Pruvini. Fuit
autem civitas trecensis civitas Papae Urbani quarti, et magistri Petri
presbyteri , qui fecit historias. Postea ivi Pruvinum et habitavi ibi a festo
sanctae Luciae usque ad Purificationem. In festo vero Purificationis beatae
Virginis fui Parisius et steti ibi octo diebus; et multa vidi, quae placue-
runt mihi. Post haec redii, et habitavi in conventu senonensi, quia fratres
gallici libenter utique tenebant me, eo quod essem pacificus et alacer
juvenis, et quia commendabam facta eorum. Cumque occasione frigoris
in infirmitorio jacerem infirmus, venerunt alacriter quidam fratres gallici
de conventu ad me cum littera quadam dicentes: optime habemus rumo-
res de Parma; quia parmenses expulerunt Fridericum Imperatorem quon-
dam de Victoria civitate, quam fecerat; et opprobriose fugaverunt, et
civitatem suam totaliter funditus destruxerunt ; et thesaurum Imperatoris
totum habuerunt, et currum cremonensium ceperunt et in Parmam du-
xerunt. Et hoc est exemplar litterae, quae missa est a parmensibus Lugdu-
num ad dominum Papam. Et interrogabant me ad quid valebat ille cur-
rus. Quibus ego respondi, quod lombardi appellant hujusmodi currus
carrocia sua. Et si carrocium alicujus civitatis capitur in bello, civitas
illa magnum opprobrium reputat sibi fieri , veluti si aurea flamma cape-
retur in bello, tam francigenae, quam Rex eorum magnum opprobrium
reputarent. IIoc audientes admirati sunt, dicentes: ah, Deus! audivimus
mirabile dictum' Post haec convalui. Et ccce frater Johannes de Plano
Garpi redibat a Rego, ad quem miserat eum Papa. Et habebat librum .
quem de tattaris fecerat; et fratres legebant coram eo, et ipse interpre-
tabatur et exponebat quae videbantur obscura et intellcctu difficilia ad
credendum. Et comedi cum fratre Johanne tam in domo fratrum Mino-
rum, quam extra in abbatiis et sollemnibus locis, non semel, neque bis.
Invitabatur enim libenter et frequenter tam ad prandium, quam ad coe-
nam, tum quia legatus Papae, tum quia ad Regem Franciae missus, tum
quia a tattaris venerat, tum etiam quia ex ordine fratrum Minorum erat
et sanctissimae vitae credebatur ab omnibus. Nam, cum fui Cluniaci, di-
xerunt mihi monachi cluniacenses : utinam semper tales legati mitterentur
a Papa qualis fuit frater Johannes, qui a tattaris rediit! Nam alii legati,
si possunt, ecclesias expoliant, et quicquid possunt asportare, asportant.
[1247] 89
Frater vero Johannes, cum transivit per nos, nihil accipcre voluit, nisi
pannum pro una tunica pro socio suo. Et cognosce tu, qui legis, quod
monasterium cluniacense est nobilissimum monasterium monachorum ni-
grorum in Burgundia ordinis sancti Benedicti. Et sunt ibi plures priores
in claustro. Et in praedicto loco tanta est multitudo domorum, quod
Papa cum cardinalibus et cum tota curia sua posset ibi hospitari , ct
Imperator similiter ct eodem tempore cum sua, sine monachorum detri-
mento. Nec esset necesse propter hoc, quod aliquis monachus de cclla
sua egrederetur, et incommodum aliquod sustineret. Nota etiam , quod
ordo sancti Benedicti, quantum ad monachos nigros, longe melius ser-
vatur in partibus ultramontanis, quam in partibus italicis. Nota similiter,
quod in ordine sancti Benedicti, quantum ad monachos nigros, sunt qua-
tuor sollemnia monasteria, scilicet in Burgundia, cluniacense; in Alaman-
nia, Sancti Galli; in Lombardia in episcopatu mantuano, inter Padum et
Larionem, monasterium sancti Benedicti, in quo comitissa Mathildis in
archa saxea sepulta quiescit; quartum vero monasterium, quod caput
ordinis est , in Montecassino est situm. Porro post conventum senonen-
sem, in quo eram quando Victoria civitas capta fuit atquc destructa
et Imperator a parmensibus expulsus et opprobriose fugatus, ivi Altisio-
dorum, et habitavi ibi, quia a ministro Franciae de illo conventu spe-
cialiter fueram factus. Dicitur autem Altisiodorum , quasi alta sedes deo-
rum, vel quasi altum sydus, quia ibi multa sanctorum corpora martyri-
zata fuerunt. Est etiam ibi monasterium et corpus sancti Germani, qui
episcopus fuit civitatis illius, qui sydus fuit valde pracclarum, ct sicut
arcus refulgens inter nebulas, gloriae, ut manifestum est illis, qui ejus
legendam legerunt. Similiter et magister Guillielmus, qui fecit Summam,
et de eeclesiasticis officiis aliam Summam, de civitate altisiodorensi ex-
titit oriundus, cujus domum frequenter intravi. llic magister Guillielmus,
ut referebant mihi sacerdotes de episcopatu altisiodorensi, magnam gra-
tiam habuit disputandi; nam quando disputabat Parisius, nullus disputa-
hat melius eo; fuit enim magnus logycus et magnus theologus. Quando
vero intromittebat se de praedicatione, nesciebat quiddiceret; ct tamen
multas bonas distinctiones in Summa sua posuerat . . . Exemplum abbatis
Joachim, qui dicit, se magnam scientiam scripturarum et futurorum ac-
cepisse a Deo. Igitur magister Guillielmus altisiodorensis habuit gratiam
disputandi, non autem populo praedicandi. Nota cxemplum illius sutoris ,
Monumenta historica. Vol. III. 42
90 imi]
sive cerdonis, qui in terram saracenorum transtulit montem, et christia-
nos liberavit. Require in illo scrmone fratris Lucae: Salvatorem expecta-
mus . . . . Alia interpretatio scrmonum. Notandum, quod interpretatio ser-
monum potest sumi duobus modis. Uno modo ut dicantur interpretes ,
translatores, qui transferunt libros de una lingua in aliam, de quibus
sufficienter posui sub Adriano Imperatore , pro eo quod Aquila primus
interpres sub eo, hoc cst, eo imperante, transtulit. De quibus require in
illa chronica, quae sic inchoat: Octavianus Caesar Augustus cte. , quam
feci in conventu ferrariensi eo anno, quo Lodovicus Rex Franciae a sara-
cenis in ultramarinis partibus captus fuit, scilicet anno Domini mccl. ,
cujus chronicae stylum, colligens ex diversis scriptis, usquc ad longo-
bardorum perduxi historiam. Postmodum calamum temperavi, cessavique
scribere quantum ad chronicam illam, quia ita eram pauper, quod defe-
ctum chartarum sive pergameni habebam. Et agitur nunc annus mcclxxxiiii.
Non autem cessavi quantum ad plures alias chronicas, quas optime, se-
cundum meum juditium, feci, ex quibus resecavi superfluitates, abusio-
nes, falsitates et contrarietates: verumtamen non omnes, quia aliqua quae
scribuntur, ita sunt usitata, quod totus mundus non posset ea removere
a cordibus eorum, qui ita in principio didicerunt. De quibus multa pos-
sem demonstrare exempla: sed rudibus et indoctis nullum valet exem-
plum; quia, qui docet fatuum, quasi qui conglutinat testam, Eccle-
siasticus xxn. Nam, qui narrat verbum non audienti, idest non intel-
ligenti, quasi qui extitat dormientem de gravi somno. Cum dormiente
loquilur, qui narrat stulto sapientiam. Et in fine narrationis dicit:
quis est hic? Ideo posset dici tali: Erla ke le farina (?) , trufatoria locu-
tione. Nunc autem ad Altisiodorum denuo revertamur. Recordor quod ,
quando habitabam in conventu Cremonae, eo anno quo civitas mea Parma
rebellavit Friderico deposito, frater Gabriel de Cremona ex ordinc fratrum
Minorum., q-ui magnus leotor erat et homo sanctissimae vitae, dixit mihi,
quod Altisiodorura majorem copiam habebat vinearum et vini, quam Cre-
mona ct Parma et fiegium et Mutina; et abhorrui cum audivi, et incre-
dibile rcputavi. Cum autem in Altisiodoro habitassem, visum fuit mihi
quod verum dixisset, quia iwagnum habent districtum , sive episcopatum,
idest multum habent de territorio, ot montes et colles vineis pleni sunt
et campestria , sive planities , ut vidi oculis meis. Non enim seminant ,
nee mctunt, nec in horrea -congregant fiomines terrae illius; sed mittunt
[1247] 91
vinum Parisius, quia flumon habont juxta , quod Parisius vadit; et ibi
nobiliter vendunt; et inde habent totum victum suum, et vestimenta ,
quibus teguntur. Et circuivi episcopatum altisiodorensem tribus vicibus
egrediendo, semel cum quodam fratre, qui praedicabat et crucesignabat
homines pro passagio Regis Franciae. Alia vice cum alio fratre, qui in
Coena Domini praedicavit Cystersiensibus in pulcherrimo monasterio. Et
fecimus Pascha cum quadam comitissa, quae in prandio dedit nobis, idest
dari fecit toti curiae, duodecim ferculorum diversitates, idest ciborum ap-
positiones, sive varietates. Et comes vir ejus domi non erat, quia abun-
dantius, idest in majori copia, fercula fuissont apposita. Et ostendit mihi
frater ille monasterium pontiniacense , in quo ab Alexandro Papa tertio,
qui Senonis morabatur, rccommendatus fuit beatus Thomas cantuariensis.
archiepiscopus, quando ab Artaldo Rege Angliae de Anglia fuit expulsus.
Tertio exivi cum fratre Stephano, et vidi et didici multa, quae essent
digna relatu; sed causa brevitatis ea subticeo, quia ad alia dicenda fe-
stino. Et nota, quod in provincia Franciae, secundum ordinem fratrum
Minorum loquor, sunt octo custodiae, ex quibus quatiror bibunt cervisiam ,
quatuor bibunt vinum. Nota etiam, quod tres terrae sunt, quae dant abun-
dantiam vini in Francia, scilicet Rupella, Belna et Altisiodorum. Nota
insuper, quod vina rubea in AHisiodoro mimme reputantur, quia non
sunt ita bona, sicut vina italica rubea. Nota similiter, quod vina Altisio-
dori sunt alba et aliquando aurea, et odorifera et confortativa et magni
et boni saporis , et omnem bibentem in secuFitatem et jocunditatem in-
ducunt atque convertunt; ita ut merito de vino altisiodorensi dici possit
illud Proverb. xxxi. ete. Et nota quod ita sunt fortia vina Altisiodori,
quod , quando aliquantulum stant in urceo , lacrymantur exterius. Nota
etiam quod gallici ridendo diccre consueverunt , quod bonum vmum
debet habere triplex t et septem f ad hoc ut sit optimum. Dicunt enim
hoc modo ludendo:

El vin bon ct bel sel danee


Forte et fer et fm et france ,
Freits et fras et fromijant.

Magistcr vero Morandus, qui Paduae in grammatica rexit, secundum


suum appetitum, hoc modo commendavit vinum, dicens:
92 . [1247]
Vinwn dulce gloriosum
Pinguc facit ct carnosum .
Atquc pectus apcrit.
Et maturum gustu plenum ,
Yalde nobis est amoenum,
Quia sensus acuit.
Yinum fortc , vinum purum
licddit hominem securum ,
Et dcpellit frigora.
Sed accrbum linguas mordet,
Intestina cuncta sordet,
Corrumpendo corpora.
Vinum vcro quod est glaucum,
Potatorem facit raucum,
Et frequenter mingere.
Vinum vcro turbulentum
Solet darc corpus lentum ,
Et colorem tingere.
Yinum rubeum subtile
Non est rcputandum vile,
Nam colorem gencrat.
Auro simile citrinum,
Valde fovet intestinum ,
Et languores suffocat.

Gallici itaque delectantur in bono vino. INec mirum ; quia vinum laetificat
Dcum et homines, ut dicitur Judicum ix. . . . ad litteram gallici et an-
glici student calicibus epotandis. Ideo gallici habent suflusionem oculorum,
quia cx nimia potatione vini, oculos reversatos et rubeos et lipposos et cer-
pijosos (?) habent. Et summo mane, postquam a vino emerscrint, cum
talibtis oculis vadunt ad sacerdotem, qui celebravit, et rogant ut stillet
aquam lotionis manuiim in oculis eorum. Quibus dicebat frater Bartho-
lomaeus Guisculus de Parma apud Pruvinum, ut pluries audivi: ale
ke malotta vc don 1)6; mcttl del aighe in les vins, non in les ocli.
Quod est dicere: eatis quod malum tribuat vobis Deus; ponatis aquam
in vino quando debetis bibere, et non in oculis. Anglici certe talibus
delectantur, et student calicibus epotandis. Accipit enim unus scyphum
[1248] 05
vini, et bibit totum, diceris: Ge bui : a vu. Quod est dicere: tantum
oportebit vos bibere, quantum ego bibam. Et credit dicerc et facerc ma-
gnam curialitatem; et habet valde pro malo, si quis aliter fecerit, quam
ipse docuit verbo et monstravit exemplo. Et tamen facit contra Scriptu-
ram, quae dicit, Hester i. ete. Parcendum tamen est anglicis si libenter
bibunt bonum vinum, quando possunt, quia parum habent de vino in
patria sua; minus parcendum est gallicis, quia plus abundant, nisi forte
dicatur: Durum est assueta relmquere. Nota quod in versibus ita habetur:

Det vobis piscem Normandia terra marinum;


Anglia frumenlum , lac Scotia, Francia vinum.
Silva feras , aer volucres , armenta butyrum;
Hortus delitias , nemus umbram, stagna papyrum.

. . . Notandum quod in Francia, ut vidi oculis meis, majores sunt dies in


consimilibus mensibus, quam in partibus italicis, ut in majo hic et ibi,
et in hyeme hic et ibi minores. Revertamur jam nunc ad cursum no-
strum, ut de Rege Franciae prosequamur.
Igitur anno Domini mccxlviii., circa festum Pentecostes, sive post, ab
Altisiodoro ad conventum senonensem descendi, quia provinciale capitu-
lum administrationis Franciae ibi celebrari debebat, et dominus Lodovi-
cus Rex Franciae illuc erat venturus. Congregato itaque capitulo, minister
Franciae cum diffinitoribus ad fratrem Johannem de Parma generalem
ministrum, qui in illa domo erat, accessit, dicens ei: Pater, nos exa-
minavimus et approbavimus xl. fratres, qui ad capitulum venerant, pro
habendo praedicationis officio; et dedimus eis, et remisimus eos, ut re-
deant ad loca sua, ne ex multitudine fratrum domus capituli sit gravata.
Quibus generalis minister respondit quod insipienter et male fecerant ,
quia hoc non conceditur a ministris provincialibus et diffinitoribus, nisi
in absentia generalis. Et addidit: examinationem, quam de eis fecistis ,
jam habeo approbatam; sed volo, quod omnes revocentur, et a me offi-
cium praedicationis habeant, secundum quod in regula continetur. Et fa-
ctum fuit ita ; et fuerunt postea in loco capituli usque ad finem ejus.
Et quia Rex Franciae de Parisius erat egressus, et ad capitulum venie-
bat, cum jam appropinquaret domui, egressi sunt omnes fratres Minores
obviam ei, ut honorifice rcciperetur ab eis. Et frater Rigaldus ex ordine
Minorum magister cathedratus Parisius et rotomagensis archiepiscopus.
94 [1248]
indutus pontificalibus paramentis, egressus est domum, ct ibat festinanter
ad Regem, quaerendo et dicendo: ubi est Rex? ubi est Rex? Et ego
sequebar eum : nam solus et attonitus ibat cum mitra in capite et baculo
pastorali in manu. Moram enim contraxerat in praeparando se, ita quod
alii fratres jam erant egressi, et stabant hinc inde per stratam , versis
vultibus e regione, Regem venturum videre volentes. Et miratus sum
ultra modum in memetipso, dicens: certe legi non semel neque bis, quod
senones galli usque adeo fuerunt potentes, quod, ducc Brenno, Romam
ceperunt; nunc autem mulieres eorum, pro majori parte, pedissequae essc
videntur. Et, si Rex Franciae per Pisas, vel per Bononiam transitum fe-
cisset, totus flos dominarum de civitatibus nominatis obvius occurreret.
Tunc recordatus sum, quod vera est gallicorum consuctudo : nam in
Francia solummodo burgenses in civitatibus habitant; milites vero et no-
biles dominae morantur in villis et possessionibus suis. Erat autem Rex
subtilis et gracilis, macilentus, convenienter et longus, habens vultum
angelicum et faciem gratiosam. Et veniebat ad ecclesiam fratrum Mino-
rum non in pompa regali, sed in habitu peregrini, habens capsellam et
burdonem peregrinationis ad collum, qui optime scapulas regias decora-
bat. Et veniebat non eques, sed pedes. Et fratres sui gcrmani, qui tres
comites erant, quorum primus Robertus, ultimus Karolus dicebatur, qui
fccit magna et laude dignissima, consimili humilitate et habitu sequcban-
tur. iNec curabat Rex de comitiva nobilium, sed magis de orationibus ct
suflVagiis pauperum. Revera magis erat dicendus monachus, quantum ad
devotionem cordis, quam quantum ad arma bellica miles. fngressus itaque
ecclesiam fratrum, devotissime facta genuflectione, coram altari oravit.
Et cum egrederetur ecclesiam, et adhuc super ostium staret, eram juxta
cum. Et ecce oblatus est ei, et ex parte thesaurarii senonensis ecclesiae
repraesentatus , magnus lucius vivus in aqua, in conca lignea de abiete ,
quam tusci bigonzam appellant, in qua lavantur et balneantur infantes
cum in cunabulis nutriuntur. Siquidem carus et pretiosus piscis in Fran-
cia lucius reputatur. Et regratiatus est Rex tam mittenti, quam exenium
praesentanti. Deinde dixit Rex intelligibili voce, quod nullus ingrederctur
domum capituli, nisi essct miles, exceptis fratribus, quibus loqui vole-
bat. Cum autem essemus in capitulo congregati, Rex coepit dicere facta
sua, rccommendando se ct fiatres suos et dominam reginam matrcm
suam et totam suam societatem, et, devotissime genuflectendo , petiit ora-
tiones et suflragia fratrum. Et aliqui fratres de Francia, qui erant juxta
[1248] 95
me, ex devotione et pietatc, quasi inconsolabiliter flebant. Post Regem
vero, cardinalis romanae curiae, scilicet dominus Oddo, qui quondam
parisiensis cancellarius fuerat, et cum Rege transfretare debebat, exorsus
est loqui : et paucis verbis nos expedivit. Post istos duos locutus est
frater Johannes de Parma generalis minister, cui ex otTicio incumbebat
responsio, dicens: Ecclesiasticus docet, xxxn.: Loquere major natu,
dccet enim te primum verbum, diligenti scientia. Rex noster ct do-
minus et pater et benefactor et qui congregationi pauperum affabilem
se fecit, venit ad nos humiliter et benigne. Et primo locutus est nobis,
sicut eum decebat; nec petit a nobis aurum ct argcntum, quibus per Dei
gratiam aeraria sua sufficienter abundant ; sed postulat orationes et suf-
fragia fratrum, et pro tali negotio, pro quo multipliciter commendandus
videtur. Quia revera, banc peregrinationem et crucis signationem assum-
psit dominus Rex ad honorem Domini nostri Jesu Christi, et ad dandum
Terrae Sanctae succursum, et ad debellandum hostes et inimicos fidei et
crucis Christi, et ad honorem universalis Ecclesiae, et totius fidei chri-
stianae, et pro salute animae suae, et omnium qui secum transfretare
debebunt. Quapropter, quia fuit praecipuus ordinis benefactor et defensor,
non solum Parisius, verum etiam in toto Regno suo, et quia humiliter
venit ad nos cum tam digna societate pro tali negotio ad suffragia ordi-
nis postulanda, dignum et congruum est, ut rependamus ei aliqua bene-
ficia. Et quia fratres de Francia promptiores sunt ad negotium istud
suscipiendum, et plus intendunt facere, quam ego scirem imponere; ideo
illis nullam legem impono. Quia vero ego inchoavi ordinem visitare, dis-
posui in mente mea cuilibet sacerdoti pro Rege et pro tota sua societate
quatuor missas imponere: unam de Sancto Spiritu, aliam de Cruce, ter-
tiam de beata Virgine, et quartam de Trinitate. Et si contingat , quod
Filius Dei vocet eum de hoc mundo ad Patrem, adhuc per fratres super-
addantur majora. Et si non respondi sufficienter secundum desiderium
suum, ipse Rex sit dominus praecipiendi ; quia ex parte nostra non deest,
qui impleat, sed qui jubeat . Audiens haec Rex regratiatus est gene-
rali ministro, et in tantum acceptavit responsionem suam, quod voluit
cam litteris generalis et sigillo confirmatam habere. Et factum fuit ita.
Porro illa die Rex fecit expensas et comedit cum fratribus. Et comedi-
nius in refectorio. Et comederunt ibi tres fratres Regis, et cardinalis ro-
manae curiae, et generalis minister, et frater Rigaldus archiepiscopus
96 [1248J
rotomagensis , et provincialis minister Franciae , et custodes et diffmitores
et discreti , et quotquot de corpore capituli erant, et fratres hospites,
quos forenses nominamus. Cognoscens itaque generalis minister quod cum
Rege erat nobilis et digna societas, scilicet tres comites, et romanae Eecle-
siae Iegatus et cardinalis et rotomagensis archiepiscopus, noluit se obsten-
tare in faciendo opere suo, quanquam invitaretur, ut juxta Regem discum-
beret; sed magis voluit opere implere, quod Dominus docuit verbo et
monstravit exemplo, scilicet curialitatem et humilitatem. Elegit igitur fra-
ter Johannes et discubuit in mensa humilium; sed nobilitata est ex prae-
sentia sua, et multi, aedificati ex hoc, habuerunt bonum exemplum. Porro
illa die Rex implevit Scripturam , quae dicit, Ecclesiasticus mi. : Congre-
gationi pauperum affabilcm te facito. Habuimus igitur illa die, primo
cerasas, postea panem albissimum; vinum quoque, ut magnificentia regia
dignum erat, abundans et praecipuum ponebatur. Et juxta morem galli-
corum, erant multi qui nolentes invitarent et cogerent ad bibendum.
Postea habuimus fubas recentes cum lacte decoctas, pisces et cancros,
pastillos anguillarum, risum cum lacte amigdularum et pulvere cynamomi;
anguillas assatas cum optimo salsamento; turtas et juncatas; et fructus
necessarios habuimus abundanter atque decenter. Et omnia curialiter
fuerunt apposita et sedulo ministrata. Sequenti die Rex aggressus est iter
suum. Ego vero, finito capitulo, secutus sum Regem. Habebam enim
obedientiam a generali ministro eundi iu provinciam Provinciae ad mo-
randum. Et facile fuit mihi ipsum Regem reperire, quia de strata publica
declinabat frequenter, ut iret ad heremitoria fratrum Minorum et alio-
rum rcligiosorum hinc indc a dextris et a sinistris , ut se eorum oratio-
nibus commendaret. Et hoc negotium semper exereuit quousque pervenit
ad mare, ct arripuit iter, vadens ad Terram Sanctam. Cum autem visi-
tassem fratres de Altisiodoro, de quorum conventu fueram, ivi una die
Urgeliacum, quod est in Burgundia nobile castrum, in quo corpus Magda-
lenae credebatur tunc esse. Et in crastinum erat dies dominica. Et summo
mane Rex venit ad fratres ad suffragia fratrum poscenda. Et totam co-
mitivam suam Rex dimisit in castro, a quo fratres valde parum dista-
bant. Et duxit Rex secum solummodo tres fratres suos, et aliquos ser-
vientes, qui equorum essent custodes. Et, facta genuflexione et reverentia
coram altari, fratres respiciebant sedilia et ligna in quibus sederent. Rex
vero sedit in terra et in pulvere, ut vidi oculis meis. Ecclesia enim illa
[1248] 97
pavimentata non erat. Et revocavit nos ad se, dicens: venite ad me, fra-
tres mei dulcissimi , et audite verba mea. Et fecimus circulum circa eum ,
in terra cum eo sedendo ; et fratres sui germani similiter. Et fecit rccom-
mendationem suam, et poposcit orationes et suffragia fratrum secundum
formam superius jam descriptam. Et, post responsionem sibi factam, egres-
sus est ecclesiam, ut iret viam suam. Et dictum est ei, quod Karolus
ferventer orabat. Et Rex gaudebat, et patienter expectabat fratrem oran-
tem, nec ascendebat equum. Et alii duo fratres comites forinsccus simi-
liter expectabant cum Rege. Et Karolus erat junior frater et comes Pro-
vinciae, ( habebat enim sororem reginae uxorem ) et faciebat multas genu-
flectiones ad altare, quod erat in ala ecclesiae juxta egressum. Et ego
videbam et Karolum ferventer orantem et Regem juxta ostium exterius
patienter expectantem ; et multum fui aedificatus. Post haec Rex ivit viam
suam; et, finitis negotiis suis, ad sibi praeparatum navigium properavit.
Ego vero ivi Lugdunum et adhuc inveni ibi dominum Papam Innocen-
tium quartum cum cardinalibus suis. Post haec descendi per Rhodanum
usque ad civitatem arelatensem, quae per v. miliaria distat a mari ; et
festum erat beati Petri apostoli. Et tunc venit ad locum illum frater Ray-
mundus minister Provinciae, qui postea factus fuit episcopus, et hono-
rifice me suscepit ; et lector Montispesulani erat cum eo. Postea ivi per
mare Massiliam, et a Massilia Areas ivi ad videndum fratrem Hugonem
de Bareola, qui ct de Digna, quem lombardi fratrem Hugonem de Mon-
tepesulano dicebant. Hic erat unus de majoribus clericis de mundo, et
sollemnis praedieator, ct gratiosus tam clero, quam populo, et maximus
disputator, et paratus ad omnia; omnes involvebat, omnibus conclude-
bat; linguam disertissimam habebat, et vocem tamquam tubae sonantis
et tonitrui magni et aquarum multarum sonantium, cum decurrunt per
praeceps; numquam inculcabat (?), nunquam cespitabat, semper ad o-
mnem responsionem erat paratus. Mirabilia dicebat de coelesti curia , idest
de gloria paradisi, et terribilia de infernalibus poenis. De provincia Pro-
vinciae fuit oriundus; mediocris staturae, et niger non disconvenienter :
spiritualis homo ultra modum, ita ut alterum Paulum crederes te vi-
dere seu alterum Helyseum, nam omnes Iremebant, quando audiebant
ipsum loquentem, sicut tremit juncus in aqua. Ita enim loquebatur in
consistorio Papae et cardinalibus (et hoc apud Lugdunum, ct priori tem-
pore, quando curia fuit Romae). ... Nam capellum rubeum Papa Inno-
Monumenta historica. Vol. III. 13
98 [1248]
centius quartus contulit vobis, ut cum aequitate discerni possitis a reli-
quis capellanis. Cardinales etiam reliquo tempore non dicebamini , sed
diacones romanae curiae, et presbyteri dicebantur similes vestri et vestri
praedecessores. . . . . Porro frater Hugo solitus erat dicere , quod qua-
tuor babebat amicos, quos specialiter diligebat, quorum primus erat frater
Jobannes de Parma generalis minister (et hoc congruum fuit, quia ambo
erant magni clerici et spirituales viri et maximi Joachitae ) ; cujus etiam
amore mihi fuit familiaris; et quia videbar credere scripturis abbatis Joa-
chim de ordine Floris. Sccundus ejus amicus fuit archiepiscopus vien-
nensis, qui fuit sanctus homo et litteratus, et honesta persona, et ordinem
beati Francisci multum dilexit. Nam amore fratrum Minorum fecit fieri
pontem lapideum super Rhodanum, eo quod fratribus ultra fluvium in
territorio suo ad habitandum dederat locum. Et cum essem aliquando
Viennae , venit frater Guillielmus ex ordine Praedicatorum , qui fecerat
Summam de vitiis et virtutibus , de Lugduno Viennam, causa praedi-
candi et confessiones audiendi. Et quia in civitate illa fratres Praedica-
tores locum non habebant, declinavit ad hospitandum cum fratribus
Minoribus. Et placuit guardiano quod eum associarem; et familiariter fui
cum eo, et ipse mecum, quia humilis et curialis homo erat, quamvis
parvae staturae. Cumque interrogassem eum, quare in Vienna fratres
Praedicatores locum non habebant, dixit mihi , quod potius volebant
Lugduni unum bonum conventum habere, quam vellent habere tantam
locorum multitudinem. Et rogavi ipsum quod praedicaret fratribus in
festo Annuntiationis beatae Virginis, quod instabat, eo quod libenter de-
siderabam ipsum audire; nam tractatum De Sermonibus fecerat , praeter
Summam. Et dixit mihi, quod, si guardianus diceret sibi, obediret li-
benter. Et factum fuit ita: et fecit pulcherrimum sermonem de Annun-
tiatione beatae Virginis, cujus thema, sive exordium, tale fuit: Missus
esf Angelus. Alia vice, me existente ibidem, supervenit frater Guillielmus
Britto ex ordine Minorum, cujus est Liber memoriae; et, quantum ad
brevitatem staturae, assimilabatur priori Guillielmo, cujus supra mentio-
nem feci, non autem quantum ad mores; quia magis furibundus et impa-
iiens videbatur, ut parvulorum natura consuevit habere. Uude illud :

Vix humilis parvus. Vix longus cum ratione.


Vix repcritur homo ruffus sine proditione.
[1248] 99
In conventu etiam lugdunensi audivi ipsum corrigentem ad mensam ,
praesente fralre Johanne de Parma gencrali ministro, et Papa Innocentio
quarto Lugduni morante. Et adhuc trater Guillielmus non fecerat librum
suum, qui suo nomine titulatur. Porro tertius fratris Hugonis amicus
fuit Robertus Grossatesta lincolniensis episcopus, unus de majoribus cle-
ricis de mundo. Hic secundo, post Burgundionem judicem pisanum, trans-
tulit Damascenum, et Testamenta Patriarcharum xn., et multos alios
libros. Quartus ejus amicus fuit frater Adam de Marisco ex ordine fra-
trum Minorum, unus de majoribus clericis de mundo. In Anglia claruit,
et multa scripta fecit, sicut lincolniensis. Ambo fuerunt anglici et ambo
socii, et ambo in episcopali ecclesia fuerunt sepulti. Tertius istorum duo-
rum socius fuit magister Alexander ex ordine fratrum Minorum, natione
anglicus, et magister cathedratus Parisius, qui multa opera scripsit; et,
ut dicebant omnes qui eum bene noverant, suo tempore similem sibi
in mundo non habuit. Recordor quod, cum essem juvenculus et in con-
ventu senensi habitarem in Tuscia, frater Hugo a curia romana redibat,
et, audientibus fratribus Minoribus et Praedicatoribus, qui ad eum viden-
dum venerant, mirabilia de gloria paradisi et de contemptu mundi dicebat;
et, de quacumque quaestione interrogatus fuisset, statim sine mora omni-
bus respondebat. Et mirabantur omnes, qui eum audiebant, super pru-
dentia et responsis ejus. Cum autem esset Pistorii, et in civitate lucensi
in quarta feria Cineriim instaret synodus celebranda, nec haberent fra-
tres de Luca qui praedicaret ibidem, occurrerunt fratri Hugoni, rogantes
eum, ut pro isto negotio eis succurrere dignaretur. Quod promisit, et
fecit. Venit autem Lucam de Piscia ca hora solummodo, qua ad episco-
palem ecclesiam erat iturus. Et totus conventus congregatus volebat eum
associare et causa honoris, et desiderio audiendi ipsum. Videns vero fra-
tres extra portam, miratus, dixit: ah Deus! quo tendunt isti? Et respon-
sum est ei, quod propter honorem suum faciebant hoc fratres, et quia
volebant ipsum audire. Et dixit: non requiro talem honorem, quia non
sum Papa: si autem volunt audire, veniant postquam fuerimus ibi ; et
ego praecedam cum uno socio, et non ibo cum ista caterva. Cum autem
pervenissent illuc, invenerunt omnes congregatos et paratos ad audiendum;
quia ultimus, qui dicturus erat, suum terminabat sermonem. Sermoci-
natus est ergo frater Hugo; et talia dixit ad cleri aedificationem et con-
solationem , quod mirati sunt universi ex verbis gratiae quae procedebant
100 [1248]
ex ore ejus. Et dicebant clerici episcopatus lucensis usque ad multos
annos, quod nunquam audiverunt hominem ita bene loquentem; nam alii
ita recitaverant suum sermonem, sicut unum psalmum quem corde tenus
didicissent. Et commendaverunt fratrem Hugonem usque ad multa tem-
pora, et sermonem suum; et totum ordinem dilexerunt, et in reverentia
habucrunt, occasione ipsius. Alio tempore audivi ipsum populo praedi-
cantem in provincia Provinciae, juxta Rhodanum, apud Tarasconem. Et
fuerunt in illa praedicatione homines et mulieres de Tarascone et de Bc-
licadro, quae sunt duo nobilissima castra juxta se posita, excepto quod
Rhodanus dividit inter utrumque. Et in quolibet castro est bonus con-
ventus fratrum Minorum. Fucrunt ctiam in illa praedicatione de civitate
Avignonis homines et mulieres, ct de civitate arelatensi similiter. Et dixit
eis, ut audivi auribus meis, verba aedificationis, \erba utilia, verba mcl-
liflua, verba salutifera. Quia sicut prophetam eum habebant . . . Valde
ridiculosum est, si nolo credere, quod aliquis sit episcopus, velPapa,
quia ego non sum . Item in curia comitis Provinciae erat quidam magi-
ster Raincrius, natione pisanus, qui se generalem philosophum esse di-
cebat; ct ita judices et notarios atque medicos curiae confundebat, quod
nullus ibi honorifice vivere poterat. Exposita itaque tribulatione sua fratri
Hugoni, rogaverunt ipsum, ut eis dignaretur succurrere, atque ab adver-
sario pessimo defensare. Quibus frater Hugo dixit: ordinate cum comite
in palatio disputationis diem, et sint praesentes cum comite milites et
potentes, judices et notarii, atquc physici; et disputate cum eo, et mittat
pro mc comes; et ostendam et probabo eis, quod ipse sit asinus, et coe-
lum sit sartago. Facta fuerunt omnia ista : et ita involvit eum, et con-
clusit ci, quod erubuit esse in curia comitis, et, insalutato hospite, re-
cessit, nec ausus fuit postea habitare ibidem, nec etiam apparere. Erat
cnim magnus sophista, et credebat cum sophismatibus suis omnes
involvere. Liberavit ergo frater Hugo pauperes a potente ct humiles ,
quibus non erat adjutor. Et osculabantur manus et pedes fratris Hugo-
nis. JNota quod iste comes, de quo supra dixi, dictus est Raymundus
Berengarii; et fuit pulcher homo et amicus fratrum Minorum, et fuit
pater reginae Franciae et reginae Angliae , et tertiam ejus fifiam habuit
uxorem frater Regis Angliae, et quartam Karolus frater Regis Franciae,
ex qua habuit comitatum Provinciae. Porro in provincia Provinciae est
quoddam castrum valde populosum inter Massiliam ct Victimilium, sive
[1248] 101
Niciam juxta mare, per viam, quae vadit Januam : et sunt ibi areae sa-
linae, quia ibi fit sal; et ideo ab areis vocabulum habet. Et est ibi ma-
xima multitudo mulierum et hominum poenitentiam facientium etiam in
habitu mundiali in domibus suis. Hi fratribus Minoribus valde devoti
sunt et libenter audiunt verbum Dei cum praedicatur a fratribus. Nam
fratres Praedicatores ibi locum non habent, quia delectantur et consolan-
tur in magnis conventibus habitare, potius quam in parvis. In isto castro
specialiter et plus habitabat frater Hugo. Et erant ibi multi notarii et
judices, atque medici et alii litterati, qui diebus sollemnibus ad cameram
fratris Hugonis conveniebant, ut de doctrina abbatis Joachim audirent
ipsum loquentem , atque docentem et exponentem sacrae Scripturae my-
steria, et praedicentem futura. Erat enim magnus Joachita, et omnes libros
abbatis Joachim de grossa littera habebat. Et interfui etiam ego ipse isti
doctrinae, ut audirem fratrem Hugonem. Nam prius eram edoctus, et
hanc doctrinam audieram, cum habitarem Pisis, a quodam abbate de
ordine Floris, qui erat vetulus et sanctus homo, et omnes libros suos
a Joachim editos in conventu pisano sub custodia collocaverat , timens
ne Imperator Fridericus monasterium suum destrueret, quod erat inter
Lucam et civitatem pisanam, per viam quae vadit ad civitatem lunensem.
Credebat enim quod in Friderico tunc temporis omnia essent complenda
mysteria, eo quod cum Ecclesia discordiam habebat non modicam. Frater
vero Rodulfus de Saxonia, lector pisanus , magnus logicus et magnus
theologus et magnus disputator, dimisso studio theologiae, occasione il-
lorum librorum abbatis Joachim, qui in domo nostra repositi erant, factus
est maximus Joachita. Nam et postea, cum instaret primo passagium
Regis Franciae ad Terrae Sanctae succursum, et habitarem Pruvini, erant
ibi duo fratres totaliter Joachitae, qui me totis nisibus ad doctrinam il-
lam trahere conabantur. Quorum unus erat de Parma, et dicebatur frater
Bartholomaeus Guisculus. De civitate mea hic erat, curialis et spiritualis
homo, sed magnus prolocutor et magnus Joachita, et partem imperialem
diligens. In conventu capuano aliquando guardianus fuit. In omnibus ope-
ribus suis velocissimus fuit. In quodam generali capitulo Romae ultimum
diem clausit. In saeculo in grammatica rexit; in Ordine vero scribere,
miniare, dictare et multa alia facere scivit. In vita sua fecit monstra , et
in morte mirabilius operatus est; nam talia vidit in egressu animae, quod
omnes fratres, qui praesentes crant, admirati sunt. Alius erat frater Ghi
102 [1248]
rardinus de burgo Sancti Donini, qui in Sicilia creverat, et in gramma-
tica rexerat, et erat morigeratus juvenis, honestus et bonus; hoc exce-
pto, quod nimis fuit obstinatus in dictis Joachim, et similiter propriae
opinioni inseparabiliter adhaesit. Hi duo sollicitabant me, ut scriptis ab-
batis Joachim crederem et in eis studerem. Habebant enim expositionem
Joachim super Jeremiam , et multos alios libros. Et , cum Rex Franciae
tempore illo cum aliis crucesignatis praepararet se ad transfretandum ,
isti subsannabant et deridebant, dicentes quod male cederet ei, si iret;
sicut postea demonstravit eventus. Et ostendebant mihi in expositione
Joachim super Jeremiam sic scriptum esse, et ideo expectandum implen-
dum. Et cum diceretur per totam Franciam in missa conventuali, qua-
libet die per totum annum, psalmus Deus, venerunt gentes in hacre-
ditatem tuam, etc., isti similiter deridebant, dicentes: oportet impleri
Scripturam, quae dicit, Thren. m. : Opposuisti nubem tibi, ne transeat
oratio; nam Rex Franciae capietur, et gallici debellabuntur, et pestilentia
multos absumet. Et facti sunt isti duo exosi fratribus de Francia , qui
dicebant, quod in praeoedenti passagio fuerant ista completa. Erat autem
tunc temporis in conventu pruvinensi frater Mauricius lector, pulcher
homo et nobilis et valde litteratus. Nam in saeculo semper studuerat
Parisius, et in ordine vm. annis. Hic erat de pruvinensi districtu, quia
in Francia nobiles morantur in villis et in possessionibus suis: burgenses
vero in civitatibus habitant. Est autem Pruvinum nobile castrum in Cam-
pania Galliae, distans a Parisius per xxv. leuchas. Ilic igitur frater Mau-
ricius erat meus amicus noviter factus, et dixit mihi: frater Salimbene,
noli credere istis Joachistis, quia ipsi turbant fratres suos cum sua do-
ctrina; sed adjuva me in scribendo, quia ego volo facere bonum opus
distinctionum, quod valde utile erit ad praedicandum. Tunc voluntarie
separati sunt Joachitae; nam ego ivi Altisiodorum ad habitandum; frater
Bartholomaeus ad conventum senonensem; frater Ghirardinus Parisius
missus fuit, ut studeret pro provincia Siciliae, pro qua receptus fuerat.
Et studuit ibi mi. annis, et excogitavit fatuitatem, componendo libellum,
et divulgavit stultitiam suam, propalando ipsum ignorantibus fratribus.
De quo libello iterum dicam, eum ad Papam Alexandrum quartum per-
venero, qui ipsum reprobavit. Et quia occasione istius libelli impropera-
tum fuit ordini et Parisius et alibi, ideo praedictus Ghirardinus, qui
libellum fecerat, privatus fuit lectoris officio et praedicationibus et con
[1248] 103
fessionibus audiendis et omni actu legitimo ordinis. Et quia noluit resi-
piscere et culpam suam humiliter recognoscere, sed perseveravit obsti-
natus procaciter in pertinacia et contumacia sua, posuerunt eum fratres
Minores in compedibus et in carcere; et sustentaverunt eum pane tribu-
lationis et aqua angustiae. Iste miser nec sic voluit resilire a proposito
obstinationis suae; permisit itaque se mori in carcere, et privatus fuit
ecclesiastica sepultura, sepultus in angulo borti. Cognoscant igitur omnes,
quod rigor justitiae servatur in ordine fratrum Minorum contra ordinis
transgressores : non igitur unius stultitia est toti ordini imputanda. Porro
anno Domini mccxlviii., cum essem Areis cum fratre Hugone, videns ille
quod de doctrina abbatis Joachim inquirebam, et libenter audiebam ap-
plaudendo et congaudendo, coepit dicere mihi: es tu infatuatus sicut
alii, qui istam doctrinam sequuntur? Revera fatui reputantur a multis.
Nam, quamvis abbas Joachim fuerit sanctus homo, tamen tria habuit
impedimenta, ut sibi contradicatur. Primum fuit reprobatio libelli sui ,
quem edidit contra magistrum Petrum lombardum, in quo appellavit eum
haereticum et insanum, sicut in alia chronica posui. Visum enim fuit
abbati Joachim, quod magister Petrus poneret quaternitatem in Trinitate,
cum dixit: quoniam quaedam summa res est Pater et Filius et Spi-
ritus sanctus, et illa non est generans, nec genita, nec procedens.
Unde asserit, scilicet, abbas Joachim, quod non tam trinitatem, quam
quaternitatem astruebat in Deo , videlicet tres personas , et illam commu-
nem essentiam quasi quartam. Sed hanc materiam plenius descripsi in
alia chronica breviori, sicut in Decretalibus continetur, in qua similiter
posui octo loca, in quibus magister Petrus in sententiis male dixit. Re-
quire in chronica De similitudinibus et exemplis , de signis et figuris , et
de mysteriis veteris et novi Testamenti . Secundum impedimentum, quod
habuit abbas Joachim, ne crederetur ei, fuit, quia praedixit tribulationes
futuras . . . Quae fuit causa quare judaei interfecerunt prophetas. Carnales
enim homines non libenter audiunt tribulationes futuras. Ideo abbas Joa-
chim cum de tribulationibus loqueretur, subjunxit et ait: Non credunt
istud, quorum incrassata corda induravit ambitio. Nolunt perire regnum
mundi, quibus exosum est regnum coeli, nec cessare Imperium aegy-
ptiorum, qui non amant cives Hierusalem . Tertium impedimentum ,
quod habuit abbas Joachim, fuit ex parte illorum, qui crediderunt ei, qui
voluerunt anticipare terminos a se positos. De quibus ipse dixit: Timeo
104 [1248]
ne mihi ilkd eveniat, quod de filiis suis Jacob patriarcha conquestus
est, dicens, Gen. xxxmi. ete. . Igitur abbas Joachim non limitavit
omnino aliquem certum terminum, licet videatur quibusdam quod sic. Sed
posuit plures terminos dicens : Potens est Deus adhuc clariora demon-
strare mysteria sua; et illi videbunt, qui supererunt . Cum autem vi-
dissem, quod in camera fratris Hugonis congregabantur judices et notarii,
atque physici et alii litterati ad audiendum ipsum de doctrina abbatis
Joachim docentem, recordatus sum Helysei, de quo legitur, iv. Reg. vi.,
quod Helyseus sedebat in domo sua, et senes sedebant cum eo. Die-
bus autem illis supervencrunt duo Joachitae, qui fuerant de conventu
neapolitano; quorum unus dicebatur frater Johannes gallicus, alter frater
Johanninus Pigulinus de Parma, neapolitanus cantor. Hi venerant Areas
ut viderent fratrem Hugonem, et audirent ipsum de hac doctrina loquen-
tem. Tunc supervenerunt etiam duo fratres Pruedicatores , qui redibant
a suo generali capitulo, quod Parisius fuerat celebratum; quorum unus
dicebatur frater Petrus de Apulia in ordine eorum neapolitanus lector,
et litteratus homo et magnus prolocutor; et expectabat tempus aptum ad
navigandum. Non enim habebant locum fratrum suorum in terra illa.
Huic quadam die post prandium dixit frater Johanninus neapolitanus can-
tor, qui eum optime noverat: frater Petre, quid vobis videtur de doctrina
abbatis Joachim? Respondit frater Petrus: tantum curo de Joachim, quan-
tum de quinta rota plaustri. [Etiam Gregorius in illa omelia super eum:
Erunt signa in sole, et luna, et stellis, credidit quod quasi tempore
suo finis mundi veniret, eo quod longobardi suo tempore venerant, et
omnia destruebant]. Festinavit igitur frater Johanninus ad cameram fratris
Hugonis, et, coram illis saepe nominatis hominibus, dixit ei: hic est qui-
dam frater Praedicator, qui nihil credit de doctrina ista. Cui frater Hugo
dixit: et quid ad me, si non credit? sibi imputetur: ipse viderit, cum
vexatio dabit auditui intellectum ; verumtamen vocate ipsum ad disputa-
tionem, et audiemus in quo dubitat. Vocatus igitur venit, et male liben-
ter, tum quia parvipendebat Joachim , tum etiam quia non reputabat
quod aliquis in domo illa esset, qui in litteratura, sive in scientia Scri-
pturarum, posset aequiparari sibi. Cum ergo vidisset eum frater Hugo,
dixit ei: tu es ille, qui de doctrina Joachim dubitas? Respondit frater
Petrus: vere ego sum. Cui dixit frater Hugo: Iegisti unquam Joachim?
Respondit frater Petrus : legi et bene legi. Cui frater Hugo dixit : credo
[1248] 405
quod sic legisti, sicut una mulier legit psalterium, quae, quanJo est in
in fme, ignorat et non recordatur quid legerit in principio; sic multi
sunt legentes, et non intelligentes , vel quia contemnunt quod legunt,
vel quia obscuratum est insipiens cor eorum. Nunc itaque dic mihi, quid
de Joachim velis audire, ut de quo magis dubitas cognoscamus. Cui fra-
ter Petrus dixit: volo quod probes mihi per Isaiam, sicut docet Joachim,
quod vita Friderici Imperatoris in lxx. annis debeat terminari, nam adhuc
vivit; et quod non possit interfici, nisi a Dco, idest non morte violenta,
sed naturali. Cui dixit frater Hugo: libenter; sed audias patienter et
non declamatorie et cum cavillationibus ; nam in ista doctrina oportet
accedentem credere. Abbas Joachim fuit sanctus homo; et dicit quod
ista, quae praedicit futura, revelata fuerunt sibi a Deo ad hominum uti-
litatem juxta verbum, quod scriptum est, ete. I)e sanctitate vero vitae
Joachim, praeter illa quae in legenda ipsius leguntur, unum exemplum
possumus demonstrare, in quo patientia ejus ostenditur maxima. Nam,
antequam abbas fieret, cum esset subditus et persona privata, iratus
refectorarius contra eum, in justa sua pcr totum annum semper posuit
aquam, ut biberet, volens eum sustentare pane tribulationis et aqua an-
gustiae: et patienter sustinuit, nec rcclamavit. Cum autem in fine anni
juxta abbatem sederet ad mensam, dixit ei abbas: quare tu bibis vinum
album, et non das mihi? talis ne est curialitas tua? Cui sanctus Joa-
chim respondit: crubesccbam, pater, vos invitare, quia sccretum meum
mihi. Tunc abbas accipiens cuppam ejus, et volens experiri, gustavit, et
vidit quia non bona negotiatio erat. Cumque gustasset aquam, non vinum
factam, dixit: ct quid est aqua, nisi aqua? Et ait ei: de cujus licentia
bibis tu talem potum? Cui respondit: pater, aqua sobrius potus est, quae
nec linguani impedit, nec ebrietatem inducit, nec loquacitatem fucit. Cum
autem in capitulo cognovisset abbas, quod cx malitia et rancore refe-
ctorarii talis ficbat injuria et vindicta, et vellet cum de ordine expellere,
prostravit se Joachim ad pedes abbatis, et tantiim rogavit eum, quod
expulsionem ordinis pepercit couverso. Tamen vituperavit et reprehendit
eum dure et acriter: quod tu male observasti, et ideo do tihi poeniten-
tiam, ut per totum annum non bibas, nisi aquam, sicut tu inique egisti
contra proximum et fratrem tuum. De vita vero Imperatoris Friderici ,
quod terminetur sccundum Isaiam, sicut habes ubi loquitur de oncre
Tyri, nota, quod in verbis istis abbas Joachim pro terra chaldaeoruin
Manumenta historica. Vol. III. 14
100 [1248]
romanum intelligit et sumit imperium; per Assur, ipsum Fridericum Im-
peratorem; pro Tyro, Siciliam; pro diebus regis unius, totam vitam Fri-
derici; pro lxx. annis, terminum vitae a Merlino taxatum. Quod autem
Fridericus non ab homine interfici debeat, sed tantum a Deo, sic dicit
Isaias xxxi., ete. Et, dixit frater Hugo, ista impleta fuerunt in Friderico,
maxime apud Parmam, quando a parmensibus fuit fugatus et Victoria
civitas ejus destructa ; sed et principes et barones regni ipsius pluries
voluerunt eum occidere, et non potuerunt. Audiens haec Irater Petrus
subrisit et dixit: ista verba illis narrare poteris, qui tibi credunt, mihi
autem nunquam persuadere poteris ut tibi credam. Cui dixit frater Hugo:
et quare? Non credis prophetis? Respondit frater Petrus: vere credo pro-
phetis; sed dic mihi, si iste, quem dicis, fuit principalis intellectus pro-
phetae, vel secundarius, an violenter extortus et usurpatus , an per ada-
ptationis modum dictus. Cui frater Hugo respondit: optime quaeris; et
ideo dicam tibi: secundum adaptationem, vel cum in festo sanctorum
Gervasii et Prothasii cantatur introitus: Loquitur Doviinus paccm in
plebem suam, ctc., pro eo quod in festo islorum martyrum- inter Ecclc-
siam et longobardos fuit pax facta . . . Ad praedicta etiam addere pos-
sumus. Nos videmus quod praeter communem usum et usitatum, quem
etiam noverunt rustici et illitterati, in manu sinistra usus multiplex re-
peritur. Nam ibi est peritia numeri, sive numerandi et artis musicae et
kalendarii et aurei numeri et adinventionis paschalis festivitatis. Simili
modo in Scriptura divina praeter litteralem, sive historicum sensum, re-
peritur allegoricus intellectus, anagocicus, tropologicus , moralis ct my-
sticus; et ex hoc utilior et nobilior judicatur, quam si tantum, ad unum
intellectum coartata, uni intellectui deserviret. Credis haec vera esse, dixit
frater Hugo; an adhuc dubitas? Respondit frater Petrus: credo; et fre-
quenter talia docui, quia a doctoribus ista dicuntur: sed vellem quod
validius mihi ostenderes de lxx. annis, quos ponit Isaias sub figura Tyri,
et de diebus regis unius sub Friderici Imperatoris figura. Frater Hugo
respondit: Merlinus, anglicus vates, de Friderico primo ct de Henrico
filio ejus et de Friderico secundo Imperatoris Henrici filio, quae prae-
dixit, vera videntur. Sed dimittamus alia, et solummodo veniamus ad
illa, de quibus nostra fuit disputatio primitiva. Ponamus ergo quatuor ter-
niinos numerorum, quos Merlinus ponit loquens de Friderico secundo.
Quorum primum ponit, diccns: In XXXII. amiis corruet; quod potest
[1248] 107
intelligi a coronatione Imperii usque ad ultimum diem vitae suae, quia
imperavit annis xxx. et diebus xi., ct non credefaatur mortuus; ut Sybil-
lae vaticinium implcrctur, quae dicit: Sonabit et in populis: vimt et
non vivit. Sccundus terminus Merlini est: Vivet in prosperitate sua
LXXII. annis; quod qualiter implcri debeat, quia adhuc Fridericus vi-
vit, illi videre poterunt, qui supererunt. Tertius terminus Merlini est:
Et bis quinquagenarius lene tractabitur; quod non debet intelligi bis
quinquaginta, ut ad centenarium numcrum consurgat, sed quinquaginta
et postea bis, quod quinquaginta duorum annorum est. Qui numerus
potest haberi ab eo anno, quo celebratae sunt nuptiae matris ejus, usque
ad xvin. annum Imperii ejus, qui faciunt quinquaginta duos annos. De
qua materia sic habetur: Imperator Fridericus primus filio suo Regi Hen-
rico uxorem dedit Constantiam filiam Regis siculorum, quae adhuc virgo
trigesimum aetatis peragebat annum; ipsc autem viginti et unius anni
erat. Et celebratae smit nuptiae Mediolani anno Christi mclxxxv. , regni
ejus anno xvii. Nota quod quarto aetatis suae anno Rex fuit factus, et
mcxci. in Imperatorem coronatus. Fridericus vero filius Henrici mccxx.
Imperator coronatus fuit. Quartus terminus Merlini de Friderico est : Et
postquam decimo et octavo ab anno chrismatis erit, moiwrchiam in
oculis invidorum tencbit. IIoc impletum est in Papa Gregorio nono ,
cum quo habuit discordiam, usque adeo ut eum exeommunicarct ; et con-
tra voluntatem ejus, et cardinalium et principum regni, postea Imperium
tenuit. Audiens haec frater Petrus coepit discurrere per ambages, di-
cens: Multi cibi in novalibus patrum; et est cibus eibo melior . Cui
frater Hugo dixit: noli corrumpere Scripturam; sed dic auctoritates, sicut
sunt in textu. Tu enim dimisisti finem auctoritatis inchoatae et prinei-
pium subsequentis. Dic ergo primam, sicut eam dixit Sapiens in Pro-
verbiis xui. Audiens haec frater Petrus fecit sicut faciunt nonnulli ,
qui, quando in disputatione deficiant, ad convitia convertuntur; et ait:
istud esset haereticum dicere, scilicet verba infidelium pro testimonio
sumere ; de Merlino loquor, cujus testimonium assumpsisti. Provocatus.
frater Hugo, dixit ei: mentiris, et probabo te multipliciter esse mentitum.
Igitur scriptura Balaam et Heliu et Cayphae et Sybillae et Merlini, Joa-
chim atque Methodii ab Ecclesia non spernitur. Ad idem facit quod dicit
poeta :
Non rosa dat spinas, quamvis sit fdia spinac;
Ncc violae pungunt; nec paradisus obest.
108 [1248]
Vult dicerc Dominus et ctiam poeta, quod bona et vera et utilia sper-
nenda non sunt, quamvis a malo doctore dicantur . . . Sic inchoatur
quidam poeta, volens commendare libellum suum :

Utilis est rudibus praesentis eura libelli,


Et facilem pucris praebet in arte viam.

.. . . Audiens haec omnia frater Petrus, ad originalia sanctorum, et ad


dicta philosophorum conversus est. In quibus frater Hugo, cum esset
doctissimus, statim involvit eum, et conclusit ei. Videns hoc socius suus,
qui erat sacerdos et senex et bonus homo, coepit ipsum juvare. Sed fra-
ter Petrus dixit ei: tace, tace. Postquam frater Petrus cognovit sc supe-
ratum, convertit se ad commendandum fratrem Hugonem de multiplici
sapientia. Cum autem supradicta verba terminata fuissent, ecce subito
nuntius naucleri pro Praedicatoribus venit, dicens quod festinanter irent
ad navem. Post quorum recessum, dixit frater Hugo remanentibus litte-
ratis hominibus, qui disputationem audierant: non habeatis malum exem-
plum, si aliqua diximus non dicenda; quia illi qui disputant de prae-
sumpta audacia per campum licentiae discurrere consueverunt. Et addidit
frater Hugo: isti boni homines semper de scientia gloriantur, et dicunt
quod in ordine eorum fons sapientiae invenitur; cum Ecclesiasticus di-
cat: Fons sapientiae verbum Dei in excelsis, Ecc. i. Dicunt etiam quod
transierunt per homines ydiotas quando transeunt per loca fratrum Mino-
rum, in quibus eis charitative et sedule ministratur; sed, per Dei gra-
tiam, modo non poterunt diccre, quod per homines ydiotas transierint;
quia feci quod docet Sapiens in Proverbiis xxvi. ete. Finitis his verbis,
recesserunt saeculares auditores valde aedificati et consolati , dicentes :
audivimus mirabilia hodie; sed scquenti festo de doctrina Domini nostri
Jesu Christi aliqua desideramus audire. Quibus frater Hugo dixit: si fue-
rit vita comes, exaudiam vos libenter; et ideo veniatis bene. Porro eodem
die reversi fratres Praedicatores, consolatorie fuerunt nobiscum : tempus
enim navigandi aptum non habuerunt. Post coenam vero frater Hugo
familiariter fuit cum eis. Et frater Petrus collocavit se ct sedit in terra
ad pedes fratris Hugonis; nec fuit aliquis, qui posset eum faccre surgere
et sedere in aequali banco cum fratre Hugone; nec etiam ipse frater
Hugo, cum multum rogasset eum. Igitur frater Pelrus, jam non dispu
[1248] 109
tando, nec contradicendo , sed humilitcr auscultando , audiebat melliflua
verba, quae dicebantur a fratre Hugone, quae quidem essent digna re-
Iatu; sed causa brevitatis ea subticeo, quia ad alia dicenda festino. Tunc
socius fratris Petri seorsum dixit mihi: pro Deo, frater Salimbene, dica-
tis mihi quis est iste frater, si praelatus, guardianus, vel custos, vel
minister. Cui dixi: nullam praelationem habet, quia nullam habere
vult: aliquando fuit provincialis minister, nunc autem est persona
privata , et est unus de majoribus clericis de mundo , et ita repu-
tatur ab his, qui eum cognoscunt. Tunc dixit mihi : in veritate bene
credo; quia nunquam vidi hominem ita bene loquentem, et ad omnia
praeparatum, quae ad scientiam pertinere noscuntur: sed miror, quare
in magnis conventibus non moratur. Cui dixi : propter humilitatem suam
et sanctitatem, quia plus consolatur esse in parvulis locis. Tunc dixit :
benedicatur ipse, quia totus coelicus esse videtur. Fuerunt igitur nobi-
scum fratres Praedicatores apud Areas, quousque tempus ad navigandum
congruum habuerunt. Et in recessu suo, dixit frater Petrus fratri Hugoni:
in veritate dico vobis, semper vellem habitare vobiscum ad conferendum
de divina Scriptura. Et post multas et mutuas recommendationes, reces-
scrunt fratres Praedicatores consolatorie et valde aedificati. Post quorum
recessum, sequenti festo, congregati sunt omnes homines litterati de ca-
stro Arearum, ut fratrem Hugonem in camera sua audirent docentem.
Cum autem sermo finitus fuisset, erat ibi quidam homo ex eodem castro ,
quem vidi et cognovi, qui, cum esset saecularis, rogavit fratrem Hugo-
nem, ut eum amore Dci ad ordinem fratrum Minorum recipere dignare-
tur. Habebat enim frater Hugo a ministro recipiendi licentiam, eo quod
reverendissima persona et tantus clericus esset, et quia spiritualis homo,
et quia jam minister extiterat. Porro homo iste, qui ordinis fratrum Mi-
norum petebat ingressum, fuit principium ordinis Saccatorum, ct habe-
hat socium, qui similiter intrare volebat. Hi inspirati sunt nutu divino
in praedicatione fratris Hugonis. Quibus frater Hugo dixit; Eatu ad ne-
mora, ct addiscatis comedere radices, quoniam tribulationes appropin-
quant. Tunc iverunt ct fecerunt sibi mantellos catabriatos, sicut anti-
quitus consueverunt haberc serviciales ordinis sanctae Clarae. Et coeperunt
mendicare panem per castrum illud , in quo habitabant fratres Minores , et
abundanter dabatur eis: quia nos et fratres Praedicatores docuimus omnes
homines mendicare; et quilibet, cum assumit sibi caputium, cliam vult
110 [1248]
facere unam regulam mendicantem. Isti multiplicati sunt subito; ct appel-
labantur a fratribus Minoribus de provincia Provinciae ironice et trufa-
torie Boscarioli. Porro frater Hugo multos habebat in ordinc suo, et
maxime in Provincia, aemulos et mordaces, et propter doctrinam abbatis
Joachim, et quia imponebant ei quod ordinem Boscariolorum fecisset
( et non fecerat eum aliter, nisi occasionaliter dicendo: Eatis ad nemora,
ct addiscatis comedere radic.es, quia tribulationes appropinquant) ; et
quia noluit eos ad ordinem recipere, cum bene posset. Porro processu
temporis fecerunt sibi habitum de sacco non cilicino, sed quasi syndo-
nico, et inferius habebant tunicas optimas et ad collum mantellum de
sacco, unde et fratres Saccati dicti sunt ; et fecerunt sibi fieri soleas,
sicut habent fratres Minores: nam quicumque volunt noviter aliquam re-
gulam facere, semper mendicant aliquid ab ordine beati Franeisci, aut
soleas, aut cordam, aut etiam habitum. Sed nunc ordo fratrum Minorum
papale privilegium habet, quod nullus talem habitum ferre praesumat ,
per quem frater Minor ab aliquo credi possit: quia fratres, qui diceban-
tur Britti in Marchia anchonitana, omnino talem habitum portare sole-
bant, quos Papa Alexander quartus in unam congregationem redegit, cum
aliis Heremitis. Cum prius omnes Heremitae in quinque diversitatibus
discrepantibus partirentur, ut oculis meis vidi: nam erant Hcremitae, qui
dicebantur sancti Augustini, et Heremitae qui dicebantur sancti Guillielmi,
et illi de Favali et Britti et Jambonitani. Fuit enim quidam Johannes
Bonus, qui fuit tempore beati Francisci, qui congregationem Heremita-
rum fecit, cujus corpus diebus meis Mantuae est sepultum; et cujus
filium vidi et cognovi, fratrem Matthaeum mutinensem, et pinguem. Ad
congregationem istius ultimi omnes aliae sunt reductae, ut in illa unione
primitus caput esset. Verumtamen impleta est Scriptura, quaa dicit, Je-
remias xv. : Nunquid foederabilur ferrum ferro ab aquilone et aes?
Nam :
Quod nova tesla capit, inveterata sapiL

Porro Saccati subito difTuderunt se per civitates Italiae, in quibus capie-


bant loca ad habitandum, ct omnem modum, quem tenebant fratres Mi-
nores et Praedicatores in praedicationibus faciendis ct confessionibus
audiendis et in acquisitionibus mendicandis, ipsi similiter tenebant in omni-
bus; quia, ut dixi, nos et Praedicatores docuimus omnes homines men-
[1248] 1H
ilicare. Inde etiam saeculares non modicum gravabantur: unde quadam
die, in civitate mutinensi, domina Julitta de Adhelardis , devota fratrum
Minorum, fratribus Minoribus dixit, cum vidisset homines illos pro pane
ostiatim euntes: in veritate dico vobis, fratres, tot habebamus sacculos
et peras ad horrea evacuanda, quia non indigebamus ordine Saccatorum.
Sed processu temporis Papa Gregorius decimus, qui placentinus fuit, in
pleno Concilio lugdunensi penitus cassavit hunc ordinem illustratus in-
spiratione divina, nolens quod tot essent ordines mendicantes, ne popu-
lus christianus propter multitudinem mendicantium taedio gravaretur; et
ut hi, qui evangelium praedicant, de evangclio vivere possent, sicut apo-
stolus Paulus dicit Dominum ordinasse, i. ad Corinthios ix. Voluit etiam
cassare et ad nihilum redigere Heremitarum ordinem , sed , interventu do-
mini Ricardi romanae curiae cardinalis, qui erat eorum ordinis gubernator,
abstinuit se ne faceret quod volebat; verumtamen dixit, quod retinebat pe-
nes se ut de eis ordinaret quid de eis sibi melius facerc videretur. Sed
morte praeventus, ejus cogitatio penitus est frustrata. [Primus ordinis Sac-
catorum dictus est Raymundus Atanulfi, ct fuit oriundus de provincia Pro-
vinciae, de castro Areae, ubi juxta mare fit sal. Et fuit miles in saeculo et
fuit in ordine fratrum Minorum ; sed in novitiatu fuit licentiatus et emissus
de ordine, quia infirmus erat. Filium habuit in ordine Saccatorum , qui
postea fuit arelatensis archiepiscopus. Frater Bertrandus de Manara fuit
primus socius supradicti Raymundi. Est autem Manara quaedam contrata
juxta supradictum castrum, in qua erat monasterium dominarum Alba-
rum, quae devotae fratrum Minorum erant, et sunt usque in hodiernum
diem magis et magis]. Illam etiam congregationem illorum ribaldorum et
porcariorum et stultorum et ignobilium, qui se dicunt apostolos esse ct
non sunt, sed sunt synagoga sathanae, omnino destruxit. Ipsi enim non
erant de semine virorum illorum, per quos facta est salus in Israel,
i. Machab. v. Quia nec utiles sunt ad praedicandum, nec ad ecclesiasti-
cum officium decantandum, nec ad missas celebrandas, nec ad confes-
siones audiendas, nec ad legendum in scholis, nec ad consilia danda,
nec etiam pro benefactoribus exorandum; quia tota die pcr civitates dis-
currunt, mulieres videndo. Ad quid ergo Ecclesiae Dei deserviant et po-
pulo christiano utiles sint, videre non possum: tota die ociosi, tota die
vagabundi; nam non laborant, neque orant. Istorum principium fuit in
Parma. Cum enim in ordine fratrum Minorum habitarem in parmensi
112 [1248]
conventu, sacerdos et praedicator existens, venit quiiiam juvenis nationc
parmensis, de vili progenie ortus, illitteratus ct laycus, ydiota et stultus,
cui nomen Gerardinus Segalellus; et petiit ut a fratribus Minoribus re-
ciperetur in ordine. Qui, cum non exaudiretur ab cis, tota die, quando
poterat, morabatur in ecclesia fratrum, ct cogitabat, quod postea stulti-
zando implevit. Nam super coopertorium lampadis societatis et fraterni-
tatis beati Francisci depicti erant apostoli circumcirca cum soleis in po-
dibus et cum mantellis circa scapulas involutis , sicut traditio pictorum
ab antiquis accepit et usque ad modernos deduxit. Ibi iste contempla-
batur; et, excogitato consilio, postquam capillos nutrivit et barbam, ac-
cepit soleas ordinis fratrum Minorum et cordam; quia, ut jam superius
dixi, quicumque volunt noviter congregationem aliquam facere, ab ordine
beati Francisci aliquid semper usurpant. Et fecit sibi fieri de bixetto
vestem et mantellum album de stamine forti, quem circa collum et sca-
pulas involutum portabat, credens per hoc apostolorum habitum demon-
strare. Et, vendita domuncula sua ct accepto pretio, stetit super lapi-
dem, super quem antiquitus Potestates parmenses concionari solebant,
et habens denariorum sacculum, non dispersit et dedit pauperibus, ncc
congregationi pauperum affabilem se fecit; sed, vocatis ribaldis, qui ibi
prope in platea ludebant, sparsit inter illos, alta voce dieendo: quicum-
que vult, accipiat et haboat sibi. Collegenmt itaque valde cito ribaldi
denarios illos; ct iverunt et luserunt ad taxillos, et, isto audiente, qui
dederat, blasfemaverunt Deum viventem. Credidit iste valde bene implcre
consilium Domini, qui dicit, Matthaeus xix., ete. Nota quod dieit: da
pauperibus , non ribaldis. Igitur homo iste, de quo inchoavimus supra,
malum habuit principium et malum medium et malum fmem ; utpote
cujus congregatio est in pleno lugdunensi Concilio a Papa Gregorio de-
cimo reprobata. Et hoc digne et merito; quia gabaonitae, qui cum suis
sagacitatibus filios Israel deceperunt , judicati sunt et condemnati ad per-
pctuam servitutem. Sic isti porcarii et vaccarum custodes voluerunt sub-
intrare ct suaviter et sinc labore de eleemosynis illorum vivere, quos
fratres Minores ct Praedicatores cum magnis laboribus ct exemplis longo
tempore docucrunt. Igitur de Gerardino SegalcIIo, qui fuit istorum prin-
cipium, sciendum, quod Filio Dei voluit similari. Nam fecit se circum-
cidi; quod est contra Apostolum. qui dicit ad Galatas v., ctc. Item in
cunabulis jacuit, fasciis involutus , et lac et mammas suxit cujusdam ne
[1248] 113
sciae mulieris. Postmodum ivit ad quoddam castrum, quod appellatur
Culliclus, sive Colliculus, quia ibi post planiciem primo occurrunt colles
a Parma versus Fornovum ; de quo castro adhuc dicemus , cum tempus
fuerit opportunum. Et stans in media via, ex nimia simplicitate , trans-
euntibus clara voce dicebat : ite et vos in vineam meam. Et qui cogno-
scebant eum, reputabant eum fatuum, scientes quod nullam vineam ibi
habebat. Montanari vero , qui cum non cognoscebant , ingrediebantur vi-
neam, versus quam manum extenderat, et comedebant uvas non suas,
credentes sibi hoc a proprio vineae domino imperatum. Post haec, cum
hospitaretur apud aliquam mulierculam viduam, filiam nubilem et spe-
ciosam habentem, dicebat sibi a Domino revelatum, quod cum illa puella
debebat illa nocte, nudus cum nuda, in eodem lecto dormire, ut probaret
si castitatem scrvare posset, nec ne; consentiebat mater, reputans se bea-
tam, et puella minime hoc negabat. Hoc beatus Job non docuit, qui
dicit 31 ete. Porro Gerardinus Segalellus multis diebus fuit solus per
Parmam, quia socium non habebat. Et portabat mantellum suum circa
scapulas involutum, et nemini loquebatur, nec quempiam salutabat ,
credens implere illud Dominicum verbum, Luc. x. ete. Verumtamen ver-
bum Domini frequenter dicebat : penitenzagite ( nesciebat enim exprimere ,
ut diceret: poenitentiam agite), et ita processu temporis dixerunt multis
diebus sui sequaces, cum homines rurales et ydiotae existerent. Si quando
invitabatur ad prandium, vel ad coenam, aut ad hospitium, respondebat
semper sub dubio, dicens: aut veniam, aut non veniam; quod erat con-
tra illud Domini verbum, Matth. v. ete. Cum autem iste frater Gerardi-
nus Segalellus in domo fratrum Minorum requirebat aliquem fratrem
utrum in domo esset, nec ne, respondebat portarius trufatorie et derisive,
dicendo: aut est in domo, aut non est. IIoc non est quod grammaticus
docet: per quemcumquc casum fit interrogatio , per eumdem debet fieri
responsio . His diebus, quibus haec agebantur, fratres Minores de Parma
habebant quemdam servientem, Robertum nomine, qui erat juvenis inobe-
diens et protervus. Et ideo bene quidam tyrannus dixit: Genus servo-
rum, nisi cum supplieio, non emendatur . Iste itaque Robertus, famulus
fratrum Minorum, similis fuit in aliquibus Judae Scariothis, qui Christum
judaeis tradidit, ut ostendemus infra. Huic suasit Gerardinus Segalellus ,
ut relinqueret fratres, et socius suus esset; quod et fecit, et ex hoc mul-
tum contulit nobis, quia habuimus postea alium famulum valde bonum.
Monumenta historica. Vol. III. 15
H4 [1248]
Verumtameo recedens a fratribus, furatus est cuppam et cultellum et
toaliam fratrum, quae habebat ad usum, et aportavit secum. Ibant igi-
tur ambo cum mantellis suis tota die per civitatem ; et mirabantur par-
menses. Et ecce subito multiplicati sunt usque ad tricesimum numerum ,
et in quadam domo ad comedendum et dormiendum congregabantur. Et
Robertus, qui fuerat famulus fratrum Minorum, procurator erat eorum.
Et plus et libentius dabant eis parmenses concives mei, viri et mulieres,
quam fratribus Minoribus et Praedicatoribus darent. Ipsi vero nec pro
bene(actoribus suis orabant, nec celebrabant, ncc praedicabant, nec ec-
clesiasticum officium decantabant, nec confessiones audiebant, nec consi-
lia, nec bona exempla dabant; quia circa supradicta in omnibus et per
omnia ignorantes erant et penitus inepti et sine peritia spiritualis pu-
gnae, et ideo non poterant sic incedere sicut fratres Minores et Praedi-
catores, quia nec consuetudinem habebant; sed erant porcarii et vaccarum
custodes. Verumtamen hoc habebant, quia tota die discurrebant per civi-
tatem, mulieres videndo; reliquum iempus expendebant in otio, et nihil
operabantur: cum dicat Apostolus ete. His verbis describit Apostolus vi-
tam et formam, quam tenere debent hi, qui se dicunt apostolos esse
et non sunt, sed sunt synagoga sathanae. Porro frater Robertus procu-
rator istorum fur erat, et loculos habens ea, quae mittebantur, portabat,
idest asportabat et furabatur. Et processu temporis, cum habitarem Fa-
ventiae, iste habitabat ibidem in domo cujusdam fratris de poenitentia,
qui dicebatur frater Glutto; et in sexta feria Parasceves, ea hora qua
Filius Dci fuit crucifixus, apostatavit, et fecit sibi capillos abscidi et
barbam abradi, et quamdam heremitam accepit uxorem. Audieram haec
omnia; sed nolui credere, quousque ipsum interrogavi, si haec ita se
haberent. Cum igitur interrogassem Robertum, utrum relata fecisset, nec
ne, confessus est, et non negavit quod vere omnia illa opere adimples-
set. Tunc reprehendi eum dure. Cum autem audissct Robertus verba
mea, excusando se, multa mala dixit de his, qui se dicunt apostolos
esse. Et primo dixit quod frater Gerardinus Segalellus, qui fuit primus
eorum, nunquam voluit se intromittere de dominio congregationis suae,
uti eorum praelatus existeret, quamquam rogaretur ab eis: sed dicebat
eis quod quilibet bene facerct; quia anima laborantis, laborabit sibi, et
quod unusquisque propriam mercedem recipit secundum suum laborem,
ct quod unusquisque onus suum portabit, et quod unusquisquc pro sc
[1248] 115
rationem reddet Deo. Et ideo quia non habebant caput, haec fuit causa
dispersionis eorum. Secundo dixit quod cum consuluisset magistrum
Albertum parmensem , qui erat unus de septem notariis romanae curiae ,
quid facerent de rectore, commisit negotium istud abbati monasterii or-
dinis Cistercii, quod est in episcopatu parmensi, et appellatur Fontana-
viva. Ille vero breviter se expedivit de facto eorum, dicens quod non
facerent loca conventualia, nec congregarentur in domibus, sed irent per
mundum, sicut inchoaverant, portando capillos longos et barbam proli-
xam, ct caput denudatum et mantellum circa scapulas involutum, et
quod in diversis domibus hospitarentur. Quae fuit causa destructionis
eorum. Tertio dixit quod Guido Putagius, qui fuit concivis meus, socius
et amicus, cum intrasset eorum ordinem et vidisset quod frater Gerar-
dinus Segalellus non intromitteret se de regimine, viriliter assumpsit sibi
dominium, quod tenuit annis multis. . . Quia enim nimis pompatice ince-
debat cum multis equitaturis, et faciebat largas expensas et multa con-
vivia, sicut legati , vel cardinales romanae curiae faccre consueverunt,
displicuit suis; et feccrunt sibi aliud caput, quemdam fratrem Matthaeum
in Marchia anchonitana. Facta est itaque divisio inter eos , quia quilibet
suis sequacibus praeesse volebat. Frater Guido Putagius dicebat: ego as-
sumpsi curam ipsorum, et concessa est mihi; et ideo non debeo eos
relinquere. Facta est igitur longa conccrtatio inter eos; et, cum essent
in civitate Faventiae, percusserunt se mutuo, scilicet apostoli fratris Mat-
thaei cum apostolis fratris Guidonis Putagii, et dederunt malum exem-
plum saecularibus faventinis. Et ego habitabam tunc temporis ibi, et ideo
testis istorum essc possum. Fuit autem causa istius conflictus et percus-
sionis hujusmodi. Frater Guido Putagius habitabat Faventiae in quudam
ecclesia parvula, quae erat in viridario illorum de Albrighettis et de
Accharisiis; et erant cum eo de suis valde pauci lratres, et frater Gerar-
dinus Segalellus. Visum est itaque apostolis de Marchia quod si haberent
fratrem Gerardinum Segalellum, qui primus oorum fuerat, victoriam obti-
nerent; et ideo quia voluerunt eum violenter rapere, et in Marchiam
secum ducere, sed non potucrunt, se mutuo percusserunt. Tunc tempo-
ris venit ad me frater Guido Putagius, et genibus meis provolutus, re-
tulit mihi omnia supradicta et omnes conditiones ordinis sui, quas no-
verat et viderat a principio. Et rogavit me, quod eum extraherem de
Faventia, quia timebat ne faventini, subito irati et turbati, in eum ma
116 [1248]
num mitterent, tum propter litigium supradictum , tum quia in ordine
suo accusatores habebat mordaces et aemulos, tum etiam quia dominus
Rolandus Putagius, qui erat germanus consanguineus suus, potestas bo-
noniensium erat; et bononienses cum eo ad obsidendum Faventiam ve-
niebant: et dixit mihi, quod , si de Faventia incolumis et sine laesione
posset exire, ordinem Templariorum intraret, pro eo quod Papa Grego-
rius decimus ordinem suum apud Lugdunum in pleno Concilio destru-
xisset. Et quod mihi promisit, postea eflbctui mancipavit, opere adim-
plendo. Addebat etiam praedictus Robertus, qui fuerat famulus fratrum
Minorum, ad excusationem suae egressionis et sui peccati et suae apo-
stasiae, quod nunquam obligaverat se ad obedientiam, nec ad castitatem;
et ideo, ut dicebat, bene poterat uxorem accipere. Cui cum dixissem ,
quod habitum religionis publice portaverat multis annis, et ideo heremi-
tam, Deo dicatam, nullatenus debebat uxorem accipere, auctoritates et
exempla superaddidi plura ad suam stultitiam et malitiam ostendendam . . .
Secundo posui ci exemplum Regis Ilyrtaci, qui voluit Ephygeniam , filiam
praecedentis Regis, in uxorem accipere, cum esset ab apostolo Matthaeo
Deo dicata, et plusquam ducentis virginibus abbatissa effecta; et ideo
propter mala, quae fecit, poenam incurrit ultricem. Nam apostolum fecit
interfici pro eo quod non consensit ut Ephygeniam in uxorem haberet,
et circa monasterium Ephygeniae iguem copiosum fecit accendi, ut ipsam
cum ceteris virginibus concremaret . . .Sexto et ultimo ostendi Roberto,
quod omnes qui apostatant, recedendo a Deo, mala morte finiunt vitam
suam, quod probavi non solum per experientiam, quia oculata fide ita
vidi et audivi ab aliis, verum ctiam per divinam Scripturam. Audiens
haec omnia Robertus, coepit parvipendere . . . Revertamur jam nunc ad
Gerardinum Segalellum, qui fuit primus istorum, qui se dicunt aposto-
los esse et non sunt, sed sunt congregatio stultorum et bestialium ribal-
dorum, qui volunt vivere de laborc et sudore aliorum, et ipsi nullam
utilitatem conferunt his qui eleemosynas sibi faciunt. Hi namque, de di-
versis partibus congregati, vencrunt ad videndum fratrem Gerardinum
Segalellum, eo quod primus eorum fuerit; et tantis eum laudibus extu-
lerunt, ut etiam ipse pro tanto applausu miratus sit vehementer. Et nihil
aliud dicebant, nisi quod, congregati circa ipsum in quadam domo, bene
centies alta voce dicebant: pater, pater, pater. Et post breve inter-
vallum resuinebant istud idem, et cantabant: pater, pater, pater; eo
[1248] 117
modo, quo pueri, qui instruuntur in scholis a magistris grammaticalibus,
solent facere, cum per intervalla clamando repetunt quod dictum est a
magistro. Ipse vero pro hoc honore talc beneficium rependit eisdem,
quia se et omnes alios denudavit . . . et quia stultizavit coram eis, et fecit
eos stultizare . . . Post haec misit eos ut se ostenderent mundo: et
iverunt aliqui eorum versus romanam curiam; aliqui ad Sanctum Jacobum;
aliqui ad Sanctum Michaelem Archangelum; aliqui vero ad partes ultra-
marinas. Ipse vero remansit Parmae, unde oriundus erat, et fecit fatui-
tates multas; nam mantellum suum, quo involvebatur, deposuit et abjc-
cit, et fecit sibi fieri sine manicis opitogium album de stagmine forti,
quo indutus, potius joculator videbatur esse, quam religiosus. Habebat
insuper in pedibus scarpas et in manibus cyrothecas: verba ejus scurri-
lia, turpia, vana et inhonesta, atque ociosa et risu digna , magis propter
fatuitatem et stoliditatem, quam propter malitiam. Igitur propter fatui-
tates istius et propter turpia verba, carnalia et fatua, quae dicebat, et
quia cum mulieribus, nudus cum nudis, in eodem lecto jacebat ad pro-
bandum utrum castitatem tenere posset, nec ne; dominus Opizo parmen-
sis episcopus, qui fuit domini Papae quondam Innocentii quarti nepos
ex sorore, cepit eum et posuit eum in compedibus et in carcere. Sed
processu temporis extraxit eum inde, et tenebat eum in palatio suo; et
quando episcopus comedebat, manducabat et ipse in sala palatii, in mensa
depressa, ubi alii coram episcopo comedebant, et volebat vina exquisita
bibere et cibaria delicata comedere; et quando vinum praecipuum bibe-
bat episcppus, ille clamabat, audientibus cunctis, volens de illo vino
habere; et statim episcopus sibi raittebat. Cum autem plenus esset ciba-
riis delicatis et vino praecipuo, fatua loquebatur. Episcopus vero par-
mensis, quia homo solatiosus erat, de verbis et operibus stulti istius
ridebat, quem reputabat non religiosum, sed joculatorem fatuum et insen-
satum. His diebus erat quidam frater Minor, qui habebat nepotem qui
necdum pervenerat ad bivium pytagoricae litterae: hunc faciebat instrui,
ut postea, instructus, ordinem fratrum Minorum intraret. Huic fratri iste
nepos sermones scribebat, ex quibus quatuor vel quinque cordetenus
didicit: cumque non reciperctur ita subito, ut volebat; in congregatio-
nem, imo potius in dispersionem istorum, qui se dicunt apostolos esse
et non sunt, se recipi fecit. Quem etiam sermones, quos didicerat, facie-
bant in ecclesiis cathedralibus praedicare; et plures eorum, scilicet isto
i 18 [1248]
rum, imperabant silentium; et puer loquebatur populo congregato. Cum-
que apud Ferrariam frater Bonaventura de Yseo praedicaret quadam die
in loco fratrum Minorum , vidit quosdam de auditoribus suis subito sur-
gere et festinanter currere ; et miratus est vehementer. Erat enim solle-
mnis praedicator et gratiosus, et qui libenter audiri consueverat, ita quod
nullus a praedicatione sua volebat recedere quousque finita fuisset. Cum
autem inquireret, quare sic festinanter recederent, a residentibus dictum
est: quia unus puerulus de Apostolis in matrice ecclesia beati Georgii
ad praedicandum se praeparat, ubi populus congregatur; et ideo prae-
occupat quilibet currere, ut locum habere possit. Quibus frater Bonaven-
tura dixit: Video quia cor habetis attonitum et circa alia occupatum, et
ideo statim licenciabo vos, quia laborarem incassum, si amplius praedi-
carem, quia Scriptura dicit etc.: sed puerilia sunt haec, et circulatorum
ludo similia, docere quod ignoras, immo, uti cum stomacho loquar, nec
hoc scire quod nescias. Ccrte non indigemus, nec expedit nobis quod
veniat antichristus cum nuntiis suis, quia in populo christiano multos ha-
beret sequaces . Et addidit frater Bonaventura dicens : beatus Johannes
in Apocalypsi in persona Domini dicit, xi.: Dabo duobus testibus meis,
et prophetabunt dies mille ducentos amicti saccis . Quod quamvis primo
et principaliter de Enoch et Helia intclligatur , tamen abbatis Joachym
expositio non videtur incongrua, qui hoc de duobus ordinibus, seilicet
fratrum Minorum ct Praedicatorum, luculenter exposuit, contra quos, ut
ipse dicit, tempore antichristi populus christianus insurgct, de quibus
dicit: Et habitantes terram gaudebunt super illos et jocundabuntur et
munera mittent invicem, quoniam hi duo prophetae cruciaverunt eos ,
qui habitant super terram . Quod de duobus ordinibus jam praedictis,
scilieet Minorum et Praedicatorum, exponit Joachym abbas: quae omnia
dicit complenda tempore antichristi. Et addidit frater Bonaventura, dir
cens: Vere scriptura Senecae (?) verificatur in vobis : Mcl muscae secun-
tur, cadavera lupi, frumenta formicae; praedam sequitur haec turba, non
hominem. Ecclesiastes x.: Vae tibi, terra, cujus Rcx pucr est. lio
ergo ad puerum vestrum, quem desideratis audire; et ipse vobis confes-
sionem faciat peccatorum . Tunc licentiati ab eo, recesserunt omnes con-
cito gradu , ita quod unus alium non expectabat. Alia vice, cum habita-
rem Ravennae, fecerunt isti apostoli praedictum pucrum praedicare m
ccclesia ursiana, quae est archiepiscopalis ecclesia civitatis Bavennae, ct
[1248] 119
tanta fuit utriusque sexus populi discursus et festinatio, quod vix unus
alium expectabat. Unde et quaedam magna et nobilis domina de terra
illa, quae fratribus Minoribus erat devota, scilicct domina Guellietta uxor
domini Guidonis Rizuti de Polenta, conquesta est fratribus, quod vix
potuit habere aliquam convicaneam, cum qua iret. Et ita plena erat jam
ecclesia ursiana, quando pervenit illuc, quod non potuit hatere locum ,
nisi forinsecus extra januam. Et tamen usque adeo grandis est ecclesia
cathedralis, quod quatuor alas habet, excepta nave majori, quae tenet
medietatem. Hunc etiam pucrum isti, qui se dicunt apostolos, circum-
ducebant per civitates, ct faciebant eum in ecclesiis episcopalibus prae-
dicare; et fiebat populi magnus concursus, et utriusque sexus congre-
gatio et admiratio copiosa, quia gaudent novitate moderni. Et ideo non
est absque causa mysterii, quod electum puerorum in festo Innocentum,
patitur ecclesia sedere in sede episcopali. Joachym abbas . . . Sed ista
conveniunt ordini fratrum Minorum et Praedicatorum , in quibus in-
trant pueri litterati , nobiles moribus et honesti. Quod autem isti apostoli
non sint in statu salutis, pluribus rationibus possumus demonstrare:
quod obedire deberent Papae Sed Papa Gregorius decimus, qui pla-
centinus fuit, in pleno Concilio lugdunensi, istorum congregationem et
religionem, quam facere inchoaverant, omnino cessavit, destruxit et extir-
pavit, sicut et Saccatorum, nolens quod tot essent ordines mendicantes ,
ne populus christianus taedio affectus gravaretur ab eis; et ut hi, quos
ordinavit Dominus de evangclio vivere eo quod evangelium annuntiant ,
libere de evangelio vivere possint. Saccati vero obedientes fuerunt summo
Pontifici; et inde laudantur el praecipue commendantur, quia in aliis
religionibus bene possunt salutem propriam operari, vel saltem ubi sunt,
dummodo, sccundum quod concessum est cis, alios sibi similes non reci-
piant, donec penitus ad nihilum reducantur, sed sic deficiant in seipsis.
Isti vero stulti, bestiales ct ydiotae, qui se apostolos appellant, nullatenus
obedire disponunt; sed faciunt vestimenta habitus sui, et ponunt seor-
sum in oculis intrare volentium, et dicunt eis: non audemus vos reei-
pere, quia prohibitum est nobis: vobis autem prohibitum non est, et
ideo facite quod vobis videtur. Et, ita creverunt ct multiplicati sunt super
numerum; nec quiescent, nec cessabunt a stultitia sua donec aliquis
summus Pontifex indignetur contra eos, et deleat eorum memoriam de
sub coelo. Nam summis Pontificibus romanae curiae obediendum est,
120 [1248]
quia Dominus dicit, Luc. x. ctc. Sccunda ratio est, quia aliqui eorum
non servant castitatem, ad quam omnes religiosi tenentur. Hac auctoritate
eonfisi et freti, credentes se esse apostolos, ducebant secum dominam
Tripiam, sororem fratris Guidonis Putagii, qui multis annis praefuit
omnibus; nec non et multas alias mulieres, quae eis ruinae occasio exti-
terunt. Tertia ratio, quia isti, seu aliqui eorum . vendunt domunculas suas ,
hortos , agros et vineas , et portant florinos aureos secum . . . Quia acephali
sunt; quia vadunt soli aliqui eorum; quia sine disciplina, aut doctore.
[Ideo in Apulia in quodam castro, ubi dixerunt rustici: omnes sumus
capitanei et bona gens; fugati sunt a quodam barone de Francia, qui ad
Imperatorem ibat. Requirebant enim ab eo passagium , quod et dedisset ,
si capitancum invenisset]. Quia dimittunt illud officium ad quod sunt apti,
scilicet ut sint custodes vaccarum et porcorum, et ut agriculturam exer-
ceant. Debent ergo accipere ligonem ct fodere terram, quae spatiosa et
lata cultoribus indiget . . . Jam perveneram ad bivium pythagoricae lit-
terae, et completis tribus lustris, idest uno indictionum circulo, ab ipsis
cunabulis in grammatica cruditus ct attritus, intravi ordinem fratrum
Minorum; et statim in novitiatu meo in Marchia anchonitana, in conventu
fanensi, habui doctorem in theologia fratrem Humilem de Mediolano, qui
Bononiae sub fratre Aymone didiccrat. Qui postea frater Aymo, anglicus,
senex iu generalem ministrum ordinis fratrum Minorum fuit electus,
et praefuit usque ad diem mortis suae, scilicet tribus annis. Et audivi
primo anno, quo intravi ordinem, in scholis theologiae Isaiam et Mat-
thaeum, sicut frater Humilis Iegebat ibidem; et non cessavi postea stu-
dcre et in scholis audire. Et sicut judaei dixerunt Christo, Johannes n. :
quadraginta et sex annis aedificatum est templum hoc, ita possum
ct ego dicere, quod quadraginta et sex anni sunt hodie, in festo sancti
Giliberti, in quo haec scribo, in sexta feria, quod ordinem fratrum Mi-
norum intravi, et agitur annus Domini mcclxxxuii. Et non cessavi postea
studere, et nec sic perveni ad scientiam majorum mcorum . . . Ignoran-
tiae sapientium hujus mundi . . . Exemplum habes in Gerardo de Roxe ,
qui dixit quod bene prosperarentur qui Colurnium intraverant , eo quod
intrassent sub scorpionis signo. Falsum dixit, quia intraverant in festo
sancti Dominici, qu3ndo signum scorpionis non est, ct statim fuerunt
expulsi. Si autem referat hoc non ad solem, sed ad lunam, tunc fortc
verum dixit, quod intraverunt Colurnium sub scorpionis signo; quia luna
[1248] 121
quolibet mense duobus diebus in quolibet signo moratur et plus. Verum-
tamen probari potest adhuc, quod falsum dixit, triplici ratione: prima,
ut patuit ex eventu, quia expulsi fuerunt tam cito; secunda, quia scor-
pio animal retrogradum est, quod male pronosticari debebat; tertia, quia
Dominus dicit, Isaias xuv.: Ego sum Dominus ete. Irrita facieiis signa
divinorum , et ariolos in furorem vertens . . . Quod bene voluit facere
Papa Gregorius decimus, qui in pleno Concilio lugdunensi cassavit et
reprobavit coetum istorum; sed miseria et pigritia episcoporum permittit
eos per mundum infructuose vagari. Item tales praedicant, non in con-
gregatione, sed in dispersione Gerardini Segalelli, qui, si essent in or-
dine fratrum Minorum, vix permitterentur mensis ministrare, vel lavare
scutellas, seu ostiatim ire pro pane . . . Non enim est rationabile eorum
obsequium, dum una tantum tunica volunt esse contenti, credentes hoc
a Domino sibi esse praeceptum. Ita revera isti apostoli errant, quia cum
Dominus dixit: Neque duas tunicas habeatis, superfluitatem removit,
non necessitatem interdixit, nec abstulit. Patet igitur ex praedictis, quod
cum Dominus dixit etc., non intellexit ad litteram, quin homo, qui in-
diget, possit habere plures, ct ad lavandum sordes, et ad laesionem fri-
goris evitandam . . . Dicitur, et verum est immo valde et omnino et penitus
superfluum est, quod patriarcha aquikgiensis, prima die majoris quadra-
gesimae, quadragmta fercula habet, idest ciborum varietates et apposi-
tiones, et ita, descendendo usque ad sabbatum sanctum, qualibet die
diminuitur una, et dicit, quod haec facit propter honorem et gloriam
patriarchatus illius. lgitur patet, quod apostoli Gerardini Segalelli valde
stultizant, dum volunt una tunica esse contenti; insuper exponunt se
discrimiiii frigoris et magnae infirmitatis, seu etiain mortis. Item cum
una tunica, qua solummodo utuntur, exponunt se multis miseriis tam
pediculorum, quos excutere non possunt, quam etiam sudoris et pulve-
ris et foctoris; quia tunicam nec excutere, nec lavare possunt, nisi reman-
serint nudi. Unde quadam die dixit quaedam mulier duobus fratribus
Minoribus deridendo: noveritis quod habeo imum apostolum nudum in
lecto meo, et erit ibi quousque tunica sua siccetur, quam lavi. Audientes
hoc fratres Minores coeperant ridere de fatuitate tam mulieris , quam
stulti apostoli. Ad Galatas *i. dicit Apostolus: Communieet autem is,
qui cakchizatur verbo, ci qui se catechizat, in omnibus bonis. Quod
est diccre: ille qui instruitur, debet communicare instructori suo omnia
Monumenta historica. Vol. III. 16
m [1248]
bona sua. Quod bene fit in Francia; nam, quando habitabam ibi, dixe-
runt mihi sacerdotes, quod de omnibus bonis parochialium suorum exi-
gunt decimas, etiam de agniculis et pullis gallinarum. Ideo sapienter
faciebat frater Bonuscompagnus de Prato, ex ordine fratrum Minorum ,
qui erat sacerdos et praedicator et bonus clericus ct litteratus et spiri-
tualis homo; nam cum in conventu pisano quatuor annis cum eo habi-
tassem, et quolibet anno quilibet frater acciperet duas tunicas novas de
garbo, ipse nisi unam, et illam vcterem, volebat accipere. Cum autem
interrogassem eum, quare sic faciebat, respondebat mihi, dicens: frater
Salimbene, Apostolus dicit ete. ; vix enim pro ista, quam accipio, potero
satisfacere Deo. Sic ad litteram inter apostolos Gerardini Segalelli ingrc-
diuntur ribaldi et seductores et deceptores et latrones et fornicatores, et
multa turpia cum mulieribus faciunt, nec non et cum pueris : postea
redeunt ad ribaldariam. Quale ergo fiet juditium clericis aliquibus nostri
temporis, qui evangelium non praedicant et panem de altari otiosi man-
ducant? non laborant ut rustici; non pugnant ut milites; non evangeli-
/ant ut clerici, et quia nullum ordinem tenent, ibi erunt, ubi nullus
ordo. Segalellus itaque non debet intromittere se in iis, quae sunt duo-
rum ordinum, scilicet fratrum Minorum et Praedicatorum, qui in Jere-
mia vocabulo piscatorum et venatorum intelliguntur . . . salva expositione
abbatis Joachym, quam non legi, multi sunt anni. Venatores sunt Prae-
dicatores, quamvis ct alter ordo haec eadem faciat, maxime in partibus
ultramontanis. Nam in Italia excusant se, si non egrediuntur, pro eo
quod milites et potentes et nobiles in civitatibus habitant; et in villis et
castris heremitoria habent, in quibus fratres Minores habitant, qui satis-
facere saecularibus possunL Ordo beati Francisci praefiguratus in parvu-
lis, qui etiam cum oflerrentur Jesu, discipuli increpabant eos; quia ali-
quando primitivo tempore alii cardinales non multum favorabiles erant
quod ordo iste consurgeret. Jesus vero ait eis; quia summus Pontifex,
scilicet dominus Innocentius tertius, cardinalibus dixit : Sinite parvulos,
et nolite eos prohibere, ad me venire. Talium enim est Regnum coc-
lorum. Haec dixit Papa Innocentius tertius, postquam vidit coclitus vi-
sionem sibi divinitus demonstratam , de ecclesia lateranensi, quae mina-
batur ruinam prae nimia vetustate; et a quodam pauperculo humili et
despecto fuit mirabiliter, ne omnino caderet, sustentata. Sequitur: Et cum
imposuisset eis manus, abiit inde. Quia tunc temporis Papa Innocen
[1248] m
tius tertius beato Francisco ct sociis suis xn., quos secum ad Papam
duxerat, ad suum ordinem confirmandum clericos fecit, et regulam et
ordinem confirmavit et officium praedicandi commisit (agebatur tunc
annus Domini mccvii. ); et deinceps tam cardinales romanae curiae, quam
summi Pontifices, ordinem beati Francisci totis viribus dilexerunt, cogno-
scentes et oculata fide videntes, quod fratres Minores utiles sunt Eccle-
siae, et mundo dati sunt ad salutem . . . Dc peccato superbiae primi
parentis . . . Item quidam dixit:

0 lasso mc , kc fu' temptato ,


Cum fo Adam nel paradhiso ,
Ki volse plu ke nb i fo dato ,
Perde lo bene o' era miso.
Perzb ne prego ogne amadhore ,
Ke no alze tanto lo core,
Ke cadha in terra e sia damnato etc.

Item alius dixit:

Boni suno li spareci e li funze,


E mejo sun le pecor ki le munze.
Ki ponze troppo ad alto e no' li zunze,
Kade in terra, e tutto se dezunze.

]Nec aliquid bonum in apostolis Segalelli video, nisi apparcntiam quam-


dam quantum ad exteriorem habitum, quem portare videntur, secundum
apostolicam formam, sicut pictorum traditio a tempore Christi usque ad
dies nostros perduxit; ostendens apostolos nazareos fuisse, cum capillis
longis et barba prolixa, et cum mantello circa scapulas involuto. Porro
aliud bonum, quod in eis notari potest, est, quia circa annum Domini
mcclx. coeperunt apparere, quo anno verberatorum devotio per Italiam
facta est ; quo etiam anno, ut Joachitae dicunt, inchoatus est status Spi-
ritus sancti, qui in tertio statu mundi in viris religiosis operari debet
quamdam proprietatem mysterii, ut lucidius in sequentibus declarabimus.
Mirum est autem, quod abbas Joachym de istis apostolis in scripturis
suis nullam videtur faccrc mentionem, sicut fecit de ordine fratrum Mi
Wi [1248]
norum et fratrum Praedicatorum , quos in multis figuris veteris Testa-
menti, antequam mundo apparerent, venturos esse praedixit: sicut in
hac chronica et in alia et in tertia et in quarta, ncc non et in tractatu,
quem de Helyseo feci, optime ct pluries demonstravi. Per quod factum
istorum apostolorum omnino redditur mihi suspectum, et penitus conte-
mnendum; quia, si ex Deo fuissent, abbas Joachym nequaquam eos sub
silentio praeterisset. Nam in Libro Figurarum, sicut frequenter legi,
describit septem ordines post ruinam antichristi esse futuros, ex quibus
adhuc nullus eorum mundo apparuit; quod ex hoc cognoscitur, quia
describit eorum formam vivendi, et quantum ad habitum, et quantum
ad alium conversandi et jejunandi modum. Revertamur jam nunc ad fra-
trem Hugonem provincialem ex ordinc Minorum, qui erat unus de ma-
joribus clcricis de mundo et spiritualis homo et magnus praedicator et
magnus Joachita, ut, quae dicenda sunt, prosequamur. Anno Domini
HCCXLViu., cum essem cum fratre Hugone in provincia Provinciae apud
castrum Arearum, ubi Saccati sumpserunt initium et ubi habitabat frater
Hugo, accepi ab eo quod habebat de expositione abbatis Joachym super
quatuor Evangelistas, et ivi ad civitatem aquensem; et habitavi ibi in
conventu fratrum Minorum, et scripsi cum socio meo illam expositionem
abbatis Joachym pro gencrali ministro fratre Johanne de Parma, qui si-
militer maximus erat Joachita. [ Est autem Aquis civitas archiepiscopalis
sanissima, habens magnam frumenti copiam, subtus Massiliam per xv.
miliaria, in qua primo praefuit archiepiscopus sanctus Maximinus, qui
fuit unus de lxxii. discipulis Christi. Hic duxit secum Martham ct Ma-
riam Magdalenam et Lazarum cum venit de ultramarinis partibus in
odium Christi a judaeis expulsus, et positus ab eis in navi sine velo ct
remige. Sed ex voluntate divina Massiliam applicuerunt, in qua processu
temporis Lazarus, quem Dominus suscitavit a mortuis, episcopus fuit ,
et scripsit librum De infernalibus poenis, sicut oculis suis ipse conspe-
xerat; sed audivi, cum essem Massiliae et de hoc libro inquirerem, quod
ex negligentia et incuria custodis ecclesiae combustus sit liber. Habuit
similiter secum sanctus Maximinus beatum Cedonieum, qui fuit coccus
quem Dominus illuminavit, de quo dixerunt discipuli Domino : Rabbi ,
quis peccavit, hic aut parentes ejus? ut coccus nasceretur. Habuit et
Marcillam in societate sua, pedissequam Marthae, quae fuit mulier, quae,
Domino praedieante, exclamavit in turba dicens : Beatus venter, etc. Ista
[1248] 125
Marcilla, famula Marthae, vitam sanctae Marthac conscripsit; quae post-
modum Viennam pergens, et ibi evangelium Christi praedicans, post de-
cimum annum a dormitione sanctae Marthae, in pace quievit. Porro in
civitate aquensi plus habitavit comes Provinciae, qui fuit pater reginae
Franciae uxoris sancti Lodoici, qui bis transfretavit, et reginae Angliae:
tum quia sanissima eivitas , tum ctiam propter reverentiam saneti Maxi-
mini, qui ibi archiepiscopus fuit. Mortuus est etiam ibi comes, et sepul-
tus extra civitatem in quadam parvula ecclesia, ut vidi oculis meis, in
nobilissimo ct pulcherrimo sepulcro , quod filia sua regina Franciae fieri
fecit. Libenter enim voluit sepeliri in ecclesia fratrum Minorum: sed fra- .
tres Minores non permiserunt, quia tunc temporis sepulturas penitus
recusabant, tum ut vitarent laborem, tum etiam ut cum clericis discor-
diam non haberent. Haec etiam fuit causa, quare sanctam Helisabeth in
ecclesia sua sepelire noluerunt]. Igitur, cum scripsissem quod inchoave-
ram, jam advenerat mensis septimus, qui est september, circa festum
Exaltationis sanctae Crucis; et tunc scripsit mihi frater Raymundus mi-
nister Provinciae, quod occurrerem generali ministro, qui de Francia
veniebat : visitaverat enim Angliam , Franciam ct Burgundiam , et pro-
vinciam Hispaniam visitare volebat. Scripsit etiam fratri Hugoni, ut oc-
curreret sibi; et invenimus eum Tarasconi, ubi est corpus sanctae Mar-
thae, et ubi comitissa mater reginae Franciae et reginae Angliae plus
habitarc solebat. Et ivimus cum generali ministro ad visitandum corpus
sanctae Marthae, et fuimus xu. fratres, praeter generalem; et canonici
ostenderunt nobis brachium sanctae Marthae ad osculandum. Nam cum
antiquitus ad ejus tumulum crebra miracula (ierent, Clodoveus Rex fran-
corum, christianus effectus, a sancto Remigio baptizatus, cum grave re-
num pateretur dolorem, ad ejus tumulum veniens, sanitatem integram
reportavit: quapropter locum illum ditavit, et trium miliariorum spatio
in gyro, ex utraque parte Rhodani, terras et villas et castra dedit, lo-
cumque illum liberum fecit. In hoc autem loco fratrum Minorum istius
castri, cum dixissemus completorium cum gencrali quodam sero, et lecti
essent assignati hospitibus ad dormiendum in eadem domo cum generali,
exivit generalis ad claustrum ut oraret. Fratres vero forenses timebant
intrare lectos, nisi generalis prius ad suum lectum veniret: videns ego
desolationem eorum, quia mussitabant eo quod dormire vellent et non
possent; nam loca, ubi lecti erant, resplendebant cx cereo, accessi ad
m [1248]
generalem, quia familiaris erat mihi et intimus valde, utpote quia de
terra mea erat et propinquus propinquorum , quem inveni in claustro
orantem, et dixi ci: pater, forenses gravati ex itinere et labore dormire
vellent; sed timent propter vos intrare lectos, nisi prius veniatis ad ve-
strum. Tunc dixit mihi: vade, et dicas eis ex parte mea, quod dormiant
cum benedictione Dei : et factum fuit ita. Visum autem fuit mihi expe-
ctare generalem, ut ostenderem ei lectum suum; cum autem ab oratione
venisset, dixi sibi: pater, vos debetis jacere in isto lecto, qui paratus
est vobis. Et dixit mihi: fili, in isto lecto, quem mihi ostendis, possct
dormire Papa: nullomodo frater Johannes de Parma jacebit iii eo, ct pro-
stravit se in Iecto, quem habere sperabam, qui vacuus erat; et dixi sibi:
patcr, parcat vobis Deus, quia abstulistis mihi lcctum, in quo dormire
credebam, quia mihi fuerat assignatus. Et dixit mihi: fili, dormias in
illo lecto papali; quod cum recusarem exemplo sui, dixit mihi: volo pe-
nitus, quod ibi jaceas, et praecipio ; ct sic oportuit me facere quod
praecepit. In crastinum venit guardianus Bcllicadri, qui habitabat ex al-
tera ripa Rhodani tn Bellicadro nobilissimo castro, rogans gencralem ut
quando essct expeditus de Tarascone, cum omni societate sua iret ad
visitandum filios suos, qui habitabant Bcllicadri: et factum fuit ita. Cum-
que ibi essemus, supervenerunt duo fratres ex Anglia. scilicet frater Ste-
phanus lector, qui puernlus intraverat ordinem beati Francisci, et erat
pulcher homo et spiritualis et litteratus et optimus in consiliis dandis
et cotidie paratus ad praedicandum clero, ct habebat optimas scripturas
fratris Adae de Marisco, cujus lccturam super Genesim audivi ab eo.
Huic promiserat frater Johannes de Parma gencralis minister, cum An-
gliam visitassct, quod mitterct eum Romam ad legendum pro consola-
tione sua. Socius istius erat alius anglicus frater Jocelinus, pulcher homo
et spiritualis et litteratus. Tunc similiter eadem hora supervenerunt duo
alii fratres rogantes gencralem ut providerct conventui januensi de uno
bono lectore. Fratres vero, qui venerunt de Janua, fuerunt frater Hen-
ricus de Bobio cantor januensis conventus, ct avunculus fratris Guilliel-
mi processu temporis lectoris et ministri; et alius quidam, cujus nomen
memoriae non occurrit. Hi instanter rogabant generalem ut amore Dei
fratres de conventu januensi, nec non et fratrem Nantelinum ministrum
eorum, exaudire deberet. Tunc generalis, qui in brevi tempore mu1ta
expedire sciebat, nam vir consilii erat et semper habebat in promptu
imS} 127
meditatum consilium, fratri Stephano dixit: ecce litterae, in quibus ro-
gant me fratres de januensi conventu quod satisfaciam eis de uno bono
lectore : quapropter si placeret vobis ire illuc ad legendum , multum ha-
berent pro bono; et ego, cum illuc venero, mittam vos Romam. Cui re-
spondit frater Stephanus: pater, consolatorie et libenter paratus sum obe-
dire vobis. Cui generalis dixit: benedicaris tu, fili, quia bene respondisti;
ibis ergo cum fratribus illis , quod habeant te bene recommendatum ; et
factum fuit ita. Post haec, cum recessimus a fratribus de Bellicadro ,
descendimus navigio per Rhodanum ad civitatem arelatensem quae parum
a Tarascone distabat; et gavisi sunt fratres illi de generalis adventu,
quia homo crat boni exempli et magnae aedificationis. Quadam autem
die, cum solitarius esset generalis, accessi ad eum; et ecce supervenit
socius meus, qui erat de Parma et dicebatur frater Johanninus de Ollis,
et dixit ministro: pater, faciatis ita quod ego et frater Salimbene habea-
mus aureolam. Tunc generalis ostendit vultum jocundum, et dixit socio
meo: et qualiter possum facere quod habeatis aureolam? Cui frater Jo-
hanninus respondit: dando nobis praedicationis officium. Tunc dixit frater
Johannes generalis minister: in veritate, si essctis ambo fratres mei ger-
mani, non habebitis aliter, nisi per gladium examinis habeatis. Tunc
respondi et dixi socio meo, audiente ministro: vade, vade cum tua au-
reola ; ego habui millesimo praecedenti praedicationis officium a Papa
Innocentio quarto apud Lugdunum, et modo debeo accipere a fratre Jo-
hannino de sancto Lazaro? sufficit quod semel fuit mihi concessum ab
eo, qui dare potuit. Revera magister Johanninus dicebatur frater Johannes
cum in saeculo docebat in loyca, et de sancto Lazaro ideo dicebatur,
quia puerulus fuit nutritus in domo sancti Lazari de Parma a patruo
suo, qui erat sacerdos et habebat domum sancti Lazari sub sua custo-
dia, et istum nepotem suum cum suis expensis fecit studere. Accidit
autem ut quodam tempore puer infirmaretur ad mortem. prout visum
fuit astantibus: quadam autem die, confortatus in Domino, dixit audien-
tibus, qui astabant: Castigans castigavit me Dominus, et morti non
tradidit me: non moriar, sed vivam et narrabo opera Domini. Post
haec subito convaluit puer, et coepit studere ferventer, et fortissime in
via Domini ambulavit quousque factus est frater Minor ; et tunc de vir-
tute in virtutibus abundantissime coepit proficere , et confortabatur plenus
sapientia, et gratia Dei erat in eo. Mediocrem staturam habuit, quae
128 [1248]
magis ad parvitatem declinabat, quam ad nimiam longitudinem : formo-
sus erat in omnibus membris suis , et bene complexionatus et bene so-
spes et bene fortis ad sustinendum labores, tam ad ambulandum, quam
ad studendum: vultum habebat angelicum, et gratiosum et semper jocun-
dum; largus, liberalis, curialis, charitativus, humilis, mansuctus, benignus
et patiens : homo Deo devotus et magnae orationis, pius, clemens et
compassivus. Cotidie celebrabat, ct ita devote, quod aliquam gratiam indo
sentiebant astantes; ita ferventer et bene praedicabat, tam clero, quam
fratribus, quod multos ex auditoribus, et pluries vidi, provocabat ad
Iacrymas: linguam habebat disertissimam et uimquam cespitantem; sclen-
tiam habebat optimam , quia bonus grammaticus erat et magister in loyca
in saeculo fuit, et in ordine fratrum Minorum magnus theologus fuit ct
magnus disputator. Parisius sententias legit, in conventu Bononiae lector
fuit et in neapolitano conventu multis annis. Quando transibat per Ro-
mam, faciebant eum fratres vel praedicare, vel disputare, cardinalibus
audientibus, quia magnus philosophus reputabatur ab eis. Speculum et
exemplar erat omnibus intuentibus, quia tota via sua honestate ct san-
ctitate plena erat, et moribus bonis, atque perfeetis: Deo enim et homi-
nibus gratiosus erat: bene sciebat musicam ct bene cantabat. Nunquam
vidi ita vclocem scriptorem, et ita pulchrum atque veracem, in littera
de valde legibili nota. Dictator nobilissimus fuit de stylo polito et sen-
tentiosus valde, quando voluit, in suis epistolis. Hic fuit primus generalis
minister, qui coepit ordinem circuire, et provincias ordinis visitare, quod
consuetum prius non erat, excepto quod frater Aymo semcl ivit in An-
gliam, unde fuerat oriundus. Cum autem frater Bonagratia, exemplo fra-
tris Johannis de Parma, sic vellet ordinem visitare, non potuit sustinerc
labores, et ideo infra quatuor annos sui regiminis inlirmatus ad mortemv
Avignoni ultimum diem clausit. Item iste frater Johannes de Parma fuit
primus generalis minister, qui recepit devotos et devotas fratrum Mino-
rum ad ordinis beneficia; dando cis Iitteras sigillatas suo gencrali sigillo ,
per quas multi Deo et ordini beati Francisci facti sunt miro modo de-
voti; et forte fuit eis ista concessio, occasio, vel causa dimittendi pec-
cata, et convertendi ad Deum, tum ex parte devotionis ipsorum , tum
etiam quia fratres pro ipsis ad Dominum oraverunt: nam, sicut dicit
Augustinus: impossibile est multorum prcces non exaudiri. Forma au-
tem litterarum, quam dabat, erat hujusmodi, mutatis vocabulis persona-
[1248] 129

rum, uti congruum erat: Dilcctis in Christo amicis fratrum Minorum


atque devotis domino Jacobo de Buxolis et dominae Mabiliae uxori ejus-
dem, nec non et Anzelicae praedictorum dilectae filiae frater Johannes
ordinis fratrum Minorum generalis minister et servus salutem et pacem
in Domino sempiternam. Devotionem, quam ad ordinem nostrum vos
habere pia fratrum relatione cognovi, aflectu sincerae charitatis acce-
ptans, ac dilectioni vestrae vicissitudinem rependere cupiens salutarem ,
vos ad universa et singula nostrae religionis suffragia , tam in vita quam
in morte, recipio, plenam vobis bonorum omnium tenore praesentium
participationem concedens , quae per fratres nostros ubicumque terrarum
morantes operari dignabitur clementia Salvatoris. Valete in Domino bene
semper. Datum Ferrariae vm. idus septembris anno Domini mccliiii. .
Et nota, quod has litteras, nisi petentibus dare nolebat, et nisi essent,
qui petebant, Deo et ordini vere devoti et benefactores praecipui, aut
esse disponerent. Item frater Johannes de Parma dedit licentiam fratri
Bonaventurae de Balneo regis ut Parisius legeret, quod nunquam alicubi
fecerat. quia bacellarius erat, nec adhuc cathedratus: et tunc fecit lectu-
ram super totum Evangelium Lucae, quae pulcra et optima est; et super
Sententias quatuor libros fecit, qui usque in hodiernum diem utiles et
sollemnes habentur (currebat tunc annus mccxlviii. , nunc autem agitur
annus Domini mcclxxxiiii. ) ; fecit etiam processu temporis et alios multos
libros, qui habentur a multis. Item, cum magister Guillielmus de Sancto
Amore provocassct Universitatem parisiensem contra ordinem fratrum
Minorum et Praedicatorum , frater Johannes de Parma generalis existens,
congregata Universitate, praedicavit tam scholaribus, quam magistris; et,
facto eis sermone pulcherrimo, utili et devoto, in fine protulit . . . Rex
iste magnus est coclestis agricola; viridarium suum Ecclesia est, vel re-
ligio beati Francisci. Plantam accepit a vobis, quia vos estis magistri
nostri et domini nostri, et a vobis didicimus, et die noctuque beneficia
vobis impendimus , et parati sumus impendere tam orando pro vobis ,
quam praedicando, et utilitatem animarum vestrarum plenarie faciendo.
Quocirca, si vultis plantam vestram evellere bene potestis, nisi dum-
taxat ille se opponat , qui dicit etc. . Et addidit frater Johannes : Ego
sum gencralis minister ordinis fratrum Minorum, quamvis indignus, in-
sufficiens et contra voluntatem meam ; vos estis domini et magistri no-
stri: nos vero servi vestri, filii et discipuli; et si aliquam scientiam ha-
Monumenta historica. Vol. III. 17
130 [1248]
bemus, a vobis volumus cognoscere nos babere. Expono memetipsum
et fratres, qui sunt sub manu mea, disciplinae ct correctioni vestrae.
Ecce in manibus vestris sumus: facite de nobis, quod rectum et bonum
vobis videtur . Audientes boc omnes acceperunt satisfactionem, et quie-
vit spiritus eorum, quo tumescebant contra fratres. Tunc surrexit unus,
cui incumbebat responsio, et dixit generali ministro: benedictus tu , et
benedictum eloquium tuum. Bonum semen seminatum in agro Ecclesiae
est religio beati Francisci, quae est fratrum Minorum. Inimicus homo
est quicumque nititur hanc religionem destruere; qualis fuit magister
(uillielmus de Sancto Amore, qui scripsit libellum, in quo continebatur
quod omnes religiosi et verbum Dei praedicantes , de eleemosynis viven-
do, salvari non poterant; et ab ingressu ordinis tam Minorum , quam
Praedicatorum multos avertit. Sed processu temporis Papa Alexander quar-
tus illum reprobavit et damnavit libellum, et sanctus Lodovicus Rex Fran-
ciae, bonae memoriae, Guillielmum de Sancto Amore de Parisius irrevoca-
biliter fecit expelli, eo quod in clcctis maculam imponere voluit. Haec
omnia supradicta habui a magistro Benedicto faventino physico, qui in-
terfuit et audivit; nam multis annis Parisius studuit, et multum dilige-
bat et commendabat fratrem Johannem de Parma. Item alio quodam tem-
pore, cum in generali metensi capitulo ministri et custodes dicerent
fratri Johanni: pater, faciamus constitutiones; respondit eis: non multi-
plicemus constitutiones, sed servemus bene illas, quas habemus. Nove-
ritis quod de vobis conqueruntur pauperes fratres , quia vos facitis mul-
titudinem constitutionum et imponitis super collum subditorum; et vos,
qui eas facitis, non vultis eas servare. Plus enim ad manum, quam ad
linguam respicitur praelatorum. Hinc est quod Julius Caesar nunquam
legitur dixisse militibus suis: eatis et faciatis; sed : eamus ct faciamus
hoc, semper associando se eis. Cessatum est igitur in isto capitulo, pro-
pter hujusmodi verba, a constitutionibus faciendis. Verumtamen unam
scripsit epistolam frater Johannes generalis minister, quam per totum
ordinem misit, praecipiendo quod omnes fratres officium ecclesiasticum
ubique secundum rubricam Ordinarii uniformiter facerent, quod prius
non fiebat; quia, si habebant summo mane in conventu de mortuis ali-
quam missam, ex illa in aliquibus locis contenti erant, et aliam, quae
occurrebat illa die, de dominica, vel de festo, circa tertiam penitus de-
mittebant; et alia plura faciebant, ut vidi oculis mcis, vel contra rubri
[1248] 151
cam, vel omnino praeter: quae omnia por venerabilem patrem nostrum
Johannem de Parma generalem ministrum in mclius sunt reformata.
Hic propter doctrinam abbatis Joachym, quia nimis adhaesit dictis suis,
exosus fuit quibusdam ministris et Papae Alexandro quarto ct Papae
Nicolao tertio, qui ambo, cum essent cardinales, fuerunt ordinis guber-
natores, protectores et corrcctores; et prius diligebant eum intime sicut
semctipsos propter ejus scientiam et sanctam vitam. Unde, post longum
tempus, dominus Johannes Gajetanus, qui crat Papa Nicolaus tertius,
accepit eum per manum ct familiariter ducebat eum per palatium , di-
cendo sibi: cum tu sis homo magni consilii, nonne melius essct tibi et
ordini tuo, quod tu esses hic nobiscum cardinalis in curia, quam sequi
verba stultorum, qui de corde suo prophetant? Respondit frater Johan-
nes et dixit Papae: de dignitatibus vestris non curo, quia de hoc com-
mendatur quilibet sanctus, ad cujus laudem cantatur: Nec terrenae
dignitatis gloriam quaesivit; sed ad coclestia regna pervenit . De con-
silio autem dando, dico vobis, quod benc sanum darem consilium , si
essent qui me vellent audire . . . Audiens haec Papa ingemuit . . .
Post haec dimissus frater Johannes, rcversus est ad heremum Grecii, ubi
habitare solitus erat. Alio quodam tempore, cum apud Ravennam habi-
tarem, dixit mihi frater Bartholomaeus Calarosus de Mantua, qui erat
Iector et minister mediolanensis, ct romanus extiterat, ct tunc in con-
ventu Ravennae mecum pariter habitabat, existens persona privata , idest
sine aliqua dignitate: dico vobis, frater Salimbene, quod frater Johannes
de Parma turbavit semctipsum et ordinem suum, quia tantae scientiae
et sanctitatis et excellentissimae vitae erat, quod curiam romanam cor-
rigere poterat, et credidissent sibi: sed postquam sccutus est prophetias
hominum fantasticorum , vituperavit seipsum, et amicos suos non modi-
cum laesit. Et respondi ct dixi: ita etiam et mthi videtur, et tristor non
modicum, quia intimc diligebam eum; sed Joachitae dicunt: prophetias
nolite spernere. Audiens haec omnia frater Bartholomaeus , dixit mihi :
et tu similiter Joachita fuisti; cui dixi: verum dicitis; sed postquam
mortuus est Fridericus, qui Imperator jam fuit, et annus millesimus du-
centesimus sexagesimus est clapsus, dimisi totaliter istam doctrinam , ct
dispono non credere, nisi quae videro. Et dixit mihi : benedicaris tu ; si
sic fecisset frater Johannes placassct animos fratrum suorum. Et dixi :
non poterat; quia sunt nonnulli, qui ita adhaerent dictis suis, quod po-
152 [1248]
stea erubescunt retractare quae dixerunt, ne videantur mendaces; et ideo
resilire non possunt. Hinc est quod, cum comitissa de Cascrto Impera-
torem Fridericum reprehendisset quod insipienter egerat, intromittendo
se de guerris lombardorum, cum omnia bona haberet in regno suo, in
quibus humana vita poterat delectari, respondit et dixit: cognosco, co-
mitissa, quod verum dicis, sed in tantum jam processi quod sine op-
probrio meo amodo cessare non possum: utinam semper usus fuissem
consilio tuo, quia tot calamitates non incurrissem. Cui comitissa dixit:
deterius tibi erit, si majores incurreris (needum enim erat depositus, nec
a parmensibus superatus). Cui Imperator dixit: non expecto mala majora
incurrere, sed spero de inimicis meis habere vindictam. Cui comitissa
dixit: male ulciscitur injuriam suam qui eam deteriorem facit; ideo
quidam dixit:

Injuriam latam sibi nunquam vindicat apte


Qui ruit in pejus, quo dedeeoratur aperte.

Idem accidit Icilino de Romano, qui, cum iret ad ultimum bellum , in


quo fuit prostratus, et quaesisset consilium a suis , utrum fluvium tran-
sire deberet ut pugnaret cum hostibus, nec ne, et dissuasum ei fuisset
a suis quod non transiret, dixit: scio quod melius dicitis quam ego ,
sed volo penitus transire; et sic, sciens et prudens, festinavit ad mortem.
Cum dixisset mihi frater Johannes de Castroveteri minister romanus ,
qui ibat ad capitulum generale quod factum fuit Argentinae, quod frater
Johannes de Parma, quondam generalis minister, adhuc erat in credu-
litate praeterita, et ego dixissem sibi quod, si essem cum eo, sperabam
quod possem eum revocare ab illa, dixit mihi: vade ergo ad eum, quia
in provincia mea est in loco Grecii (ubi beatus Franciscus in Nativitate
Christi cantavit evangelium, et fecit repraesentationem pucri Bethleemitae
cum praesepio et foeno ct puero): nam illum locum ad habitandum sibi
frater Johannes elegit, et tamen potest ire quo vult. Et addidit mini-
ster romanus: discurre, festina, suscita amicum tuum; quia beatus Jaco-
bus dicit: Si quis ex vobis erraverit a veritate, et converterit quis
eum, scire debet quoniam qui converti fecit peccatorem ab crrorc
viae suac salvabit animam ejus a morte, et operiet multitudinem
peccatorum. Et notandum , quod quamvis frater Johannes de Parma ha
[mS] 153
buerit multos mordaces, occasione doctrinae abbatis Joachym, habuit ta-
men multos qui eum dilexerunt: inter quos fuit magister Petrus hispanus,
qui, factus cardinalis, et postea ipse idem factus Papa Johannes xxi. ,
cum esset magnus sophysta, loycus et disputator atque theologus, misit
pro fratre Johanne de Parma, qui similia in se habebat. Voluit ergo
Papa , quod semper essct cum eo in curia ; et cogitabat eum facere car-
dinalem, sed, morte praeventus, non potuit facere quod mente concepe-
rat : nam camera cecidit super Papam et mortuus est. Papa etiam Inno-
centius quartus diligebat fratrem Johannem sicut animam suam, et,
quando ibat ad eum, recipiebat eum ad osculum oris; et cogitavit eum
facere cardinalem, sed, morte praeventus, non potuit. Vattatius similiter
Imperator graecorum , audiens sanctitatem fratris Johannis de Parma ,
misit ad Papam Innocentium quartum, rogando quod mitteret ei fratrem
Johannem generalem; quia sperabat, quod per eum graeci redirent ad
praecepta romanae Ecclesiae. Cumque ibi esset frater Johannes, tantum
dilexit eum Vattatius, quod voluit sibi donaria multa dare, quae frater
Johannes omnia recusavit. Cum autem vidisset Vattatius quod frater
Johannes nihil accipere voluit, habuit inde bonum exemplum; tamen
multum thesaurum sibi libenter dedisset. Tunc rogavit eum, quod, amore
sui, cum equitaret per Graeciam cum societate sua, portaret in manu
quamdam scuriatam, quam dedit ei. Ille vero, putans essc flagellum ad
verberandum equum, accepit illud, reminiscens illius versus:

Nil nocet admisso (idest: veloci) subdere calcar equo.

Cum igitur tale signum graeci viderent, quod erat imperiale, omnes co-
ram fratre Johanne genuflectebant, sicut faciunt latini, quando Corpus
Domini elcvatur et demonstratur in missa: et faciebant ei et socie-
tati suae omnes expensas. Et sic reversus est frater Johannes ad Papam
Innocentium, qui miserat eum. Fuit autem Vattatius, cui Palialogus suc-
cessit: nihil tamen attinebat Vattatio, sed interfecerat filium ejus et im-
perabat pro eo. In quodam provinciali capitulo Senonis celebrato vidi
qualiter Rex Franciae, bonae memoriae, sanctus Lodovicus veneratus est
fratrem Johannem; et tres fratres Regis, et quidam romanae curiae car-
dinalis, scilicet dominus Oddo, qui omnes in illo capitulo comederunt.
Item, cum esset in Anglia frater Johannes, et ivisset ad Regem viden
154 [1248]
dum, statim surrexit a mensa Rex Angliae et descendit de palatio, et
festinanter venit, et amplexatus et osculatus est eum. Cum autem de hoc
a militibus suis reprehensus fuisset, quod nimis se humiliaverat, uni ho-
muncioni taliter occurrendo, respondit dicens: hoc feci ad honorem Dei
et heati Francisci, et quia magnam sanctitatem audivi de hominc isto,
quod vere sit servus et amicus summi Dei excclsi, et ideo non nimis
se humiliat, qui servos Dei honorat; quia Dominus dicit: Qui recipit
vos, me reeipit. Et reputata fuit Regis hona responsio, et commenda-
verunt et laudaverunt, quod fecerat valde bene. Iste Rex fuit pater Odo-
ardi Regis Angliae, et reputabatur simplex homo; unde cum quadam
die discumberet cum militibus suis, dixit quidam joculator, audientibus
omnibus: audite, audite; Rex noster similis est Domino Jesu Christo.
Audiens hoc Rex gavisus est valde, quia tauto Domino similis diceba-
tur; tunc coepit instare, quod joculator diccrct in quibus similis esset
Christo (et gallice loquebatur tam Rex, quam joculator, ct bene sona-
bant in vulgari gallico verba eorum). Tunc joculator dixit: de Domino
Jesu Christo dicitur, quod ita sapiens fuit in instanti conceptionis suae,
sicut quando fuit triginta annorum; simili modo Rex noster ita sapiens
est modo, sicut quando puerulus crat. Audiens haec Rex turbatus est
valde, et praecepit astantibus, ut joculatorem ad suspendium ducerent.
Cumque seorsum essent cum eo, nihil mali fecerunt ei; sed ligaverunt
funem ad collum ejus et supposucrunt se, elevando ipsum a terra ali-
quantulum, et ludendo cum ipso; et dixerunt ci: discede a partibus istis,
quousque Regis ira quiescat, ne super te et supernos, qui pepercimus
tibi, indignatio ejus desaeviat. Tunc rcversi famuli Rcgis dixerunt, quod
praeceptum ejus bene implcverant. Porro cum frater Johannes de Parma
lector neapolitanus existeret, antequam essel generalis minister, et tran-
siret pcr Bononiam, ct discumberet in forestaria quadam die cum socio
ct forensibus aliis, supervenerunt aliqui fratres, ct violenter clevaverunt
eum a mensa ut ad comedendum ail intirmitorium ducerent. Videns
autem ipse quod socius remanebat, nec invitabatur ab eis, reversus est
ad socium, dicens: non comedam alicubi nisi cum socio meo. Et repu-
tata fuit ex parte invitantium magna rusticitas, et ex parte fratris Johan-
nis curialitas ct fidelitas maxima. Alio quodam tempore, cum esset genc-
ralis et vellet aliquantulum sibi vacare, venit ad conventum ferrariensem ,
ubi vii. annis continuc habitavi ; et considerans ipse, quod semper iidem
[1248] 155
fratres invitabantur ad comedendum cum eo, videlicet ut qui in prandio
crant, erant in coena; et qui una die erant, erant in alia, cognovit,
quod guardianus frater Guillielmus de Buzea, qui erat parmensis, per-
sonarum essct acceptor, et displicuit sibi. Cum autem quodam sero la-
varet sibi manus frater Johannes ad coenandum, dixit guardiano frater
qui servire debebat: quos invitabo? cui guardianus. respondit: tolle fra-
trem Jacobum de Papia ct fratrem Avantium et talem et talem. Hi vero
jam laverant manus suas, et erant post tergum generalis parati, quos
bene viderat prius , tunc in ardore spiritus sui forte inspiratus spiritu
divino, assumpta parabola, dicere coepit: sic, sic; tolle fratrem Jacobum
de Papia, tolle fratrem Avantium, tolle talem et talem, tolle tibi x. scis-
suras; ista est cantio anseris. Confusi sunt igitur et erubuerunt qui in-
vitati fuerant ad edulia, talia audientes; sed nec minus erubuit guar-
dianus, qui dixit ministro: pater, istos invitabam causa honoris vestri
ut sociarent vos, quia eos reputo digniores. Respondit minister: nonne
Scriptura . . . audiebam haec omnia, quia juxta eum eram. Tunc dixit is,
qui ministraturus erat: quos ergo invitabo? Respondit guardianus: secun-
dum quod a ministro audis, invita. Tunc dixit minister: vade, voca mihi
fratres pauperes de conventu, quia istud est tale officium, ad quod omnes
sciunt associare ministrum. Ivit crgo ad refectorium frater qui servire
debebat, et dixit debilioribus fratribus et pauperioribus, qui raro extra re-
fectorium comedebant: generalis minister invitat vos ad coenam; praeci-
pio vobis ex parte sua quod incontinenti eatis ad ipsum : et factum est
ita. Volebat enim frater Johannes de Parma generalis minister, quando
noviter ibat ad aliquam domum fratrum Minorum, quod pauperes fratres
cum eo comederent, vel omnes simul, vel modo isti, modo illi (ante-
quam forestaria sua esset completa, idest antequam ad comedendum re-
fectorium ingrederetur , quod semper continuabat post recreationem itine-
ris et laboris, quando moram contrahebat in aliquo loco), ut ex adventu
suo aliquam recreationem haberent. Sic frater Johannes de Parma com-
munis fuit persona, non habens erga aliquem amorem privatum, et cu-
rialis et liberalis fuit valde in mensa, usque adeo quod, si diversitates
boni vini ante se in mensa habebat, faciebat omnibus aequaliter propi-
nari, aut in cratere poni, ut communiter omnes haberent; quae curia-
litas et charitas maxima ab omnibus dicebatur. Isti sunt socii , quos
habuit frater Johannes de Parma, quando fuit generalis minister. Primus
136 [1248]
frater Marchus de Montefeltro, honestus homo et sanctus, qui longo tem-
pore vixit: et fuit socius fratris Crescentii et fratris Johannis de Parma
et fratris Bonaventurae. Hic fuit de Mutino; quiescit in Urbino; mira-
culis corruscat. Est autem Mutinum quoddam castrum in Massa Sancti
Petri: Urbinum vero civitas est in montibus, per quam itur ad aliam
civitatem, quae appellatur Callium; quae est clavis Marchiae anchonita-
nae provinciae, per quam itur Asisium ad vallem spolitanam ad beatum
Franciscum. Item frater Marchus luit minister provincialis in Marchia
anchonitana, et laudabiliter se habuit ibi. Item bonus dictator fuit, et
velox et intelligibilis; et pro labore, quem sustinuit associando generales
ministros et scribendo eis litteras, promcruit sibi, et in quodam gene-
rali capitulo obtinuit, quod quilibet sacerdos ordinis, postdecessum suum,
diceret pro anima sua unam missam de mortuis. Obiit autem anno Do-
mini mcclxxxiiu. Hic fuit meus specialis amicus ; et generalem ministrum
fratrem Bonaventuram in tantum dilexit, quod, post mortem ejus, quando
recordabatur magnae litteraturae ipsius ct omnium gratiarum, quas ha-
bebat, ex quadam dulcedine erumpebat in lacrymas. Item quando frater
Bonaventura generalis minister clero praedicare debebat, ibat ad eum
frater Marchus et sibi dicebat: tu es quidam mercenarius, et, alia vicc,
quando praedicasti nescivisti quod diceres; sed spero quod non facies
modo. Hoc autem ideo frater Marchus dicebat, ut eum ad melius dicendum
provocaret : et tamen frater Marchus omnes sermones fratris Bonaventu-
rae scribebat et habere volebat. Gaudebat autem frater Bonaventura,
quando frater Marchus ei dicebat convicia, propter quinque: primo, quia
liomo erat benignus et patiens; secundo, quia in hoc imitabatur beatum
patrem Franciscum; tertio, quia constabat sibi quod eum intime dili-
gebat; quarto, quia habebat occasionem vitandi vanamgloriam; quinto ,
quia habebat occasionem melius praevidendi. De aliis sociis fratris Johan-
nis alibi dicemus cum fuerit opportunum. Item frater Johannes de Parma
generalis minister existens, quando pulsabatur campanella pro legumini-
bus vel herbis mundandis, veniebat ad factores conventus, et laborabat
cum aliis fratribus, ut vidi pluries oculis meis; et, quia erat mihi fami-
liaris, dicebam sibi: pater, vos facitis quod Dominus docuit, Luc. xxn. etc.
Et respondebat: sic decet nos implere omnem justitiam, idest perfectam
humilitatem. Item ecclesiasticum officium continuabat die et nocte, et
maxime matutinum et vespertinum et missam conventualem; quicquid
[1248] 137
imponebat ei cantor, statim faciebat et antiphonas inchoando et lectiones
et responsoria cantando et missas conventuales dicendo. In conventn
lugdunensi, ut vidi, bis una die fratribus praedicavit in Coena Domini,
semel in mane, et postea ad mandatum: et erant ibi de fratribus nostris
episcopi et ministri ; et Papa Innocentius quartus tunc temporis Lugduni
morabatur cum cardinalibus suis. Item in sequenti Parasceve fecisset
oflicium, sed quia dominus Guillielmus, qui fuit mutinensis episcopus
et romanae curiae cardinalis, se invitavit ad hoc, cessit eidem ut con-
veniens erat. In sabbato sancto cantor imposuit ei ultimam prophetiam ;
statim ivit ct eam cantavit. Quid plura? plenus erat omnibus bonis:
manibus suis volebat scribere, ut ex suo labore haberct unde se possct
induere, etiam generalis existens; sed fratres non permittebant, quia vi-
debant eum in servitiis ordinis occupatum , et ideo ei libenter necessaria
tribuebant. Anno Domini mccxlvii. factus fuit generalis minister in gene-
rali capitulo Lugduni celebrato in mense augusti, Papa Innocentio quarto
ibidem morante. Decem annis ordinem fratrum Minorum laudabiliter re-
xit: ultimum generale capitulum, quod sub eo celebratum fuit, accele-
ravit, quia penitus nolebat esse minister, et factum est Romae in festo
Purificationis anno Domini mcclvh. Et steterunt per unum diem ministri
et custodes et discreti, quod in negotiis capituli processum non est, quia
penitus nolebant ipsum absolvere: tunc ingressus locum capituli protulit
verba sua secundum quod scivit et voluit dicere. Tunc hi, quibus ele-
ctio incumbebat, videntes angustiam animae ejus, quamvis male libenter,
dixerunt ei: pater, vos qui visitastis ordinem, et cognoscitis mores et
conditiones fratrum assignetis nobis unum ydoneum fratrem, quem con-
stituamus super hoc opus, ct vobis succedat. Et statim assignavit fra-
trem Bonaventuram de Bagnoreto , et dixit quod in ordine meliorem eo
non cognoscebat: et statim omnes consenserunt in eum et fuitelectus;
et rogaverunt fratrem Johannem quod compleret capitulum, et factum
est ita: et praefuit frater Bonaventura xvn. annis, et multa bona fecit.
Porro, post absolutionem suam, frater Johannes ivit ct habitavit in he-
remitorio Grecii, ubi beatus Franciscus in Nativitate Domini fecit reprae-
sentationem praesepii , de qua in legenda sua plenius continetur. Cumque
ibi habitarct, veniebant duae aves de sylva sylvestres, ad modum anseris
grandes, et sub disco suo, ubi studebat continue, feccrunt nidum, ova
et pullos, et permittebant se tangi ab eo, nec moleste ferebant. Accidit
Monumenta historica. Vol. III. 18
m [1248]
autem , ut quadam die veniret quidam episcopus ad visitandum eum , et
ob gratiam ejus voluit habere unum de illis pullis. Item cum quadam
mane, summo diluculo, frater Johannes vocasset scholarem suum, quia
celebrare volebat, scholaris respondit quod bene iret; sed, quia somno
maximo gravabatur, iterum obdormivit. Post haec excitatus, erubuit de
somnolentia sua, et, veniens, invenit fratrem Johannem missam dicentem,
et scholarem cum superpel1itio optime ministrantem; et, fmita missa, sub
silentio recesscrunt. Tunc eadem die dixit frater Johannes scholari suo :
benedicaris tu, fili, quia hodie reverenter mihi et sedulo ministrasti, et
multam consolationem propter te, ut puto, in hodierna missa contulit
mihi Deus. Cui scholaris respondit: pater, parcatis mihi, quia, quando
vocastis me, gravatus somno non potui ita eito venire ad vos; et cum
veni, vidi quod alius ministrabat vobis, et scio quod nullus est forensis
in domo; et interrogavi quemlibet fratrem de domo , utrum ministraverit
vobis in missa, et quilibet dixit mihi, quod non. Cui dixit frater Johan-
nes: credebam quod tu fuisses: verum , quicumque fucrit, benedicatur
ipse, et benedicatus sit Creator noster in omnibus donis suis. Multa alia
bona vidi et audivi et cognovi de fratre Johanne de Parma, qui fuit
generalis minister. quae essent digna relatu, quae subticeo et brevitatis
causa et quia ad alia diceuda festino, et quia Scriptura dicit, Ecclesia-
sticus xi. : Ante mortem non laudes hominem qucmquam. Vivit enim
adhuc: diu enim fuit in vita, et agitur nunc annus Domini mcclxxxiiii. ,
quo scribimus haec, immediate post festum Inventionis sancti Michaelis,
anno quarto Papae Martini quarti, Indictione xn., in mense maji, feria 111.
Pater fratris Johannis dictus est Albertus Auceps, eo quod in avibus
capiendis delectaretur, et tale haberet officium. Igitur, ut supra dictum
est, cum gloriarer in arelatensi civitate, coram fratre Johanne, quod a
Papa Innocentio quarto in civitate lugdunensi habueram praedicationis
officium, respondit socius meus frater Johanninus de Ollis: potius vellem
habere a generali ministro, quam ab aliquo Papa; ct, si necesse est quod
per gladium examinis transeamus, examinet nos ergo frater Hugo: dice-
bat de illo magno Hugone provinciali, qui erat tunc in domo arelatensi ,
occasione generalis, cujus maximus erat amicus. Respondit frater Johan-
nos: nolo quod examinet vos frater Hugo, quia amicus vestcr est. et
parcet vobis; sed vocate mihi lectorem ipsius domus et repetitorem. Vo-
cati vencrunt; quibus gencralis dixit: ducatis istos duos fratres seorsum ,
[1248] 139
et examinate eos de praedicabilibus tantum; et, si fuerint digni pro prae-
dicationis officio babendo, renuntiate mihi. Factum fuit. Mihi dedit: socio
meo noluit dare, quia inventus est minus habens. Cui dixit generalis:
quod differtur, non aufertur: stude sapientiae, fili mi, et laetifica cor
meum ut possis exprobranti respondere sermonem. Tunc supervenerunt
duo fratres de Tuscia, qui ibant Tholosam ad studium, scilicet frater
Gerardus de Prato germanus fratris Arlotti , et frater Benedictus de Colle.
Hi tunc temporis diacones et juvenes et boni scholares erant, et mecum
studuerant pluribus annis in pisano conventu: isti in crastinum, volentes
recederc, miserunt fratrem Marchum ad generalem, cujus socius erat,
rogantes, ut daret eis praedicationis officium, et licentiam ad sacerdotium
promovendi. Et illo sero generalis dicebat completorium, et ego solus
cum eo: tunc venit frater Marchus et interrupit completorium nostrum
ut diceret verba sua; cui generalis respondit in fervore spiritus, secun-
dum quod talem habebat consuetudinem quando zelo movebatur divino
ut videbatur sibi; et dixit fratri Marcho socio suo: fratres male faciunt,
quia impudenter talia petunt, cum Apostolus dicat: Nemo sumit sibi
honorem. Ecce ipsi veniunt a ministro suo, qui cognoscebat eos, et
poterat eis dare ista quae a me petunt: vadant ergo Tholosam , quo
mittuntur ad studium, et addiscant, quia ibi non est eorum praedicatio
necessaria; tempore vero congruo poterunt habere quod petunt. Tunc
frater Marchus divertit ab eo, videns eum turbatum, ctdixit: pater, de-
betis credere quod ipsi non petunt, sed frater Salimbene potuit mihi
dicere ut dicerem vobis pro eis. Respondit generalis: frater Salimbene
fuit semper hic mecum ad dicendum completorium , et ideo constat mihiy
quod ipse hoc tibi non dixit. Recessit ergo frater Marchus, dicens: pater ,
sicut vultis, ita fiat. Cognovi ergo, quod frater Marchus responsionem
gencralis non acceptasset, et, finito completorio, ivi ad consolandum eum.
VA dixit mihi: frater Salimbenc, male tccit frater Johannes, quia confu-
dit faciem meam, ct noluit admittere preces meas et de satis parva pe-
titione; ct ego laboro pro ordine, sequendo ipsum, et faciendo sibi lit-
teras, cum sim amodo provectae aetatis. Verum est, quod veniunt a
ministro suo, qui cognoscit eos, et, quia cognoscit eos bonos, ideo mittit
eos ad studium tholosanum ut postea Parisius vadant; sed plus gaude-
bant fratres isti habere praedicationis officium a fratre Johanne, propter
suam sanctitatem et dignitatem, quam a fratre Petro de Cora ministro
140 [1248]
suo. De promotione vero ad sacerdotium ideo volebant habere licentiam,
quia pisana civitas, ubi habitaverunt, sicut scitis, xxx. annis sine ecclc-
siastico officio fuit, pro eo quod pisani ceperunt cardinales et alios prae-
latos in mari; pro co etiam quod violenter tenent in montibus decem
castra lucensis episcopi; et tertio, pro eo quod, contra voluntatem Eccle-
siae, Garfajanae provinciam invaserunt. [Est autem Garfajana quaedam
contrata inter Lucam ct Lombardiam inter montes inclusa]. Quocirca ,
cum isti essent Pisis, de promotione saccrdotii non curabant, modo li-
benter vellent fieri saccrdotes, quod nullum peccatum rcputo, quia pos-
sent pro vivis et mortuis celebrare, et fratribus, ad quos vadunt, uti-
liores existerc: et toto tempore vitae suae isti juvenes habuissent pro
bono, et modo cognovisscnt gratiam sibi factam; et novit Deus quia
ego crubesco redire ad eos sine cfiectu precum mcarum. Cui breviter
respondi et dixi: placent mihi verba vestra, plusquam responsio generalis
ministri; sed patientia opus perfectum habet. Tunc illo scro gencralis
fecit me vocari et socium meum, et dixit nobis: filioli, spero cito a
vobis rccedere, quia in Hispaniam ire volo; et ideo eligite vobis unum
locum, quemcumquc vultis, in toto ordine, et ad illum mittam vos, excc-
pto conventu parisiensi; ct habeatis spatium cogitandi ct cligendi et de-
liberandi per totam noctem, et cras dicetis mihi. In crastinum dixit no-
bis: quid deliberastis, et quid elegistis? Cui respondi: nihil de materia
ista, ut cligamus locum, ne sit nobis in singultum; sed ponimus in vo-
luntate vestra ut mittatis nos ad quemcumque locum vultis, (;t nos obe-
dientes erimus. Et habuit inde bonum exemplum, et dixit nobis: ite ergo
ad conventum januensem, et eritis ibi cum fral.re Stephano anglico, quem
mitto illuc; insuper scribam ministro ct fratribus illis, quod habeant vos
recommendatos sicut meipsum, ct quod tu, frater Salimbene, promovearis
ad sacerdotium, et socius tuus, frater Johanninus, ad diaconatum; et
cum venero illuc, si invencro vos consolatos, gaudebo: sin autem, con-
solabor vos iterum : et haec omnia opere impleta fuerunt. Porro illo die
dixit generalis fratri Hugoni amico suo: quid dicitis, frater Hugo? volu-
mus ire in Hispaniam, ct desiderium supplcre apostoli? Cui frater Hugo
respondit: ibitis vos, pater; ego desidero mori in terra patrum meorum.
Et statim deduximus eum ad navem, quae praeparata erat in Rhodano.
Erat enim festum sancti Michaelis, post nonam; et, vale dicto, recessit
a nobis ut iret ad sanctum Aegidium illa die. Nos vero per marc Mas
[1248] 141
siliam ivimus, et invenimus fratrem Stephanum anglicum, et rogavit me
quod dicerem guardiano, quod in festo beati Francisci libenter clero et
fratribus praedicaret; et respondit guardianus, quod libenter audiret
ipsum , sed timebat oflendere episcopum , qui debebat venire ad festum :
et, finito festo beati Francisci, intravimus mare, et ivimus Areas ad locum
fratris Hugonis; et frater Stephanus, quia navem habere non poterat,
arripuit iter per terram cum socio ut ad conventum januensem iret.
Ego vero ct socius meus remansimus Areis cum fratre Ilugone a festo
beati Francisci usque ad festum omnium Sanctorum; etgaudebam, quia
habebam occasionem standi cum fratre Hugone, cum quo tota die de
doctrina abbatis Joachym erat sermocinatio mea. Habebat enim omnes
libros abbatis Joachym, et erat maximus Joachita, ct unus de majoribus
clericis de mundo, sanctitate et scientia incomparabili. Dolebam vero,
quod socius meus graviter infirmabatur quasi ad mortem , et nolebat sibi
cavere, et tempus navigandi propter hyemem in deterius mutabatur; et
contrata illa illo anno valde infirma erat propter ventum marinum, ct
vix poteram respirare de nocte et morando sub divo. Et audiebam lupos
clamantes et ululantes de nocte, in maxima quantitate, non semel, nec
bis; ct dixi socio meo, qui erat juvenis valde protervus: tu non vis
tibi cavere a contrariis, et semper recidivas: ego vero cognosco contra-
tam istam valde infirmam, et nollem adhuc mori, quia vellem videre
illa, quae praedicat frater Hugo; quapropter noveris quod, si occurrerit
de fratribus nostris societas congrua, ibo cum illis. Et dixit: placet quod
dicis, veniam et ego tecum : sperabat enim quod nullus veniret, qui
frater esset. Et ecce, Domino faciente, statim venit frater Pontius qui-
dam, sanctus homo, qui nobiscum steterat in conventu aquensi, et ibat
Niciam, unde factus fuerat guardianus; et gavisus est quando vidit nos ,
et dixi sibi: volumus venire vobiscum, quia Januam venire debemus ad
habitandum. Et respondit et dixit; multum placet mihi; vado ergo ad
procurandum ut habeamus navem. In crastino autem , post prandium ,
ivimus ad navem, quae distabat a loco fratrum per unum miliare. So-
cius autem meus nolebat venire; sed videns, quod penitus recedebam,
licentia sumpta a guardiano loci, venit post nos. Cumque porrigerem
sibi manum ut elevarem eum ad navem intrandam, abhorruit et ait :
absit quod tu tangas me, quia non conservasti mihi fidem et bonam
societatem. Cui dixi: miser, cognoscc bonitatem Dei erga te, quia reve
142 [1248]
latum est mihi a Domino quod , si stetisses ibi , absque dubio mortuus
fuisses. Quid plura? non credebat iste mihi, quousque vexatio dedit au-
ditui intellectum: nam per totam hyeinem in conventu januensi ab illa
infirmitate, quam in Provincia contraxerat, non potuit liberari. [ . . . et in
festo beati Matthiae intravi mare, ct a Janua usque ad locum fratris
Hugonis in nn. diebus perveni; et sex fratres de illo loco inveni mor-
tuos ct sepultos, quorum primus fuit gunrdianus loci illius, qui sociura
meum ad navem associaverat; alter fuit frater Guillielmus de Pertuso ,
bonus praedicator, qui in conventu parmensi babitavit aliquando; ct mi.
alii, quos nominare necesse non est. Cum autem in reversione mea ad
januensem conventum retulissem socio meo de morte istorum fratrum
supradictorum, gratias referebat mihi, quod eruissem eum de faucibus
mortis. Convaluit tandem, ct post multos annos ivit ad provinciam ultra-
marinam,. eo anno, quo Rex Franciae transfretavit secundo, et Tunisium
ivit: et fuit ibi custos, et pro custode nd gencrale capitulum venit, quod
fuit Asisii celebratum, in quo frater Bonagratia factus fuit generalis mi-
nister, et declaratio regulae fratribus data. Et quia christiani, qui apud
Aegyptum a saracenis in vinculis tenebantur, miserant ad Papam Nico-
laum tertium, ut amorc Dei mitteret cis unum bonum et ydoneum sa-
cerdotem, cum quo possent de peccatis suis fidueialiter confiteri, Papa
hoc negotium commisit generali ministro; et frater Bonagratia generalis
minister voluit quod isteiret ad christianos captivos, qui erant in Aegypto,
in merito obedientiae salutaris, et in remissionem suorum omnium pecca-
torum. Ipse vero a generali obtinuit quod ad sequens geuerale capitulum
posset venire, et postmodum de provincia Bononiae esse, sicut autiquitus
fuerat: quae omnia laudabiliter facta sunt. Nam christianis illis multa
bona fecit, et fecit fieri: et uuicornum vidit et vineam balsamitam, ct de
manna attulit in vase vitreo, et de aqua fontis sanctae Mariae, sine cujus
irrigatione vinea balsomita fructificare non potest, et de lignis balsami
secum portavit, et multa talia nobis ignota, quae fratribus ostendebat ;
et referebat quo modo saraceni habent in vinculis et faciunt eos fodere
foveas castrorum suorum, et terram cum cophinis asportare, et quod
i|iialibet die non dantur nisi tres panes parvi cuilibet christiano. Igitur,
cum celebratum fuisset in Alemannia apud Argentinara generale capi-
tulum, in quo iste interfuit, in reversione sua, in primo loco fratrum
prope Argentinam ultimum diem clausit, et miraculis fulsit. Iste fuit
[1248] 143
frater Johanninus de Ollis de Parma, qui fuit de provincia Romaniae,
sive Graeciae, et de provincia Bononiae et de provincia^ Terrae Sanctae;
et socius meus fuit in Francia, in Burgundia, in provincia Provinciae,
et in januensi conventu: bonus scriptor, bonus cantor, bonus praedica-
tor, honestus ct bonus et utilis homo, cujus anima requiescat in pace.
In conventu, in quo obiit, erat quidam frater Minor ex diuturna infirmi-
tate incurabiliter infirmus, quantum ad medicos, qui totum se contulit
ad rogandum Deum, ut amore istius fratris daret sibi integram sospi-
tatem, et statim factum fuit: audivi hoc a fratre Paganino de Ferraria ,
qui praesens crat]. Igitur, cum essem cum eo et cum fratre Pontio guar-
diano Niciae noviter facto, eadem die, qua de Areis a fratre Hugone
recessimus, devenimus Niciam, quae est civitas juxta mare; et vidimus
et cognovimus fratrem Symonem apulum de Montesarculo , qui erat
ordinis procurator in curia domini Papae, qui tunc temporis erat Lugduni.
Hic volebat ire Januam, et cxpectabat in littore cum refectorario lugdu-
nensi, si possent navem sibi congruam reperire; quibus dixi: nos habe-
mus navem paratam, et cras ibimus viam nostram. Et gavisi sunt talia
audientes; et sequenti die per totum diem navigavimus, et per totam
noctem sequentem, et summo diluculo intravimus portum januensem,
qui est juxta civitatem ; et erat dies dominica. Et lactati sunt fratres ,
quando viderunt nos, ct valde gavisi, et specialiter frater Stephanus an-
glicus, qui erat lector, quem postea gencralis minister misit Romam
sicut promiscrat sibi, et fuit lector in conventu romano, et ibi obiit cum
socio suo fratre Jocelino, postquam compleverunt desiderium suum ut
Romam et sanctuaria Romae viderent: et crat minister romanus tunc
temporis frater Jacobus de Yseo. Item in conventu januensi, quando per-
veni illuc, erat frater Thaddaeus romanus, qui fuerat canonicus ecclesiae
sancti Petri de Roma. Hic erat senex et antiquus dierum, et sanctus
habebatur a fratribus. Idem erat de fratre Marcio de Mediolano, qui fue-
rat jam minister; idem de fratre Anselmo Rabuino de civitate astensi.
Hic fuerat minister provinciae Terrae-laboris ct provinciae Marchiae tri-
visinae, ct in conventu neapolitano diu steterat cum fratre Johanne de
Parma; et procuravit in capitulo lugdunensi quod frater Johannes de
Parma fieret generalis fratres sollicitando , et complevit Deus desiderium
suum. Item frater Bertholinus custos januensis, qui postea fuit minister;
ct frater Pentecostes, sanctus homo; et frater Matthaeus cremonensis,
144 [1248]
discretus homo et sanctus; qui omnes humane et curialiter et charitative
se habuerunt erga nos. Guardianus vero dedit mihi duas tunicas novas,
unam inferiorem et unam superiorem: idem fecit socio meo. Minister
vero frater Nantelmus, qui fuerat lector, et de Mediolano erat, sanctus
homo et Deo devotus, dixit quod faceret mihi quicquid vellem sibi prae-
cipere consolationis et gratiae ; et assignavit mihi socium suum fratrem
Guillielmum de Pedemontis, qui erat valens homo et litteratus et bonus ,
ut doceret me missam addiscere et cantare. Hi omnes transierunt de hoc
mundo ad Patrem; quorum nomina sunt in libro vitae, quia bene et
laudabiliter terminaverunt vitam suam. Nunquam vidi hominem, qui ita
assimilaretur fratri Vitali ministro Bononiae sicut frater Nantelmus mi-
nister januensis quantum ad apparentiam et quantum ad existentiam ,
quantum ad mores ct quantum ad omnia. Hic erat in gratia fratris Jo-
hannis de Parma multum. In hoc mccxlviii. erat in civitate januensi qui-
dam episcopus de Corsica, qui fucrat monachus niger ordinis sancti
Benedicti, et crat placentinus ex parte patris et parmensis ex partc ma-
tris, quae erat de Scarpis. Hunc Rex Hentius, sive Fridericus pater suus
quondam Imperator, fecerat expelli de Corsica [quae est contigua Sar-
diniae, in odium Ecclesiae, et morabatur Januae, et scribebat propria
manu ut haberet victum suum: ct cotidie veniebat ad missam fratrum
Minorum, ct postea audiebat fratrem Stephanum anglicum in scholis do-
centem]; siquidem Imperator Fridericus dederat Hencio, sive Henrico ,
filio suo non legitimo, uxorem in Sardinia quamdam dominam, quae
appellabatur Domicella. Igitur episcopus supradictus fecit me sacerdotem
in ecclesia sancti Honorati, quae est in loco fratrum Minorum de Janua,
sed tunc temporis non crat immo tenebat eam quidam sacerdos oecu-
patam super locum fratrum, nec habebat populum; et , quando fratres
redibant a matutino suo ut m cellis suis quiescerent, iste bonus homo
non permittebat eos quiescere cum campanis suis; et sic faciebat quali-
bet nocte: quapropter gravati fratres de januensi conventu procuraverunt
cum Papa Alexandro quarto quod illam ecclesiam habuerunt ab eo. Papa
vero Alexander canonizaverat sanctam Claram ; et ea hora qua Papa cele-
bravit primam missam de sancta Clara, dicta oratione, accessit ad eum
sacerdos et dixit: amore beatae Clarae, rogo vos, pater, ne auferatis
mihi ecelesiam sancti Honorati. Papa vero, assumpta parabola sua, in
vulgari suo dicere coepit: amorc beatae Clarae, volo quod fratres Mino
[1248] 145
res habeant eam, et sic dixit multis vicibus, ita quod quasi infatuatus
videbatur, totiens repetendo: sacerdos vero, talia audiens, ingemuit et
divertit ab eo. Item eo tempore, quo Januae babitavi, erat ibi quidam
archiepiscopus parvus corpore et senex valde ct avarus, et etiam dice-
batur de eo verbum sinistrum, videlicct quod non esset usquequaque
catholicus bene. Hic quadam die congregavit in palatio suo religiosos et
clericos, quasi volens facere quamdam synodum (desiderabat enim audire
fratrem Stephanum anglicum ex ordine Minorum , pro eo quod audierat
quod magnus sermocinator esset et magnus clericus): et ego ibi fui, et
quae refero audivi. Praedicavit ipse prius: post haec non est passus
quod aliquis faceret sermonem, nisi frater Stephanus, cujus scrmonem
multipliciter commendavit. Commendavit etiam fratrem Stephanum de
scientia ct de vita sancta et honesta et bona , dicens quod multum ho-
noraverat Januam veniendo de Anglia in Italiam tantus clericus, et quod,
si esset juvenis, libenter audiret eum docentem in scholis, quando pos-
set. Post haec commendavit episcopum de Corsica quod erat rcligiosus
homo et sancta et honesta persona, et quomodo bene sciebat legere,
scribere, notare, cantare, et quomodo erat plenus omnibus bonis, hoc
excepto, quod nimis erat pauper, quia Imperator expulerat eum de epi-
scopio suo, ct rogavit quod haberent ipsum recommendatum et bene
facerent sibi. Et fuerunt qui diccrent quod archiepiscopus in hoc vitu-
peravit scipsum, quia ipsemet debebat indigenti episcopo bene facere, et
eum secum in curia sua tenere et habuisset inde meritum, sive prae-
mium, cthonorem; sed Seneca dicit: Monstro similis est senilis ava-
ricia . Martialis Coquus similiter dicit:

Miramur juvenes largos vetulosquc tenaces ;


Illis cum multum, his breve restet iter.

Debebat ergo archiepiscopus dives tenere secum episcopum pauperem t


et cum Jacob dicere, Genesis xxxn. etc. ; sed sua avaritia et miseria non
permisit. Audivi quod, post recessum meum de Janua, interfectus fuit.
Episcopus ferrariensis, qui in avaritia et miseria erat similis isti, cum
patriarcha hierosolymitanus de ultramarinis partibus Ferrariam advenis-
set volens pro suis negotiis ad romanam curiam proficisci, cum rogaret
episcopum ut eum in episcopio una nocte reciperet, sibi denegavit ho-
Monumenta historica. Vol. III. 19
146 [1248]
spitium: sed vadens ad curiam, cum ibi contraxisset aliquantulam mo-
ram, factus est Papa. Hic fuit Urbanus quartus , natione trecensis. Hic
scripsit ferrariensi episcopo, dicens: Noveris quod ego sum Papa, et
de avaricia et miseria tua possum tibi reddere quod mereris ; quia in hospi-
tio tuo me noluisti suscipere, cum Apostolus dicat: Quod oportet episco-
pum hospitalem existere ete. . Nihil mali tamen legitur Papa episcopo
intulisse: verumtamen episcopus toto tempore vitae suae sine timore non
fuit, quac fuit magna vindicta. Episcopus supradictus fuit brixiensis na-
tione, et medicus sive physicus, postea placentinus episcopus: postmo-
dum ivit ad curiam, ubi ferrariensem episcopatum promeruit. Apud Pla-
centiam duos fratres Minores secum tenebat, quibus misera vita crat
quantum ad victum, propter avaritiam suam. Item in hoc mccxlviu. Papa
Innocentius quartus, qui Lugduni habitabat cum cardinalibus suis, misit
fratrcm Symonem de Montesarculo , ordinis fratrum Minorem procura-
torem, de quo feci supcrius mentionem, in Apuliam ut regnum Apuliae
et Siciliae eriperet de dominio Friderici quondam Iiiiperatoris depositi :
et multos attraxit ad partem Ecclesiae. Tandem Imperator fecit eum capi,
et decem ct octo martyria intulit sibi, quae omnia sustinuit patienter,
nec aliquid aliud potuerunt carnifices extorquere ab eo, nisi laudem di-
vinam: multa miracula fecit Deus per eum, qui pro nobis intercessor
existat, amen. Hic fuit amicus meus in curia lugdunensi veniens mecum
ad Papam, et, veniendo de Nicia Januam in navi, multas historias dixi-
mus: mediocris staturae fuit, et niger, similis sancto Bonifacio; homo
semper jocundus et alacer, bonae vitae et litteraturae ydoneae. Fuit
et alter frater Symon, qui dictus est de Comitissa, quem Deus miraculis
demonstravit illustrem : hunc fecit frater Johannes de Parma ministrum
provinciae sancti Francisci in valle spoletana. Hic fuit amicus meus et
mihi familiaris in conventu Massiliae eo anno quo Rex Franciae trans-
fretavit in primo passagio, scilicet anno Domini mccxlviii., quo anno ban-
niti civitatis Regii, qui crant ex parte Ecclesiae, ceperunt et abstulerunt
omnia castra montancae; et parmenses recuperaverunt Bibianellum ct
Curviacum et Guardaxonem et Rivaltam: et mortalitas valida fuit; ct
obiit abbas sancti Prosperi de Regio. Et eodem anno recuperavit Imperator
jam depositus Varcellum civitatem; et dominus Bonacursus de Palude
interfectus fuit; et dominus Ruzinentus de Regio fuit obses cum domino
Maravone et cum multis aliis de Regio in Apulia. Et Rex Hencius , qui
[1248] 147
tenebat tunc temporis dominium civitatis Regii, fecit cavari unam magnam
cavatam versus Scalopiam usque in Padum; et episcopus tripolitanus de
Robertis de Regio obiit in civitate Parmae, et sepultus fuit in majori
ecclesia , quae est beatae Virginis ; et dominus Bernardus Rolandi Rubei
de Parma, qui fuit cognatus Papae Innocentii quarti, per Imperatorem ,
idest per gentem suam, interfectus fuit apud Colliculum: cccidit enim
de equo , qui cespitavit , cum rediret a Fomovo , quem si Imperator vi-
vum habuisset exc . . . asset . . . et guerra erat valida. Et Imperator
babitabat in Cremona, et veniebat frequenter ct versabatur circa Parmam
cum theutonicis suis et cum aliis, qui erant ex parte sua, si quo modo
se posset de parmensibus vindicare, qui eum fugaverant et Victoriam
civitatem suam destruxerant , quam fecerat prope Parmam in contrata
quae dicitur Grola: et habebat tunc temporis dominium Mutinae, Regii
et Cremonae; et pars istarum trium civitatum, quae dicebatur Ecclesiae,
vagabatur exterius, vagipalando per devia. Item in supradicto millesimo
Lodoycus Rex francorum transfretavit contra saracenos orientales, et su-
bito obtinuit Damiatam saracenorum civitatem. Bononienses obsederunt
Bazanum , castrum mutinensium , et ceperunt die vi. intrante julio ac
destruxerunt. Item recuperata est Romaniola per Ecclesiam, quam primo
tenebat dictus Fridericus depositus, Octaviano diacono cardinali, tunc
legato in partibus Lombardiae, et etiam Marchia anchonitana quasi tota
recuperata est. Item praedicto millesimo, ut jam dixi, Lodoycus Rex
Franciae cum fratribus suis et francorum militia et vulgo innumerabili,
circa Pentecostem, crucesignatus , iter aggressus est, et transfretavit ut
saracenos debellarct pro recuperatione Tcrrae Sanctae, et prima fronte
Damiatam cepit: postea vero, peccatis francorum exigentibus, interfectus
est frater Regis, major post Regem, Robertus nominc; sed et ipse mul-
tum culpabilis fuit, quia credebat omnes saracenos involvere et subito
uno ictu occklere. Item in praedicto millesimo, in valle Moriennae (quae
est a Sagusia Lombardiae usque Lugdunum, inter Gracinopolim civita-
tem et Cambariacum castrum) prope Cambariaeum ad unam leucham
est planicies quaedam, quae proprie appellatur vallis Sabaudiae, super
quam mons altissimus eminebat, qui de nocte cadens replevit totam val-
Iem illam : et durat ruina iu longitudinc per unam leucham , et in lati-
tudine per unam et dimidiam; et erant ibi vii. parochiae, quae omnes
coopcrtae sunt, et mortui sunt ibi quatuor millia hominum. Eo anno,
148 [1249]
quo haec facta sunt, habitabam in conventu januensi ubi hujusmodi
rumores audivi, et sequenti anno per contratam illam transivi, scilicct
per Gracinopolim, et certius intellexi; et processu temporis , post multos
annos, cum habitarem in conventu Ravennae, interrogavi fratrem Guil-
Helmum ministrum Burgundiae, qui transibat per Ravennam et ibat ad
quoddam gencrale capitulum, de casu montis istius, ct sicut habui ab
orc suo sic (ideliter ct veraciter scripsi.
Anno Domini mccxux., cum habitarem in conventu januensi placuit
fratri Nantelmo ministro meo ut irem ad gencralem ministrum pro nc-
gotiis provinciae januensis; et in festo beati Mathiae Apostoli intravi mare
et in quatuor diebus perveni Areas ad locum fratris Hugonis. Et gavi-
sus est, quando me vidit, et, cum esset vicarius guardiani, comedit mc-
cum ct cum socio meo familiariter ita quod nullus interfuit alius nisi
frater, qui scrviebat, et sollemne prandium dedit nobis quantum ad pi-
sces marinos et omnia alia. Eramus enim in principio majoris quadra-
gesimae: et miratus est socius meus, qui erat januensis, mirati sunt
etiam fratres de domo illa de tanta familiaritate ct domesticitate quam
mihi ostendit, quia non erat consuetudo fratris Hugonis tunc temporis
ut cum aliquibus manducaret. forte quia quadragesima imminebat. Et
multa de Dco contulimus in illo prandio, et de doctrina abbatis Joaehym ,
ct de futuris; ct inveni, sicut superius dixi, quod sex fratres de loco
illo mortui erant et sepulti, quos, circa festum omnium Sanctorum di-
miseram ibi vivos; et quando rccessi de Janua erat juxta sacristiam
quaedam amigdalus florida, et in Provincia inveni fructus hujus arboris
grossos cum cortice viridi: inveni etiam fabas grossas recentes in tecis.
Post prandium vero arripui iter ut irem ad gencralem ministrum, quem,
post dies convenientes, Avignioni inveni, quia redibat ab Hispania, revo-
catus a Papa Innocentio quarto, qui morabatur Lugduni, ut mitterct eum
ad graecos, de quibus crat spes, ut, mediante Vattacio, cum romana
Ecclesia rcconciliari deberent. Est autem Avignio civitas in Provincia
juxta Rhodanum, in qua, processu temporis, frater Bonagratia gencralis
minister ultimum diem clausit; in qua civitate diversis temporibus plu-
ries fui. Post haec ivi Lugdunum cum generali ministro, ct, cum fuimus
Viennae, invenimus nuntium Vattacii, quem miserat ad Papam pro gene-
rali ministro. Hic erat ex ordine fratrum Minorum, et dicebatur frater
Salimbene sicut et ego, et erat graecus ex uno parente et latinus ex
[1249] 149
altero; et optime loquebatur latinis verbis cum clericam non haberet,
optime etiam in vulgari noverat graecam et linguam latinam; quem ge-
neralis assumpsit et duxit Lugdunum. Cumque accessisset generalis ad
Papam, suscepit eum Papa ad osculum oris et dixit sibi: parcat tibi
Deus, fili, quia multum stetisti, quare non venisti eques ut citius ve-
nires ad me? an quia equitaturas et expensas dare non possum, ideo
dimisisti? Cui frater Jobannes respondit: pater, satis celeriter veni, visis
litteris vestris, sed fratres, per quos transibam, mihi impedimento fue-
runt. Cui Papa dixit: utiles habemus rumores, scilicet quod graeci re-
conciliari velint cum romana Ecclesia; quapropter volo quod vadas ad
eos cum bona societate fratrum ordinis tui, et poterit esse quod , te
mediante, aliquid boni Deus dignabitur operari: ex parte autem mea
omnem gratiam quam volueris, habeas. Cui dixit frater Johannes: pater,
non deest qui impleat, sed qui jubeat, nam paratus suiri, et non sum
turbatus, ut custodiam mandata tua. Cui Papa dixit: benedicaris tu, fili,
quia bona est responsio tua. Erat autem tunc temporis Lugduni lector
constantinopolitanus frater Thomas graecus ex ordine Minorum , qui san-
ctus homo erat, et graece et latine optime loquebatur. Hunc generalis
assumpsit ut ad graecos duceret secum, nam ad hoc etiam vencrat a
Vattatio missus. Duxit enim secum fratrem Drudonem ministrum Bur-
gundiae, qui erat nobilis homo, pulcher et litteratus et sanctus, nam
magnus lector erat in theologia, et qualibet die fratribus praedicare vo-
lebat: duxit similiter secum fratrem Bonaventuram de Yseo, qui erat fa-
mosus homo et antiquus minister in diversis provinciis : duxit et multos
alios ydoneos fratres, quorum nomina ponere non expedit modo; et finita
septimana paschali, a Lugduno recessit. Erat etiam tunc Lugduni frater
Rufinus minister Bononiae cum fratre Bonaventura de Furlivio socio
suo et fratre Bassetto. Et dixit mihi frater Rufinus minister: ego te misi
in Franciam ut studeres pro provincia mea, et tu ivisti ad conventum
januensem ut habitares ibi; noveris quod valde habeo pro malo, quia
pro honore provinciae meae studentes de aliis provincis facio venire Bo-
noniam. Cui dixi: parcatis mihi, pater, quia non credebam quod habe-
retis pro malo. Tunc respondit et dixit mihi : in hoc parco , quod incon-
tinenti scribas obedientiam per quam redeas ad provinciam Bononiae
de qua fuisti cum socio tuo, qui est Januae. Facta fuerunt omnia ista.
De hac obedientia nihil scivit generalis, quando erat Lugduni. Item isto
150 [1249]
tempore Lugduni erat frater Rainaldus de Aretio de provincia Tusciae,
qui venerat ad Papam ut eum absolveret ne esset episcopus : cum enim
esset lector apud Reate, et obisset episcopus terrae illius, tantam gra-
tiam invenerat isti sibi quod canonici concorditer elegerunt ipsum. Papa
vero Innocentius, audiens de scientia et sanctitate ipsius, noluit ipsum
absolvere, immo de consilio fratrum suorum, scilicet cardinalium , prae-
cepit ei quod esset episcopus, et postmodum fecit ei istum honorem,
quia ipsum personaliter consecravit, me existente Lugduni. Post haec
arripui iter et veni Viennam, quae per xv. miliaria a Lugduno distat,
descendendo per Rhodanum; postea ivi per Gracinopolim civitatem ct
per vallem comitis Sabaudiae, et coguovi de casu et montis ruina, et
intravi quamdam ecclesiam, quae dicitur sancti Gerardi, quae tota plena
erat camisiis puerorum. Postea ivi ad civitatem embronensem, ubi erat
archiepiscopus natione placentinus, qui cotidie volebat duobus fratribus
Minoribus dare prandium, et semper faciebat parari pro eis in mensa
sua, et de omnibus ferculis apponi; ct si ibant fratres Minores habe-
bant, sin autem, faciebat aliis pauperibus dari. Porro in terra illa mo-
rabantur xm. fratres; tunc venit ad me guardianus domus ct dixitmibi:
frater, placeat vobis ire ad manducandum cum archiepiscopo, qui valde
habebit pro bono quia jamdiu fratres non comederunt secum , gravantur
enim totiens ire ad comedendum cum eo. Cui dixi: pater, parcatis no-
bis et non habeatis pro malo, quia post prandium volumus sine mora
recedere: ipse vero detineret nos et impediret iter nostrum inquirendo
rumores cum audiret quod venimus a curia. Audiens guardianus quae
dixeram tacuit, ego vero silenter dixi socio meo: consideravi quod bo-
num sit perficere iter nostrum, dum eongruum tempus habemus et lit-
teras bonas, ut celeriter respondeamus his qui miserunt nos, et ne etiam
praeveniat nos generalis minister ad conventum januensem eundo, quia
frater Nantelmus minister noster iter nostrum non ita gratum haberet :
et placuerunt socio meo quae dixi et feci. Item haec est illa civitas ,
cujus archiepiscopum apud Lugdunum Ildebrandus prior cluniacensis cum
legatione fungeretur de symonia miraculose convicit, sicut superius di-
ximus. Item processu temporis, scilicet diebus meis, archiepiscopus istius
terrae factus fuit romanae curiae cardinalis; et fuit valens homo in scien-
tia et in cantu et in litteratura et in honesta et sancta vita. Cum autem
quadam vice joculator sonasset viellam coram ipso, et peteret aliquid
[1249] 151
sibi ab eo dari, respondit sibi: si vis comedere, tibi dabo amore Dei
libenter, pro tuo autem cantu et viella, nihil darem, quia ita bene scio
cantare et viellam sonare, sicut tu. Hic tenebat secum duos fratres Mi-
nores; nec fuit iste placentinus ille de quo superius dixi. A recessu
vero civitatis istius transivimus per terras comitis Dalfini, et sic veni-
mus Sagusiam, quae est de provincia januensi. Cum autem fuimus in
Alexandria Lombardiae, invenimus duos fratres de januensi conventu,
scilicet fratrem Martinum cantorem et fratrem Rufinum alexandrinum ;
quibus socius meus frater Guillielmus Blancardus dixit: noveritis quod
vos perditis fratrem Salimbene et socium suum, qui est Januae, quia
frater Rufiuus minister Bononiae revocat eos ad suam provinciam. Ego
autem, quamvis sim januensis, nolo venire Januam, sed volo reverti ad
conventum meum novariensem unde me assumpsit minister quando me
misit ad generalem. Fideliter laboravimus et bene omnia fecimus; et fra-
trem Petrum Lanerium guardianum januensem Lugduni dimisimus, qui
ibi et generalem vidit et fratrem Bujolum, qui cum Papa moratur et
attinet sibi: et si quid per nos non est plene et bene factum, speramus
quod bene fiet per illos. Insuper et generalis minister usque ad breve
tempus transibit per Januam, quia vadit ad graecos missus a Papa et
vocatus a graecis. Interim autem accipiatis has litteras , et ex parte ge-
neralis repraesentate fratri Nantelmo ministro. Gumque talia perorasset,
protulit litteras, quas habebat, et dedit sociis meis. In crastinum autem
ivimus ab Alexandria usque Terdonam, quae est via x. milialiorum, et
sequenti die a Terdona ivimus Januam, quae grandis est via. Cum autem
viderunt me fratres, gavisi sunt, quia de via longinqua redibam, et quia
bonos referebam rumores: et interrogavit me minister et frater Stepha-
nus anglicus si generalis Hispaniam visitasset; quibus dixi: non, quia
Papa revoeavit eum occasione graecorum: mittit enim eum ad graecos ,
qui romanae Ecclesiae, ut Vattacius scripsit, reconciliari desiderant, ct
spero quod cito transibit per Januam et videbitis eum, et gaudebit cor
vestrum , quia consolabitur vos. Post paucos vero dies frater Raynaldus
episcopus reversus est de Lugduno, et in die Ascensionis et praedicavit
populo et celebravit cum mitra in ecclesia fratrum Minorum januensis
conventus; et ego jam eram sacerdos, et servivi sibi ad missam quam-
vis essent ibi diaconus et subdiaconus caeterique ministri; et optimum
prandium dedit fratribus de piscibus marinis et aliis rebus, et in refe
152 [1249]
ctorio familiariter manducavit nobiscum. Sequenti vero nocte post matu-
tinum frater Stephanus anglicus fratribus praedicavit, audiente episcopo,
et inter alia sua verba mellittua, quae diccre solitus erat, narravit quod-
dam breve exemplum ad confusionem episcopi, dicens: Bene, quadam
vice, quidam frater laycus frater minor, sanctus homo, in Anglia de
paschali ccreo dixit quod, quando accenditur in ecclesia ut ardeat, re-
splendet et illuminat; quando vero imponitur ei cornu, extinguitur et
faetet; sic est de aliquo fratre Minore, quando in ordine beati Francisci
bene accenditur et ardet amore divino, tunc bene resplendet ct alios
illuminat per bonum exemplum . . . Consideravi heri in prandio qualiter
episcopus noster passus est quod fratres sui genuflecterent coram eo ,
cum sibi in mensa fercula apponebantur; et ideo bene convenit ei quod
frater illc de paschali ccrco dixit . Audiens haec episcopus ingemuit,
et, finito sermone, genibus flcxis, rogavit fratrem Bcrtholinum custodem,
qui erat dulcis homo et postea fuit minister, ut licentiam loquendi sibi
dignaretur concedere, porro provincialis praesens non crat, qua obtenta,
excusavit se bene dicendo : quod rcvera jam fuerat cereus accensus , ar-
dens, resplendens et illuminans in ordinc beati Francisci, dando intuen-
tibus bonum exemplum, sicut scit frater Salimbene, qui duobus annis
mecum habitavit in conventu senensi, et vere cognoscit qualem con-
scientiam habent fratres de Tuscia de praeterita vita mea et etiam fra-
tres istius conventus, qui sunt antiqui, conversationem meam noveruiit;
quia pro isto conventu ad studendum Parisius missus fui. Si fratres fe-
cerunt mihi honorem in prandio genuflectendo , non ex ambitione mea
processit, quia satis dixi eis ne talia facerent, ncc erat meum cum ba-
culo percutere eos, nec eis praecipere poteram, nec audebam: quapro-
pter habeatis me excusatum, rogo, amore Dei, scientes, quod in mc
nulla fuit ambitio, nec gloriatio vana. Et talia dicens, genibus flexis, me
vidente et audiente, dixit culpam suam, si alicui malum dedisset exem-
plum, et promisit quod, quam citius posset, cornua violenter sibi impo-
sita removeret a se. Et post haec recommendavit se fratribus, ct sie
deduximus eum causa honoris, et associavimus usque ad quoddam mo-
nasterium monachorum alborum prope januensem urbem, ubi erat qui-
dam senex, qui voluntarie episcopatum taurinensem dimiserat, ut in illo
claustro sibi et Deo Iiberius posset vacare. Hic, cum audissct quod frater
Raynaldus magnus clericus esset et noviter factus fuisset episcopus , su
[1249] 153
spiravit, et dixit ei: miror te prudentem virum ad tantam stultitiam de-
volutum ut episcopatum susciperes, cum esses in nobilissimo ordine,
scilicet beati Francisci, qui est ordo fratrum Minorum, ordo perfectionis
eximiae, in quo qui perseveravit usque in finem procul dubio salvus
erit: in quo etiam ordine melius erat tibi humiliari cum mitibus ,
quam dividere spolia cum superbis ( Prov. xvi. ). Visum est mihi quod
tu multum erraveris, ct quasi apostataveris, quia cum esses in statu
perfectionis et in vita contemplativa ad activam redisti, nam et ego epi-
scopus fui similis tibi. Cumque viderem quod fatuitates clericorum meo-
rum non possem corrigcre, qui ambulaverunt post vanitatem , elegit su-
spendium anima mea. Dimisi igitur episcopatum et clericos meos, et
volui potius salvare animam meam; et hoc feci exemplo beati Benedicti,
qui descruit aliquos monachos, eo quod ipsos dyscolos invenisset et ma-
los. Cum autem verba hujusmodi audisset frater Raynaldus, non respon-
debat cum esset litteratus et multum argutus, quia audiebat quod au-
dire volebat, et quia cognoscebat quod episcopus verum dixisset. Tunc
respondi et dixi taurinensi episcopo ne sibi sapiens esse videretur: pa-
ter, ecce dixisti quod clericos tuos dimisisti, sed considera si bene fe-
cisti ; Innocentius etiam Papa m., inter multa alia quae dixerat, dixit
cuidam episcopo, qui episcopatum recusare volebat, decretalium lib. 1. ,
De renuntiatione rubrica: Nec putes . ete. Cum igitur talia peroras-
sem, audiebant hinc inde episcopi ; frater vero Raynaklus nihil respon-
debat ad ista ne videretur in episcopali officio delectari: in mente vero
sua disponebat deponere onus impositum quam citius sibi tempus occur-
reret opportunum. Ivit igitur ad episcopatum suum; cumque ibi fuisset,
venerunt canonici ad ipsum videndum et dixerunt ei de quodam con-
canonico suo juvene et lascivo, qui magis laycus quam clericus vide-
batur, siquidem capillos usque ad scapulas longos habebat, nec clericam
volebat portare. Et traxit eum per capillos episcopus, et alapham sibi
dedit, et vocavit parentes ipsius et propinquos, qui erant nobiles, divites
et potentes , et dixit eis : iste filius vester aut eligat vitam laycalem , aut
taleni habitum portet per quem clericus videatur; quia quod taliter va-
dat penitus sustinere non possum. Et responderunt parentes ipsius et
dixerunt episcopo: placet nobis quod clericus sit, et quod faciatis de
ipso quicquid vobis honestum videtur et bonum. Tunc episcopus ipse-
met totondit sibi capillos, et clericam sibi ficri fecit per orbicularem
Monumenta historica. Vol. III. 20
154 [1249]
figuram, rotundam et magnam, ut, in quo peccaverat prius, per poste-
rius emendaret. Et contristatus est ipse cui talia facta fuerunt, canonici
vero valde gavisi sunt. Cum autem frater Raynaldus opera clericorum ,
salva conscientia, dissimulare non posset, videns quod ad viam hone-
statis et rectitudinis redire nolebant, summum Pontificem adiit Innocen-
tium quartum, qui Januam venerat, et resignavit dignitatem, quam sibi
Lugduni contulerat, dicens quod penitus de cetero non esset episcopus.
Papa vero, cum vidisset animi sui angustiam, promisit quod absolveret
eum cum esset in Tuscia: sperabat enim Papa quod forte frater Raynal-
dus adhuc voluntatem suam mutaret, quod minime fecit. Venit autcm
frater Raynaldus , ct stetit Bononiae multis diebus, sperans quod Papa
inde transiret ut iret in Tusciam: cum autem fuit Perusii, accessit fra-
ter Raynaldus ad Papam, et coram cardinalibus in consistorio officium
et beneficium resignavit, ponendo pontificalia, scilicet baculum, mitram
et anulum, ad summi Pontificis pedes. Et mirati sunt cardinales, pari-
terquc turbati, pro eo quod videbatur in hoc frater Raynaldus eorum
statui derogare, quasi quod non essent in statu salutis, in dignitatibus,
in praelationibus positi. Turbatus est etiam similiter Papa pro eo quod
eum particulariter consecraverat , et pro eo etiam quod credebat se rea-
tinae ecclesiae virum ydoneum contulisse sicut ab omnibus credebatur
et erat: et rogaverunt ipsum multum cardinales et Papa quod amorc
Dei et proptcr honorem ipsorum et propter utilitatem Ecclesiae et ani-
marum salutem non recusaret. Et respondit eis: quod laborabant incas-
sum de materia ista rogando. Et dixerunt cardinales: quid si Angelus
ei locutus est, vel si ei Deus talia revelavit? Tunc videns Papa obsti-
natum animum ejus dixit ei: quamvis sollicitudinem et curam pastoralis
regiminis habere non vis, saltem pontificalia remaneant tibi, et dignita-
tem et auctoritatem habeas ordinandi, ut ordo tuus de te, quantum ad
ista, utilitatem aliquam consequatur. Et respondit: penitus nihil habebo.
Absolutus itaque venit ad fratres, et accipiens sacculum, sive peram ,
vel sportam, rogavit eleemosynarium, eadem die qua fuit absolutus, ut
eum pro pane duceret secum. Cumque sic iret mendici-ndo per civitatem
Perusii, occurrit sibi quidam cardinalis, qui a consistorio redibat forte
voluntate divina, ut videret, doceret et audiret , et bene cognoscens eum
dixit ei: nonne melius tibi erat si fuisses episcopus, quam ire per ostia
mendicando? Cui frater Raynaldus respondit: Sapiens in Proverbiis di
[1249] 155
cit ete. Audiens haec omnia cardinalis, et cognoscens quia Deus locutus
est in sancto suo, divertit ab eo, et sequenti die in consistorio Papae
et cardinalibus retulit universa quae ab episcopo mendicante didicerat;
ct miratus est Papa cum cardinalibus suis. Frater vero Raynaldus dixit
generali ministro fratri Johanni de Parma ut mitteret eum ad habitan-
dum quo vellct, et misit eum ad conventum senensem, ubi cognosce-
hatur a multis, et fuit ibi a festo omnium Sanctorum usque post Christi
Nativitatem; et sic obiit et ivit ad Deum. Cumque infirmaretur infirmi-
tate de qua mortuus est, erat Senis quidam canonicus majoris ecclesiae,
qui per sex annos paralyctus in lecto jacuerat, et tota mentis devotione
se rccommendaverat fratri Raynaldo. Hic in somnis circa diluculum au-
divit quemdam sibi dicentem: noveris quod frater Raynaldus transivit ex
hoc mundo ad Patrem, et meritis ipsius tibi Deus plenam contulit sa-
nitatem; qui statim evigilans, cum sc sensisset plenarie liberatum, voca-
vit puerum suum ut sibi porrigeret vestimenta, et vadens ad cameram
cujusdam amici et concanonici sui retulit ei miraculi novitatem: qui
ambo incontinenti, festinanter, venerunt ad fratres ut narrarent eis mira-
culum tam apertum quod Dominus illa nocte, meritis beati Raynaldi ,
dignatus fuerat operari. Cumque portam civitatis egressi fuissent, audi-
verunt fratres cantantes quod corpus ad ecclesiam deportabant, et sic
exequiis interfuerunt, et postea cum gaudio miraculum retulerunt; fratres
vero gaudentes dixerunt: henedictus Deus. Hic fuit frater Raynaldus de
Aretio, ex ordine fratrum Minorum, episcopus reatinus, qui in vita sua
fecit monstra, et in morte mirabilia operatus est, qui potius humiliari . . .
Litteratissimus homo fuit, magnus lector in theologia, sollemnis et gra-
tiosus tam clero quam populo praedicator, habcns disertissimam linguam
et nunquam cespitantem, magnifici cordis fuit. Duobus annis in conventu
senensi habitavi cum eo, et in lugdunensi etjanuensi pluries eum vidi :
hic me fecit fieri subdiaconum, cum adhuc esset privata persona. Non
possem crcdere alicui referenti quod Tuscia talem hominem dare possct,
nisi oculis meis ego ipse vidissem. Hic habuit fratrem germanum in or-
dinc Vallis Ambrosianae, sive Umbrosae, qui in Romagnola in mona-
sterio Bertenorii abbas fuit, sanctus, litteratus et bonus, et fratrum Mi-
norum intimus valde amicus, cujus aniiiia requiescat in pace. Nota quod
duo socii de Britania a curia romana redibant, qui illuc iverant causa
devotionis pro sanctuariis visitandis; cum autem in Romagnola essent,
156 [1249]
locaverunt se in quodam monte in cellis ut ibi vitam heremiticam age-
rent. Processu autem temporis congregatae sunt ibi gentes ad habitan-
dum, et fecerunt ibi pulcrum castrum, quod usque in hodiernum diem
Britinorium appellatur ab illis heremitis, qui ibi primitus habitaverant ,
qui fuerant de Britania. Horum nomina aliquando scivi, sed modo me-
moriae non occurrunt: pro sanctis habentur. Anno Domini mccxlix. erat
Potestas januensium dominus Albertus Malavolta de Bononia, et venit ad
domum fratrum Minorum in die Pentecostes volens missam audire: et
ego eram ibi, et frater Pentecostes erat sacrista, homo sanctus, honc-
stus et bonus, et cum vellet pulsare campanam, amore Potestatis, qui
venerat, dixit Potestas: audiatis prius nova quae habeo, quoniam opti-
mos habemus rumores; audistis quod bononienses die sexto exeunte
martio ceperunt Regem Hencium cum maxima multitudinc cremonensium
ct mutinensium et theutonicorum. Erat autem Rex Hencius, qui et Hen-
ricus, naturalis, idest non legitimus filius Friderici Imperatoris quondam
depositi, et erat valens homo et valde cordatus, idest magnifici cordis,
et probus armatus, et solatiosus homo quando volebat, et cantionum
inventor, et multum in hello audacter se exponebat periculis: pulcher
homo fuit mediocrisque staturae. Hic, quando captus fuit, habebat do-
minium Regii, Cremonae et Mutinae: hunc per multos annos tenuerunt
bononienses in carcere in Communis palatio usque ad ultimum diem
vitae suae. Cum autem quadam die custodes ejus nollent ei dare come-
dere, ivit ad eos frater Albertinus de Verona, qui erat sollemnis prae-
dicator ex ordine fratrum Minorum, et rogavit custodes quod sibi amore
Dei et sui comedere darent; qui cum deprecanti nullatenus acquiescere
vellent, dixit eis: ludam vobiscum ad taxillos et, si vicero, habebo li-
centiam dandi sibi comedere. Factum fuit: lusit et vicit deditque come-
dere Regi familiariter stando cum eo; et omnes, qui audiverunt hoc ,
commendaverunt fratris caritatem, curialitatem et liberalitatem. Porro
ab isto conflictu, in quo fuit Rex captus ct desuo exercitu multi prostrati,
aliqui evascrunt in fugam conversi, aliqui fuerunt interfecti, aliqui vero ad
carceres ducti et in compedibus valde bene detenti. Dominus vero Guido de
Sesso, qui erat major ex parte Imperii in civitate regina, fugiens, periit, ct
suflbcatus est cum dextrerio suo in sterquilinio leprosorum de Mutina. Hic
pessimus inimicus erat contra partem Ecclesiae; unde, cum quadam vice
multi capti- essent a Rege ex parte Ecclesiae in castro Arolae, quod est in
[1249] 157
cpiscopatu regino, et ad suspendendum judicati fuissent vellentque con-
fiteri, noluit indutias darc ut confiteri possent, sed dixit cis: non ha-
betis necesse confiteri, quia vos estis sancti, cum sitis ex parte ecclesiae,
et sic statim ibitis in paradisum : atque sic, isto prohibente, sine con-
fessione fuerunt suspensi. Item veniebat ad domum fratrum Minorum cum
aliis malefactoribus suis tempore illo, quo inter Ecclesiam et rempubli-
cam guerra valida erat, et, congregatis fratribus in capitulo, requirebat
a singulis unde essent, et habebat notarium et faciebat nomina fratrum
scribi, et dicebat cuilibet: vade tu viam tuam, et tu vade similiter viam
tuam, et de cetero nec in loco nec in civitate ista audeas apparere.
Et sic expulerunt omnes, exceptis paucis, qui locum custodiebant; qui-
bus, quando ibant per civitatem pro suis necessitatibus mendicando
convicia et maledicta dicebant, quod litteras falsas portarent, et quod
proditores Imperatoris existerent. Nec fratres Minores, nec Praedicatores ,
transeuntes per viam, audebant ingredi civitatem Mutinae, Regii, vel
Cremonae; ct si quando aliqui ignorantes aliquo casu ingressi fuissent,
ad palatium Communis adducti, sub custodia tenebantur, et pane tribu-
lationis et aqua angustiae diebus aliquibus sustentati, opprobriose de ci-
vitatibus fugabantur, expellebantur, tormentabantur, et interdum interfi-
ciebantur. Nam in Cremona et in burgo Sancti Donini tormentati sunt
plures: in Mutina ceperunt fratres Praedieatores , qui portabant ferra-
menta pro hostiis faciendis, et duxerunt ad palatium Communis cum
opprobrio magno dicentes quod stampum portabant ad monctam falsam
ct reprobam fabricandam. Nec etiam suis fratribus parcebant quorum
propinqui ex parte Imperii totaliter dicebantur esse , et pertinaciter erant
nec non et ipsi: nam frater Jacobus de Papia ab eis fuit expnlsus et
ignominiose fugatus, et frater Johannes de Bibiano, et frater Jacobus de
Bersello, et multi alii; ct, ut breviter dicam , in conventu Cremonae
omnes, qui erant ex parte Ecclesiae, licentiati fuerunt. Et ego eram prae-
sens eo anno, quo Parma civitas mea, idest ex qua natus sum, rebel-
lavit Imperio. Processu vero temporis fratrem Hugolinum de Gavaza ad
portam civitatis Regii diu detentum expectare fecerunt, nec permiserunt
intrare, cum tamen plures fratres germanos ex parte Imperatoris in ci-
vitate haberet. Quid plura? viri diabolici erant; inter quos in malitia fuit
praecipuus quidam Julianus de Sesso, qui fuit dominus legum, senex
et inveteratus dierum malorum. Hunc Rex Hencius fecit dominum Cre
158 [1249]
monae, Regii et Mutinae, ut esset justitiarius, et fecit suspendi aliquos
ex illis de Foliano, et multos alios fecit interfici, pro eo quod erant ex
parte Ecclesiae, et inde gloriabatur, et nonnullis dicebat: videte quomodo
tractamus istos latrones. Vere iste Julianus membrum diaboli fuit ; et ideo
paralysi percussit eum Deus , et totus ex uno latere factus est aridus ,
oculusquc ejus de capite est egressus, ita tamen quod remanebat in pri-
stino loco, et sicut sagitta apparebat exterius, quod videre horribile erat :
ita etiam factus est foetidus, quod, prae nimio foetore, nullus sibi appro-
pinquare audebat, excepta quadam juvencula theotonica, quam tenebat
amasiam, cujus pulcritudo tanta erat, quod valde reputaretur severus
qui non eam libenter aspiceret. Iste Julianus filius cujusdam spurii fuit
illorum de Sesso; unde poeta:

Spurius ille puer nullum suadebit honestum.

Nam in plena concione, quadam vice, sive pluries, dixit quod melius
erat calcem comedere quam cum his, qui erant ex parte Ecclesiae, pa-
cem habere: ipse vero comedebat bonos capones, et pauperes homines
moriebantur inedia. Quid plura? Non diu in hoc mundo durat malorum
prosperitas: mutatus est ventus, et hi, qui erant ex parte Ecclesiae,
prosperari coeperunt. Iste vero miser fugatus et asportatus fuit de civi-
tate regina latenter, et totus foetidus, excommunicatus ct maledictus,
sine confessione, sine communione, sine satisfactione , de hoc mundo
recessit: sepultus fuit in villa Campagnolae in quodam fossato. Item
millesimo supraposito, scilicet mccxlix., parmenses cum bannitis Regii
combusserunt pontem sancti Stephani de Regio et pontem de porta Ber-
nonis et burgum omnium Sanctorum et burgum portae Beronis; et Cru-
stinium inundavit et destruxit pontes suos, et ivit usque Mutilinam x. die
intrante junio; et eodem anno in mense augusti dominus Symon domini
Johannis Bonifatii de Manfredis intravit Novem, Arolam et Sanctum Ste-
phanum, quae sunt terrae, sive villae, in episcopatu regino. Hic ex parte
Ecclesiae erat et fuit nobilis homo et pulcher et fortis, amicus meus,
et magnus bellator tempore magnae guerrae: et congregati sunt ad eum
multi, qui erant amaro animo, et de domibus suis expulsi, et sicut prin-
cipem sequebantur; et divulgabatur nomen ejus, quia multa faciebat digna
relatu, comburendo, capiendo, destruendo, interficiendo , sicut malicia
[1249] 159
guerrarum requirebat tempore illo. Item eodem anno in mense septem-
bris, inter nonam et vesperam, terraemotus magnus fuit; et eodem anno
bononienses et banniti Mutinae et romagnoli obsederunt Mutinam et bur-
gos combusserunt, et manganaverunt eam in mense septembris; et Yci-
linus de Romano cepit Hest, quod est castrum marchionis Hestensis,
et alias terras marchionis similiter cepit, quia Azo marchio erat cum
parmensibus, qui faciebant castrum Berselli; et mutinenses inierunt foe-
dus cum bononiensibus , et habuerunt duos Potestates, unum pro quali-
bet parte, et recuperaverunt omnes suos captivos, qui in compedibus
tenebantur. Item millesimo supraposito, post festum sancti Antonii pa-
duani, sive hispani, qui est ex ordine fratrum Minorum, de conventu
januensi recessi cum socio meo, et venimus Bobium, et vidimus unam
de bydriis Domini, in qua Dominus ex aqua vinum fecit in nuptiis: di-
citur enim esse una ex illis; si est, Deus novit, cui nota sunt omnia
aperta et nuda : in ea sunt multae reliquiae; in altari monasterii Bobii
est, et sunt ibi multae reliquiae beati Columbani, quas vidimus. Post
baec venimus Parmam, unde oriundi eramus, et ibi fecimus facta nostra.
Post recessum vero nostrum de Janua, venit illuc generalis minister
frater Johannes de Parma; cui fratres januensis conventus dixerunt: quare,
pater, abstulistis nobis fratres vestros, quos miseratis huc? gaudebamus
amore vestro, quod hic erant nobiscum, et quia boni fratres sunt et
consolatorii, et bene se habuerunt. Tunc respondit minister et dixit: et.
ubi sunt? numquid non sunt in domo ista? Et dixerunt: non, pater;
quia frater Rufinus minister Bononiae revocavit eos ad suam provinciam.
Tunc generalis dixit: novit Deus quod nihil scivi de ista obedientia;
immo credebam quod essent in ista domo, et multum mirabar quod non
veniebant ad me. Postea invenit nos Parmae , ct vultu jocundo dixit no-
bis: multum discurritis, pueri; modo in Francia, modo in Burgundia ,
modo in Provincia, modo in conventu januensi, modo in parmensi ha-
bitare disponitis: si possem ita quiescere sicut vos, non tantum discur-
rerem. Et dixi sibi: vobis, pater, incumbit labor ambulandi ratione mi-
nisterii; de nobis vero sciatis, quod semper nobiscum fuit obedientia
vera et pura. His auditis, accepit satisfactionem : diligebat enim nos. Cum
autem fuimus Bononiae, quadam die in camera sua dixit fratri Rufmo
ministro: ego posueram istos fratres in januensi conventu ut studerent ,
et tu removisti eos inde. Respondit frater Rufinus: pater, hoc feci pro
160 [1250]
consolatione eorum, quia miseram eos in Franciam eo temporc quo
Imperator Parmam obsidebat; ideo revocando ipsos, credebam eos con-
solari. Tunc dixi generali ministro: ita fuit, pater, sicut ipse dicit. Tunc
dixit sibi generalis: locabis crgo eos bene ut sint consolati et intendant
studio, et non tantum discurrant. Respondit frater Rufinus: libenter,
pater, faciam eis gratiam et consolationem amore vestro et amore ipso-
rum. Tunc retinuit socium meum Bononiae ut corrigeret sibi Bibliam
suam, me vero misit Ferrariam, ubi continue habitavi septem annis
quod non mutavi locum.
Anno Domini mccl. captus est Lodoycus Rex Franciae; et major pars
exercitus gallici, qui cum Regc transfretaverunt, a saracenis est inter-
fecta; sed et prius pestilentia et inedia multi periere: habuerunt enim ca-
ristiam et penuriam comestibilium rerum et victualium, nec talem dispo-
sitionem aeris habebant qualem in terra sua. Ad ultimum vero , reddita
Damiata, restitutus est Rex et a saracenis dimissus, et rediens ad partes
fidelium aedificavit Caesaream Philippi et alias multas terras faciens
muros et domos et turres. Cumque exercitus ejus in quatuor partes esset
divisus diversis in locis propter hujusmodi opera facienda, irruerunt
saraceni in uno istorum locorum super laborantes inermes et omnes in-
terfecerunt, quod audiens Rex, qui alibi erat, festinanter venit, et fecit
foveam fieri, et propriis manibus sepelivit eos, nec laborem timuit, nec
foetorem abhorruit; ct mirabantur milites Regis de tanta ejus humilitate,
ideo bene congruit isti Regi quod de Booz in libro Ruth dicitur , n. :
Benedictus sit a Domino etc. Item millesimo supraposito , in mense
junii, in Sancto Vito fecenmt vastum rcginis bononienses, mutinenses,
banniti Regti, parmenses, romagnoli, tuscani et ferrarienses a strata su-
perius usque ad Circas, et dederunt mercatum parmensibus; et regini
iverunt ad Novem, et combusserunt Circam, et vastaverunt undique, et
ceperunt multos homines et jumenta; et ceperunt Campagnolam cum
ducentis hominibus. Postea , die jovis, post festum beatae Mariae Virgi-
nis, idest xim. die exeunte augusto, vencrunt parmenses, qui erant extra
Parmam ex parte Imperii et habitabant in burgo Sancti Donini, contra
Parmam cum mutinensibus et cum Huberto Pelavisino marchione, qui
erat dux ct capitaneus istius exercitus; et parmenses, egressi de civitate
cum carrocio contra eos, congressi sunt cum eis in loco, qui dicitur
a Grola, ubi quondam Victoria civitas fuerat, et facta est pugna grandis
[1250] 4G1
in strata solummodo, quia propter foveas ad agros exire non poterant;
nec praeliati sunt nisi milites hinc et inde, idest ex utraque parte cujus-
libet exercitus, et non omnes, sed aliqui, quia strata amplum bellum
non capiebat: et dominus Mons Lupus marchio, magnus bellator et fortis
armatus, de parmensibus et cremonensibus multos prostravit in strata.
Erat enim doctus ad bellum, et fortis et saevus ut leo: tandem pro-
stratus est ipsc, et interfectus in strata. Hic domini Bernardi Rolandi
Rubei, cognati Papae Innocentii quarti, ex sorore nepos fuit, cum aliis
suis fratribus, qui magni barones fuerunt, et habitabant in Parma in
Capite pontis: primus istorum, dominus Hugo; secundus, dominus Guido;
tertius, dominus Rolandus; quartus, dominus Mons, de quo praesens
est sermo; quintus, dominus Gottefredus. Hic fuit in ordine Templario-
rum magnus ct potens et multum reputatus eo quod marchio esset :
omnes supradictos vidi et cognovi; et dicebantur marchiones Lupi de
Soragna, quae villa erat in qua possessiones habebant, distans inferius
a burgo Sancti Donini per miliaria v. Porro parmenses, qui erant extra
Parmam ex parte Imperii, videntes quod in supradicto conflictu sui in-
feriores esse coeperunt , giraverunt ex latere et fecerunt insultum contra
eivitatem, currendo et clamando: ad civitatem, ad civitatem. Populares
vero, qui de Parma ad bellum exiverant, hoc audientes, dimisso car-
rocio et militibus suis in strata, qui fortiter dimicabant, cum magna
fuga in civitatem reversi sunt; quam cum intrare vellent, fractus est pons
in Circa, et multi sunt in fovea suffocati. Domini autem nutu factum
est, ut non auderent hostes ingredi civitatem, quoniam beata Virgo, quae
honoratur in ea, noluit deserere suos. Verumtamen, peccatis exigentibus,
et tempore taliter percurrente, parmenses intrinseci infortunium habue-
runt; et ceperunt hostes eorum carrocium, quod derelictum erat in
strata, et ex eis tria millia, et multos milites interfecerunt. Potestas par-
mensium de civitate erat tunc temporis dominus Catellanus de Carboni-
siis de Bononia, qui non fuit captus, quia bptime scivit sibi cavere. In
glarea fluminis Tari ligaverunt captivos, ut dixit mihi dominus Glarattus,
qui ibi fuit ligatus; et tot videbantur, quod credebant quod omnes par-
menses capti fuissent: duxerunt autem eos Cremonam, et in compedibus
et in carceribus posucrunt, et, ut se redimerent et vindictam ex eis
facerent, ludibria multa exercuerunt in eos ; et suspendebant eos in car-
ceribus per manus et per pedes, et extrahebant eis dentes terribili et
Monumenta historica. Vol. III. 21
162 [1250]
horribili modo, et buffones ponebant in ore ipsorum; et inventores no-
vorum tormentorum tunc temporis extiterunt. Et cremonenses pessimi
fuerunt contra parmenses captivos, sed et parmenses, qui erant ex parte
Imperii, deteriores fuerunt inventi, quia multos ex eis occiderunt. Pro-
cessu autem temporis mirabiliter ulti sunt parmenses, qui erant ex parte
Ecclesiae, tam de cremonensibus , qui talia fecerunt, quam de parmen-
sibus, qui habitabant in burgo Sancti Donini, et de Pelavicino similiter . . .
ad idem facit, quod dicit Jeremia n. ete. Quod patuit in Rege Flencio,
quando a bononiensibus captus fuit cum cremonensibus et tbeotonicis
stiis; ct quidem juste, quia praelatos ecclesiae, qui ibant ad Concilium
tempore Papae Gregorii noni, cum pisanis ceperat in mari pisano.
[. . . Simili modo ecelesiastici viri Dominicum Corpus reservant in ecclesiis
et oratoriis suis propter tria . . . Et nota quod aliqui sacristae semper
in missa conventuali, quando fratres communicant, volunt mutare ho-
stiam consecratam in piscide et in templo, in quo Corpus Domini con-
servatur; ct credunt bene facere, sed male faciunt propter quatuor. Et
primo, quia missae officium impeditur, ct fratres gravantur, et saecu-
lares mirantur: secundo, quia ipsemet sacrista, si est sacerdos, in una
missa privata potest boc facere cum duobus ceroferariis , etiam non prae-
sente conventu: tertio, quia aliquando ponit hostias ex eadem fornata
cum prima, quam removet, quod est dicere, non fecit hostias novas;
et longe melius debet conservari hostia consecrata , quam non consccrata ,
tum quia m pulcriori loco servatur, tum etiam quia in ea Deus est, qui
est omnium conservator. Patet hoc per exemplum: in regina civitate de-
structa fuit quaedam ecclesia, in cujus altari Corpus Domini pro reli-
quiis positum fuerat, et ita invenerunt hostiam illam consecratam, candidam
et pulcram ac si eadem die facta fuisset , et tamen ccc. annis (?) steterat
ibi, sicut dicebat memorialis scriptura. Habui hoc ab ore fratris Peregrini
de Bononia, qui interfuit et vidit. Non placet mihi quod Corpus Domini
in altari pro reliquiis includatur; sicut nunquam placuit quod beatus
Denedictus fecit ponendo super corpus cujusdam defuncti, et ipsum sub
terra sepeliendo cum eo. Si autem dixerit sacrista: hostiae consecratae
superabundant aliquando, et ideo oportet nos eas reponere, ubi Corpus
Domini conservatur; ad hoc potest haberi duplex cautela. Prima, quia
in missa, in qua fratres communicare debent, debet ire acolitus, quando
eantatur epistola, per chorum dinumerando fratres, qui volunt commu
[1250] 165
nicare, et tot subdiaconus hostias super patenam ponere debet. Alia ratio
est, quia acoliti, qui pallam tenent, debent esse ultimi qui commu-
nicent, et, si hostiae consecratae superabundant, sacerdos debet illis dare.
Bene ergo faciunt sacristae, quando de delicatissima frumenti farina faciunt
hostias . . . Modius parmensis octo sextarios capit; ferrariensis xx., quia
plus habent de frumento . . . pJam nunc ad Fridericum accedamus, et de
morte dicamus ipsius. Fridericus secundus Imperator quondam , quamvis
magnus et dives et potens fuerit Imperator, tamen multa habuit infortunia:
de quibus aliqua sunt dicenda, quae sunt haec. Primum ejus infortunium
fuit, quia filius ejus Henricus primogenitus, qui post eum imperare de-
bebat, contra voluntatem suam lombardis adhaesit; et ideo ipsum cepit
et vinculavit et in carcerem posuit, et tandem mala morte periit. Secun-
dum ejus infortunium fuit, quia voluit supplantare Ecclesiam, ut tam
Papa, quam cardinales, caeterique praelati pauperes essent, et pedites
irent; et hoc non intendebat facere zelo divino, sed quia non erat bene
eatholicus, et quia multum erat avarus et cupidus volebat habere divi-
tias et thesauros Ecclesiae sibi et filiis suis, et quia volebat potentiam
eorum deprimere, ne contra eum aliquid attemptarent: et hoc referebat
quibusdam secrctariis suis, a quibus postea fuit scitum; sed non per-
misit Deus ut suis talia facerct. Tertium ejos infortunium fuit, quia voluit
subjugare lombardos et non potuit, quia , quando habebat eos ex una
parte, perdebat eos ex altera: obliqui enim sunt valde et lubrici, dum
aliud locuntur et aliud agunt, ut si vclis anguillam, aut murenulam stri-
ctis tenere manibus, quanto fortius presseris, tanto citius elabitur. Quar-
tum ejus infortunium fuit, quia Papa Innocentius quartus deposuit eum
ab Imperio in pleno Concilio lugdunensi, et publicavit ibi omnes mali-
tias et iniquitates ipsius. Quintum ejus infortunium fuit, quia, adhuc eo
vivente, Imperium ejus alteri datum fnit, stilicet langravio Turingiae,
quamvis mors eum de medio tulerit cito. Tamen dolorem inde habuit
Fridericus, quando vidit qaod ejus Imperium alteri tradebatur: verum-
tamen creditum fuit et dictum quod fecerit eum occidi , quod bene fecis-
set quia malitiosus homo erat. Sextum ejus infortunium fuit quando
Parma rebellavit sibi, ct totaliter adhaesit Ecclesiae, quae fuit causa
totius ruinae ipsius. Septimum infortunium ejus fuit quando parmenses
civitatem suam Victoriam, quam fecerat juxta Parmam, et combusserunt
et destruxerunt et foveas repleverunt, ita ut nullum appareret vestigium,
164 [1250]
item ipsum turpiter fugaverunt cum exercitu suo, et multos ex eis occi-
derunt, et multos captivos duxerunt in civitatem suam Parmam; item
expoliaverunt ipsum, et totum habuerunt thesaurum ipsius . . . Quam
(coronam Friderici) invenit quidam parmensis. Hunc hominem vidi et
cognovi; et coronam similiter vidi et in manu habui, et erat magni
ponderis et magni valoris; et parmenses dederunt ei pro corona illa du-
centas libras imperialium, et unum casamentum juxta ecclesiam sanctae
Christinae , quod antiquitus fuerat equorum lavatorium et potatorium : homo
vero ille Curtuspassus dicebatur, eo quod parvus esset. Octavum infortu-
nium ejus fuit quando principes et barones rebellaverunt contra eum: ut
Tebaldus Franciscus, qui se inclusit in Cappatio, et postea male periit ex-
oculatus et diversimode afflietus et interfectus ab eo, et Petrus de Vinea
et plures alii quos longum nominare foret. Ille , quem maxime dilexit , fuit
Petrus de Vinea, quem de nihilo sublimavit: prius enim crat pauper
homo, et Imperator fecit eum dictatorem suum et appellavit eum logo-
thetam, volens ipsum amplius honorare. Componitur quandoque logos cum
theta, quod est positio; et dicitur hic et haec logotheta, qui sermonem
facit in populo, vel qui edictum Imperatoris, vel alicujus principis, po-
pulo nuntiat. Nonum ejus infortunium fuit quando filius ejus Ilex Hen-
cius a bononiensibus captus fuit; quod fuit dignum et justum, quia prae-
latos ceperat in mari, qui ad Concilium ibant Gregorii Papae noni: igitur
non potuit non esse quin Imperator doloris gladium habuerit de filio suo
tali tempore ab hostibus capto, tunc enim ablata est omnis spes victo-
riae suae. Decimum et ultimum ejus infortunium fuit quando audivit
quod Hubertus marchio Pelavicinus melius habucrit dominium Iombardo-
rum, quam ipse unquam habere potucrit, quamvis fuerit ex parte sua:
et erat senex et gracilis et debilis et monoculus, quia , quando parvus
jacebat in cunabulis, unus gallus pizavit oculum ejus, idest cum rostro
de capite pueri extraxit et comedit. (Istis decem iufortuniis Friderici
Imperatoris quondam possumus addere adhuc duo, ut duodenarium nu-
merum habeamus: primum, quia excommunicatus a Papa Gregorio nono
fuit; secundum, quia Ecclesia regnum Siciliae ei conabatur auferre. Et
hoc sine culpa sua non erat; cum enim misisset eum Ecclesia ultra mare
ad Terram Sanctam recuperandam, pacem cum saracenis fecit sine chri-
stianorum utilitate; insuper et nomen Machometti fecit in templo Domini
publicc de . . . tari, sicut in alia chronica posuimus, ubi descripsimus
[1250] 165
xii. scelera Friderici ). Habuit enim Pelavisinus dominium istarum civitatum
in Lombardia, scilicet Brixiae, Cremonae, Placentiae, Terdonae, Alexan-
driae, Papiae, Mediolani, Cumis et Laudae: hoc nunquam potuit Impera-
tor. Porro de Vercellis et de Novaria et de Bergamo milites et pedites ha-
bebat, quando volebat in expeditione sua exercitum congregare: similiter
parmenses dabant ei milites et pedites, quando volebat, magis ex timore,
quam ex amore, cum essent ex parte Ecclesiae, et ipse ex alia; insuper
redimebant vexationem suam, dando ei annuatim duo millia librarum im-
perialium. Considerabant enim quod omnia tempus habent: simili modo
fecerunt cum Pelavicino parmenses, quia, quando habuerunt tempus con-
gruum, ulti sunt de eo; et diruerunt palatium quod habebat in Parma ,
in platea sancti Alexandri, et palatium quod habebat in Soragna ad mo-
dum castri; et abstulerunt ei terras et villas quas habebat in episcopatu
parmensi, adhuc viventi; et inde recuperaverunt denarios quos dederant
sibi. Civis enim parmensis fuit Pelavicinus, et quia homo magni cordis
fuit, et largas expensas facere volebat, pauper homo erat, usque adeo ,
quod si habebat duos scutiferos quando equitabat, qui sociarent eum in
equis macilentis, ut vidi oculis meis, ibat cum illis et magnum reputa-
bat. Quando vero habuit dominium praedictarum civitatum, quod habuit
xx. duobus annis, qualibet die expendebat in curia sua xxv. libras im-
perialium praeter panem ct vinum. Appetitum habuit dominandi super
omnes homines. Primo dominatus est in Cremona , et destruxit illos de
Summo, qui dederunt ei Cremonae dominium, et erant ex parte sua et
consanguinei sui; ita pelaverunt eum cremonenses, qui erant ex parte
Ecclesiae, sicut fecerant parmenses; et destruxerunt Bussetum fortissi-
mum castrum suum, quod fecerat fieri inter aquas lacunarum in nemore
in confiniis istarum trium civitatum, scilicet Parmae, Cremonae et Pla-
centiae; et credebat ipse Pelavicinus quod non posset a toto mundo
capi: similiter placentini destruxerunt eum et depilaverunt, sicut fecerant
parmenses et cremonenses. Hic multos expulit de Cremona, et multos
tormentavit et multos occidit. Uxorem suam repudiavit dominam Bertam
filiam comitis Rainerii de Pisis, eo quod ex ea filios habere non pote-
rat; et duxit aliam, quam dedit ei Izilinus de Romano, ex qua genuit
duos filios et tres pulcherrimas filias, quae diu sine maritis fuerunt. Ad
tantam igitur devenit tristitiam ob memoriam praedictorum , quod coepit
graviter infirmari infirmitate, de qua mortuus est, et fecit quod de An
166 [1250]
tiocho legitur, i. Machab. vi. etc. Mortuus est autem Fridericus Impe-
rator quondam anno Domini mccl. in Apulia, in parvula civitate, quae
appellatur Florentinum, quae a Nuceria saracenorum civitate per x. mi-
liaria distat; nec propter nimium foetorem, qui procedebat de corpore
ejus, potuit portari ad panormetanam urbem, in qua sunt sepulcra Re-
gum Siciliae et ibi sepeliuntur. Fuit autem causa privationis sepulturae
Regis istius in sepulcris Regum Siciliae multiplex: prima, impletio Scri-
pturarum, unde Isaia xun. ete. ; secunda, quia tantus foetor procedebat
ex corpore suo: de Antiocho ista dicuntur, u. Machab. ix. cte. , quae
omnia ad litteram in Friderico impleta fuerunt; tertia causa fuit, quia
lilius ejus Manfredus, qui appellatus est princeps, mortem ipsius occul-
tabat, volens occupare regnum Siciliae et Apuliae antequam Corradus
frater ejus de Alemannia veniret ad eum: hinc fuit quod multi credide-
runt eum non esse mortuum, cum vere mortuus esset; et ex hoc im-
pletum fuit Sibillae vaticinium, quae dicit: Sonabit et inpopulis: vivit
d non vivit, et praemittit quod mors ejus esset abscondita. Mortuus
est autem in festo sanctae Caeciliae virginis, anno Domini mccl., et in
tali festo fuerat coronatus mccxx. Aliqui dixerunt quod in festo sanctae
Luciae ultimum diem clausit; quod si verum fuit, non vacat mysterio.
Beata enim Lucia astanti syracusano populo dixit: Annuntio vobis
pacem Ecclesiae Dei datam: Diocletiano de regno suo ejecto, ct Maxi-
miano hodie mortuo . Simili modo, cum Fridericus obiit, multa mala
cessaverunt de mundo, juxta verbum quod scriptum est, Frov. xxn. etc.
Et nota quod illa, quae dicuntur xmi. capitulo Isaiae de destructione
Rabylonis et de Lucifero, congrue possunt exponi de Friderico . . . Et infra
subjungit quaedam, quae ad Fridericum et ad filios ejus optime spectant.
Ad litteram bene fecit Deus de filiis Friderici, extirpando et delendo eos ,
quia haec fuit generatio prava et exasperans, generatio quae non direxit
cor suum, et non est creditus cum Deo spiritus ejusjNota quod Fride-
ricus quasi semper dilexit habere discordiam cum Ecclesia, et eam mul-
tipliciter impugnavit, quae nutrierat eum, defenderat et exaltaverat. De
fide Dei nihil habebat: callidus homo fuit, versutus, avarus, luxuriosus,
malitiosus, iracundus; et valens homo fuit interdum quando voluit bonita-
tes et curialitates suas ostendere; solatiosus, jocundus, delitiosus. industrio-
sus; legere, scribere et cantare sciebat, et cantilenas et cantiones invenire:
pulcher homo et bene formatus, sed mediae staturae fuit. Vidi enim eum
[1250] 167
et aliquando dilexi, nam pro me scripsit fratri Helyae generali ministro
ordinis fratrum Minorum ut amore sui me redderet patri meo. Item
multis Iinguis et variis loqui sciebat; et, ut breviter me expediam, si
bene fuisset catholicus^ et dilexisset Deum et Ecclesiam suam, paucos
habuisset in Imperio pares in mundo; sed quia scriptum est quod mo-
dicum fermentum totam massam corrumpit, omnes suas bonitates destru-
xit in eo, quod persccutus est Ecclesiam Dei, quam non fuisset perse-
cutus, si animam suam et Deum dilexisset. Qualis fuit Fridericus Impe-
rator quondam, qui peccavit in uno Deo, et ideo multa bona perdidit,
quia praesentia et futura , ipsc. viderit et sibi imputetur; ideo ab Imperio
depositus fuit, et mala morte obiit. In ipso quoque finietur Imperium ,
quia, etsi successores sibi fuerint, imperiali tamen vocabulo et romano
fastigio privabuntur . Verba sunt ista cujusdam Sibillae, ut dicunt, sed
non inveni ea nec in Erithrea nec in Tyburtina, scripturas aliarum
non vidi : decem enim fuerunt Sibillae. Quam verum sit hoc vaticinium ,
satis patet, tam ex parte Ecclesiae, quam ex parte Imperii; nam ex parle
Imperii successit Conradus filius Friderici, legitimus filius ex uxore ,
quae filia fuit Regis Johannis: hic nunquam habuit Imperium, nec mul-
tum potuit prosperari. Huic successit Manfredus frater ipsius, et filius
Friderici ex alia uxore, quae marchionis Lanceae neptis fuit, et eam in
obitu desponsavit et accepit uxorem: hic nunquam habuit Imperium, sed
appellatus est princeps ab his, qui patrem dilexcrant, et multis annis
habuit dominium in Calabria et Sicilia et Apulia post mortem patris et
fratris. Huic voluit succedere Conradinus filius Conradi filii Friderici
quondam Imperatoris, sed a Karulo fratre Regis Franciae fuerunt inter-
fecti tam Manfredus, quam Conradinus. Porro ex parte Ecclesiae, isti
in Imperio successerunt de voluntate Papae et cardinalium et praelato-
rum et electorum, scilicet langravius de Turingia, Guillielmus de Hollan-
dia et Rodulfus de Alemannia; nec aliquis istorum potuit prosperari ut
ad plenam dignitatem Imperii perveniret: quocirca praedictum vaticinium
verum esse videtur. Nunc de superstitionibus Friderici aliquid est dicen-
dum. Prima ejus superstitib fuit, quia cuidam notario fecit pollicem am-
putari, pro eo quod scripscrat nomen suum aliter quam volebat: volebat
enim quod in prima sillaba nominis sui poneret i, hoc modo: Fridericus;
et ipse scripserat per e, ponendo secundam vocalem hoc modo: Frede-
ricus. Secunda ejus superstitio fuit, quia voluit experiri cujusmodi lin
168 [1250]
guam et loquelam habercnt pueri cum adolevissent, si cum nemine lo-
querentur; et ideo praecepit bajulis et nutricibus, ut lac infantibus da-
rent ut mammas sugerent, et balnearent et mundificarent eos, sed nullo
modo blandirentur eis, nec loquerentur. Volebat enim cognoscere utrum
hebraeam linguam haberent, quae prima fuerat, an graecam vel latinam
vel arabicam, aut certe linguam parentum suorum, ex quibus nati fuis-
sent; sed laborabat incassum, quia pueri, sive infantes, moriebantur omnes:
non enim vivere possent sine applausu et gestu ct laetitia faciei, ct blan-
ditiis bajularum et nutricum suarum; unde lescenninae nutricum dicuntur
carmina, quae mulier dicit movendo cunas ut sopiat puerum, sine qui-
bus puer male posset dormire et quietem habere. Tertia ejus superstitio
fuit, quia, cum vidit terram ultramarinam, quae fuit terra promissionis .,
quam Deus totiens commendaverat appellando eam terram lacte et mello
manantem et egregiam terrarum omnium, displicuit sibi, et dixit quod
Deus judaeorum non viderat terram suam, scilicet Terram-Laboris, Ca-
labriam et Siciliam et Apuliam, quia non totiens commendassct terram
quam promisit et dedit judaeis: de quibus etiam dicitur quod pro nihilo
habuerunt terram desiderabilem. Ideo dicitur, Ecclesiastes v.: Ne temerc
quid loquaris, neque cor tuum sit velox ad proferendum sermonem
eoram Tko. Quarta ejus superstitio fuit, quia quemdam Nicolam contra
voluntatem suam pluries misit in fundum Phari, et pluries rediitinde;
et volens penitus veritatem cognoscere, si vere ad fundum descendisset et
inde redisset, nec ne, projccit cupam suam auream, ubi credebat majus
csse profundum, quam ille, cum descendisset , invenit et attulit sibi, et
miratus est Imperator. Cum autem iterum vellet eum mittere, dixit sibi :
nullo modo me mittatis illuc, quia ita turbatum est mare inferius, quod,
si me miseritis, nunquam redibo. Nihilominus misit eum, ct nunquam
est reversus ad eum, quia periit ibi; nam in illo fundo maris sunt magni
pisces, tempore marinae tempestatis, et sunt ibi scopuli et naves multae
fractae, ut referebat ipse. Iste potuit dicere Friderico, quod habetur Jo-
nae u.: Projeeisti me in profundum ete. Iste Nicola homo siculus fuit,
et quadam vice offendit graviter et exasperavit matrem , et imprecata est
ei mater quod semper babitaret in aquis, et raro appareret in terra; ct
ita accidit sibi. Nota quod Pharum in Sicilia, juxta messanam civitatem,
est quoddam brachium maris, ubi aliquando est magnus discursus, et
magni gurgites fiunt ibi, qui naves absorbent et demergunt: item in illo
[1250] 169
Pharo sunt syrtes et earibdes et scopuli praegrandes et multa infortu-
nia. Ex alia ripa maris illius est civitas, quae appellatur Regium, de qua
beatus Lucas, qui cum apostulo Paulo a Judaea Romam tendebat, dicit
in Actibus xxvm.: Inde circumlegentes , scilicet a Syracusa, quae civitas
sanctae Luciae fuit, devenimus Regium. Omnia supradicta centies audivi
et didici a fratribus messanae civitatis, qui mei amici valde fuerunt. Ego
etiam habui in ordine fratrum Minorum germanum consanguineum fra-
trem Jacobinum de Cassio ex civitate parmensi, qui in messana civitate
habitabat, et mihi haec eadem, quae diximus, referebat. Porro alias su-
perstitiones et curiositates et maledictiones et incredulitates ct perversi-
tates et abusiones habuit similiter Fridericus, de quibus aliquas in alia
chronica posui; ut de homine quem vivum includebat in vegete, donec ibi
moreretur, volens pro hoc demonstrare quod anima totaliter deperiret . . .
Erat enim epycureus, et ideo quicquid poterat invenire in divina Scriptura
per se et per sapientes suos quod faccret ad ostendendum quod non
esset alia vita post mortem , totum inveniebat . . . Quae omnia faciunt ad
destructionem eredulitatis Friderici, et sapientum suorum, qui credide-
runt quod non esset alia vita, nisi praesens, ut liberius carnalitatibus
suis et miseriis vacare possent. Ideo fuerunt epycurei: sicut enim stoyci
ponunt felicitatem hominis in sola animi virtute, sic epycurei in sola
corporis voluptate . . .JSexta curiositas et superstitio Friderici fuit quia
optime pavit in quodam prantlio duos homines, quorum unum misit ad
dormiendum, alium vero ad venandum, et sequenti sero fecit eos exen-
terari coram se, volens cognoscere quis melius digessisset; et judicatum
est a medicis quod is , qui dormierat, digestionem melius celebrasset.
Septima et ultima curiositas ejus et superstitio fuit, sicut etiam in alia
ehronica posui, quia, cum quadam die in quodam palatio existens iuter-
rogasset Michaelem Seothum astrologum suum quantum distabat a coelo,
et ille quod visum sibi fnerat, respondisset , duxit eum ad alia loca rc-
gni, quasi sub occasione spatiandi, et per plures menses detinuit, prae-
cipiens architectis. sive fabris lignariis, ut salam palatii ita deprimerent
quod nullus posset advertere: factumque est ita. Cumque post multos
dies, in eodem palatio cum pracdicto astrologo consisteret Imperator,
quasi aliunde incipiens, quaesivit ab eo, utrum tantum distaret a coelo ,
quantum alia vice jam dixerat; qui, computata rationc sua, dixit, quod
aut coelum erat elevatum, aut certe terra depressa: et tunc cognovit
Monumenta historica. Vol. III. 22
170 [1250]
Imperator quod verus esset astrologus. Multas alias superstitiones ejus
audivi et scio, quas subticeo causa brevitatis, et quia taedet me tot fa-
tuitates ejus referre, et quia etiam ad alia dicenda festino. Iste Impera-
tor trufatorie concionabatur aliquando coram domesticis suis in palatio
suo, loquendo sicut faciunt cremonenses ambaxatores , qui mittebantur
ad ipsum a concivibus suis; quia primo laudat unus alium multipliciter
commendando, quoniam est nobilis dominus iste, sapiens, dives et po-
tens, et, post mutuam commendationem, dicebant facta sua. Item iste
Imperator derisiones et solatia et convitia joculatorum sustinebat et au-
diebat impune et frequenter dissimulabat se audire: quod est contra illos
qui statim volunt se ulcisci de injuriis sibi factis. Unde cum quadam
vice esset Cremonae, post destructionem Victoriae civitatis quam destru-
xerunt parmenses, et percuteret manu sua super gibbum cujusdam jocu-
latoris ex his qui dicuntur milites curiae, et diceret: domine Dalli,
quando aperietur istud scriniolum? responditei: non poterit ita de facili
aperiri, quia clavem perdidi in Victoria. Audiens Imperator quod iste
reducebat ei ad memoriam tristitiam et verecundiam suam, ingemuit et
dixit: turbatus sum, et non sum locutus; nullam tamen vindictam in
eum exercuit. Iste Dallius fuit ferrariensis et notus meus atque amicus ,
in Parma uxorem accepit, atque habitavit statim post destructionem Vi-
ctoriae: uxor ejus fuit soror fratris Aegidii Budelli, qui fuit frater Minor.
Si tale convicium Icilino de Romano dixisset, fecisset eum exoculari, aut
certe suspendi. Item alia vice trufavit eum atque derisit Villanus de Ferro,
cum esset in obsidione Berccti , et patienter portavit. Interrogabat enim
Imperator quibus nominibus appellarentur mangana et trabucca quae ibi
erant, et Villanus de Ferro quibusdam nominibus trufatoriis dixit ea
vocari, scilicet sbegna et sbegnoinus; Imperator vero subrisit tantum-
modo, et divertit ab eo. Nunc videtur dicendum, qualiter Imperator Fri-
dericus sit natus, idest ex quibus progenitoribus procreatus: nam pater
ejus dictus est Imperator sextus Henricus; mater vero regina Constan-
tia, quae sicula fuit et filia Guillielmi Regis Siciliae, cujus originem, ut
melius cognoscas, oportet te ad superiora redire. Anno Domini mlxxv.
Gregorius vn. factus est Papa: hic voeabatur Ildeurandus monachus, et
sedit annis xm. mense i. diebus 1111. Hic apud sanctam Mariam Ma-
jorem, in nocte Natalis Domini, captus fuit: inde et feria sexta Rex Hen-
ricus primum venit Romam xu. kalendas junii, idest in mense majo,
[1250] 171
die xxi.; et xi. anno apostolatus istius Robertus Guiscardus dux nor-
mannorum intravit Romam mensc majo, die xxvm. Cumque ibi habitaret,
venit Imperator Henricus iii. ad urbem Romam cum Guiberto arcbi-
episcopo ravennate, volens deponere Gregorium et substituere sibi Gui-
bertum: populus vero romanus, occasionc Papae, nolebat portas aperire
Imperatori. Erat enim maledicta persona , et semper pugnavit contra Ec-
clesiam quamdiu vixit. At Imperator bellans, fregit moenia urbis, et:

Drpopulans urbem Papam statuit ibi turpein.


In cathedra locat hune, falso Clemens voeitatur :
IIic est Guibertus fallax , vastator apertus
Ecclesiae Christi , merito quem signat ab\jssi
Destia, quam vidit dilectus in Apocatypsi.
Ilcgis et illa fakinx Ilomam totam maculabat,
Pcrvigil et rector Gregorius ex grege fesso ,
Pollutae Cathedrae multum quoque eondolet aeque r
Sperans in Pctrum , rogitat pugnare Robertum
Xormannum quemdam, qui Regem depulit cxtra
Urbem t qui veluti per stratam damula fugit
Francigenam , montes ultra rediens malus hospes :
Papa suus Clemens , romanis praemia praebens
Raptor, terrenam Petri rapit ipse Cathedram.
Quamquam se monstret,. quod sit quasi pastor hi urber
Ipsi nuUa tamen pars tn eoeli manct arce.
Ilic hcresis limcs mundum seduxit inique.
Jussa Dei sprevit , Sanctorum verba neglexit ,
Praevaricat lcges , divinas dcstruii aedes.
Pcrscquitur dignum dominum , Papamque magislrum,
Qui,. monitis sacris plenus , manet in Lateranis.
Illic consistens spermologus optimus iste
Actibus et verbis cxprobrat schisma Guiberti,
Perpetuo damnans anathemate schismata tanta.
Xascitur hinc cunctis ingens tribulatio justis.
Mucronem llegis pia pars quam maxime sentit.
Scdibus cxpulsi sunt Pontifices quoquc multi,.
Flagris afflicti, vinclis in carcere strictL
172 [1250]
Rex et Guibertus faciunt juvenesccre tempus
Neronis prisci, qui praecepit crucifigi
Petrum, cervicem Pauli gladio ferit idem ,
Et propriae ventrem proscindere matris ab ense
Fecit ut inspicerct requievit ubi malus ipse.
Sic propriae matris palmas, calcaribus actis,
Tmnsfodit, missus sathanae, Guibertus iniquus:
Nullum quippe virum timuit nisi Nero magistrum ,
Venis incisis in aqua, vitam tulit ipsi.
Hi duo praescripti, fidei fere nomen obliti,
Perdere nituntur doctorcm denique summum ,
Symon eis doctor Magus cxtat et hyspidus auctor.
Ignorant forsan quod, dum fortuna reportat
Injustos sursum, ruituros esse deorsum
Quandoque plus ipsos , ideo patitur Deus illos.
Item :
Pugna fuit, donec potuit saevire Guibertus ,
Perfidiae dux, Ecclesiae vastator apcrtus ete.
Hic per viginti tres annos denique Christi
Ecclesiam nisu toto turbarat iniquus ,
Dum potuit multos animos scducere stultos',
Destitit infelix nunquam. Nec corpora laedit ,
Rlius magnus mundus jam despicit arAus.
Ecclesiae cunctae Petre jam praebe promoconde ,
Istc senex ut hebes homines sinat esse fideles.
Post annos binos Urbanus erat quod ab isto
Saeclo portatus, coelique choro sociatus;
Iste dolore gravi tactus , Guibertus inanis
Mortuus est, secum portans anathema per aevum ;
Propterca coeli populus , pariterque fidelis
Exultentsjue boni, periit quia perdicionis
Filius. Ut surgat similis non det Deus unquam. Amen.

De obitu Imperatoris Henrici tertii :

Dictus jam dudum Rex quo sit fine solutus,


Scilicct Henricus, volo mundi discat amicus.
[1250] 173
Cum scierit , noscat faciendum quid sibi constat.
Rex supra fatus , vivens erat illaqueatus
Actibus in pravis. Semcl at sc dissimulavit
Converti; pleno quod fecit corde veneno.
Schismaticos semper coluit, tenuitque libenter;
Hic exordescens minor ejus filius enses
Mcvat adversum genitorem. Tollere regnum
Quaerit ei, duram secum committere pugnam,
Non piguit campi, quem bellando superavU.
Mesticia multa per totum tempus abundans ,
Undique confossus , quassatus et undique tortus;
Mortem non sperans ; demum tamen ipsa catena
Mortis eum strinxit, rapuit de corpore tristi,
Augusti quarto defungitur idus in anno
Christi milleno, centeno , denique seno.
Ad templum Spirae dormit, quod struxerat idem.

Porro Papa Gregorius septimus amicus fuit eomitissae Mathildis, et ve-


niebat ab urbe Roma ad Arcem Canusinam, et morabatur cum ea, ali-
quando tribus mensibus et plus quantum volebat, pro utilitate Ecclesiae:
et sanctus homo erat, et ipsa sanctissima domina et Deo devota, et ju-
vabat Ecclesiam romanam cum thesauro et militibus suis , pugnando cum
praedicto Imperatore Henrico tertio consobrino suo, qui Guibertum archi-
episcopum ravennatem fecerat antipapam Clementem, seu potius impium
et dementem. Et toto tempore vitae suae ipsi ambo impugnaverunt Ec-
clesiam, et multas animas abstulerunt Deo, et secum ad partem diaboli
deduxerunt; et mortuus est quilibet eorum in opprobrio et in amaritu-
dine animae suae: nam Guibertus rediit Ravennam, et recepit dominium
et nomen quod prius habebat. Item pro illo maledicto Imperatore Hen-
rico tertio, qui verc membrum diaboli fuit, sic habes, Isaia xhil etc.
ITaec omnia supradicta in antipapa Guiberto, qui dictus est Clemens,
nec non et in Henrico tertio impleta fuerunt; et Ecclesia, Domino con-
cedente, processu temporis pacem habuit valde plenam. Igitur, quia Ro-
bertus Guiscardus juvit Papam Gregorium septimum tempore necessitatis ,
expellendo Imperatorem ex urbe, rependit ei beneficium istud pro ser-
vitio sibi facto: dedit ei in feudum terram Siciliae et Apuliae, quae
174 [1250]
romanae Ecclesiae erat; ita dumtaxat quod liberaret eam a dominio grae-
corum et saracenorum , qui olim habitabant in ea. Ivit igitur quasi explo-
rator ut videret habitatores illarum terrarum; et, reversus, congregavit
exercitum et duos fratres quos habebat et consiliarios suos, et dixit eis :
Sapiens in Proverbiis dicit, xi. etc.; et dixit Robertus suis: omnia su-
pradicta necessaria sunt homini volenti exercitum ducere, et cuxn hosti-
bus bellum committere,. quae, Domino concedenter in nostro exercitu
erunt omnia. Terra Apuliae et Siciliae concessa est nobis a Papa, et vidt
ibi homines habentes pedes ligneos, ct locuntur in gutture: Surgite ct
ascendamus ad eosr ridimus enim terram vabde opulentam ct ube-
rem: nolite negligere: nolite cessarc: eamus et possideamm cam:
nullus erit labor. Intrabimus ad securas in rcgionem latissimam ,
tradetque nobis Dominus locum, in quo nullius rei est penuria eo-
rum quae gignuntur in terra. Judicum xvra. Nota quod Robertus ap-
pellavit pedes ligneos, patitos, idest zopellos, quibus utebautur illi siculi
et apuli: erant enim homines caccarelli et merdazoli paiviqac valoris.

In gutture dixit eos loqui, quia quando volunt dicere: quid vis? dicunt:
ke boli? Reputavit igitur eos homines viles et inermes et sine virtute
et sine peritia autis pugnae ; Judith v. . . . Erant enim tres germani fra-
tres: primus Robertus, sccundus Guiscardus, tertius Ambrosius mona-
ehus, cui alii duo dixerunt: tu pugnabis cum ferula tua, idest tuis ora-
tionibus nos juvabis: nos vero duo cum armis pugnabimus, et, Domino
concedente, cito subjugabhnus eos. Et faetum Mt ita. Audiens hoc Im-
perator graecorum , et timens ne Robertus vellet Constantinopolini ire ,
et omnes graecos occidere, fecit aquas alicubi veneno infici coram eo;
et mortuus est Robertus, ct remansit frater ejiis Guiscardus, ex quo in
Sicilia Reges propagati fuerunt. Natus est ergo ex Guiscardo Rex Siciliae
Guillielmus; ex quo secundus Guilltelmus Rex natus est , qui habuit plu-
res ftlios et unam filiam,. quae Constantia dicta fuit. Hie in obitu suo
praecepit filiis suis, nescio quo spiritu, ne Constantiam maritarent; quir
inhibitionem patris servantes, tenuerunt eam secum usque ad trigesimum
aetatis suae annum: ipsa vero perversa mulier erat, et turbabat uxores
fratrum suorum et totam familiam. Considerantes itaque quod verum dixit
Sapiens, Prov. xxv. ete. , dixerunt: maritemus sororem nostram, et se-
paremus eam procul a nobis. Et dederunt eam in uxorem Regi Henrico,
/|ui fuit Imperator Henricus sextus, filius primi ct magni FridericL, quac
11250] 175
in Marchia anchonitana, in civitate Aesii, peperit ei filium Fridericum
secundum, de quo dictum fuit quod fuit filius cujusdam beccarii, quem
regina Constantia supposuit sibi, simulans se eum peperisse. Ideo dixit
Merlinus quod secundus Fridericus insperati et mirabilis ortus esset
futurus, vel quia mater jam multos annos habebat, vel certe quia filius
fuit suppositivus et fraudulenter acquisitus. Porro Imperator Henrieus
invasit Siciliam et Apuliam occasione uxoris, totumque regnum occupa-
vit provinciarum illarum, et rediens in Alemanniam audivit quod regni-
coli, scilicet siculi et apuli, proditores existerent; quocirca reversus de-
nuo asportavit inde thesaurum, et majores destruxit. Quapropter irata
et turbata contra virum regina Constantia, coepit cum suis defendere re-
gnum: et fuit discordia et guerra maxima inter eos, ita ut sapientes et
litterati dicerent: isti non sunt vir et mulier bene sibi consentientes , se-
cundum doctrinam Ecclesiastici, xxv.; joculatores vero dicebant: si quis
modo diceret regi scacchum, regina non defenderet eum. Igitur Imperator
Henricus finaliter totum regnum occupavit. et majores destruxit, et, se-
cundum morem Imperatorum theutonicorum, multipliciter Ecclesiam im-
pugnavit. Post haec ultimum diem clausit, et remansit Fridericus pupil-
lus ejus in manu Ecclesiae, quem nutrivit et exaltavit, sperans quod
melior patre foret; sed qualis pater, talis filius, et etiam longe deterior
fuit inventus. Dicta Merlini de primo Friderico et secundo : Primus
Fridericus in pilis agnus, in villis leo; erit depopulator urbium; in isto
proposito terminabit in corvum et cornicem; vivet in H, qui occidet in
Portis Melatii. Secundus autem Fridericus insperati et mirabilis ortus
inter capras agnus laniandus, non absorbendus ab eis; tumescet lectus
ejus et fructificabit in proximis Maurorum et respirabit in eis; deinde
sanguine suo involvetur, non tamen diu intingetur; verumtamen radifi-
cabit in ipso; tertio tamen nido exaltabitur, qui praecedentes vorabit;
erit leo rugiens inter suos; multum confidet in prudentia sua ; disperget
filios Ceylan; Romam disgregabit et minuet; spiritum tenebit in Hiero-
solymis; in triginta duobus annis corruet; vivet in prosperitate sua lxx.
annis, et bis quinquagenarius lene tractabitur; Romam torvo oculo re-
spiciet; viscera sua extra se videbit, In tempore suo mare sanguine san-
cto rutilabit, et venient communes adversarii usque ad Parthenopem;
deinde eollecto per eum ab Aquilone praesidio, effusionem sparsi san-
guinis vindicabit. Et veh! illis, qui ad vasa non poterunt habere recur
176 [1250]
sum; et postquam decimo et octavo ab anno chrismatis erit, et monar-
chiam in oculis invidorum tenebit; et in exitu suo frustrabuntur in eo
qui maledixerint sibi. Explicit . Nota quod Henricus sextus, qut fuit
Imperator, amicus fuit abbatis Joachym de ordine Floris, ad quem etiam
scripsit Lecturam Isaiae super oneribus ipso petente , nee non et
Lccturam Jeremiae ipso mandante, volentem scire mysteria Danielis,
tam de statua, quam de arbore ct securi ct Iapide ct successione fu-
tura; scripsit etiam sibi Expositionem Sibyllae et Merlini anno Do-
mini mcxcvi. Finalis conclusio Jeremiae prophetae: Ecce, Caesar, vir-
gam furoris Domini. Sufficienter est Jeremias explieitus, qui in replicandis
afflictionibus saeculi ubique cernetur implicitus: utinam et tu non usque
expers sis divinae formidinis, cum ad radicem imperialis arboris ponenda sit
evangelica jam securis . Futura praesagia Lombardiae, Tusciae, Roma-
gnolae et aliarum partium per magistrum Michaelem Seothum declarata :

Regis vexilla timens, fugiet velamine Brixa


Et suos non poterit fdios propriosque tueri.
Brixia stans fortis, sceundi certamine Regis.
Post Mediolani sternentur moenia griphi.
Mediolanum territum cruore fervido neeis ,
Resuscitabit viso cruore mortis.
In numeris errantes erunt atque sylvestrcs.
Deinde Vercellus venient, Novaria, Laudum.
Affuerint dies , quod aegra Papia erit.
Vastata curabitur , moesta dolore flendo.
Munera quae meruit diu parata vicinis.
Pavida mandatis parebit Placentia Regis.
Oppressa resiliet, passa damnosa stmge.
Cum fuerit unita, in firmitate manebit.
Placentia patebit grave pondus sanguine mixtum.
Parma parens virct, totisque frondibus uret.
Serpens in obliquo, tumida exitque draconi.
Parma Regi parens , tumida percutiet illum ,
Vipera draconem. Florumque virescet amoenum.
Tu ipsa Cremona paticris flammae dolorem.
ln finc praedito , conscia tanti mali ,
Et Regis partes insimul mala vcrba tenebunt.
Paduae magnatum plorabunt fdii nccem
Duram et horrendam, datam catuloque Veronae.
Marchia succumbet, gravi servitute coacta.
Ob viam Antenoris, quamquc secuti erunt,
Languida resurget, catulo moriente, Verona.
Mantua, vae tibi tanto dolore plena,
Cur ne vacillas , nam tui pars ruet?
Fcrraria fallax, fides falsa nil tibi prodest
Subire te cunctis, cum tua facta ruent
Peregre missura , quos tua mala parant.
Faventia iniet tecum, videns tentoria, pacem.
Corruet in pestem, ducto velamine pacis.
Bononia renuens ipsam, vastabitur agmine eirca,
Sed dabit immensum, purgato agmine, censum.
Mutina fremescet , sibi certando sub lima,
Quae , dico , tepescet, tandem trahetur ad ima.
Pergami deorsum cxcclsa moenia eadent.
liursus et amoris ascendet stimulus areem.
Trivisii duae partes afferent non signa salutis.
Gaudia fugantes, vexitta praebendo ruinae.
Roma diu titubans, longis terroribus acta ,
Corruet, et mundi desinet esse caput.
Fata monent, stellaequc docent, aviumque volatus ,
Quod Fridericus malleus orbis erit.
Vivet draco magnus cum immenso turbine mundi.
Fata silent, stellaeque tacent , aviumque volatus,
Quod Petri navis desinet esse caput.
Reviviscet mater : malleabit caput draeonis.
Non diu stolida florebit Florentia florum;
Corruet in feudum, dissimulando vivet.
Venecia aperiet venas, percutiet undique Regein.
Infra millenos , ducenos, sexquc decenos
Erunt sedata immensa turbina mundi.
Morietur gripho , aufugient undique pennac.

Monumenta historica. Vol. III.


178 [1250]
Quam vera fuerint ista, quae continentur in suprapositis versibus, multi
potuerunt videre: nam et ego vidi et intellexi singula , et mens mea
contemplata est multa sapienter. et didici, et scio quod vera fuerunt ,
exceptis paucis, videlicet quod Fridericus malleus orbis generaliter non
fuit, quamvis multa mala fecerit. Nec navis Petri cessavit quin semper
caput fuerit, nisi forte ad tempus, quando propter discordiam cardina-
lium vacavit Papatus. Porro tertium, quod apparet usquequaquc verum ,
est quod in mille ducentis lx. annis completis a Cbristo, non sunt omnino
sedata immensa turbina mundi, quin sint multae guerrae et discordiae
et maledictiones adhuc in diversis partibus mundi : verumtamen in illo
millesimo cclx. anno inchoavit et facta est verberatorum devotio, et ho-
mines ad invicem pacem faciebant et gucrras dimittebant et multa bona
fiebant, ut vidi oculis meis.^Nunc superest ut dicamus de his, qui in
Lombardia et in Romagnola dominium habuerunt. In Pedemontis, mar-
chio Montisferrati: in Vercellis, Petrus Becherius: in Mediolano, Napo-
lionus de Turre ct dominus Taxonus lilius suus: iu Alexandria, dominus
Lanzavehja: in Placentia, Hubertus Iniquitatis: in Parma, ex parte Ec-
clesiae, dominus Bemardus Rolandi Rubei cognatus Papae Innocentii
quarti (habuit enim sororem ipsius Papae in uxorem, et fuit pulcher
princeps); ex parte Imperii, dominus Bertholus Taverncrii. Processu
vero temporis dominatus est in Parma dominus Ghibertus de Gente civis
Parmae multis annis, et etiam Regium habuit sub suo dominio. In Regio ,
ex parte Ecclesiae, dominus Hugo de Robertis; ex parte Imperii, domi-
nus Guido de Sesso et Rex Hencius filius Friderici: in Mutina, dominus
Jacobinus Rangonus et Manfredus de Saxolo, sive de Rosa, nepos suus,
ex parte Ecclesiae; ex parte vero Imperii, illi de Pio, ut dominus Lan-
francus et dominus Ghirardinus: in Cremona, dominus Hubertus mar-
chio Pelavicinus et Bosus de Dovaria multis annis dominium habuerunt ,
et multos expulerunt ct multos deleverunt; et guerra erat valida, et multa
fecerunt aliis, et multa mala habuerunt postea etiam ipsi: in Mantua ,
dominus Pinamons civis Mantuae, cujus dominium valde longum et du-
rum fuit annis multis: in Ferraria, dominus Salingucrra; post quem ,
Azo marchio Hestensis; post quem, Opizo filius Rainaldi filii praedicti
Azonis, qui mortuus est in Apulia in carcere obses Imperatoris. Fuit ergo
iste Opizo filius cujusdam neapulitanae et Rainaldi filii Azonis praedicti,
et portatus fuit parvulus de Apulia, ut vidi oculis meis; qui Opizo fuit
[1250] 179
vir magni cordis, non tamen bonus, quia multa mala fecit: et illos de
Fontana expulit de Ferraria, qui eum sublimaverant, et ferrariensibus
ultra modum longum et durum fecit dominium annis multis.*Et civitas
Fcrrariae crat terra Ecclesiae, ut audivi ab ore Papae Innocentii quarti ,
cum Fcrrariae popialo praedicaret; et quia antiquitus marcbiones Hesten-
ses fuerunt amici romanae Ecclesiae, ideo Ecclesia ex quadam amicitia
sustinet eos, et patitur quod sint ibi, in Ferraria scilicet, domini. In
Trivisio dominatus est Albricus de Romano multis annis, cujus crudele
ct durum fuit dominium, ut cognoverunt qui experti sunt illud. Hic vere
membrum fuit diaboli ct filius iniquitatis, sed mala morte periit cum
uxore ct filiis et filiabus. Extrahebant enim qui interfecerunt eos tibias
ct brachia filiorum pucrorum de corpore eorum , cum adbuc vivi essent,
parentibus videntibus, et cum cis percutiebant os patris etmatris; post-
modum ligaverunt uxorem et filias ad palos, et combusserunt eas: et
erant nobiles et puleherrimae virgines de mundo, nec erant culpabiles ;
et non pepercerunt innocentiae et pulcritudini earum propter odium pa-
tris et matris. Terribiliter enim et horribiliter laeserant et afflixerant tri-
visinos ; unde et veniebant ad Albricum cum tenacibus et extrahebant de
corporc ejus, dum adbuc viveret, in platea quilibet unum bolum; et sic
destruxerunt corpus ejus ludibriis et opprobriis et gravibus tormentis.
Nam interfecerat isti consanguineum, illi fratrem, illi patrem, illi filium;
ct usque adeo graves ponebat collcctas, ct mulctas terrae ita frequenter
quod oportebat eos domos destruere; et parietes et assides et scrinia et
vegetes et dolia ponebant in navibus , et mittebant Ferrariam ad venden-
dum ut baberent denarios ad solvendum et se redimendum. Vidi ista
oculis meis. Et simulabat se cum Icilino de Romano fratre suo germano
haberc guerram ut securius is mala facere posset, et non parcebat in
caede civibus et subditis suis. Nam xxv. de majoribus Trivisii fecit una
die suspendi, et non offenderant, nec laeserant eum in aliquo; sed quia
timebat ne forte possent eum laedere et sibi nocere, ideo removit eos
a facie sua turpiter suspendendo. Et xxx. nobiles mulieres, matres isto-
rum, uxores, filias et sorores fecit venire ut viderent suspendendos, et
ipsi eas; quibus voluit nasum praecidere, sed beneficio cujusdam, qui
appellabat filium suum spurium, sed non erat, fuit dimissum: verumta-
men usque ad mamillas fuerunt vestes earum praecisae, ita quod totum
corpus cujuslibet earum nudum erat, et viderunt eas qui suspendendi
180 [1250]
erant. Et ita juxta terram fuerunt suspensi, quod istae mulieres coge-
bantur per tibias eorum transire, et illi cum tibiis et pedibus vultum
earum percutiebant, dum moriebantur, in amaritudine animarum suarum ;
et istae in angustia et dolore vivebant, dum talia ludibria sustinerent:
nam erat hoc videre miseria et crudelitas maxima, quae nunquam fuit
audita. Post haec fecit eas poni ultra fluvium, qui dicitur Sila vel Siler,
ut irent quo vellent; et fecerunt sibi coopertoria de modico indumento,
quod habebant circa mamillas, et operuerunt sibi membra genitalia, idest
pudenda; et ambulaverunt tota die illa per xv. miliaria per terram in-
cultam, per spinas et Iribulos et urticas et lappas et paliuros et carde-
tos, et nudis pedibus incedebant, et nudo toto corpore , et a muscis
mordebantur; et flendo ibant, quia causam flendi habebant, nec habe-
bant quid manducarent. Ah! quanta miseria! o Deus, considera; tuum
est succurrere, tuum est succurrere: vidi tribulatas, tibi reservatas , tibi
derelictas; nam necesse est ibi divinum adesse auxilium, ubi cessat hu-
manum. Patuit hoc in Susanna . . . Sed veniamus ad rem, et hystoriam
pVosequamur. Pervenerunt illa die ad lacunas maris venetici tarda jam
hora, ct ecce subito viderunt piscatorem solum in navicula sua, quem
vocaverunt ut veniret ad se: ille vero credens quae videbat esse illusio-
nes daemonum, seu phantasmata, aut ccrte monstra marina, horribiliter
timuit; sed inspiratus a Deo, et propter earum instantiam, venit ad eas.
Cui, cum totam hystoriam suam et omnia infortunia sua retulissent, dixit
cis: compatior vobis multum; nec derelinquam vos quousque Deus bene
faciat vobis; sed, quia navicula adeo parva est quod non patitur nisi
unam, portabo vos singulariter, quousque omnes transferam et ponam
vos in Saldino, ubi terra solida est, ne, si hac nocte hic essetis, devo-
rarent vos lupi: cras autem, antequam dilucescat, acquiram navem ma-
jorem, et portabo vos et ponam in ecclesia sancti Marchi, ubi spero
quod bene faciat vobis Deus. Quid plura? igitur postquam omnes tran-
stulit, praeter unam, illam ultimam ad domum suam piscatoriam duxit ,
et optime pavit, et benigne, curialiter et humane et caritative et honeste
tractavit. Altera vero die, quod promiserat sollicite adimplevit: cum autem
duxisset eas ad ecclesiam sancti Marchi, accessit ad cardinalem romanae
curiae dominum Octavianum legatum in Lombardia, qui istis diebus
Venetiis erat; et retulit ei totam hystoriam dominarum istarum et omnia
infortunia quae acciderant eis, et ubinam essent aperuit. Audiens haec
[1250] 181
cardinalis sine mora venit ad eas et dedit eis comedere; et misit per
totam civitatem dicendo, quod celeriter, atque festine, et sine aliqua
mora, omnes venirent ad ipsum ad ecclesiam sancti Marchi, tam viri
quam mulieres, tam parvi quam magni, juvencs et virgines, senes cum
junioribus, quoniam talia diceret eis quae nunquam audiverant, et talia
ostenderet eis quae nunquam viderent. Quid plura? dicto citius, congre-
gata est tota civitas venetorum ad eum in platea ecclesiae sancti Marchi ,
et audiverunt ab eo totam hystoriam suprascriptam; quam cum recitas-
set, fecit venire dominas illas ita dehonestatas et nudas, sicut ille male-
dictus Albricus dehonestari fecerat: hoc ideo fecit cardinalis ut magis
provocaret venctos contra illum, et magis induceret ad miserendum istis.
Cum autem audivissent veneti omnem hystoriam supradictam, et domi-
nas ita nudatas conspexissent, elevata voce clamaverunt, dicentes: mo-
riatur, moriatur maledictus ille, et vivus ardeat cum uxore, et tota ejus
progenies de hoc saeculo extirpetur. Tunc cardinalis dixit: Scriptura di-
vina . . . Tunc clamaverunt omnes, dicentes: fiat, fiat. Post haec, de
voluntate totius civitatis, tam virorum quam mulierum, praedicavit cru-
cem contra maledictum Albricum, et quicumque eam assumeret, et iret
vel mitteret loco sui aliquem suis expensis ad destruendum eum, plena-
riam indulgentiam omnium peccatorum suorum haberet; quam, auctori-
tate omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus, nec
non et legatione, qua ab apostolica sede fungebatur, indulgentiam datam
omnibus pleniter confirmavit. Animati sunt igitur omnes et crucesignati
a parvo usque ad maximum, a viro usque ad mulierem, propter prae-
dicationem cardinalis, qui erat talis persona et tanto offitio fungebatur ,
et propter maledicti hominis illius malitiam, et propter suspensionem
illorum nobilium quam injuste fecerat, et propter istas dominas quas
turpiter dehonestatas cernebant, insuper et propter indulgentiam quam
tam plenam habebant. Induxerat etiam cardinalis, qui et legatus, ipsos
ad faciendum hoc opus, ponendo exemplum uxoris Levitae, de cujus
nece, atque ludibrio, sive abusu, de voluntate divina judaicus populus
justitiam et vindictam tam severam exercuit, ut quasi una tribus dele-
retur ex eis. Iverunt igitur unanimiter contra eum et multa mala intu-
lerunt ei, sed non penitus deleverunt; verumtamen usque ad breve tem-
pus, post illam crucis signationem, cum tota sua progenie penitus est
deletus, et habuit ludibria et tormenta et infortunia supradicta, quibus
182 [1250]
omnibus fuit dignus. Nam quadam die, quia perdiderat accipitrem suum,
cum esset sub divo, extraxit sibi bracas et culum ostendit Deo, in si-
gnum opprobrii et convitii atque derisionis, credens se ex hoc de Deo
ulcisci; cum autem fuit domi, ivit et cacavit super altare, in eo loco
proprie ubi consecratur Dominicum Corpus. Uxor vero sua nobiles do-
minas et matronas appellabat puttanas et meretrices; ncc corripiebat eam
aliquando vir suus dicens: quare hoc fecisti? Quin potius de securitate
viri sui talia faciebat: ideo merito propter praedicta de eis ulti sunt tri-
visini. Post praedicationem vero, quam fecerat Veneciis cardinalis, recom-
mendavit eis dominas illas tanquam scipsum, qui eis tam in vestibus,
quam in victu libentissime et liberalissime subvenerunt: homini vero illi ,
eujus bencficio istae dominae nasum non perdidorunt, peperccrunt trivi-
sini, et vivere permiserunt, multa bona conferentes eidem quia dignus
erat; saepe enim retraxit istos a multis malitiis quae fecissent. Porro in
alia Marchia dominatus est frater istius Albrici dominus Icilinus, ut in
Padua, Vicentia, atque Verona. Hic vero fuit membrum diaboli et filius
iniquitatis: nam una die in campo sancti Georgii de Verona, in quo ali-
quando fui, xi. millia paduanorum comburi fecit in una magna domo,
in qua eos captivos et compeditos habebat; et circa eos, dum crema-
rentur, cum militibus suis, cantando, hastiludium faciebat. Pejor enim
homo fuit de mundo: non crcdo revera quod ab initio mundi usque ad
dies nostros fuerit ita malus homo; nam ita tremebant eum omnes, sicut
tremit juncus in aqua: et hoc non sine causa erat; qui enim erat hodie,
de crastina die securus non erat. Pater petebat Pilium ad interficiendum ,
et filius patrem, vel aliquem sibi propinquum, ut lcilino placeret: omnes
majores et meliores et potentiores et ditiores et nobiliores delevit de
Marchia trivisina; et mulieres castrabat, et cum filiis et filiabus in car-
ceribus includebat, et ibi fame et miseria peribant. Multos rcligiosos in-
terfecit, et in carceribus diu habuit, tam ex ordine fratrum Minorum et
Praedicatorum, quam ex ordinibus aliis . . . Nec Nero, nec Decius, nec
Dioclitianus, nec Maximianus in malicia fucrunt similes sibi, sed neque
Herodes, nequc Antiochus, qui pessimi homines de mundo fuerunt. Vere
isti duo fratres duo daemones extiterunt, de quorum quolibet possem
componere librum grandem, si tempus sufliceret et pergamenum habe-
rem. Verumtamen in morte Albricus optime fuit eontritus ( Icilinus vero
nunquam reversus est ad Deum); in quo magna Dei misericordia est
[1250] 183
ostensa, dum talem hominem ctiam in morte suscepit. Porro Icilino , in
Veronae dominio, quidam, qui appellatus est Mastinus, successit, et fuit
veronensis; sed processu temporis ab assaxinis fuit occisus. Comes vero
Sancti Bonifacii, qui Veronae dominium habere debebat, vagabundus, ut
vidi, ibat per mundum; et erat totaliter ex parte Ecclesiae, bonus homo
et sanctus, sapiens et honestus, et fortis et probus in armis et doctus
ad bellum: pater ejus dominus Guizardus, et ipse dominus Lodoicus ,
et major filius Vincensguerram. Porro in Arimino dominatus est domi-
nus 0 Malatesta, qui optime et fideliter partem Ecclesiae semper tenuit.
In Furlivio dominatus est dominus Guido comes montefeltranus, qui fuit
vir bellator, et peritiam habuit artis pugnae, et plures victorias de bo-
noniensibus, qui erant ex parte Ecclesiae, cum eis bellando obtinuit.
Pluribus annis tempore validae guerrae in Furlivio dominium habuit, sed
in fine defecit tam ipse, quam livienses, pro eo quod Papa Martinus
quartus de illa guerra pertinaciter et obstinato animo se intromisit, vo-
lens penitus de Furlivio victoriam obtincre. Quapropter, cum venisset
dominus Bcrnardus cardinalis romanae curiae, legatus in Romagnolam,
et livienses tradidissent se sibi, misit dominum Guidonem comitem Mon-
tefeltri primo Cluciam, postmodum in Lombardiam ad civitatem asten-
sem, ut in confmio staret ibi; qui humiliter obedivit habitando ibidem.'
In Ravenna dominatus est ex parte Ecclesiae dominus Paulus Traversa-
rius, nobilis homo, dives et potens, pulcher et sapiens; ex altera parte
Imperii, Anastasius quidam. Porro, post dominum Paulum Traversarium,
dominatus est in Ravenna dominus Thomasius de Foliano de Regio ,
quem Papa Innocentius quartus fecit comitem Romagnolae pro eo quod
attinebat sibi; et habuit neptem domini Pauli uxorem, scilicet filiam filii,
Traversariam nomine, quam Papa legitimavit ut posset haereditare. Hanc,
post mortem domini Thomasii , Stephanus filius Regis Hungariae accepit
uxorem et dominatus est in Ravenna; post cujus mortem venit quidam
Guillielmottus de Apulia ducens secum quamdam mulierem, quam dice-
bat uxorem suam esse, et filiam domini Pauli Traversarii deRavenna,
quam in Apulia obsidem habuerat Imperator. Et dominatus est multis
annis, omnes possessiones domini Pauli Traversarii integraliter habens ;
et creditum fuit quod fraudulenter et deceptorie ficrent omnia ista tam
a viro, quam ab uxore: ncc partem tenebat Ecclesiae, et propterea de
Ravenna et de possessionibus, quas occupaverat, cum uxore sua fuit ex
184 [1250]
pulsus. In Faventia dominati sunt Alberghetti, qui et Manfredi appellati
sunt, ex parte Ecclesiae, inter quos fuit praecipuus dominus Hugolinus
Buzola, et fllius ejus frater Albricus de ordine Gaudentium: ex parte
Imperii, dominus Accharisius et filius suus dominus Guido Accharisii.
Porro pars Ecclesiae in Faventia a Zambrasiis denominabatur, et non
erant nisi duo ex illo casali, scilicet frater Zambrasinus, qui de ordine
fratrum Gaudentium fuit et est, et Tebaldellus frater ipsius non legiti-
mus; et reputabatur, quia vir fortis et pulcher erat, et dives quia frater
suus Zambrasinus legitimus aequaliter haereditatem cum eo diviserat.
Hic bis civitatis suae Faventiae proditor fuit: primo dedit eam liviensi-
bus, et habitabam ibi tunc; secundo parti Ecclesiae eam restituit; et
post breve tempus in fovea civitatis liviensis periit, et suffocatus est cum
dextrerio suo et aliis multis.vln Imola, ex parte Ecclesiae, erant Nurduli
principales; ex parte vero Imperii, Hugutio de Biniclis, quem Rex Ka-
rolus cepit in conflictu Manfredi, qui appellatus est princeps, et decapi-
tari fecit: huic successit in Imola frater suus Johannes de Biniclis/Porro
in montibus Petrus Paganus ex parte Imperii magnus erat, famosus et
nominatus et doctus ad bellum; et habitabat in quodam castro, quod
appellabatur Sosonana: bonam uxorem habuit dominam Dyanam, ct bo-
nam sororem dominam Gallam Placidiam: hae ambae meae devotae fue-
runt.^Porro comes Bernardus dominabatur in Alchonio, magnus et potens
et ex parte Ecclesiae. Comes vero Rogerius de Bagnacavallo , ex parte
Imperii, magnus in Ravenna fuit: sagax homo fuit, astulus et callidus ,
et versipellis et subdola vulpes. Hic fuit mihi familiaris: hic unicam
habebat filiam, nec habuit mares, quam, cum moreretur, dixit quod vo-
lebat eam maritare tali homini, qui bene partem suam tenerct. Cui cum
diccret frater Ghirardinus Gualengus quod non erat tempus trufandi, re-
spondit et dixit: quare? non sum ego bene unus homo? Cui dixit frater:
domine, bene estis unus homo; sed tempore mortis debetis omnibus
parcere, nec aliquam partem tenere debetis, nisi Dei, sicut dicit Pro-
pheta: Dominus pars haereditatis meae, ct calicis mei : tu es, qui
restitues haereditatem meam mihi. Item in Romagnola, ex parte Impe-
rii, magnus fuit comes Thaddaeus de Bono Comite: hic erat vetulus, et
intravit ordinem fratrum Minorum. Item dominus Jacobus Bernardi ex
parte Imperii aliquando fuit; sed, postquam Imperator decollavit filium
suum, factus est ex parte Ecclesiae, et postea intravit ordinem fratrum
[1250] 185
Minorum. Item, tam in Romagnola, quam in Lombardia multi fucrunt
nobiles et potentes tam ex parte Imperii quam Ecclesiae, qui essent
digiii relatu, si boni fuissent et scipsos et Deum dilexissent. Item in
Bononia, ex parte Ecclesiae, dominati sunt Jeremii; ex parte vero Im-
perii, Lambertacii, inter quos fuit praecipuus dominus Castellanus de
Andalois: sed viliter obiit, quia in bello intestino ceperunt eum bono-
nienses qui erant ex parte Ecclesiae, ct posuerunt in compedibus in pa-
latio Communis. Et expulerunt Jeremii Lambertacios de Bononia, et ive-
runt Faventiam ad habitandum tempore illo; et processu temporis de
Faventia similiter expulsi fuerunt, quando Tebaldellus eam restituit parti
Ecclesiae. Haec fuit civitas, scilicet Bononia, quae ultimo bibit de calice
irae Dei, et potavit usque ad faeces, ne forte vellet gloriari de justitia
sua et aliis civitatibus insultare, quae de poculo irae Dei, furorisque
indignationis ejus jam biberant: siquidem assaxini crant in ea, nec prae-
valebat eis . . . . In Cremona qui erant ex parte Ecclesiae dicebantur
Capellini, sive Capelletti; qui vero crant ex parte Imperii dicebantur Bar-
barasi. In pontificali Ravennae sic legi pluries, idest non semel neque
bis: Venient Barbarasi: maxime saement; ct est ambiguum, utrum
de istis sit hoc intelligendum, an de venturis adhuc. Verumtamen isti
multum desaevierunt, dum Imperatorem in Lombardiam et in Cremonam
introduxerunt, dum partem Ecclesiae de Cremona expulerunt, dum eo-
rum adjutorio Imperator et sui gucrram in Lombardia diu tenuerunt ;
et per eos multiplicata sunt mala in terra, quae nec adhuc finem habent,
nec videntur habere. In Parma, post destructionem Victoriae et fugam
Friderici, quicumque non bene tenebat partem Ecclesiae, appellabatur
de Malafucina, idest de mala fabrica dicebatur, pro eo quod haberet mo-
netam reprobam atque falsam; et sicut bos varius, ita cognoscebatur . . .
Simili modo qui de parte Imperii erant tunc temporis, non poterant se
continerc quin de ea loquerentur, et statim cognoscebantur ex verbis suis.
Processu vero temporis parmenses, qui erant in burgo Sancti Donini ex
parte Imperii, rogaverunt parmenses concives suos, qui erant in civitate
ex parte Ecclesiae , ut amore Dci et beatae Virginis gloriosae eos digna-
rentur in civitate recipere, quia pacem cum eis habere volebant. Jam
enim obierat Imperator. Et fecerunt cum eis pacem , et in civitatem in-
troduxerunt, ut vidi oculis meis: qui, videntes domos suas destructas
(sic enim fecerant prius his qui ex parte Ecclesiae erant, cum eos ex-
Monumenta historica. Vol. III. 24
i8G [1250]
pulerunt), coeperunt velle contendere de pari, et parti Ecclesiae insul-
tabant; et videntes quod Hubertus Pelavisinus dominabatur in Cremona
et in multis aliis civitatibus, cogitaverunt sibi dare dominium Parmae,
quod totis viribus affectabat, et partem Ecclesiae omnino volebat expel-
lere et ita delere, quod in aeternum in Parmam redire non posset. Quod
cognoscentes parmenses, tremebant sicut juncus in aqua, et coeperunt
abscondere multa quae cariora babebant. Ego etiam abscondi libros meos ,
quia Parmae tunc temporis habitabam: multi etiam parmenses, qui erant
ex parte Ecclesiae, disponebant voluntarie de Parma exire, ne Pelavici-
nus veniens involveret eos, et bona eorum diriperet; sed convertit Deus
insidias et malignitates istorum super eos. Igitur, dum in Parma inso-
nuissent rumores de Pelavicino venturo, et ipse ita subito non veniret,
quia alias telas ordiebatur ( disponebat enim prius capere Colurnium et
burgum Sancti Donini, sicut et fecit, ut postea cum majori triumpho
Parmam intraret; quibus captis et occupatis, parmenses, qui crant ex
parte Ecclesiae, si de Parma recessissent, non habebant quo diverterent;
et ita scacchum mattum acceperant, qui serpentem in sinu nutrierant)
ecce subito surrexit vir quidam, qui habitabat in Parma in Capite pon-
tis inter ecclesiam sanctae Caeciliae et sanctae Mariae de ordine Tem-
plariorum. Hic erat sartor et vocabatur Johannes Barixellus, et fuerat
filius cujusdam agricolae illorum de Tebaldis, quem parmenses meza-
drum appellant. Et accepit crucem in manibus suis et evangelii textum,
et ibat per Parmam ad domos illorum qui erant ex parte Imperii , quos
suspectOs habebat ne Parmam Pelavicino tradere vellent; et faciebat eos
jurare praecepta domini Papae et Ecclesiae partem; et habebat bene quin-
gentos homines secum armatos, qui eum suum capitaneum fecerant, et
eum quasi ducem et principem sequebantur. Et juraverunt multi partem
Ecclesiae et praecepta summi et romani Pontificis , partim voluntarie ,
partim ex timore, quia videbant armatos: qui vero jurare nolebant, in-
salutato hospite, de Panna exibant, et ibant ad burgum Sancti Donini
ut habitarent ibidem. Nam quotiescumque in Parma civium aliqua fiebat
divisio, istud qui exibant castrum habebant paratum: et in hoc gaude-
bant burgenses, si Parma in discordia esset, et plus gavisi fuissent si
eam penitus destructam vidissent. Nunquam enim dilexerunt Parmam
burgenses: immo , quando Parma guerram habebat, omnes beruarii de
Lombardia in burgo Sancti Donini contra parmenses congregabantur, et
[1250] 187
burgenses eos libenter recipiebant ad Parmae destructionem et confusio-
nem. Parmenses vero burgensibus fecerant ista bona, ut vidi oculis mcis,
quia ibi uno anno habitavi, scilicet mcclix.; quo anno fuit in Italia ho-
minum et mulierum mortalitas maxima, et Icilinus de Romano a cremo-
nensibus captus fuit, et ab his qui erant cum eis in eodem exercitu.
Primum bonum fuit, quia dabant eis de Parma annuatim rectorem, sci-
hcet Potestatem, et medietatem salarii semper solvebant; secundum, quia
a fluvio Tari, qui distat a Parma per v. miliaria, poterant habere totum
mercatum in Burgo, et parmenses nihil dicebant: et ita habebant x. mi-
liaria de episcopatu parmensi, et parmenses solummodo v.; tertium bo-
num erat, quia parmenses erant defensores eorum, si bellum a placen-
tinis vel a cremonensibus, seu a quibuscumque aliis habuissent; quartum
bonum a parmensibus eis collatum erat, quia cum in Burgo non esset
nobilium nisi duo casalia, scilicet illorum qui dicuntur Pinkilini et Ver-
zoli, et ceteri populares et divites rurales existerent, parmenses mari-
tabant ibi suas nobiles mulieres: quod parvipendendum non erat. Credo
quod vidi ibi de parmensibus dominabus xx. cum pellibus de variis et
scarleto. Ilis omnibus bonis sibi collatis, inventi sunt parmensibus bur-
genses ingrati; et ideo digne et merito parmenses postea destruxerunt
burgum Sancti Donini, quando tempus congruum habuerunt . . . Igitur
Johannes Barixellus, cum iret per Parmam faciendo jurarc suspectos ,
pcrvenit ad domum domini Rolandi Guidonis Bovis, qui habitabat in
Capite pontis juxta ecclesiam sancti Gervasii; et, vocans eum de domo,
dixit ei, quod incontinenti sine mora aliqua juraret partem Ecclesiae, si
vellet sospes evadere, alioquin de Parma rccederet ( erat autem ex parte
Imperii praedictus miles dominus Rolandinus Guidonis Bovis, et multas
potestarias ab Imperatore receperat); ct videns tantam multitudinem con-
gregatam, et talia exigentem et talia minitantem, fecit quod dicit Sapiens ,
Prov. xxii.: Callidus vidit malum et abscondit se: innocens pertran-
siit, et afflictus est damno. Juravit ergo dicens: ego juro starc et obe-
dire praeceptis romani Pontificis, et tenere partem Ecclesiae toto tem-
pore vitae meae, ad dedecus miserabilioris et magis merdiferosae partis
quae sit sub omni coelo. Dicebat de parte sua, scilicet Imperii, pro eo
quod permittebant se viliter a talibus conculcari. Et dilexerunt eum par-
menses ecclesiastici ex h . . . fuit ei reputata verecundia . . . Volue-
runt itaque parmenses temporc illo recuperare burgum Sancti Donini,
488 [1250]
sed non potuerunt , quia Pelavicinus ct parmenses , qui de Parma exive-
runt, occupaverunt illum et diligenter custodiebant: erat enim castrum
in circuitu bene muratum, habens etiam foveas magnas in suburbanis
et circa. Colurnium vero recuperaverunt tam cito; et ex parte Imperii
plures corruerunt gladio interfecti, inter quos fuit Franciscus filius do-
mini Johannis de Pucilesio, et dominus Rolandinus Gogus de Parma,
et dominus Manfredinus de Canula de Regio, quem Pclavicinus fecerat
capitaneum. Hic erat ex filiis Manfredi de Mutina, et erat tantae pulcri-
tudinis, quod Absalon filius David vix praevalebat ei. Fuerunt etiam ibi
multi alii interfecti, qui essent digni relatu, sed causa brevitatis eos sub-
ticeo et pertranseo, quia ad alia dicenda festino. Cessavit igitur Pela-
vicinus Parmam venire, quia non potuit: innotuerunt enim civibus cal-
liditates ejus, atque malitiae, et sic bene caverunt sibi ab eo. Accidit
Tgo Pelavicino, quod Sapiens in Prov. dicit, xxvi. ete. Igitur Johannes
Barixellus fuit vir pauper et sapiens, qui inventus est in Parma, et libe-
ravit urbem per sapientiam suam: quocirca parmenses, hoc bencficium
cognoscentes , non fuerunt sibi ingrati, immo rependerunt sibi beneficia
plura. Primum, quia fecerunt eum divitem, cum esset pauper; secun-
dum, quia de nobili genere ei dederunt uxorem, scilicet de Cornazano;
tertium, quod sine electione aliqua semper de Consilio esset (habuit enim
sensum naturalem et gratiam concionandi ); quartum, quod posset socie-
tatem congregare et secum ducere, quae denominaretur ab eo, ita dum-
taxat, quod semper ad honorem essct et utilitatem civitatis et Communis
Parmae. Haec societas multis annis duravit, quam voluit destruere qui-
dam mutinensis, qui erat Potestas parmensium, scilicet dominus Man-
fredinus de Rosa, qui et de Saxolo sicut pater suus dictus fuit, quasi
zelo pro parmensibus, nolens quod a tali homine et nominc denomina-
rentur parmenses. Diligunt enim se mutinenses et parmenses intimo et
grandi et ferventi amore. Praecepit ergo dominus Manfredinus ut Johan-
nes Barixellus intenderet factis suis et domui suae, et dimitteret istam
societatem et istam pompam quam facere videbatur , quia volebat regerc
Parmam suo consilio, cum parmensium essct Potestas. Qui humiliter
obedivit; et eadem die vadens ad stationem suam accepit acum et repe,
ct, videntibus parmensibus, coepit suere vestimenta . . . Pater praedicti
Potestatis fuit notus meus, et mater, mea devota, et uxor similiter. Ve-
rumtamen parmenses semper dilexerunt Johannem Barixellum, et ipse
[1250] 189
semper habuit locum, et fuit reputatus in Parma. Processu vero tempo-
ris Rex Karolus frater Regis Franciae, scilicet sancti Lodoyci , qui tran-
sfretavit bis in subsidium Terrae Sanctae, audiens quod parmenses erant
viri bellatores, et sui amici, et semper parati ad succurrendum Eccle-
siae, mandavit eis quod facerent unam societatem ad honorem Dei et
sanctae romanae Ecclesiae, quae diceretur de Cruce, in qua societate et
ipse esse volebat : et volebat quod in ista societate omnes aliae de Parma
includerentur, et quod semper essent parati ad succurrendum Ecclesiae,
cum romana Ecclesia indigeret. Et fecerunt parmenses istam societatem ,
et appellatur Societas Cruxatorum; et Regem Karolum, litteris aureis
in quatemi principio conscripserunt , ut societatis istius, quae dicitur
Crucesignatorum , capitaneus esset et primicerius, princeps et dux et co-
mes et rex et magnificus triumphator. Et quicumque in Parma de ista
societate non est, si offendit aliquem de societate jam dicta, defendunt
se mutuo, sicut apes; et statim currunt et diruunt domum ejus usque
ad fundamentum in ea, et ita radicitus quod nec lapillus reperitur in
ca; quae est eis causa timoris, ut aut pacifice vivant, aut societatem
ingrediantur ipsorum. Et sic istorum societas mirabiliter crevit; et jam
non denominantur parmenses a Johanne Barixello, sed a Rege Karolo,
et a Cruce Domini nostri Jesu Christi, cui est honor et gloria in sae-
cula saeculorum, amen. Et quia adhuc stilus noster in Parma versatur,
de Pelavicinis, qui cives sunt Parmae, superest ut dicamus. Isti mar-
chiones sunt , et elegerunt sibi duarum civitatum ad habitandum confinia ,
scilicet Parmae et Placentiae. In episcopatu placentino, juxta episcopa-
tum parmensem, babent duo castra, scilicet castrum Peregrinum, in quo
dominus Pelavicinus habitavit (qui fuit pulcher homo et solatiosus et
cantionum inventor, et reliquit filios plures), ct castrum Scipionis prope
burgum Sancti Donini ad miliaria v. In isto castro habitavit dominus
Manfredus frater germanus supradicti domini Pelavicini; et habuit filios
quatuor et filias tres, pulcherrimas dominas, in diversis partibus mundi
nobiliter maritatas: uxor ejus et mater istorum domina Clara fuit de
comitibus de Lomcllo, pulcra domina et sapientissima et solatiosa. Pri-
mogenitus istorum fuit dominus Guillielmus, pulcher homo et pacificus
sicut et pater suus, et cum parmensibus pacem habuit, et habitabat in
Parma: uxor ipsius fuit domina Constantia filia Azonis marchionis He-
stensis, nec potuit ex ea prolem habere; duabus enim vicibus sine ipso
190 [1250]
fuerat maritata, nec unquam habuerat filios. Porro dominiis Manfredus
pulcrum palatium habuit in Parma, ut vidi, juxta plateam Communis,
ubi fuerat palatium illorum de Paganis; sed parmenses, occasione guer-
rarum, funditus destruxerunt ambo palatia, et beccarii fecerunt ibi macel-
lum. Nunc autem . . . est ibi platea Communis. Item dominus Manfredus
fuit homo pacis et quasi religiosus; et religiosos et regulas diligebat, et
specialiter fratres Minores; et dabat salem omnibus regulis abundanter
et sine mensura: habebat enim in districtu castri Scipionis multos puteos
salis, ex quibus factus est dives et inclytus. Secundus filius ejus fuit
dominus Henricus, homo bellicosus et doctus ad bellum: credo, si vi-
xisset, quod totam Lombardiam subjugasset, nam de eo potest dici, quod
de Machabaeo etc.: hoc expertus est etiam marchio Montisferrati, tem-
pore aliquo. Hic in bello Karoli nobiliter et viriliter dimicando fuit oc-
cisus: erat enim princeps et dux in exercitu Manfredi filii Friderici Im-
peratoris quondam. Tertius ejus filius fuit dominus Hubertus, in omnibus
similis praecedenti, ita ut quicquid commendatum est in Henrico, in isto
Huberto potest totaliter commendari: hoc expertus fuit frequenter mar-
chio Montisferrati dominus Guillielmus, quem iste non permittebat de
fortilitiis suis exire, eo quod guerram cum barbano suo haberet, scilicet
domino Huberto Pelavicino, qui tunc temporis dominium in Cremona
habebat, et dabat nepoti suo isti trecentos milites et stipendia ut mar-
chioni Montisferrati guerram validam faceret. Erat autem causa istarum
guerrarum Alexandria et Terdona, quas quilibet marchio possidere vole-
bat. Hic a placentinis interfectus fuit apud castrum Florenzolae occasione
cujusdam praedae, quam cum parmensibus partis Imperii fecerat in pla-
centino districtu; et tamen habebat pacem cum illis, a quibus praedam
ducebat et quos fuerat depraedatus, et perdidit praedam et praelium
amisit. Quartus filius ejus et ultimus, et frater supradictorum, fuit do-
minus Guidhottus, qui adhuc vivit et in curia Regis Hyspaniae magnus
habetur. Porro dominus Hubertus Pelavicinus, qui dominium habuit in
Cremona, supradictorum dominorum frater germanus fuit, scilicet domini
Pelavicini de Peregrino, et domini Manfredi de Scipione. Hic habuit duo
castra in placentino episcopatu, scilicet Landasium et Ghisaleclum, et
quia de isto superius sufficienter diximus, ideo hic de co tacendum vi-
detur: magnifici cordis fuit, et totum mundum occupare volebat. Pater
isforum trium dominus Pelavicinus est dictus, qui habuit duos germanos
[1250] 191
fratres, scilicct dominum Markesopolum et dominum Rubinum, qui ha-
bitaverunt in Soragua, quae est villa fertilis in episcopatu parmensi ,
ilistans a burgo Sancti Donini versus aquilonarem partem per miliaria v.
Dominus vero Markesopolus uxorem habuit de Burgundia, ex qua non
habuit mares filios, sed duas feminas, quibus mater imposuit nomina
terrae suae, scilicet Mabelon et Isabelon, quod in lombardico sonat Ma-
bilia et Isabella. Et maritavit pater primogenitam dominam Mabiliam,
cum adhuc essem in saeculo, idest antequam intrarem ordinem fratrum
Minorum, anno Domini mccxxxvih.; et venit de Soragna Parmam, et
hospitata est juxta ecclesiam sancti Pauli, in domo illorum de Colurnio;
et dedit ei pater in dotem mille libras imperialium; et dedit eam in uxo-
rem domino Azoni marchioni Hestensi, qui fuit bonus homo et curialis ,
humilis et dulcis et pacificus, et meus amicus: nam aliquando legi sibi
Expositionem abbatis Joachym de oneribus Isaiae , et crat solus me-
cum sub quadam ficu, et nobiscum quidam alius frater Minor. Domina
Mabilia similiter mea devota fuit et omnium religiosorum, et specialiter
fratrum Minorum, cum quibus confitebatur et quorum ecclesiasticum
officium semper dicebat, et in quorum loco apud Ferrariam juxta virum
suum tumulata in pace requiescit. Multa bona fecit in vita sua et multas
eleemosynas in morte dispersit et dedit pauperibus de possessionibus ,
quas dimiserat ei pater suus in villa Soragnae. Septem annis habitavi
Ferrariae, ubi et ipsa similiter habitabat. Pulcra domina fuit , sapiens ,
clemens, benigna, curialis, honesta et pia, humilis, patiens et pacifica ,
et semper Deo devota: non erat avara de bonis suis, sed libenter pau-
peribus dabat: habebat fornacem in palatio suo, in loco secreto, ut vidi
oculis meis, et ipsamet faciebat aquam rosaceam et dabat infirmis, et
ex hoc medici stationarii et apothecarii specierum minus diligebant eam;
sed nihil sibi curae erat de talibus, dummodo subveniret infirmis, et
conspectui placeret divino. Multis annis vixit cum viro suo et semper
sterilis fuit : post mortem vero viri sui, fecit sibi fieri domum juxta locum
fratrum Minorum de Ferraria, et ibi in viduitate mansit, quousque in
loco fratrum Minorum de Ferraria juxta virum suum, ut dictum est, fuit
sepulta; cujus anima per misericordiam Dei requiescat in pace, quia bona
domina fuit. Verum post mortem marchionis, venit Parmam, ut vidi, et
audivi ab ea quod mirabiliter erat ibi consolata, co quod esset juxta
locum fratrum Minorum ct juxta ecclesiam Virginis gloriosae. Nunquam
192 [1250]
vidi dominam aliquam, quae ita mihi repraesentaret comitissam Mathil-
dem, sicut ista, secundum ea quae de illa per scripturam cognovi. Certe
tres mulieres sunt mihi valde amabiles, quae forte ab aliis non reputau-
tur: scilicet Helena Constantini mater, Galla Placidia mater Valentiniani
Imperatoris, et comitissa Mathildis. Porro Markesopolus , postquam ma-
ritavit Mabiliam filiam suam, transtulit se ad graecos, quos persequeba-
tur, cum habitaret in Romania, ct impugnabat et capiebat et interficie-
bat, sicut David phylisteos. Similiter cum graecis Markesopolus faciebat,
quocirca insidiose et malitiose interfectus fuit a graecis in domo sua :
nam pecuniae obediunt omnia. Hic maritavit secundam filiam dominam
Isabellam in Romania homini diviti, nobili et potenti; quae pulcra do-
mina fuit et sapiens, excepto quod clauda fuit ct sterilis; et remansit
ei, post mortem viri sui, castrum quod appellatur Bonicea, quod viriliter
et sapienter et caute custodivit et defendit a graecis. Causa autem quarc
Markesopolus recessit a Parma, haec fuit ut traditur: cum esset nobilis
et magnifici cordis , dedignabatur et aegrc ferebat quod quilibet popularis
homo, burgensis atque ruralis, misso nuntio cum infula rubea, trahebat
eum ad Communis palatium, ubi eum poterat in judicio convenire. Porro
dominus Rubinus frater suus habitavit in Soragna, et habuit uxorem
dominam Ermengardam de Palude sororem domini Guidhotti de Caninis :
haec fuit pulcra domina, sed lasciva . . . Haec habuit filios v. et filias
totidem. Quarum primam, Mabiliam nomine, valde pulcram (et aliquando
confessa est mccum), maritavit dominus Hubertus Pelavicinus in Ponte-
tremulo, sperans occasione ejus sub suo dominio habere terram illam.
Dominus Rubinus senex erat et plenus dierum, et misit pro me eo anno
quo fuit mortalitas maxima et quo Icilinus de Romano captus fuit in
bello, scilicet mcclix., et confessus est mccum, ct bene ordinavit de anima
sua, et mortuus est in senectute bona, transiens de hoc mundo ad pa-
trem. Uxor vero ejus alterum virum accepit, quam habuit Aegidius Scor-
za. et de solario postmodum cccidit, et mortua est et sepulta. Alii vero
Pelavicini habitabant similiter in episcopatu parmensi, in terra quae di-
citur Varanum, quae est pulcra contrata, sita inter Medacianum et Milia-
num et Costamezanam ct burgum Sancti Donini; ct sunt ibi in multi-
tudine, et sunt viri divites et potentes et curiales ct pacifici; et semper
pacem cum parmensibus habent, quia cives parmenses sunt. Inde fuit
dominus Dalfinus Pelavicinus, qui mccxxxvhi. fuit Potestas reginus, et
[1250] 193
fecit fieri de muro civitatis ducenta brachia, juxta alium, sicut annuatim
quilibet Potestas facere tenebatur. Haec de Pelavicinis dicta sufficiant.
In Verona, ut supra jam diximus, post mortem Icilini deRomano, do-
minatus est dominus Mastinus, quem interfecerunt quidam veronenses
fortes et pugiles, sperantes post ipsum dominium habere Veronae: sed
decepti fuerunt, quia successit ei in dominio frater suus germanus do-
minus Albertus de Scala, qui fratrem suum optime vindicavit, maleficos
occidendo. Iste semper vivit et dominatur, et a veronensibus valde dili-
gitur, quia bene se habet: est enim communis persona, et justitiam te-
net, et pauperes diligit, sicut fecerat frater suus; et nihilominus est ibi
Potestas alius homo. In Imola, qui sunt ex parte Ecclesiae, appellati
sunt Bricci; qui ex parte Imperii, Menduli dicti sunt: sed haec pars
imperialis in Imola totaliter est deleta, ct pars Ecclesiae, ex quadam
aemulatione et ambitione in duas partes jam dividitur ibi, quia Auduces
volunt dominari, uti prius dominabantur quidam qui Nurduli dicebantur.
Ista maledictio jam devenit ad mutinenses, et in Regio invenitur. Avertat
Deus quod non inveniatur in Parma, de qua materia similiter timctur
ibidem . . . Jam nunc ad Tusciam transeamus, et cito expediamus nos,
quia multa alia dicenda occurrunt, quae praetermittenda non sunt. No-
biliores civitates de Tuscia, secundum meum judicium, sunt istae duae,
scilicet pisana civitas et florentina. Pisis dominati sunt Comites et Vice-
comites; et multum pisani imperiales fuerunt, et, sicut cremonenses in
Lombardia pro Imperio pugnaverunt, sic pisani in Tuscia. Porro in Flo-
rentia, ex parte Ecclesiae, dominati sunt Guelfi; ex parte Imperii, Ghi-
bellini: et ex istis duabus partibus in tota Tuscia partes dcnominatae
fuerunt, et sunt usque ad praesens tempus. Et omnes biberunt de calice
irae Dei, et potaverunt usque ad faeces; et quicumque melius habuit,
gloriari non potest, quod gladium divinae indignationis et ultionis eva-
serit; quia, si in civitatibus suis schismata et divisiones fecerunt, divisi
fuerunt similiter et ipsi ab ira vultus ejus . . . Quam vera fuerint ista ,
viderunt oculi mei, et aliorum maxima multitudo; sed, super omnes, illi
viderunt qui ea in propriis corporibus sunt experti. Igitur omnes supra-
dictas partes et schismata et divisiones et maledictiones tam in Tuscia ,
quam in Lombardia, tam in Romagnola, quam in Marchia anchonitana ,
tam in Marchia trivisina, quam in tota Italia fecit Fridericus , qui quon-
dam dictus est Imperator: et ideo valde bene fuit punitus, quia suscepit
Monumenta historica. Vol. III. 25
194 [1250]
de manu Domini supplicia pro omnibus peccatis suis; quia in anima et
corpore totaliter est punitus. Sed et principes regni sui. quos de nihilo
sublimaverat et de pulvere exaltaverat, levaverunt caleaneum contra
ipsum, nec servaverunt ei fidem, sed proditores ejus fuerunt . . . Non
est prudentia in eo , scilicet in Friderico, qui sapientem se reputabat.
Idem fecerunt sibi tyranni, de quibus supra fecimus mentionem; sed et
ipsi puniti fuerunt, non quia Fridericum dimiserunt, quem malum homi-
nem cognoverunt, sed quia multa peccata commiserunt. Cognovi eos,
quos nominavi, pro majori parte; et subito disparuerunt de mundo, et
male pro majori parte terminaverunt vitam suam, quia ambulaverunt
post vanitatem . . . Nunc de legatis romanae curiae, qui in Lombardia
nostris diebus fuerunt, superest ut dicamus. Quorum primus fuit domi-
nus Hugolinus, qui fuit cardinalis ordinis fratrum Minorum, idest guber-
nator et protector et corrector fraternitatis et regulae beati Francisci ,
cujus intimus fuit amicus, et postea Papa Gregorius nonus factus fuit:
multa bona fecit, quae alibi plenius describuntur a nobis. Secundus fuit
dominus Raynaldus episcopus hostiensis, qui similiter cardinalis fuit or-
dinis fratrum Minorum, quantum ad ea quae supra dicta sunt in alio
praecedenti, qui postea fuit Papa Alexander quartus. Quando autem fuit
legatus in Lombardia, dominus Thomas cardinalis, qui fuit de Capua ,
erat socius ejus in legatione praedicta. Iste dominus Papa Gregorius no-
nus, de quo supra diximus, ad honorem beati Francisci fecit hymnum
Proles de coclo prodiit, et responsorium De paupertatis horreo, et pro-
sam Caput draconis ultimum, et aliam prosam de Passione Christi
Flete fideles animae; et fecit cardinalem, ad preces fratrum Minorum ,
Papam Alexandrum quartum; qui Alexander Papa canonizavit sanctam
Claram, et fecit hymnos ejus et collectas. Dominus Thomas cardinalis,
qui fuit de Capua, fuit pulcrior dictator de curia, et dictavit illam epi-
stolam quam misit summus Pontifex domino Friderico quondam Impe-
ratori, reprehendendo ipsum de multis et variis excessibus, et excusando
se et romanam Ecclesiam ab objcctis, et servitia et beneficia collata re-
colendo eidem; fuit autem principium illius epistolae hujusmodi: Miranda
tuis sensibus, nostra venit epistola, ut scripsisti, sed mirabilior tua
nostris. Item ad honorem beati Francisci fecit hymnum In coelesti col-
legio, et alium hymnum Dccus morum, et responsorium Carnis spicam,
et sequentiam illam de beata Virgine fecit similiter, scilicet Virgo parens
[1250] 195
gaudeat: litteram tantum. Cantum vero, rogatu illius, fecit frater Hen-
ricus pisanus, qui fuit custos meus et magister in cantu. Contracantum
fecit frater Vita lucensis ex ordine Minorum, qui similiter in cantu me
docuit.^Post praedictos, missus fuit in Lombardiam legatus dominus
Octavianus diaconus cardinalis. Hic fuit pulcher homo et nobilis , scilicet
de filiis Hubaldini de Musello in episcopatu florentino : multum reputatus
fuit ex parte Imperii, sed propter honorem suum interdum faciebat ali-
qua ad utilitatem Ecclesiae, sciens quod propter hoc missus fuerat. Unde,
cum quadam die, eo tempore quo Imperator obsidebat Parmam, essem
Lugduni, et interrogasset me dominus Guillielmus de Flesco diaconus
cardinalis , nepos Papae Innocentii quarti, quid dicerent parmenses de
domino Octaviano legato, respondi et dixi: parmenses dicunt quod pro-
ditor erit Parmae, sicut fuit Faventiae. Tunc dominus Guillielmus dixit:
ah pro Deo! non est credendum. Cui respondi et dixi: si est creden-
dum, vel non credendum, nescio; tamen parmenses ita dicunt. Bene,
bene, dixit dominus Guillielmus .... Astantes autem ibi in tanta
multitudine erant ut unus super scapulas jaceret alterius, volentes de
Parma audire rumores. Nam ibi dependebat totum negotium romanae
Ecclesiae, et omnium clcricorum, sicut in aliquo duello, cum ex quali-
bet parte victoria expectatur. Imperator enim tunc temporis ab Imperio
depositus erat, et curia romana erat extra territorium suum et exulabat
in partibus gallicanis civitate Lugduni. Et Parma pro Ecclesia bellum
assumpserat et pugnabat valenter, de coelo auxilium et victoriam expe-
ctando. Fridericus vero, Imperator quondam, Parmam acriter obsidebat . . .
Cum igitur astantes audivissent me talia perorantem, mirati sunt, et, me
audiente, dicebant ad invicem: toto tempore vitae nostrae non vidimus
fratrem aliquem ita securum, et secure loquentem. Hoc ideo dicebant,
quia videbant me inter patriarcham constantinopolitanum et cardinalem
sedentem, quia cardinalis me invitaverat ad sedendum, et ego oblatum
honorem respuendum ct contemnendum non reputavi: item, quia videbant
et audiebant me de tali homine et coram talibus talia proloquentem. Ego
vero eram tunc temporis diaconus, et juvenis annorum xxv. . . . Cum
autem redii in Lombardiam, et post plures annos dominus Octavianus
adhuc legatus esset Bononiae , pluribus vicibus comedi cum eo ; et locabat
me semper in capite mensae suae, ita quod inter me et ipsum non erat
nisi socius frater, et ipse tertium locum mensae habebat a capite. Tunc
196 [1250]
faciebam quod Sapiens in Prov. docet, xxm. etc.; et hoc ficri oportebat,
quoniam tota sala palatii discumbentibus erat plena. Verumtamen abun-
danter et decenter comestibilia babebamus, et vinum abundans et prae-
cipuum ponebatur, et omnia delicata. Tunc coepi cardinalem diligerej)
Invitavit autem me et socium cardinalis ut qualibet die iremus ad man-
ducandum cum eo; sed faciendum cogitavi quod Ecclesiasticus xm. do-
cet etc. Item de hoc cardinali dictum fuit quod esset filius domini Papae
Gregorii noni, forte quia dilexerat eum speciali amore: item filiam istius
cardinalis in quodam monasterio sanctimonialem vidi, et invitavit me et
multum rogavit, quod essem devotus suus, quia devota mea esse volc-
bat; et nesciebat cujus esset filia et quem haberet patrem. Ego autem
bene sciebam; et respondi et dixi sibi: nolo te habere amicam, quia
Pateclus dicit:

$ 'n tedianza cu' no posso parlarc;

vult dicere, quod taedium est habere amicam, cui amicus suus loqui non
potest; qualis tu es, cum in monasterio sis inclusa. Et dixit mihi: etsi mu-
tuum colloquium habere non possumus, saltem diligamus noscorde, et
oremus pro invicem ut salvemur: Jacobi ultimo. Et cogitavi quod paulatim
volebat me inducere et sibi attrahere, ut diligerem eam; et dixi sibi: beatus
Arsenius . . . Item dominus Octavianus fuit sagacissimus homo: nam
cum quadam die fieret quaedam magna processio, et ipse transiret, dixit
elevata voce, eo audiente, joculator quidam: cedatis et removeatis vos de
via, et permittite transire hominem, qui curiae romanae proditor fuit,
ct Ecclesiam frequenter decepit. Audiens hoc cardinalis, praecepit uni
de suis silenter, ut clauderet os ejus pecuniam sibi dando, sciens quod
pecuniae obediunt omnia; et sic vexationem suam redemit, quiajocula-
tor incontinenti, acceptis denariis, transtulit se in alium locum, per quem
cardinalis erat transiturus, et eum multipliciter commendavit, dicendo
quod in curia non erat cardinalis melior eo, et quod revera dignus esset
Papatu. Item audivi dici, quod, si Papa Innocentius quartus aliquantulum
plus vixisset, dominum Octavianum de cardinalatu deposuisset, pro eo
quod nimis erat imperialis, et negotia Ecclesiae non bene fideliter facie-
bat. Ipse vero, sciens quod non haberet gratiam Papae, et cognoscens
quod jam hoc divulgatum esset per multos de curia et de aliis partibus,
taliter gratiam papalem se demonstrabat habere. Cum omnes cardinales
[1250] 197
a conspectu Papae qualibet die de consistorio egredi festinarent, ut irent
ad hospitia sua, solus dominus Octavianus in camera vel caminata, quae
crat immediate post egressum a Papa, cum aliquo clerico tamdiu loquc-
batur, quamdiu cognoscebat cardinales omnes egressos, ut ipse ab his
qui erant in sala palatii a conspectu Papae ultimo crederetur egressus ,
quasi volens ostendere quod Papa rctinuisset eum ad familiare colloquium
secum habendum, et ad grandia negotia secum familiariter pertractanda;
sicque reputarent eum majorem cardinalem de curia, et qui apud Papam
plurima posset et magna, ac per consequens ex hoc ei darent donaria ,
tamquam homini qui eos in suis negotiis apud Papam totaliter posset
juvare . . . Eo tempore, quo dominus Octavianus fuit legatus in Lom-
bardia, fuit similiter legatus in eadem provincia dominus Gregorius de
Montelongo. Hic fuit quondam unus de septem notariis romanae curiae,
et fuit in Lombardia antiquus legatus: nam, quando Ferrariam abstule-
runt de manu et dominio Salingucrrae, ibi fuit; et quando ab Impera-
tore Friderico obsessa fuit Parma, ibi in ea erat legatus, et ponebat
papilionem suum semper e regione papilionis Imperatoris. Erat enim homo
magni cordis et doctus ad bellum; nam librum habebat De sagacitate
et arte pugnandi: acies et bella ordinare sciebat: simulare et dissimu-
lare optime noverat: cognoscebat quando quiescendum, quando super
hostes irruendum. Apostolus ad Hebr. v.: Pcrfcctorum autem est soli-
dus cibus ete. De quibus fuit unus Gregorius de Montelongo, qui tantam
habebat consuetudinem praeliandi, quod sciebat discernere quando esset
praeliandum, et quando a praeliis cessandum . . . Et sic faciebat Gre-
gorius de Montelongo , quia et doctus erat ad bellum , et victoriam spe-
rabat et expectabat a Deo; et eam habuit quando Victoriam cepit . . .
Item Vegetius de re militari ad Theodosium Imperatorem multas saga-
citates de arte pugnandi ponit in libris suis, quos omnes vidi et legi;
et valde utiles sunt illi libri volentibus cum hostibus praeliari. Simili
modo Gregorius de Montelongo legatus, cum esset in Parma, quam Fri-
dericus tunc temporis obsidebat, cum audiret parmenses murmurantes,
eo quod non veniret eis auxilium contra draconis, scilicet Friderici, astu-
tias, sagacitates faciebat nonnullas. Invitabat enim secum ad prandium
milites aliquos de majoribus civitatis, cum quibus in mensa sua comedi
aliquando in palatio parmensis episcopi, et, nobis prandentibus , nuntius
adveniens ad portam clamabat valenter, volens habere introitum. Tunc
aliquis de familia haec eadem, scilicet de adventu novi nuntii, publice
198 [1250]
legato dicebat: qui eum ante suum conspectum sine mora venire jube-
bat; qui erat succinctus quasi viator, qui de via longinqua venisset, et
habebat sutellares pulverulentos, et ad cingulum piscidem litterarum:
et, acceptis litteris, praecipiebat legatus ut nuntium seorsum ad come-
dendum et quiescendum ducerent, et darent ei optime manducare. Hoc
autem ideo faciebat legatus, ut videretur nuntio compati ex labore et ne
discumbentes inquirerent a nuntio de rumoribus, quos cespitando referret
vel referre nesciret. Quid plura? legebanlur litterae, audientibus nobis, in
quibus continebatur de auxilio cito venturo. Divulgabant milites per civi-
tatem haec eadem; et sic omnis populus laetabatur, et sine taedio expe-
ctabat. Dicebant autem mihi duo fratres Minores de Mediolano, qui cum
legato manebant, scilicet frater Jacobus et frater Gregorius , quod in ca-
mera legati praecedenti sero litterae illae factae fuissent. Sed legatus ad
cautelam ex quadam sagacitate frequenter talia faciebat ad populum con-
fortandum: tamdiu enim confortavit bellatores suos adversum urbem Vi-
ctoriam, quam fecerat Fridericus, quod eam cepit, et taliter destruxit
ut non reperiretur ne calculus quidem ex ea. Item de domino Grego-
rio sciendum est, quod lmperator pluries temptavit animum suum pre-
cibus multis , volens eum attrahere ad partem suam , ut secum faceret
amicitias, promittendo ei quod majorem de curia sua faceret eum, ita
quod esset secundus ab eo: sed frustra et incassum Fridericus tempta-
tor atque deceptor cum Gregorio laborabat ei talia suggerendo, quia
facilius et citius sol a cursu suo poterit deviare (quod impossibile cre-
ditur), quam Fabricius pervertatur; sic et Gregorius de Montelongo a
nemine potuit immutari ut a fidelitate recederet. Item dominus legatus
iste solitus erat habitare in Mediolano et in Parma et in Ferraria. Cum
autem antiquitus in Ferraria habitaret, habebat quemdam corvum, quem
pro magna quantitate pecuniae pignore obligabat, et postmodum recupe-
rabat, fideliter pecuniam refundendo: loquebatur enim corvus more hu-
mano, et maximus erat trufator; surgebat enim de nocte, ct vocabat de
hospitiis suis hospites peregrinos, dicens: qui vult venire Bononiam ?
qui vult venirc Dojolum? qui vult venire ad Peolam? veniat, veniat, ve-
niat; celeriter, celeriter; surgite, surgite; venite, venite; portetis res ve-
stras; eamus, eamus; ad navem, ad navem; leva, leva; cola, cola; mitte
te foras; guberna, guberna. Surgebant igitur novi hospites, qui ignora-
bant trufas et deceptiones istius corvi, et cum rebus suis et sarcinulis,
quasi per totam noctem , in ripa Padi expectabant navem quae portaret
[1250] 199
eos, quo ire volebant; et mirabantur a quo taliter delusi fuissent, cum
neminem ibidem audirent. Item iste corvus cuidam caeco adeo erat mo-
lestus, quod semper, quando per ripam Padi nudis pedibus et tybiis men-
dicabat, iste cum rostro suo calcaneos caeci mordebat et tybias; et postea
subtrahebat se et, insultando caeco, dicebat: modo habes tu; modo ha-
bes tu. Quadam autem die caeculus cum baculo percussit corvum, et
fregit sibi alam, et dixit: modo habes tu; modo habes tu. Et corvus
respondit: modo habeo ego; modo habeo ego. Et caecus: tene quod ha-
bes; accipe quod tuum est, et vade: simulatores et callidi provocant iram
Dei; percussi te semel, et secundo opus non erit: vade ad medicum ;
si forte sanet te, quia insanabilis fractura tua, pessima plaga tua. Obli-
gavit autem dominus Gregorius legatus corvum suum sub pignore pro
pecunia ; nec eum recuperare voluit, sed sic dimisit co quod esset per-
cussus. Sic plures faciunt qui servos suos relinquunt, quando aegrotare
incipiunt; qualis fuit ille, i. Reg. xxx. etc. Bene fecit Centurio, qui Do-
mino dixit, Matth. vm. etc. Item dominus Gregorius legatus fuit talis
vir, qualem describit Ecclesiasticus dicens, xxxmi.: Vir in multis ex-
pertus etc. Item negotia Ecclesiae fideliter tractavit et fecit; et ideo pa-
triarchatum aquilegiensem promeruit et habuit multis annis, quousque ulti-
mum diem clausit. Cum Icilino de Romano in quodam loco familiare
colloquium habuit, pro quo mirati sunt multi, videlicet quod tales ho-
mines sibi mutuo loquerentur. Reputabatur enim Icilinus membrum dia-
boli et filius Belial, cui nemo loqui possct: iste vero cedrus alta de
Libano. Verumtamen de domino Gregorio de Montelongo sciendum est,
quod podagricus fuit et non bene castus: alicujus enim suae amasiae
notitiam habui. De commendatione castitatis ad multos clericos saecula-
res . . . Porro de Icilino de Romano sciendum est, quod Papa Alexander
quartus tractabat ct ordinabat , et volebat facere eum de membro diaboli
filium Dei et amicum Ecclesiae, sed duo occurrcrunt impedimenta: pri-
mum, quod Ecclesiasticus dicit, vn.: Considera opera Dei ete. Aliud ,
quia Icilinus mcclix. captus fuit in bello, et eodem anno mortuus est et
sepultus in castro Sulcini, quod est in episcopatu Cremonae. Sequenti
vero anno, scilicet mcclx., inchoata jam verberatorum devotione, Papa
Alexander quartus ultimum diem clausit; et in vigilia translationis beati
Francisci, idest ix. kalendas junii, scilicet octavo die exeunte majo, or-
dinatum est ut ejus anniversarium celebretur. Post Gregorium de Monte
200 [1250]
longo, dominus Philippus. Dei ct apostolica gratia Ecclesiae sanctae ra-
vennatis archiepiscopus, apostolicae sedis legatus factus fuit. Qui de ter-
minis legationis suae in suis Iitteris ita scribit: Ad hoc autem ut nulli
de legationis nostrae terminis scrupulus dubitationis surrepat , noverint
universi, quod in aquilegiensi et gradensi patriarchatibus , in ragusiensi,
ravennate, mediolanensi et januensi civitatibus et dyoecesibus ac pro-
vinciis, nec non et generaliter in Lombardia, Romaniola et Marchia tri-
visina plene nobis legationis officium est commissum . Fuit autem iste
legatus de Tuscia oriunJus, de districtu civitatis Pistorii, et pauper scho-
laris ad toletanam urbem perrexit, volens nigromantiae artem addiscere.
Cumque sub quadam porticu, quadam die in illa civitate sederet, inter-
rogavit eum quidam miles quid quaereret; qui cum se lombardum essc
dixisset, ct causam propter quam illuc iverat ei aperuissct, duxit eum
ad quemdam magnum magistrum artis illius capatum, et senem, aspectu
deformem, et recommendavit eum sibi, rogans ut amore sui ipsum in
arte sua diligenter instrueret. Senex vero ille introduxit eum in came-
ram suam, et dedit ei librum unum et dixit ei: cum recessero a te,
poteris hic studere. Et recedens ab eo, clausit ostium et cameram dili-
genti clausura. Cum autem juvenis iste legeret, subito apparuerunt ibi
daemones sub specie et figura multiplici ; nam tota camera apparuit plena
muribus, murilegis, canibus ct porcis, et per cameram discurrebant illuc
et illuc. Cum autem nihil diceret eis, subito invenit se extra cameram
in strata sedentem; et superveniens magister dixit ei: quid hic agis, fili?
Ille vero retulit magistro quae sibi acciderunt; qui introduxit eum ite-
rum, et, sicut prius, divertit ab eo, et ostium diligenter firmavit : et cum
legerct, apparuerunt ei multi pueri et puellae per cameram discurrentes.
Cum autem nihil diceret eis, invenit se extra in via sedentem; quod
videns magister suus dixit ei: vos Iombardi non estis pro arte ista, et
ideo dimittatis eam nobis hyspanis , qui homines feroces et similes dae-
monibus sumus. Tu vero, fili, vade Parisius, et stude in Scriptura di-
vina, quia in Ecclesia Dei adhuc futurus es magnus. Venit igitur, et
Parisius studuit et didicit valde benc; et rediens ad partes lombardicas
stetit Ferrariae eum episcopo Garsendino, qui fuit de filiis Manfredi de
Mutina , ct frater abbatis Pomposiae. Episcopus vero fecit eum suum camer-
lengum; post cujus mortem factus fuit alius episcopus. Post quem iste
in ferrariensem episcopum fuit electus; et stetit multis annis clectus Fer
[1250] 201
rariae, quousque ravennas episcopus factus fuit. Cum autem Papa Inno-
centius quartus de Lugduno venit Ferrariam , iste ibi . . . Factum est
autem eo tempore, quo solent reges ad bella procedere, ut dominus
Phylippus archiepiscopus ravennas, factus legatus a domino Papa, veni-
ret Ferrariam. ( Tempus autem quo solent reges ad bella procedere ap-
pellatur majus, quia tunc est tempus tranquillum ct jocundum et tem-
peratum, in quo philomena cantum suum frequentat, et herba abundanter
invenitur pro bobus et equis). Cum autem esset Fcrrariae, congregavit
omnes cives civitatis illius et hospites paduanos, et concionatus est super
regiam matrieis ecclesiae, quae est sancti Ceorgii ( e regione autem erat
ecclesia sancti Romani); et erant ibi omnes religiosi et omne vulgus , a
parvo usque ad maximum: sperabant enim audire magnalia Dei. Eram
etiam ego juxta archiepiscopum , et Bonusdies judaeus, qui erat mihi
familiaris, juxta me sedebat volens et ipse audire. Stans ergo legatus in
porta domus Domini, coepit alta voce dicere verba sua; et breviter prae-
dicavit quia cessanda sunt verba, et subticenda, quando operanda sunt
illa, pro quibus verba dicuntur. Divulgavit autem quomodo factus crat
legatus a domino Papa contra Icilinum de Romano, et quod volebat cru-
cesignarc exercitum ad recuperandam civitatem paduanam, ut paduanos
expulsos ad civitatem suam reduceret; et quicumque vellet esse de suo
exercitu in illa expeditione haberct indulgentiam et remissionem et abso-
lutionem omnium peccatorum suorum. Et nullus dicat: impossibile est
quod possimus contra diabolicum hominem dimicare, quem etiam dae-
mones timent, quia non erit hoc impossibile apud Deum qui pugnabit
pro nobis. Et addidit legatus: Dico vobis ad honorem et laudem omni-
potentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum Ejus, nec non et
beati Antonii cujus corpus Paduae venerationi habetur , quod si non ha-
berem in exercitu meo nisi orphanos, pupillos et viduas, et ccteras per-
sonas ab Icilino afflictas, spero de illo membro diaboli et iniquitatis filio
haberc victoriam: jam enim clamor malitiae ejus ascendit in coelum, et
ideo de coelo dimicabitur contra eum. Cum igitur legatus talia peroras-
set, gavisi sunt auditores; et, cougregato exercitu, tempore congruo ad
expugnandum paduanam urbem accessit, quam Icilinus optimc munierat
ponendo in ea milites mille quingentos, omnes robustos et ad bellum
doctissimos. Ipse vero alibi morabatur, et tantum timebat de Padua ,
quantum Deus timet de coelo ne cadat, praesertim cum haberet tres
Monumenta historica. Vol. III. 26
202 [1250]
muros et aqiiam extrinsecus et intrinsecus, praeter milites ct populi mul-
titudinem: reputabat etiam illos, quantum ad talem civitatem expugnan-
dam et capiendam, homines inermes et sine virtute et sine peritia artis
pugnae. In isto autem exercitu erat quidam frater laycus ex ordine Mi-
norum, natione paduanus, nomine Clarellus, quem vidi et bene cognovi;
qui crat homo magnifici cordis, et multum desiderabat quod paduahi ,
qui de civitate sua expulsi diu exulaverant, in civitatem suam redirent.
Hic videns quia tempus eum juvat, et cognoscens quod infirma mundi
clegit Deus, ut confundat fortia, fecit se vexilliferum istius exercitus,
experiri volens si forte daret Dcus salutem pcr manum suam. Praecessit
crgo exercitum et invenit quemdam rusticum, qui tres equas habebat, et
violenter abstulit ei unam, quam ascendens, accepit in manu perticam
ut pro lancea sibi essct : coepitque discurrere huc et illuc, et clamare
valenter: eya, milites Christi; cya, milites beati Petri; eya, milites beati
Antonii; abjicite timorem a vobis, confortamini in Domino. Quid plura?
ad has voces istius ita est animatus et confortatus exercitus, ut vellet
eum sequi quocumque procederet; et addebat frater Clarellus: eamus,
eamus; ad eos, ad eos; Domini est salus; exurgat Deus . . . Venit igitur
exercitus post istum praeconem et vexilliferum praecedentem , et collo-
cavit se in civitatis obsidione: his autem, qui intrinsecus erant, dedit
Dominus cor pavidum, ut resistere non auderent. Erat autem et alius
frater Minor laycus in isto exercitu, sanctus homo et Deo devotus, qui
in saeculo domini Icilini magister ingenierius fuerat ad faciendas machi-
nas et trabuccos ct cattos atque arietes ad capiendas urbes et castra.
Huic per obedientiam praecepit legatus ut exuerct habitum ordinis beati
Francisci, quia ordinem diligebat, et indueret habitum album, et fabri-
carct talem gattum, per quem subito civitas capi posset. Frater vero
obedivit humiliter, et citissime fecit gattum, qui in anteriori parte arde-
bat, in posteriori vero homines intus erant armati; et tum cito capta
est civitas. Ingressi autem in civitatem, hi qui erant ex parte Ecclesiae
neminem laedere voluerunt, nec interfecerunt, nec ceperunt, nec expo-
liaverunt, nec aliquid abstulerunt; sed omnibus pepercerunt , ct libere
permiserunt abire. 111 i autem reputabant se beatos, si tantum sine captione
et laesione recederc possent: exultavit itaque omnis civitas, atque laetata
est . . . Homines pestilentes fuerunt qui recesserunt de Padua; destru-
entes et dissipantes fuerunt hi qui de Padua recesserunt; structores verp
[1250] 203
fuerunt hi qui eam noviter intraverunt . . . Et quia in octava beati
Antonii civitatem ceperunt et hanc victoriam habuerunt, hinc est quod
in octava ejus majus festum faciunt paduani, quam primitivo die. Ideo
congruit huic loco, quod in fine Hester: Hunc enim dicm, et cetera
usque ad finem libri, quae omnia ad istam materiam pertinent. Verum-
tamen non ita cantant bononienses, qui sunt ex parte Ecclesiae, qui no-
lunt istum Sanctum audirc in Bononia nominari, pro eo quod anno Do-
mini mcclxxv. in festo suo fuerunt a bononiensibus extrinsecis, qui Lam-
hertatii nuncupantur, et faventinis et liviensibus apud pontem sancti
Proculi in bello prostrati, mortui, fugati et capti ct carceribus mancipati.
Praecedenti vero anno, scilicet mcclxxiv., ipsi bononienses Lambertatii a
parte Ecclesiae de Bononia fuerant expulsi prima die junii; cum bellum
intestinum prius ad invicem habuissent . . . Porro legatus, quamvis antea
fuerit famosus et nominatus, post captionem vero civitatis Paduae longe
famosior habebatur. Hic in Alamannia antiquo tempore fuit legatus, oc-
casione langravii, qui post depositionem Friderici factus fuerat Imperator.
[Cujus legationis tempore erant in Alamannia tres provinciae, in quibus
erant aliqui sollemnes fratres qui, disciplinam ordinis contemnentes , no-
lebant obedire ministris. Cumque venirent ad consulendum legatum, ca-
piebat eos et tradebat in manibus ministrorum, ut in eis et de eis judi-
cium et justitiam exercerent, sccundum quod statuta ordinis requirebant].
Factum est autem ut langravius moreretur. Iste vero , cum esset in alia
civitate, audita morte langravii, timens Conradum filium Friderici, qui
Alemanniam faciebat optime custodiri, praecepit uni de familia sua ut
per plures dies cameram ncmini aperiret, quia fugere disponebat ne
penitus caperetur; et, mutato habitu, et assumpto solummodo uno socio,
occulte et latenter venit ad locum fratrum Minorum, et, vocato guardiano
seorsum, dixit ei: cognoscis me? Cui ilie respondit: minime. Cui lega-
tus: ego bene cognosco te: praecipio tibi per obedientiam ut ea , quae
dixero tibi, remaneant tn te ipso, et nemini debeas revelare quousquc
revelandi licentiam tibi dabo, et quod tu non loquaris alicui nisi coram
me, et non in theotonico tuo, sed semper latinis verbis. Langravius
mortuus est, et ego sum legatus: dabis crgo mihi ct socio meo habitum
ordinis, ct sine mora fugabis me, et perduces ad locum sccurum, ne
capiar a Conrado. Quid plura? obedienter et gratanter facta fucrunt omnia
ista. Cumquc vellet eos extra civitatem perducere, invenit portam unam
204 [1250]
clausam; similiter secundam et tertiam : sed per tertiam, per vadum quod
erat subtus portam, viderunt quemdam magnum canem exterius exeun-
tem, et visum est eis eodem modo posse eos exire; quod cum attem-
ptassent, propter grossitiem legatus exire non poterat; at guardianus posuit
pedem super nates ipsius et calcavit comprimendo ad terram , et ita exivit.
Cumque omnes quatuor fuissent egressi, arripuerunt iter, et pervenerunt
illa die ad prandium ad quamdam civitatem, in qua erat conventus lx.
fratrum Minorum; a quibus cum interrogaretur iste guardianus , quinam
essent isti fratres quos secum ducebat, respondebat: magni lombardi sunt:
amore Dei ostendite caritatem et curialitatem , et faciatis eis servitium et
vobis honorem; nam honor non est ejus tantum cui impenditur, sed
potius impendentis, et ille vere censendus est curialis qui libenter et
hilariter, sine spe retributionis, suum servitium incognitis elargitur. Venit
igitur guardianus domus illius cum decem fratribus de conventu , et co-
medit cum eis in forestaria cum maxima familiaritate et consolatione ,
de talibus hospitibus plurimum consolatus. Cum autem cognosceret lega-
tus quod in loco securo esset et quod omnia pericula evasisset, dedit
licentiam guardiano socio qui duxerat eum, fmito jam prandio, quod eum
manifestaret. Tunc dixit fratribus guardianus ille forensis, qui comes iti-
neris fucrat: noveritis, karissimi, quod iste frater, cum quo comedistis,
est domini Papae legatus; et ideo duxi eum ad vos, quia langravius
mortuus est, et Conradum hic penitus non timemus: socius etiam, qui
venit mecum, usque ad horam hanc, ignoravit haec omnia. Audientes
fratres talia, coeperunt tremere, sicut juncus cum ab aqua concutitur;
quibus legatus dixit: nolite timere, fratres; cognovi vos, quia dilectio-
nem Dei habetis in vobis; sedulo ministrastis nobis; ostendistis caritatem
et curialitatem et familiaritatem; retribuat vobis Dominus; amicus eram
ordinis beati Francisci, et amicus ero omnibus diebus vitae meae. Re-
vera ita fuit. Nam ecclesiam sancti Petri Majoris de Ravenna fratribus
Minoribus dedit: omnem gratiam concedebat nobis, quam petebamus ab
eo, praedicandi, confessiones audiendi, et absolvendi de omnibus casibus
qui pertinebant ad ipsum. Familiam habebat terribilem et ferocem; et
omnes reverebantur fratres Minores sicut apostolos Christi, cognoscentes
quod dominus eorum intime diligeret nos: erant enim bene xl. homines
armati, quos semper secum ducebat ut essent capitis sui custodes et
totius personae ; et timebant eum sicut diabolum. Nam Icilinus de .
[4250] 205
Romano parum plus timebatur. Dabat enim suis maximas poenitentias.
Cum enim quadam die de Ravenna iret Argentam, quod est archiepisco-
pale castrum, quemdam de suis ligari fecit cum fune et demergi in a-
quam, et sic ligatum ad navem traxerunt per aquas vallivas, ac si esset
uno sturio: blitus cnim fueratsalem accipere. Alia vice quemdam alium
fecit ligari ad magnam perticara et juxta ignem volvi; cum autem illi de
familia ex quadam pietate et compassione ipsum deflerent, videndo cru-
dele spectaculum, dicebat eis: miseri, jam fletis? et sic praecipit eum
removeri ab igne. Verumtamen multas anxietates et calefactiones susti-
nuit. Amanatum vero quemdam, tuscum, gastaldum suum, conjecit in vin-
cula, et in carcere comederunt eum mures: imponebat enim ei quod
dissipasset bona sua. Multas alias crudelitates exercuit in his qui erant
de familia sua, ut se vindicaret, et illis poenitentiam daret, et aliis ti-
morem incuteret. Et ideo permisit eum Deus ab Icilino capi, cum adhuc
legatas existeret; qui diligenter eum custodiebat, et quocumque ibat, du-
cebat eum secum ut oMligentius custodiret Verumtamen honorifice ct re-
verenter eum tractabat, quamvis ei Paduam abstulisset. Sed Qui Manassen
de carcere liboravit et in regnum suum restituit, sic liberavit et istum
hoc modo. Quidam reginus nomine Gerardus de Campsoribus de Regio
extraxit eum de careere Icilini et per funem deposuit eum de solario ,
et sic evasit manus Icilini in nomine Domini. Ipse vero non immemor
beneficii hujus, sive potius tafis servitii, beneficitim rependit cidem, quia
fecit eum cardinalem Ravennae. Fratri etiam Enverardo brixiensi, ex or-
dine fratrum Praedicatorum, magno lectori dedit episcopatum Cesenae,
eo quod esset de familia sua et captus fuisset cum eo; qui frater Enve-
rardus, post mortem Icilini, evasit de carcere, quando omnes alii incar-
ccrati, quos ille maledictus Icilinus inclusos tenebat, liberati et extracti
ftierunt. Item iste archiepiscopus duos habebat ncpotes, scilicet Franci-
scum et Philippum; sed Philippus filius ejus erat, et erat xxv. aut xxx.
annorum, speciosus et formosus sicut alter Absalon; et diligebat eum
dominus Philippus archiepiscopus Ravennae et legatus romanae curiae,
sicut animam suam . . . Quicumque igitur manus istorum duorum implere
volebat, poterat habere praebendam, aut quicquid ab archiepiscopo postu-
lasset: factique sunt divites ultra modum. Habuit etiam filiam speciosam,
quam domino Jacobo de Bernardo voluit dare uxorem, sed noluit eam
accipere, tum quia non erat legitime nata, tum quia nolebat habere do
200 [1250J
tem ex ecclesiasticis bonis, tunc etiam quia disponebal effict frater Minor
et in ordine beati Francisci mori, sicut et factum esL Item iste archi-
episcopus interdum erat ita melancholicus et tristis et furiosus et filius
Belial, quod nemo poterat ei loqui. Mihi vero semper fuerat benivolus
et familiaris et curialis et liberalis: nam reltquias beati Helysei, de quo
legitur in libris Regum , dedit mihi , quae erant in civitate quoudam Cae-
sareae juxta Ravennam, in monasterio sancti Laurentti, in arca saxea,
in capella regali; et portavi ossa illa principalia et majora, et posui in
mnjori altari fratrum Minorum de Parma, et sunt ibi usque in hodier-
num diem cum tali epytaphio, praeter illud. quod prius de plumbo po-
suerant :

Hic virtute Dei patris ossa manent Helysei,


Quae Salimbene detulit ossa bene.

Caput vero Helysei habere non potui, quia Heremitani sine Iicentia abstu-
lerant et asportaverant illud. Ipse vcro archiepiscopus plus curabat de
guerris, quam de Sanctorum reliquiis. Quodam tempore, cum esset lega-
tus, venit Faventiam, et ego habitabam ibi; et quia oportebat eum in-
trare monasterium ordinis sanctae Clarae, eo quod abbatissa illa diu vellet
loqui cum eo, misit pro fratribus ut eum associarent et causa honesta-
tis et causa honoris sui. Super omnes enim homines de mundo diligebat
honores, ut judicavi de eo, et super omnes homines de mundo scivit
dominari et baronizare, ut audivi ab aliis, et ut etiam mihi similiter vi-
sum fuit. Fuimus ergo decem fratres qui associavimus ipsum; et, post-
quam fuimus calefacti (erat enim dies sabbati mensis januarii in festo
sancti Tymothei in mane), paravit se vestimentis sacerdotalibus ut decen-
ter et honeste monasterium ingrederetur. Cumque camisiam indueret et
nimis stricta esset in manicis, turbabatur; cui dixit faventinus episcopus:
mihi stricta non est, quia bene induo eam. Cui archiepiscopus dixit :
quomodo? est tua ista camisia? Mea est, dixit episcopus. Et mea ubi est?
dixit archiepiscopus ; et inventum est quod unus de famulis portaverat
eam Ravennam. Et ait archiepiscopus: in veritate multum miror de pa-
ticntia mea; tamen sibi poenitentiam dabo, quia hic dare non possum
eo quod absens sit: quod enim differtur, non aufertur. Et dixi archiepi-
scopo: patientiam habetote, pater; quia patientia opus perfectum habet,
[1250] 207
et Sapiens in Prov. dicit , xxv. : Patientia lenietur princeps , et lingua
mollis confringet duritiam. Tunc archiepiscopus dixit: et Sapiens in
Prov. dicit, xiii. : Qui parcit virgae odit filium suum ete. Videns ego
quod archiepiscopus penitus disponebat punire peccantem, dixi: dimitta-
mus, pater, ista verba, et de alia materia dicamus: celebratis vos? Et
dixit: non; volo quod tu cantes missam. Et dixi sibi: obediam vobis et
missam cantabo. Tunc dixit archiepiscopus: vultis quod prophetem vobis
de Papa futuro? ( Vacabat enim papatus post mortem Papae Urbani quarti,
qui fuit trccensis). Et diximus: sic, pater; dicatis nobis quisnam futurus
sit Papa. Et dixit: Papa Gregorius nonus multum dilexit ordinem beati
Francisci; modo succedet Gregorius decimus, qui fratres Minores intime
diliget. (Credebat dicere de seipso, quia multum affectabat habere papa-
tum, et etiam sperabat, pro eo quod fratres Minores diligebat, et pro eo
quod ille toletanus magister nigromantiae praedixerat eum magnum in
Ecclesia Dei fore futurum, ct quia videbat quod magnus erat, et quod
aliquando cardinales discordes erant in electione papali, et quod aliquid
interdum dicebatur de eo ad istam materiam pertinens ). Tunc respondi
et dixi: pater, Domino concedente, vos eritis illc Gregork:s decimus; et
dilexistis nos, et adhuc amplius diligetis. Non tamen factum fuit ita ,
quia non successit tunc Gregorius decimus, sed Clemens quartus; nec
ipse archiepiscopus ravennas papatum habuit. Igitur, cum archiepiscopus ,
qui et legatus erat, supraposita verba dixisset, adjecit: isti sunt qui de-
bent monasterium introire, omnes fratres qui sunt hic: de meis vero
nullus ingrediatur, nisi episcopus faventinus et archidiaconus Ravennae
et Potestas istius terrae. Erat autem Potestas Faventiae dominus Lam-
bertinus de Samaritanis de Bononia, et erat filius sororis abbatissae fa-
ventinae; abbatissa autem erat de Faventia oriunda , et corda omnium
hominum, si volebat, verbis ct exeniis attrahebat ad se; nam dominum
Octavianum cardinalem ita habebat propitium et amicum, ut eam libenter
in suis petitionibus exaudiret. Cum autem pcrvenimus ad oslium eccle-
siae, invenimus ibi conversum cum thuribulo fumigante, et, incensato
legato, accepit thuribulum de manu ipsius et thurificavit quemlibet fra-
trem ecclesiam introeuntem, dicendo: de lincenso ali frati me'; de lincenso
ali frati mc'; de lincenso ali frati me'. Quod erat dicere: deincenso fra-
tribus meis. Post haec ivimus ad scalam, et ascendendo et postea d&-
scendendo et exeundo, apodiabat se super me, causa honoris et utilitatis;
208 [1250]
et ego sustentabam brachium dextrum ejus, et archidiaconus Ravennae,
sinistrum. Et ecclesia in solario erat; et totus conventus illarum domi-
narum numero septuaginta duarum congregatus ibidem; et, celebrata sol-
lemniter missa, et expeditis consiliis et negotiis omnibus, egressi de mo-
nasterio, invenimus ignem copiosum paratum. Et statim pulsabatur ad
nonam; et exulans se legatus, dixit: omnes vos invito ad prandendum
mecum. Credo quod bene dixit decies tusice Ioquendo: mo e' ve 'nvito,
e si ve renvito. Quod erat dicere: invito vos ad prandium, et iterum
reinvito. Verumtamen ita erant fratres illi timidi et verecundi quod non
potui ducere mecum, nisi duos: alii iverunt ad domum fratrum ad come-
dendum. Quando autem perveni ad palatium episcopi, dixit mihi legatus:
hodie est dies sabbati, et episcopus et Potestas volunt comedere carnes;
dimittamus eos, et eamus ad salam palatii, quia abundanter ad mandu-
candum habebimus. Et tenuit me, et discumbere fecit juxta se ad men-
sam, et pluries dixit mihi quod multum habebat pro malo, quod non
feceram sibi honorem, ducendo mecum alios fratres, quos invitaverat
omnes; et non audebam sibi dicere quod noluissent venire, quia nimis
habuisset pro malo, sed dicebam sibi quod alia vice totum conventum
haberet. Multum enim gaudebat in honoribus sibi factis. Porro archidia-
conus associavit nos, et discubuit in depressa mensa seorsum: erat au-
tem amicus et notus meus, et misit mihi exenium. Iste archiepiscopus
ravennas dominus Philippus, de voluntate domini Papae Alexandri quarti,
pro eo quod rumores noviter de tartaris insonuerant, congregavit Con-
cilium apud Ravennam in ecclesia Ursiana, quae est archiepiscopalis ec-
clesia, omnium episcoporum suflraganeorum suorum, ut tractaret et ordi-
naret cum eis de christianorum utilitate, et quod ecclesiae eorum et
praebendae paratae essent in succursum christianitatis contra tartaros, si
dominus Papa mandaret; et quod interim rogarent Deum ut removeret
ab eis et a populo christiano omnes barbaras nationes. IJuic synodo in-
terluerunt presbyteri et archipresbyteri et canonici aliique clerici in ma-
xima multitudine: miserat etiam archiepiscopus omnibus guardianis ordi-
nis fratrum Minorum bononiensis provinciae, dicendo quod cum lecto-
ribus suis huic synodo interesse deberent. Et jam veniebant; sed frater
Bonagratia, qui erat minister, noluit quod aliquis iret; nisi frater Aldeo-
randus de oppido Flaniani, qui jam minister Bononiae fuerat, et lectoj
Mutinae tunc temporis erat, quem etiam usque Ferrariam associavi; et
[1250] 209
frater Clarus de Florentia et frater Manfredus de Terdona essent cum
eo, qui ambo magni clerici erant, magnique doctores. Frater vero Dona-
gratia, quamvis esset minister, noluit illo ire; sed omnem suam aucto-
ritatem fratri Aldeurando concessit. Tunc insurrexerunt clerici congregati
contra fratres Minores et Praedicatores , dicentes, quod ipsi non praedi-
cant decimas; quod audiunt confessiones quas ipsi audire deberent; et
quod sibi commissos ad sepulturam recipiunt, cum decedunt; et quod
officium praedicationis exercent, quod ipsi exercere deberent; et quod
omnia ista quatuor, quibus privantur, impediunt eos ne possint dare
pecuniam. Tunc surrexit dominus Opizo de Sancto Vitale parmensis epi-
scopus et nepos quondam domini Papae Innocentii quarti bonae memo-
riae, et optime fratres Minores et Praedicatores defendit, dicendo quod
illa quae objecta contra istos duos ordines erant, et de quibus clerici
causabantur, nullum eis impedimentum praestabant, sed potius adjumen-
tum ut sua liberius possiderent. Multisque rationibus clericos confutavit ,
et fratres Minores et Praedicatores optime defensavit, usque adeo quod
factus est eis exosus, ct, sicut reputabant, pessimus inimicus. Videns vero
archiepiscopus quod fratres Minores et Praedicatores , propter quatuor
praedicta, multos mordaces haberent, coepit instantissime eos defendere,
dicens: miseri et insani, fton congregavi vos ut contra istos duos ordi-
nes insurgatis, qui dati sunt a Deo Ecclesiae in adjutorium vestrum et
in salutem populi christiani et omnium salvandorum; sed congregavi vos
ut de facto tartarorum aliquid ordinemus, sicut mihi et aliis metropoli-
tanis dominus Papa mandavit. Audiens autem quod adhuc mussitarent,
provocatus ad iram, assumpsit parabolam suam et dixit: miseri et insani,
cui committam confessiones saecularium personarum , si fratres Minores
et Praedicatores non audiunt eas? . . . Committam crgo presbytero Ge-
rardo, qui est hic, quod confessiones audiat mulierum, cum constet mihi
quod totam domum filiabus et filiis plenam habeat? et utinam presbyter
Gerardus solus esset, et in consimili negotio socios non haberet . . .
Cum auiom archiepiscopus talia divulgasset, erubescebant omnes qui in
talibus se culpabiles cognoscebant . . . In diebus illis habitabam in Mu-
tina; et, egressus de Mutina, ibam versus Bononiam, et ecce tres archi-
presbyteri mei familiares et amici, qui a praedicto Concilio redibant, oc-
currerunt mihi; ct erat unus illorum archipresbyter Campigalianni; alter
frater fratris Bonifacii de Guidonibus, magnus decretista, qui erat archi-
Monumenta historica. Vol. III. 27
210 [1250]
presbyter Citanovae; tertius dominus Hugolinus archiprcsbyter plebis dc
Treblo, qui in alpibus est, ubi aliquando fui cum eo. Et iuterrogavi eos
quarc factum fuerat Concilium, a quo veniebaut, et quaenam erant illa,
quae tractata crant ibidem, si dicere poterant; et respondentes dixerunt
mihi: Concilium factum fuit occasione tartarorum, et ordinatum quod,
si necesse fuerit, nos clerici, qui habemus praebendas, demus succur-
sum romanae Ecclesiae pro communi bono christianitatis contra mali-
tiam tartarorum: et tunc multi insurrexerunt de nobis contra fratres Mi-
nores ct Praedicatores , et conquesti sunt de vobis, et imposuerunt vobis
quod quatuor maledictiones facitis nobis, quas nullomodo patienter pos-
sumus sustinere; et non habuimus audientiam, nec fuit nobis in aliquo
satisfactum, sed convitia et opprobria dixerunt contra nos metropolitanus
nostcr et parmensis episcopus ob vestri defensionem; quapropter roga-
mus vos ut veniatis ad nos, quando visum vobis fuerit, et poteritis, ut
de illis quatuor ad invicem conferamus, et, disputando et conferendo,
cognoscamus horum quatuor veritatem. Quibus respondi et dixi: exau-
diam vos libenter. Cum autem fuimus simul, dixerunt mihi: conqueri-
mur de vobis duobus ordinibus, et omnes clcrici et praebendati nobi-
scum, quod quatuor nobis infertis incommoda quae gravia reputamus:
primum est de decimis, de quibus deberetis frequenter in vestris prae-
dicationibus diccre, quod layci saeculares eas nobis persolverent diligen-
ter, praesertim cum ex praecepto divino hoc facere teneantur; secundum
est de sepulturis, quia vultis sepelire mortuos nostros, qui nobis, dum
viverent, fucrant obligati, et sic per hoc nostrae ecclesiae multis bonis
temporalibus defraudantur; tertium est quia confessiones subditorum no-
strorum, nobis nolentibus et dolentibus, audire praesumitis ; quartum et
ultimum est, quia praedicationis officium vobis totaliter usurpastis, ita
quod populus nos de cetero audire contemnit. Tunc respondi et dixi :
non sumus positi ad decimas praedieandas , sed vos, qui eas habere et
possidere debetis, poteritis populo, qui eas vobis solvere debet, ad me-
moriam revocare; nec vidctur conveniens quod, quando debemus prae-
dicare de Apostolo aliquo , seu de alio magno Sancto, dimittamus prae-
dicationem festivitatis ut de decimis prosequamur: immo miramur valde
de vobis, et habemus pro malo quod tales angarias nobis vultis impo-
nere. Simili modo possetis dicere et de nobis conqueri, quare non meti-
mur et trituramus segetes vestras , , . Simili modo saecularia negotia
[1250] 211
sunt a contemptibilibus pertractanda. Nos vero majora intendimus prae-
dicare, et etiam interdum quando dicimus de restitutione male ablato-
rum, de decimis praedicamus; non tamen semper tenemur in qualibet
praedicatione de decimis interserere, quia omnino inconveniens videretur,
et populus audire contemneret. Tunc enim de nobis possetis rationabi-
liter conqueri , si dogmatizaremus quod non essent decimae persolvendae ,
quod nunquam ex nobis aliquis fecit, praescrtim cum per Malachiam iu.
expresse Dominus dicat: In decimis et in primitiis etc. Cum igitur

considero quali fine et intentione Deus dixit : Inferte omnem decimam


in horreum meum, scilicet ut sit cibus in domo mea; et in domo
multorum praebendatorum sit in tanta abundantia cibus, quod tantum
habent de terra, quantum viginti paria boum eam cultivare non possent,
non video quali conscientia quod eis decimae dentur audeant praedicare;
praesertim cum libentius dent ecclesiasticas divitias propinquis divitibus, -
amasiis, concubinis atque focariis, quam pauperibus Christi. Nam per
totum annum, cum pro eleemosyna vado, nec unicum panem in domo
talium possum habere: ipsi vero potius congregationi hystrionum, sive
joculatorum, se affabiles faciunt.*Ad secundum capitulum veniamus, quod
est de sepulturis, de quo dicimus quod a romanis Pontificibus, non sine
causa, cuilibet est concessum, ut sibi, ubi vult, quilibet eligat sepultu-
ram . . . De justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora
assumuntur . . . Utrum contra voluntatem proprii sacerdotis , liceat con-
fiteri alii discretiori , an teneatur confiteri proprio sacerdoti . . . Quod in
quinque casibus habetur liceutia pro obtenta . . . Nota quod fratres Mi-
nores habuerunt privilegium a Papa Gregorio nono, quod possent con-
fessiones audire. Frater Bonaventura generalis minister interrogavit Papam
Alexandrum quartum, utrum placeret ei, quod fratres Minores confessio-
nes audirent; et ipse dixit ei: immo volo penitus quod ipsi audiant, et
dicam tibi horribile exemplum et trufatorium. [Narratio trufatoria, sed
vera, quam retulit Papa Alexander quartus fratri Bonaventurae generali
ministro ordinis fratrum Minorum, de quodam sacerdote sollicitante . . .]
Alia narratio dolorosa. Cognovi quemdam fratrem Humilem de Mediolano,
qui fuit custos parmensis custodiae. Hic, dum habitaret in loco fratrum
Minorum de Fanano, tempore quadragesimali instabat praedicationibus ,
et confessionibus audiendis; quod audientes illi de alpibus, horcrines et
mulieres, miserunt rogando, ut amore Dei, pro salute animarum suarura,
212 [1250]
dignaretur ad eos accedere, quia volebant confiteri cum eo; et, assumpto
socio, ivit ad eos, et multis diebus praedicavit et confessiones audivit,
et multa bona fecit, consilia salubria eis dando. Quadam autem die venit
ad eum quaedam mulier volens confiteri . . . Absolvit eam frater, et
dixit ei: quid sibi vult cultellus iste quem habes in manu, et ad quid
tempore isto et hora deservit? Et dixit ei: pater, in veritate cogitabam
me gladio occidere, et in desperatione mea mori, si invitavissetis me de
peccato, sicut fecerunt alii saccrdotes . . . Recte fecit Papa Martinus
quartus, qui dedit ordini fratrum Minorum privilegium optimum, per
quod possunt libere praedicare et confessiones audire; non obstante quod
in eorum regula dicebatur, scilicet quod fratres non praedicent in episco-
patu alicujus episcopi, cum ab eo illis fuerit contradictum. Agitur nunc
annus mcclxxxiv. in vigilia beati Johannis Baptistae, cum scribimus ista ;
tunc autem, cum loquebamur cum archipresbyteris illis, eramus sub Papa
Alexandro quarto bonae memoriae. Ad quartum quod objiciunt sacerdo-
tes, quod officium praedicationis usurpavimus nobis, cum ipsi hoc facere
teneantur in praelationibus constituti respondentes , dicimus,
quod revera hoc facere tenebantur, quando non erant meliores cis, qiri
praedicarent; sed quia ipsi fecerunt se indignos propter malam vitam
quam habent, et propter scientiam quam non habent, ideo meliores eis
Dominus introduxit . . . Tales sunt sacerdotes et clerici nostri temporis ;
ct nolunt quod fratres Minores et Praedicatores vivant, quae est crude-
litas magna: nolunt enim quod ctiam de eleemosynis, quae cum magno
labore et erubescentia mendicando acquirimus, vivere valeamus. Et tamen
multi sunt in ordine fratrum Minorum et Praedicatorum, qui, si essent
in saeculo, ita bene haberent praebendas sicut ipsi, et forte longe melius ;
quia ita nobiles et divites et potentes et litterati et sapientes fuerunt et
sunt sicut ipsi, et ita essent presbyteri, archipresbyteri et canonici et
archidiaconi, episcopi et archiepiscopi et forte patriarchae, cardinales et
Papae, sicut ipsi. Et ideo deberent recognoscere quod omnia ista dimi-
simus eis, et imus mendicando unde vivamus de die in diem, nec habe-
raus cellaria vinaria, nec horrea frumenti, quibus abundant ipsi; et ni-
hilominus labores eorum facimus praedicando, et adhaec amara audimus;
et ipsi dormiunt in lectis eburneis, et nihil compatiuntur fratribus quos,
quantum ad ista temporalia, in maxima miseria vident . . . Sacerdotes
et clerici saeculares conquesti sunt domino Papae Innocentio quarto , quod
[1250] 215
fion poterant habere oblationes in missis, quia ita bene isti duo ordines
celebrant missas suas, quod tolus populus vadit ad eos; quapropter pe-
timus de eis justitiam nobis fieri. Quibus Papa respondit: cum aliqui
celebrent summo diluculo, aliqui in media tertia, aliqui post tertiam jam
eantatam, non video qua hora isti possint dicere missas suas , si audio
vocem vestram; quia post prandium celebrare non debenl, neque post
nonam, neque quando debent dicere officium vespertinum, ct ideo au-
diendi non estis. Verumtamen Papa volens satisfacere clericis, qui nimis
eum de hoc negotio sollicitabant, et quia fratres Minores postea sperabat
absolvere, contra ambos ordines dedit litteras, ut saltem diebus sollemni-
bus a mane usque post tertiam ecclesiarum januas minime aperirent , ne
sacerdotes, parochiales et matrices ecclesiae oblationibus fraudarentur.
Cum autem frater Johannes de Parma generalis minister misisset ad eum
fratrem Hugonem Zapoldum de Placentia , qui erat bonus physicus et le-
ctor in theologia in ordine fratrum Minorum , et morabatur cum nepote
Papae domino Octobono, qui fuit postea et ipse Papa Adrianus tertius,
ut rogaret Papam, quod amore Dei et beati Francisci et etiam pro honore
et bono suo, totiusque populi christiani salute litteras illas destrueret,
non exaudivit eum . . . et ita erat gravatus ad mortem Papa Innocentius
quartus; et erant ibi duo fratres Minores theotonici, qui dixerunt Papae:
certe, domine Papa, nos stetimus in terra ista multis mensibus volentes
vobis loqui, et vobiscum nostra negotia ordinare; sed ostiarii vestri nos
non permittebant intrare, ut faciem vestram videre possemus: modo non
curant de custodia vestra quia amplius a vobis nihil habere expectant.
Verumtamen nos lavabimus corpus vestrum . . . Post paucos vero dies
factus est Papa Alexander quartus, qui fuerat fratrum Minorum cardi-
nalis protector, gubernator et corrector ; et statim destruxit litteras illas.
Verumtamen magister Guillielminus de Gatadhego quidam parmensis, qui
sub Innocentio Papa quarto vicecancellarius fuit, non transivit impuni-
tus, quia instigator et sollicitator istorum malorum fuerat, et religiosos
non diligebat. Cumque infirmum faceret se portari, sperans quod nativus
aer corpori suo sanitatem conferret, obiit in civitate Assisii, et fuit se-
pultus in loco beati Francisci. Cum igitur haec omnia perorassem coram
archipresbyteris amicis meis, admirati sunt, et dixerunt: nunquam audi-
vimus talia: Beati sunt qui te audierunt, et in amicitia tua decorati
sunt, Ecclesiasticus xlviii. ; amici eramus et adhuc erimus magis amici ;
214 [1250]
comedi igitur et praedicavi pluries in plebe istorum cujuslibet, et habui
eos magnos amicos. Factum est autem post multos annos , cum habitarem
in conventu Faventiae, quod dominus Matthaeus de Pio episcopus Muti-
nae, amicus meus, expulsus de Mutina, venit Faventiam, et habitabat
in loco fratrum Minorum modo Faventiae, modo Furlivii, modo Uaven-
nae, transeundo hospes de domo in domum; et archipresbyter Campi-
gajani, alius meus amicus, qui fuit unus de tribus de quibus superius
dixi, erat cum eo, quia attinebat episcopo; et dixerunt mihi: frater Sa-
limbene, propter partem Imperii expulsi sumus de domibus nostris, sicut
vos scitis, et imus vagabundi per mundum; et recordamur verborum
vestrorum, et peccata nostra prohibuerunt bonum. Illo tempore antequam
Faventia in manus furliviensium traderetur, cum habitarem ibi, et tran-
sirem per hortum die quadam, cogitando de Domino, vocavit me quidam
saecularis ferrariensis, qui dicebatur Matulinus, et erat maximus prolo-
cutor, et cantionum atque serventesiorum inventor, et religiosorum obser-
vator, simulque detractor. Sedebat enim cum duobus fratribus sub qua-
dam ficulnea, faciens fratribus quaestiones. Dixitque mihi: domine frater,
venite huc et sedete nobiscum. Cumque sedissem, dixit mihi: feceram
quaestiones meas istis fratribus, sed de responsione excusant se, et di-
eunt quod dicam vobis verba mea, quia vos estis paratus ad responden-
dum ad omnia; quapropter rogo vos ut mihi satisfaciatis pro vestra cle-
mentia. Cui dixi: dicatis secure quicquid vultis. Et dixit: noveritis quod
vos fratres Minores et Praedicatores estis in odium et in scaudalum cle-
ricorum et saecularium sacerdotum: altera die comedebam cum episcopo
furliviensi, et erant ibi multi clerici ct sacerdotes cum eo pariter come-
dentes; et multa mala dicebant de vobis, quae notavi diligenter ut sci-
rem vobis referre, ad cognoscendum si de illatis injuriis, quas injustas
dicunt, scitis vos excusare, nec ne: primum . . . ; quintum, quia cum
vestris conventualibus missis ita impeditis eos diebus sollemnibus, quod
oblationes habere non possunt; sextum, quod vos estis magni doniatores,
idest libenter loquimini cum dominabus, et eas aspicitis, quod est contra
Scripturam. Tunc respondi et dixi: vultis plus dicere? Etait: bene suf-
(iciunt modo ista. Tua vitia, non ahena attende. Haec verba pro te, Matu-
Jine, sunt dicta. De liviensi autem episcopo, noveris quod religiosos non
(diligit, et ideo per consequens nec ipse a Deo diligitur. Sic satisfeci
Maluliwo de injuste nobis illatis; et accepit satisfactionem , et factus est
[1250] <M5
mihi grandis amicus et intimus atquc fidelis. Ad sccundum, quod est
de sepulturis, dicimus quod Iongo temporc ante nos fratres Praedicatores
receperunt sepulturas, quas ita bene poteramus rccipere sicut ipsi; sed
abstinebamus amore clericorum , volentes pacem habere cum eis . . .
Hactenus enim damnificati sumus, et rusticitatem maximam fecimus,
quam modo cognOscimus , recusando sanctam Elisabeth, quae fuit filia
regis Hungariae, et recusando comitem Provinciae, qui fuit pater reginac
Franciae et reginae Angliae, et in loco fratrum Minorum de Aquis, ubi
jam habitavi, sepeliri volebat, et fuerat maximus noster amicus. Si quis
modo vellet de illa materia dyalogum facere ( sicut fecit beatus Gregorius
de sacerdotibus temporis sui) potius faeces inveniret, quam sanctos viros,
quibusdam viris religiosis exceptis . . . Inveni quosdam sacerdotes dantes
ad usuram et facientes peculium ut dent spuriis suis; item inveni aliquos
tenentes tabernam cum signo circuli, vinumque vendentes . . . missalia,
paramenta et corporalia habent indecentia, grossa, nigra et maculata;
calices stagneos, rubiginosos et parvos; vinum pro missa aut agreste,
aut acetosum; hostia parva est ad conficiendum usquc adeo, quod vix
extra digitos valeat apparere, nec est orbiculata, sed quadrata, et tota
ex muscarum stercoribus maculata. Multae mulieres habent meliores liga-
turas subtellarium, quam multi sacerdotes habeant cingulum, stolam et
manipulum, ut vidi oculis meis. Quadam die, dum quidam frater Minor
in ecclesia cujusdam sacerdotis in quodam festo celebrare deberet, opor-
tuit eum habere corrigiam focariae sacerdotis cum multis clavibus ibi
ligatis; et dum volvebat se frater, quem bene cognovi, ad dicendum
Dominus vobiscum, populus rumores clavium audiebat . . . Ad quod
etiam dicimus , quod nos tenemur ex regula nostra facere officium secun-
dum ordinem sanctae romanac Ecclesiae, nec oblationes in missis reci-
pimus; et detur quod nullus saecularis veniret ad missas nostras, nihi-
lominus eas sollemniter cantaremus. Ad sextum nobis malitiose impositum,
scilicet quod sumus doniatores, idest quod libenter mulieres videmus
et loquimur dominabus, et in familiari colloquio sumus cum eis, dici-
mus quod verba illorum sunt ista , qui ponunt maculam in electis , idest
joculatorum et hystrionum ct illorum qui milites de curia appellantur,
qui credunt se ex hoc de suis lasciviis et vanitatibus excusationem ha-
bere, si alios infamaverint. Tunc respondit Matulinus et dixit: in veritate
dico vobis, frater Salimbene, quod verba sunt liviensis episcopi, et non
21*6 [1250]
hystrionum ... Nos, et Praedicatores , sumus paupcres mendicantes,
quos oportet de eleemosynis vivere, et inter alias personas quae nobis
bene faciunt, mulieres sunt quia misericordiores sunt; et ideo, quando
mittunt pro nobis, oportet nos ire ad eas, vel pro infirmis suis, vel pro
alia quacumque tribulatione quam habent . . . Nec altercamur cum aliqua
muliere in vino, quia, secundum constitutionem nostram, in civitatibus
bibere non audemus, nisi cum praelatis et personis religiosis et dominis
terrarum . . . Ego autem cognovi talem episcopum . . . et erat senex
et inveteratus dierum malorum; et post paucos dies quadam noctc fuit
sufibcatus a quodam qui attinebat eidem, ct totum thesaurum suum, quem
reperit, asportavit: et istius episcopi interfui sepulturae. [Ipse fuit faven-
tinus episcopus, cui successit quidam juvenis de ordine fratrum Praedi-
catorum qui Paduae erat in studio; qui, cum venisset Faventiam, statim
consecrationem obtinuit, et fecit largas expensas tam religiosis, quam
concivibus suis saecularibus. Erat enim faventinus, et omnibus, qui vo-
lucrunt, dedit comedere: habebat eniin thesaurum praecedentis episcopi
in domo fratrum suorum; et erat ex parte domini Alberghetti, et quasi
violenter et symoniace factus fuit, et prece et pretio ct mediantibus minis:
quae omnia fuerunt causa destructionis Faventiae, quia ex hoc, inyidia
et pdio provocata altera pars, scilicet filii domini Alkarisii cum sequa-
cibus suis, fecerunt venire livienses, et expulerunt de civitate partem
contrariam sibi. Episcopus vero ivit Bagnacavallum et clausus de nocte
morabatur in campanili plebis illius propter timores nocturnos, quia pelli
suae timebat; et paucis diebus postea supervixit, et factus fuit alter epi-
scopus]. Cognovi etiam quemdam canonicum, quem diabolus strangula-
vit, et fuit sepultus in sterquilinio juxta porcos. Hunc pluries invenerunt
in lecto suo cum quadam nobili muliere, quam amasiam retinebat, fra-
tres Minores quando summo diluculo ibant ad eum ad aliquid inquircn-
dum. Erat enim jurisperitus. [Iste fuit Johannes de Bondeno ferrariensis,
qui x. annis stetit in ordine fratrum Praedicatorum ct postea apostata-
vit, et intravit ordinem Canonicorum sancti Frigdiani de Luca, ct cum
cis fuit aliquibus annis; postea, inde egressus, factus est canonicus fer-
rariensis in matrice ecclesia. Cum autem habitavit in ecclesia sancti Alexii
et ibi quamdam dominam nobilem pauperem paduanam, ab Icilino ex-
pulsam, retineret amasiam, inventus fuit in lecto a diabolo, sine confes-
sione et viatico, suffocatus. Erat autem ecclesia sancti Alexii irt vicinia ,
[1250] 217
in qua antiquitus dominus Guillielmus de Markesella habebat palatia sual.
Cum igitur haec omnia perorassem, dixit Matulinus: optime solvistis
quaestiones meas; amodo habeo vos et Praedicatores excusatos; et ero
defensor vester contra sacerdotes et clericos, qui vos calumniari nitun-
tur: videtur enim mihi quod invidia ct malivolentia incitat eos adversus
vos. Dixi autem Matulino: quinque annis habitavi in civitate Ravennae;
nec unquam domum domini Marchi Michaelis intravi, qui est unus de
majoribus et nobilioribus et ditioribus civitatis illius; et dixit mihi: ego
centies intravi, et comedi cum eo; et ajo ad eum: quis ergo est major
doniator, tu vel ego? et dixit: video quod ego; ct conclusistis mihi , et
schaccum mihi induxistis, nec habeo amplius quid respondeam. Quid
plura? usque adeo Matulinus factus est meus amicus, ut semper inveni-
rem eum paratum ad servitia impendenda: sed nec ipse aliquid perdidit
inde, quia dedi sibi uxorem filiam cujusdam ferrariensis qui habitabat
Ravennae, ex qua habuit magnam dotem, adjuvantibus apud marchionem
domino Guidone de Polenta, et domino Adhegherio de Fontana. Confi-
tebatur enim mecum pater puellae in illa infirmitate de qua mortuus est,
et, ipso volente et consentiente, feci hoc totum, et dixit mihi pater
puellae: frater Salimbene, retribuat vobis Dominus, quia filia mea reman-
sissel in taberna post mortem meam, et forte facta fuisset meretrix, nisi
vos fuissetis, qui maritastis eam: jam laetus morior, ex quo constat
mihi quod filia mea bene est maritata. Jam nunc ad principalem mate-
riam redeamus. Igitur dominus Opizo parmensis episcopus clericos suos
multum tenebat sub baculo, et ordinem fratrum Minorum diligebat, et
pro eis contra mordaces pugnabat. Idem fecit dominus Phylippus archi-
episcopus ravennas; qui, cum multas pugnas fecisset et multas victorias
habuisset, factus jam senex et antiquus dierum, infirmatus est infirmi-
tate de qua mortuus est. Et, volens mori in terra sua, faciebat se por-
tari in quodam lecto ligneo a viginti hominibus, decem et decem suc-
cedentibus sibi, et cum fuit Imolae, voluit esse in loco fratrum Minorum ,
et ego tunc temporis habitabam ibi; et totum refectorium concessimus
sibi, et non fuit nobiscum nisi una die. Cum autem esset Pistorii, misit
pro fratre Thoma de Papia , qui erat notus et amicus suus ab antiquis
diebus, et confessus est secum, et ordinavit bene cum eo de salute ani-
mae suae; et sic quievit in pace, sepultus in ecclesia fratrum Minorum
de Pistorio. Fuit autem frater Thomas de Papia sanctus homo et bonus,
Monumenta historica. Vol. III. 28
218 [4250]
et magnus clericus , et lector in theologia Parmae et Bononiae et Fcr-
rariae multis annis: antiquus erat in ordine fratrum Minorum, sapiens
et discretus, ct vir boni et sani consilii: familiaris homo fuit, alacer,
humilis atque benignus et Deo devotus, et praedicator gratiosus atque
sollemnis: multis annis minister provincialis fuit in Tuscia: chronicam
magnam fecit, quia multum abundabat et erat prolixus; fecit etiam tra-
ctatum Sermonum; fecit similiter magnum opus in theologia et multum
diflusum, quod pro sui magnitudine Bovem appellavit: provinciam Tu-
sciae ad bonos mores reduxit: multum fuit amicus meus, quia multis
annis in conventu ferrariensi habitavi cum eo; cujus anima per miscri-
cordiam Dei requiescat in pace, amen. Porro dominus Phylippus archi-
episcopus ravennas, qui fuit legatus domini Papae, cum esset invilla,
quae appellatur Argenta, juxta Padum, et deambularet per palatium suum,
ibat cantando aliquod responsorium vel antiphonam ad laudem Virginis
gloriosae, ab angulo palatii ad alium angulum, et in quolibet tempore
aestivo bibebat, quia in quolibet palatii angulo enghestariam optimi et
praecipui vini habebat in frigidissima aqua. Fuit enim magnus potator,
et aquam in vino nolebat, propter quod ct tractatum Primatis, quem
fecit de non miscenda aqua vino, optime diligebat, quem forte in hoc
libro ponemus causa solatii ad notitiam aliquorum. Verumtamen scien-
dum est quod aqua valde utilis est in vino propter multa. Incipit tra-
ctatus Primatis de non miscenda aqua vino;

Denudata verilale ,
Succintaque brevitate
Ratione varia,
Dico quod non copulari
Debent , immo separari ,
Quae sunt adversaria ete.

Quodam tempore dominus Phylippus archiepiscopus Ravennae in villa


Argentae de voluntate sua ita morabatur clausus in palatio suo, occasione
marchionis Hestensis et marchionis Pelavicini, cum quibus in discordia
erat, quod ad se intrare neminem permittebat, exceptis familiaribus et
ministrantibus sibi paucis. Erat autem quidam pisanus magister in gram-
matica nomine Peregrinus. bonus homo et sanctus, qui cum archiepi
[1250] 219
scopo morabatur, et pueros in Argenta docebat: hic erat notus meus,
et omnes fratres Minores intime diligebat. Cumque ministraret mihi in
prandio in domo archiepiscopi inferius juxta Padum, quia noviter vene-
ram de Ravenna, dixi sibi: magister Pcregrine, libenter loquerer cum
archiepiscopo , si permitteret me intrare, quia dicerem sibi nova. Et dixit
mihi magister Peregrinus: dicatis mihi illos rumores, et ego referam
sibi, quia nullum nisi de familia patitur ad se ingredi. Tunc dixi sibi:
dominus Papa Urbanus quartus ultimum diem clausit. Cucurrit et retulit
archiepiscopo quae dixeram sibi: qui gavisus est, quia sperabat habere
papatum, tum quia legatus erat, et homo famosus et magni nominis,
et qui multum pro Ecclesia laboraverat, tum etiam quia in toletana urbe
magister negromantiae praedixerat sibi quod in Ecclesia magnus essct
futurus. Auditis ergo rumoribus de Papa defuncto, misit mihi exenium
de piscibus marinis et mediam turtam; ct dixit juvenis dapifer, exenii
portator: dominus meus mittit vobis de prandio suo, et mittit dicendo
si vere creditis quod mortuus sit Papa. Erant autem ibi tres vel qua-
tuor alii de familia, qui ad audiendum venerant. Tunc dixi: certissime
scio quod mortuus est, et vacat papatus. Quod cum retulissent domino
suo, misit mihi secundo exenium aliud, misit et tertio, semper de morte
romani Pontificis inquirendo; cumque in respondendo gravarer, dixi ar-
chiepiscopi nuntiis: vultis quod de ista materia paucis et breviter cxpe-
diam vos? Et dixerunt: ita, pater. Tunc dixi eis: in illa navi, quae est
in Pado, est quidam frater Minor infirmus, qui in quatuor diebus venit
Ravennam de curia, et interfuit sepulturae papali, et referet vobis omnia,
quae desideratis audire. Festinaverunt igitur et audiverunt ab eo, et ego
comedi in pace cum socio meo. Et cum pervenimus Ferrariam cum fratre
infirmo, tota civitas plena erat de morte romani Pontificis; quia quod
archiepiscopus a nobis habuerat, Ferrariam miserat, volens inde habere
honorem si primus videretur relator. Post hunc factus fuit legatus magi-
ster Martinus de Parma ad praedicandam crucem et ad ordinandum illos
qui crucem praedicarent, et homines crucesignarent in succursum Terrae
Sanctae. Hic fuit nutritus in casali illorum de Puzulesio de Parma. Hunc
Papa Innocentius quartus fecit episcopum mantuanum; et fuit curialis
homo, humilis, benignus et liberalis et largus: libenter dabat comedere
aliis curialiter et decenter, et erat magnus potator. Largas expensas fecit
Mantuae fratri Rigaldo et toti familiae suae, cum transisset per eum
'220 [1250]
eundo ad curiam; et misit ante eum senescalcum suum, volens sibi fa-
cere expensas usque Bononiam: scd frater Regaldus hoc non est passus,
quia dixit quod de medietate reddituum suorum poterat splendide vivere
et decenter cum tota familia sua, et aliam medietatem habebat super-
fluam. Et habebat lxxx. equitaturas in illo itinere et decentem familiam;
et cum comedit Ferrariae in civitate, tenuit secum ad comedendum qua-
tuor fratres Minores, qui iverant ad visitandum ipsum. Et habebat ante
se super mensa duas magnas concas argenteas, in quibus pro pauperi-
bus ponebantur cibaria; et portabat dapifer semper duo fercula de quo-
libet ciborum gencre secundum diversitates ciborum, et ponebat ante
fratrem Regaldum. Ule vero unum ferculum retinebat eibi, de quo eome-
debat; aliud vero pro pauperibus refundebat in concas; et sic faciebat
de qualibet appositione et diversitate ciborum. Erat autem frater Regal-
dus ex ordine fratrum Minorum et rotomagensis archiepiscopus, et unus
de majoribus clericis de mundo: magister cathedratus fuit Parisius , ct
multis annis legit theologiam in domo fratrum: optimus disputator fuit
et gratuitus sermocinator: opus fecit super sententias: amicus fuit Regis
Franciae sancti Lodoici, qui etiam laboravit pro eo ut archiepiscopatum
rotomagensem haberet: ordinem fratrum Praedicatorum multum dilexit,
sicut et ordinem fratrum Minorum, de quo erat et fuit eorum benefactor:
turpis erat in facie, sed gratiosus in moribus et operibus suis: nam san-
ctus homo fuit et Deo devotus, et bene finivit vitam suam; cujus anima
per miserieordiam Dei requiescat in pace. Fratrem germanum habuit in
ordine, pulcrum hominem et magnum clericum, qui dicebatur frater Adam
le Rigalde. Ambos pluries vidi et in diversis locis. Porro magister Mar-
tinus nationc parmensis, mantuanus episcopus et domini Papae legatus,
pro negotio sibi imposito venit Ravennam, et hospitatus est in monaste-
rio sancti Johannis Evangelistae, quod quondam Galla Placidia Impera-
trix fieri feeit; et cum habitarem Ravennae, ivi ad visitandum ipsum ,
quia amicus erat fratfis Guidonis Adae fratris mei, qui in ordine fratrum
Minorum vitam suam finivit. Cumque cum episcopo et legato starem ad
fenestram palatii , post multato praecedentem aliam sessionem, interroga-
vit me ubi esset locus fratruio Minorum; tunc ostendi sibi locum ubi
erat magna ecclesia et magnum campanile ad modum turris magnae, et
dixi sibi: illum locum dedit nobis Phylippus archiepiscopus Ravennae ,
quia nuiftum diligit ordinem fratrum Minorum et liberalis est nobis. Tunc
[i250] 221
dixit episcopus: benedicatur ipse, quia bene facit et sapientcr. Et addidit
cpiscopus: et creditis vos, frater Salimbene, quod nos episcopi possimus
salvari, qui sumus in tot laboribus et sollicitudinibus et anxietatibus oc-
casione subditorum et gregis nobis commissi, nisi vos religiosi, qui fa-
miliariter estis Deo conjuncti, adjuvetis nos cum cappis et caputiis vestris?
Tunc, volens confortare episcopum, dixi sibi: Sapiens ete. Igitur cum
baec omnia recitassem, dixit episcopus: retribuat vobis Dominus , frater
Salimbene, quia optime confortastis me . . . Post istum missus fuit in
Lombardiam alius legatus, quidam cardinalis, qui fuerat archiepiscopus
embronicensis, de quo quia superius dixi., hic tacendum videtur; hoc
excepto, quia cucn esset bonus cantor et fconus clericus, et placuisset
sibi alleluja beati Francisci, scilicet 0 Patriarcha pauperum, voluit
Iransformare sub eodem cantu ad honorem Virginis gloriosae , faciens
versum Aalem:

0 consolatrix pauperum,
Marm , tuis precibus
Auge tuorum numtrum
In charitate Chrisli;
Quos tu de mortis manibus
Per Filium humillimum,
Mater, eripuisti.

Itetn hic tomposait Summam, quae dicitur Copiosa. Post istum missus
fuit quidam capellanus legatus a domkio Papa, qui voluit habere milites
a qualibet civitate in adjutorium Regis Karoli contra Manfredum filium
Friderici: et bene dederunt sibi lombardi et romagnoli certam militum
quantitatem, qai habuerunt victoriara de Manfredo, pugnante Karulo et
exercitu gallico dimicante. Cum autem legatus ille pro militibus Faven-
tiam advenisset, congregavit fratres Minores et Praedicatores in camera
faventini episeopi, qui erat ibi cum canonicis suis; et ego similiter in-
terfui et audivi quae dixit: et paucis expedivdt nos, more gallieorum,
qui breviter dicunt, et non more cremonensium , qui multiloquio dele-
ctaatur. Vituperavit enim Manfredum, et coram nobis multipliciter diffa-
mavit: postea dixit quod exercitus gallicus celeriter veniebat; et verum
dixit., \}{ vidi oculis meis, in proxima tunc Christi Domini Nativitate:
222 [1250]
tertio dixit, quod negotium, pro quo ibant, cito cum victoria bonum
finem baberet. Et ita fuit, quamvis ex auditoribus trufatorie aliqui deri-
derent, dicentes: ver, ver, cum bon baton; idest cum bonis baculis
galliei babebunt victoriam. Post istum missus fuit quidam alius cappel-
lanus legatus in Lombardiam, qui valde bene scivit introduccre cremo-
nenses in Cremonam, qui ex parte Ecclesiae erant extra, et diu exula-
verant expulsi et vagabundi. Sagaciter ctiam expulit Bosium de Dovaria
et Pelavisinum, et abstulit eis Cremonae dominium quod diu tenuerant,
et multa mala fecerant. Intrantes vero cremonenses, qui erant ex parte
Ecclesiae, reddiderunt eis vicem pro vice, destruendo turres et domos
eorum et palatia, et occupando terras et possessiones eorum more lom-
bardico. Post istum missus fuit.legatus cardinalis Latinus quidam juvenis
et macilentinus , qui erat ex ordine fratrum Praedicatorum , quem Papa
INicolaus tertius fecerat cardinalem et legalum ob gratiam parentelae. Iste
legatus turbavit mulieres cum constitutionibus suis, in quibus ordinavit
quod mulieres longas caudas vestium non haberent, in quibus prius mul-
tum fuerant vitiosae. Ordinavit etiam quod quaelibet mulier velato capite
deberet incedere, specialiter autem dominas de Bononia gravissime per-
turbavit, auferens eis quoddam signum pompae et inanis gloriae, quod
portabant super scapulas ad mantellum , quod regolium vulgariter appel-
labant. Fuit post supradictos dominus Bernardus natione provincialis ,
romanae curiae cardinalis, et in Lombardia et Romagnola legatus. Hic
missus fuit a Papa Martino nn. Iste legatus misit fratrem Fattebonum,
guardianum fratrum Minorum civitatis Furlivii, Mantuam ad dominum
Pinamontem cum multis litteris suis, in quibus rogabat eum quod vi-
cinos et concives suos ad pacem reduceret, ut quietam vitam et pacili-
cam agere possent. Et dominus Pinamons curialiter recepit nuntios car-
dinalis, tum quia fratres Minores erant, tum quia a tanto domino mit-
tebantiir; et tamen erat statutum ab eo quod quicumque aliquam litteram
portaret in Mantuam decollari deberet. Et misit fratribus Minoribus ,
occasione nuntiorum istorum, unum plaustrum boni vini, et medietatem
unius mezenae porcinae; et unus de (Uiis suis misit fratribus magnam
et pulcherrimam turtam. et alia exenia multa. Beversi sunt itaque fra-
tres ad cardinalem , portantes litteras domini Pinamontis. Quid contincrent ,
Deus novit. Facta sunt autem haec circa festum omnium Sanctorum ,
anno Domini mcclxxxiii. ^Erat autem dominus Pinamons quidam civis
[1250] 22o
Mantuae, et usurpaverat sibi dominium civitatis suae, et expulcrat con-
cives suos, et occupaverat bona corum, et domos et turres destruxerat
illorum quos inimicos credebat. Et timebatur sicut diabolus; et erat homo
sencx et totus canus, et habebat filiorum maximam turbam: inter quos
crat unus frater Minor, qui dicebatur frater Phylippus, bonus homo et
honestus, et lector in theologia. Hic aliquando fuit haereticorum inqui-
sitor, et multos cepit et fugavit ct destruxit de terra quae dicebatur
Sermilion. Item dominus Pinamons solitus erat gloriari, quod in isto suo
dominio nunquam habucrat aliquod infortunium, sed omnia ad vota suc-
cesserant; quae erat stultitia magna, cum Sapiens ete. Item in poetria
novella sic habetur:

Si bene successit, non prima, sed ultima spectes.


A casu describe diem, non solis ab ortu.

Porro de legato supradicto adhuc dicemus, cum pervenerimus ad domi-


num Papam Martinum quartum, qui misit istum legatum in Romagno-
lam, in qua habenda expendit xiih. vicibus centum millia florinos aureos ;
et in solo castro Meldulae, quod v. mensibus fuit obsessum, expendit Papa
Martinus quartus ccc. millia librarum imperialium tempore istius legati.
Ilaec fuit decima omnium ecclcsiarum, quam faciebat colligi Papa Gre-
gorius decimus pro Terrae Sanctae succursu, quae taliter commutata fuit.
Isti suprapositi fuerunt xn. nobilissimi ecclesiastici principes et legati,
quos in Lombardiam et Romagnolam misit Ecclesia, non solum pro ani-
marum salute, verum etiam et contra draconis astutiam, Fridericum sci-
licet, qui cum suis prineipibus et sequacibus conabatur subvertere ec-
clesiasticam libertatem et corrumpere fidelium unitatem. Ideo aliquos
principes Friderici describendos putavi , ad notitiam praeteritorum haben-
dam. INam sicut dicit Daniel v.: Deus altissimus regnum, et magni-
ficentiam, gloriam et honorem dederat Friderico; et prbpter magnifi-
centiam, quam dederat ti, universi populi, tribus et linguae treme-
bant et metuebant eum ete. Ad litteram Fridericus Imperator quondam
nobiles de Regno Siciliae, Apuliae et Calabriae, Terraeque Laboris in-
terfecit atque delevit^ ct alios surrogavit. Isti sunt ergo prineipes, quos
habuit Fridericus, scilicet: comes Gualterius de Manupel; comes Thoma-
sius ,de Cerra.; omes Rizardus de Caserto; marchio Umborgo dominus
2<M [1250]
Bertoldus; marchio Lancea lombardus de Pedemontis (cujus soror vel
neptis mater fuit principis Manfredi, qui regnum occupavit post mortem
patris et Conradi fratris, et quem Karolus debellando oceidit et regnum
possedit); dominus Rizardus de Montenigro; dominus Marinus de Ebulo;
dominus Rizardus Filingeri; dominus Tbebaldus Franciscus; dominus
Petrus de Calabria mariscalcus; dominus Pandulfus de Taxanello; domi-
nus Petrus de Vinea (hic fuit litterarum Imperatoris dictator, quem
Imperator logothetam appellavit, et fuit valde magnus in curia Impera-
toris); judex Thaddaeus de Suessa; dominus Odovrandinus Cazaconte.
Habuit et multos alios per civitates Italiae, quos ponebat ad defenden-
dum Imperium, et ad confundendum ecclesiasticos viros. Quorum histo-
riam ponere multum dedignor . . . Et nota quod Imperator Fridericus
solitus erat dicere, quando aliquem sublimabat, si videbat quod honore
et divitiis abundaret: nunquam nutrivi porcum, de quo exungiam non
habuerim. Volebat dicere, quod postea expoliabat eum honore impenso
et divitiis quas habebat. Ad litteram ita erat: tanta erat avaritia ejus ,
quod radicem verbi inveniebat contra aliquem principem, quasi quod
proditor esset Imperii; et sic calumniabatur virum ct haereditatem ejus ,
quam postea occupabat, principe interempto. Sed nec ipse transivit im-
punis . . . Ad litteram de eo scriptum est: In pso quoque fmietur
Imperium, quia etsi successores sibi fuerint, imperiali tamen vocabulo
et romano fastigio privabuntur . Ista scriptura vera videtur. Nunc se-
cundum abbatem Joachym de diabolo dracone dicamus, de quo habetur
Apoc. xu. . . . Abbas Joachym, in libro Figurarum, ponit ista verba
subsequentia super capita draconis, de quo supra diximus: Prima per-
secutio . . . Quarta, saracenorum; tempus virginum; Machometh ; quar-
tum sigillum. Quinta, filiorum Babylonis in spiritu, non littera; Muthsel-
mutus; quintum sigillum. Sexta praesens est: Saladinus; sextum sigillum;
decem Reges sunt, et alius surget post illos, et ipse erit potentior prio-
ribus. Septima sequitur: tempus calamitatis et miseriae; hic septimus
Rex est, qui proprie dicitur antichristus, quamvis alius sit futurus post
eum, non minor eo in malitia, designatus in cauda . . . De exposi-
tione Aymonis super Isaiam, in fine vicesimi capituli . . . Manifestum
est quod respublica debet subesse romano Pontifici . . . < Item vitam
praelati et subditorum bene describit magister Phylippus cancellarius pa-
risiensis, sub metaphora membrorum corporis . . . Nunc ad Conradum
[1231] 225
filium Friderici Imperatoris quondam accedamus. Anno Domini mccl.
Conradus Rex filius Friderici, cujus mater fuit filia Regis Johannis, ut,
mortuo patre, Siciliae regnum susciperet, per mare in Apuliam perve-
nit; et, capta Neapoli , muros illius civitatis funditus destruxit. Sed cum
sequenti anno regni sui in Apulia infirmari coepisset, cristere, quod a
medicis judicabatur fieri ad salutem, veneno immisso, intulit sibi mor-
tem. Cumque portaretur Panormum ad sepeliendum, quia ibi est sepul-
tura Regum, et pervenisset ad messanam civitatem, messani cives ossa
ejus sparserunt in mare, in odium et vindictam patris, qui aliquando
destruxerat et occiderat majores et meliores civitatis illius in maxima
quantitate. Ipse etiam Conradus offenderat eos, et ideo finaliter ulti sunt.
Eodem anno in Dacia Henricus Rex danorum inclytus ab Abel fratre suo
juniore, ut regnaret pro eo, in mari suffocatur, qui parum honoris et
commodi ex hoc est assecutus: nam sequenti anno regni sui, cum fri-
xones subjugare voluisset, a frixonibus est occisus.
Anno Domini mccli. congregata est innumcrabilis multitudo pastorum
in Francia, et dicebant quod debebant transfretare ad interficiendum sa-
racenos, et Regem Franciae vindicandum; et multi de diversis civitati-
bus Franciae sequebantur eos, et nullus audebat eis resistere, sed dabant
eis victualia et quicquid volebant; unde et pastores deserebant greges
ut venirent ad istos. Dicebat enim ductor eorum sibi a Deo revelatum
fore, quod mare aperiri debebat, et ipse debebat ducere illam multitu-
dinem ad Regem Franciae ulciscendum. Et dicebam ego cum talia audie-
bam : Vae pastoribus , qui derelinquunt gregem suum. Llbi Rex Fran-
ciae cum francorum armata militia parum potuit, isti poterunt? Credidit
eis vulgus Franciae, ct contra religiosos, et maxime Praedicatores et
Minores, terribiliter insurgebat, eo quod ipsi praedicaverant crucem et
crucesignaverant homines ad transfretandum cum Rege, qui a saracenis
fuerat debellatus. Irascebantur ergo gallici, qui in Francia remanserant
tunc temporis, contra Christum, usque adeo ut nomen Christi, super omnia
nomina benedictum, blasphemare praesumerent. Nam petentibus illis die-
bus fratribus Minoribus et Praedicatoribus a gallicis elcemosynam pro
nomine Christi, stridebant dentibus super illos, et, illis videntibus, vo-
cato aliquo alio paupere, dabant ei denarios, et dicebant: accipe pro
nomine Machometti, qui potentior Christo est. Unde implebatur in eis
quod a Domino dictum fuerat, Luc. vul: Ad tempus credunt, et in
Monumenta historica. Vol. III. 29
226 [1251]
tempore temptationis recedunt. Miscrabilis prorsus miseria , ubi Rex
Franciae non irascebatur, sed patiens erat, ipsi terribiliter turbabantur!
Verum illa multitudo pastorum totum unum locum fratrum Praedicato-
rum iu quadam civitate ita destruxit, ut lapis super lapidem non rema-
ncret; ct hoc ideo quia ausi fuerunt dicere aliquid contra illos ....
Verum . . . eodem anno ad nihilum sunt redacti, et penitus omnis illa
congregatio est destructa. Eodem anno captum fuit castrum Castellarani
a forensibus in mense maji: est autem Castellaranum juxta fluvium Si-
tulae in episcopatu regino. Item eodem anno dominus Hubertus mar-
chio de Pelavicinis ivit Placentiam, et fecit fieri concordiam cum populo
placentinorum ct cremonensium; et milites exiverunt de Placentia cum
discordia populi, et steterunt per castra placentinorum in mense maji ;
et dominus Hubertus de Iniquitate civis placentinus fuit Potestas populi
placentinorum. Eodem anno venit dominus Papa Innocentius quartus a
Lugduno civitate Galliarum, quae est in Burgundia, ubi steterat multis
annis; ct venit ad civitatem januensem, de qua fuerat oriundus. In mense
maji pervenit illuc, ct dedit uxorem cuidam nepoti suo, cujus interfuit
nuptiis cum lxxx. episcopis et cum cardinalibus suis; et fuerunt ibi
multa fercula et appositiones et ciborum diversitates, et vina diversa ,
praecipua ct jocunda; et constabat una ciborum appositio multas mar-
chas. Non fucrunt tam grandes et sollemnes nuptiae celebratae diebus
nostris alicubi, tam ex parte discumbentium, quam ciborum appositorum,
ita quod, si regina Sabba vidisset, mirata fuisset. Postmodum venij Me-
diolanum, et stetit ibi per mensem et ultra; et dum esset ibi, mediola-
nenses iverunt ad civitatem Laudi, et intraverunt ipsam civitatem. Et
cum dominus Hubertus marcbio Pelavicinus hoc intellexisset, qui tunc
temporis in Cremona dominabatur, venit cum magno exercitu cremonen-
sium ct cum parte placentinorum, et intraverunt similiter dictam civita-
tem Laudi, et praecipue in castrum Imperatoris, quod erat ibi aedifica-
tum (nam in qualibet civitate, in qua dominium habuit, voluit habere
Imperator palatium, aut castrum). Steterunt igitur ibi bene per mensem.
Et in mense julii et augusti ambae partes, scilicet cremonenses cum suo
exercitu ct mcdiolanenses cum suo, stando ibi, cremonenses combusserunt
quamplures contratas illius civitatis, et explanaverunt partem de muro
et foveas civitatis; et cremonenses ad propria sunt reversi, et dimiserunt
civitatem sine aliquo conflictu; et mediolanenses steterunt ibi. Et domi
[1251] 227
nus Papa postmodum venit Brixiam, deinde Mantuam, postea ad monaste-
rium sancti Benedicti, quod est inter Padum et Larionem , ubi comitissa
Mathildis in archa saxea tumulata quiescit. Et sibi Papa cum cardinali-
bus suis circa sepulcrum ejus dixit psalmum De profundis etc., recor-
datus beneficiorum, quae romanae Ecclesiae et romanis Pontificibus quon-
dam contulerat comitissa. Postea venit Ferrariam, et ego eram ibi. Cum
autem Ferrariam deberet intrare, misit dicendo fratribus Minoribus quod
occurrcrent sibi, et quod semper starent juxta eum, quod totum fecimus
per viam sancti Pauli. Nuntius autem istorum fuit quidam frater Minor
de Parma, frater Bujolus, qui attinebat Papae ct morabatur cum eo: con-
fessor autem Papae crat quidam alius frater Minor, scilicet frater Nicola,
amicus meus, quem Papa fecit assisinatem episcopum; et frater Lauren-
tius, amicus et socius meus, similiter morabatur cum Papa, quem postea
fecit archiepiscopum antiverensem; et duo alii fratres de Minoribus, prae-
ter jam dictos, adhuc erant de familia Papae. Et pluribus diebus Papa
stetit Ferrariae infra octavam beati Francisci, et praedicavit stando super
fenestram palatii episcopi; et cardinales aliqui stabant juxta eum hinc
mde, quorum unus, scilicet dominus Guillielmus nepos suus, post prae-
dicationem , alta voce fecit confessionem. Erat autem populus grandis , quasi
ad judicium congregatus; et Papa protulit illud thema : Bcata qens, cujus
est Dominus Deus ejus; populus quem clegit in haereditatem sibi. Post
praedicationem vero dixit Papa: custodivit me Dominus ab italicis partibus
euntem, et Lugduni commorantem, et inde huc revertentem; et Ipse sit bene-
dictus in saecula. Et adjecit: ista civitas mea est; rogo ut vivatis in pace,
quia dominus ille Imperator quondam, qui persequebatur Ecclosiam, mor-
tuus est. Ego vero eram juxta Papam, ita ut possem eum tangere quando
vellem, quia gaudebat quod fratres Minores circumdarent eum. Tunc te-
tigit me frater Gerardinus de Parma, qui fuit magister fratris Bonagra-
tiae, et dixit mihi: audi quod mortuus est Imperator, qui usque modo
fuisti incredulus; dimitte ergo tuum Joachym, ct stude sapientiae, fili
mi, et laetifica cor meum, ut possis exprobranti respondere sermonem.
Porro cardinales, diebus illis quibus Papa fuit Ferrariae, miscrunt nobis
pluries porcos mortuos et depilatos, qui donabantur eis; et nos etiam
dabamus sororibus nostris ordinis sanctae Clarae. Dispensator etiam Papae
misit dicendo nobis: in crastinum Papa est recessurus, ut vadat Bono-
niam ; mittatis ad me vestros portitores , et dabo vobis panem et vinum
228 [1252]
ut habeatis, quibus ulterius non indigemus. Et fecimus ita. Cum autem
Papa Bononiam pervenissct, a bononiensibus sollemnitcr cst receptus;
sed parum fuit cum eis, et quasi insalutato hospite, et turbatus recessit
ab eis pro eo quod petebant Medicinam sibi donari , quae est terra Ec-
clesiae in episcopatu Bononiae, quam diu violenter possederant. Non igitur
audivit eos Papa ut donaret eam eis, sed dixit: terram Ecclesiae violenter
possidetis, et modo petitis ut dem eam vobis? ite cum Deo, quia non
exaudiam vos. Cum autem Papa recederet, congregatas invenit multas
nobiles dominas et pulcras de Bononia, quae de villis venerant ad stra-
tam, per quam transiturus crat, ut viderent illum, quibus benedixit in
nomine Domini; et abiit viam suam, habitavitque Perusii. Eodem anno
venit Rex Conradus in Lombardiam, primo Veronam et postmodum Cre-
monam, et a Cremona rediit Veronam, et ivit in Apuliam; et hoc fuit
in mense novembris. Et codem mense captum fuit castrum de Laude,
quod erat in dicta civitate, ct decapitati fuerunt illi de dicta civitate qui
erant in dicto castro, et illos, qui erant de Papia, libere dimiserunt ire
sine aliqua poena. Et eodem anno capti fuerunt terdonenses ab alexan-
drinis et mediolanensibus, major pars hominum dictae civitatis. Et eodem
anno captum fuit castrum Berselli a domino Huberto marchione de Pela-
vicinis et a cremonenstbus in mense octobris. Est autem Bersellum ca-
strum in episcopatu parmensium, quae quondam civitas fuit quam lon-
gobardi funditus destruxerunt.
Anno Domini mcclii. dominus Ghibertus de Gente , civis parmensis ,
assumpsit sibi dominium Parmae cum adjutorio beccariorum Parmae,
quod tenuit multis annis. Et fecit in suo dominio duo bona: unum quod
reduxit cives parmenscs ad pacem ; aliud quod fecit murari aliquas por-
tas dictae civitatis. Fecit autem multa mala ibi, ut visum fuit parmen-
sibus, et ideo finaliter insurrexerunt contra eum, et deposuerunt eum
de dominio, et destruxerunt domos ejus tam in villa Campiginis, quam
in Parma, et exulem miserunt eum Anchonam, ubi stetit usque ad ul-
timum diein vitae suae. Vcrumtamen, antequam omnino expellerent eum
de Parma, cum esset depositus dedominio, et persona privata existeret,
habuit potestariam civitatis pisanae, et postea paduanae; in qua erat
quando translatum fuit corpus beati Antonii ad novam ecclesiam , ubi
etiam fuit frater Bonaventura generalis minister. Mala autem domini Ghi-
berti de Gente fuerunt ista. Primum, quia non bene tenebat partem Ec-
clesiae, sed potius erat cum Pelavicino; verumtamen quia potius volebat
[1252] 220
sibi dominium Parmae, quam quod Pelavicinus haberct, ideo non patie-
batur quod Parmam intraret. Secundum, quia ultra modum fuit cupidus
t t avarus homo, in tantum, ut nullus in Parma, tempore sui dominii ,
aliquid posset vendere ad victualia spectans nisi pro communi ; et facie-
bat se omnibus vendentibus socium, ut partem lucri ab omnibus posset
accipere . . . Item homo iste usque adeo crat avarus, ut cum quidam
miles de curia aliquid ab eo petiisset sibi dari, dixit quod daret sibi
unum bononinum pro ficubus emendis. Ego etiam ipse expcrtus sum et
probavi et vidi et cognovi rusticitatem et avaritiam ct merditatem suam
in villa Campiginis, et tamen iveram illuc cum fratre Bernardino de
Buzea pro magno servitio suo . . . Tertium malum ejus fuit, quia ex
divitiis concivium suorum, tam in villa Campiginis, quam in Parma ,
aedificavit magna et alta palatia, cum prius pauper miles fuerit; et ex
hoc provocavit eos ad invidiam ut illa diruerent . . . Quarta hominis
istius stultitia fuit, quia aliquos condemnavit injuste quantum ad perso-
nam, ut de Cavaza dictum fuit quem fecit decapitari; aliquos quantum
ad pecuniam, de quo Jacobum de Sancto Vitale interroga. Rem aliqui-
bus parcebat, accepta pecunia; contra aliquos insurgebat, si dare nolc-
bant . . . Dominus dicit, Levit. xix. : Statera justa, et aequa. sint pon-
dera, justus modius, aequusque sextarius; omnia ista homo iste falsifica-
vit . . . Quinta hominis istius stultitia fuit, quia nimis magnum salarium
accipiebat annuatim pro laborc regiminis sui, plus satis quam parmenses
suis Potestatibus dare consueverant; quod facere non debebat, cum sem-
per esset in terra sua et in possessionibus suis: et ideo fuit expulsus
ab eis tam de civitate, quam de regimine. Sexta istius hominis stultitia
fuit, quia, congregato populo parmensi in platea eivitatis Communis, con-
cionatus est eis, et fecit semetipsum dominum Parmae in se et in haere-
dibus suis usque in sempiternum . . . non talis [utilis rector a Deo)
dominus Ghibertus de Gente, qui sibi dominium Parmae voluit usurpare.
fretus auxilio beccariomm. Septima istius hominis stultitia fuit, quia mu-
tavit monetam parmensem et parvificavit eam , ne tanti esset valoris .
quanti prius erat; in qua mutatione, ut dicunt campsores, plus damni-
ficati sunt parmenses, quam valeat quarta pars civitatis Parmae: et nota
quod de duobus consuevit populus maiime contristari, scilicet de cari-
stia frumenti; ecundum est quaado fakilicatur rnoneta. Igitur dominus
Ghibertus de Gente male fecit mutando monetam parmensem, quia plus
habuit intentionem ad utilitatem propriam, quam communem. Octava
230 [1252]
istius hominis stultitia fuit, quia volens amplificare magnificentiam et
dominium suum cogitavit faccre quatuor: primum, quia fecit quamdam
societatem in Parma quingentorum hominum, qui semper cum armis
associarent eum quandocumque vellet (hos vidi armatos in vigilia Assum-
ptionis beatae Virginis, associantes eum causa ambitionis et pompae ,
honoris et jactantiae, nec non et custodiae cum ad matricem ecclesiam
sccundum parmensium consuetudinem cum ccreis veniebant); secundum,
quia quemdam fratrem suum gcrmanum, qui erat abbas in monasterio
sancti Benedicti de Leno in episcopatu brixiensi, parmensem episcopum
facere disponebat; tertium et quartum, quia duas civitates Parmae vici-
nas, scilicet Mutinam ct Regium, suo dominio addere cupiebat. Et voluit
quod de Mutina habenda procurator suus essem; sed nolui me intro-
mittere, quia in secunda ad Timotheum n. Apostolus dicit . . . Verum-
tamen reginam civitatem aliquo tempore in suo dominio habuit; sed re-
gini cito expulerunt eum ct abstulerunt ei dominium, videntes exactioncs
et perversitates ipsius, sicut inferius explicabimus. Recordor quod cum
de dominio Parmae a parmensibus esset depositus, in villa Campiginis
in domo sua dixi sibi: quid facitis, domine Ghiberte? quarc non intratis
ordinem nostrum fratrum Minorum? Tunc respondit et dixit mihi: et
quid facerctis amodo de me cum sexagenarius existam? Tunc dixi sibi:
daretis aliis bonum exemplum benc faciendi, et salvaretis animam ve-
stram. Tunc respondit et dixit mihi: cognosco quod utile consilium mihi
datis, sed non possum vos audire, quia habeo cor circa alia occupatum . . .
Quid plura? laboravi rogans, sed noluit intelligere ut bene ageret: Nam
iniquitatem meditatus est in cubili suo. Sperabat enim ulcisci de par-
mensibus et reginis, qui eum de dominio deposuerunt; quod, ut melius
facere posset, filiam suam dominam Mabiliam domino Guidoni de Corigia
dedit uxorem . . . Et nota quod sicut dominus Ghibertus de Gente for-
bannivit et expulit de Parma dominum Bertholinum filium domini Ber-
tholi Tavernerii, ita a parmensibus forbannitus et expulsus, habitavit in
Marchia, ubi in Anchona est mortuus et sepultus. Et assignavit in epi-
scopatu parmensi de pratis suis aliquos redditus annuatim, quos fratres
Minores et Praedicatores de Parma usque ad certos annos pro male ab-
latis incertis haberent, et bene habuerunt; cujus anima per misericordiam
Dei requiescat in pace, amen. Eodem anno, scilicet mcclii., facta fuit
pax inter Robertos, et illos de Foliano et de omnibus aliis forban
[1255] 231
nitis, qui expulsi fuerant de civitate rogina, in xv. die exeunte augusto,
in ecclesia sancti Laurentii, pcr fratrem Aegidium de religione sanctae
Trinitatis de Campagnola, qui fuit de Verona, et per dominum Guilliel-
mum episcopum reginum de Foliano. Et fucrunt facti anciani pro bono
civitatis Regii, ct electi ad sortem in Consilio generali; et in primis fue-
runt xii. Et eodem anno praedicti anciani, dio sabbati xv. exeunte au-
gusto, voluntate et parabola Consilii Communis more solito congregati ,
in palatio Communis Regii congregati, juravorunt pacem et concordiam
cum domino Guillielmo praedicto regino episcopo et cum reginis de foris
pro eis et reginis intus civitatem Rogii, ad honorem Dei et beati Pro-
speri et sancti Grixanti, et ad bonum statum civitatis Regii. Et eodem
anno venit pruina magna die dominico xm. exeunto majo, quae destruxit
vineas in pluribus locis.
Anno Domini mccliii. Indictione xi. fuit factus dominus Guido de Gente,
civis Parmae, Potestas reginus por dominum Ghibertum de Gente ejus fra-
trem, tunc Potestatem Parmae in concordia partis de foris ct in concordia
partis intus civitatis Regii. Et eodem anno die martis , quarto exeunte mense
octobris, in festo beatorum Apostolorum Symonis et Judao, dominus Ghi-
bertus de Gente Potestas civitatis Parmae et Communis, cum ancianis Con-
sortii sanctae Mariae Virginis parmensis civitatis, et cum aliis bonis homini-
bus ejusdem civitatis iverunt ad portam sanctao Crucis cum omnibus homi-
nibus civitatis Regii , et duxorunt dominum vencrabilem electum Guillielmum
de Foliano episcopum reginorum cum aliis omnibus hominibus de parte
de foris in civitatem Regium, cum magna laeticia et cum crucibus et
vexillis et sacerdotibus et rcligiosis personis. Et die mercurii, tertio
exeunte dicto mense, praenominatus dominus Ghibertus Potestas Parmae,
in plena Concione per tubas et campanas, in platea Communis Regii , coa-
dunato populo fecit sententiam inter partes intus et de foris, quae sententia
scripta et posita fuit in Statuto Communis Regii: in qua die tertio exeunte
mense octobris factus fuit dominus Guido de Gente Potestas reginus per
dictum dominum Ghibertum Potestatem Parmae fratrem suum. Eodem
anno mccliii. septimo idus decembris, in festo sancti Ambrosii, in sero
paulo post crepusculum , obiit apud Neapolim inclytae rccordationis do-
minus Papa Innocentius quartus, pontificatus sui anno x.; et in sequenti
die dominus Stephanus sanctae Mariae trans Tyberim presbyter cardinalis
diem clausit extremum: quorum corpora in neapolitana ecclesia sepulta,
252 [1253]
in pace quiescunt, amen. Et quia dominus Bertholinus Tavernerius de
Parma erat tunc temporis neapolitanus Potestas, clausit civitatem, et rc-
tinuit cardinales, ne possent ire quoquam, sed sine mora cligerent Papam;
et quia per voces concordare non poterant, elegerunt per compromissum.
Et dominus Octavianus diaconus cardinalis imposuit mantum meliori ho-
mini de curia, ut dixit, scilicet domino Raynaldo episcopo ostiensi; et
dictus est Papa Alexander quartus, circa Nativitatem Domini factus, ita
quod in festo sancti Thomae cantuariensis Ferrariae rumores audivimus.
Alexander quartus, natione campanus, coepit anno Domini mcclih.: sedit
annis vn. Hic de civitate Anagniae oriundus fuit, et dicebatur dominus
Raynaldus episcopus ostiensis: cardinalis fuit ordinis fratrum Minorum
temporibus multis, quem dominus Papa Gregorius nonus fecerat cardi-
nalem precibus ct rogatu fratrum Minorum. Hic beatam Claram cathalogo
Sanctorum adscripsit, quam beatus Franciscus convertit ad Christum; et
fecit collectas ejus et hymnos. Sororem habuit in ordine sanctae Clarae,
et nepotem in ordine fratrum Minorum: nec illam fecit abbatissam, nec
nepotem cardinalem; nam cardinalem nullum fecit, cum tamen tempore
ejus non essent nisi octo. Litteratus homo fuit, et studium theologiae
diligens, et frequenter et libenter praedicabat et celebrabat et ecclesias
consecrabat. Ex Heremitanis composuit unum ordinem, cum prius in
quinque ordinibus essent divisi: ordini fratrum Minorum privilegium,
quod Mare magnum appellatur, dedit. Amicitiam optime conservabat,
ut patuit in fratre Raynuldo de Tocca, qui erat ex ordine fratrum Mino-
rum, quem tantum dilexit, quod nec amicitia Jonathae cum David, nec
amicitia Amelii et Amici , possit ejus amicitiae comparari. Nam si totus
mundus contra fratrem Raynaldum aliquid sinistrum dixisseU non cre-
didisset Papa, nec aures accommodasset; et nudis pedibus ibat ad aperien-
dum ei, quando ad ostium camerae ille pulsabat. Hoc vidit alius frater
Minor, qui erat intus et solus cum Papa, scilicet frater Mansuetus de
Castellione aretino, amicus meus, a cujus ore audivi haec omnia quae
retuli modo. Non intromisit se iste Papa de guerris, sed pacifice duxit
dies suos. Grossus, idest corpulentus et crassus fuit, sicut alter Eglon;
benignus, clemens, pius, justus et timoratus fuit et Deo devotus. [Hujus
tempore Manfredus hlius quondam Friderici Imperatoris, gerens se pro
paedagogo Conradini nepotis Friderici, ipso Conradino mendaciter publi-
cato mortuo, sibi ipsi coronam assumpsit (quod factum quia in praeju
{1253] 233
dicium domini Papae fuit, primo excommunicatus, post contra ipsum
magnus exercitus congregatus est): sed in nullo proficiens mentitur].
Hic, ut dictum est, canonizavit Anagniae sanctam Claram ordinis sancti
Francisci. Hujus temporibus romanum Imperium , sive post mortem , sive
post depositionem ipsius Papae Innocentii quarti, qui eum deposuerat ,
scilicet Fridericum Imperatorem, filium quondam Henrici Imperatoris,
Imperium coepit vacare: et electiones plures factae fuerunt per principes
Alamanniae. Et primo elegerunt langravium Thuringiae, et postmodum
Guillielmum comitem Hollandiae successive; qui, antequam ad imperialem
benedictionem pervenissent, vitae terminum exegerunt. Post mortem vero
praedicti Friderici, elcctores se in duo dividentes, quidam Regem Ca-
stellae, quidam vero comitem Cornubiae, fratrem Regis Angliae, Ricar-
dum nomine, ad Imperium elegerunt: quod schisma duravit multis annis.
Hic dominus Papa duos pestiferos libellos reprobavit, quorum unus di-
cebat quod omnes religiosi et verbum Dei praedicantes de eleemosynis
vivendo salvari non possent. Hunc libellum fecit magister Guillielmus
de Sancto Amore, et Parisius publicavit; et multos tam magistros quam
scholares avertit ab ingressu istorum duorum ordinum, scilicet Praedi-
catorum et Minorum; sed nec ipse remansit impunis, quia tam a Papa
Alexandro quarto, quam a Rege Franciae sancto Lodoyco de Parisius
fuit expulsus, sine spe revertendi illuc nsque in aeternum et ultra . . .
Alter vero libellus continebat multas falsitates contra doctrinam abbatis
Joachym, quas abbas non scripserat, videlicet quod evangelium Christi,
et doctrina Novi Testamenti neminem ad perfectum duxerit, et evacuanda
erat mcclx. anno. Et nota quod iste, qui fecit istum libellum, dictus est
frater Ghirardinus de burgo Sancti Donini, qui in Sicilia nutritus fuit in
saeculo, et ibi docuit in grammatica. Et cum intrassct ordinem fratrum
Minorum, processu temporis missus fuit Parisius pro provincia Siciliae ,
et factus est lector in theologia: et Parisius fecit istum libellum, et igno-
rantibus fratribus divulgavit; sed valde bene fuit punitus, ut posui su-
pra . . . Verumtamen missus fuit ad provinciam suam; et quia noluit
resilire a stultitia sua, frater Bonaventura gencralis minister, qui erat in
Francia, misit pro eo. Cumque per Mutinam transiret, habitabam ibi; et
dixi sibi, quia cum.eo steteram Pruvini et Senonis eo anno quo Rex
Franciae sanctus Lodoycus bonae memoriae in primo passagio transfre-
tavit, dixi igitur sibi, cum esset mihi familiaris: volumus disputare de
Monumenta historica. Vol. III. 30
234 [1255]
Joachym? Tunc dixit mihi : non disputemus, sed conferamus, et eamus
ad locum secretum. Duxi igitur cum post dormitorium, et sedimus sub
vite; et dixi sibi: de antichristo quaero quando nascetur et ubi. Tunc
dixit: jam est natus , et grandis est, ct cito mysterium operabitur ini-
quitatis. Et dixi sibi: cognoscis eum? Et dixit: non vidi ipsum facie,
sed bene per scripturam cognosco. Et dixi: ubi est ista scriptura? Et
dixit: in Biblia est. Dicas ergo mibi, dixi ego, quia notitiam Bibliae
bene habeo. Et dixit: nullo modo ego dicam, nisi habeamus Bibliam. Por-
tavi igitur Bibliam, et totum illud xvm. capitulum Isaiae exponebat de
quodam Boge Hispaniae, scilicet de Rege Castellae (Capitulum Isaiae
sic dicebat: Vae terrac cymbalo alarum, ete. usque ad finem). Et
dixi sibi: dicis tu ergo quod iste Bex Castellae, qui modo regnat, est
antichristus? Et ait: absque dubio antichristus ille maledictus de quo
omnes doctores ct sancti, qui de hac materia locuti sunt, dixerunt. Et
deridendo, dixi sibi: spero in Deo meo quod tu invenies te deceptum.
Et cum hacc dixissem, subito apparucrunt multi fratres ct saeculares in
prato post dormitorium, et cum tristitia mutuo loquebantur. Et dixit
inihi: vade et ausculta quid dicunt, quia cum tristitia videntur referre
rumores. Ivi et redii, et dixi sibi: dicunt quod dominus Phylippus ar-
chiepiscopus ravennas ab Icilino captus est. Et dixit: vides quia jam
incipiunt mysteria. Tunc interrogavit me si cognoscebam quemdam vero-
nensem, qui morabatur Parmae, et habebat spiritum prophetiae et scri-
bebat futura. Et dixi: novi, et bene novi, ct scripta sua vidi. Et dixit:
libenter haberem scripta sua; rogo te ut acquiras mihi, si potes. Et dixi :
libenter publicat illa, et multum gaudet quando aliqui petunt et volunt
habere; fecit enim multas omelias, quas vidi, et dimisit opus testrinum ,
de quo vivebat in Parma, et transtulit se ad monasterium Cysterciensium
de Fontanaviva; et in habitu saeculari tota die scribit in quadam camera
sibi a fratribus assignata, et praedicit futura, et de monasterio vivit: et
poteris ire ad eum, quia non distat a strata nisi per duo milliaria in-
ferius. Et dixit: socii mei nollent a strata divertere; quapropter rogo
te ut vadas illuc et acquiras mihi, ct gratum habebo. Ivit igitur viam
suam, nec vidi eum postea. Ego vero accessi ad monasterium illud, quando
habui tempus, ct inveni quemdam amicum meum, fratrem Albertum
Cremonellam, qui mecum intravit ordinem fratrum Minorum eodem die
receptus a fratre Helya generali ministro in civitate parmensi anno Do
[1253] 235
mini mccxxxviii., sed in noviciatu exivit, et sletit in saeculo et didicit
physicam, et postea intravit ordinem ct monasterium de Fontanaviva, et
ibi magnus habebatur ab omnibus. Et cum vidit me, visum fuit sibi ,
ut dixit, quod angelum Dei vidisset; intime enim me diligebat. Tunc
dixi sibi quod faceret mihi magnam gratiam, si accommodaret mihi omnia
scripta veronensis illius. Et dixit mihi: noveritis, frater Salimbene, quod
ego sum magnus et potens in domo ista, ct fratres, propter bonitatem
suam et physicam meam, diligunt me; et omnes libros beati Bcrnardi
si vultis, possum vobis accommodare. Homo ille, de quo dicitis, mortuus
est, ct de scripturis suis nec una. littera remansit in mundo, quia ego
manu mea abrasi omnes libros suos; et dicam vobis qualiter et quare.
Quidam frater erat in isto monasterio qui optime sciebat radere chartas,
et dixit abbati : pater . . . cum igitur mihi luce clarius constet quod mori
debeam, quia non sum ego melior quam patres mei, rogo vos, pater,
si vobis videtur, ut mihi aliquos discipulos assignetis, qui velint addi-
scere radere chartas, quia, post mortem meam, isti monasterio utiles esse
poterunt. Cumque nullus inveniretur qui vellet addiscere, nisi ego, ita
post mortem magistri mei, ct veronensis illius, abrasi omnes libros suos,
quod nec una littera remansit in eis; tum ut haberem materiam super
quam radere addiscerc possem, tum etiam quia, occasione illarum pro-
phetiarum, habucramus scandalum valde grande. Cum autem inteliexis-
sem haec omnia, dixi in corde meo: et liber Jeremiae prophetae aliquando
fuit combustus, ct qui illum fecit comburi non remansit impunis, ut
habetur Jerem. xxxvi.; et lex Moysi a Chaldaeis fuit combusta, quam
Esdras per Spiritum Sanctum iterum reparavit. Sic surrexit in Parma
quidam simplcx homo, qui habuit intellectum illuminatum ad praedicen-
dum futura, quia mm simplicibus scrmorinatio Domini , Prov. ui.
Porro post annos multos, cum habitarem in conventu Imolae, venit ad
cellam meam frater Arnulfus guardianus meus cum quodam libello, qui
scriptus erat in chartis de papiro, et dixit mihi: quidam notarius est in
terra ista, qui est amicus fratrum, et istum libellum, quem scripsit Ro-
mae quando fuit ibi cum senatore urbis domino Branchaleone de Bono-
nia, accommodavit mihi ad legendum , et habet eum valdecarum, quia
frater Ghirardinus de burgo Sancti Donini scripsit et composuit eum ;
quapropter legatis in eo vos, qui studuistis in libris Joachym, ut dicatis
mihi si continet aliquid boni. Cumque legissem ct vidissem, dixi fratri
256 [1254]
Arnulfo: iste liber non habet stilum antiquorum doctorum, et habet
verba frivola et risu digna; propterea diffamatus est liber et reprobatus,
et ideo do vobis consilium quod projiciatis in ignem et comburatis; et
illi amico vestro dicatis, quod amore Dei et ordinis patientiam habeat.
Factumque est ita, et combustus est liber. Et nota quod iste frater Ghi-
rardinus, qui fecit hunc libellum de quo diximus, multa bona in se vi-
debatur habere. Erat enim familiaris, curialis, liberalis, religiosus, hone-
stus, modestus, morigeratus, temperatus in verbis, in cibo, in potu
atque vestitu, obsequiosus cum omni humilitate et mansuetudine. Vere
vir amicabilis ad soeietatem , qui magis amieus erit, quam frater ,
sicut dicit Sapiens in Prov. xvui.; sed protervitas suae opinionis, omnia
ista bona destruxit in eo . . . Occasione enim istius Ghirardini ordinatum
est ut de cetero nullum novum scriptum extra ordincm publicetur , nisi
prius fuerit per ministrum et difmitores in provinciali capitulo approba-
tum: quod si quis contra fecerit, tribus diebus in pane tantum et aqua
jejunet, et careat illo scripto . . .
Anno Domini mccliiii. dominus Guido, frater domini Ghiberti de Gente,
Potestas reginus fuit; ct eodem anno in civitate Regii obiit et sepultus
fuit in loco veteri fratrum Minorum, et modo habitant ibi sorores Mi-
nores ordinis sanctae Clarae. Et nota quod Papa Alexander quartus sic
posset scribi in isto millesimo, sicut in praecedenti, quia tribus diebus
vel quatuor ante Nativitatem Christi creditur esse factus; quia de Neapoli
Ferrariae rumores habiti sunt in festo sancti Thomae cantuariensis.
Anno Domini mcclv., Indictione xui., fuit data Potestaria civitatis Regii
domino Ghiberto de Gente, qui semper erat Potestas Parmae, et posuit
pro se vicariura in praedicto regimine quemdam nepotem suum dominum
Guidonem de Anzelis civem Parmae: qui vicarius et praedictus dominus
Ghibertus de Gente fuerunt expulsi de regimine civitatis Regii per col-
legium judicum, qui judices sine Consilio elegerunt in Potestatem domi-
num Jacobum Penacium, filium quondam domini Gilioli de Sesso, die
lunae ante carnisprivium, tertio die intrante martio; et proptcr hoc fuit
magna discordia inter dominum Ghibertum de Gente Potestatem Parmae
et Commune Regii. Et eodem anno Bonifacius, filius quondam domini
Jacobi de Canossa, stando et tenendo rocham dictam de Canossa con-
tra voluntatem Potestatis Regii . . . ideo, quia Tyrisendus filius ejus deprae-
datus fuerat stratam Communis Regii, Potestas et Communc reginum
[1259] 237
feccrunt exercitum de montanis ad ipsam rocham, et obsederunt eam;
et ibi fecerunt trabucchum et manganos ad voluntatem partis de foris;
et de hoc fuit capitaneus dominus Albertus de Canossa, et fuit destructa
dicta rocha. Ilaec fuit arx quondam comitissae Matildis, cujus primus
aedificator fuit Atto avus ipsius, tempore primi Ottonis Imperatoris, ct
dicebatur Canusia.
Anno Domini mcclvi., Indictione xmi., praedictus dominus Jacobus
Penacius de Sesso fuit electus et confirmatus in Potestatem reginum ad
vocem populi et ancianorum. Et eodem anno in mense majo dominus
Guillielmus de Foliano reginus episcopus palatium Imperatoris, quod
donatum ab Imperatore habuerat praedecessor suus dominus Nicolaus,
salvo jure hospitandi, vendidit fratribus Minoribus de civitate regina ut
facerent locum suum ibi. Et ipsi emerunt et solverunt de denariis quos
habuerunt a sororibus ordinis sanctae Clarae, quibus locum suum vete-
rem vendiderunt. (Haec facta sunt tempore domini Papae Alexandri quarti).
Et quia fratres Minores emerunt praedictum palatium, salvo jure hospi-
tandi, ideo progressu temporis dixerunt domino Rudulfo, qui de volun-
tate domini Papae Gregorii decimi clcctus fucrat in Imperatorem , quod
palatium suum habebant et inhabitabant in civitate regina, et de sua
voluntate volebant ibi habitare. Et ipse respondit quod multum gaudebat
tales ibi habere hospites: et quicquid juris ibi habebat fratribus Minori-
bus donavit liberaliter totum ; et de hoc dedit eis duo paria litterarum
sui sigilli robore, sive munimine, confirmata , promittens quod , si nego-
tium suum prosperarctur de Imperio possidendo, validius quod conces-
serat confirmaret. Et quia praedictus locus arctus crat, ideo circumcirca
fratres Minores emcrunt adhuc de tcrra et aliquas domos.
Anno Domini mcclvii., Indictione xv., obsessum et per vim captum
fuit castrum Adrianum, idest Castcllaranum, per Communc reginum, et
multi capti et mortui fuerunt; ct homines, qui erant in dicto castro, de
Fregnano et de episcopatu Regii mala morte interfecti fucrunt.
Anno Domini mcclviii., Indictione prima, dominus Lotherengus de
Andalois civis Bononiae fuit Potestas reginus; et eodem tempore et
anno vendebatur sextarius frumenti v. solidos imperialium et dimidium ,
et vi. et vn. et vm. et ix. et x. solidos imperialium absconse et priva-
tim et xu. solidos imperialium.
Anno Domini mcclix. , Indictione n., cremonenses et mantuani et fer-
rarienses et marchio Hestensis, nomine Azo, et comes sancti Bonifacii
258 [1260]
juraverunt omnes unanimiter et insimul facere guerram contra clominum
Icilinum de Romano. Et eodem anno dietus dominus Icilinus venit cum
inagno exercitu contra cremonenses in ripa fluminis Addae, et ibi fuit
disconfictus dictus Icilinus a cremonensibus et suprascriptis, et captus
et vulneratus et mortuus et sepultus in castro Sulcini, quod est castrum
cremonensium. Verum, antequam moreretur, pluribus diebus in illo castro
ex vulneribus et dolore cordis atque angustia decubavit infirmus: sub
palatio illius castri fuit sepultus. Puto quod non habuit diabolus tale
membrum in mundo ita sibi conforme in omni malitia occidendi ex
quo factus est mundus. Frater fuit Albrici. Ambo duo daemones extite-
runt; sed de eis satis diximus supra. Supradicto millesimo Constantino-
polis, quae olim per gallicos et venetos capta fuerat, per Palialogum
graecorum Imperatorem vi praelii capta est, sive recuperata. Et eodem
anno in Tuscia Italiae florentini ct lucani miserabilem eventum habue-
runt. Nam confisi de suorum multitudine et fortitudine, cum comitatum
senensium intrassent, et senenses, freti auxilio domini Manfredi tunc
Regis Siciliae, ipsis ad bellum obviam exivissent, florentini ct lucani
fraude suorum sunt decepti. Nam in incboationc conflictus, qui primi
et praecipui inter florcntinos erant, ad hostes accedentes, in suos cum
senensibus quamplurimum sunt debacchati. Dicuntur autem de florenti-
nis et lucanis tunc inter mortuos et captivos plures quam sex millia
hominum corruisse. In supradicto millesimo habitabam in burgo Sancti
Donini, et composui et scripsi alium Iibrum Tacdiorum, ad similitudi-
nem Patecli. Item in eodem anno in Italia maxima fuit mortalitas mulierum
et hominum, ita quod in vespertino officio duos mortuos simul in ec-
clesia habebamus. Et inchoavit ista maledictio in hebdomada de Passione,
ita quod in tota provincia Bononiae fratres Minores officium in dominica
Olivarum dicere non potuerunt, ita erant a quodam frigore laesi; et plu-
ribus mensibus duravit infirmitas ista. Tunc obiit dominus Rubinus de
Soragna, barbanus Huberti Pelavicini, et frater Marchisopoli, quem in
confessione audivi. Item in burgo Sancti Donini ex illa pestilentia mor-
tui sunt trecenti et eo amplius, et in Mediolano multa millia, et in floren-
tino similiter multa millia; nec pulsabant campanas, ne infirmos terrerent.
Anno Domini mcclx. , Indictione in., vencrunt verberatores per univer-
sum orbem; et omnes homines tam parvi quam magni, tam nobiles mi-
lites' quam populares, nudati per civitates processionaliter se verberabant,
[1260] Qo9
praecedentibus episcopis et religiosis. Et paces fiebant, et restituebant
bomines male ablata, et de peccatis suis confitebantur in tantum ut sa-
cerdotes vix spatium edendi haberent: et in ore eorum sonabant Dei
voces et non bominis, et vox eorum tanquam vox multitudinis: et am-
bulabant homines in salvatione; et componebant laudes divinas ad hono-
rem Dei et beatae Virginis, quas cantabant dum se verberando incede-
rent. Et die lunae, in festo omnium Sanctorum, omnes illi homines de
Mutina venerunt Regium, tam parvi quam magni, et omnes de comitatu
mutinensi et Potestas et episcopus cum vexillis omnium societatum, et
verberaverunt se per totam civitatem, et iverunt Parmam pro majori
parte: et hoc fuit die martis post festum omnium Sanctorum. Et die
altera omnes regini fecerunt vexilla cujuslibet viciniae, et fecerunt pro-
cessiones circa civitatem; ct Potestas reginus dominus Hubertinus Roba-
conti de Mandello, civis Mediolani, similiter venit se vcrberando. Et ho-
mines de Saxolo, in principio istius benedictionis , abstulerunt me cum
licentia guardiani de loco fratrum Minorum de Mutina, ubi habitabam
tunc temporis, et duxerunt Saxolum, quia me intime diligebant tam viri ,
quam mulieres: postea duxerunt me Regium, postea Parmam. Cum autem
fuimus Parmae, jam erat ibi ista devotio: volabat enim sicut aquila festi-
nans ad escam, et durabat per multos dies in qualibet civitate; nec erat
aliquis tam severus vel vetulus, qui non libenter se verberaret. Si quis
autem non se verberasset, pejor diabolo reputabatur, et omnes ostende-
bant eum digito, tamquam notabilem et hominem diabolicum; sed et,
quod pluris est, usque ad breve tempus post , infortunium incurrebat,
aut moriendo, aut graviter infirmando. Solus Pelavicinus, qui dominaba-
tur tunc temporis in Cremona, hanc benedictionem et devotionem evitavit
cum cremonensibus suis , quia , sicut dicit Ecclesiasticus x : Qualis est
rector civitatis, tales ct habitantes in ea; et fecit poni furcas juxta
ripam Padi ut, si aliqui transirent cum ista verberatione ad eos, pati-
bulis interirent. (Dilexit enim magis commodum temporale, quam anima-
rum salutem, et gloriam mundi, quam gloriam Dei). Et nihilominus multi
cordati juvenes de Parma disponebant penitus ire illuc, volentes libenter
in remissionem peccatorum suorum pro fide catholica mori et pro honore
divino. Et ego eram Parmae et coram Potestate parmensi, qui de Pisto-
rio erat; et dixit Potestas: ille homo habet cor excaecatum, et malitiosus
est, et ignorat ea quae Dei sunt: non ergo demus ei occasionem male
240 [1201]
faciendi, quia si non vult benedietionem, olongabitur ab eo. Et dixit:
videtur vobis, fratres mei, quod bene dicam? Tunc respondi et dixi :
sapienter et bene dixistis, domine. Tunc misit Potestas praecones, sive
banditores per totam civitatem Parmae, praecipiendo et prohibendo sub
maxima poena quod nullus parmensis Padum auderet transire : sicque
cessatum est. Tunc temporis dominus Opizo de Sancto Vitale parmensis
episcopus in maxima reverentia habebatur. Facta sunt autem haec mil-
lesimo supraposito, sub Papa Alexandro quarto, sexto anno pontificatus
ipsius; quo anno incoepta fuit turris de Razolo ultra Taleatam. Et eodem
anno intravit dominus Gregorius de Bonicis in monasterium sancti Pro-
speri de Regio abbas; ct civitas fuit absoluta, quae steterat interdicta per
sex annos et excommunicata. Et eodem anno debebat inchoari doctrina
Joachym abbatis, qui dividit mundum in triplicem statum: nam in primo
statu saeculi proprietate mysterii operatus est Pater in patriarchis et filiis
prophetarum, quamquam indivisibilia sint opera Trinitatis; in secundo statu
operatus est Filius in apostolis, et apostolicis viris, de quo ait Filius in
Johanne: Pater meus usque modo operatur, et ego operor; in tertio
statu operabitur Spiritus Sanctus in religiosis. Ita seribit abbas Joachym ,
qui fuit de ordine Floris. Quem statum inchoatum dicunt in illa verbe-
ratione, quae facta est mcclx., Indictione iii. , quando qui verberabant
se clamabant Dei voces et non hominis. Eodem anno Rex Hungariae
pro terris Regem Boemiae bello aggreditur, habens in exercitu suo di-
versarum orientalium nationum et paganorum ccxl. millia equitum; cui
Rex Boemiae cum c. m. equitum, inter quos dicitur habuisse millia
equorum ferro coopertorum, ad resistendum occurrit. Cumque in confinis
regnorum bellum inchoatum fuisset, ex collisione equorum et armorum
tantus pulvis de terra surrexit ut media et clara die vix homo homi-
nem cognoscere potuisset. Tandem hungari, Rege eorum graviter vulne-
rato, terga vertentes et eum cedentes, festinaverunt effugere, et in quo-
dam fluvio profundissimo, quem transire debuerant, praeter alios occisos,
circa xmr. millia hominum submersa dicuntur; sed Rege Boemiae, vi-
ctoria habita, Hungariam intrante, Rex Hungariae pacem quaerit, et ter-
ras, quae discordiae causa fuerant, restituit, et in futurum amicitiam,
mediante matrimonio, confirmavit.
Anno Domini mcclxi. , Indictione iin., obiit dominus Symon de Man-
fredis, filius domini Johannis Bonifacii, in mense martii: hic fuit amicus
[1261] 241
meus, et bonus pugnator et strenuus pro parte Ecclesiae temporc magnao
guerrae/ Item millesimo supraposito composita et ordinata fuit regula
militum beatae Mariae Virginis mediante fratre Rufino Gurgone de Pla-
centia, qui multis annis fuerat minister Bononiae, et tunc erat poeni-
' tentiarius in curia domini Papae, et erat Bononiae pro negotiis curiae.
Ordinata ctiam fuit per honorabiles viros dominum Lotherengum de An-
dalois de Bononia, qui prior extitit, ct praelatus ejusdem ordinis, inter
eos, et per dominum Gruamontem, et per dominum Hugolinum Capitium
de Lambertinis de Bononia, et per dominum Bernardum de Sesso, et
per dominum Aegidium ejus fratrem, et per dominum Phyzaimonem de
Barattis de Parma, et per dominum Sclancham de Liazaris de Begio ,
et per dominum Raynerium de Adhelardis de Mutina. Isti a rusticis tru-
fatorie et derisive appellantur Gaudentes; quasi dicant: ideo facti sunt
fratres, quia nolunt communicare aliis bona sua, sed volunt tantummodo
sibi habere, juxta verbum illius avari, de quo Ecclesiasticus dicit, xi. :
Est qui locupletatur parce agendu, et haec est pars mercedis illius,
in eo quod dicit: inveni requiem mihi. et nunc manducabo de bonis
meis solus. Item recordor quod ordo iste factus fuit in Parma tempore
allelujae, idest tempore alterius devotionis magnae, quando cantabatur
alleluja, ct intromittebant se fratres Minores- et Praedicatores de mira-
culis faciendis, anno Domini mccxxxiu. , tempore Papae Gregorii noni.
Et fuit factus mediante fratre Bartholomaeo de Vicentia de ordine fra-
trum Praedicatorum , qui tunc temporis magnum locum habebatin Parma,
et fuit bonus homo, et postea fuit episcopus terrae suae, unde fuerat
oriundus. Et habebant praedicti fratres eumdem habitum cum istis, et
sellam albam et crucem rubeam. In hoc tantum est diflerentia , quia illi
appellabantur milites Jesu Christi; isti vero milites sanctae Mariae. Per-
severaverunt autem illi et duraverunt usque ad multos annos, et postea
defecerunt, quia principium eorum et finem vidi: ct pauci ordinem eo-
rum sunt ingressi. Similiter isti, qui dicuntur Gaudentes, ita multipli-
cantur, sicut panis in manu famelici; et reputant se fecisse magnum quod-
dam, praeclarum quiddam ex eo quod talem habitum assumpserunt; sed
parum in romana curia reputantur. Et hoc propter quinque: primo, quia
de suis divitiis nec monasteria, nec hospitalia, nec pontes, ncc ecclesias
unquam construxerunt, seu alia opera pietatis fecisse reperiuntur; secun-
do, quia multa aliena abstulerunt per rapinam, more potentum, nec
Monumenta historica. YoL III. 51
242 [1262]
restituerunt male ablata; tertio, quia, postquam consumpserunt divitias
suas faciendo magnas expensas et largas in multis vanitatihus et comes-
sationibus et comedendo cum hystrionibus et non cum Christi pauperi-
bus, ipsi petunt ab Ecclesia romana, et volunt ohtinere a Papa et inva-
dere loca meliorum religiosorum, quicumque ipsi sint, et illos de domibus
suis expellere; quarto, quia avarissimi homines sunt: Radix enim
omnium malorum est cupiditas; quinto et ultimo, quia non video ad
quid descrviant in Ecclesia Dei, idest ad quod utiles sint, nisi forte quia
salvos faciunt semetipsos, quae a Hieronymo sancta rusticitas appella-
tur . . . Igitur de hac materia satis sit dictum. Amodo ga,udendum est
cum gaudcntibus , ct flendum cum flentibus . . . Ohiit Papa Alexander
quartus mcclxi. , et substitutus est Urbanus nn. , qui istorum Gaudentium
regulam dedit.
Anno Domini mcclxii., Indictione v., electus fuit Papa Urbanus quar-
tus; et suo tempore fecit duas ordinationes: exercitus saracenorum,
quem Manfredus filius Friderici Imperatoris quondam in patrimonium
Ecclesiae immiscrat, per crucesignatos fugavit; comiti Provinciae Karolo,
' fratri Regis Franciae, regnum Siciliae, ut a Manfredo detentore ejus re-
cuperaret, contulit.
Anno Domini mcclxiii. , Indictione vi., praedictus Papa Urbanus quar-
tus regnum Siciliae eidem dicto domino Karolo dedit et confirmavit; et
eidem supradicto Manfredo, qui illud detinebat violenter, abstulit, et
dictum dominum Karolum investivit.
Anno Domini mcclxiiil, Indictione vu., die vn. augusti, comcta tam
mirabilis apparuit, qualem nullus tunc vivens ante viderat. In oriente
enim cum magno fulgore surgens, usque ad medium hemisphaerii versus
occidentem comam perlucidam protrahebat. Et, licet in diversis partibus
mundi forte multa significaverit, hoc tamen unum pro certo compertum
est, ut, cum plures quam tres menses duraverit, ipso quoque apparente,
Papa Urbanus coepit infirmari, ct eadem nocte , qua Papa expiravit,
comcta disparuit. Et eodem anno marchio Hestensis cum militibus et
peditibus de Ferraria in magna quantitate venerunt Mutinam , et ducenti
milites Guelfi de Florentia similiter venerunt Mutinam ad petitionem et
voluntatem domini Jacobini Rangoni, et Manfredi de Rosa de Saxolo, et
totius partis suae, scilicet Ecclesiae, et Potestatis Mutinae, qui erat de
civitate Urbisveteris , scilicet dominus Monaldus, die dominico xi. exeunte
[12G5J 245
mense decembris. Et expulerunt de civitate partem illorum de Gorzano ,
qui imperiales erant, et omnes amicos dictorum dominorum; et tunc
fuit mortuus dominus Thomasius de Gorzano, et duo de Bastardis; et
destruxerunt castrum Gorzani, de quo facto regini omnes multum timue-
runt. Et eodem anno obiit Papa Urbanus quartus.
Anno Domini mcclxv., Indietione viu. , electus fuit dominus Papa Cle-
mens mi. apud Perusium. Et ipse erat in ultramontanis partibus tunc,
et erat de collegio cardinalium; et noluit ire ad accipiendum papatum ,
nisi prius visitaret ecclesiam beati Francisci de Assisio, ubi est glorio-
sissimum corpus ejus. Et eodem anno venit dominus Karolus, frater
Regis Franciae, ad urbem romanam, et factus fuit et conlirmatus in
Regem Apuliae et Siciliae. Unde praedictus dominus Karolus, qui pro
recuperatione Siciliae per Urbanum Papam vocatus fuerat Romam, ubi
etiam in senatorem electus fuerat, navigio venit: deinde Apuliam intrans,
bello campestri habito, praedictum Manfredum et vita privavit et regno.
In quo anno venit legatus in Lombardiam pro accipiendis militibus in
succursum domini Karoli contra praedictum Manfredum. In quo anno,
die veneris sexto intrante martio, venerunt mutinenses et guelfi, qui
crant in civitate Mutinae, ad civitatem Regii; et illi deFoliano, et Ro-
berti fregerunt violenter portam Castelli, quae erat murata; et tunc intra-
verunt civitatem dicti mutinenses et guelfi, ct incoeperunt praelium in
civitate cum illis de Sesso, et expulerunt eos extra civitatem Regium
cum exterminato furore. Et illi de Sesso tunc iverunt cum illis de parte
sua Razolum, et quasi omnes de populo partis de Sesso fuerunt positi
in confinibus prope civitatem ad tria milliaria desupra ad civitatem, et
omnes affidati fucrunt, praeter illos de Sesso. Item Roberti incontinenti
feccrunt Potestatem dominum Jacobinum Rangonum de Mutina, ct de-
posuerunt dominum Marcum Grandonicum de Venetiis. In quo anno
ceperunt domini de Sesso castrum de Canulis, et postea pars Roberto-
rum rccuperavit illud. Et eo anno facta et ordinata fuit treugua inter
intrinsecos et extrinsecos civitatis Regii a festo sancti Petri usque ad
festum sancti Michaelis; et fuit ordinata per fratres Praedicatores, scilicet
per fratrem Fredericum priorem dictorum fratrum , et per fratrem Pcregri-
num lectorem, et per fratrem Petrum de Fulconibus, et per quosdam
fratres Minores: ex qua treugua magnam utilitatem habuerunt homines
de Regio tam intrinseci, quam forenses. In quo anno, circa festum Ka
244 [1266]
tivitatis Domini, venerunt gallici in magna multitudine in adjutorium
Karoli fratris Regis Franciae, qui erat Romae: ct ego vidi eos venien-
tes cum irem ad sanctum Proculum de Faventia ad praedicandum in
festo sancti Johannis Evangclistae. Et iverunt in Apuliam contra Manfre-
dum filium Friderici quondam Imperatoris ad debellandum eum; et in-
terfecerunt eum anno Dominicae Incarnationis mcclxvi. circa Pascha, et
abstulcrunt omnia quae habebat. Et accidit grande miraculum, quia illo
anno quo vencrunt non fuit frigus, ncc gelu, nec glacies, nec nix, nec
lutum, ncc pluvia; sed via pulcherrima, sccura et suavis, ac si esset
mensis maji. Et hoc a Domino fiebat, quia in succursum veniebant Ec-
clesiae, et in exterminium illius maledicti Manfredi, qui tali interitu di-
gnus crat propter iniquitates suas. Erant enim multae valde: siquidem
fratrem suum Conradum interfecerat, ut dicebatur. Et Conradus interfe-
ccrat Karolum fratrem suum, qui natus est Ravennae. Quem Imperator
Fridericus habuerat ex anglicana uxore; Conradum vero ex filia Regis
Johannis; Henricum quoque primogenitum ex hispanica ; sed Manfredum
habuit ex sorore, vel ex filia sororis marchionis Lanceae, qui fuit lom-
bardus de Pcdemontis. Inter omnes vero filios quos habuit Imperator
Fridericus, secundum meum judicium, plus valuit Hencius Rex Sardi-
niae, quem bononienses ceperunt et in carcere multis annis, usque ad
diem mortis suae, detinuerunt. Hic non fuit legitimus filius. Habuit et
alium non Iegitimum, nomine Fridericum, quem Regem in Tuscia fece-
rat. Item millesimo supraposito dominus Hubertus Pelavicinus Potestas
Cremonae cum cremonensibus et cum toto suo posse voluit prohibere
passum comiti Flandriae, capitaneo militiae exercitus domini Regis Karoli.
Et praedictus comes per vim transivit Lolium flumen juxta Palazolum,
et destruxit castrum Caurioli; et interfecti fucrunt omnes de castro tam
viri quam mulieres et pueri omnes, eo quod suspenderant unum de
militibus dicti comitis. Et dictus comes transivit juxta civitatem Brixiae
cum praedicto exercitu suo, et cepit et destruxit Montemclarum , unum
castrum Brixiae, et postea venit ad civitatem Mantuae.
Anno Domini mcclxvi. dominus Karolus Rex transivit pontem de Cipe-
rano cum exercitu suo contra Regem Manfredum, filium quondam domini
Friderici Imperatoris, principem Apuliae et Siciliae; et postea transivit
praedictus dominus Karolus pontem de Sancto Germano cum praedicto
exercitu suo, et intravit per vim in Sanctum Germanum, et habuit ci
[1266] 245
vitatem Capuae die xi. intrante februario. In quo anno disconfixit prae-
dictum dominum Manfredum cum exercitu suo apud Beneventum. Et
mortuus fuit ibi cum tribus millibus militum , et cum comite Galvano ,
et domino Annibalo nepote cardinalis Ricardi , et marchionc Henrico de
Scipione nepote domini Huberti de Pelavicinis, ct cum multis aliis baro-
nibus; et sepultus fuit apud pontem Beneventi praedictus Manfredus die
veneris tertio exeunte februario. Et capta fuit uxor praedicti domini Man-
fredi cum duobus filiis suis ct cum toto thesauro suo in civitate quae
Manfredonia nominatur. [Quam civitatem ipse ficri fecit, nomen suum
imponens ei. Haec facta fuit loco alterius civitatis, quae dicebatur Sipon-
tus, et distat ab ea per milliaria duo; et, si vixisset princeps per paucos
annos amplius, fuisset Manfredonia una de pulcrioribus civitatibus de
mundo. Est enim ex toto murata in circuitu, et per uu. milliaria durat,
ut dicunt, et habet optimum portum; et est ad radices montis Gargani ,
et principalis strata tota inhabitatur; et omnia fundamenta aliarum domo-
rum jam facta sunt, et vias amplissimas habet, quae ad pulcritudinem
faciunt civitatis. Sed Rex Karolus habet eam exosam in tantum, quod
eam audire nominari non potest; immo vult quod appelktur Sipontus
rtova ]. Item captus fuit in praedicto conflictu comes Jordanus et Petrus
Asinus de Florentia, et multi alii fuerunt mortui et interfecti in campo.
Porro princeps Manfredus aliquas habuit bonitates. quas in Tractatu Papae
Gregorii decimi descripsi sufficienter. Debet enim hystoriarum scriptor
communis esse persona, ita quod nec tantum omnia mala describat unius,
et omnia bona subticeat. Majores autem de curia Manfredi isti fuerunt:
comes Galvagnus Lancea, qui major erat in curia et potentior aliis, et
fuit de Pedemontis et attinebat marchioni Lanceae; comes Jordanus,
comes Bartholomaeus, qui etiam ambo de Pedemontis fuerunt; comes
Casertarum de Apulia, qui tradidit Manfredum, habens in uxorem soro-
rem ejus, ut mihi videtur; comes Ascerrarum de Apulia de Terra-La-
boris; dominus Johannes de Procida, potens et magnus in curia Man-
fredi, et fertur quod fuit ille qui dedit venenum Regi Conrado ad in-
stantiam ipsius Manfredi fratris sui; comes camerarius, qui magnus erat
et potens in curia ipsius Manfredi, et dives multum et dilectus ab ipso
Manfredo, et nomen ejus dominus Manfredus Maletta, qui adhuc vivit;
et, post stragem quae facta est in exercitu principis Manfredi , cum eva-
sisset, dedit locum irae, et venit Venetias et habitavit ibi, quousque
Petrus Rex Aragoniae invasit regnum ex parte messanae civitatis contra
24G [1266]
Karolum Regem, fratrem Regis Franciae sancti Lodoyci bonae memoriae.
Et modo praedictus camerarius in curia Pctri Regis Aragoniae magnus
est et dilectus ab eo; et babet cognitionem multorum tbesaurorum ab-
sconditorum, idest novit in quibus locis multi thesauri absconditi sunt;
et est optimus et perfectus in cantionibus inveniendis et cantilenis ex-
cogitandis, et in sonandis instrumentis non creditur habere parem in
mundo: regnicola est, idest de regno cst oriundus. Et nota quod Rex
Karolus successive plures fecit occidi qui sc Manfredum esse dicebant.
Fingunt enim, qui ejusmodi sunt, talia ad lucrum, et se mortis periculo
exponunt. Porro supradicto mcclxvi. civitas Brixiae, quae detinebatur a
domino Huberto marehione Pelavicino, rebellis facta est contra praedi-
ctum marchionem; et fecerunt pacem inter se dicti brixienses intrinseci
cum extrinsccis brixiensibus, et feccrunt pacem cum mediolanensibus et
bergamensibus in mense februarii. Et eodem anno mutinenses extrinseci
occupaverunt castrum Montisvallarii , quod quidam nobilis de comitatu
mutinensium, scilicet dominus Hugolinus de Guillia, factus de amico et
fideli mutinensium intrinsecorum, scilicet Aigonum, qui parti Ecclesiae
romanae favebant, repente inimicus et proditor, et illis factus rebel-
lis qui ipsum multipliciter honorabant, tradidit eisdem, scilicet illis de
Gorzano ct aliis de parte sua; qui, dictum castrum tenentes, episcopatum
civitatis Mutinae multipliciter flagcllabant. Quamobrem praefati mutinen-
ses intrinscci una cum reginorum militia et magna populi quantitate et
aliquibus parmensibus accesscrunt ad obsidionem dicti castri viriliter et
potenter. Ibique per totum monsem junii permanentes, tanta fuit in dieto
castro sitis ct fames propter hominum et animalium multitudinem , qui
ibi viverc non poterant; et tantus erat ibi foctor, quod dictum castrum,
diim ipsius palancatum, die tertio julii, per violentiam perdiderunt, jam
ad extrema deducti, habito personarum affidamento, reliquerunt julii
die quarto. Tunc praefatus proditor Hugolinus de Guillia, dum infirmus
ad mortem de dicto castro portaretur, populari irae et voci suppositus,
in campo fuit crudeli morte peremptus; et dictum castrum destructum
fuit in totum. Et eo anno, dic tertio scptembris, facta fuit pax inter partem
extrinsccam illorum de Sesso, et partem intrinsecam Robertorum. Et in
civitate regina fuit Potestas dominus Bonacursus Bellenzonum de Florentia
et fuit utilis pro pauperibus et malus pro nobilibus; ct ideo expulerunt
eum nobiles, quia bene recuperabat jura Communis et bene tenebatju-
stitiam . . . Porro millesimo supraposito pars guelforum de Florentia
[1267] 247
rediit in Florcntiam, et postmodum cxpulerunt ghibilinos extra dictam
civitatem. Et eodem anno dominus Rcx Karolus obsedit Podium Bonizi ,
et stetit ibi in obsidione per magnum tempus, ct pcr concordiam habuit
dictum castrum, et ibi obiit uxor ejus; ct hoc fuit sequenti millesimo.
Item mcclxvi. quamplurima multitudo saracenorum ex Africa per angu-
stum marc transiens in Hyspanias venit, ct adjuncti sunt saracenis; et in
Hyspania magnam plagam in christianos exercucrunt, intendentes, quam
olim perdiderant, recuperare Hyspaniam. Sed illarum partium adunati
christiani et plures crucesignatorum ex diversis partibus adjuncti, licet
cum multo christianorum damno, de saracenis triumphaverunt.
Anno Domini mcclxvh. , Indictione x., Rex Karolus in Tuscia longo
tempore obsedit castrum Podii Bonizi, in quo inclusa crat magna mul-
titudo nobilium, qui crant contra Ecclesiam: tandem concordavit cum illis,
ct abierunt. Et eodem anno facta fuit pax ct concordia inter cremonen-
ses extrinsecos et intrinsccos per legutum domini Papae. Et eodem anno
dominus Hubertus Pelavicinus perdidit dominium Cremonae et aliarum
civitatum, in quibus dominatus fuerat, et ivit ad castra sua, ad habitan-
dum in eis, quae habebat in episcopatu placentino, quorum vocabula
Landasium et Ghisaleclum. Et mirabatur ipse Pelavicinus quomodo unus
sacerdos cum blandis verbis expulcrat cum de dominio suo, ideo consuevit
dici:
Cum verbis blandis et factis saepe nefandis
Amentem prudens fallere saepe solct.

. . . Dignum fuit quod Pelavicinus dominium perderet de Cremona, quia po-


suit furcas juxta Padum, timens dominium perdere si devoti, qui se verbe-
rabant, Cremonam ivissent . . . Item eodem anno exivit dominus Bosius de
Dovaria cum parte sua de Cremona, et fuit obsessus in Rochetta. Isti
duo dominati sunt in Cremona temporibus multis, dominatores iniqui.
Eodem millesimo, circa festum beati Francisei, venit Conradinus de Ala-
mannia, filius Conradi filii Friderici quondam Imperatoris, ut iret in
Apuliam contra Karolum ad recuperandum terram patrum suorum : et
adhaeserunt ei multi lombardi et multi de Tuscia; et nullum habuit per
viam impedimentum usquc ad locum conflictus. Et exercitus cremonen-
sium intrinsecorum se absentavit a Rochetta, propter timorem Conradini
et Veronensium. Iste Conradinus litteratus juvenis fuit, et latinis verbis
optime loquebatur: ct eodem anno venit Veronam cum magna militia
248 [1268]
theutonicorum in mense octobris. Item eodem anno in mense julii do-
minus Jacobinus de Palude ascendit et intravit super saxum Besmantuae
furtive de nocte, et mortuus fuit ibi dominus Turchus de Besmantua.
Et eodem anno obsessa fuit Corvaria per reginos et parmenses; et regini
habebant in dicto exercitu tres trabucchos, et parmenses habebant unum
trabucchum; et hoc fuit in mense augusti. Et fuit habita per pactum
Corvaria , et Besmantua restituit se Communi, et dedit obsides Communi
Regii quod non offenderet Commune. Et eodem anno in mense decem-
bris, nono die, recuperatum fuit castrum Razoli, quod tenebant cremo-
nenses, et ipsum habucrant a dominis de Sesso, qui eum (sic) tenebant per
guerram; et redemptum fuit a cremonensibus pro pretio, tria millia libra-
rum rexanorum, absque aliis expensis in ambaxatoribus , militibus et
peditibus, qui iverunt in servitium cremonensium.
Anno Domini mcclxvui. , Indictione xi. , parmenses obsederunt burgum
Sancti Donini, et habuerunt in adjutorium suum mutinenses, cremonen-
ses, placentinos et reginos; et recesserunt post longam obsidionem, de-
structis arboribus et blado ct domibus, quae extra erant, cum vineis.
Item eodem millesimo parmenses fecerunt pacem cum concivibus suis ,
qui erant in burgo Sancti Donini. Item eodein millesimo infirmatus est
Papa Clemens quartus in festo sanctae Caeciliae, et octo diebus post,
scilicet in vigilia sancti Andreae, ultimum diem clausit. Et eodem anno
Conradinus transivit ad Rochettam et juxta Brixiam; et ivit ad Rochet-
tam domini Bosii, et transivit flumen Addae, et transivit per Tisinum
ad Papiam , et ibi stetit per multos dies ; et ivit Pisas per terram mar-
chionis de Carreto et per mare; militia sua ivit Pisas postmodum per
terras illorum de Flesco. Et eodem anno fuit apud Romam per terras
et contratas illorum de Tuscia, contra voluntatem guelforum de Tuscia;
et fecit exercitum super terram Luchae. Item eodem millesimo, in vigilia
beati Bartholomaei , exercitus Conradini cum exercitu Karoli habuit con-
flictum, et praevaluit Karolus: et multi corruentes ex parte Conradini
mortui sunt; ct fuit ibi maxima mortalitas, et multi fugerunt, et multi
barones et milites capti fuerunt. Et captus est iste Conradinus cum duce
Asturichae et quamplurimis aliis, et ductus ad Palestrinum in carceri-
bus. Et dominus Henricus frater Regis Castellae, qui tunc erat senator
urbis Romae, similiter captus fuit ad dictam sconfictam cum Galvagno
Lanza. Qui Galvagnus mortuus fuit apud Romam cum duobus filiis ; et
quamplures alii proditores de Apulia tunc Romae fuerunt mortui cum
eodem Galvagno. Et eodem anno Brundula eapta fuit per mutinenses et
et reginos...Et eodem anno in festo beati Lucae evangelistae, uxor domini
Regis Karoli venit Regium cum maxima multitudine militum et peditum
et cum balestrariis. Et eodem anno inlra unum mensem venit comes Flan-
driae cum uxore sua, lilia dicti domini Regis Karoli, Regium, et cum
maxima gentium multitudine, qui omnes iverunt in Apuliam post dictam
sconfictam Conradini et aliorum: in qua sconficta captus fuit Conradus
Antiochiae nepos Imperatoris, qui evaserat de carcere Regis pro domino
Jacobo Napolionis et sociis, qui erant in castro saracenorum; et dicta
disconficta fuit in campo Palatino apud flumen Marchiae prope Albam.
Et eodem anno, post tres menses, dominus Rex Karolus fecit eidem
Conradino, et duci de Asturicha in regno Apuliae, et comiti Gerardo de
Pisis apud civitatem Neapolim fecit eos decapitari. Et eodem anno in
mense novembris, tertio die exeunte, obiit Papa Clemens quartus, na-
tione provincialis. Iste Clemens Papa, uxorem et liberos habens, primum
fuit famosus advocatus et Regis Franciae consiliarius ; deinde, mortua
uxore, propter vitam bonam et scientiam laudabilem, primo podensis
episcopus, et post Narbonae archiepiscopus, tandem sabinensis episco-
pus et cardinalis efficitur; et post in Angliam, propter pacis reforma-
tionem, a Papa Urbano quarto legatus missus, absens a cardinalibus
Perusii in Papam electus: sic vigiliis, jejuniis et orationibus ac aliis
bonis operibus intentus fuit, quod multas quas Ecclesia tunc sustinebat
deordinationes Deus suis meritis creditur extraxisse. Hic, cum Conra-
dinus nepos Imperatoris Friderici, Regem Karolum, cui Papa regnum
Siciliae contulerat, debellaturus intraret; et plerique factum Regis Karoli
pro desperato haberent, tum propter Conradini exercitus multitudinem,
tum propter regni Siciliae pene totius rebellioncm, praedixit in publico
sermone, eum tamquam fumum transiturum, et ipsum tamquam ad
victimam Apuliam intraturum. Quod et rei postmodum probavit eventus :
nam Conradiuus post fugam captus, decollatus fuit, et nomen ejus, pau-
cis diebus post, tamquam fumus evanuit. Hic ctiam Papa canonizavit Vi-
terbii, in ecclesia fratrum Praedicatorum , Edroigam quandam ducissam
Poloniae, mirae sanctitatis viduam, quae inter alia commendabilia, cum
canonizatio ejus per plures annos dilferetur . . . Quod legens judaeus,
statim cum tota domo sua baptizatus est. Et eodem anno obiit dominus
Manfredus de Robertis, electus episcopus veronensis die quinto intrante
Monumenta historica. Vol. III. 32
250 [1269]
decembri: et obiit dominus Petrus de Vico praefectus urbis Romae in
praedicto mense. Et eodem anno mcclxvui. Soldanus Babiloniae, Armenia
vastata, Antiocbiam unam de famosioribus civitatibus orbis, cepit, et,
tam viris quam mulieribus occisis et captis, ipsam in solitudinem re-
degit, et... pro majori parte eos interfecit: et hoc fuit xvi. die intrante
majo in vigilia Ascensionis. Item millesimo supraposito, scilicet anno
Domini mcclxviii., Conradinus, olim nepos Friderici Imperatoris, parvi-
pendens domini Papae excommunicationem, contra Karolum, quem Ec-
clesia Regem Siciliae fecerat, insurgens, ad theutonicos, quos habuit,
quampluribus lombardis ct tuscis adjunctis, pervenit usque Romam, ubi
cum imperiali more sollemniter receptus fuisset, associato sibi senatore
urbis domino Henrico fratre Regis Castellae, et quamplurimis romanis,
contra Karolum Apuliam intravit: sed, post durum campestre bellum ,
Conradinus cum suis terga vertentibus capitur, et a Karolo cum duobus
nobilibus decollatur.
Anno Domini mcclxix. , Indictione xn., in medio Aprilis venit nix ma-
xima, quae duravit in plano per duos dies et duas noctes; et incoepit
nix venire in media nocte veniente die dominico, nec cessavit venire per
totum illum diem fortiter circa vesperas; et sequenti nocte venit pruina
magna, et in alia nocte venit pruina maxima, quae destruxit vineas. Et
eo anno castrum Pizegulum destructum fuit per reginos; ci Thoanum
similiter fuit destructum et ad terram prostratum. Et eodem anno fue-
runt magni venti. Et eodcm anno, in mense julii, iverunt cremonenses
in obsidionem rochettae domini Bosii de Dovaria; et dicta rochetta venit
ad praecepta Communis Cremonae; et coneordaverunt se cum Communi
Cremonae; et fuit destructa dicta rochetta. Et eodem anno Nuceria ci-
vitas saracenorum de Apulia venit ad mandatum Regis Karoli. Et eodem
anno, in mense septembris, cc. pedites de montanea cum mibtibus et
peditibus de episcopatu Mutinae iverunt in Fregoanum pro Communi con-
tra dominum Guidinum de Montecuculi, fratrem quondam domini Bona-
cursi, occasione rectificandi castrum unum in servitio de Serafinellis
de eadem contrata Frcgnani; et mortui fuerunt milites et pedites , ct
capti. Et tunc venit comes Maginardus cum maxima quantitate militum
de Bononia et de episcopatu in subsidium dicti domini Guidini; et ibi
fuit magnum praelium, et ibi fuerunt mortui, capti et suspensi quasi
omnes de episcopatu regino; et tunc dominus Guido de Mandra , qui
erat capitaneus illorum de episcopatu regino pro Communi , fuit ibi mor
[1269] 251
tuus et unus suus notarius. Et eodem anno, in mense novembris, rocha
de Bardi venit ad mandata Communis Placentiae. Item eodem anno
mcclxix. parmenses muros burgi Sancti Donini funditus destruxerunt et
foveas castri repleverunt; et praeceperunt eis ut de castro recederent, et
de domibus burgum longum versus Parmam facerent super stratam ; et
ita fecerunt, et permanet usque in hodiernum diem. Eodem millesimo
supraposito marchio Hubertus Pelavicinus, monoculus et senex et inve-
teratus dierum malorum, mortuus est in montibus in amaritudine ani-
mac et dolore, sine confessione et satisfaetionc Ecclesiae. Et fratres Mi-
nores fuerunt ibi, volentes eum, saltem in morte, ad Dcum reducere . . .
Sed non potuerunt eum removere a malitia sua . . . Cui dixit frater
Gerardinus de Sancto Johannc in Persiceto, lector in theologia in con-
ventu fratrum Minorum de Parma: Sapiens in Prov. dicit, vi. ; Discurre,
feslina, suscita amicum tuum: istam Scripturam implevi, domine, ve-
niendo ad vos pro salute animae vestrae, quam volo lucrari Deo . . .
Respondit Pelavicinus: non habeo remorsum conscientiae, quod habeam
de alieno aliquid. Cui frater Gerardinus dixit: Qui abscondit scelera
sua, non dirigetur: qui autem confessus fuerit , et rcliquerit ea , mi-
sericordiam consequetur. Cum autem videret frater Gerardinus quod
laborabat incassum, dixit: Quod meum est feci ete. Et sic dimisit eum
in manu consilii sui . . . Puto quod frater Gcrardinus missus fuit ad
Pelavicinum vel a parmensibus, vel ab aliquo legato, ut ad praecepta
Ecclesiae deberet redire. Nam et cum Papa Clemens iret ad accipien-
dum papatum, et transiret per Placentiam sub habitu personae privatae,
dixit quibusdam: dicatis isti domino, qui dominatur in Cremona, ex parte
mea, postquam recessero hinc, quod, si vult esse amicus Dei et Ecclc-
siae et dimittere quod homines in pace vivant, ego juvabo eum ad
Papam ut ipsum gratanter recipiat et misericordiam sibi faciat ....
Verumtamen de Pelavicino parmenses ulti sunt adhuc eo vivente, de-
struendo castra et terras quas occupaverat .... Viginti annis tenuit
Cremonae dominium, quod si tot annis servisset Christo, dedissct ei
regnum aeternum. Parcat ei Deus, quia multa mala fecit parmensibus
et cremonensibus et placentinis et multis aliis civitatibus Lombardiae: sed
nec ipse transivit impunis . . . Item millesimo supraposito factum est
generale capitulum Asisii, adhuc generali ministro fratre Bonaventura :
et nullus erat Papa, quia cardinales concordare non poterant. Isto tem-
pore iverunt bononienses ad Primarium, et fecerunt ibi castrum contra
252 [1269]
venctos. (Est autem Primarium quidam locus in districtu Ravennae, ubi
Padus, qui vadit juxta Argentam, ingredilur marc). Et venerunt vencti
contra bononienses in exercitu magno cum navibus et balistis et man-
ganis et trabuccbis et omni apparatu bellandi, et steterunt ex altera parte
Eridani, et fecerunt magnum insultum contra castrum bononiensium; ct
commissum est grave praelium inter utrosque. Et veneti percutiebant
turrim bononiensium cum manganis ct trabuccbis; ct bononienses viri-
liter defenderunt castrum suum: et recesserunt veneti. Et fucrunt ibi
bononienses, puto, duobus vel tribus annis; et mortui sunt ex eis tre-
centi vel quingenti ex intemperie marini aeris, et propter multitudinem
culicum et pulicum et muscarum et asilorum. Et ivit frater Peregrinus
de Polesino de Bononia ex ordinc fratrum Minorum, et fccit concordiam
inter bononienses et venetos. Et bononienses destruxcrunt castrum quod
fecerant, et recesserunt inde, et donaverunt multa lignamina de dicto
castro fratribus Minoribus de Ravenna. Et, quia ego habitabam Ravennae
tunc temporis, videtur mihi quod ista destructio castri bononiensium
ct recessus eorum de Primario, fuerunt illo anno ct illo tempore quo
Conradinus fuit a Karolo disconfictus, scilicet mcclxviii. [ Et tanta multi-
tudo illarum avium, quae in vineis destruunt uvas et vulgariter turili
dicuntur, illo anno transivit et tempore ut vix coelum, quolibet sero
post coenam usque ad crepusculum noctis, multis diebus, libere posset
videri. Et erant tria solaria aliquando vel duo, unum super aliud simul,
et durabant per tria vel quatuor milliaria; et post breve spatium aliae
aves ejusdem generis succedebant volando et cracitando et murmurando
et quasi conquerendo; et sic faciebant quolibet sero multis diebus a mon-
tibus descendendo ad valles, et totum aerem occupabant. Et ego cum
aliis fratribus quolibet scro ad videndum et considerandum et admiran-
dum egrediebar, ut starem sub divo; nec sub divo eram, quia totum
aerem cooperiebant. Vere dico quia nisi vidissem, referenti ercdere mi-
nimc possem]. Causa autem quare bononienses iverunt ad Primarium ad
faciendum castrum ista fuit. Veneti avari homines sunt et tenaces et su-
perstitiosi, et totum mundum vellent subjugare sibi, si possent; et ru-
sticiter tractant mercatores qui vadunt ad eos, et care vendendo, et multa
passagia in diversis locis in suo districtu ab eisdem personis eodem tem-
pore accipiendo. Et si aliquis mercator portat ibi merces suas ad ven-
dendum, non potest cas secum reducere, immo oportet quod vendat eas
[1269] 255
ibi, velit nolit; ct si aliqua navis non sua cum mercibus ex aliquo in-
fortunio maris declinat ad eos, non potest inde recedere, nisi prius omnes
merces suas vendat ibidem; et dicunt quod ex voluntate divina proces-
sit quod navis illa declinavit ad eos, cui contrariandum non est. Quo-
dam tempore, cum comes Roglerius de Bagnacavallo dominium haberet
Ravennae, venerunt veneti, et fecerunt unum castrum in districtu Ra-
vennae, in egressu vallium, et in ripa Padi per navigium, quod vadit
a Ravenna ad Padum e regione Sancti Adalberti: et promiserunt raven-
natibus quod volebant ibi habere castrum usque ad l. annos, et annua-
tim ex ista concessione solverent ravennatibus civibus, sive Communi
Ravennae, quingentas libras ravennantium; et bene solvebant, ut vidi.
Sed veneti quinque calliditates, sive malitias, in isto negotio habuerunt.
Prima fuit, quia cum ista concessio ad tempus jam dictum deberet exi-
stere, idest usque ad l. annos deberet durare et non plus, disponunt
eam facere sempiternam; et in argumentum hujus rei non solum sufficit
quia hoc dicunt, verum etiam et factis ostendunt, quia cum prius de li-
gnamine castrum fecissent, modo feccrunt de muro. Secunda, quia ita
claudunt navigii viam lombardis, quod nec a Romagnola , nec a Marchia
anchonitana aliquid possunt habere, a quibus haberent frumentum, vi-
num et oleum, pisces et carnes et salem et ficus et ova et caseum et
fructus et omnia bona quae ad vitam spectant humanam, nisi veneti
impedirent. Tertia , quia omnia ista per istas duas provincias colligendo
discurrunt, praeveniendo bononienses ne prius emant, quibus propter
studium et inhabitantium multitudinem civium et forensium necessitas
imminet et incumbit ut istis abundent; et ideo non fuit mirum, si bono-
nienses contra venetos moti sunt et castrum fecerunt, contra quos et
omnes lombardi turbari et indignari deberent, et exercitum ad pugnam
producere, eo quod in supradictis damnificantur ab eis. Quarta, quia in
portu sanctae Mariae de Ravenna semper habent unam navem armatam,
ne aliquis inde cum victualibus possit transire, claudendo ravennatibus
et bononiensibus et lombardis undique viam, quod nullatenus erat de
pacto. Quinta, quia semper in civitate Ravennae ad expensas Communis
sui tenent unum hominem, quem vicedominum appellant, cujus officium
est quia debet considerare sollicite cum diligentia maxima et cautela ne
ravennates contra venetos aliquid tractent nocivum, seu ordinent, quod
sit contra materiam istam, quod similiter nunquam fuit de pacto. Appel
254 [1270]
laverunt autem veneti castrum illud Marcamo, idest mare clamavit, quia
inde sonitus maris auditur quando turbatur et fluctus ejus insurgunt.
Interrogavi comitem Roglerium de Bagnacavallo si fecisset fieri castrum
illud. Et dixit mihi: frater, ego non feci fieri, nisi permittendo quod
fieret, quia bene habebam tantum dominium in Ravenna, quando factum
fuit, quod poteram prohibere ne fieret. Permisi autem quod fieret pro-
pter tria: primo, quia de Venetiis uxorem habebam; sccundo, occasione
inimicorum meorum, qui erant extra Ravennam; tertio, quia conseque-
bar inde utilitatem, cum veneti annuatim quingentas libras ravennatibus
darent. Nos vero non damnificamur in aliquo, quia tanta copia victua-
lium Ravenna habetur, quod stultus esset qui majorem inquireret: nam
una magna scutella salis plena et culma, pro uno parvo denario in
Ravenna habetur, et xu. ova cocta et munda pro consimili pretio in ta-
berna habentur; anatem sylvestrem pinguissimam pro quatuor parvis de-
nariis, quando volo, possum habere, cum tempus afluerit; et aliquando
vidi quod, si quis vellet deplumare decem anates, habebat medietatem.
Consimilem maledictionem faciunt mantuani in turre de Gubernula (quae
olim fuit comitissae Mathildis, sicut et civitas mantuana); non enim ac-
cipiunt ibi passagium a navibus per Padum transeuntibus, sed compel-
lunt eas ad Mantuam per decem milliaria navigare. Et postquam ibi
merces ostenderint, exonerando navem et iterum onerando, et passagium
exolvendo, cogunt eos (.nc) per idem navigium iterum ad Padum redire,
quia nec aliunde possunt transire, nisi reddeant ad Gubernulam. Quocirca
indignati cremonenses, fecerunt Taleatam, de qua superius diximus loco
suo, scilicet eo anno quo facta fuit, quae multum profuit mantuanis et
damnificavit reginos, destruendo agros et vineas et villas eorum. Ista
Taleata usque ad Primarium facit valles, et multas villas destruxit et
submersit, et in quibus habebatur prius abundantia frumenti et vini, ibi
modo habetur copia piscium generum diversorum.
Anno Domini mcclxx., Indictione xui., in mense aprilis, die dominica
Olivarum, venit dominus Imperator constantinopolitanus Regium, qui ibat
ultra mare. Et eodem die fecit dominum Jacobinum de Rodilia militem
in domo fratrum Minorum; qui dominus Jacobinus tenuit magnam curiam
in kalendis maji , ct omnes milites et quasi omnes donzclli civitatis Regii
induerunt se de novo et donaverunt ipsas robas. Et eodem anno , die
jovis, quinto exeunte junio, obiit dominus Bonifatius de Foliano archi
[1270] 255
diaconus reginae ecclesiae, qui fuit litteratus homo, et frater germanus
domini Guillielmi regini episcopi, et fuit similiter archipresbyter plebis
de Campigiolo: obiit autem ad Sanctum Salvatorem, ubi morabatur, et fuit
sepultus ad majorem ecclesiam. Eodem anno, in mense augusti, fuerunt
derupatae fortilitiae et castra et domus illorum partis de Sesso de epi-
scopatu Regii; et in mense septembris fuerunt licentiati illi de Sesso et
vigintiquatuor eorum amici de episcopatu regino ultra civitatem Bononiae
ct Terdonam et Veronam. Et eodem anno, in mense septembris , fuit
mortuus dominus Arverius, frater domini Bonaccursi de Palude, cum
duobus filiis suis et cum multis aliis a domino Jacobino de Palude; qui
dominus Jacobinus de Palude diversis vicibus multos de casali suo occi-
dit, scilicet patrem generi dominum Albertum Karum, et generum Zano-
num nomine, et filium propriae filiae parvulum et adhuc lactentem, quem
allidit ad terram, et dominum Arverium, qui erat germanus consangui-
neus suus, cum duobus filiis suis, et alium quemdam similiter de suo
casali. Item millesimo supraposito, scilicet mcclxx., nullus erat Papa,
nec aliquis Imperator: quo anno Rex Franciae Lodoycus christianissimus
non territus laboribus et expcnsis, quas olim fecerat ultra mare, iterato
cum filiis duobus, adjuncto sibi Rege Navarrae, et quamplurimis eccte-
siarum praelatis et baronibus, pro recuperatione Terrae Sanctae iter as-
sumpsit. Verum, ad hoc ut facilius Terra Sancta recuperaretur, incidit
eis consilium, ut regnum Tunicii, quod in medio existens non modicum
dabat transfretantibus impedimentum, primum christianorum subjicerent
potestati. Et cum portum et Chartaginem, quae est prope Tunicium ,
potenti manu cepissent, infirmitas, quae illo anno, maxime circa confinia
maris, viguit, in eorum christianorum exercitu nimis invaluit. Et primo
quidem de filiis Regis unum, post legatum domini Papae dominum
Albanensem cardinalem, deinde ipsum Regem Lodoycum christianissimum
cum pluribus comitibus et baronibus, nec non et aliis simplicibus, de
medio sustulit. Quomodo autem praedictus Rex terminaverit....Nam in infir-
mitatesua laudare nomenDomini non cessans, illam orationem quandoque
interserebat: Fac nos, Domine, prospera mundi despicere , et nulla ejus
adversa formidare. Orabat ct pro populo, quem secum adduxerat, dicens:
Esto, Domine, plebi tuae sanctificator et custos. Et cum appropinqua-
ret ad finem, suspexit in coelum, dicens: Introibo ad domum tuam;
adorabo adtemplum sanctum tuum, et eonfitebor nomini tuo, Domine;
256 [1271]
et hoc dicto obdormivit in Domino. Et cum de morte Regis christianorum
exercitus turbaretur, et exercitus saracenorum exaltaretur, Karolus Rex
Siciliae, pro quo, adhuc vivens Rex Franciae, frater suus venerat, cum magna
militia advenit: de cujus adventu christianis gaudium, saracenisque molestia
occurrit. Et cum plures viderentur quam christiani, nullatenus audebant
bello generali cum christianis congredi; sed per quasdam alias astutias,
multa eis incommoda inferebant, de quibus hoc unum fuit. Est enim regio
illa multum sabulosa ct tempore siccitatis pulverosa: unde saraceni statue-
runt multa millia hominum super unum montem christianis vicinum, ut,
cum ventus flaret ad partem christianorum , sabulum moventes, pulverem
suscitarent; qui pulvis christianis multam molestiam intulit. Sed tandem
pulvere per pluviam sedato, christiani, paratis machinis et variis instru-
mentis, Tunicium per mare et per terram oppugnare intendebant; quod
videntes saraceni, timore compulsi, pacta cum christianis inierunt. Inter
quae dicuntur fuisse praecipua, ut omnes christiani, captivi in illo regno,
liberi dimitterentur; et quod in monasteriis, ad honorom Christi nomi-
nis, in omnibus civitatibus regni illius constructis, fides Christi per fra-
tres Minores et Praedicatores et per alios quoscumque libere praedicetur; et
volentes baptizari, libere baptizentur; et, solutis expensis Regibus, quas ibi
fecerant , Rex Tunicii Regi Siciliae tributarius est effectus. Plura alia pacta
fuerunt, quae hic longum fuisset ponere. Et cum ex adventu domini
Oduardi Regis Angliae et multitudine frixonum et aliorum peregrinorum,
in tantum crevissct excrcitus christianorum , quod circa ducenta millia
pugnatorum crederentur; et sperarent quod non solum Terram Sanctam ,
sed etiam totum saracenismum subjugarc debuissent, peccatis exigenti-
bus, absque utiliori utilitate est dispersus. INam legatus, qui ipsos diri-
gere debuerat, per mortem subtractus erat; Terra etiam Sancta, ad quam
ire debuerant, gubernatore peregrinorum carebat; patriarcha, qui legatus
in Terra Sancta fuit, defunctus erat; sedes etiam apostolica, quae utro-
bique providere debebat, tunc vacabat; Rex etiam Navarrae, qui infir-
mus de Africa processerat, in Siciliam veniens est defunctus.
Anno Domini mcclxxi. , Indictione xmi., die ultimo mensis martii, tran-
sivit et venit Phylippus Rex Franciae cum fratre suo et cum exercitu
suo, et hospitatus fuit in palatio domini episcopi regini Guillielmi de
Foliano, qui tunc temporis erat. Qui Rex ibat in Franciam cum corpore
patris sui quondam domini Lodoyci Regis Franciae, quod deportaverat
[1271] 257
de Africa; qui Rex obicrat in tcrra Carthaginis, prope civitatem Tunicii.
Et deportabat eum in una capsa conditum cum aromatibus; et in una
alia capsa portabat Tristan fratrem suum, ct filium quondam praedicti
Regis, qui ibidem in dicta terra Carthaginis obierat cum multis aliis
haronibus, qui ibant ad rectiperandam Terram Sanctam de ultramare. Et
eodem anno, post dies octo, transivit per dtctam civitatem reginam comes
Flandriae cum militia et gente sua. Et eodem anno fuit magna caristia
bladi: ita quod vendebatur in mcnse maji ct junii sextarius fabae vi. soli-
dos imperial. et milicae sextarius m. solidos imperial. et mi. impe-
rial.; et sextarius speltae vendebatur n. solidos imperfal. ct dimidium
pro communi, et privatim x. solidos rexanos; et sextarius frumenti ven-
debatur xx. solidos rexanos pro communi, et privatim vendebatur viu.
solidos imperial. Et eodem anno, in mense maji, cremonenses iverunt
in exercitum castri de Malgrato, et ibi steterunt tantum, donec ipsum
pro concordia habuerunt, et ipsum castrum destruxerunt et diruerunt.
Et eodem anno, in mense junii, devastata fuit Crcma usque ad foveas
a mediolanensibus; et tunc erat Potestas Mediolani dominus Robertus de
Tripolis, civis reginus, de Robertis. Et eo anno facta fuit in civitate Bo-
noniae quaedam societas, quae vocabatar Socictas Justitiae; et crat valde
magna societas de bonis et melioribus de populo dictae civitatis; et po-
sucrunt octoginta de militibus in confink) propter bonum statum Bono-
niae. Et eodem anno dominus Detus de Canzeleriis de Pistorio fuit Po-
testas reginus per sex menses , a sancto Petro usque ad kalendas januarii ;
et eo anno dictus Potestas ivit in obsidionem castri de Corvaria, cum
militibus et peditibus quarterii de Castello et de Sancto Nazario, die xxn.
julii. Et unus quarlerius civitatis Parmae venit ad dictam obsidionem ;
et Commune Regii duxit tres trabucchos, et illi de Parma tres trabuc-
chos; et Commune de Mantua misit in dictam obsidionem, in servitium
Communis Regii, xxv. balestarios; et Commune de Castigione de Tuscia
misit eodem modo balestarios in servitium Communis Regii ad dictam
obsidionem. Et steterunt ibi dicti quarterii de Castello et de Sancto Na-
zario pcr xvn. dies; et postea iverunt milites et pedites de quarteriis
sancti Petri ct sancti Laurentii ad dictam ohsidionem, et steterunt ibi
per xxiii. dies,. Et postea redierunt illi quarterii de Castello et de sancto
Nazario, et steterunt ibi per xxiiik dies; ct iterum redierunt illi de sancto

Monumenta historica. Vol. III. 35


258 [1271]
Petro et de sancto Nazario et steterimt per u. dies; et habucrunt di-
ctum castrum et terram de Corvaria f>ro concordia, desfruendo etdiruendo
dictum castrum et terram ad voluntatem Communts Regii; et illi, qui
erant intus castrum, fuerunt affidati in personis et rebus, et remanse-
runt in bannis et condemnationibus Communis Regii: et dictum castrum
et terram habuit Commune Regia die sabbati <xix. eptenabris; et domi-
nus Jacobinus de Palude habuit ipro dicta terra reddendaquadringentas
Iibras imperialium. Eodem anno, in mense augusti, vener.unt bononien-
ses in exercitum super episcopatum Mutinae, et obsederunt Savignanum
et Montem-IJmbrarum; et habuerunt eos et diruerunt, propter pactum
quod erat inter Communc Bononiae et Mutinae, scilicet quod non debe-
bant mutinenses tenere aliquod castrum ultra aquam Scotennae: et ideo
ista duo castra destruxerunt et diruerunt... Item pro istis sex mensibus
vendebaUir sextarius frumenti vni; solidos imperial. et plus; et sexta-
rius speltae xil grossos; et 6extarius milicae xui. grossos; et libra grossa
de carnibus porcinis xun. et xv. ct xvi. et xva. et xvui. imperiales; et
libra grossa olei olivae duos solidos imperial. ; et xjm. ficus siccae unum
rexanum; et nu. capitella alliorum vel v. unum rexanum; et xx. casta-
neae cum cortice i. rexanum ; xu. etvel xm. amigdalae unum rexanum; et
sextarius farri xu. et xm. grossos. Et omnia alia victualia isto anno fuc-
runt in maxima caristia. Et cum isto anno corpus Regis Franciae snncti
Lodoyci bonae memoriae portaretur m Franciam, fecit Dous per eum,
idest amore ipsius , plura miracula... siquidem in civitate regina, cum ibi
esset corpus sancti Lodoyci, clamavit ad Dominum dominus Jacobus de
Aluciis, ut amore Sancti sui eum exaudire deberet; et sic mirificavit
Dominus Sanctum suum, idest mirabilem ostendit, faciendo amore ejus
miraeulum, quia sanavit dominum Jacobum de Aluciis de tibia sua. Et
in civitate parmensi, quae est civitas mea, idest ex qua et in qua natus
sum ego, sanavit quandam puellara de cancro, quem multis annis ha-
bebat in brachio. Et in mcclxxxuii. anno magister Rolandus Taberna
nationc parmensis, spoletanus episcopus, quem Papa Martinus quartus
misit in Franciam ut scriberet miracula sancti Lodoyei Regis Franciae ,
quia volebat ipsum canonizare et cathalogo Sanctomm ascribere, dixit
mihi in civitate regina.ubi habitabam, quando pro hoc operc redibat de
Francia, quod LXXUU- miracula habebat, cum ydoncis et sufficientibus
testibus approbata, et diligenter conscripta.
[1272] 259
Anno Domini mcclxxh. , Indictione xv., factos fuit Papa Gregorius deci-
mus, qui ante vocabatnr Tedhaldusde Vicccomitibus de Placentia. Et steterant
christiani, propter divisionem quae erat inter Cardinales, sine Papa per
tres annos et menses novem et dies xxi. Et codem anno, die lunae
xmr. martii, obiit Rex Hencius filius quondam Friderrci Imperatoris, qui
erat m carcerihus Bononiae ; et seputtus fuit ad domum Fratrum Prae-
dieatorum, ct Commune Bononiae fecft cum imbalsamari , et fecerunt ei
homfnes de Bononia magnum honorem in offitio furrcris ad sepulturam.
Considera opera Dei. Iste Hencius fuit filius Imperatoris Fridericr non
legitirnus, et habuit tantum honorem in morte ct sepultura; quia in ci-
vitate Bononia mortuus et sepultus, quia a Bononiensibus inbalsamatus
et honoratus, quia a fratribus Praedicatoribus susceptus, eti in eodem loco
cum1 sancto Dominieo sociatus. Conradus vero fuit filius supradicti Im-
peratoris logitimus, et tamen istis honoribus caruit; quia a messenis civibus
ossa ejus sparsa ct projecta fucrunt in mare cfvitatis messanae, et piscibus
sociata quando portabatur Panormum ad sepeliendum, ubi regum Si-
ciliae monumenta habentur... offenderat enim messenos cives, sicutctpater
suus... Et eodem anno , in dicto mense martii, obiitdominus Octavianus
Cardmalis. Et eodem anno fratres Miirores de Regio emerunt plures domos
juxta locum suum , ct Commune dedil eis extimatores, qui aestimarent
valorem pretii domorum emendarum bona fide, ct totum Consilium con-
cordavit ; et sic amplificaverunb locum suum, et fecerunt viam novam
per directum domus domini Arduini de Taculis, eundo recta linea ante
ecclesiam sancti Jacobi, ubi habitant fratres ordinis Petri peccatoris de
sancta Maria in portu de Ravenna; cujus ordinis est sancta Felicula de
Parma. Et eodem anno in mense aprilis bononienses cum suis amicis
concordaverunt se et fecerunt consilium generale et consilium populi et aren-
gum ef multa statuta de volendo venire super episcopatum mutinensium
in exercitum cum carroeio suo, oecasione accipiendi Communi et civitati
Mutinae totum episcopatum , qui' erat ultra aquam Scottennae versus Bono-
niam. Et de hoc fecerunt bononienses sculpiri unum lapidem sculptum de
litteris, sicut Gommune Bononiae erat firmatum facere praedictum exercitum.
Et praedictus lapis erat muratus et positusin palatio Communis Bononiae,
ita quod potestas et capitaneus populi Bononiae videbant dictum lapidem co-
tidie, quando stabant in palatio. Et bononienses denuntiabant dicto potestati
et capitaneo cotidie, ut facerent praedictum exercitum, cum Commune Bono-
niae de hocfirmatum esset, et dictus potestas et capitaneus jurassent praedicta
260 L1272]
facerc. Insuper miserunt bononienses parmensibus ambaxatores suos , qui in
palatio Communis Parmae concionati sunt, dicendo et rogando ex parte
concivium suorum, quod placeret eis non intromittere se de territorio
mutinensium a fluvio, qui appellatur Situla usque Bononiam; et ipsi non
intromitterent se a praedicto flumine usque Parmam. Quod erat dicere:
habeatis civitatem Reginam cura episcopatu suo usque ad talem locum sub
dominio vestro, et nos habebimus Mutinam cum suo episcopatu usque ad
eundem locum sub nostro dominio. Et responsum fuit cisa parmensibus
quod non erat consuetudinis eorum absque culpa destruere vicinos suos.
Et remiserunt eos sinc cflectu; quia non consenserunt eis super hoc
negotio, se-d servaverunt pacem et amicitiam cum amicis etvicinis suis
mutinensibus et reginis usque in hodiernum diem. Et civitas ei Commune
mutinae noluit dare dictum episcopatum , nec terram suam ultra aquam Scot-
tennae dictis bononiensibus. Et ideo mutinenses requisiverunt amicos
suos contra bononienses ad defendendum se ab is. Et in servitium muti-
nensium iverunt centum milites cum tribus equis quilibet de cremo-
nensibus, et de parmensibus duo milla peditum, et mille milites, et domi-
nus marchio Hestensis de Ferraria, et multi milites de civitate Regii,
majores et potentiores ct nobiliores de civitate Regii pro honore suo
et non pro Communi regiao, iverunt in servitium mutinensium. Et bo-
nonienses extraxerunt et duxerunt carrocium suum in plateam civitatis
Bononiae. Et quando dicti bononienses debebant venire ad dictum exer-
citum pars de Jeremiis de Bononia nolebat venire contra mutinenses, et
stabant bene armati et parati ad domos eorum; et si venissent contra
mutinenses , pars de Gcremiis faciebat venire Bononiam marchionem He-
stensem cum sua gente et parmenses et cremonenses et reginos et muti-
nenses, qui erant Mutinae, et multos toscanos et romagnolos , et
expulissent de civitate Bononiae partem de Lambertaciis; et ita steterunt
bononienses, quod non venerunt contra Mutinam. Eodem anno, die ultimo
exeunte majo, obiit dominus Gerardus de Tripolis; et scpultus fuit die
mercurii primo junii, in vigilia Ascensionis ad monasterium sancti Pro-
speri de Regio. Et toto tempore praedicti potestatis, scilicet domini Triverii
de Rusticis civis civitatis de Eugubio, fuit maxima caristia de omnibus
rebus victualibus, ita quod sextarius frumenti vendebatur viii., et ix.,
et x. solidos imperial. et sextarius speltae vendebatur ihl solidos imperial.,
et xui. , et xioi. grossos; et sextarius raelicae xn. grossos , et xm. , et xiiii.;
[1275] 2G1
ct sextarius milii xn.grossos, et xm., etxv.et xvi.; et sextarius fabae xv.
grossos, et xvm, et xx.; et sextarius cicerum viu. solidos imperial., et ix.; et li-
bra grossa de carne porcina xvin. imperiales et xx. et xxn.; et libra olei oli-
vae xx.imperiales et n. solidos imperial.; et pondus caseivm. solidos imperial.
ct ix.; et sextarius de faxiolis xx. grossos, et vn. solidos imperial. Et omnia
alia victualia fuerunt in maxima caristia per totum dictum tempus; *et
duravit per duos annos. Sub eodem millesimo, in mense Julii, dominus
Guilielmus de Luvisinis factus fuit abbas monasterii sancti Prosperi de
Regio; et confirmatus per dominum legatum , qui erat Placentiae. Et
positus fuit in cathedra dictus Abbas die mcrcurii xui. julii. Et in illa
die dictus dominus abbas fieri fecit magnum convivium in quo fuerunt
clerici ct religiosi , et omnes boni homines de civitate Regii. Et die
sabbati sccundo exeunte julio, obiit dominus Bonifacius de Canusio, et
sepultus fuit in civitate regii ad sanctum Leonardum. Et eodem anno
die xx. mensis maii, venit dominus Odoardus rex Angliae in civitatem
Regium, qui revertebatur de ultramarinis partibus cum uxore, et hospi-
tatus fuit in palatio domini episcopi; et alia die aggressus est iter, ut
iret ad partes scas. Et eodem anno incoeptum fuit palatium novum Com-
munis Regii super trebium illorum de Sesso et aliorum casamentorum,
scilicet Ugonis Specialis, et aliorum casamentorum cohaerentium eidem
trebio. Et eodem anno obiit dominus Guido Gajus de Robertis, et se-
pultus fuit ad ecclesiam fratrum Minorum.
Anno Domini mcclxxiii. , Indictione i., in xxvu. die mensis septembris,
scilicet in festivitate sanctorum Cosmae etDamiani, venit dominus Papa
Gregorius decimus in civitatem Regium cum cardinalibus suis; et hospi-
tatus fuit ad monasterium sancti Prosperi; et sequenti die ivit Parmam.
Festinabat enim ire Lugdunum ad concilium faciendum. Iste Gregorius fuit
vir magnae religionis, amator pauperum, largus, benignus super omnes,
multum misericors et mansuetus. Hic, cum archidiaconus esset leo-
diensis ecclesiae et devotionis causa ivisset ultramare, ibidem existens
in palatio viterbiensi, in Papam cligitur a cardinalibus. Hic fecit unam
ordinationem, videlicet ipsorum cardinalium, quam plurimum laudabilem,
quia honestas et valentes personas assumpsit. Hic tertio sui pontificatus
anno, pro utilitate Terrae Sanctae, quam personaliter visitare intendebat,
Lugdunum sollemne celebravit concilium; et incoeptum fuit prima die
maii; in quo graecorum et tartarorum sollemnes nuntii interfuerunt.
2G2 [1274]
graeci ad unitatem ecclesiae reditum promittentes; in signum cujus, Spi-
ritum Sanctum confessi sunt a Patre, Filioque procodere, symbolum
sollemniter in concilio decantando. Nuntii vero tartarorum, infra eonci-
lium baptizati, ad propria redierunt. Numerus autem praelatorum, qui
fucrunt in concilio, sunt quingenti episcopi, lx. abbates et alii praelati
circiter mille. Hic in concilio multa bona constituit, vhlclicet pro subsidio
Terrae Sanctae, pro electione summi- Pontificis, et pro statu ccclesiae
universalis. Et eodem tempore ad dictum concilrum electus fuit comes
Rodulfus de Alamannia in Imperatorem romanorum, per electores Im-
peratorum. Hujus tempore Rodulfus rex romanorum et rex francorum,
cum multis baronibus pro subsidio Terrae Sanctae crucesignati fuerunt. Hic
Papa fuit mirae experientiae in saecularibus , nec intendebat pecuniarum
lucris, sed pauperum eleemosynis. Mortuus est Aretii, et sepultus ibidem.
Coepit anno Domini .mcclxxii. et seditab electione sua annis nu. et diebus
x. Et cessavit papatus diebus x.
Anno Domini mcclxxiiil, Indictione n., faetinn fuit concilium generale
a Papa Gregorio decimo in civitate Lugdunir in quo concilio cassavit
Papa ordinem Saecatorum, et congregationem sive potius dispersionem
illorum rusticorum et ribaldorum, qui se dicunt apostolos esseet non sunt,
sedsunt synagoga Sathanae, et praenuntii Antichristi, quorum principium
in Ghirardino Segalello fuit in civitate parmensi, qui muUipRciter stul-
tizavit, ut superius memini me dixisse et vidisse, et multos alios fecit
pariter stultizare: sed implebitur in eis quod David jamdiu praedixit ,
Psal. lvil: Ad nihilam devenient tamquam aqua decurrens: intendit
arcum suum donec infirmentur. Iste arcus intensus fuit Papa Gre-
gorius decimus, qui in gerccrali coacilio Lugdunensi cassavit religiones
mendicantes, quae noviter apparucrant, ut Saccatorum et istorum ribal-
dorum qui se appellabant apostolos; volens implere decretalem Inno-
centii tertii, quam fecit in concilio generali, quae sic dicit: Ne nimia
religionum diversitas gravem in Ecclesia Dei confusionem inducat, firmiter
prohibemus ne quis de cetero novam religioneminveniat, sed quicumque
ad religionem convertr voluerit unam de approbatis assumat. Eodem
millesimo supraposito civitas Bononiae fuit in magna diseordia per bo-
nonienses; et fuit combusta pro parte. Et pars imperialis fuit expulsa
ct expoliata de dicta civitate, in festivitate sancti Johannis Baptistae,
scilicet pars Lambertatiorum. In quo anno et die sabbati, secundo intrante
[1275] 203
junio, in mane, pars imperialis Bononiae, timore succursus qui veniebat
parti ecclesiae dictae terrae contra eosdem imperiales, absque ullo bello
et violentia aufugit de Bononia, et Faventiam ivit. Et eodem anno ob-
sessa fuit Faventia a bononiensibus intrinsecis, qui crant de parte ecclesiae,
cum certa quantitate militum et peditum et balestariorum civitatum Mu-
tinae, Regii, Parmae et Cremonae; et fuit guastata circumquaque atque
destructa. Et ego tunc temporis in Faventia habitabam in ordine fratrum
Minorum, et vidi et cognovi haec omnia.
Anno Domini mcclxxv., Indictione m., in mense aprili, die septima dicti
mensis exeuntis, milites Bononiae una cum Niculutio Balugani potestate
Bononiae civitatis Aesii et domino Malatesta de Virculo, cive Arimini,
capitaneo populi Bononiae, equitaverunt contra faventinos et extrinsecos
de Bononia qui erant Faventiae. Et cum essent ante portam faventinae
civitatis, faventini et extrinseci Bononiae equitaverunt ad quaedam castra
quae detinebantur per bononienses; et redeuntes Faventiam invenerunt
militiam Bononiae, et eum eis, tanquam in periculo constituti, viriliter sunt
congressi, et, sicut Deo placuit, Bononiae militia fuit totaliter fugata, ct su-
perata, et disconficta; etquidam ex his mortui, quidatncapti, quidam mor-
tiferc vulnerati: et hoc fuit juxta pontem sancti Proculi, -qui est prope
Faventiam per duo millaria, seu parva tria. In quo anno et mense junii,
die jovis xui. dicti mensis, bononienses, coovocato auxilio Lombardiae,
exercitum fecerunt contra faventinos et furlivienses ad devastandum eos.
Ad quorum auxilium iverunt certa talia militum Ferrariae et balesta-
riorum, ot mutinensium, et reginorum, et parmensium, et castramentati
fuerunt circa pontem sancti Proculi prope civitatem, ut supra dictum
est, per duo millaria, seu tria parva. In quorum exercitu infinita erat
militum et peditum multitudo. Qui cnm quadam die devastantes faven-
tinos pontem transissent , Guido comes Montis Fe1tri capitaneus guerrae
faventinorum et liviensium, et partis extrinsccae de Bononia, misit ad
dominum Malatestam capitaneum Bononiae, quod volebat bellum omnino.
Qui non abnuit. Et illico Faventia exivit, cum tota gente sua, et acies
suas designavit ad bellandum: et idem Malatesta suas acies designavit.
Tum, suis omnibus designatis, Guido comes in bononienses viriliter irruit,
et competenter eosdem totaliter expugnando , persequendo milites , et in-
terficiendo et capiendo, confecit. Quibus omnibus militibus infugatis,
caesis et diro submissis gladio, reduxit se dominus Guido comes contra
2G4 [1*275]
populum, qui erat ultra numcrum quatuor millium, ct crat adhuc in
campo in una massa ad vexillum carrocii. Qui populus absque ullo praelio
reddidit se comiti ut captivus, et tunc ductus fuit in Faventiam, et
carccri traditus, cum victoria et triumpho. Item faventini iverunt ad locum,
ubi exercitus continuc requieverat, et habucrunt sine ulla diminutione
omnia victualia exercitus, papiliones, tentoria sive tenzas, et currus, et
alia necessaria ad exercitum. Item multi milites, potentes ct nobiles
mortui fuerunt in dicto bello, scilicet domini Mcolaus de Bazaleriis,
Ilenriguccius de Gallutiis de Bononia, et alii inter milites et pedites
bene tria milla cccxxv. de Bononia. Item de Regio mortui fuerunt dominus
Johannes Roxellus de Robertis capitaneus tunc militum reginorum, et
dominus Princivallus de Menozo, et Guido Briga filius quondam do-
mini Bernardi Corradi. Et portati fuerunt Regium quilibet in una capsa,
et primi duo, scilicet dominus Johannes Roxellus et dominus Princi-
vallus, sepulti fuerunt simul ad locum fratrum Praedicatorum, quilibet
in sua sepultura; et positi fuerunt in bara, quiiibet in sua, ad ccclesiam
sancti Barnabae extra portam sancti Petri. Et tota civitas exivit extra ci-
vitatem obviam: et hoc fuit die sabbati xv. junii. Guido vero Briga postea
ductus fuit per plures dies in una alia capsa, qui mortuus erat per
plures dies, et sepultus fuit ad eedesiam fratrum Minorum. Item mor-
tuus fuit Nicolaus quondam domini Phylippi episcopi, qui erat judex
cum Potestate Bononiae in dicto exercitu, nec potuit inveniri in dicto
campo. Facta fuit haec victoria ex parte faventinorum , et strages ex
parte bononiensium in festo beati Antonii ex ordine Minorum; et ideo
bononienses nolunt ipsum audire in Bononia nominari. In vigilia etiam
beati Francisci, in praecedenti miltesimo, taedio affecti bononienses ab
obsidione Faventiae recesserunt ; et ita per beatum Franciscum vitaverunt
mala, et per beatum Antonium adepti sunt bona. Item eodem anno mcclxxv.
incoepit pluvia venire in temporalibus nundinarum sancti Mauricii , et
ante Nativitatem Domini venit diluvium maximum aquarum et duravit
per plures dies: et inundationes aquarum magnae fuerunt, et flumina
sparserunt et exiverunt de locis suis , et sparserunt per episcopa-
tum reginum; et hyems tota fuit pluviosa. Et eo anno et sequen-
ti fuerunt pluviae et diluvia magna, in planitie: ct eodem anno in
montanis partibus fuerunt nives magnae ultra modum, ct foertint ul-
tra modum in quibusdam locis per montaneas partes altae nives per
[1276] 265
v brachia; et in quibusdam majores, per vi brachia: et duravit praedicta
nix per plures menses per praedictum annum et sequentem. Et fuit
maxima mortalitas porcorum, et aliarum bestiarum in praedictis partibus
montaneae propter famem; quia non habebant aliquid, quod darent prae-
dictis bestiis ad manducandum, et coquebunt eis foenum, et pistabant
pro porcis pascendis. Et eodem anno venit Gregorius decimus cum curia
sua et cardinalibus suis a civitate lugdunensi in civitatem reginam, idest
Regium, die v. decembris in festo sancti Nicolai ; et hospitatus fuit in
palatio episcopi regini, et sequenti die recessit, quia ibat Romam: et
infirmatus fuit in civitate Aretii, et stetit ibi infirmus multis diebus.
Anno Domini mcclxxvi. , Indictione iv., obiit supradictus Papa Gregorius
decimus in civitate Aretii, quae est civitas Tusciae, decimo die januarii
ultimum diem clausit in festo sancti Pauli primi heremitae. Iste Papa
circa divina fuit magnus zclator, et multa disponebat facere, quae morte
praeventus non potuit consummare, nec elfectui mancipare. Hic deposuit
quemdam episcopum , qui miscrat pro impetranda licentia ut ad con-
cilium non accederet; suspicatus enim fuit Papa quod propter avaritiam
domi remanere vellet, ut parceret suis expensis... Item iste Papa vitu-
peravit fratrem Petrum de Fulconibus de Regio, et a se amovit et separavit,
cum prius moraretur secum, pro eo quod congregabat thesauros. Cap-
pellum rubeum abstulit domino Ricardo cardinali, pro eo quod visum
fuit sibi quod symoniace quamdam praebendam dedisset. Nam quidam
versus inventi sunt etiam antequam fieret Papa, quos ascribebat sibi,
et putabat eos prophetice de se dictos; in quibus continetur:

Sanctus parebit, et Christi scita tenebit,


Angelicae vitae; vobis pavor, o Giezitae.

Sed ponamus omues versus per ordinem, pro eo quod iste Papa sibi
eos ascripsit. Hi sunt quidam versus, qui fuerunt destinati ad quosdam
dominos cardinales , et etiam ad quoddam capitulum provinciale fratrum
Praedicatorum , per plures menses antequam Gregorius decimus eligeretur
in Papam; sicut quidam sacerdos dicti ordinis, frater fide dignus, retu-
lit mihi , et versus dedit. Et ego quasi per tres menses, ante electionem
dicti domini Papae Gregorii decimi, vidi versus istos in originali ipsorum:

Monumenta historica. Vol. III. 34


266 [1276]
Quarto Clementi, dum tertius annus agetur,
Papa sacer genli justorum substituetur ,
Ac domo Christi succedet sanctior isti,
Patris de coelis servus bonus, atque fidelis.
Huic salvandarum zelus vehemens animarum,
Et quod honoretur Deus a cunctis et ametur.
Currus et auriga Christi populis erit iste;
Nam sua non quaeret, sed quae tua sunt, bone Christe.
Gazas terrenas spernet, discrimine plenas,
Conformis Christo, mundo dum vivet in isto.
Hunc Deus ornabit, ct mire clarificabit,
Sanctificabit , magnificabit , glorificabit,
Mundum pacabit, et Jerusalem renovabit.
Fructus terra dabit, Deus orbem lactificabit.
Sed prius horriblle quiddam parebit in yle (idest: in mundo)
Clementi alius sacer succedet et almus,
Cui procuratrix Theotocon ejus amatrix,
Et defensatrix, semperque benigna ducatrix.
En circa mille bis centum septuaginta
Tetraque: tunc ille, velut annorum quadraginta,
Sanctus parebit, et Christi scita tenebit,
Angelicae vitae; vobis pavor, o Giezitae.
Christe, tuum pulcrum tunc nobis, sanctc, sepulchrum
Reddes subjectis, Agarenis inde rejectis.
Nunc male captivi, tunc convertentur Achivi.
Cardinibus multam, pones, altissime, mulctam.
Tres Deus orantes, quam saepius et vigilantes,
Quod sic praestetur, clare docuisse videtur.

Quam vera fuerit ista scriptura videamus ad litteram. Papae Clementi


quarto successit Papa Gregorius decimus; et fuit bonus homo , justus
et rectus et timens Deum; et antequam Papae Clementi succederet alius
Papa, quiddam horribile apparuit in mundo; quia steterunt christiani ,
propter divisionem quae erat inter Cardinales, sine Papa per tres annos
et menses novem et dies xxr.: et ideo mirabantur simplices de tanta se-
dis vacatione. Quocirca factus Papa Gregorius decimus ordinavit de ele-
ctione summi Pontificis, post praecedentis mortem. Quod autem dicitur:
[1276] 267
En circa mille biscentum septuaginta
Tetraque, tunc ille velut annorum quadraginta

planum est, et intelligibile valde; quia ad litteram ita fuit. In millesimo


enim cclxxiiii. celebravit generale concilium in Lugduno, in quo vere
sanctus apparuit; dum multa bona ibi statuit observanda: et Christi
scita firmiter tenere credebat, si vixisset, sed propter malitiam rema-
nentium, de medio subtractus fuit per mortem, sicut Josias rex Judae, eo
tempore, quo plus necessarius erat... Quod autem sequitur inversibus illis:

Angelicae vitae; pavor vobis, o Giezitae,

jam dictum est quia multum persecutus est symoniacos. Quod autem
sequitur:

Christe, tuum pulcrum, tunc nobis, sancte, sepulcrum


Reddes subjectis, Agarenis inde rejectis

hoc potest intelligi sic impletum; quia iste Papa Terram Sanctam semel
personaliter visitavit, et iterum visitare personaliter intendebat , ut recu-
peraret sepulcrum. Sed contra voluntatem divinam nullus facere potest...
Hinc Dominus dixit, Luc. xxi.: Et Jerusalem calcabitur a gentibus;
donec impleantur tempora nationum. Hinc dicitur, Apoc. xi. : Et ci-
vitatem sanctam calcabunt mensibus quadraginta duobus. Abbas Joa-
chim hunc numerum sic exposuit: xlii. menses xlii. generationes sunt,
quas ponit Matthaeus, quae in novo Testamento taliter demonstrantur ;
quia secundum Lucam, m.: Ipse Jesus erat incipiens quasi annorum
triginta, quando baptizatus est a Johanne. Pone crgo xl. duas gene-
rationes a Christo usque ad dies nostros, tringinta annos gencrationi
cuilibet assignando; terminabuntur in mcclx. ( anno, in quo verberato-
rum inchoavit devotio ). Qui numerus designatur in pluribus locis, ut
ibi, Apoc. xi. : Dabo duobus testibus meis; et prophetabunt diebus mille
ducentis sexaginta , amicti saccis. Et infra , Apoc. xn. : Et mulier fu-
git in solitudinem, ubi habebat locum paratum a Deo, ut ibi pascant
eam diebus mille ducentis sexaginta. Et sumitur hic, et superius an-
nus pro die... Igitur non videtur voluntatis divinae, quod sepulcrum
268 [1276;]
Christi quondam gloriosum modo recuperetur. Sed, quantum fuit de vo-
luntate Papae Gregorii decimi, recuperatum fuisset. nisi mors praestitisset
impedimentum, nam ideo ipsemet fecit passagium, renovavit imperium,
celebravit concilium... Credo revera ( nescio si decipior ), quod propter
ista duo, quae iste Papa attentavit, Deus eum tulit de medio; quia non
est voluntatis divinae, quod de cetero Imperator aliquis surgat post
Fridericum secundum, de quo etiam dicitur: In ipso quoque fmietur im-
perium: quia, etsi successores sibi fuerint, imperiali tamen vocabulo
cx Romano fastigio privabuntur. Non videtur etiam voluntatis esse di-
vinae, quod sepulcrum recuperetur; quia multi, hoc attentare volentes, in
vanum reperti sunt laborasse. Et ideo, quantum ad hoc negotium, dicere
potest ecclesia illud Isaiae, xlix. : Invacuum laboravi sinecausa.etvanc
fortitudinem meam consumpsi: ergo judicium meum cum Domino,
et opus meum cum Deo meo. Quod autem sequitur in versibus illis:

Nunc male captivi, tunc convertentur Achivi,

idest graeci; sic potest intelligi, quia ad litteram graeci interfuerunt con-
cilio lugdunensi, quod a Papa Gregorio decimo extitit celebratum, pro-
mittentes reverti ad romanae Ecclesiae unitatem... De conversione autem
graecorum et judaeorum ete. vide in libro abbatis Joachim , quia pul-
cherrima et delectabilis expositio est, ac veritate plena . . . Anno Do-
mini mcclxxvi. , Indictione iv. , in mense januarii, xxi. die ejusdem
mensis, in festo sanctae Agnetis, electus fuit in Papam frater Petrus
de ordine fratrum Praedicatorum de Burgundia , de civitate Tharenta- M**^-
sia, qui cum esset archiepiscopus lugdunensis, fecit eum cardinalem Pa-
pa Gregorius decimus, sicut et fratrem Bonaventuram generalem ministrum
ordinis fratrum Minorum, et magistrum Petrum hispanum, et alios duos.
De collegio ergo cardinalium primus fuerat, et vocatus fuit Innocentius
quintus; et obiit eodem anno, quo fuit factus Papa, scilicet nona die
exeunte junio. Et eodem anno, die martis exeunte junio, in vigilia sancti
Johannis Baptistae venit diluvium magnum et maximum aquarum; ita
quod Crustuneum crevit sic, quod a Rivalta citra usque ad Bagnolum
terra tota erat in aqua; et plures personae necatae fuerunt, sive suffo-
catae fuerunt et mortuae; et blada portata fuerunt de campis de loco
ad locum illa occasione; et pontes destructi, qui erant super praedictis
[1276] 209
fluminibus; et domus devastatae et destructae fuerunt propter inunda-
tiones aquarum, et segetes mirabiliter submersae sunt; et strata quae
vadit Razolum juxta Bagnolum dirupta fuit atque destructa; et glaream
super stratam positam asportaverunt dictae inundationes diluvii et aqua-
rum in campos et fossatos, ita quod tale diluvium auditum non fucrat,
nec aliquis recordabatur illis temporibus per antiquos. Et Crustaneum
crevit, et sparsit tali modo juxta burgum Sancti Stephani et Omnium
Sanctorum extra portam, ita quod inundationes aquarum ascenderunt
super stratam in burgo Omnium Sanctorum in civitate regina ; et imple-
tae fuerunt domus de praedicto burgo ab utraque parte stratae de aqua ,
quae veniebat a Grustaneo; et tota strata plena erat de dicta aqua et
diluvio, ita quod navis poterat ire per dictam stratam totam super aquam.
Et totum hospitale sanctae Katerinae erat plenum, et bospitale sancti
Geminiani similiter plenum fuit aqua , ita quod tota strata videbatur esse
navigium magnum ; et maximum damnum recepit dictum hospitale sancti
Geminiani de blado et aliis rebus, quae ductae fuerunt per dictum di-
luvium; et tota strata de Mutilena videbatur esse navigium; et juncta
fuit aqua fluminis Mutilenae cum aqua Crustunei; et ibant dicta flumina
per campos et domos , ita quod videbatur quod esset ibi mare ; et plures
bestiae necatae fucrunt, scilicet pecudes hospitalis sancti Petri in Vincula
Mutilenae, et aliae multae bestiae; et nec audita, nec visa fuerunt talia
diluvia, et tales inundationes aquarum ab antiquis non recordabantur.
Et ista diluvia fuerunt per totum mundum , et duraverunt istae pluviae
et praedictum diluvium per totam aestatem et per totum autumnum, ita
quod bene homines non potuerunt seminare; et per villam Crustanei prope
Masenzaticum domus dictae villae impletae fuerunt aqua de dicto fluvio ;
et per praedictum tempus duravit pluvia per xmi. menses. Et eodem
anno obiit Papa Innocentius quintus , xxn. die junii : in quo anno electus
fuit dominus Octobonus de Flisco , nepos quondam domini Papae Inno-
centii quarti, die xi. julii, et vocatus fuit Papa Adrianus quintus; et
obiit eodem anno xvn. die augusti, et sepultus fuit in ecclesia fratrum
Minorum de Viterbio. Et eodem anno in Papam electus fuit magister
Petrus hispanus, et vocatus fuit Papa Johannes xxi.; et electio sua fuit
facta a cardinalibus die xvn. septembris, et supradicto anno; et sedit
menses vm. , dies i. Et eodem anno fuerunt magnae pluviae et diluvia ,
ita quod homines non poterant seminare propter inundationes aquarum,

quod ab antiquis non recordabatur.


270 [1277]
Anno Domini mcclxxvii., Indictione v., in mense januarii, die jovis
xi. exeunte, in festo sanctae Agnetis, dominus Napulionus civis medio-
lanensis, perpetuus ancianus populi civitatis Mediolani, turpiter est re-
motus a praedicta ancianaria , quia captus est cum vi. vel vu. de domo
sua per partem extrinsecam de Mediolano et per illos de civitate Cumi ;
et in dicta civitate de Cumo, seu in castellis suis, detinentur in carce-
ribus, videlicet in castro quod vocatur Badharellum; et tres gabiae fa-
ctae sunt in quibus etiam praedicti detinentur, scilicet duo in qualibet
gabia, ut dicebatur. Et dicta captio facta fuit in quodam burgo posito
in episcopatu Mediolani, qui vocatur Dexe. Et rustici dicti burgi tunc
interfecerunt dominum Franciscum de Turre, et quosdam alios de Turre
et de aliis amicis eorum. Et Caxonus filius domini Napulionis, hoc audito,
in quodam castro in quo erat, cum quadringentis militibus ivit ad civi-
tatem Mediolani et intravit dictam civitatem cum dictis militibus, et in-
venit quod domus sua et aliorum de domo sua derobabantur, idest spo-
liabantur: et portae dictae civitatis erant clausae, et populus in maxima
quantitate erat armatus in Broleto dictae civitatis; et fecit ibi dominus
Caxonus ad domos suas maximum praelium, et multos ibi interfecit; et,
ut vidit quod non bene adjuvabatur, dereliquit civitatem Mediolani, et
exivit foras cum militibus suis et venit ad civitatem Laude; quae eum
intrare non permisit, sed jacuit in burgis dictae civitatis, et sequenti die
ivit Cremam cum sequacibus suis. Et dominus archiepiscopus Mediolani
una cum omnibus de parte intrinseca venerunt ad civitatem Mediolani,
et intraverunt in eam cum magno gaudio ct laetitia ; et populus Medio-
lani ipsum dominum archiepiscopum in dominum clegerunt; et de vo-
luntate ipsius domini elegerunt dominum Symonem capitaneum dictae
civitatis per unum annum, et dominum Guillielmum de Pusterla Pote-
statem mercatorum, et dominum Ricardum comitem de Languscho Pote-
statem dictae civitatis. Et obiit Papa Johannes xxi. in mense maji, et
sedit in papatu menses viii., dies i. Et eodem anno, die lunae vu. in-
trante julio, obiit dominus Hugolinus de Foliano, et die sequenti fuit
sepultus ad ecclesiam Sancti Spiritus de Regio. Et eodem anno unus
sextarius fabae seminatus reddebat in usufructu, qui exibat de dicto se-
xtario , xvm. sextarios fabae et xx. et xxv. : ideo plus factum est , quam
in proverbio consuevit dici, scilicet: Fava de zenaro, lo mozo per lo
staro; quod est dicere: quando faba in januario seminatur, tantum mul
[1277] 271
tiplicatur quod pro sextario seminato, modius excutitur inde: cognitio
et traditio agricultorum ista est. Eodem anno et millesimo exercitus re-
ginus ivit ad Besmantuam; et venerunt illi de Besmantua ad praecepta
Potestatis et Communis Regii in mense augusti. Et in illo mense Gua-
stalla, sive terra Guastallae, fuit capta ab inimicis; sed incontinenti fuit
recuperata per aliam partem, scilicet Ecclesiae, et mortui et capti fue-
runt omnes qui ceperunt eam. Et eodem anno fuit mortalitas maxima
et magnae infirmitates hominum, puerorum et mulierum quasi per uni-
versum orbem, et maxime in regno Italiae et Lombardiae; et magnae
pluviae, ita quod homines non potuerunt colligere melicas, neque eas
siccare, nec potuerunt seminare. Et eodem anno dominus Mastinus de
Scala, qui tenuit dominium Veronae post Icilinum de Romano, fuit mor-
tuus per quatuor assaxinos, qui similiter veronenses fuerunt; sed domi-
nus Albertus de Scala frater suus germanus, et qui ei in dominio Ve-
ronae successit, fratrem suum optime vindicavit interficiendo maleficos . . .
Et eodem anno fuit magna caristia, quia aliquando fuit venditus sexta-
rius frumenti ix. solidos imperial. , et xx. solidos rexanos; et sextarius
fabae xvn. grossos, xvm. et xix.; et sextarius melicae xm. grossos, xmi.
et xv.; et sextarius speltae xn. grossos et xiii.; et libra grossa olei olivae
xxi. imperiales, xxu. et n. solidos imperial. Et eodem anno flumen
Taleatae incoeptum fuit claudi de voluntate Consilii generalis Cremonae
in mense novembris et decembris. Et eodem anno, circa festum sancti
Andreae, clectus fuit dominus Johannes Gajetanus cardinalis in Papam ,
et vocatus fuit Papa INicolaus tertius. Hic, dum adhuc esset cardinalis ,
crat ordinis fratrum Minorum gubernator et protector et corrector; et
postmodum factus Papa, regulam eorum exposuit, et declaravit quaedam,
quae intellectu difficilia videbantur. Et nota quod omnes cardinales, qui
fuerunt ordinis fratrum Minorum gubernatores , protectores et correcto-
res, postmodum facti sunt summi Pontifices: sicut dominus Papa Gre-
gorius nonus, et dominus Papa Alexander quartus, et dominus Papa
Nicolaus tertius : et hoc factum credimus divina gratia favente , et beato
Francisco adjuvante, et eorum bona vita non impediente. De cetero quod
futurum sit, Deus novit. Nunc est cardinalis ordinis fratrum Minorum
dominus Matthaeus Rubeus , quem Papa Nicolaus assignavit et dedit , eo
quod esset de parentela sua, sed ipsi elegerant dominum Hyeronimum ,
qui fuerat de ordine eorum generalis minister, nunc autem est tituli
272 [1278]
sanctae Potentianae presbyter cardinalis (sed processu temporis factus
est penestrinus episcopus ; et frater Benceven factus est albanensis episco-
pus. Hic fuit ex ordine Minorum, et lector in theologia, et pulcher homo
et bonus et honestus, et intimus amicus domini Papae Nicolai tertii,
qui etiam fecit eum cardinalem , quia aliquando habitavit cum eo , et or-
dinem suum affectuose dilexit).
Anno Domini mcclxxviii. , Indictione vl , prohibitum fuit claudi supra-
dictum flumen Taleatae a cremonensibus , cum jam esset expensum per
Commune reginum in eadem claudenda duo millia librarum imperialium,
et plus sine laboribus et aliis operibus hominum episcopatus Regii. Et mar-
chio Cavalcabo, cum aliis cremonensibus civitatis Cremonae, de eo quod
promiserunt domino Azoni de Manfredis , qui tunc erat Potestas Cremo-
nae, et Communi Regii, et promissum fuerat per Consilium generalc
Cremonae et per Commune Cremonae; ct omnia quae promiserunt Com-
muni regino, et de supradictis expensis factis per Commune reginum in
supradicta claudenda Taleatae, omnia dicti cremonenses et marchio re-
traxerunt Communi regino, et dictam claudendam destruxerunt: et ma-
gnum damnum et injuriam habuit et tenuit Commune Regii. Et eodem
anno vendebatur sextarius frumenti vm. solidos imperial. et ix. et x. ;
et sextarius speltae xmi. grossos, et v. solidos imperial.; et sextarius
melicae xmi. grossos, et v. solidos imperial. Et eodem anno, in mense
maji, destructa et dirupta et combusta fuit Gonzaga, sive castrum Gon-
zagae, a mantuanis: et tunc erat dominus Pinamons dominus Mantuae ,
cujus dominium tenuit multis annis, et solitus erat gloriari: sic et sic
feci in meo dominio, et necdum aliquod infortunium habui, sed omnia
prospera ad vota succedunt ; et non procedebat ab homine bene sensato
gloriatio ista . . . Nota quod millesimo supraposito primo tractatum fuit
de capitaneo populi regini faciendo: et factus fuit capitaneus pro sex
mensibus dominus Hugolinus de Rubeis, scilicet filius quondam domini
Jacobi quondam domini Bernardi Rolandi Rubei de Parma, per domi-
num Guillielmum de Foliano reginum episcopum, quia ei data fuit po-
testas per Commune Regii eligendi eum. Et eodem anno capta fuit civitas
Laude per dominum Caxonum de Turre de Mediolano. Et sub eodem
millesimo et anno dominus Giliolus de Marano de Parma judex fuit
electus in Potestatem reginum pro sex mensibus, scilicet a kalendis julii
usque ad kalendas januarii. Et eodem anno, tempore dicti Potestatis, illi
[1279] 273
de Besmantua evitaverunt mandata Potestatis et Communis Regii. Et di-
ctus dominus Hugolinus de Rubeis capitaneus populi Regii primo intravit
ad officium capitanariae, et stetit primo super domum quondam domini
Guidonis Gaji de Robertis. Et eodem anno captum fuit castrum Fornovi
a cremonensibus; et multae terrae a patriarcha de Aquilegia et ab illis
de Turre captae fuerunt in districtu Mediolani, et magna multitudo ho-
minum. Et pax Bononiae fuit facta per fratrem Latinum, nepotem domini
Papae Nicolai tertii, legatum et cardinalem in Lombardia et Tuscia.
Anno Domini mcclxxix., Indictione vn. , captus fuit quidam lupus mu-
zus, qui devorabat pucros in episcopatu regino. Et eodem anno, in mense
februarii , dominus Thomasinus de Gorzano ct i1 1 i de Banzola furtive ce-
perunt Petram de Besmantua, et habuerunt robam et victualia, et alias
res quae erant super praedictam Petram; et eodem mense restituerunt
praedicti invasores in manibus militis Potestatis regini, pro Communi
regino, pro mille libris rexanis, quas solvit eis. Et eodem anno, in mense
martii, obiit dominus Aymericus de Palude in civitate Parmae, et sepul-
tus fuit in loco fratrum Minorum de Parma; ct magnum honorem habuit
a parmensibus in morte et sepultura sua. Et eodem anno pax illorum
de Turre ct de Laude cum mediolanensibus facta fuit in mensc februarii ,
seu martii, in principio dicti mensis. Et in civitate regina parentelae
factae et juratae fuerunt inter illos de Foliano et dominum Antonium
de Robertis, et inter dominum Jacobinum de Rodilia ct dominum Gui-
donem de Tripolis , et dominum Guidonem de Bibianello et dominum
Guillielmum de Canusio, in mense aprilis. Et postmodum in mense apri-
lis, vel maji, illi de Besmantua redierunt super Petram Besmantuae ; et
certa quantitas militum et peditum de Bononia et de Parma cum
balesteriis de Mutina ivit circum Besmantuam, et steterunt ibi per xv.
dies; et per concordiam illi de Besmantua dimiscrunt terram Communi
regino, et recesserunt. (Millesimo supraposito duo Reges cum exerciti-
bus suis praeliati sunt simul, et habuerunt durissimum bellum, scilicet
Rodulfus Rex romanorum, qui de voluntate Papae Gregorii decimi ad Im-
perium habendum erat elcctus, et Rex Boemiae: congressi sunt igitur
simul, et Rcx Rodulfus victoriam habuit et Regem Boemiae interfecit;
quorum quilibet magnus amicus erat ordinis fratrum Minorum ). Eodem
anno, in festo apostolorum Phylippi et Jacobi, idest in kalendis maji ,
sub Papa Nicolao tertio , factus est terraemotus adeo magnus in Marchia
Monumenta historica. Vol. III. 35
274 [ll279]

anchonitana, quod duae partes Camerini submersae sunt, et multi homi-


nes utriusque sexus perierunt: Fabrianum, Matelica, Callium, Sanctum
Severinum et Cingulum, omnia ista castra sunt dirupta, similiter Nuce-
ria et Fulignum et Spellum, et breviter omnia illa castra, quae sunt in
illis partibus montanis, multa sunt damna perpessa. Item tres montes,
inter quos duo lacus et castrum erant artificiose constructi, ad invicem
sunt conjuncti; et lacus et fluvius, ex cujus redundatione fiebant lacus ,
omnino absorti sunt: item unum castrum omnino absortum est. In Ro-
magnola et in montibus qui sunt inter FlOrentiam et Bononiam , castra et
aedificia multa sunt dirupta, et multi homines utriusque sexus suflbcati
sunt. Tantus enim timor invasit omnes in illis partibus, quod non audebant
in domibus commorari, nec etiam ipse dominus legatus cardinalis Latinus.
In Marchia anchonitana multae sunt paces factae, et alibi, prae timore, et
expectatione imminentis timoris. Item supradicto millesimo facta est pax
inter bononienses et romagnolos mediante cardinali Latino, qui erat ex
ordine fratrum Praedicatorum. Item eodem millesimo, circa festum
omnium Sanctorum, parmenses ecclesiastico officio sunt privati, occasione
duarum mulierum, quae in praedicta civitate sicut haereticae combustae
fucrunt (quarum una dicebatur domina Halyna, altera vero pedissequa
ejus fucrat ) et occasione fratrum Praedicatorum et cardinalis Latini. Item
eodem millesimo, circa Nativitatem Domini, expulsi sunt iterum qui cum
pace civitatem Bononiam intraverunt, scilicet Lambertatii, pro eo quod
volebant cum parte Ecclesiae de pari contendere. ( Item millesimo supra-
posito interfectus fuit Franciscus Cavatrutta de Parma , procurante et sol-
licitante quodam capitaneo beruariorum, qui dicebatur Cecus Tuscus de
Florentia. Venit igitur ad clamorem istius Guillielmus Bestiarius de Lam-
bertinis de Bononia cum quibusdam malefactoribus , et percussit eum
gladio in palatio Communis Bononiae; et dilaceraverunt eum membratim,
et de palatio projiecerunt tanquam vile cadaver. Tunc temporis Potestas
Bononiae erat dominus Guillielmus Putagius de Parma , et frater Ghifre-
dus de Paganis de Parma guardianus erat fratrum Minorum de Bononia).
Item eodem millesimo apparuerunt miracula trufatoria cujusdam Alberti,
qui stabat Cremonae, et fuerat unus vini portator simul et potator, nec
non et peccator: post cujus mortem, prout dicebatur, Deus multa fecit
miracula in Cremona, Parma et Regio. In Regio ad ecclesiam sancti
Georgii, et beati Johannis Baptistae; in Parma in ecclesia sancti Petri,
[1279] 275
quae est juxta novam plateam, ubi congregabantur omnes brentatores,
idest portatores vini, civitatis Parmae; et beatus ille qui poterat eos tan-
gere, vel de suo aliquid dare: idem faciebant mulieres. Et faciebant so-
cietates per vicinias, et egrediebantur ad vicos et plateas, ut, pariter
congregati , processionaliter venirent ad ecclesiam sancti Petri , ubi istius
Alberti reliquiae habebantur; et portabant cruces et vexilla, et cantando
ibant; et donabant purpuras, xamitos et baldakinos et denarios multos;
et postea omnia ista brentatores ad invicem inter se dividebant et habe-
bant sibi. Quod videntes sacerdotes parochiales, procurabant ut iste Al-
bertus in eorum ecclesiis pingeretur, ut melius oblationes a populo obti-
nerent. Et non solum in ecclesiis tempore illo fiebat ejus imago , sed
etiam in multis muris et porticibus civitatum atque villarum , seu castro-
rum. Quod contra Statuta Ecclesiae expresse cognoscitur esse, quia reli-
quiae alicujus in reverentia haberi non debent, nisi prius a romana
Ecclesia approbentur, et Sanctorum cathalogo ascribantur; nec etiam ali-
cujus imago ad modum sancti alicubi debet depingi, nisi prius ab Ec-
clesia ejus canonizatio divulgetur. Quocirca episcopi, qui tales abusiones
fieri permittunt in suo districtu, sive in sua dioecesi, digni essent ab
episcopio removeri, idest digni essent quod episcopali dignitate privaren-
tur omnino . . . Quicumque autem isti sollemnitati defuissct, quasi hae-
reticus et invidus habebatur. Et fratribus Minoribus et Praedicatoribus
saeculares clara ct viva voce dicebant: vos creditis quod nullus possit
miracula facere, nisi sancti vestri; sed bene estis decepti, ut nunc ap-
paret in isto. Sed cito purgavit Deus servorum et amicorum suorum
infamiam, ostendendo mendaces qui maculaverunt eos, et puniendo eos
qui maculam in electis imponunt. Nam cum venisset quidam de Cremona,
qui dicebat se portasse reliquias sancti istius Alberti, scilicet minimum
digitum pedis dextri, congregati sunt simul omnes parmenses a parvo
usque ad maximum, tam viri quam mulieres , juvenes et virgines, senes
cum junioribus, clerici et layci, et religiosi omnes, et cum magna pro-
cessione et cantilenis portaverunt digitum illum ad matricem ecclesiam,
quae est Virginis gloriosae. Cum autem positus fuisset digitus ille super
altare majus, accessit dominus Anselmus de Sancto Vitalc, canonicus
majoris ecclesiae et vicarius quandoque episcopi, et osculatus est illum.
Cumque sensisset odorem allii, seu foetorem, et hoc aliis clericis divul-
gasset, viderunt et ipsi et cognoverunt se esse deceptos pariter et con
276 [1279]
fusos, quia nihil nisi unum spicum allii invenerunt; et sic fuerunt tru-
fati et derisi parmenses, qui ambulaverunt post vanitatem, et vani
fadi sunt. In Cremona, in ecclesia in qua sepultus crat iste Albertus ,
volebant demonstrare cremonenses quod Deus miracula per eum faceret
infinita; et ideo tam de Papia, quam de aliis partibus Lombardiae, multi
veniebant infirmi ut liberarentur ab infirmitatibus suis. Vencrunt autem
de Papia Cremonam multae dominae nobiles cum nobilibus filiabus , ali-
quae causa devotionis, aliquae vero sperantes reportare plenam corporis
sospitatem . . . et ideo multum errat peccator, sive infirmus, qui di-
mittit nobiles sanctos, et convertitur ad inexaudibilem invocandum . . .
Et nota, idest considera diligenter, quod sicut cremonenses et parmenses
et regini in Alberto brentatore modo stultizaverunt , sic paduani in quo-
dam Antonio peregrino, et ferrarienses in quodam Armanno Punzilovo
stultizaverant prius . . . Vcrum Dominus venit etiam vere in beato Fran-
cisco et beato Antonio et sancto Dominico et in istorum filiis , quibus
credere peccatores debebant. Fuit autem facta ista devotio sanctitatis mul-
tiplici ratione; quia ex parte infirmorum, propter sanitatem consequen-
dam ; ex parte curiosorum , propter novitates videndas ; ex parte clerico-
rum, propter invidiam quam circa modernos religiosos habent; ex parte
episcoporum et canonicorum, propter lucrum quod inde consequuntur ,
ut patet in ferrariensi episcopo et canonicis suis, qui multa lucrati sunt
occasione Armanni Punzilovi; item ex parte illorum similiter qui, cum
essent extra civitates suas occasione partis Imperii, sub occasione isto-
rum miraculorum novorum sanctorum, pacem sperabant habere cum con-
civibus suis, per quam introduccrentur in possessiunculas suas et de
cetero per mundum vagabundi non irent. Porro millesimo supraposito,
scilicet mcclxxix. , Indictione vn., rupta fuit pax Mediolani, quia marchio
Montisferrati decepit illos de Turre, et prodidit, prout patriarcha, qui
erat de illis de Turre, per Lombardiam mandavit. Et eodem anno facta
fuit pax bononiensium , et redierunt in civitatem Bononiae in mense se-
ptembri. Et treugua, seu pax, Brixiae et mantuanorum facta fuit. Et
eodem anno fratres Praedicatores omnes recesserunt de civitate Parmae et
venerunt Regium, propter parmenses qui contra eos insurrexerunt oc-
casione cujusdam mulieris quam sicut cazaram comburi fecerunt. Et illa
occasione parmenses fuerunt excommunicati per fratrem Latinum cardi-
nalem et legatum domini Papae, qui erat in civitate Florentiae, qui et.
[1280] 277
ipse de ordine fratrum Praedicatorum erat. Et die veneris, decimo
exeunte decembri, fracta fuit pax inter bononienses intrinsecos et extrin-
secos. Habucrunt enim bellum intestinum , et multi eorum fuerunt occisi ;
et innumerabiles quasi domus eorum Lambertaciorum fuerunt incontinenti
combustae et diruptae per aliam partem intrinsecam, et dicti Lamber-
tacii foras civitatem exiverunt, propter timorem partis intrinsecae.
Anno Domini mcclxxx., Indictione vui. , venditus fuit sextarius semi-
nis canipae xvi. solidos imperial. et xx. solidos imperial. Et eodem
anno parmenses incoeperunt cavare inter Parmam et Regium, juxta bur-
gum Domus Dei, in strata publica, unum castrum, et foderunt foveas
dicti castri in contrata Cellae in mense martii , et appellaverunt castrum
illud castrum Crucis. Et eodem anno mantuani fecerunt unum pontem
in contrata, ubi dicitur Brazolus. Et eodem anno, in mense augusti,
dominus Papa INicoIaus tertius obiit in octava Assumptionis beatae Mariae
Virginis. Et eodem anno pars imperialis de Faventia et de multis aliis
terris Romagnolae recesserunt de dictis civitatibus; et comes Romagno-
lae, qui erat Potestas Bononiae, coepit tenere cum dictis bononiensibus
tunc. Et eo anno pax illorum de Padua et Verona facta fuit; et pars
Imperii similiter rccessit de civitate Bononiae. Et eodem anno, in mense
septembris, pars imperialis recessit de civitate Vercellis. Et eodem anno,
in mense octobris, orta fuit discordia inter dominum Guillielmum epi-
scopum reginum et clericos civitatis Regii et de episcopatu suo ex una
parte, et dominum Degum capitaneum populi et populum Regii ex altera,
occasione decimarum , ex eo quod clerici nimis videbantur velle accipere
ab hominibus populi et totius civitatis. Et propterea dominus capita-
neus una cum xxmi. defensoribus populi, quaedam Statuta fecerunt
contra laycos collectores dictarum decimarum; occasione quorum Statu-
torum dominus episcopus excommunicavit dictum capitaneum et xxim.
defensores et totum Consilium populi generale, ct insuper totam civita-
tem posuit sub interdicto. Et iratus populus de praedictis, elegerunt alios
xxv. de populo, inter quos fuerunt vn. judices ( et in dictis xxun. erant
mi. judices), et fecerunt multa Statuta prava contra clericos. Primo, ut
nullus deberet solvere eis aliquam decimam; nec dare eis consilium,
adjutorium vel favorem ; nec cum eis ire ad comedendum ; nec cum eis
stare ad serviendum; nec cum eis facere aliquas mercationes; nec loqui
eis; nec stare in domibus e