Sei sulla pagina 1di 434

P. GABRIEL M. RO SCH IN I O . S. M.

MARIOLOGIA
TOMUS II

SUMMA

MARIOLOGIAE

Pars l - De singulari missione B. Mariae V.

SECU N D A

E D IT IO

R E V IS A E T N O T A B IL IT E R

AUCTA

ROMAE
AN G ELU S B E L A R D E TTI ED ITOR
ANNO

MCMXLVII

P. GABRIEL M. ROSCHINI O. S. M.

S. Theologiae Magister
Socius Pont. Academiae S. Thomae Aquinatis et Religionis Catholicae
in Collegio Internationaii S. Alexii Falconieri de Urbe Professor

MA R I O L O G I A
TOMUS II ;

SUM M A M A R IO LO G IA E
PARS PRIMA :

De Beata Maria Virgine


considerata in sua singulari missione

SECU N D A
R E V IS A E T

E D IT IO

N O T A B IL IT E R A U C T A

R O IV IA E
A N G E LU S

B E L A R D E T T I
ANNO

M C M X L V II

E D IT O R

E x pa rte O rd in is n ih il obstat ouom inus im prim a tur.


R o m a e , d ie 2 I u lii 1947 -

Fr

A lfo n s u s M . B e n e t t i

O . S . M . P r io r G e n e r a lis

IM P R IM A T U R :
E

C iv ita te

V a t i c a n a , d ie

+ Fr

i* A u g u s ti

A lfo n s u s

1947-

C . D f. R o m a n i s , E p . P o r p h y r . ,

V ica riu s G en eralis C iv ita tis V a tica n a e

GENERALIS PROSPECTUS
TOTIUS SUMMAE M A R IAN A E

GENERALIS PROSPECTUS TOTIUS SUMMAE MARIANAE


B . V I R G

SUA

S IN G U L A R I
(P ars

M IS S IO N E

IN

C O N S I D E R A N

S U IS

S IN G U L A R IB U S

I)

I) A

E S T :

P R I V I L E G I IS

IN

SU O

S IN G U L A R I

I I)

(P a rs

(P a rs

CU LTU

III)

I\ tu ir r u i la s u n iv e r s a lis

< o n s id e ra n d a :

re s p ic ie n tib u s :

iimmi nI n in d e m

( a p e c c a to o rig in a li

im m u n ita s a b im

I]

c o n s id e r a n d o :

p e r fe c tio n ib u s seu

n a tu ra

a p e c c a to a c tu a li

e le m e n ta c o n s titu tiv a

in su a c o n s t it u t io n e in te rn a :
le g itim ita s
( S e c tio J)
u tilita s

t* i muli n

I - a n im am :

II)

g ra tia e

( S e c tio I )

p le n it u d o p e r fe c tio n u m

MtM IU " > III 'II II


Mtl'1
" I"Il '
IIM

n e ce ssita s

v ir t u tu m
d o n o ru m

S p . S.

fru c tu u m

S p . S.

seu:

M a t e r C r e a to r is

c u ltu s q u o tid ia n u s
c u ltu s h e b d o m a d a lis

b e.it itu d in u m
c h a ris m a tu m

M a t e r cr ca tu r a r u m

I I - in su is fo r m is e x te rn is :

i c u ltu s m e n silis
c u ltu s a n n u a lis

( S e c tio 11 )

c u lt u s in te m p o r ib u s lib e r e sel?
p e r fe c tio

g e n d is

I I - c o rp u s :
p a s s ib ilita s
,\ h ilu m

u n iv e r s a lis

c u ltu s p e r p e tu u s

( S ec tio I I )
^ m o rta lita s

</ )

ru v e m a c q u i s i t i o n e

/) mi\c m d is trib u tio n e


o m n iu m g ra tia ru m

o rig o
I I I - a n im a m s im u l e t c o rp u s :

l P e rP e tu a v ir g in it a s

I I I - in su a h is to ria :
( S e c tio 111 )

/. ij tilih is u niversalis

( S e c tio 111 )

^ A s s u m p t io

\
i p r o p a g a tio

(in

E u ro p a ,

A m e r ic a e t O ce a n ia )

A s ia ,

A fr ic a

SPECTUS TOTIUS SUMMAE MARIANAE


IRGO

IN

C O N S I D E R A N DA

S U IS

S IN G U L A R IB U S

ES T

P R IV IL E G IIS

IN

SU O

S IN G U L A R I
(P a rs

II)

(P a rs

CU LTI

III)

c o n s id e r a n d o :

r e s p ic ie n tib u s :

a p e c c a to o rig in a li
im m u n ita s ab im

-i

p e r fe c tio n ib u s seu

n a tu ra
j

a p e c c a to a c tu a li
e le m e n ta c o n s titu tiv a
a fo
f< m ite c o n c u p is c e n tia e

1 - in su a c o n s t it u t io n e in te rn a ;
le g itim ita s
(S e c tio

1)
u tilita s

.imam:

g ra tia e

tio D

v ir tu tu m

n e ce ssita s

| d o n o ru m

S p . S.

fru c tu u m

Sp. S.

p le n itu d o p e r fe c tio n u m seu:

c u ltu s q u o tid ia n u s
c u ltu s h e b d o m a d a lis

b e a titu d in u m
c h a ris m a tu m

i l - in su is fo r m is e x te rn is :

c u ltu s m e n silis
c u ltu s a n n u a lis

( S e c tio 1 1 )

c u lt u s in te m p o r ib u s
o rp u s:

lib e r e sej:

g e n d is

p e r fe c tio
\

c u ltu s p e r p e tu u s

p a ssib ilita s
m o rta lita s

m im a m

s im u l e t c o rp u s :

i p e rp e tu a v ir g in ita s
\

I i 1 - in su a h is to ria :
(Se,-tio I I I )

tectio

111)

A s s u m p t io

\
I p r o p a g a tio

(in

E u ro p a ,

A m e r ic a <t O c e a n i a)

A s ia ,

A fr ic i

GENERALIS PROSPECTUS TOTI


B. VIRGO

IN

SU A

S IN G U L A R I M IS S IO N E
(P a rs

IN

CON SIDE

S U IS

S IN G U L A R IB U S

1)

II)

(P a rs

M a ter n ita s universalis


c o n s id e ra n d a :

r e sp ic ie n tib u s:

I - in p r a e d e s tin a tio n e ad e a n d e m
im m u n ita s ab im

(S e c tio I)

p e r fe c tio n ib u s seu

[I - in p r a e d ic tio n e e iu s d e m

I - a n im am :

(S ec tio I I )

(S ectin /)

p le n it u d o p e rfe c tio n u m
I II - in a d im p le tio n e e iu s d e m seu

M a te r Creatoris
I 1

q u a te n u s B . V ir g o re a p se fu it:
(S e c tio I l i )

M a te r creaturarum

i p e r fe c tio
I I - c o rp u s:
p a ssib ilita s
M e d ia tio universalis

(S ectiu I I )
\ m o rta lita s

1
IV

- in su is

a) siv e in a c q u is itio n e

c o n s e c ta r iis im m e
h) siv e in d is tr ib u tio n e

d iatis:

o m n iu m

g r a tia r u m

( S ectio I i )
R egalita s universalis

I I I - a n im a m s im u l et c o rp u s :
( S ectiu

l/i)

j Pc j

PARS P RI M A

D E BEA T ISSIM A V IR G IN E
C O N SID E R A T A IN SU A S IN G U L A R I M ISSIO N E

R a tio huius primae partis. P o stu la t lo g icu s ord o u t co n sid e ra tio n em de B .


V irg in e a sua m ission e in cip iam u s, a fine v id e lic e t ob q u em B. V ir g o a D e o creata
fuit. A fine en im seu a m ission e B. V irg in i co n cred ita , d ed u cen d a et d im etien d a
sun t varia m ed ia (seu varia V irg in is p rivileg ia) ad fin em asseq u en d u m seu ad
m ission em rite ex eq u en d am necessaria ve l co n v en ien tia, e x eo q u o d illos q uos
D e u s ad a liq u id eligit, ita praeparat et d isp o n it, u t ad id ad q u o d e lig u n tu r in
v e n ia n tu r id on ei (S . T h ., p. I I I , q. 27, a. 4).
M issio ve ro ad q u am electa est B eatissim a V irg o in eius universali maternitate
in ven itu r, in m a tern itate sc ilic et erga Creatorem et erga creaturas, p ro u t alibi
(in p rim o vo l. hu iu s

op eris) u b i de p rim o M a rio lo g ia e p rin cip io , d em o n stra v i

m us. U n iv ersa lis en im m ed iatio

n ih il aliu d est q u am u n iv ersa lis m atern itatis

a c tu a tio .1 Ip sa en im est M a te r u n iv ersa lis fam iliae D e i P atris.

Divisio huius primas partis. C u m vero sin gu larissim a haec m issio B. M .


V irg in is, seu universalis maternitas, consid erari
1) in d ecreto praed estin ation is d ivin ae,

po ssit q u a d ru p licite r, vid e licet:

2) in m an ifestatio n e h u iu s d ecre ti per

prop hetias, 3) in a ctu atio n e h u iu s d ecreti, et 4) in suis con sectariis (id est u n i
versalis M e d ia tio et u n iversalis regalitas), h in c p rim am h a n c p a rtem in q u atu o r
i-trtlones d ivid im u s, vid elicet:
1. De praedestinatione B . M . Virginis ad suam singularem missionem.
2. D e prophetiis singularem B . M . Virginis missionem praenuntiantibus.
V D e singulari missione B . M . Virginis considerata in sua adimpletiotie.
4. D e singulari missione B . M . Virginis considerata in suis consectariis.

C:"r B o v e r I ., M ed ia cio n de M a d r e 0 la M ed ia cio n universal como actuacion de la M a te r .r . r' - i Maria, C a v a d o n g a , 19 2 7;

O rd en en que han

da concebirse M a ter n id a d , Corredencidn

i*, i-.spensar las gracias, in E stu d io s M a ria n o s, x (19 4 2 ) 1 0 3 -1 6 5 .

SECTIO PRIMA
DE PRAEDESTINATIONE B. M. VIRGINIS
A D S U A M S I N G U L A R E M MI SSI ONEM

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V.

B I B L I O G R A P H I A : A l a s t r u e y , Mariologia, t. i , p. n , c. i , pp. 57-77;


O . F . M ., Homiliae catholicae, de sacris arcanis Deiparae Mariae et D . eius
dem Sponsi, vol. 1, pp. 4 ss.; F e r n a n d e z , O . P . , in Ciencia Tom., 1928, pp. 145-170;
Card. L e p i c i e r O . S. M ., Tractatus de B . V . M ., p. i, c. 1, a. 2, pp. 17-32, ed. 5;
N i c o l a s , L a Vergine Maria considerata nel disegno di D io ( 1. I); N i c o l a s , O . P . , in
Rev. Thom., t. 42 U 937), pp. 260-270; S e d l m a y r O . S . B . , Scholastica Mariana,
p. 1, q. 11, apud B o u r a s s , Summa Aurea, t. v n , pp. 755-778; T e r r i e n S . L , L a
Mere de Dieu et Mere des hommes, p. 1, t. 1, pp. 5 6-115, ed. 4; V e g a S . 1 ., Theologia
Mariana t. 1, pal. 12, pp. 43-66.
C a rta g e n a

Ratio quaestionis - Q u aestio haec n ed u m o rd in e logico, sed etiam o rd in e ontologico seu ratione m om en ti, in h oc tractatu prima d ici d eb et. A e te rn u m en im
D e i d ecretu m circa B . V irg in e m basis et fu n d a m en tu m est totiu s tractation is.
N u llu s en im a rtife x d o m u m ex tru it q u in p riu s m en te id eam seu co n siliu m eiu sd em
p raed eterm in averit. Ita et D eu s, M a ria m sib i te m p lu m in tem p ore aedificans, illu d m et ex eq u eb a tu r co n siliu m q u od ab aeterno de ip sa firm averat. D e h oc ergo
consilio d ivin o ante om n ia a gen d u m est p ro u t ex revelation e apparet. U t autem
clariori q u o fieri p o test m od o in h ac p e rd ifficili q u aestio n e p ro ced a m u s, n ecesse
est q u aed am p raem ittere circa p raed estin ation em tu m
P r a e n o ta n d a

in g en ere tu m in sp ecie.

circa, p r a e d e s t i n a t io n e m

Praedestinatio (a p rae seu priu s, et destinare), stricte su m p ta, p raeord in ation em


d ivin am d esign at de his quae per gratiam in tem p ore fiunt; et ideo a S. T h o m a
d efinitur; Q u aed am d ivin a p raeord in atio ab aetern o de h is q u ae p er gra tiam fieri
d eb en t in tem p o re (p. I I I , q. 24, a. 1 in c.). 1
P raed estin atio ergo stricte accep ta, o r d in a tu r , ex sua ratione, ad supernatu
ralem h om in is cu m

D e o coniunctionem. H a ec au tem su p ern a tu ra lis c o n iu n ctio

d u p lex est: a) secundum operationem, si sign ificat p raeord in ation em alicu iu s ad


vitam aeternam (quae in operatione, seu in v isio n e D e i in tu itiv a con sistit) per
1

O p p o r tu n e h ic a n im a d v e r ti p o te s t q u o d pra ed estin atio e st p a rs, e t q u id e m

n o b ilio r ,

P ro v id en tia e q u ae n ih il a liu d est n isi o r d in a tio r e r u m ad d e b itu m fin e m p e r m e d ia a p ta ad


fin e m illu m a s s e q u e n d u m . D u o e rg o in su o c o n c e p tu p r o v id e n tia im p o r ta t: a) a ssig n a tio fin is,
et b) a ssig n a tio m e d io r u m . Q u a e d u o s u p re m o N u m in i c o n g r u u n t ; n il e n im D e u s fa c it in tem
pore q u o d ab aeterno n o n p r a e o r d in a v e r it.
E xecu tio v e ro in tem pore re ru m a b a e te rn o p r o v is a r u m , v o c a tu r a S . T h o m a gubernatio
d ivin a .
P r a e d e s tin a tio e st p a rs p r o v id e n tia e , eo q u o d P r o v id e n tia r e s p ic it omnes creaturas, d u m
e co n tra p r a e d e s tin a tio r e s p ic it so la m creaturam rationalem , q u a e a D e o e le v a ta e st ad finem
s u p e rn a tu r a le m

p e r gratiam c o n s e q u e n d u m .

IO

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V .

gra tiam et m erita habend am ; et b) secundum esse, si sign ificat praeord in ation em
a licu iu s ad co n iu n ctio n e m cu m D e o secu n d u m su b sisten tiam i. e. ad esse F iliu m
D e i n aturalem , au t ad relatio n em m atern itatis d ivin ae i. e. ad esse M a tre m D ei.
P rim a ergo su p ern a tu ra lis coniunctio, seu praedestinatio, p e rtin et ad ord in em
gratiae et gloriae, et est su m m a supernaturalis p e rfe ctio q u ae consistit in operando
im m ediate circa divinitatem (in v isio n e D e i in tu itiva ). S ecu n d a ve ro su p ern a tu
ralis co n iu n ctio seu p raed estin atio p e rtin et ad o rd in em hypostaticum, et est su m m a
supernaturalis p e rfe ctio q u ae con sistit in essendo immediate circa d ivin itatem , sive
secu n d u m unionem hypostaticam (i. e. in eo q u o d aliq u is homo sit D e u s h y p o statice), sive secu n d u m relationem m aternitatis (i. e. in eo q u o d aliq u a creatura
sit ad D e u m p e r relatio n em m atern itatis acced ens, et ideo ad o rd in em ipsum
h y p o sta ticu m in trin sece pertin en s).
Secunda praedestinatio ex ced it q u am m a xim e prim am : ord o en im h y p o sta ticu s
q ui co n sistit in essendo im m ed iate circa d ivin itatem , q u am m a xim e ex c ed it q u e m
lib e t o rd in em gratiae et gloriae, q u i con sistit

in

operando

circa d ivin itatem .

P rim a, in su p er, co n seq u itu r necessario secu n d am in illis in q u ib u s est, scilicet


in C h risto et B eatissim a V irg in e. E x eo en im q u od p raed estin ati sint ad essendum
im m e d ia te circa d ivin itatem , p raed estin ati etiam fu eru n t ad operandum im m e
diate circa d ivin itatem , i. e. ad gratiam et ad g lo r ia m .1
H isce po sitis, sicu t in T r a c ta tu de V e r b o In carn ato agitu r de C h risti p rae
d estin ation e ad esse F iliu m D e i n atu ralem , ita in T r a c ta tu de B . M . V . agen d u m
est de M a ria e p raed estin ation e ad esse M a tre m D e i n atu ralem . E t sicu t C h ristu s
pra ed estin a tu s est prim ario et p rin cip a liter ad filiationem D e i natu ralem , secun
dario autem et co n seq u e n ter ad gratiam et glo riam et caetera sp iritu alia dona
ip si collata, q u ia ex p rim a con n a tu ra liter efflu u n t; ita B. V irg o prim ario et p rin
cipaliter praed estin ata est ad d ivin am m atern itatem , secundario vero ad gratiam
e t glo ria m q u ia ex p rim a, tan q u am e x rad ice p ro flu u n t. 2 D e u traq u e ergo erit
sin g illa tim

agen d u m .

Q uae

autem

h u cu sq u e p raen o tavim u s m en tem

praep a

rant ad lo g ica m hu iu s d ifficilis q u aestion is d ivision em .


1 R e c o la tu r q u o d

p r a e d e s t i n a t i o a d g lo r ia m

a e te rn a m

ex p a r t e

D e i s e u a ctiv e a c c e p t a ,

e s t a c t i o im m anens e t d u o p r a e s u p p o n i t , i. e . d i l e c t i o n e m e t e le c t io n e m : dilection em , i n q u a n t u m
D e u s v u l t a l i c u i c r e a t u r a e h o c b o n u m s a l u t is a e t e r n a e ; electionem v e r o , i n q u a n t u m h o c b o n u m
a l i q u i b u s p r a e a liis v u l t .

Ex

p a r t e a u te m

c r e a t u r a e , se u p a ssiv e a c c e p ta , p r a e d e s tin a tio e st a ctio transiens, q u a e

p o n it e ffe c tu s sp e c ia le s in p r a e d e s tin a tis , q u i e ffe c tu s, s e c u n d u m c o m m u n e m s e n te n tia m , tre s


p r o p r ie su n t: v o c a tio , iu stifica tio et glorifica tio iu x ta illu d A p o s t o li in E p . a d R o m . (8, 30): Q u o s
a u te m p r a e d e s tin a v it, h o s e t v o c a v it; e t q u o s v o c a v it, h o s e t iu stific a v it; q u o s a u te m iu stific a v it , illo s e t g lo rifica v it .
2 A d e s t ta m e n d is c r im e n in t e r p r a e d e s tin a tio n e m C h r is t i e t p r a e d e s tin a tio n e m B . V i r
g in is .

D u m e n im p r a e d e s tin a tio C h r is t i ad esse F iliu m

D ei

n a tu ra le m e x c lu d it adoptionem ,

B . V ir g o e c o n tra sim u l c o n s titu itu r e t D e i M a t e r n a tu ra lis e t F ilia D e i ad optiva.

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V .

Or do q u a e s t i o n i s
P r a e d e s tin a t io B . M . V . c o n s id e r a r i p o te s t
in se ip sa

in s ig n o e iu s m a n ife s ta t iv o : M a r ia e n o m e n
(7 )

a b s o lu te tu m

r e la tiv e ad a lio s

ad

q u a te n u s p r a e d e s tin a tio n e m
a lio ru m

cssendum

operandum

c irc a

c irc a

d iv in it a t e m

d iv in it a t e m

i. e.

e x c e d it
( 5)

c a u sa t

(6)

i. e.

ad d iv in a m

ad g ra tia m

m a te r n ita te m

e t g lo r ia m
(4 )

in se

re la te

(i )

ad

p e c c a tu m

m erita

A dae

(3)

(2)

H in c, haec q u aestio 7 articu lis constat:


I. U tr u m B . V irg o sit praed estin ata in M a tre m D e i et h om in is sim u l cu m
p raed estin ation e C h risti in F iliu m
decreto.

D e i n atu ralem et M e d ia to rem , i. e. eodem

I I . U tru m B . V irg o praed estin ata fu isset M a te r D e i et c u m C h risto v e


nisset si A d a m n on peccasset.
I I I . U tru m B. V irg o praed estin ata fu erit M a te r D e i om n ino gratu ita D e i
vo lu n ta te, ante praevisa c u iu scu m q u e m erita.
I V . U tr u m B . V irg o praed estin ata fu erit ad glo riam
post p raevisa m erita.
V . U tr u m

aetern am ante vel

B . V irg o praed estin ata fu e rit ante o m n em pu ram creatu ram .

V I . U tr u m praed estin atio B. V irg in is sit causa p raed estin ation is alioru m
electo ru m .
\ II. U tr u m M a ria e n om en ab aeterno, ab ipso D e o , praefin itu m sit, ta m
q uam exp ressivu m m u n eris et d ign itatis ad q u am p raed estin ata fu it.

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V.

Cap.

UTRUM

B. V I R G O

U N IV E R S A L E M
IN F IL IU M

S IM U L

P R A E D E S T IN A T A
CUM

S IT

IN

P R A E D E S T IN A T IO N E

D E I N A T U R A L E M , ID

EST EODEM

M ATREM
C H R IS T I

DECRETO

Prop.: I) Eodem decreto quo praedestinatus est Christus F iliu s D ei naturalis,


praedestinata etiam fu it M a ter eius M a r ia , II ) ita ut B . Virgo nec extitisset si M ater
D e i non fuisset. 1
S u p p o n im u s hic, u t patet, B. V irg in e m ve re p ro p rieq u e M a tre m D e i fuisse.
H o c posito, sensus propositionis est: non h a b e n tu r d u o v e lu ti d ivin a d ecreta, q u o
ru m u n u m ad V e r b u m In ca rn a tu m se referat, et aliu d ad V irg in e m E iu s M a
trem ; sed u n u m id em q u e d ecre tu m infin itae b o n itatis et m iserico rd ia e, u tru m q u e
(C h ristu m et M a trem ) resp icit, illo sq u e in d isso lu b ili v in c u lo iu n g it. N e c M a ria
sine Iesu, n ec Iesus sine M a ria co n cip i potest, ita u t de ipsis etiam , sicu t de A d a
m o et de E va, dici possit: N e q u e v ir sine m u liere, n eq u e m u lier sin e viro
(I C o r., i i , i i ) . D e u s en im un um sine altero n ec c o gitav it de facto, n ec vo lu it.
V e ru m q u id e m est D e u m p er unicum et in d iv isib ilem suae vo lu n ta tis actum
p raed estin asse C h ristu m et B. V irg in e m et nos. A ttam en , in illo u n ico et in d iv i
sib ili actu, nos, p ro p ter in d ig en tiam

in tellectu s n ostri, q u i om n ia sim u l a p p re

h en d ere n on valet, d iversa m om en ta d istin gu im u s, in q u an tu m ille d ivin u s actus,


q u am v is fo rm aliter u n u s,

virtualiter m u ltip le x est. E t h u iu sm o d i m om en ta nos

vo ca m u s decreta. A sserim u s ergo D e u m uno eo d em q u e d ecreto C h ristu m et M a


riam p raed estin asse.

Prob. prima pars: A )

Auctoritate:

i . S . S c r i p t u r a e : a) In S . S c r ip

tu ra B. V irg o n u n q u am fere nisi c u m Iesu ex h ib etu r; in d e ab o racu lo genesiaco


ut m ater S em in is (i. e. Iesu R ed em p to ris) p raeb etu r. Q u o d con firm at P iu s X :
In S crip tu ris sanctis, q u o tiesc u m q u e de fu tu ra in n obis gratia p ro p h eta tu r,

1 C u m m u lta ac m u lt ip lic it e r a th e o lo g is lin g i so le a n t d e c re ta d iv in a , lic e a t a n im a d v e r


te re unicum re v era esse D e i fo r m a le decretum , in m e n te d iv in a a e te rn a lite r la tu m , u n o q u e v e r b o
ab ip s o D e o in itio m u n d i e x p re s s u m : fia t. H u iu s d e c r e ti in t e g r u m o b ie c tu m e st ordo praesens
q u a n tu m la te p a te t, id e st, o m n ia q u a e p r a e te r D e u m q u o m o d o c u m q u e fu e r u n t , s u n t e t e ru n t.
C a e te ra v e r o q u a e le g itim e a th e o lo g is p o n u n tu r d e c re ta d iv in a , n o n ia m fo r m a lia s u n t, se d
in illo u n o v irtu a liter c o n tin e n tu r , n o n u tiq u e e x c lu s o decreto pra edestin ationis C h r is t i e iu sq u e
sa n c tis sim a e M a t r is . D e u s e n im u n o e o d e m q u e a e te r n a li a c tu v u lt se n e c e ssa r io e t a lia lib e re ,
e t s o lu m c ir c a h a e c in t e llig it u r fe r r i d e c r e tu m . Q u o d a u te m D s u s u n ic o a ctu v u lt e x tra se fieri,
u n ic o e tia m fo r m a li d e c re to s ta tu it. A t t a m e n , s ic u t lic it u m n o b is e s t p o n e r e in D e o p lu ra ra tio
nis signa u n iu s re i sim p lic is s im a e , ita lic it u m est in eo p o n e re p lu ra v ir tu a lia d ecreta, t o t s c i l i
ce t q u o t s u n t res v ere in te r se d is tin c ta e e t a liq u o m o d o a b in v ic e m in d e p e n d e n te s . M a n if e
s tu m est a u te m d e c re ta v ir tu a lia e u m d e m h a b e re v a lo r e m a c v ir t u te m
d e c r e ti fo r m a lis , c u m

p a ri m o d o d iv in a e v o lu n ta ti s u b d a n tu r .

q u ae p r o p ria e st u n ic i

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V.

13

toties fe r e S erva to r h o m in u m c u m sa n ctissim a ciu s M a tre con iu n gitu r . (E n c y c l.


A d diem illum, 2 feb r. 1904). P rim u m en im n om en q u o m iseren tissim u s D e u s,
h om in i p ecca to ri,

in p arad iso terrestri,

R ed e m p to re m

an n u n tiavit, non

aliu d

fu it q u am semen mulieris (G e n ., 3, 15). E t S . P au lu s, R e d e m p tio n is op ere iam


co m p leto , ita de R e d e m p tio n e loq u itu r: M is it D e u s F iliu m su u m factu m ex
muliere . In E va n g elio legim u s: M a ria peperit Filium suum ( L u c ., 2, 7). P rim i
adoratores C h risti, id est, P astores, invenerunt puerum cum M a ria M a tre eius
(M a tth ., 2, 11). In n u p tiis Canae: E t erat mater Iesu ibi (Io an ., 2, 1). U b ic u m
que est Iesus, ibi est et M aria.
Ia m ve ro , constan s iste lo q u en d i m od u s absq u e sensu aliq u o p ro fu n d o esse
non potest; in n u itu r ergo co m p en etra tio q u aed am in ter existen tiam V irg in is et
eius d ivin am m aternitatem ; in ter eius d ivin am m atern itatem et existen tiam V e r b i
in carn ati. C o m p e n e tra tio haec u n itatem d ecreti d ivin i clarissim e osten dit.
b) S ed adest lo cu s classicu s ad h oc d em on stran d u m in L ib r o P ro v ., 8, 22-24:
D o m in u s p ossed it m e in initio viarum suarum, an tequ am q u id q u a m faceret a
p rin cip io. A b aeterno ord inata sum , et ex an tiq u is antequ am terra fieret. N o n
d u m erant abyssi, et ego iam con cep ta eram ... .
Antequam ex his verbis argumentum instituam us, necessarium ducim us brevem
cxegeticam expositionem huius loci praem ittere. A gitur hic de origine divinae sapien
tiae, seu V erb i Patris. D icitur:
a) Dominus possedit me. In textu hebr. legitur verbum qanah quod in S. S crip
tura duo, ordinarie, significat, videlicet a) acquirere et consequenter possidere (cfr
G en ., 4, 1; 25, 10 etc. ...) et b ) form are, creare (G en ., 1 4 ,1 9 ; D eu t., 32, 6; Ps. 138, 13).
Yersiones graeca, caldaica et syriaca vertunt form are, creare. Attam en, stricta notio
formandi seu creandi, conciliari non potest cum subsequenti assertione (5, 24-25):
genita vel nata sum (scii, a D eo , ex D eo) et quidem ante creaturas. A gitur ergo, procul
dubio, de generatione divina et aeterna Sapientiae. Si quis vero prim am significationem
(formare, creare) praeferre vu lt, in ipsa videre potest (cum plerisque Patribus) allusionem ad Incarnationem Verbi.
b) In initio viarum suarum. In hebr., maiori cum v i, dicitur: D om inus possedit
m e tamquam initium viae suae (seu tamquam principium agendi ad extra) antequam
cuidquam faceret a principio.
c) Ab aeterno ordinata sum, id est fundata sum (70 int.), stabilita sum (versio
Aquilae et Sym m achi), uncta seu consecrata sum (hebr.) ab aeterno.
d) E x antiquis: in hebr., inde ab initio.
e) Antequam terra fieret, id est, ante prim a tempora terrae. Conceptus iste in ver
siculis subsequentibus evolvitur.
Satis clare affirmatur hypostasis, persona: et merito S S . Patres et veteres inter
pretes in Sapientia hoc loco describi docent Xdyov', Verbum D ei, F ilium Patris coae
ternum Patri, ab aeterno genitum seu natum a Patre ( K n a b e n b a u e r , in Proverbia,

P R A E D E S T IN A T IO B . I I . V.

H isce positis, ita argui potest: sicu t S ap ien tia In carn ata, ita et M a r ia (in qu a
incarn ata est) anterior est o m n ib u s aliis creatu ris in c o n cep tio n e d ivin i in tellectu s,
id est, fu it p rim u m o b iectu m

cogitation is, d ilectio n is et electio n is D e i, et id eo

praed estin ata est ante om n es alios, un a cu m S ap ien tia In carn ata, ta m q u a m causa
exem p laris et finalis om n iu m aliaru m reru m . Q u a p ro p te r D e u s p riu s p ra ed esti
n avit seu sta tu it facere C h ristu m et M a tre m suam , et po stea (n ostro in tellig en d i
m odo) om n ia alia ad m o d u m C h risti et M a ria e (causa exem p laris) et ad glo riam
eo ru m d em (causa finalis).
A d rem C o rn e liu s a L a p id e : D o m in u s creavit et p o ssed it B eatam V irg in e m
u tp o te C h risti M a tre m , q u ia m ater a F ilio suo n on fu it d isiu n cta etiam in electio n e
d ivin a. Q u o d v id e tu r in sin u are A n d re a s C reten sis: haec est d eclaratio p ro fu n
d o ru m d ivin ae in com p reh en sib ilitatis; h ic est scopu s q u i ex co g itatu s est ante
saecula. Ig itu r V irg o ab aeterno praed estin ata fu it u t esset p rin cip iu m i. e. prim a
p rin cep s et D o m in a om n iu m p u ra ru m c r e a tu r a r u m (Comm . in P rov. Salom .,
c. 8, p. 18 1, A n tu erp ia e,

18 71).

Q u o d confirm ari p o test ve rb is B u llae Ineffabilis D eu s: ... A b in itio et ante


saecula (In effa b ilis D eu s) U n ig en ito F ilio suo M a tre m ex q u a caro fa ctu s in beata
tem p o ru m p le n itu d in e n asceretu r elegit atque

ordinavit .

E t alibi: A b in itio et ante saecula creata sum ... (E cc li., 24, 14 -16 ).
In locis istis sermo est de origine Sapientiae. A t, anim advertendum est quod S a
pientia (Hokma) in V eteri Testam ento, nedum accipitur pro sapientia creata, sive
naturali, sive supernaturali; nedum accipitur pro Sapientia increata sive attributiva,
sive hypostatica seu personalis; sed accipitur etiam pro Sapientia incarnata seu pro
C hristo. S. Paulus enim , in pluribus locis suarum epistolarum , applicat Christo prae
rogativas omnes quae Sapientiae (Prov., 8, 22-31) attribuuntur (cfr 1, C or., 24, 30;
C o i., 1, 15 e: ss.; 2, 3; H ebr. t , 2 etc.).
Insuper, Patres plurim i, praesertim G raeci, interpretantur verba illa de Sapientia
incarnata seu de C hristo. (C fr praesertim S . A t h a n a s i u s , Orat. 2 c. Arianos, n. 47,
P G 26, 245 sq.; S. C y r i l l u s A l e x . , Thesaur. Assert. 15, P L 75, 266, 274).
P osito ergo q u od ibi agatu r de Sapientia incarnata, a p p licatio p ra ed icto ru m
v e rb o ru m B eatae V irg in i (prou t fit a P atrib u s et a L itu rg ia ) non po test d ici m era
accommodatio. L ic e t en im verb a illa in sensu litterali primario seu o b v io S a p ie n
tiam in carn atam d esign en t, in sensu tam en litterali secundario seu ex ten sivo aut
im p licito , B eatam V irg in e m

etiam designant, eo q u od ipsa ta m q u a m adsigni-

fica ta ve l connotata ibi in ven itu r. E t ratio est quia idea V e r b i incarn ati in n ostra
ead em carne, in m en tem n ostram id eam n atu raliter revo ca t m u lieris illiu s in qua
carn em n ostram s u m p s it.1 B. V irg o en im et C h ristu s ad in v ice m se h a b en t ta m
q u am ch arta et v e rb u m in ipsa scrip tu m . Q u em a d m o d u m vero separari n eq u it
v e rb u m scrip tu m a ch arta in q u a in v en itu r scrip tu m
1 C f r T e r r i e n , L a M e r e d e D ie u , t. i , e d . 4 , p .

143 .

q u in v e rb u m ip su m d e

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V.

stru atu r, ita separari n eq u it V e r b u m in carn atu m

15

a M a ria q u in V e r b u m ip su m

d estruatur. N ecesse ig itu r est u t u n u m in alia le g a t u r .1 H isc e po sitis, ita a rg u


m en tu m in stitu ere possum us:
C u m B. V irg o insep arab ilis sit a S ap ien tia incarn ata, necessario praed estin ata
fu it sim u l seu u n o eo d e m q u e d ecreto cu m ipsa, ta m q u a m pars, et q u id e m essen
tialis eiu sd em aetern i con silii d ivin i. E t ideo etiam ipsa, u n a cu m S ap ien tia in
carnata, et p e r ipsam fu it via ru m

n o va ru m p rin cip iu m o p eru m q u e d ivin o ru m

restau ratrix.
Q u ae om n ia con firm ari p o ssu n t v e rb is P ii I X in B u lla Ineffabilis Deus: Ip sis
sim a verb a q u ib u s d ivin ae S crip tu ra e de in creata S ap ien tia lo q u u n tu r,
sem p iternas

origin es rep raesen tant,

co n su evit (E cclesia) tu m

eiu sq u e

in ecclesiasticis

officiis, tu m in sacrosan cta litu rg ia ad hibere, et ad illiu s V irg in is prim ordia tran s
ferre q uae uno eodemque decreto cum divinae Sapientiae Incarnatione fu eru n t prae
stituta .
2. A u c t o r it a t e

S. E p h r a e m

P atrum

et

S c r ip t o r u m

E c c l e s ia e :

asserit q u o d D e u s M a ria m e x u n iv erso coetu v irg in u m eleg it

ut n ostrae esset salu tis in s tr u m e n tu m (Assem ani, I I I ,

607).

S . E p i p h a n i u s asserit q u o d B. V irg o ex in fin ito Isra elita ru m n u m ero ad


id m un us est electa, u t vas q u o d d am et h ab itatio u n i esset d ivin o p artu i co n se
crata (A d v . haer., I I I , t. 2, haer. 78, P G 42, 70 7).
S. A u g u s t i n u s : A n te q u a m de illa n atu s esset, in p ra ed estin a tio n e n overat
M a tre m ( T ra ct. V I I I in Ioan., P L 35, 1455, n. 9).
S.

Io an n es

D am ascen u s:

D ig n ita te m

tu a m p ra eco gn o scen s u n iv erso ru m

D eu s, T e p roin de d ilexit, d ilectam q u e p ra ed estin a vit, a tq u e ex trem is te m p o ri


b us p ro d u x it, ac D e ip a ra m M a tre m su iq u e F ilii ac V e r b i n u tritia m f e c i t [H om il.
I in N a tiv . B . M . V ., 3, P G 96, 672, ).
S.

M is s u s est an gelu s ad V ir g in e m ... n ec n o vite r n ec fortu ito

B ern ard u s:

in ven tam , sed a saeculo electam , ab A ltissim o p ra eco gn ita m (H om il. I I super
Missus est, P L
S.

n m

183, 63, n. 4).

A lb e r tu s

M agn u s:

B eata V irg o o m n iu m b o n o ru m M a te r e s t ... ipsa

ante saecula p raed estin ata est u t esset p rin cip iu m ex q u o recrea n d u m fu it

om ne cre a tu m (M a r ia le, q.
S.

A n to n in u s :

In cap ite

145).
L ib r i, scii. D iv in a e p raed estin ation is, scrip tu m

ss: de m e, q u ia ab aetern o p ra eco g n o v it et p ra eo rd in a vit D e u s te m p o re suo c o n


cip ien d am

1 Pulchre

et n ascen d am V irg in e m

q u ae

esset san ctior u n iv ersis p u ris c r e a

S. G r ig n io n d e M o n t f o r t :
<Iis (Jesu s e t M a r ia )

s o n t u n is si in tim e m e n t, q u e

r?: i a n s 1'a u tre : J sus e st to u t e n M a r ie , e t M a r ie t o u t e e n J su s; o u p lu to t, e lle n e st p lu s ,


ira -- J e s u s t o u t se u l e n e lle , e t o n s p a re ra it p lu to t la lu m ie r e

d u so le il, q u e M a r ie d e J e su s.

L r s>: q u o n p e u t n o m m e r N o t r e - S j ig n e u r Jesu s d e M a r i e , e t la S a in te V ie r g e M a r ie de Jesu s

7 -^ u

e : c ..

n.

2 4 7 ).

i6

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V.

tu ris etia m an gelicis, ut esset gratia et glo ria e x cellen tio r om n i p u ra creatura,
u n d e de E a can tatur: E le g it eam D e u s et p raeelegit eam

E le g it eam D e u s et

p ra eeleg it eam ab aetern o p raeord in an d o, et p ra eeleg it eam i. e. prae o m n ib u s


aliis ex cellen tio re m d isp o su it facere ... ab aeterno fu it m em oria h u iu s V irg in is
u t q u id sin gu larissim u m (Sum m . Theol., IV , c. 4, tit. 15, coli. 928-29).
D io n y s iu s

C a r th u s ia n u s :

O m n in o con d ecen s fu it u t V irg in e m illam q u am

sib i (C reato r) ab aeterno in M a trem e l e g i t ... post ipsam assu m ptam h u m a n i


tatem u n iversis gratiis orn aret ...
S.

B e r n a r d in u s

S e n e n s is :

(D e dignitate et laud. B . M . V ., prooem.).

P ater ante saecula D e u s p raed estin avit in V i r

gin em d ign issim am , F iliu s eleg it in M a tre m , S p iritu s S . om nis gratiae

d o m i

c iliu m p ra ep a rav it (Serm . 9 de V isit., L u g d ., 1550, t. 4, p. 110).


3. A u c t o r i t a t e

L itu r g ia e :

In festo P u rita tis B . M . V . d icitu r: D e u s q uam

e leg erat creavit, de q u a cre aretu r e l e g i t .

E t in M issa le O rd . F r. P ra ed ic, in

M iss a S S . R o sarii dicitu r: O m n ip o te n s et m iserico rs D e u s q u i ab aeterno U n i


g e n itu m

tib i

coaeq u alem

atq u e

co n su b stan tialem

F iliu m

secu n d u m

carnem

p raed estin asti in S p iritu san ctificatio n is D . N . I. C . et san ctissim am V irg in e m


M a ria m tib i accep tissim am in M a tre m eid em a saecu lo praeeleg isti ... .
B)

R a tio n e :

P ra ed estin a tio

iu x ta S. T h o m a m

n ih il aliu d est nisi

D e i p raeord in atio ab aeterno de his q u ae in te m p o re p er eius gratiam fieri d e


b en t. A tq u i, in tem p o re facta est p e r gratiam (su m p tam q u id em n on p ro h a b i
tu a li d on o sed p ro ipsa D e i vo lu n ta te gratis ve l gratu m a liq u id faciente) V e rb i
in carn atio p e r M a te rn ita tem d ivin am . E rg o ab aeterno p raeord in ata est In c a r
n atio V e r b i p e r m atern itatem d ivin am ; et ideo u n o eo d e m q u e d ecreto q u o D eu s
v o lu it C h ristu m , seu F iliu m , v o lu it et M a ria m , seu M a trem : filiu s en im et m ater
su n t correlativa; et correla tiva su n t sim u l n atu ra et co gn itio n e. C h ristu s enim ,
n on fu it p raed estin atu s sim p lic ite r u t h o m o (i. e. u t hom o ex isteret p er creationem
stricte sum p tam ) sed u t filiu s hominis i. e. u t hom o existeret p er veram gen era
tio n em q u am v is m iracu lo sam , a m atre, ad q u am p roin d e un a cum M a tr e p ra e
d estin ari d e b u it .1
Pulchre N i c o l a s : On peut absolument coiicevoir Jesus-Christ sans les eius: 011
ne peut le concevoir sans M arie; puisquil est son F ils, et q u il ne serait pas sans elle.
L e D ieu sans elle ne serait pas hom m e, et par la meme raison l homme nc serait pas

1 A U o ste sso m o d o c h e Gesi/ n o n e fig lio d i D io ch e p e r m e z z o d i D iu , su o P a d re , ch e gli


c o m u n ic a tu tta la su a in fin ita e t e te rn a d iv in ita ; c o si e g li n o n e fig lio d e l lu o m o ch e p e r m e z z o
di

M a r ia V ergine, su a M a d r e , c h e g li d a la su a u m a n ita . II P a d r e c e le s te , C r is t o , la S S . V e r

g in e : q u e s te tre id e e so n o in s e p a ra b ili n el p ia n o d ivin o .

D io , G esu, M a ria , q u e s ti tre n o m i b e n e -

d e t t i n o n n e ? o r m a n o c h e u n o so lo p e r n o i c h e p a rte c ip ia m o , in se n o alia C h ie s a , d i t u t ti i d o n i
d e l S ig n o r e ( D e S e g u r , L a S S . V ergine m i com m enti dei S S . P a d r i, p . 10, tra d u z . d i F id e s ,
T o r i n o , S .E .I ., 19 2 5 ).

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V.

D ieu. C est en elle et par elle que lc C hrist est par consequent predestine Fils de D ieu.
C ar, encore une fo is, il est predestine F ils de D ieu , comme hom m e, et non seulement
comm e hom m e, mais comme F ils de Vhomme, ce q u il n est que par sa Mere, que par
M arie. L a predestination de M arie a la M aternite divine. C es deux predestinations
sont necessairement connexes et correlatives; elles s entrelacent dans un meme d e c r e t
(La Vierge M arie dans le plan divin, t. 2, c. 3, pp. 61-62, Paris 1880).
Q u ia

v e ro

p ra ed estin a tio

su p p o n it

electionem c t electio

dilectionem,

ideo

B. V irg o fu it ab aetern o a D e o electa et dilecta.

Prcb.

II.

pars:

A)

A u c to r ita te :

P a tru m

et

S c r ip to r u m

E c c l.,

qu i

m agis ve l m in u s ex p licite asseru n t totam ratio n em essendi B . M . V . in E iu s


d ivin a m a tern itate sitam esse, a) S . Ephraem-. S i n on erat D e u s caro, q u orsu m
M a ria fo ret in m ed iu m p r o d u c ta ? . (S erm . de Transfig. C h r., A ssem an i, t. 2,
pp. 46-47). - h) S . Andreas Cretensis (in O rat, de Cruce. P G 97, 1020): Si C ru x
non esset, C h ristu s in terra n on fu isset, n on V irg o , n on secu n d a C h risti g e n e
ratio - c) S . Ioannes Damascenus: V ita m n atu ra praestan tiorem habebis, non
tib i ipsi; n eq u e en im tu i causa p rogen ita es, q u o circa D e u m h a b eb is ob q u em
in vitam p r o d iis t i (O r. I de N a tiv ita te Virgin., P G 98, 74, n. 9). - d) Fulbertus
Carnotensis: C u iu s p artu s ad n ih il aliud extitit, nisi u t fieret eius sancta p u d i
citiae d om u s et su scep tio F ilii A ltissim i; ad q u id en im aliud? . (S erm iv O rtu
Virg., P L 14 1, 326). - e) Raym undus lordanus: A d h oc solu m effecta es, u t te m
p lu m D e i esses A lt is s im i ( Contemplationes D eip., p. 11, c. 3, ap u d B o u r a s s e ,
Sum ma Aurea, t. 4, coi. 877). - f ) Patres C oncilii Basileensis, sess. 36: Ip sam
fa b rica v it F iliu s D e i P atris, u t esset M a te r eiu s in terris . ( M a u s i , C o li. C onc.,
1 9, 183). Id e m testa tu r A uctor Tractatus de Conceptione B . M . V . P L 159, 306).
B ) Ratione:

Ita e x p o n itu r a cl. A la stru ey : B . V irg o M a ria , si n on esset

M a te r D ei, n on fo re t eadem numero q u am q u ae m od o est cu m d ivin a M a te rn italibu s en im p e rfe ctio n ib u s sive corp oris, sive anim ae, tu m n atu ra lib u s tum
r -p e rn a tu ra lib u s a D e o

in stru cta est in tu itu d ivin ae M a te rn itatis, u t, iis desti-

aliu d prorsus in d iv id u u m

n atu rae h u m anae aliaqu e persona esset; nam ,

'-i-r corp us in in d iv id u o ord in em d icebat ad talem anim am et vicissim , et talis


~

in d iv id u o anim a ta lib u s p ro p rietatib u s, in tellectu , vo lu n ta te ac reliq u is po-

t i i r u s orn ari ex p o stu la b a t (op. cit., p. 74).


:*:r. ergo a 19 saeculis tantum , sed ab aeterno, et quidem in uno eodem que divino
_ :r s ::. Iesus et M aria intimo et indissolubili nexu coniuncti inveniuntur. Sim ul cum
B.
Virgo fuit term ine fisso di eterno consiglio . (Par., 33, 3). Et ideo cum
_i-~* M aurv concludere possumus: Questo e il bel disegno del Cielo che si puo indi: :r t
7-dinza ed amrnirazione agli oratori cristiani, senza aggiunger nulla alia verita...
ir.do ;e 1elcquenza cristiana puo seguire soleo piu raggiante di luce (Saggio
del pergamo, t. 1, p. 12).

iS

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V .

E x d ictis consequitur,

p raed estin ation em B . M . V ., a p ra ed estin a tio n e alio

rum o m n iu m (i. e. sive h o m in u m

sive an geloru m ) q u oad d u o m axim e d ifferre

et su p ra ip sam excellere, vid elicet: q u oad terminum et q u oad extensionem eius


dem, id eo q u e p raed estin ation em de n obis et de B . V irg in e n on u n iv o c e sed ana
logice d ici. D iffe ru n t ergo:
a) Q uoad terminum. D u m en im p raed estin atio alio ru m
(tam q u am ad term in u m ) ad su p ern atu ralem

d irecte o rd in atu r

cu m D e o co n iu n ctio n e m secundum

operationem (i. e. ad visio n em D e i in tu itivam ), p raed estin atio B. M . Y . d irecte


ord inata est ad su p ern atu ralem

cum

D e o co n iu n ctio n e m secundum esse, i. e.

ad d ivin am m atern itatem (q u ae ad o rd in em h y p o sta ticu m p ertin et) et

conse

quenter ad tantam gratiam et gloriam , q u ae B. V irg in i collata est u t esset ita d isp o
sita sicu t M a tre m D e i esse d eceb at. Ita S u a r e z : D ic itu r B . V irg in e m , n ostro
m od o in tellig en d i,

p riu s secu n d u m

ratio n em

p raed estin atam

esse

et electam

ut esset M a ter D ei, q u am ad tantam gratiam et gloriam ... Id eo enim B . V . p ra e


d estinata est ad tantam gratiam et gloriam , q u ia electa est in M a tre m D e i. O rd o
en im execu tio n is m an ifestat o rd in em in ten tion is. S ed in re ipsa tanta gratia et
gloria data est B . V irg in i, uc esset ita d isposita, sicu t M a tre m D e i d eceb at. E rg o
ita fu it electa ad tantam gratiam et gloriam , q u ia in D e i M a tre m erat p r a e e le c ta .
f'D isp. I, sect. 3, t. 2, in I I I P . S . Thomae). H aec est p lu riu m T h e o lo g o r u m sen
tentia, quae aliis ve rb is ita p ro p o n i potest: T e r m in u s prim i;s
p raed estin ationis est id q u o d

3.

et im m ed iatu s

est m aiu s in aliq u a creatu ra. A tq u i, m aiu s est in

V irg in e d ivin a eius m atern itas q u am

p rim u s et im m ed iatu s p raed estin ation is

eius

coelestis.

E rg o term in u s

ergo, p raed estin ation em

B . V .,

ad terminum. Q u a re

a lio ru m praed estin ation e n on ta n tu m m o d o grad u , sed

ab

alio ru m

glo ria

B. V . est eiu s d ivin a m aternitas. P atet


p ra ed estin a tio n em

ex ced ere q u an tu m

etiam specie differt: term in u s en im ad quem p raed estin ation is (a q u o p ra ed esti


natio sp eciem d esu m it) est sp ecie d iversu s.
n atio n em

C o n seq u en ter, a lio ru m p ra ed esti

sup erat etiam :

b) O uoad extensionem seu co m p reh en sio n em . P raed estin atio en im in nobis,


d u p licem o rd in em

effe ctu u m co m p reh en d it: q u id a m en im effectu s a p ra ed esti

natione p ro d u cu n tu r et ab ipsa d ep en d en t in esse (ut gratia, gloria, nnis su p er


naturalis et m ed ia su p ern atu ralia fini corresp on d en tia); alii vero effe ctu s (ut e x i
stentia, facu ltates anim ae etc.) n on p ro d u c u n tu r a p raed estin ation e, sed a c o m
m un i p roviden tia: a p ra ed estin a tio n e ta n tu m m o d o o rd in an tu r, et id eo p ra e su o p o n u n tu r .1 In n obis ergo , praed estin atio ib i in c ip it u b i d esin it ord o natu ralis.

1 A d re m C a i e t a n u s : D is t in g u o in t e r e ffe c tu s
n o n s o lu m o r d in a ti, se d c o n s t it u t i p e r

p r a e d e s tin a tio n is : q u o n ia m q u id a m s u n t

p r a e d e s tin a tio n e m , u t g lo r ia e t g ra tia , e t u n iv e rs a lite r

fin is et m ed ia u t sic. Q u id a m s u n t s o lu m o r d in a ti c o n tra p r a e d e s tin a tio n e m , u t a n im a illiu s h o m i


n is q u i est S . P e tru s , e t re liq u a sp e c ta n tia
q . 1, a. 3).

ad n a tu ra le m o rd in e m u n iv e r s i . ( C o m m . in 111 p ,.

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . E T P E C C A T U M

ADAE

]9

In V irg in e, e contra, om nia, n ed u m gratia, gloria, etc., sed etiam ipsa existen tia,
anim a, facultates etc... fu eru n t effectus p raed estin ation is. In n obis, en im , e f
fectu s p raed estin ation is est sep arabilis a p ro v id e n tia ordinaria; d u m en im om n es
hom in es b en eficio p ro v id e n tia e co m m u n is gau d en t, non om n es b en eficio p ra e
d estin ation is gau d en t. In B. V irg in e , e con tra, p ro vid en tia co m m u n is p len e p ra e
d estin ation i locu m cessit. F in is en im p rim ariu s ob q u em D e u s B. V irg in e m creare
'.o lu it n on fu it (sicu t pro aliis praed estin atis) glo ria aeterna, sed m atern itas R e
d em p toris d ivin i, sin e qua nec extitisset; et id eo uno eo d em q u e d ecreto q u o sta
tu eb a t In carn a tio n em V e r b i , etiam M a tris eius existen tiam statu ebat. S icu t ergo
in C h risto , ita p ariter et in M a ria , om n ia su n t effectu s p rovid en tiae, ord in em
su p ern atu ralem gu b ern an tis,

sin e q u ib u s ipsa nec extitisset. O m n ia, ergo, in

ipsa, sicu t in C h risto , a praed estin ation e d ep en den t.


Hoc posito, C h i non vede in tutto questo una vertiginosa elevazione di M aria
al di sopra di tutti gli altri esseri? C hi non com prende che M aria nella scala delle cose
create riene un posto al tutto singolarissim o, un posto che viene im m ediatam ente subito
dopo ii posto di Gesi;? C h i non sente al lurne di queste considerazioni tutta la forzs
di quelle parole della bella Ineffabilis: D io, fra tutte le creature, predilesse di tanto
amore M aria, da com piacersi in Ici sola con propensissimo affetto? ( C a m p a n a , o. e.,
?. 351, ed. 4).

O p . II

UTRUM

U N IV E R S A L IS

B. V I R G O
AC CUM

P R A E D E S T IN A T A
C H R IS T O

F U IS S E T

M ATER

V E N IS S E T SI A D A M

NON

PECCASSET 1
B 1R L IO G R A P H IA : B a li6 C ., O . F . M ., La Predestination <7e la T. S . Vierge
dans la doctrine de Jean Duas Scot, in La France franc., 19 (1936), 114-58; B e l l o L .,
O . F. M ., De universal; Christi Primatu atque Regrditate, Romae 1933; B i s s e n I. AI.,
C . F. M ., D e motivo Incarnationis disquisitio historico-dogmatica, in Antonianum, 7
1932) 314-336; B o x n e fg y j . , O . F . M ., Prima.iic absolue et universelle de X .- S . JesusChrist et de la Tres Sainte Vierge, in Bullctin de la Societe Fraupaise d'E t udes M ariahs,
- 1938, pp. 41-100; C h r j s o s t o m e (U rru tibehety), O . F . M ., La Redemption est-elh
tnoiif de l Incarnationi, in France franc., 14 (1931), 115-158; Le m otif de r h e u m a ti, n
- e:s principaux thomistes contemporabis, T o u rs, C atticr i q s i ; Christus, alpha ei omega,
:-:u de Christi universali regno. L iile , 2 0 e d . , i g i c ; D e o d a t d e B a s l y , O . F . M ., Duns
S:yt aussi loin des Scotisies que des Thomistes, in Revue Duns Seol, 9 es 10 (19 11-19 12 );
A propos de la Primaute du Christ, in Revue des Sciences P ilil. et Theol., 27 (1938),
>72; G a r r ig o u - L a g r a n g e R ., O P ., Moiivum Incarnationis fuit nativum misericorin Angelicum, 7 (1930), 289-302; H e r i s V ., O . P ., Le motif de VIncarnation, in
rzaE T ,

- In h a c q u a e stio n e p o n e n d a e t s o lv e n d a v a ld e u s u s su m o p e ra R . P . M a g . Ie s u a ld i M .

O. S. M . , q u i s e n te n tia m c o n c ilia t r ic e m d e prim a ria ration e In ca rn a tion is a se in v e n ta m


: u ltro lib e n te r q u e e v u lg a n d a m c o m m u n ic a v it; c u i p r o in d e g ra ti a n im i se n su s h ic p a n d e r e

20

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . E T P E C C A T U M

ADAE

Bulletin de ia Socieie Fratipaise d E i udes M ariahs, a. 1938, pp. 1-3-38; H i l a i r e df. P a r i s ,


O . M . C ap p., Cur Deus Humo, Lyori 1867; H u g o n H . , O . P., Le motif de ITncarnation,
in Revue Thom iste, 21 ^1913) (276-296); J e a n - B a p t i s t e d u P e t i t - B o r n a n d , O .M ., Capp.
Essai sur la Primaute de N .- S . Jesus-Christ et sur le motif de VIneamaiicn, Paris, L i b r .
St. Francois, 1900; L a t t a n z i U ., 11 primulo universale di Cristo secondo le Sacre Seritture, Roma; Lateranum 1937; R a y k o n d , O . M . C ap p., Le motif de VIncarnat ion, Dans
Scot et VEcole Scotiste, in Eludes Franp. 2 8 ( I Q 1 2 ) 317-330; R ;.-i F .. S u i motivo pri
mario delVincarnasioiie del Verbo, ossia Gesu Cristo predes.tiiw.to di primo intento per
fm! indipendenli dalla cadula delVtman genere e dal decreto ai redenzione, D e ? c l e e - L e febvre, Roma 1898, 4 vol!.

P raesen s v e x atissim a q u aestio, circa q u am plu rim a scripta, sep tem sa ecu lo
ru m d ecu rsu , p ro d ieru n t, m od o op posito a S ch o la T h o m istic a et a S ch ola S co tistica, p ro u t om n es p ro b e n oru n t, soluta fuit.
R e b u s o m n ib u s m atu re perp en sis, n o b is v id e tu r q u o d in u tra q u e sen tentia
a liq u id b on i et a liq u id m ali seu p o tiu s in co n ve n ien tis habeatu r.
* * *

B re v ite r ea o m n i a

re su m e n te s

q u ae ex p o situ ri su m u s, dicim us:

1. R esp on sion i T h o m ista ru m : C e r t o V e rb u m in carn atu m n on fu isset ... et


S co tistaru m : C e r t o V e r b u m in ca rn atu m fu is s e t... in h yp o th esi q u od A d a m non
peccasset, nos op p o n im u s resp o n sion em n ostram , q u ae m ed ia v e lu ti via in ter n e
g ation em et affirm ation em sim p liciter in ced it, vid elicet: N e s c i m u s , saltem cu m
certitu d in e, u tru m V e r b u m in carn atu m fu isset in h y p o th esi q u od A d a m

non

p e c c a s s e t, eo q u o d in tali h y p o th esi fit tran situ s ab ord in e praesen ti h y sto rico


ad ord in em m ere possibilem (in q u o n on adesset p eccatu m ), de q u o n ih il cu m
certitu d in e scim u s, q u ia de ta li ord in e p o ssib ili n ih il D e u s n o b is revelavit.
2.

D e p e n d e n tia e

(T h o m ista ru m )

et

om n im o d e i n d e p e n d e n t i a e (S co tista

rum ) In carn a tio n is a p e cca to A d a e, n os o p p o n im u s sim p licem


In carn a tio n is cu m p eccato,
D e o d ecretu s prae om n ib u s
CONNEXA

aliis o rd in ib u s possibilibus) In carn a tio est om n ino

cu m pecca to (m in im e

vero d ep en d en s aut om n in o in d ep en d en s). D e

p en d en tia en im In carn a tion is a p eccato


certitu d in e; 1 d u m connexio

c o n n e x io n e m

eo q u od in ord in e praesen ti (q u i est ord o unice a

In carn a tio n is

n u llim o d e p rob ari potest, saltem cu m


cum

p e cca to

est

om n in o o b via et

a n em in e n egari p o test. Ita salvatu r in d o les r e d e m p t i v a In carn a tio n is (a T h o 1

P r a e c ip u u m

a rg u m e n tu m

ad d e p e n d e n tia m illa m p r o b a n d a m a P . G a r r ig o u - L a g r a n g e

p r o p o s itu m , e s s e t se q u e n s: I n c a r n a t io d e p e n d e t a c a rn e ; e t in c a r n a tio in carne p a ssib ili d e p e n d e t


a ca rn e q u a e su a m

im p a s s ib ilita te m a m is it p er peccatum . E r g o , si p e c c a tu m

n o n fu is s e t, V e r

b u m in c a r n a tu m n o n fu is s e t. A t , c o n c lu s io h a e c la tiu s p a te t q u a m p ra e m is sa e . E te n im , si n o n
fu is s e t p e c c a t u m , n o n fu is s e t c e r to in c a r n a tio in carne p a ssib ili, sed n e sc im u s u tr u m fu isse t in
ca rn e im passibili.

P R A E D E S T IN A T IO E . M . V . E T P E C C A T U M

21

ADAE

m istis iu re p rop u gn ata) q u ia In carn atio a p p aret necessario con n exa (non d e p e n
dens cu m

peccato) et sim u l p r i m a t u s

S co tistis iure p ro p u gn atu m ) eo q u od

et u n i v e r s a l i s

a b s o lu tu s

In carn atio,

C h r is ti

(a

lice t connexa cu m p ecca to ,

est tam en independens a p eccato ta m q u a m a co n d itio n e sin e q u a non; et id eo n on


iam C h ristu s a perm issio n e p ecca ti sed p erm issio p ecca ti (su m m i m ali), d e p e n
det a C h risto (su m m o bono) in tu itu cu iu s res om n es ord in is praesen tis a D e o
vo litae

aut

3.

perm issae

fu eru n t.

R a tio n ib u s p a r t i c u l a r i b u s In carn a tio n i assign atis sive a T h o m is tis (re

d em p tio a peccato) sive a S co tistis (in trin seca In carn a tio n is ex cellen tia, sy n th esis
op eru m D e i ad extra), nos o p p on i mus (q u in ex clu d a m u s, im o illas in clu d im u s)
ratio n em u n i v e r s a l e m ,

prim am , n ecessariam , vid elicet: libera electio, e x parte

D e i, ord in is praesen tis (in q u o est C h ristu s, p e cca tu m p erm issu m in tu itu C h risti
etc.) prae o m n ib u s aliis o rd in ib u s p o ssib ilib u s. S u p ra en im talem ratio n em n ih il
h ab em u s nisi va rio s ord in es possibiles; et
nisi

o rd in em

V id e tu r ergo th esis nostra


aliaru m
earum

sen ten tiaru m


p raero gativas

om n ino

in fra talem ratio n em n ih il h abem u s

executionis.
co n ciliativa om n ino

ad m itten d a, cu m

d efe ctu s

(positio h y p o th etica et po sitio p articu laristica) vitet, et


(In carn atio

red em p tiva

et

p rim atu s

ab so lu tu s

C h risti)

tu eatu r.

A d h o c autem u t clariori q u o fieri p o terit m od o in h ac salebrosa q u aestion e


p roced am u s, sequen tia, ex ord in e, p ertractan d a eru n t, vid elicet:
I.

B revis prospectus historicus quaestionis; I I . D e modo quo quaestio posita et

soluta hucusque fu it a thomistis et a scotistis; I I I . D e modo quo quaestio ponenda et


solvenda videtur; I V . In quonam sententia nostra conveniat et in quonam differat a
sententia sive thomistarum sive scotistarum; V . Consectaria sententiae nostrae.
H u iu s q u aestion is m o m en tu m ex h o c a p p aret q u o d solu tio eius u n iv ersa m
C h risto lo g ia m et M a rio lo g ia m lu ce sua c irc u m fu n d it et in p ro p ria sed e rep o n it.

I - B R E V IS P R O S P E C T U S H IS T O R IC U S Q U A E S T IO N IS
Q u aestio pertractari coep it saecu lo x i i ,

q u am v is v a ria so lu tio n is elem en ta

in saeculis p ra eced en tib u s in v en ian tu r. P rim * q u i cla re et e x o lic ite de ration e


o rim aria In carn ation is egit, fu it Rupertus

T u iti ensis ( f 113 5) q u i d o cu it q u o d

V erb u m , etiam si hom o non peccasset, in ca rn atu m fu isset. P e c ca tu m hom in is,


D e; con siliu m n on im p e d iv it, sed causa fu it cu r V e rb u m , loco carnis im m ortalis
e: im passib ilis, carn em m orta lem et p assib ilem assu m p serit ad hom in es a p e c
cato red im en d o s (D e gloria et honore F ilii hominis, 1. 13, P L 168, coli. 1628, 1624,
1030). Id e m fere d ocu isse v id e tu r Honorius Augustodunensis ( f 1 15 2 ), iu x ta q u em
i n is In carn ation is fu it h o m in u m deificatio (O cto quaestionum liber, c. I I , P L 172,
: : > - - i 188). O p in io n em R u p erti T u itie n s is secu ti sunt S . Albertus M agnus, R u -

22

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . E T P E C C A T U M

ADAE

pertus Grosseteste ( f 1253), Scotiis ( f 1 3 0 8 ),1 Franciscus de M ayronis ( f 1323),


Petrus A ureolus ( f 1345), jPetrus Aqtiilanus vo ca tu s Scotellus ( f 1370), B artholovmeiis de F isis ( f 1380), S . Bernardinus Senensis ( f 1444), et in gen ere S ch ola
S co tistica. E x tra

h an c S ch o lam , op in ion em

Foiperti secu ti su n t G abriel B iel,

Ambrosius Catharinus O . P ., Granados, H u rtad o, P ig h i, Salm eron, S . Franciscus


Salesius, Card. D e B erulle, P . Faber, G ay, Bougaud, etc.
S. T h o m a s , e contra, n on n egat possibilitatem h yp o th esis scotisticae, eo qu od
alia sane d ecreta con d i p o tu issen t ac de facto con d ita sunt; attam en, attentis
a u cto rita tib u s, co n v en ien tiu s d ici asserit q u o d si hom o n on peccasset, V e rb u m
in carn atu m n on fu isset. 2 (Sum ina Theol., I I I , q. 1, a. 3).
S.

B o n a v e n tu ra ,

q u aestion em

p o su it

sub

form a

positiva:

O uae

fu erit

Incarnationis ratio praecipua ( I I I S en t., dist. 1, a. 2, q. 2; 3,2 1-2 8 ). Q u aestio n em


solvit hoc m odo: V id e tu r

autem p rim u s m od u s (sen tentia

con son are iu d icio rationis; secu n d u s

tam en (sententia

scotistica)

th o m istica)

m agis

u t apparet,

p lu s con son at pietati fidei: q u ia au cto rita tib u s S a n cto ru m et sacrae S crip tu ra e
m agis c o n c o rd a t (In I V S en t., dist. 1, a. 2, q. 2).
T h e s im

T h o m istic a m

m an ticen ses,

1 U n ic u m

B illu a rt,

secu ti su n t C ard . C aietan u s, M o lin a , G o n e tu s, S al-

H ugon,

G a rrig o u -L a g ra n g e , et gen era tim

D o m in ician i.

m o tiv u m se u ra tio I n c a r n a tio n is p o s ita a S c o to , e sse t, iu x ta P . C h r y s o s t o m e ,

1'a m o u r q u e D ie u se v e u t a lu i-m e m e , q u il re a lise to u t d a b o rd d an s 1in c a r n a tio n , e t, p a r


1 in c a r n a tio n , d a n s le s a n g e s et le s h o m m e s , p u is , d e v a n t la p r e v is io n d u p e c h e , p a r la r e d e m p
t io n ... C f r C h r y s o s t o m e , L e m o tif de 1 inca rna tion, p p . 206, 236, 285, 3 2 6 -3 2 7).
I u x t a v e r o P . D e B a s l y , in o. c ., < D e u s , d ir e c te e t p r im a r ie , i. e. a n te o m n e m c re a tu ra m ,
C h r is t u m p ia e d e s t in a v it p r o p te r s u m m u m a m o re m , q u o C h r is tu s e u m d ile c tu r u s e sse t ab e x tn n seco, e t

in

f 194 0 ], p .

h o c c o n s is tit o r ig in a lita s d o c tr in a e S u b t i l i s ( C f r C o llecta n ea F ran ciscan a, t.

io

6 3 1 ).

2 A t t a m e n , A n g e lic u s D o c t c r , in

su is o p e rib u s m in o r ib u s , a n te S u m m a m T h e o lo g ic a m

c o m p o s itis , v a ld e h a e s ita n te r p r o c e d it. In Com m . in I.ibros S en ten tiaru m (lib . I I I , d ist. i , q . i ,


a rt. 3) u tr a m q u e o p in io n e m ta m q u a m p r o b a b ile m e x h ib e t, et c o n c lu d it: S o lu s ille scire potest
qui naius et oblatus esi, quia v o lu it

, et i d e o q u id a m probabiliter d ic u n t q u o d , si h o m o n on

p e c c a s s e t, F iliu s D e i n o n fu is s e t . R e la te v e r o ed illo s q u i c o n tra ria m s e n te n tia m te n e n t, s crib it:


et h o c e t ir m p reb a b iliter s u s tin e r i p o te s t, q u ia e tia m h a e c o p in io in a ss e rtio n ib u s S c rip tu ra e
e t P a tr u m fu n d a t u r . In C ctnm . in E p . I ad T im otheum (cap . i , le c t . 4) A n g e lic u s D o c t o r h aec
s c r ib it: S e d h a e c q u a e s tio n e n e st m a g n a e a u c to r ita tis , q u ia D eus o rdin avit fien d a secundum
quod res fie n d a e erant, et n escimus qu id ordir.asset si von praescivisset peccatum . A tta m e n , h isce
n o n o b s ta n tib u s , a d iu n g it: N ih ilo m in u s ta m e n a u c to r ita te s v id e n t u r e x p re sse so n a re q u o d
n o n fu is s e t in c a r n a tu s si n o n p e c c a s s e t h o m o ; in quam partem ego magis declino .
A n im a d v e r t e n d u m e tia m e st s e n te n tia m th o m is ta r u m a s e n te n tia S . T h o m a e in h o c d i f
fe rr e , q u o d d u m

S . T h o m a s q u a e s tio n i: u tru m si h o m o n o n p e c c a s s e t V e r b u m in c a r n a tu m

fu is s e t r e s p o n d e t:

c o n v e n i e n t i u s (se u

p r o b a b iliu s ) d ic it u r in c a r n a tio n is o p u s o rd in a tu m

fu isse a D e o in r e m e d iu m c o n tr a p e c c a t u m ... ( S . T h . I I I , q . 1, a. 3), T h o m is t a e re sp o n


d e t: o C e r t o ( n o n so lu m e rg o p r o b a b iliu s p r o u t d o c e t S . T h o m a s ) V e r b u m in c a r n a tu m n o n
fu is s e t si h o m o n o n p e c c a s s e t .

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . E T P E C C A T U M

ADAE

Sententiam scoti3tieam eum sententia thom istica conciliare conatus est Suarez,
iuxta quem duo fuissent motiva adaequata, sufficientia Incarnationis, videlicet, m ani
festatio perfectionis operum divinorum (prout vellent Scotistae) et reparatio peccati
(prout vellen t Thom istae). Quapropter, etiam in hypothesi absentiae peccati, V erbum
ob prim um m otivum , incarnatum fuisset. Sententia suareziana, quae media appellata
est, quoad substantiam , ut patet, sententiae scotisticae adhaeret. A b utraque schola,
sive Scotistica sive T hom istica reiecta est, et paucos tantum m odo sectatores invenit.
Et iure quidem . In ordine enim finalitatis, nonnisi quaestio de unico motivo determinante fieri potest; et ideo, duplex causa finalis Incarnationis, notionem ipsam causae
finalis destruere videtur. N ostris diebus, sententiam mediam Suarezii, quoad su b
stantiam saltem, renovata est a P . Gaitier (in Nouvelle Revue thiologique, 19 11, p. 114)A t incassum .
N ostris pariter diebus conatus est sententiam scotisticam cum sententia thom i
stica conciliare P . Carmelus ab Iturgoyen O . M . C app. vin E phem . Collectanea Franciscana, t. 7 (1937), pp. 161-168, 341-356), distinguens inter totalem C hristi existen
tiam (com plectentem et tem poralem eius existentiam in hoc m undo et aeternam sim ul
in caelis) et partialem eius existentiam (com plectentem eius adventum in m undum ,
eius vitam m ortalem , passionem et mortem ). Si Incarnatio posteriori hoc sensu sumatur,
tunc habuit certe pro fine (prout volunt T hom istae) redem ptionem generis humani.
Si vero priori sensu sum atur (i. e., pro totali C hristi existentia), tunc non solum non
fuit ordinata ad redem ptionem , sed redemptio curn om nibus quae secum tulit ad C h ri
stum ordinata fuit, in ipsius aeternam et gloriosam vitam in caelis. Attam en, conci
liatio haec, prout alibi dixim us, (cfr Marianum, t. 1 [1939], p. 56) vana omnino videtur,
eo quod sententia P. C arm eli, quoad substantiam , a sententia scotistica m inim e differt.

II - D E M O D O Q U O

Q U A E S T IO H U C U S Q U E P O S IT A

~ E T '" S O L U T A E S T
P ost b re vem ex p o sitio n em h isto ricam h u iu s qu aestion is, v id e n d u m est n u n c
qu om od o praesen s q u aestio sive a S co tistis sive a T h o m is tis posita et solu ta fu erit.

Positio ei solutio scotistica haec est: E tiam si h o m o n on peccasset, V e rb u m


In ca rn a tu m fu isset. In carn atio en im v o lita est a D e o , de facto, propter seipsam.
Series ergo decretorum divinorum , iuxta Scotistas, haec esset: D eus, bonitatem
suam com municare volens, in primo signo rationis vult C hristum , seu elevationem
creaturae ad unionem hypostaticam , eo quod haec com m unicatio est perfectissima
inter omnes quas D eus scit fieri posse; et ideo Christus prim us est in cogitatione divina
er in ordine creato, vere prim ogenitus inter omnes creaturas, prout ex epistolis S. Pauli
resultat. Beatam V irginem D eus vult sim ul cum Christo, eodem decreto, tamquam
eius sociam. In secundo signo rationis, seu post Christum et M ariam , imo, propter
ipsos, D eus vult homines et A ngelos, quorum omnium Christus erit iure Rex et
Deipara Regina, eo quod om nia propter utrum que, quam vis titulo diverso, creata
fuerunt. Christus est unicus eorum M ediator apud D eum , et Deipara M ediatrix apud
M ediatorem . In tertio signo rationis, D eus, ob maiorem C hristi gloriam , decernit per

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . E T P E C C A T U M

-'4

ADAE

missionem peccati seu m ali m oralis, cuius consequentiae ad universum hom inum genus
sese extendunt, exceptis tam en Christo eiusque M atre (ex praevisis m eritis F ilii sui).
Et ita Christus praedestinatur ut Salvator seu Redem ptor et M aria ut C orredem ptrix.
C um vero D eus, etiam post Adae lapsum , om nium salutem desideret, praedesti
nat quosdam homines ct angelos ad gloriam caelestem , et decernit reprobationem illo
rum hominum et angelorum quorum rebellionem praevidit. T and em , in quarto et
ultimo signo rationis, decernit m undum materialem propter electos.
In o r d i n e e x e c u t i o n i s , habetur inversio. M undus m aterialis, seu ultim um a D eo
volitum , prim us erit, ab im perfecto ad perfectum procedendo, usque ad creationem
Adae, ad nativitatem M ariae et ad nativitatem C hristi, in fine temporum. 1

Positio et solutio Thomistarum, haec est: Si hom o n on peccasset, V e rb u m


in ca rn atu m n on fuisset. In carn atio enim , vi praesen tis d ecreti, vo lita est a D e o
non iam p ro p ter sem etipsam , sed propter Redemptionem. D u m ergo, iu x ta S co tistas, h om in is lap sus et reparatio fu e ru n t ta n tu m m o d o m o tiv u m a licu iu s circum
stantiae (i. e. passib ilitatis) in C h risto , iu x ta T h o m ista s, e contra, h om in is lap su s
et reparatio fu issen t m o tiv u m ip siu s existentiae C h risti eiu sq u e S S . M a tris.
Series ergo decretorum divinorum , iuxta T hom istas, haec esset:
D eus, in primo signo rationis, praeviso hom inis lapsu, dicit: 'volo m ittere C h :istum ut Redemptorem, ct consequenter M ariam M atrem eius ut Corredemptricem,
utpote duo primaria et praestantissima media ad gloriam meam (finem ultim um ) per
exercitium iustitiae et misericordiae, manifestandam. In secundo signo dicit: volo Adam
cum suis posteris, et volo perm ittere (propter maius bonum ) eos labi, ad hoc ut fe li
cius resurgant per Christum Redem ptorem et per M ariam C orredem ptricem . In tertio
signo dicit: Christo Redem ptori et M ariae C orrederaptrici addo omnes electos, tum
homines, tum angelos. In quarto signo dicit: reliqua omnia condam propter electos.
Et huic ordini favet illud S. Pauli: Om nia enim vestra sunt, vos autem C h risti, C h ri
stus autem D ei (i C or., 3, 22. 23).

A)

Argumenta Thomistarum

- E x S. Scriptura. S iv e in V . T ., sive in N . T ., unicum m o tiv u m In ca rn a

tion is ex h ib etu r h o m in u m R ed em p tio . Ita P. H u g o n : V e tu s T e sta m e n tu m n on


aliu d agn oscit in M e ssia ve n tu ro nisi m u n u s R ed em p to ris. P rim a In carn ation is
p rom issio, statim post lap su m , an n u n tiat S alv ato rem q u i con teret serpentis ca
put, q u od ev id en ter su p p o n it h o m in is lap su m . 2 P ro p h eta e M e ssia m praed ican t

1 C f r B o n n e f o y , 1. c ., 6 9 -7 7 . L e b o n S a m a r ita in

s c r ib it B o n n e fo y

n e s e st pas

m is e n r o u te p a rc e q u il a a p p r is le m a lh e u r s u r v e n u a u v o y a g e u r , fig u r e d e 1h u m a n ite . N o n !
II e ta it e n v o y a g e d it lc te x t e s a c r e . E n te n d e z : le c le c re t c o n c e r n a n t 1 I n c a r n a tio n , v o y a g e
d u V e r b e s u r c e tte te rre , e ta it d e ja p o r te q u a n d

D ie u d ficid a d e p e r m ^ ttr e q u e le p r e m ie r

h o m m e to m b a t e n tre le s m a in s d es m a u v a is a n g e s (1. c ., p . 54).


2 G e n ., 3,

15 .

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . E T P E C C A T U M

ADAE

qu i erit v u ln eratu s p ro p ter in iq u itates n o s tr a s ,1 q u i finem im p o n et p e cca to , 2


au feret in iq u ita tes terrae et p o p u lu m c u m D e o co n ciliab it. 3 N o v u m T e s ta m e n
tu m ad h u c clariu s id m u n eris in cu lcat. A n g e lu s B . V irg in i an n u n tian s In c a rn a
tionem , m o n et C h ristu m fore S alvato rem : V o c a b is n om en eius Ie su m . 4 Io seph o cogitan ti apparet an gelu s dicens: V o c a b is n om en eius Iesu m , ipse enim
salvu m faciet p o p u lu m su u m a p eccatis e o r u m . 5

N a tu m p u e ru m an gelu s

p asto rib u s praed icat esse S alvato rem : N a tu s est vo b is h o d ie S alv ato r, q u i est
C h ristu s D o m in u s in civita te D a v id

6 Io an n es B ap tista co n fitetu r Iesu m esse

A g n u m q ui to llit p e cca tu m m u n d i. 7

Ip se C h ristu s se ex h ib et u t m ed icu m et

S alvatorem : N o n egen t q u i sani su n t m ed ico, sed q u i m ale haben t. N o n ven i


vo care iusto s sed p e c c a to r e s . 8 N o n m isit D e u s F iliu m su u m in m u n d u m , ut
iu d ice t m u n d u m , sed u t sa lvetu r m u n d u s p er ip s u m . 9 A p o sto li id em p ra ed i
cant: Ille ap p a ru it u t peccata n ostra tolleret; et p e cca tu m in eo n on e s t . 10
S. P au lu s illu d d ogm a repon it ta m q u a m fu n d am en tu m : F id e lis serm o et om n i
accep tion e d ign u s q u o d C h ristu s ve n it in h u n c m u n d u m p e cca to res salvos fa
cere

11

U n ic u m ergo m o tiv u m in S crip tu ris assign atu m est h u m ani gen eris r e d e m p
tio ( H u g o n , D e
II

Verbo In c., p p . 34-35). 12

- E x Patribus. P atres, p lu rib u s d icen d i m o d is sed su b stan tialiter id em

d icen tib u s, asserunt C h ristu m in carne ven isse ad nos salvandos, ad nos a p e c
cato et a servitu te d aem on is liberan d os, ad restitu en d a m n obis gra tiam et im
m ortalitatem , ad nos in statu p rim itivo red integran d os: q u ae d o ctrin a in p rim o
C o n cilio N ica en o hac u n ica form u la in syn th esin i red acta est: Q u i p rop ter nos
hom in es et p ro p ter n ostram salutem , d escen d it de caelis, et in carn atu s est... .
Ita S . Clemens R ., S . Ignatius A n tioch., S . Polycarpus, S . Instituis, S . Irenaeus,
1 Is a i., 51 c t 53.
2 D a n ., 9, 25. Z a c h .,

3, 9.

3 IVtich., 5, 5; A g g ., 2, 1.
1 L u c ., 1, 3 1 .
5 M a t t h ., 1, 2 i .
6 L u c ., 2, 1 0 - 1 1 .
7 I o a n ., 1, 20.
5 L u c ., s , 3 1 -3 2 .
9 I o a n ., 3, 1 7 .
10 I I o a n ., 3, 5.
11 I T i m ., 1, 15.
12 A d d e s tru e n d a m a rg u m e n ta tio n e m T h o m is t a r u m e x h is c e lo c is S . S c r ip tu r a e d e s u m p ta in , su ffic it a n im a d v e r te r e S . S c r ip tu r a m lo q u i d e p r a e s e n ti o rd in e et intra praesentem o rd i
nem (in q u o est peccatum ) e t a q u o T h o m is t a e , in su a c o n c lu s io n e , illo g ic e pra escind u n t o m n in o ,
a sse re n te s q u o d
ru isset.

iu x ta S c r ip tu r a m

I n s u p e r a n im a d v e r ti e tia m

zfxrm a tiv a , e n im , n o n e st exclu siva.

si

peccatum

p o te s t q u o d

non fu isse t,

Verbum Incarnatum n o n

S c r ip tu r a affirm at n o n

ex clu d it. P r o p o s itio

26

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V. E T P E C C A T U M

ADAE

Tertullianus, S . H ippolytus, Clem ens Alexandrinus, Origenes, S . Cyprianus, S . M e


thodius, L actantius, Eusebius Caesareensis, A lexan der A le x ., Aphraates, S . E p h
raem, S . A thanasius, S . C yrillus H ieros., S . H ilarius, S . Basilius, S . Gregorius
N a z ia n z ., S . Gregorius Nyssenus, S . Epiphanius, S . Ioannes

Chrysostomus, S .

Am brosius, S . Augustinus, S . C yrillus A le x ., S . L eo M ., S . Fulgentius, S . Grego


rius M ., S . Ioannes Damascenus (cfr D ict. de Theol. cath., t. 7, coli. 14 8 9-149 1).
In ter om n es, d ign i su n t qui recen sean tu r textu s seq u en tes, in q u ib u s m odo
q u od am ex clu sivo , reparatio gen eris hu m an i tam q u am In carn ation is ratio ex h i
betur: Iu x ta S . Irenaeum, nisi caro (hom inis) salvanda

fuisset, V e rb u m

D ei

n u m q u a m carn em assum psisset (C . H aer., lib. V , c. 14, I, P G 7, 1 1 6 1 ). S . A th a


nasius: S in e h o m in u m necessitate, carnem m in im e in d u isset V e rb u m ( I I Cont.
A ria n ., P G 26, 268); S . C yrillu s A lex .: S i n on peccassem u s, n eq u e factu s esset
n o b is sim ilis F iliu s D e i (D ialog. 5, de T rinit., P G 75, 968); S . Augustinus: Si
hom o non p eccasset F iliu s h om in is non v e n is s e t (Serm . C L X X X I V , n. 2, P L
38, 9 4 0 ).1
- S x ratione theologica. P ra ecip u a ratio th eo lo gica

III

q u am

ex h ib et P.

F lu go n (post B illu a rt et cu m T h o m istis , generarim ), haec est: V i praesen tis d e


creti v o lu it D e u s efficaciter V e rb u m incarn ari in carne passib ili. A tq u i d ecretu m
In carn ation is in carne p a ssib ili n on est nisi ex su p p o sitio n e lapsus et reparationis.
E rg o

d ecre tu m

efficax

in carn ation is

lap su m

et rep aration em su p pon it:

unde,

homine non peccante, non fuisset Verbum Incarnatum r i praesentis decreti. 2 M in o r


etiam

ab ad versariis co n ced itu r, con seq u en tia liq u e t [!!!]: p ro b an d a

est ergo

m aior, in q u a est difficultas.


P raesen s d ecre tu m nonnisi tria po tu it inten dere: vel In carn ation em in co m
m u n i, abstrah en d o a carne passibili et im passib ili; ve l In carn ation em in carne
im p assib ili; ve l d em u m In carn ation em in carne passibili. D u a e priores h yp o th eses sun t p rorsu s ex clu d en d a e. E rg o rem an et ultim a.
P rim a q u id em h yp o th esis n on su stin etu r, nam actu s d ivin ae vo lu n ta tis e f
ficax non in ten d it a liq u id in com m u n i, sed ad rem in p articu lari, o m n ib u s suis
circu m stan tiis et m od is vestitam ,

Ad

d e s tiu c r d im

term in atu r. C u m ex in ten tion e in abstracto et

v im f r g u m t n t i r. T h e m istis e x o m n ib u s te x tib u s P a tru m d e s u m p ti,

s u ffic it a n im a d v e r te r e q u e d c m n e s te x tu s P a t n m

lo q u u n t u r intra ordinem praesentem in q u o

in clu d itu r p ecca tu m , e t a q u o h y p o th e tic e (si hem o non peccasset) e x e u n t T h o m is ta e .


O m n ia P a t r u m d ic ta ad tr u t in a m r e v o c a v im u s in M a ria n u m , t. 3 ( 1 9 4 1 ) ,

p p . 3 14 -3 2 3 ,

o s te n d e n te s q u o m o d o c x P a tr u m d ic t is in p r o p rio c o n te x tu in s p e c tis , T h o m is t a r u m c o n c lu s io
n u llo m o d o s e q u a tu r. A d h u n c ig it u r lo c u m le c to r e m re m ittim u s.
2 S t a t im n o t e tu r q u o m o d o conclusio h a e c excedat o m n in o p ra e m issa s: e te n im , in praesenti
d ecreto , p e c c a tu m m a g n a s h a b e t p a rte s, im o p a rte s h a b e t hypothetice necessarias; e rg o , e x c lu s o ,
p e r h y p o th e s im , p e c c a to , n o n a m p liu s h a b e r e tu r praesens decretum , e t id e o n u llim o d e p o te st
c o n c l u d i : hem in e non pecca n te non fu is s e t Verbum Incarnatum v i p r a e s e n t i s d e c r e t i .

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . E T P E C C A T U M

ADAE

in com m u n i n u llu s seq u a tu r effectu s, in ten d ere In carn ation em in com m u n i non
est in ten d ere efficaciter.
N e c altera h yp o th esis stare potest. Q u o d en im effica citer in ten d itu r a D eo ,
reap se co n seq u itu r. S i ergo n on fu it con secu ta In carn a tio in carne im passib ili,
n ec fu it effica citer inten ta. 1
D ices: D e u m in ten disse p rim o In carn ation em in carne im p assib ili et dein de,
p ra e v iso p eccato, vo lu isse u t In carn atio fieret in carne passibili.
Resp. i: M u ta re h oc m od o consilia arg u it im p e rfectio n em in co gn itio n e et
m u ta b ilita tem in vo litio n e, q u o d D e o glo rioso rep u gn at. Resp. 2: D ato , p er im
po ssibile, D e u m m utasse d ecre tu m de in carn ation e in carne im m o rtali in aliud
d ecre tu m de carne passib ili, h in c co n clu d itu r p rim u m d ecretu m n on fu isse v e
rum et effica x d ecretu m , sed in q u isitio n em et d elib era tio n em q u am d a m , de qua
n ih il p o test asseri nisi d ivin an d o. 2 U n ic u m ergo d ecre tu m q u o d fu it ve ru m et
efficax et con sequ en s, est illu d q u o d in ten d it in carn ation em in carne passibili
( Oe Verbo Incarnata, pp. 36 -37, P arisiis, L e th ie lle u x , 1920). 3
B ) Argumenta Seotistarum
I

- E x 3. Scriptura. 4 P lu res te xtu s S. S crip tu ra e aperte affirm an t p rim atu m

ab so lu tu m

C h risti

su p er

om n es

creatu ras,

et

co n seq u e n ter

in d ep en d en tiam

C h risti a creatu ris et d ep en d en tiam creatu ra ru m a C h risto , q u i est p rim u m v o litu m in ter om nia a D e o volita, et p ro p ter q u em facta su n t om n ia. Ita in libro
P ro v . 8, 22, de S ap ien tia in carn ata d icitu r: D o m in u s p o ssed it m e in in itio
(,rescit =

tamquam prim itiae via ru m i. e. o p eru m su oru m ) an tequ am q u id q u a m

fa ce re t a p rin cip io (i. e. in d e ab initio) . V e r b u m rescit u n it id eam anterioritatis


cu m idea p rioritatis excellen tiae; haec au tem anterioritas relate ad alias creaturas,
n eq u it esse an terioritas temporis, u t patet; rem an et ergo u t sit anterioritas in
ordine intentionis.
In su p e r, in lib ro E cclesia stici, 24, de S a p ien tia incarn ata d icitu r: ab aeterno
ord inata sum et ex a n tiq u is an teq u am terra f i e r e t , i. e. ab aeterno con stitu ta sum

1 N o t e t u r e tia m , in te r im , q u o m o d o ra tio h ic a d d u c ta v a le a t in h y p o th e s i p ecca ti existen tis,


a q u a c o n c lu s io (si peccatum non f u is s e t ) sta tim illo g ic e a b s tr a h it. C o n c lu s io v e re lo g ic a esset:
si p e c c a tu m

n o n fu is s e t, nescimus utrum In ca rn a tio fu isse t.

2 N o t a q u o m o d o h o c v e r u m s it, s u p p o s ita ta m e n existentia p ecca ti. A t t a m e n , n o n so lu m


in h a c h y p o t h e s i, sed e tia m in h y p o th e s i q u o d peccatum non extitisset, d e In c a rn a tio n is e x i
s t e n t ia n ih il posset asseri n isi d iv in a n d o .
3 S e d s u p p o s ita s e m p e r existentia pecca ti, a q u a si a b s tr a h e re tu r ( p ro u t tit in c o n c lu s io n e )
n o n a m p liu s h a b e r e tu r praesens decretum . A n im a d v e r s io n e s istae c o n tra fa lla c e m m o d u m a r g u
m e n ta n d i P . H u g o n , fie ri e tia m p o s s u n t c o n tra m o d u m a rg u m e n ta n d i a lio r u m T h o m is ta r u m ,
e. g . P . H e r is ( 1. c ., p. 1 5 ): E x v i praesentis d ecreti, si le p e c h e n a v a it pas eu lie u , le V e r b e
se s e ra it-il in c a r n e ? .
4 C f r p r a e s e rtim R is i, o . c ., v o l. I V ; L a t t a n z i U ., o. c ., B i s s e n I. M ., 1. c ., 3-26.

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V. E T P E C C A T U M

ADAE

regin a, ante ipsas origin es terrae. E x q u ib u s ve rb is apparet q u od p ro m o tio S a


p ien tiae incarn atae ad m u n u s regiu m , p ra esen tatu r in stan ter v e lu ti anterior u n i
versae creation i. E t ideo, co n clu d i potest q u o d in tu itu h u iu s regalitatis, id eat
ad h o c u t effectiva red d eretu r, D e u s q u id q u id ex istit v o lu it et creavit, et ideo
V e r b u m In carn a tu m est causa finalis creatio n is.
H aec om n ia in N o v o T e sta m e n to ex p licita om n in o red d u n tu r ab A p o sto lo
P au lo. A ss e rit en im

D e u m om nia creasse p ro p ter C h ristu m et in tu itu ipsius:

In ipso con d ita su n t u n iv ersa in coelis et in terra, visib ilia et in v isib ilia , sive
th ron i, sive d om in ation es, sive p rin cip a tu s, sive potestates; om nia p er ip su m et
in ipso creata sun t, et ip se est ante om n es et om n ia in ipso c o n s ta n t... Q u ia in
ipso co m p la cu it om n em

p le n itu d in e m in h ab itare (C o lo ss., i , 15 -19 ). E x q u i

b u s verb is d e d u c itu r C h ristu m esse: a) causam finalem creatu raru m om n iu m quia


om n ia p ro p ter ip su m creata sunt, et b) causam exemplarem om n iu m , q u ia in
pso c o n d ita su n t u n iversa in caelis c t in terra .
C h ristu s e x h ib e tu r ta m q u a m caput omnium, et id eo ex ercen s reale in flu x u m
a) sive in ordine physico, ta m q u a m causa m eritoria om n is gratiae, etiam p ro a n
gelis: q u i est cap u t p rin cip a tu s et potestatis (C o lo ss., 2, 10); b) sive in ordine
morali, q u ia est P acifica tor u n iversa lis, eo q u o d D e u s v o lu it p er eu m re c o n c i
liare om n ia in ipsu m , p acificans p er san gu in em cru cis eius, sive q u ae in terris,
sive q uae in caelis su n t (C o lo ss., 1, 20).
Q u a p ro p te r C h ristu s in A p o c . d icitu r: A lp h a et om ega, p rin c ip iu m et finis
(A p o c ., 1, S; 2 1, 6; 22, 1 3 ) . 1
II

- E x traditione. Iu x ta P. H ila riu m a P arisiis O. M . C a p . (o. c., p. 10)

n em o ex P atrib u s E cclesfa e exp resse affirm avit qu od etiam si A d a m non p e c


casset,

V erbu m

in ca rn atu m

fu isset in carne impassibili. A tta m e n

c o n ten d u n t

Sco tistae in ven iri a p u d P atres m od i q u id a m d icen d i praefatae assertion i aeq u ivalen tes. T e x tu s isti in u n u m co lle cti in v en iu n tu r in op ere P . C h r y s o s t o m e ,
Christus A lp h a et Omega seu de C h risti universali regno, L ille , 1910 , et in alio
op ere eiu sd em

au ctoris cu i titu lu s

L e m otif de Vincarnation et les principaux

thomistes contemporabis, T o u r s , 19 2 1, p. 11, c. 1 et 2, p p . 168-202).


Iuxta P. Chrysostom e, Patres asserunt:
1)
res omnes creatas fuisse in Christo, in commentariis G en. 1, 1: In principio
(i. c. in Christo) D eus creavit caelum et terram. Ita Clem ens A lex., Origenes, S. A m
brosius, S. H ieronym us, S . Augustinus (cfr textus in Alpha et Omega, pp. 43-49).

1 O b s e r v a r i sta tim p o te s t q u o d te x tu s is ti a g u n t d e p r im a tu C h r is t i a b s o lu to e t u n i v e r
s a li in praesen ti ordine (in q u o in c lu d it u r e tia m p e c c a tu m ) n o n v e r o in q u o lib e t ordine p o s s i
b ili. E t id e o e tia m illa tio S e o tis ta r u m la tiu s p a te t q u a m p ra e m is sa e . E tia m in h o c p r a e se n ti
o rd in e C h r is tu s e st prim um volitum et p e rm issio p e c c a ti e s t p r o p te r

C h r is tu m .

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . E T P E C C A T U M

ADAE

2 (j

2) Homine'!;! creatum fuisse ad imaginem Christi, in com m entariis G en ., 1, 26-27.


Ita S. Irenaeus, Tertullian us, Clem ens A lex., Origenes, S. Hieronym us (o. c., pp. 50-60).
3) Christum iam in ipso statu innocentiae praefiguratum fuisse: unio enim Adae et
Evae fuit figura unionis C hristi cum Ecclesia. Ita S. Am brosius, S. Anastasius Sinaita,
S . Gelasius, S. V itus Viennensis, S. Leander Hispalensis, S. Ioannes Dam ascenus.
Interpretatio haec innitur verbis S . Pauli: Sacram entum hoc magnum est, ego autem
dico in Christo et in Ecclesia (o. c., pp. 6 1-71).
4) Adam, adhuc in statu innocentiae, cognovisse et praenuntiasse mysterium Incar
nationis, innixi verbis G en. 2, 23, 24: H oc nunc, os ex ossibus meis, et caro de carne
mea: haec vocabitur V irago, quoniam de viro sumpta est. Quam cbrem relinquet homo
patrem suum , et matrem suam, ct adhaerebit uxori suae: et erunt duo in carne una.
Ita S . H ilarius, S. H ieronym us, S. Augustinus (o. c., pp. 72-7S).
5) Creationem aut formationem Christi esse principium omnium aliorum operum D ei.
E tenim , hoc modo, fere unanim iter, textum P rov., 8, 22 de Sapientia creata seu incar
nata interpretantur (Christus Alpha et Omega, c. 5, pp. 81-105).
6) Christum, tamquam hominem, esse primogenitum, iuxta textum E ccl., 24, 5, et
C oi. 1, 15. Ita S. A ugustinus, T heod cretu s, S. Fulgentius, S. Isidorus Hispalensis
(o. c., c. 6, pp. 106-114).
7) Homines ct angelos praedestinatos fuisse in Christo, eo quod Christus praedestinatus
esi ante omnes alios electos, et gratiam angelorum, sicut gratia Adae innocentis, proce
dere a Christo.
D e praedestinatione C hristi ante omnes creaturas, agunt Patres in suis com m en
tariis in E p. ad Ephes. 1, 3-5. S. C yrillu s A lex. (P G 75, 258) ct S. Athanasius (P G 26,
210) explicite asserunt nos esse propter C hristum , non vero Christum esse propter
nos, quia secus essemus superiores C hristo. (C fr Le m o tif..., c. 8, pp. 115-185).
8) Deum omnia creasse propter Christum, iuxta illud ad Coloss., 1, 16. Ita S. A tha
nasius, S. C yrillu s A lex., S. H ieronym us, T hecdoretus, S. Fulgentius (cfr Christus
Alpha ..., c. 8, pp. 185-197). N otatu digna sunt praesertim verba S. M axim i C on fes
soris: k Iste (Christus) beatus finis, ob quem cuncta condita sunt. H ic divinus scopus
origini rerum praecognitus, quem definiendo esse dicim us praeconceptum finem, cuius
gratia omnia, ipse tero nullius gratia. In hunc finem respiciens D eus, rerum naturas
produxit ... Propter C hristum , sive C hristi m ysterium , omnia saecula, et quae in ipsis
saeculis sunt, principium et finem ut essent in Christo nacta sunt j' (A d Thalass., q. 60,
P G 90, 622 A).
D icta Patrum secundum quae si homo non peccasset V erbum incarnatum non
fuisse intelligenda sunt iuxta Scotistas hoc modo: V erbum incarnatum non fuisse
in carne passibili. 1

E t ia m re la te a d h o c a r g u m e n tu m e x P a trib u s , a n im a d v e r te n d u m est P a tre s a ge re d e

p r im a tu a b so lu to c t u n iv e r s a li C h r is t i in praesen ti ordine (in q u o in c lu d it u r p e c c a tu m ) e t a


quo

e x e u n t (in p r o p ria c o n c lu s io n c )

S c o tista e .

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . E T P E C C A T U M

ADAE

Prob. ex ratione theol. Q u a tu o r seq u en tes rationes a fferu n tu r a P. B o n n efo y,


v id e licet:
I. In ve ro sim ile esi: p raed estin ation em q u am cu m q u e , et a fortiori rationem
praed estin ation is C h risti occasionatam esse, et q u id e m occasion atam a culpa.
It;'. Scotiis: Nec est verisim ile tam summum bonum in entibus esse tantum occasionatum propter minus bonum solum ; nec est verisim ile ('scii. Deum ) praeordinasse
Adam ad tantum bonum quam C hristum , quod tamen sequeretur. Im o et absurdius
ulterius sequeretur, scilicet quod praedestinando Adam ad gloriam , prius praevidisset
ipsum casurum in peccatum quam praedestinasset Christum ad gloriam , si praedesti
natio illius animae tantum esset pro redemptione aliorum >> (Cfr B a l i c , O . F. M ., Ioh.
D uhs Scoti, theologiae marianae elementa, Sibeniei 1933, pp. 7 et 1 4 ) .1
I I . O rd in a te agens, p riu s v u lt finem q u am m edia.
Ita Scotus: U niversaliter enim ordinate volens prius videtur velle hoc quod est
fini propinquius, et ita s i c u t v u l t gloriam a lia 1i quam gratiam , ita etiam inter praede
stinatos quibus v u l t gloriam o r d in a t e p r i u s videtur velle gloriam i l i i , quem vult esse
proxim um fini, et ita huic animae prius vult gloriam quam alicui alteri animae velit
gloriam , et prius c u i l i b e t a lt e r i gloriam et g r a t i a m q u a m praevideat illi opposita isto
rum h a b i t u u m ( i . c . , p . 5 } .
B reviter: C h ristu s est causa exem p laris et finalis om n iu m reru m et p raeser
tim hom in is, cu m sit D e u s-H o m o . A tq u i, in ord in e in ten tion is ex em p la r et finis
n atu ra liter v o lita su n t ante exem p lata et m ed ia. E rg o , C h ristu s est p rim u m v o litu m in o rd in e in ten tion is. 2
I I I . Q u a n to a liq u id est m eliu s in effectib u s, tanto est p riu s in in ten tion e
a gen tis ( C .G ., 2, c. 44, 1). A tq u i, in ter res creatas C h ristu s est m eliu s om n ibu s.
E rg o p riu s o m n ib u s aliis reb u s vo litu s est.
IV . <
Im p e rfe c tu m est p ro p ter p e rfe ctiu s (Sum ma T h ., I, q. 105, a. 5). A t
q u i C h ristu s est p e rfe ctiu s om n ibu s. E rg o om n ia sunt ad ip su m ord inata. 3

1 A n im a d v e r te n d u m

q u o d re s p e c tu d e c re to ru m

d iv in o r u m

s ic u t n o n h a b e n tu r m o tiv a ,

sed ra tio n e s ta n tu m , ita n o n h a b e n tu r occasiones, eo q u o d q u a e lib e t d is p o s itio c a u s a ru m a D e o


ip s o d e p e n d e n t, e x tra c u iu s in te n tio n e m e t d is p o s itio n e m n ih il o m n in o a c c id e re p o te s t. F r u
stra ig it u r S c o tis ta e d e p r a e d e s tin a tio n e occasionata lo q u u n t u r .
2 O b s e r v a r i p o te s t c o n tra S c o tis ta s q u o d realiter D e u s v u lt h a e c o m n ia sim u l; s o lu m v ir
tu a liter v u lt a n te o m n ia e x e m p la r et fin e m , e t p o s te a , se c u n d o lo c o , e x e m p la ta e t m 3d ia . Q a o d n a m v e ro s it id q u o d p e r tin e t a d p riu s e t id q u o d p e r tin e t ad posterius, n o b is in q u ir e n d u m r e li n
q u itu r . E t h a e c e st ra tio c u r n o n o m n e s , c irc a h a c re m , id e m s e n tiu n t. A t t a m m , e x p r i n i t u
a b s o lu to e t u n iv e r s a li C h r is t i, le g itim a v id e t u r c o n c lu s io iu x ta q u a m C h r is tu s e st to tu m

id

q u o d e st in d e p e n d e n te r o m n in o a q u a lib e t alia re , e t id e o e st p r im u m a b s o lu te v o lit u m a D e o ,


iu x ta

p o s itio n e m

n o s tr a m .

P r o ra tio n e te rtia e t q u a rta id e m d ic i d e b e t a c id q u o d d e se c u n d a ra tio n e n u p e r d ic tu m

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . E T P E C C A T U M

III - D E

MODO
ET

OLO

Q U A E S T IO

SO LVEN D A

31

ADAE

PONENDA

V ID E T U R

P o stq u a m v id im u s m o d u m q u o praesen s qu aestio de ration e In carn a tio n is,


sa ecu lo ru m d ecu rsu , po sita et solu ta est, sive a T h o m istis , sive a S co tistis, a g e n
d u m n u n c est de m od o q u o p o n en d a et so lv en d a v id e tu r.
D u o ig itu r b en e a tten d en d a su n t, v id e licet:
I. recta determinatio terminorum, et I I . recta quaestionis positio.
I.

In

p rim is

d eb em u s, seu

ig itu r

ad

re cta m

d e te r m in a tio n e m

te r m in o r u m

atten d ere

rite d eterm in are d eb em u s q u om od o in tellig i d eb ea n t du o isti

term ini: motivum et Incarnatio.


a) P ro motivo In carn ation is om n es in tellig u n t et in tellig ere d eb en t rationem
L icar nationis. N ih il en im , extra D e u m , movere seu d eterm in are p o test d ivin am
vo lu n ta tem , et ideo n ih il potest D e o ex h ib eri ta m q u a m motivum a liq u id vo len d i.
H o c posito, im p ro p ria om n ino est locu tio: motivum In carn ation is; et ideo sep o
nenda om n in o est, et loco eius alia locu tio, id est, ratio In carn ation is p o n en d a
est, ad h o c ut om n es sim u l et eodem recto lo q u en d i m od o, q u aestio n em h a n c
aggred i valeam u s.
b) B ene,

in su p er,

d eterm in an d a

est sign ificatio

vo cis

Incarnatio.

T r ip lic i

en im m od o haec v o x a ccipi potest, vid elicet: i) sensu stricto, id est, u n ice p ro


m ysteriosa illa u n io n e h u m an ae n atu rae cu m d ivin a V e r b i persona, abstrah en d o
ab o m n ib u s aliis reb u s quae de facto cu m illa co n iu n gu n tu r; 2) sensu la ti ori, id
est, p ro ip sa u n io n e con sid erata sim u l cu m o m n ib u s illis m o d is et circu m sta n tiis
perso n aru m , tem p o ris, ioci in q u ib u s facta fu it et perm anet; e. g. q u o d p e racta
sit talis un io in n atura passib ili, in sinu V irg in is M a ria e, c u m eiu sd em lib ero a s
sensu, a b sq u e h om in is opera, d eterm in ato tem p o re et loco etc.; 3) sensu latissimo,
id est, p ro hisce o m n ib u s sim u l s u m p tis ,1 q u ib u s tam en a d iu n g itu r u n iv ersu m
C h risti-H o m in is op u s, a p rim o instan ti suae existen tiae in sinu V irg in is u sq u e
ad suam in caelos A scen sio n em , et ab A scen sio n e u sq u e ad iam p ra en u n tia tu m
d iem in q u o om n ia plene, id est, n ed u m iure sed etiam de facto E i su b iecta eru n t,
et in q u o ipse, u n a cu m im m en so suo regn o,

sem etip su m o b latu ru s erit P atri,

op us su u m C a p itis su p rem i et u n iversalis P o n tificis in a etern u m co n tin u a tu ru s.

1
nom ia

O p p o r tu n e h ic o b s e r v a r i p o te s t q u o d a p u d
(olKovofiia)

a p p e lla tu r .

E st

P a tre s G r a e c o s In ca rn a tio , la tio r i se n su oeco

e n im oiKovofiia

s c r ib it P e ta v iu s

p r o v id a q u a e d a m

re i a lic u iu s a d m in is tra tio , a c g e s tio , ex o c c u lto c o n s ilio p r o fe c ta , q u o d ad u tilita te m , e t c o m


m o d u m s p e c ta t e o ru m q u ib u s ea re c o n s u li t u r ... . (D e
1 7 5 7 , 1- 2, c . 1, p . 52).

In ca rn . V erbi, V e n e t ii, R e m o n d in i,

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V. E T P E C C A T U M

ADAE

Ia m v e ro , cu m in praesen ti q u aestion e in q u irim u s ratio n em su p rem am , u n i


v e rsa lem et ad aeq uatam In carn ation is, nos term in u m In carn atio in h o c u ltim o
se n su p len o, u n iversa li, co n creto et abso lu to accip im u s, q u in aliq u id exclu d a tu r.
In q u ir e r e ig itu r vo lu m u s u tru m ratio q u aed am d etu r p ariter absolu ta, u n iv e r
sa lis et su p rem a q u ae ad haec om n ia (per vo ce m Incarnatio significata) ex ten d a tu r
et haec om n ia sim u l c o m p lecta tu r, ita ut talis ratio a n em in e reici possit. la m ve ro , h u iu sm o d i ratio, si adest, n on n isi in D eo ipso, non vero in T h e o lo g o r u m elucu b ra tio n ib u s in v en iri d eb et, q u ae d u b iu m saltem in aliq u o relin q u ere possent.
Q u o d ve ro talis ratio in D eo ipso in ven iatu r, ex h oc apparet q u od D e u s, in
p ro d u ctio n e et ev o lu tio n e ord in is creati, d ictam in a suae d ivin ae sapien tiae iu giter
seq u itu r, in qua rationes om n es etiam m in im a ru m reru m in v en iu n tu r, et a fo r
tio ri ratio In carn ation is q u ae p ra ecip u u m D e i op u s ad extra con stitu it. In su p e r
talis ratio, in D e o n ecessario existens, etiam n obis certitu d in a liter apparere debet,
ad h o c u t ex ipsa m o tiv u m glo rifican d i D e u m su m am u s p ro h oc su m m o h on ore
n atu ra e hum an ae m u n ificen tissim e

collato: glo ria en im est clara n otitia n ed u m

fa cti sed etiam rationis eiu sd em , ex q u a sp on te proflu it laus.


II.

Ia m vero , ad h an c rationem absolu tam , u n iv ersa lem et su p rem am in v e

n ien d am , n ecessaria om n in o ev ad it r e c t a

q u a e s tio n is

p o s itio .

R ecta en im ratio p o n en d i q u aestion em a liq u am m axim i m om en ti

est pro

recta eiu sd em solutione; hoc patet. Si enim p lu res q u aestion es th eologicae, sae
c u lo ru m

d ecu rsu tam acriter agitatae, h u cu sq u e insolutae

m an seru n t, h o c ex

m ala ip saru m p osition e, p ro cu l d u b io , repeti d ebet. E t h oc etiam praesen ti q u a e


stioni de ration e p rim aria In carn ation is accid isse p u tam u s. M a le en im praesens
q uaestio, in d e ab in itio , posita fu isse v i d e t u r .1 E ten im , sive a T h o m istis , sive
a S c o tis tis 2 posita fu it m od o hypothetico et particularistico: q u ae p ericu lo sa et

1 H u iu s m a la e p o s itio n is in c o m m o d a e tia m ip si c o n te n d e n te s , siv e T h o m is t a e , siv e S c o t is ta e , p e r s e n tiu n t, p r o u t v id e r e e st in e x p o s itio n e e t d is c e p ta tio n e s e n te n tia r u m

u triu s q u e

S c h o la e (in B id i, de la S o c . F ra n c. d E t. M a r ia les , a. 1938 , p p . 15 -10 0 ).


2 R e la te ad S c o t u m h a e c a n im a d v e r t it P . B o n n e fo y : Q u a n t a D u n s S c o t , il n y a pas
tra c e d e la fo r m e c o n d it io n n e lle d an s le s oeuvres e c rite s d e sa m a in ,t a n d is q u e lle a b o n d e d an s
le s n o te s r e c u e illie s p a r ses e le ve s (1. c ., p. 4 5 ).
R e la te v e r o ad p o s itio n e m hypotheticam h u iu s q u a e s tio n is , id e m P a te r s c r ib it: Q u e lq u e s u n s la c r it iq u e n t e t h ju s t e t itr e , m ais aucun d eux, a m a c o n n a is s a n c e , n a r e u s s i a d 6 m a sq u e r
s o n v ic e o r ig in e l ( 1. c ., p . 4 6 ). E t in n o ta : C i to n s , san s v o u lo ir e tre c o m p le t, D e o d a t ( M a r ie )
d e B a s l y , D u n s S c o t aussi lo in des S co tistes que des T kom istes, d a n s R evu e D u n s S c o t, 9 e t 10
( 1 9 1 1 - 1 9 1 2 ) , passini; P . R a y m o n d , O . M . C a p p ., L a m o tif de l In ca rn a tion , D u n s S co t et 1S c o le
S co tiste ,

dans

E tu d es

F r a n f.

28

(19 12 )

3 1 7 -3 3 0 .

P u t a m u s m in im e d iffic ile e sse p r o u t s ta tim d ic e m u s v itiu m originale p o s itio n is hy po


theticae h u iu s q u a e s tio n is o s te n d e r e .

T a le e n im v it iu m

o rig in a le in h o c c o n s is tit q u o d p e r

ta le m p o s itio n e m h y p o th e tic a m , tra n s itu s fit a b ordine pra esen ti (in q u o siv e T h o m is t a e sive
S c o tis ta e r e m a n e re intend u n t) ad o r d in e m possibilem , in q u o q u id e v e n tu r u m e sse t, nescimus.

P R A E D E S T IN A T IO B . 3,1. V. E T P E C C A T U M

ADAE

33

fa lla x q u aestion is po sitio q u aestion em ipsam in so lu b ilem red d id it et in term in a


b ilib u s lu ctis ansam p raeb u it.
a) P ericu lo sa en im et fa lla x v id e tu r, ante om nia, po sitio hypothetica hu iu s
q u aestion is, q u am v is d eclaren t n o n n u lli formulam ta n tu m m o d o esse h y p o th e ti
cam : U tr u m si homo non peccasset, V e r b u m in carn atu m fu isset . E ten im , si
homo non peccasset (seu in hac su p p ositio n e) alius om n in o ord o, ab ordine prae
senti omnino diversus, h ab eretu r, et q u id in tali ord ine accid isset, D e u s ta n tu m
m o d o co g n o scere va let. P ec ca tu m en im est m agn a pars, im o h y p o th etice n eces
saria pars o rd in is praesen tis, adeo u t si haec, p er h v p o th esim , to lleretu r, non
a m p liu s praesen s ord o

su b sisteret. A d h aec tam en a tten d ere non v id e n tu r illi

q u i p o sition e hypotetica q u estion is u tu n tu r.


N o n n isi ergo de ordine praesenti n os lo q u i valem u s, et de ipso tantummodo
fo n tes revela tio n is seu S crip tu ra et T r a d itio lo q u u n tu r. E t de facto, sive T h o
m istae, sive S co tistae, de praesen ti ord in e agere in ten d u n t. A t, ex m od o ipso
p o n en d i q u aestion em , sib im etip sis statim co n tra d icere v id e n tu r. S i enim p ecca
tum non fuisset

ut iam d ixim u s

n on am pliu s ordo praesens h ab eretu r, sed

alius ordo, in q u o q u id accid isset, nescimus. 1 C o n clu sio ergo sive T h o m ista ru m
sive S eo tistaru m latiu s patet q u am praem issae. A e q u iv o ca tio ig itu r in q uam sive
T h o m ista e sive S co tista e statim in cid u n t, q u in h o c ad vertan t, h aec est:

loqu i

in ten d u n t de praesen ti ordine particulari, et c o n c lu d u n t ad o rd in em q u em d am


universalem, ab ord in e praesen ti diversum et in ter m era p o ssib ilia ablegan d u m .
A d h o c ig itu r u t q u aestio rite p o n a tu r n ecesse om n in o est u t m od o non h y
p o th etico , sed absoluto et positivo po n atu r, rem an en d o sem p er in praesen ti p articulari ordine, de q u o ta n tu m m o d o iu d ica re valem u s, q u ia h u n c tan tu m m od o
D e u s ab aeterno, in ter alios ord ines po ssibiles, vo lu it, et de illo tantummodo fo n
tes revela tio n is iu g ite r lo q u u n tu r. Q u aestio

igitu r, h oc p o sitivo et p articu lari

m od o p o n en d a vid etu r: quaenam sit, in praesenti ordine, ratio prim aria Incarna
tionis seu existen tiae C h risti et D eip a ra e .
b) F a lsa in su p er v id e tu r p ositio q u aestion is particularistica, id est, in ter duos
ta n tu m m o d o particulares term in o s (In carn a tio et p eccatu m ) circu m scrip ta. T h o
m istae en im d icun t: In carn a tio d ep en d et a p ecca to , ita u t sine ipso n on haberetu r:
S co tista e, ex ad verso, asserunt: In carn atio non d ep en d et a peccato, ita u t etiam
absq u e ipso h ab eretu r. F laec po sitio p articu la ristica , n on v id e tu r a d m itti posse.
P raesen s en im ord o, d u os term in o s illos (i. e. p e cca tu m et In carn ation em ) tran
scen d it et p lu ra alia (e. g., A n g e lo s) co m p reh en d it. Iam vero , eu m C h ristu s sit
linis seu ratio essendi omnium reru m in praesen ti ord in e in clu sa ru m (angeli, h o
m ines etc.) c o n se q u itu r nos logice q u aerere d eb ere non iam qu aenam sit relatio
1 L e g it i m a m h a n c c o n c lu s io n e m ia m a c u te p e rs p e x e ra t S . T h o m a s in su is o p e rib u s m in o
r ib u s, p r o u t ia m e x p o s u im u s : N escim u s qu id ordinasset ( D e u s ) si non praescivisset peccatum
{C om m . in E p . ad T im ., c. i , le c t. 4).

34

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V , E T

PEC C A TU M

ADAE

in ter Christum et peccatum , sed inter Christum et omnia in clu sa in o rd in e p ra e


senti. P ositio ig itu r quaestion is,

universalis esse d eb et et m od o u n iversali solvi.

P oni posset ita, cu m S. B onaventu ra: Q uae fu erit Incarnationis ratio praecipua ;
ve l cu m S. A n selm o : C ur D eus-H om o?. Q u aestio igitu r m od o positivo (non vero
h y p o th etico ) et m od o universali (non vero particu lari) p o n i d eb et, seu ord o a
D e o electu s globatim a ccipi

d eb et p ro u t est (non vero prou t esse po terat si...),

vid elicet: Q u aen am sit, in praesen ti ord in e, ratio ad aequata universalis In c a r


n atio n is V e r b i . C u i qu aestion i h oc m od o resp o n d en d u m esse vid etu r: R atio
p rim aria In carn a tio n is est: L
P R A E SE N T IS

CU M

O M N IB U S

ib e r a

QUAE

IN

e l e c t io , ab

EO

aeterno

C O N T IN E N T U R ; IN

PRAESENS A D A M U SSIM R E SPO N D E T M EN SU R AE ET M O D O ,


F IX IS ,Q U IB U S
E X T R IN SE C A M

V O L U IT

SU AM

B O N IT A T E M

eo

f a c t a , o r d in is

QUANTUM

AB EO

SO LU S

ORDO

PA R IT E R LIB E R E PR A E

AD EXTRA EFFU N DERE ET EX IN D E G L O R IA M

H AU R IR E )>.

H o c sem p er et solu m

in tellig im u s cu m in h ac q u aestion e n o m in a tu r ratio

prim a Incarnationis, vel, p ro p ter servan d am serm on is b re vita tem , d icim u s: R atio
p rim a In carn ation is est divina

electio

ordinis praesentis.

P rop ositio haec seq u en ti m odo d e c l a r a r i potest, po n en d o in D e o seq u en tia


signa rationis. 1
I. D eu s, in fin ita b onitas, b o n itate m suam infin ite et necessario d iffu n d it ad
intra in procession e d ivin a ru m p ersonaru m ,

ex qu a d iffu sion e glo ria in fin ita re

sultat, et est in seipso et ex seipso infin ite beatus.


II . Q u a m vis vero sit in seipso et ex seipso infin ite b eatu s, et id eo n u lla alia
re in d igeat ad b ea titu d in em suam , tam en , D e u s lib e re d eterm in at b o n itatem suam
ad extra d iffu n d ere, in

d eterm in ata qu ad am m en su ra et m od o q u o d am libere

d eterm in ato, ad gloriam suam extrinsecam, q u ae est ratio su p rem a om n iu m o p e


ru m D e i.
I I I . V a rio s ord ines possibiles et ea om n ia q u ae ad ipsos p ertin en t

iu xta

n ostru m in tellig en d i m o d u m con tem p lan s, videt D e u s q u o d u n u s tan tu m , id


est ordo praesens (cu m C h risto , cu m V irg in e , cu m electis, cu m reprob is) ad am u ssim

respo n d et in ten tion i suae co m m u n ica n d i creatu ris n ed u m

b on a n aturae,

gratiae et gloriae, sed etiam b o n u m su p rem u m sui esse su b stan tialis et p erso n aiis
p er In carn ation em V e r b i, ita u t a creatione, per H o m in e m -D e u m , glo riam e x
trin secam infinitam, m aiestate d ivin a vere d ign am , h a u rire valeat.
IV . V isio n i sui in tellectu s

(seu scien tiae sim p licis in tellig en tia e), imperium

vo lu n ta tis a d iu n git et unice p raesen tem o rd in em eligit et illu m a d p raxim d ed u cit.

1 H ic a n im a d v e r ti p o te s t q u o d iu re signa logica rationis in D -o p o n u n tu r , eo q u o d n o ste r


in te llig e n d i m o d u s , c u m sit progressivus, n o n s in it n o s sta tim e t p le n e p e r c ip e r e sim plicissim as
res q u ae in D e o in v e n iu n tu r ; e t q u a m v is esse, in te llig e r e e t v e lle , in D e o , s in t re u n u m id e m q u e ,
h u ic ta m e n s ig n o r u m

a u t r a tio n u m

m u lt ip lic it a ti v e r e a e q u iv a le n t.

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . E T P E C C A T U M

ADAE

V u lt ig itu r sim ul creatio n em , p erm issio n em lap su s h om in is, in carn ation em V e r b i


p er m u lierem , etc. O rd o iste, ab aeterno a D e o in ten tu s, in tem p o re a D e o ipso
e x secu tio n i m and atur.
E x h o c im m ed iate seq u itu r d u p lex fu n d a m en ta lis p ro p rietas h u iu s ord inis,
id est unitas et infallibilitas: a) unitas, eo q u o d vo lu n ta s D e i ab aeterno, p rim o et
sem el, unice et glo b a tim d ecre vit to tu m o rd in em q u i n u n c de facto e s t;1 b) in ja lli
bilitas, eo q u od talem o rd in em a sua vo lu n ta te d ecretu m , q u oad om n ia et sin gu la
infallibiliter exequitur. N o n su n t ergo p lu res ord in es, q u am v is h y p o th etice, e f
fingen d i, q u o ru m si u n u s deficiat ab alio su p p leatu r. U n ic u s en im ord o a D e o ab
aeterno d ecretu s, in fa llib iliter,

in elu cta b iliter,

salva sem p er lib ertate creatu rae

rationalis, q uoad om n ia et sin gu la in ipso con ten ta, m od o in d iv id u a li et con creto,


ad a ctu m d ed u citu r.
A m o v e n d a e ig itu r om n ino su n t a praesen ti q u aestion e m u tation es illae et
quasi refection es p rim itivi con silii d ivin i quas th eo lo gi q u id a m som n iare non
d u b itaru n t, sicu t lapsus A n g e lo ru m et hom in is, ad ven tu s V e r b i in carne passibili
ob red em p tio n em hom in is, m iserico rs su b stitu tio electo ru m in sed ib u s ab A n
gelis p ra eva rica to rib u s am issis et h is sim ilia, p erin d e ac si in o rd in e con creto a
D e o aetern aliter statuto aliq u id praeter in ten tion em D e i ip siu s accid ere possit.
P ariter ad m itti n eq u e u n t in h oc ord ine occasiones, quasi In carn a tio occasion ata
esset a p eccato, c u m q u aelib et d ispositio cau saru m d ep en d eat a D e o . O rd o enim
ex ecu tio n is p ari u n itate et in fa llib ilita te ga u d et ac ordo in ten tion is. C o n seq u en ter,
ex hac fu n d a m en ta li u n itate et in fa llib ilita te praesen tis ord in is, tres p rop rietates
seu n otae eiu sd em n ecessario d im an an t, vid elicet:
I.

H ypothetica necessitas Incarnationis et universi operis Christi', II . H y p o

thetica necessitas p ecca ti originalis; I I I . Necessaria et arcta connexio Incarnationis


cum peccato.
I.

H ypothetica necessitas Incarnationis et universi operis Christi. Id eo en im

V e rb u m necessario assu m p sit n atu ram n ostram , carnem passib ilem ; ideo egit,
passus et m ortu u s est, resu rrexit et ascen d it in caelu m etc., q u ia necessario exequi d eb eb at decretum et mandatum P atris, et quidem, eo d em prorsu s m od o, q u oad
om nia et sin gula, q u o ab aeterno im m u ta b iliter sta tu tu m fuerat. P o sita h ac h y p o
1 P . B o n n e f o y , d e h a c u n ita te a g e n s , s c rib it: il fa u t v e ille r a no ja m a is

p e rd re d e v u e

1'u n ite fo n c ier e du p la n d iv in . U n it e te lle q u e m odifier par hy pothese un seul elem ent de ce. plan
o u d u d e c r e t q u i le c o n d itio n n e , c est Vabandonner tout eniier-, c e st q u itte r le r e e l p o u r les p u rs
p o ssib le s q u i s o n t e n n o m b r e in d e fin i et e n tre le sq u e ls n o u s n e p o u v o n s

c h o is ir, D ie u n e n o u s

.lya n t pas r e v e le ce q u il a u r a it fa it, s il n a v a it pas v o u lu o u p e rm is ce q u il a v o u lu o u p e rm is


e ffe c tiv e m e n t (1. c ., p . 4 7 ).
A t , h ic b e n e n o te tu r S c o tista s c o n tin u o s u p p o n e re D e u m conditionate n o n v e r o absolute,
d e c re v iss e in c a r n a tio n e m V e r b i in carne im passibili: q u o d c u m u n ita te d e c r e ti d iv in i ( Vunite
fo n ciere du p la n d ivin >>) a n te asserta, c o m p o n i n o n p o te st. D e u s e n im u n ic e , e t a b so lu te , p r a e
s e n te m o r d in e m (in q u o h a b e tu r in c a r n a tio V e r b i in c a rn e pa ssibili) d e c re v it.

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . E T P E C C A T U M

36

ADAE

th e tica n ecessitate incarn ation is per mulierem, pon i p ariter d eb et h y p o th etica


n ecessitas m atern itatis d ivin ae.
C o n se q u e n te r ad haec, p o n en d a est etiam
universalis C h risti

n ecessitas p rim atu s absoluti et

eiu sq u e M a tris. E ten im , p rim atu s necessario sequitur (tam

q u am ex p rim a rad ice) ex h o c q u o d C h ristu s est H o m o -D e u s et M a r ia est M a te r


D e i, p ro u t co n co rd iter asseru n t sive T h o m ista e , sive S co tistae, c u m h o c tam en
essen tiali d iscrim in e q u o d p rim atu s iste a solis S co tistis in su a pien a lu ce p o n i
tu r, asserentes talem p rim atu m esse absolutum (seu independentem a peccato) et
esse universalem q u aten u s etiam gra tia angelis et h om in i in n ocen ti concessa, a
C h risto ip sis p ro m erita est, q u i p ro in d e est ve re o m n iu m reru m creataru m cap u t.
A tta m e n con tra S co tista s a n im a d v erten d u m

est q u o d talis p rim atu s d eb eb at ne

cessario ve rificari n o n iam quolibet modo, n on iam p e r solam in carn ation em sic et
sim p lic ite r, sed solum m od o co n creto , in ord in e praesen ti con ten to, extra q u em
h y p o th ese s ta n tu m m o d o in so lu b iles et d ivin atio n es fieri possun t.
E x u n itate et in fa llib ilita te abso lu ta praesen tis ord in is co n s eq u itu r etiam :
II. H ypothetica necessitas p ecca ti originalis et consequentiarum eius sive in vita
praesen ti sive in fu tu ra, salva sem p er lib ertate A d a e et po steroru m eius. P e c
catu m origin ale fu it o b iec tu m perm issio n is et ord in ation is d ivin ae ad b o n u m q u od
ex ced it m a lu m ab ipso p erm issu m , n on sem p er pro in d iv id u o sed certe sem p er
pro co m p lex u creatu raru m . H o c sensu E cclesia canit: O certe necessarium A d a e
peccatum ! ...
T a n d e m , ex u n itate et in fa llib ilita te absolu ta praesen tis ord inis, co n seq u itu r
etiam :
I I I . A r cta et indissolubilis connexio inter Incarnationem et peccatum , q u ae c o n
nexio p u n c tu m v e lu ti cru ciale praesen tis q u aestion is co n stitu it. Q u o d h aec arcta
et in d isso lu b ilis con n exio in ter In carn a tio n em et p ecca tu m , in praesen ti ordine,
existai, n egari om n in o n on potest, sicu t op tim e o sten d u n t T h o m ista e , a rg u m en
tis sive ex S. S crip tu ra sive ex P a trib u s d esu m p tis. N e q u e S co tistae h o c n egare
aud en t. _At, posita h ac in d isso lu b ili co n n ex io n e in ter d u os istos term in o s ( I n
carnatio et peccatum ';, q u aerere liceat: cu in am ex istis d u o b u s term ir.is trib u e n
da est p rioritas lo g ica su p er alium ? P eccato, an C h risto?...
Thomistae p rio ritatem logicam trib u u n t peccato et statu u n t q u od C h ristu s ita
ord in a tu s est in rem ed iu m p e cca ti, u t p e cca tu m sit ratio ad aequ ata existen tiae
ip siu s C h risti. Scotistae, e contra, p rioritatem lo g ica m trib u u n t Christo, et sta
tu u n t q u o d ita p e cca tu m est o rd in a tu m ad C h ristu m (tam q u am ad term in u m
su p erio rem ) u t n u llim o d e dici possit ratio ad aequ ata existen tiae ip siu s C h risti.
Q u id d icen d u m ?... R e sp o n d en d u m v id e tu r q u od si relativa (p ro u t su n t I n
carnatio et p ecca tu m ) sunt shm d p ro n obis, a fortiori su n t talia pro D e o qu i o m
nia u n ico actu v id e t et disponit.

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . E T P E C C A T U M

ADAE

37

A d hanc qu aestion em , igitu r, solven d am , seu ad hoc u t sciam u s cu in am ex


illis d u o b u s term in is (In carn a tio et p eccatu m ) simul a D e o vo litis , p rioritas lo
gica trib u e n d a sit, necesse om n ino est u t, sep ositis o m n ib u s p raeiu d icatis o p i
n io n ib u s, ben e p e rp en d a tu r natura u triu sq u e term in i et ille term in u s p ra efe
ratur qui reapse tali p raelatione d ign u m se praebeat. Ia m vero , si In carn a tio et
p e cca tu m ad in v ice m co n feran tu r, haec n ecessario resultant: i ) p e cca tu m n on
est entitas q uaedam p o sitiva, id est aliq u id ex se stans, cu m sit p riva tio q u aedam ,
ex perm issio n e D e i essen tialiter dep en den s, a q u o ad aliu d , seu, ad m aiu s b o n u m
ord in atur. C h risto , e contra, p rop rietates seu n otae essen tialiter d iversae et o p
positae co m p etu n t. 2) H isce positis, si d u os term in o s istos ad in v ice m ord in are
vo lu m u s, con ven ien s om n in o est u t p rioritas lo g ica trib u a tu r C h risto (q u i est
sup rem a et, in suo ordine, unica diffu sio b o n itatis d ivin ae) non vero peccato; et
ideo n ecesse est ut d icam u s p e cca tu m sim pliciter o rd in a tu m esse ad C h ristu m ,
n on vero C h ristu m ord in atu m esse simpliciter ad p ecca tu m . 3) A tta m e n , etiam
h oc po sito, n ih il vetat q u o m in u s d icam u s C h ris tu m formaliter ut Redemptorem
(u t Iesum) p ra ed estin a ta m fu isse et in h u n c m u n d u m ven isse, et o p u s eius nec
n on d olores eius p rin cip a liter ad peccati d estru ctio n em et ad h o m in u m re d e m
p tio n em ord inata fu isse ta m q u a m ad finem sp ecificu m p ro x im u m et n egativu m .
D istin g u i ig itu r p o test in ter C h ristu m et o p u s eius. T e x tu s en im S crip tu ra e (quae
ta n tu m m o d o de praesen ti ord in e lo q u itu r) su n t so lu m affirm ativi (seu affirm ant
C h ristu m ad p e cca tu m d elen d u m ven isse)
firm an t C h ristu m unice ad p e cc a tu m

n on vero exclusivi (seu m in im e a f

d elen d u m ven isse). P ro p o sitio en im affir

m ativa, n on est exchusiva.


R ation e vero red em p tion is, p rim atu s a b so lu tu s et u n iversalis q u i n atu raliter
co m p etit C h risto ob u n io n em h y p o sta tica m (et q u i co m p eteret ei in q u acu m q u e
h yp o th esi n aturam creatam assum psisset), n o va lu ce refu lg e t q u ae ex ipsa n a
tura hum ana ab ipso assu m pta dim anat. H a ec n ova
istius p rim atu s ex parte

lu x

ex

acerba ad eptione

C h risti in q u an tu m hom in is, seu in q u an tu m R e d e m

p toris, d erivatu r. N o n n e h aec oportuit pati C h ris tu m et sic in trare in glo riam
sua;/:} ( L u c ., 24, 26). C h risto

ig itu r n ed u m

iu re n ativo (seu q u aten u s H o m o-

D eu s) sed etiam iure acquisito (per d iritto di con q u ista) p rim atu s d eb etu r. E x in
de: perm issio p eccati, ad ven tu s V e r b i in carne passib ili, vitae gen u s ab ipso tra n s
actum , passio, m ors, h o m in u m salvatio, E cclesia e con stitu tio

ta m q u a m

m y sti

c u m C h risti corp u s etc.


P ro p o sitio n e n ostra a m p lissim e d eclarata, rem an et u t illam b re v ite r p r o
bem us.
P rob atu r: 1) E x plena respondentia solutionis nostrae cum criteriis in hoc problernate solvendo necessario adhibendis. H a ec criteria d u o esse osten d im u s, v id e
licet: positio q u aestion is m od o positivo (non v e ro hypothetico) et universali (non

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . E T P E C C A T U M

ADAE

v e ro m od o particularistico). Iam vero h u ic d u p lici criterio sola nostra solu tio , prae
so lu tio n e scotistica et th o m istica, ap p rim e respond et. E rg o ...
2) E x signis rationis in D eo ponendis.
I n h iera rch ia signorum rationis in D e o p o n en d oru m d ev en itu r ad signum c o n
sisten s in libera D ei electione ordinis actualis. A tq u i, cu m ab h oc sign o n equ e su
p erius ascendere, n equ e inferius descendere liceat, si q u id e m in ven iri v e lit su p rem a
ratio In carn ation is, in eo signo stan d u m est. E rg o ratio su p rem a In carn ation is
est divina electio ordinis actualis.
R e m b re v iter ex p licem u s. In h ierarchia signorum :
a) N o n possu m u s

superius ascendere, eo q u od supra sig n u m rationis in

lib era D e i election e actu alis ord in is consisten s (signu m 4), n ih il aliud h abetu r
q u am n uda con tem p latio

o m n iu m o rd in u m possibilium a d ivin o in tellectu p e

racta (sign u m 3), libera d eterm in atio effu n d en d i ad extra b on itatem suam (si
g n u m 2), n ec n on q u ies p erfecta D e i in sua infinita b ea titu d in e intrin seca (si
g n u m 1). Ia m vero n u llu m ex his trib u s rationis signis p ro u t patet In carn a
tion is ratio n em continet.
b) N e q u e , in su p er, in h ierarch ia

sign oru m ,

inferius descendere valem u s,

eo q u o d p o st electionem praesen tis ord in is aliu d sign u m co n cip ere n on valem u s


praeter o m n ip oten s D e i im p eriu m q u od ordini executionis dat in itiu m , ex q u o res
om n es a D e o in ordine intentionis praed estin atae, viam existen tiae percu rrere in
cip iu n t; et proin de, tale sig n u m ratio n em In carn ation is praesupponit, non ponit.
3) E x prim atu C hristi. In sen tentia th o m istica prim atu s C h risti ab solu tu s et
u n iv ersa lis aliq u aten u s o b n u b ilatu r, cu m ten eat
stum p en d ere ta m q u a m
sen tentia ve ro

In carn ation em id eo q u e

a conditione sine qua non,

scotistica ex a gg eratu r p rim atu s, cu m

ab

existen tia

C h r i

peccati;

in

d icat C h ristu m cum suo

p rim atu ex titu ru m fu isse certo in q u o cu m q u e po ssibili ord in e ad actu m d ed u ctu m .


In sen tentia autem n ostra u te rq u e d efe ctu s vitatu r. S en ten tia ig itu r nostra p le
n am habet veritatem .
4) E x plena synthesi finium divinorum in op ere In carn ation is. In rationem
en im prim ariam In carn ation is a n obis positam , om n es con flu u n t fines tu m u n i
versales tu m p articu lares a D e o h abito s in h oc m u n d o con d en d o et in opere I n
carnation is peragen d o, n ec n on om nes fines operis ip siu s In carn ation is. H in c
iu x ta n ostram sen tentiam , In carn atio non solu m fu it opus immensae liberalitatis
D e i (p ro u t ve lle n t S co tistae) sed etiam opus infinitae misericordiae (p ro u t vellen t
T h o m ista e ). N e u tru m tam en , sin gillatim su m p tu m , potest esse finis op eris ad
aequatum, q u am v is d u o isti fines n otabiliores sint sive in seipsis sive relate ad nos
(cfr M arianum , t. 3 [1 9 4 1 ], p. 359).
5) E x suprema ratione existentiae m undi actualis.

S icu t ratio prim a p rop ter

q uam praesen s m u n d u s ex istit est C h ristu s (cu m om nis creatu ra ad illu m o rd i


netur), ita ratio prim a p ro p ter q u am C h ristu s, seu In carn atio existit, est m u n d u s

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . E T P E C C A T U M

ADAE

39

a ctu alis. A tq u i ratio p rim a existen tiae m u n d i actu alis est d ivin a electio ord in is
praesen tis prae o m n ib u s aliis o rd in ib u s p o ssib ilib u s. E rg o haec d ivin a electio
est q u o q u e ratio p rim a In carnation is.
O b i c i posset: Haec Incarnationis ratio est, procul dubio, vera', nim is tamen uni
versalis videtur et m inim e Incarnationis propria, cum aeque bene om nibus aliis crea
tu ris ordinem actualem constituentibus applicari valeat.
R e s p o n d e t u r : Ratio primaria Incarnationis a nobis posita est reapse, prout conce
d itu r, universalis, quinim m o, ita universalis ut alia m agis universalis, prout iam v id i
m us, dari non possit. E t nos praecise talem rationem universalem inquirebam us quae
ad Incarnationem in sensu pleno et latissimo acceptam, prout superius exposuim us,
sese extendere posset. A liud enim est ratio universalis Incarnationis, et aliud rationes
particulares eiusdem . Illa nequit esse nisi unica et in Deo (quam vis postea et a nobis,
per legitim am deductionem cognita), hae vero (seu rationes particulares), multiplices
esse possunt, a nobis inveniuntur et in nobis form aliter sunt qui, ratione innixi, pie
circa m ysterium inquirim us. Illa (i. e. ratio universalis) Incarnationem respicit ab externo
ordini praesenti; hae vero ab interno, quatenus nempe nos ipsi intra hunc actualem
ordinem positi sum us. Et haec est ratio cur Angelicus D octor asserit quod pie m yste
rium Incarnationis recolentibus, multae et profundae rationes paulatim occurrunt
quae universam eius pulchritudinem , convenientiam et m irabilem harmoniam osten
dunt sive relate ad hom inem sive relate ad alias res huius m undi. Attam en cum omnes
istac rationes particulares sint respectu ordinis praesentis et respectu ipsius Incarna
tionis, rationem reddunt unius vel alterius respectus m ysterii, quin illu d plene illu m i
nent. Rationes istae, insuper, aliquando potius partus phantasiae quam theologicae
deductiones existunt; potest esse quod D eus virtualiter in principali ratione m ysterii
illas intenderit. N ec nos possumus iure D eo cogitationes nostras im ponere quae a
divinis cogitationibus tam diversae inveniuntur. Quod si Scriptura, Patres et T h e o
logi, plures rationes afferunt pro m ysterio Incarnationis, dicendum est rationes illas
esse particulares et affirmativas, non vero universales, adaequatas et exclusivas.
Cum vero nobis obieitur quod ratio a nobis adducta non sit exclusive propria
Incarnationis, et quod ad alias etiam creaturas extendi potest, respondemus quod talis
obiectio m inim e officit sententiae nostrae, imo potius illam aperte confirmat. Etenim:
d)
Incarnatio probari nequit rationibus particularibus, etiamsi sim ul sumantur,
eo quod ipsa omnes illas rationes supergreditur, et lationem universalem exposcit.
Iam vero, universale, qua tale, quam cum que particularium summam supergreditur.
Rationes particulares Incarnationis, rationem reddunt tantum m odo unius vel alterius
respectus particularis eiusdem . Ratio ergo propria Incarnationis, non particularis sed
universalis esse debet, prout est ratio a nobis assign ata.1
b)
N il m irum , insuper, quod haec ratio universalis etiam ad omnes alias res exten
datur; imo ita esse debet, quin ex hoc, talis ratio, C hristi propria desinat esse. Etenim ,
posito quod Christus prim atu absoluto et universali gaudeat nedum honoris et excel

1 A m p lio r e x p o s it io h u iu s r a tio n is in v e n iri p o te s t in re sp o n s io n e d ata ad d u b ia P . B e rti,


O.

S . M . , in M a ria n u m , 3 ( 1 9 4 1 ) 302-308.

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . E T P E C C A T U M

ADAE

lentiae sed etiam finalitatis, necesse est dicere, consequenter, res omnes creatas, una
cum propriis eventibus, non excluso peccato, ad Christum tamquam ad proprium
finem , et velut regium comitatum eius, ordinatas esse, et cum ipso quid unum efficere.
Quapropter, universalis ratio Incarnationis, ad universas creaturas necessario extendi
debet. N eque ratio illa desinit esse propria C hristi, eo quod solum m odo gratia Christi
res omnes existunt, et ad ipsum ordinantur; quem adm odum auctoritas regia non desi
nit esse propria regis eo quod plures cives illam participent.

IV -

IN

OUONAM

OUONAM

S E N T E N T IA N O S T R A

D IF F E R A T

S IV E

S E N T E N T IA

C O N V E N IA T E T IN

S IV E

T H O M IS T A R U M

S C O T IS T A R U M

S en ten tia nostra ig itu r in q u ib u sd a m c o n v en it et in q u ib u sd a m

d iffert sive

a sen tentia T h o m ista ru m sive a sen tentia S eotistaru m .


I.

Convenit globatim et q u oad su b stan tiam c u m sen ten tia T h o m is tic a si haec

in sensu particularistico (n on v e ro in sensu universali) a ccip iatu r, seu qu atenu s


agit de p a rticu la rib u s relatio n ib u s in ter C h ristu m et p e cca tu m existen tib u s, de
q u ib u s S. S crip tu ra (q u am vis n on ubique) m od o p a rticu la ristico (i. e. intra p rae
sentem ordinem) agit.
D iffe rt tam en a sen ten tia th o m istica in h o c q u o d p o n it cu m S co tistis p rim a
tu m absolutum et universalem C h risti resp ectu om n iu m aliaru m rerum ; q u i p ri
m atus n on esset absolutus si dependeret (prou t co n ten d u n t T h o m ista e ) a peccato;
si en im p e cca tu m esset con d itio ad aeq u ata sine qu a n on In carn ation is, esset etiam
c o n d itio ad aeq uata sine q u a n on p rim atu s C h risti: q u o d ad m itti n u lla ten u s p o
test, ob te x tu s S crip tu ra e

(cfr p raesertim E p . ad C o lo ss. i , 13-20), in q u ib u s p r i

m atus C h risti ab so lu tu s clare effertu r.


S en ten tia n ostra ig itu r, q u am v is diversa, m in im e d ici po test contraria sen
ten tiae D iv i T h o m a e , cu i sen tentiae, de caetero, ip sem et S . D o c to r n on absq u e
fo rm id in e op p ositi, n ed u m in o p erib u s m in o rib u s, sed etiam in S u m m a T h e o
lo g ica ad haeret ( convenientius r. d icitu r, n on ve ro certo d icitu r , p ro u t asse
ru n t T h o m ista e ). Q u aestio en im a n obis m od o v a ld e diverso posita est, et ideo
m od o etiam diverso (non tam en opposito) soluta. V e ru m q u id e m est q u o d ea quae
p en d en t a lib era D e i vo lu n ta te solu m m od o ex revelation e, seu p er fid em n obis
in n otescere possunt; attam en, sem el cogn itis C h risto eiu sq u e op ere p er fidem ,
nec n on sem el cogn ito, ope fidei, ord in e p raesen ti, leg itim e assignare va lem u s
tu m C h risto tu m p eccato lo cu m

ipsis con ven ien s. R elate v e ro ad testim o n iu m

S crip tu ra e, iu x ta q u am In carn atio ord in ata fu isset in rem ed iu m peccati, an im ad


v e rten d u m est: a) q u o d

S crip tu ra n on po n it qu aestion em m od o u n iv ersa li et

categorico,

de relatio n ib u s q u ib u sd a m p a rticu la rib u s in ter C h r i

sed

lo q u itu r

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . E T P E C C A T U M

ADAE

stu m et peccatu m e x is te n tib u s ;1 b) q u od n on ubique a ssign atu r in S crip tu ra p e c


catu m tam qu am ratio In carnation is; c) q u o d n u m q u a m S crip tu ra affirm at C h r i
stu m unice ob p ecca tu m venisse; d) q u o d etiam si u b iq u e S crip tu ra affirm asset
C h ristu m

ob p eccatu m

venisse, scim u s p ro p o sitio n em

exclusivam. Q u am ob rem a con clu sion e T h o m ista r u m

affirmativam n on esse

aegre aliq u o m od o re c e

dere cogim u r.
D ice n d u m

ig itu r v id e tu r q u o d p ecca tu m est simpliciter ord in atu m ad C h r i

stum , qui p roin d e est primus et p er se stans inter d u os term in os (peccatu m , I n


carnatio). C h ristu s tam en recte d ici poterit ord in atu s secundum quid ad d estru c tio
n em p eccati, id est, quatenus operans et patiens, q u am v is n on plen e. C o n clu sio
haec a n atura ipsa d u o ru m te rm in o ru m (p ecca tu m et In carn atio) ex p o scitu r. Ita,
et solu m ita, ordo ve re sp len d id u s in praesenti oeco n om ia o b tin etu r in qua, et
peccatu m , ta m q u a m m alum , ad b on u m , seu ad glo ria m C h risti o rd in a tu r, et
C h risto a bso lu tu s et u n iversalis p rim atu s, etiam relate ad p eccatu m , vin d ica tu r.
Q u ia en im ex u n itate et in fa llib ilita te praesen tis ord in is a D e o aetern aliter sta
tuti, h ab eri d eb eb at C h ristu s p rou ti fu it et est, ideo D e u s p e rm ittere v o lu it p e c
catu m p ro u t fuit et est, et p ro u t erit in o m n ib u s suis sequ elis. S o lu tio haec, c o n
ciliare posset, p ro u t n obis vid e tu r, T h o m is ta s cu m S co tistis, q u aten u s iura u triu s
que sen tentiae p len e salvare v id e tu r.
H isce positis p e rceleb ri illi dilem m ati: A u t C h ristu s pro n obis (iu xta T h o
m istas) aut nos pro C h risto (iu xta S cotistas), resp o n d en d u m vid e tu r: in ter duo
corn ua dilernm atis, d a tu r tertiu m , id est, d a tu r haec o b via d istin ctio : N o s pro
C h risto simpliciter-. C h ristu s p ro nobis secundum quid tan tu m , seu, q u aten u s n o s
irruimur op ere C h risti solu m m od o

tam q u am fin is cui, n on vero ta m q u a m finis

cuius gratia. C u lp a ergo esset materia circa quam, seu ad q u am destruendam C h r i


stus opus su u m o rd in avit, etsi n on exci usi ve sed p o tiu s sicu t q u i d om u s v e tu
statem solvit u t reaed ificet. N u llim o d e , igitu r, C h ristu s et D eip a ra ab A d a e et
E va e p eccato d ep en d en t, ita u t A d a e et E va e gratias v e lu ti agere d eb ean t pro
cu lp a com m issa, sine qua ipsi non extitissen t. B en eficiu m vero n o b is ex op ere
C h risti p roven ien s n u llim o d e red d it C h ristu m d ep en d en tem a n obis, sed ta n tu m
m od o m a gn itu d in em am oris C h risti erga nos extollit; q u em ad m o d u m cu rae a
m atre p a rvu lo suo exh ib itae, n u llim o d e illam efficiu n t d ep en d en tem ab ipso aut
ip sius servam co n stitu u n t, sed ta n tu m m o d o affectu m eiu sd em erga p u e ru m ip
sum osten d u n t.
II.

S en ten tia n ostra co n v en it om n ino cu m sen tentia S eo tistaru m circa p ri

m atum C h risti absolutum et universalem, q u i om n in o n egari non potest. P rim a


tus iste facili n egotio, p ro u t vid im u s, cu m op ere C h risti red em p tivo co m p o n itu r;

E t ha. c e st ra tio q u a e n os im p e llit ad o m itte n d u m

fe rm e e tia m p a tr is tic u m in p r o b a t io n e se n te n tia e n o s tra e .

a r g u m e n tu m

s c r ip tu r is tic u m ,

et

+2

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . E T P E C C A T U M

ADAE

at n on ita facile In carn atio a p eccato d ep en den s cu m prim atu absoluto C h risti
com p o n itu r.
A tta m e n , sen tentia n ostra a sen tentia S eotistaru m om n in o differt relate ad
C h ris ti eiu sq u e M a tris existen tiam in quolibet ordine possibili. E x eo enim qu od
C h ristu s et B. V irg o , intra lim ites praesentis ordinis (de quo tantummodo S crip tu ra
et T r a d itio lo q u u n tu r) v o liti sint absolute, seu sim p liciter a p eccato in d ep en d en tes, m in im e seq u itu r h o c id em necessario ev en tu ru m esse in quolibet ordine possi
bili. C o n clu sio haec, latiu s patet q u am praem issae. S u p p o n u n t, in su per, S c o
tistae duplex D e i decretum, u n u m conditionatum (incarn atio in carne impassibili)
et a liu d absolutum

(incarn atio in carn e passibili p ro red em p tion e gen eris h u

m ani): q u od n u llim o d e su stin eri potest, eo q u od unum ta n tu m m od o, u t d ixim u s,


fu it D e i d ecretu m , praesen tem o rd in em
ord in es) respicien s. E t in h oc

co n cretu m

(non vero alios possibiles

rep o situ m esse v id e tu r p ecca tu m origin ale sen

tentiae Sco tisticae.


P ra e iu d ica tis ig itu r o p in io n ib u s, a saecu lis iam in veteratis, generose sepositis,
q u id q u id b on i in u traq u e sen tentia in v en itu r lib e n te r accipiam u s; q u id q u id vero
in co n ve n ien tis in u tra q u e sen ten tia rep eritu r, aeq u e lib e n te r

reiciam u s.

H oc

m o d o tan tu m m od o qu aestion es a saecu lis in solu tae solvi possu n t, et ve ru s th e o


lo g ic a e scien tiae p rogressu s p o ssib ilis evad it. 1

V -

C O N S E C T A R IA

N O STRAE

S E N T E N T IA E

P ro B. V irg in e tanti su n t m om en ti u t u n iversa M a rio lo g ia in flu x u m eiusdem


p ersen tiat. G lo ria enim in D eip a ra m ex n ostra sen tentia red u n d an s m axim a est,
sive B. V irg o co n sid eretu r in ordine ad Deum , sive

co n sid e re tu r in ordine ad

homines.
A)

S i B . V irg o co n sid e re tu r in o r d i n e a d D e u m , a p p aret om n ino sin gu la

rissim u s D e i am or erga ipsam , eo q u o d illam

p raed estin avit u n o eo d em q u e

d ecreto c u m C h risto , tamquam causam finalem secundariam (cu m C h risto causa


finali prim aria) o m n iu m reru m creataru m , id est sive h o m in u m sive an geloru m .
R a tio n e ig itu r suae p raed estin ation is, D eip a ra a ceteris o m n ib u s creatu ris sep a
ratur, in singulari q u od am ordine, sib i prop rio, co llo ca tu r, et in solio F ilii sui
v e lu ti sedet, un a cum ipso. Q u a p ro p ter illam

D e u s ab aeterno d ilex it m agis

q u am cu n ctas om n es creatu ras sim u l su m p tas (h om in es vid e licet et angelos), eiq u e,


1

N o t a t u d ig n a s u n t v e r b a P . B o n n e fo y :

le s d e u x sy ste m e s t h e o lo g iq u e s

(S c o tis tic u s

e t T h o m is t ic u s ) te ls q u ils taien t p r e s e n te s j u s q u a n o s jo u r s c o n tie n n e n t une p a r t de verite


( c e q u i e x p liq u e le s essa is, s o u v e n t m a la d r o its , d e fu s io n ) e t une p a rt d e r r e u r (1. c ., p. 9 5).
O p t im e ! ... E t in fr a : la v e r it e d a b o r d ! S e lo ig n e r d e sa c o n s ig n e , c e st p e c h e r c o n tr e la lu m ie r e ,
prolonger in u tilem en t d es d e b a ts a u g ra n d d o m m a g e d e 1 E g lis e e t d es a m e s ( 1. c ., p. 98). I t e
r u m , o p t im e !...

P R A E D E S T IN A T IO D E IP A R A E E T M E R I T U M

45

in d e a p rim o existen tia e p erso n alis in stan ti m aio rem co n tu lit gra tiam q u am o m n i
bu s aliis ratio n a lib u s creatu ris, sim u l su m p tis, etiam in statu term in i consid eratis.
Q u ia vero in d ecreto d ivin o p rim o consid erata fu it tam qu am D e i M a te r et
h o m in u m M e d ia trix an tequ am filia A d a e ex qua carn aliter d escen d ere d eb eb at,
i deo ex clu sa fu it a leg e ipsa con trah en d i p e cca tu m origin ale, n u m q u a m n ed u m de
facto, sed n eq u e de iure d iab olo, ve l p er u n u m instans, su biecta.
S in g u la rissim ae gratiae, gra tiam creatu raru m om n iu m sim u l su m p taru m su
p eran ti, corresp on d ere d eb u eru n t singularissima merita in terris et sin gu larissim a
gloria in caelis.
V i n ostrae sen tentiae, D eip a ra e in flu xu s m ed ia tivu s (una c u m C h risto )

ad

om n es om n in o creatu ras sese exten d it, ita u t non solu m h om in es (p roto p aren tib u s in clu sis) sed etiam angeli ab ipsa (una cu m C h risto ) gratiam essen tialem et
q u o d lib e t su p ern atu rale in flu x u m accep erin t. Q u a p ro p ter vere, B . V irg o est o m
n iu m R egin a, in o m n ib u s p rim atu m tenen s, a d ex tris R egis F ilii sui adstans ac
iu g ite r im perans. Ip sa enim (una cu m C h risto causa m eritoria p rin cip ali) fu it
causa m eritoria secu n d aria om n iu m g ra tiaru m o m n ib u s creatu ris collataru m , et
e st ea ru n d em cu m C h risto d istrib u trix .
B ) S i ve ro u lteriu s co n sid eretu r D e ip a ra i n

o r d in e

ad

h o m in e s ,

clariori

lu ce apparent, v i nostrae sen tentiae, sin gu larissim u s cu ltu s n ec n on servitu s


qui ipsi d eb en tu r. S i en im D eip a ra est causa secu n d aria (una c u m C h risto causa
p rim aria) sive creatio n is sive m eriti om n iu m h o m in u m et an geloru m , n eces
sario seq u itu r q u o d hom in es et angeli ipsam , post C h ristu m , su p er om n ia d ili
gere et ipsi servire d eb ean t. R ation e en im eius (secu n d ario) ip si creati sunt;
ration e eius gratias om n e gen u s a ccep eru n t et a ccip iu n t. S o lu m ig itu r M a ria m
d ilig en d o ip siq u e servien d o p ro p riu m fin em

p ro p ria m q u e p e rfe ctio n e m

h o m i

nes a ttin gere valen t. A m o r ig itu r servitu sq u e D eip a rae n on iam q u id su p ereroga to riu m

apparet.

Q u a e om n ia consectaria, p ro u t q u isq u e facile vid e t, m axim i su n t m om en ti. 1

Cap.

III

UTRUM

B. V IR G O

P R A E D E S T IN A T A

D E I O M N IN O G R A T U IT A
C U IU S C U M Q U E

Praenotanda. -

F U E R IT

M ATER

D E I V O L U N T A T E , A N T E P R A E V ISA

M E R IT A 2

1. Di s t i n c t i o n e s

praemittendae.

A g itu r

in

hoc

a rticu lo de m erito B . V irg in is relate ad eiu s d ivin am m atern itatem .

'

R e la te ad v a ria s

R o s c h in i,

d is p u ta tio n e s a n o stra s e n te n tia e x c ita ta s c o n fe r a tu r

o p u s:

R occa-

D e ratione prim aria existentia e C h r is ti et D eip arae, R o m a e , 1 9 4 4 , O ffic iu m

L ib r i

C a th o lic i.
2

U t i li t e r c o n s u li p o s s u n t F r i e t h o f f , D e alm a S o cia M ed ia to ris, pp . 7 3 - 9 5 ; B i t t r e m i e u x ,

D e m ediatione universa li B . M . V . quoad gratias, 1. 1, c. 3, a. 1.

44

P R A E D E S T IN A T IO D E IP A R A E E T M E R I T U M

P ra esu p p o sitis n o tio n ib u s m eriti de condigno et de congruo, p lu res d istin ctio


nes praem itten d ae sunt:
M a te rn itas d ivin a m ereri posset d u p liciter: absolute et conditionaliter.
A ) M e re ri

absolute

m atern itatem

d ivin am ,

id em esset ac m ereri V e rb u m

D ei h abere aliquam m u lierem M a trem , seu in carn ari. H o c m od o su m p ta, m ater


nitas ad ipsam substantiam Incarnationis pertin et; et ideo quaerere: u tru m B.
V irg o m eru erit maternitatem

V erbi id em om n ino esset ac quaerere: U tr u m

B . V irg o m eru erit Incarnationem .


M e ritu m ve ro Incarnationis (q u oad su b stan tiam ) u lteriu s con sid erari potest
d u p liciter: in ordine intentionis et in ordine executionis:
a) in ordine intentionis, si decretum ipsum In carn ation is su p p o n atu r m ereri;
b) in ordine executionis, si In carn atio iam decreta su p p o n atu r m ereri.
B ) M ereri conditionate

(In carn ation em ) m atern itatem

d ivin am , id em

esset

ac aliquam d eterm in atam m u lierem m ereri m atern itatem ad q u am iam praede


stinata erat. H o c en im n on ad substantiam In carn a tio n is sed ad a liq u am eius
circumstantiam (haec m u lier) p ertin et.
E tiam m eritu m conditionatum m atern itatis d ivin ae u lteriu s co n sid era ri p o test
d u p liciter: in o rd in e intentionis et in o rd in e executionis:
a) in ordine intentionis, si haec d eterm in ata m u lier su p p o n atu r m ereri ut
eligatur,
b) in ordine executionis, si h aec d eterm in ata m u lier, iam gra tu ito electa,
su p p o n a tu r m ereri seu ob tin ere suam m atern ita tem per m erita.
2. T h e o l o g o r u m

sententiae,

i)

Q u id am ,

ut Ioannes a

S.

Thoma

(Curs. Theol. ed. V iv e s, t. 3, q. 24, disp. S, art. 5, n. 29, pp. 738-739), S alm an ticenses (ed. P a lm e, tom . 13, tract. 2 1, disp. 7, d u b . 3, par. 3, n. 57) te n u eru n t
S S . P atres (et id eo a fo rtio ri B. V irg o ) m eru isse non de co n d ig n o sed de congruo
ipsam substantiam In carn ation is.
2) S . Bonaventura, praem issa d istin ctio n e

in ter m eritu m

de co n g ru o ,

de

d ign o et de co n d ig n o , d ocet B .V . , ante A n n u n cia tio n em m eru isse n on de c o n d i


gn o sed de co n g ru o esse M a tre m D ei; post A n n u n cia tio n em vero , m eru isse de
d ign o esse m atrem D e i. A p p e lla t vero m eritu m de d ign o illu d opus q u o d licet
ex se p ro p o rtio n em n on h abeat c u m praem io, illam tam en h a b e t ex b en ig n ita te
D e i tale o p u s pro tali praem io accep tan tis. (In 3 S en t., d. 4, a. 2).
3) G abriel B ie l te n et B. V irg in e m de condigno m eru isse ipsam m atern ita tem
(In 3 S en t., d. 4, n. 3).
4) Lorea n egat m eritu m in B. V irg in e , m eritu m co n g ru u m sive p ro p rie d ic
ta m (i. c. retrib u tio n is) sive late d ictu m (i. e. im petration is), eo q u ia n on est v e
risim ile B. V irg in em , p ro p ter su am h u m ilitatem , m atern itatem d ivin a m p o s tu
lasse. (In 3, d. 22, n. 15).

P R A E D E S T IN A T IO D E IP A R A E E T M E R I T U M

5)

45

T h e o lo g i co m m u n ite r d o cen t B. V irg in e m ta n tu m m o d o de congruo m e

ruisse m atern itatem d ivin am , et q u id e m in ordine executionis. In te r hos T h e o


logos, q u id a m u t S y lv iu s (In 3, q. 1, a. 5), B illu a rt (D e In carn., diss. 5, a. 3), W ircehurgenses (D e In carn., diss. 3, sect. 3, a. 5), P aquet (D e Incarn. Verbi, disp. 2,
a. 5) id in tellig u n t de m erito de co n g ru o late su m p to; alii vero , u t G onet (C ly p .
Theol. Thom ., D e Incarn., disp. 7, a. 4), Hugon (D e Verb. Incarn., q. 2, a. 4), B it
trem ieux (op. cit., !. 1, c. 3, a. 1), F rieth o ff (o. c., p. 85), A lastruey (o. c., p. 67)
id in tellig u n t de m erito de con gru o p ro p rie dicto.
Janssens p u tat m eritu m B. M . V . stricte de co n d ig n o non fuisse, sed ad vere
co n d ig n u m , q u an tu m n atu ra rei p atitu r, ap p ro p in q u asse (D e Verbo Incarn., p. I,
sec. 2, q. 2, a. 11).
In te r has d iversas sen tentias q u id te n en d u m n obis vid e tu r, seq u en ti p ro p o
sition e ex p rim itu r:

P rop . : I. S i meritum m aternitatis divinae consideratur

a b s o lu te ,

B . Virgo

neque de condigno, neque de congruo stricte sumpto illam meruit, sive in ordine
intentionis, sive in ordine executionis; I I . S i vero consideretur c o n d i t i o n a l i t e r
(i. e. ut, iam decreta, per eam fia t) tunc illam minime meruit in ordine intentionis
(i. e. ut digeretur in matrem Dei); sed illam meruit, non de condigno sed de congruo
in ordine executionis.
Prob. I Pars, a) N on de condigno. S . T h o m a s (p. I I I , q. 2, a. 11 et I I I Sent.
4, 3, 1) trip lice m rationem adducit:
Prim a ratio est q u ia op era m eritoria h om in is p rop rie ord in an tu r ad beatitudinem (i. e. ad u n io n e m q u oad

operationem fru end i): d ivin a au tem m aternitas

o rd in a tu r ad u n io n e m quoad esse (per relation em realis m aternitatis ad F iliu m


D e q , q uae un io q u oad

esse lon ge tran scen d it u n io n em q u oad operationem, et

id eo su b m erito cad ere n on potest.


Secunda ratio est: p rin cip iu m m eriti non cad it sub m erito. A tq u i In carn atio
est p rin cip iu m m eriti, im o p rin cip iu m gratiae. E rg o ...
Terna ratio est: b o n u m pu ri h om in is n on p o test esse causa b on i totiu s n a tu
rae. A tq u i In carn atio est causa b o n i totiu s naturae, cu iu s est reform ativa. E rg o ...
D e e st ergo paritas vel aequ alitas in ter op u s praestitu m et p raem iu m , et ideo d e
ficit m eritu m de co n d ig n o q u o d in paritate seu aeq u alitate fu n d atu r.
h) A 0:1 de congruo. G ratia , en im , n on solu m est principium m eriti de c o n d i
g n o , sed etiam m eriti de co n g ru o , in q u an tu m ex illa o ritu r p rop ortio am icitiae
seu ius am icabiJe, vel ratio con gru itatis. Iam vero , p rin cip iu m m eriti non cadit
su b m erito . E rg o ... saltem in ordine intentionis ex clu d i debet q u o d lib et m eritu m ,
n ed u m de co n d ig n o , sed etiam de con gru o.
A t ad m ittin e p o test tale m eritu m de congruo in ordine executionis, ita u t I n
carnatio iam decreta su p p on atu r m ereri, vel sta u t m erita P atru m D e u m m ovean t
ad In carn ation em exeeu tion i m andandam ?

46

P R A E D E S T IN A T IO D E IP A R A E E T M E R IT U M

E st quaestio va ld e im plicata. Ioannes a S . Thom a ( Cursus

Theol., ed. V i v e s ,

t. 2, q. 24, disp. 8, art. 5, n. 29, pp. 738-739) ten u it S an ctos P atres V . T . m e ru isse
In carn ation em de con gru o. D istin g u it en im in ter existentiam gratiae et valorem
gratiae existentis. Iu x ta ip su m ergo, In carn atio praevisa est causa cu r d etu r g r a
tia P atrib u s (i. e. est causa existentiae gratiae in P atribu s), et valor (seu gratia
p er su u m valorem ) est causa con gru a executionis In carn ation is.

Id e m

docen t

Salmanticenses (ed. P alm e, t. 13, tract. 21, disp. 7, d u b . 3, par. 3, n. 57): M e rita
C h risti p ra eced u n t gratiam et m erita P atru m in in ten tion e p er m o d u m causae
finalis; e contra m erita P a tru m p raeced u n t In carn ation em in ex ecu tio n e p e r m o
d u m causae m oraliter efficien tis .
A t, alii co m m u n iter n egan t. E t haec v id e tu r esse sen tentia S. T h o m a e . Ip se
en im ex p licite d ocet S S . P atres m eru isse non substantiam In carn a tio n is, sed acce
lerationem (et ideo aliq u am circu m stan tiam ) eiu sd em

(I I I S en t., 4, 3, 1 ad 4).

E t de B . V irg in e ex p licite dicit: B eata V irg o d icitu r m eru isse portare D o m i


n um , non quia meruit ipsum incarnari,

sed q u ia etc. ( I I I S en t., 2, 1 1 , ad 3).

E t alibi: B eata V irg o non meruit Incarnationem, sed praesupposita Incarnatione


m eru it q u o d p er eam fieret, n on q u id e m m erito con d ign i, sed m erito c o n g ru i...
( I I I , 2, 11, ad 3).
H o c si agatu r de m erito de con gru o stricte d icto et p e rfe cte su m p to, q u od in
am icitia fu n d a tu r. A tta m e n d atu r etiam m eritu m de con gru o late et metaphorice
su m p tu m , et h a b etu r cu m quis, ab sq u e gratia san ctifican te, a liq u o d o p u s fa c it in
h on orem D e i, et ideo h a b e tu r similitudo q u aedam amicitiae. E t h oc m od o c o n
cedi p o test m eritu m ex parte gen eris h u m ani relate ad In carn a tio n em , p ro u t
ad m ittit S. T h o m a s q u i (In Sent. I I I , 2, 11, ad 3) de In carn ation e d icit: U n d e
nullo modo po test cadere sub m erito, n isi large m eritu m d icam u s om n em p ra ep a
ratio n em ad a liq u id h a b e n d u m q u o d processit in h u m an o genere . M e re ri ergo
In carn ation em

tali m od o, n ih il aliud significat q u am im p lere ea om n ia quae

iu x ta d ivin u m con siliu m ante In carn ation em im p len d a erant.


M e ritu m ergo p rop rie d ictu m , sive sit dc con d ign o sive de con gru o, sive
S S . P atru m

sive ip siu s V irg in is, ad su b stan tiam

In carn a tio n is

sese exten d ere

n equ it, eo q u ia p rin cip iu m m eriti (quale est su b stan tia In carn ation is), non cadit
su b m erito.
Pro!). II pars: a) B . V irg o n on m eru it conditionaliter m atern itatem d iv in a m in
ord in e intentionis (i. e. u t eligeretu r in M a tre m D ei).
P rin cip iu m m eriti n on cadit sub m erito. A tq u i m aternitas d ivin a est p rin
c ip iu m seu fons et origo om n iu m gratiaru m q u as B . V irg o a D e o accep it. E rg o
B . V irg o m atern itatem d ivin am n on m eru it.
b)

B . V irg o , in ord in e executionis, m eru it non de condigno sed de congru

m atern itatem d ivin am .


N o n de condigno. M e ritu m en im de con d ig n o, vi gratiae, se ex te n d it ta n tu m

P R A E D E S T IN A T IO D E IP A R A E E T M E R I T U M

47

m od o ad su p ern atu ralem cu m D e o con iu n ction em sec. operationem (i. e. ad g lo


riam aetern am in v isio n e D e i b eatifica consisten tem ), n on vero ad su p e rn a tu ra
lem cum D e o co n iu n ctio n e m sec. esse, q u alis est d ivin a m aternitas q u ae in r e la
tion e reali B . V irg in is ad personam Verbi (term in u s hu iu s relationis) con sistit.
M e ritu m ergo de con d ig n o B. V irg in is sese exten d ere p o tu it ad gloriam ae
ternam, n on vero ad M aternitatem divinam.
M e ru it tam en de congruo, et q u id e m stricte su m p to

(fu n d a tu m in iu re arni-

cabili) m atern itatem d ivin am , q u aten u s scilicet m od o p erfectissim o B . V irg o D e i,


am ici sui, vo lu n ta tem im p lev it, et id eo co n g ru u m fu it u t D e u s totam vo lu n ta tem
eius im p leret. H in c S . Thomas dicit: B. V irg o d icitu r meruisse p o rtare D o m i
n u m ... q u ia ex gratia sib i data m eru it illu m p u ritatis et sanctitatis grad u m , u t
co n g ru e po sset esse M a te r D e i ( I I I , 2, n

ad 3). Id e m asseru n t S . A m b r o s iu s ,1

S . A u g u stin u s,2 P s. Hieronymus, 3 S . Petrus Chrysologus, 4 P s.

Gregorius M . 5

P s. Anselm us. 6 Eadmerus, 7 etc. q u i ten en t B . V irg in e m m erito suo M a tr e m D e i


factam esse. E t E cclesia cantat:

q u em ?neruisti portare, resurrexit, A lle lu ia ! ;

1 S o li M a ria e h a e c sa lu ta tio (a v e , gra tia p le n a ), se rv a b a tu r . B s n e e n im sola g ra tia p le n a


d ic it u r , q u a e so la g ra tia m quam n ulla alia m eruerat, consecuta est, ut gra tiae repleretur auctore
(E xp o s. E va n g . sec. L u ca m , lib . 2, n . 128 5; P L 15 , 1 5 5 6 ) .
2 S o lu s e rg o ille ( F iliu s D e i) e tia m h o m o fa c tu s m a n e n s D e u s , p e c c a tu m n u llu m h a b u it
u m q u a m , n e c s u m p s it c a r n e m p e c c a ti, q u a m v is d e m a te rn a ca rn e p e c c a ti, id e st, n o n c o n
c u p isc e n tia e c a rn a lis m o tu c o n c ip ie n te m , sed p ia fid e (al. ipsa fid e) sanctum germen in se fie r i
prom erentem , q u a m e lig e r e t (al. q u a m e le g e ra t) c r e a v it, d e q u a c r e a r e tu r e le g it (D e peccat,
m eritis et remissione, lib . 2, c . 24, n . 38; P L 44 , 1 7 4 - 1 7 5 ) , E t a lib i: P er q u a m (B . V ir g in e m )
m e r u im u s a u c to r e m v ita e s u sc ip e r e (S erm . 208, in f e s t o A ssu m p tion is B . M . V ., P L 39, 2 13 0 ).
T a n d e m : Q u a e (B . V ir g o ) c o n c ip e re e t p a re re m eruit, q u s m c o n s ta t n u llu m h a b u is s e p e c
c a tu m (i. e. C h r is tu s ) . ( I b id . c o i. 2 13 4 ). A tta m e n se rm o iste a M ig n e in te r se rm o n e s S . A u g u
s tin i su p p o s ititio s

p o n itu r .

3 P r o p o n e tib i B e a ta m M a r ia m , q u a e ta n ta e e x t it it p u rita tis , ut M a te r D o m in i esse mere


r e t u r (E p . X X I I ad E u sto ch ., n . 38, V e n e t ., 176 6 , t. 1, c o i. 122 ).
4 B en ed icta tu in ter m ulieres. V e r e b e n e d ic ta V ir g o , q u a e e t v ir g in ita tis p o s s id e t d e c u s ,
m a tris e t p e r tu lit d ig n ita te m . V e r e b e n e d ic ta , q u a e e t superni conceptus m eruit gra tiam , e t s u s t u
lit in te g rita tis c o ro n a m ( S e r m . 143 , D e A n n u n t. B . M a r ia e V irg . P L 52, 584). E t a d h u c , a p e r
tissim e : E t q u ia illa M a t e r m eruit e ffic i C r e a to ris n o s tr i, n o s ... E t q u ia illa m eruit v ir t u t e A lt is
sim i o b u m b r a r i ( S e r m . 4 D e A ssu m p t. B . M a r ia e (in te r o p e ra S . H ild e p h o n s i d u b i a ) . P L 96,

2 5 9 )5 Annon

m o n s su b lim is M a r ia q u a e , u t a d c o n c e p tio n e m

m e r ito r u m v e r tic e m o m n e s A n g e lo r u m

a e te r n i V e r b i

p e r tin g e r e t,

ch o ro s u sq u e ad s o liu m d e ita tis e re x it? (In I. 1 Reg.

c . 1, V e n e t ., 1 5 7 1 , t. 2, p . 866).
6 E t q u o d a n g e lic a

n u n tia v it

p u rita s,

in e ffa b ilis p e r fe c it

D e ita s , a tq u e

D e u m illu m

gignere m eruisti, q u i c u n c ta n a s c i su o n u tu c o n c e s s it (O r . 46 [ a l. 4 5 ] A d S . V irginem M a trem ,


P L 158 , 942 D .) . E t a lib i: Q u a e m u n d o m e r u is ti g e n e ra r e S a lv a to re m (O r . 48 [ a l. 4 7 ] , ib id .
c o i.

946 A .) .
1 P e r p ia M a tr is D e i M a r ia e m e r ita , h u m a n a n a tu ra s it e x a lta ta ( L ib . de excellen tia

V irgin is M a r ia e, c. 9, P L

5 1 , 5 7 5 ).

48

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . AD G L O R IA M A E T E R N A M

et orat: O m n ip o te n s sem p itern e D e u s, qu i gloriosae V irg in is M a tris M a ria e


co rp u s et anim am , u t d ign u m F ilii tu i h a b ita cu lu m effici mereretur S p iritu S an cto
c oop eran te praeparasti ... .
B . V irg o , igitu r, gratia sib i collata, m eru it, et q u id em vere, seu de condigno
a u g m en tu m gratiae et ita p e rv en it ad illu m p u ritatis grad u m q u em D e i M a trem
d eceb at. M e re n d o de co n d ig n o h u n c grad u m
p . 86

scrib it P. F rieth o ff,

o. c.,

su m m e im plevit voluntatem D e i, et ideo secu n d u m ius amicabile m eru it

sibi de co n g ru o ipsam M a te rn ita tem V e rb i D e i . H o c sensu can ebat A lig h ie ri:


T u sei colei che 1umana natura
nobilitasti si che il suo Fattore
non disdegno di farsi sua fattura . (Par. 33, 4-6).

Cap.

IV - U T R U M

B. V IR G O

R IA A E T E R N A M

P R A E D E S T IN A T A

AN TE VEL

Praenotanda: T h e o l o g o r u m

PO ST

F U E R IT

AD G L O

P R A E V IS A E IU S M E R I T A 1

sententiae.

S o lu tio h u iu s q u aestion is a

d iversita te praesertim o p in io n u m T h e o lo g ic a ru m d ep en det.


1) Schola B an ezian o-T hom istica, cu i, in hac re, alii etiam T h e o lo g i, u t S u a rez
(In I, q. 23, a. 1), S . Rob. Bellarm inus (Controvers., t. 4, 1. 3) et Vega (o. c., pal.
2, cert. 5, n. 182) assen tiu n tu r, gen era tim d ocet p raed estin ation em B. V irg in is
ad glo ria m fu isse ante praevisa merita, et q u id e m po tio ri ratione ac p ro o m n ib u s
aliis electis. T h e o lo g i qu id am , u t Ocham (In I S en t., d. 4 1 , q. 1), G a b n el (In
I S en t., d. 4 1 , q. 1), Am brosius Catharinus (D e Praedest. D ei,

1.

m , c. 1 et 2),

ten en t D e u m pau cos q u osd am electos, ex in sig n io rib u s, i. e. B . V irg in e m , Io an n em B ap t., A p o s to lo s ... an teced en ter ad p raevisa illo ru m m erita praed estin asse
fid gloriam .
2) Schola M olinistica d ocet

B. V irg in e m

p raed estin atam fu isse ad gloriam

aeternam , sicu t alii electi, post praevisa merita. Lercher (D e Deo uno,
h an c sen tentiam tem p erat d icen s B. V irg in e m

1.

1, c. 6)

ante praevisa merita p raed esti

n atam fuisse ad illam glo ria m quae p ertin et ad con ven ien tem orn atu m M a tris
D e i; sed q u ia B . V irg o d u ran te vita sua, m erita in n u m era et im m en sa collegit
p ro q u ib u s ei d e b e tu r in gen s a m plificatio gloriae, ad hanc gloriam , q u am m eritis
a cq u isiv it, p raed estin atam esse post p raevisa m erita.
3) Schola C aietano-Thom istica (C a rd . S atoili, C ard . P ecci, C ard . L e p ic ie r ,
P aq u et, etc.) ten et p raed estin ation em electo ru m ad glo ria m n ec ante praevisa
m erita, n ec p ost p raevisa m erita esse, sed simul cum meritis. Iu x ta hos T h eo lo g o s:

U t ili t e r c o n t u li p o te st o p u s N

ovati

, D e E m in en tia D eip arae, c.

1, q . 1. P r a e c ip u a ru m

id e a r u m in h o c a r t ic u lo e x p o s ita r u m d e b it o r su m c l. P r o fe s s o r i P . I. M ., R o c c a , O . S . M .

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . AD G L O R IA M A E T E R N A M

49

a) B . Virgo praedestinata non f u it ad gloriam aeternam a n t e praevisa m erita,


eo q u od in S . S crip tu ra glo ria aeterna passim ex h ib etu r n obis u t corona, merces,
q u ae sane electo ru m m erita in clu d u n t.
H o c id em ratione etiam constat. E ten im , vo lu n ta s fin is tu n c tan tu m p ra ece
d it v o lu n ta te m mediorum q u an d o v o lu n ta s v u lt finem absolute sec. se (sicu t cu m
q u is p riu s v u lt sanitatem (finem ) et postea d elib era t de m ed iis (i. e. de m ed icinis).
A t q u i vo lu n ta s d ivin a non v u lt fin em (gloriam aeternam ) absolute sec. se, sed il
lu m v u lt sec. quod est ratio volendi media (i. e. m erita) q u ae ad ip su m d u cu n t. E rg o
pra ed estin a tio ad glo riam n on est ante p raevisa m erita sed sim u l cu m m eritis.
E ten im : licet prior sit, in sig n o rationis, finis q u am m edia, cu m tam en de ra
tio n e huius finis (glo ria electo ru m ) sint et m ed ia (i. e. m erita, q u ia glo ria d atu r u t
merces, u t p raem iu m , et p ra em iu m m erita su p p on it),

h in c im p ossibile est a li

q u em ad fin em (i. e. ad glo riam ) p raed estin ari, antequ am ad haec media (i. e. m e
r ita ) ord in etu r.
b) B . Virgo non f u it praedestinata ad gloriam aeternam p o s t praevisa merita.
E ten im , in S . Scriptura glo ria aeterna e x h ib e tu r n obis sub ratione sortis, elec
tionis, propositi, beneplaciti voluntatis D ei, gratiae i. e. doni gratuiti, cuius alia
ratio non est nisi vo lu n ta s d ivin a, iu x ta illu d : N o n ex o p erib u s iu stitiae q u ae
fec im u s nos, sed secu n d u m suam m iserico rd iam salvos nos fe c it ( T it., 3, 5).
R a tio etiam h o c id em su ad et. E ten im : q u ic u m q u e p ru d en ter et ord inate agit,
n o n p o test p riu s in ten d ere media (i. e. m erita) q u am fin em (gloria aeterna) .A t
q u i D e u s p ru d e n te r et o rd in ate a git. E rg o D e u s n on p o tu it prius in ten d ere me
dia ad glo ria m (i. e. m erita) q u am finem (i. e. glo ria aeterna) seu n on potest velle
co n c e d e re alicu i in fa llib ilia m ed ia ad salu tem seu g lo ria m aeternam , antequam
e ffic a cite r salu tem ip sa m eid em d and am decernat.
In su p e r: q u a m v is vo lu n ta s ferri possit in finem , in q u an tu m h u iu sm od i, q u in
fe ra tu r in media (i. e. in ea quae su n t ad finem ), tam en, non potest ferri in m ed ia
(i. e. in ea quae su n t ad finem ),

in q u an tu m h u iu sm o d i, q u in feratu r simul in

ip su m finem , (q u ia finis est ratio vo le n d i m ed ia). E ten im , u n o eo d em q u e m otu


v o lu n ta s fertu r in media (i. e. in ea q u ae su n t ad finem ), u t sic, et in finem ipsum .
U b i en im est u n u m p ro p ter alteru m , est unam tantum.
c)

B.

Virgo praedestinata est ad gloriam aeternam s i m u l cum meritis.

Q u a n d o c u m q u e en im aliq u a vo lu n ta s v u lt finem n on abso lu te et sec. se, sed


sec. q u o d est ratio vo le n d i media (i. e. ea q u ae su n t ad finem ), u n o et eodem m otu
fe r tu r sim ul in finem et in m ed ia. A tq u i d ivin a vo lu n ta s v u lt finem (i. e. gloriam
aetern am electi) n on abso lu te et sec. se sed sec. q u od est ratio vo len d i m ed ia (i.
e. m erita). E rg o , d ivin a vo lu n ta s uno et eodem m otu fertu r simul in finem (i. e.
in glo ria m electi) et in media (i. e. in m erita).
V e l, alio m odo: Q u a n d o vo lu n ta s uno et eodem actu v u lt et finem et m ed ia
(i. e. ea q uae sun t ad finem ) v u lt finem in m ed iis (i. e. sim ul cu m m ed iis) et m ed ia

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . AD G L O R IA M A E T E R N A M

in fine (i. e. sim ul cum fine). A tq u i d ivin a vo lu n tas u n o et eodem actu v u lt et finem
(glo riam electo ru m ) et media (i. e. m erita). E rg o ...

Opinio nostra. Si q u is qu aerat a n obis q u id de trib u s istis sen ten tiis sen tien
du m sit, et an in ter ipsas con ciliatio q u aedam dari q u eat, ita respond em u s:
1) D e u s v u lt simul et sem el q u id q u id v u lt. E t sicu t scien tia E iu s est em in en
ter un iversalis et particu laris, sp ecu la tiv a et practica, etc., ita E iu s v o lu n ta s a t
tin git simul, m od o em in en ti, finem et m edia, seu finem in m ed iis et m ed ia in
fine. IIo c autem m inim e ob stat q u o m in u s res vo litae, sin gilla tim et d ifferen ti
m od o, vo lu n ta ti d ivin ae su b iaceant, cu m earum naturae d ifferen tes sint; in n u m ero
vero rerum vo litaru m in v en iu n tu r fines et m ed ia inter se d ifferen tia .
2) O rd o praeced en tiae q u i u tilite r poni po test in reb u s a D e o vo litis, est ordo
a n obis con stitu tu s, q u am vis cum fundamento in re. Q u a p ro p te r n em o d ice re p o
test: D e u s antea v u lt hoc, et postea illu d ; sed potius: natura h u iu s v e l illiu s rei
d ilig en ter in specta, co n v en ien tiu s v id e tu r h oc m od o illa ord in ari posse ...
3) F o rm u la in vel cum praevisis m eritis, p rop ria tertiae sen tentiae (i. e. S c h o
lae

C a ie ta n o -T h o m istic a e )

veritatem

aliq u am

ev id en tissim am

en u n ciat,

q u in

tam en quaestion em solvat, aut duas alias sen tentias exclu d a t vel co n ciliet. In o r
dine enim executionis n on d a tu r p ra em iu m vitae aeternae absque m eritis; id est,
n on co n ced itu r glo ria absq u e m eritis C h risti a pplicatis, m ed ian te gratia san ctieante, p u eris qui m erito personali carent; ve l a b sq u e m eritis C h risti in tali gratia
in clu sis et m eritis p erso n a lib u s ab a d u ltis cu m p raed icta gratia acq u isitis. Ordo
autem intentionis exigit D e u m velle simul gloriam aetern am et m erita iu x ta co n
d ition em su b iecti, et n olle glo ria m aetern am con ced ere personae m eritis d esti
tutae. T e r tia sen tentia, p ro in d e

(i. e. sen tentia sch olae C a ie ta n o -T h o m istic a e )

valorem vere th e o lo gicu m h abere non vid e tu r, et litem in ter d uas alias sen tentias
d irim ere n equ it.
4) A lia e duae sen tentiae cu m p ro p riis fo rm u lis (ante ve l post praevisa m erita)
p ro cu l d u b io asserere n o lu n t m erita esse aut n on esse causam moralem pra ed esti
nationis q u aten u s haec d icit actu m D e i praed estin an tis, cu m n ih il, extra D e u m ,
actum D ei in terio rem causare valeat. F o rm u la ig itu r u triu sq u e

sen ten tiae h u c

redit: P raeord in avit ne D e u s in m en te sua praestare glo riam aetern am alicu i


ante (logice) ve l post (logice) praevisa eius m erita?... .
5) M e m in isse iteru m iu v a b it illu d ante ve l post o rd in em esse a n o b is p o situ m
et in co m m o d u m n ostru m effectu m , q u am v is cum fundam ento in ipso D eo . A t ta
m en, u b in am praecise hu iu sm od i fu n d a m en tu m consistat et u tru m ad u n am p o tiu s
q u am ad aliam sen ten tiam d u cat, nos a p riori n escim u s. N il aliu d ig itu r rem an et
q uam ad naturam ip sam reru m a D e o vo litaru m nos co n v ertere, et vid e re u tru m
una vel alia ex illis d u a b u s sen ten tiis sepon i d eb eat, ve l p o tiu s

p ro u t n obis

vid e tu r u tru m duae illae sen tentiae n ih il aliud sin t q u am duplex respectus u n iu s
eiu sd em q u e rei, ita ut in u n am velu ti sen ten tiam co n ciliativ am coalescere valeant.

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . A N T E O M N E S

6)

51

Ia m vero , ita n obis v id e tu r om n in o. S i en im n osipsos in ordine causae fin alis

po n im us, vid e m u s q u o d vita aeterna, cu m sit finis u ltim u s h om in is, abso lu te


et p e r se, absq u e u llo ord in e ad aliu d , po test esse vo lita, ita u t si D e u s, p er h y p o th esim im p o ssib ilem , cu m alicu i dare v u lt glo ria m aetern am , n o n d u m m erita
praevid isset, sola v ita aeterna, praecisive sum pta, ex sese o b iectu m d ign u m et
ad aeq u atu m vo lu n ta tis d ivin ae co n stitu ere posset. Q u a p ro p ter, in ordine causae
fin a lis, p u tam u s ve ru m

asserere T h o m ista s

cu m

d icu n t praedestinationem ad

gloriam esse a n t e praevisa merita.


S i, e contra, nos pon im u s
et m eritum

in ordine causae materialis, vid e m u s gratiam viae

rationem m ed ii habere, q u od tam en m ed iu m , in p raesen ti ord ine

sup ern aturali, n ed u m est necessarium , sed etiam ex igit (p raed isp ositio ex ig itiv a )
form am vitae aeternae, ita u t de facto ab ipso praescin d ere non possim u s. N e cesse ig itu r est ut, pro ord ine causae m aterialis, D e u s antea talem d ispo sition em
p raevid eat, et postea v e lit form am . S ic, exem p li gratia, in ord in e causae fin alis
D e u s antea v u lt anim am h u m anam , postea vero, ope cau saru m secu n d aru m , o p e
ratur d ispositiones exigitivas foetus. A t, in o rd in e cau sae m aterialis, antea o p e
ratur et v u lt tales d ispositiones, postea vero in fu n d it anim am in foetu in q u o d i
sposition es praed ictae in ven iu n tu r.
Q u a e cu m ita sint, duae sen tentiae, B an eziana n em pe et M o lin istica , ad un am
sen tentiam , prou t p u tam u s, logice red u ci possu n t, et p raed estin ation i D eip a rae
ad glo riam aeternam applicari.

ap

. V -

UTRUM

PURAM

B. V IR G O

P R A E D E S T IN A T A

S IT

ANTE

OM NEM

CREATURAM

Sententiae theologorum. Q u id am , cu m Contenson 1 d o cu eru n t q u o d vo lu n ta s


D e i crean d i B. V irg in e m sit p o sterior n atura q u am vo lu n ta s crean di A d a m u m
et alios p rogen itores. A t T h e o lo g i, post S S . P atres, co m m u n ite r d ocen t, B. V ir
gin em in m en te D e i et in serie d ecreto ru m d ivin o ru m , secu n d u m n o stru m in telligen d i m od u m , q u am lib et pu ram

creatu ram praecessisse. D ico : in mente D ei,

q u ia reici om n in o d eb et, u tp o te E va n g elio contraria, sen ten tia

Theoctistis E r e

m itae 2 qui, sinistre exp on en s illu d E cclesia stici (24, 14): A b initio et ante sae
cu la creata sum , som n iavit B. V irg in e m etiam productione et tempore ante o m
nem pu ram creatu ram extitisse.

Prop.: B . Virgo I. ita ante omnem puram creaturam praedestinata est, II . ut


vere dici possit universa propter ipsam Deum condidisse.

1 Theologia m entis et cord is, lib . X , d iss. 6, c. 2, s p e c u i.


2 C f r B a r o n i u m , A n n .j ad a. 824.

2.

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V. A N T E O M N E S

52

Prob. I. pars: I. A u c t o r i t a t e :

I.

S.

S c r ip tu r a e :

E go

ex

ore A ltis

sim i p rod ivi primogenita ante om n em c r e a tu r a m (E ccli. 24, 5). H a ec verb a,


licet de d ivin ae et increatae S ap ien tiae

aeterna gen eration e a P atre ante creata

tem p ora prim o et p e r se d ica n tu r, tam en etiam B . V irg in i, p ro u t fa cit E cc le sia >
ob analogiam , acco m m o d a ri possu n t. S altem , ergo, n obis revelan t m en tem E c c le
siae de p raed estin ation e B. V irg in is ante om n em pu ram creatu ram . E st autem
B. V irg o primogenita ante omnem creaturam eo q u ia u t scrib it S . A n to n in u s 1
n o b ilio r est et p e rfe ctio r gratia et glo ria om n i p u ra c r e a tu r a .
I L S S . P a t r u m , praesertim E cclesia e G raeca e, q u i B. V irg in e m solam elec
tam saepius a p p ellan t. Q u o d sib i non v u lt

a n im ad vertit C a rd .

L e p ic ie n

o. c., p. 27 alios S an ctos non fu isse electos; sed h oc S crip tu ra e m ore d icitu r,
quae rem ta m q u a m un i p ersonae propriam ex h ib et, q u am illa em in en ter possid et,
u n d e earum m en s est B eatae V irg in is election em ita c u m election e V e rb i stricto
fo e d ere co n iu n gi, ut om n iu m p rim a sit d ilecta, electa et praedestinata .

II.

Ratione:

a) Illa creatu ra rationalis, in ter praed estin atos est p rim a, et

o rd in e et grad u , q u ae ad C h ristu m (causa efficien s, exem p laris et finalis p ra ed e


stin ation is n ostrae et id eo cap u t praed estin atoru m ) p rop iu s acced it. A tq u i, B.
V irg o (u tp ote M a te r C h risti) in ter om n es praedestin atos, ad C h ristu m

prop iu s

acced it. E rg o ...


b) D e u s, eo ord in e creatu ras praed estin at (seu eligit et d iligit) quo se in v i
c e m ex ced u n t in b on itate et in m an ifestation e glo riae d ivin ae (ob q u am crean tur,
p ro u t patet ex P ro v . X V I ) . A tq u i B . V irg o , u tp o te M a te r D e i, b on itate et m an i
festatio n e gloriae d ivin ae om n em pu ram creatu ram exced it. E rg o ...
c) B. V irg o n on solu m eodem actu sed etiam eodem decreto In carn ation is,
sim ul cu m C h risto , a D e o praed estin ata est, u t iam d em on stravim u s in prim o
a rticu lo. O m n es alii vero , licet

eodem actu, alio tam en d ecreto, post d ecretu m

In carn a tio n is, a D e o eligu n tu r, et ideo p o st B . V irg in e m , q u ae p roin d e ante om nes


alios, ta m q u a m F ilia D e i p rim o g en ita , praed estin ata est.
C a p u t ergo p ra ed estin a to ru m est hom o C h ristu s Iesu s prim og en itu s in m u l
tis fra trib u s ; p o st C h ristu m ve ro B . V irg o poni d eb et, q u ia a F ilio n eq u it seiu n g i M a ter.

Prob. II. pars:

I. A u c t o r i t a t e

SS.

P a tru m

et

S c r ip to r u m :

A u ctor

Serm onum in A n tip h . S a lv e Regina-. E t u t b re v ite r co n clu d am , de hac, et ob


h a n c, n e m p e M a ria m , om n is S crip tu ra fa cta est, propter hanc to tu s m u n d u s
fa ctu s e s t ( P L
(t.

1, serm .

184, 1069). Id e m p lu s m in u sve d ocet S . Bernardinus Senensis

65, art. 1, c. 2).

1 P . I V , rit. 1 5, ca p .

14, 3, O pusc. de B . V . M a tia , p . 518 , M a t r it i, 1648.

P R A E D E S T IN A T IO I!. M . V. A N T E O M N E S

C e sen tim en t

an im ad vertit N ico la s

53

n est pas n ou veau ni .hasarde. II

est antiq ue com m e le m on d e. C etait une op in ion trad itio n n elle des ancien s H e b reu x, n ous dit u n savant q u i s est atta ch e a 1 etu d e des in stitu tio n s ju d a iq u e s ,
q u e le M e ssie et la V ie rg e de laq u elle il d evait n aitre, on t e te 1u n iq u e cause finale
de

1u n iv e r s .1

Iis a p p u y a ien t ce sen tim en t su r u n passage de J e re m ie (33, 20)

q u ils rend aien t ainsi: N is i pactum meum esset, diem ac noctem, leges terrae ac caeli
non posuissem. S i ce n eu t ete en v u e de

1u n io n

perso n n elle q u e je prop osais de

co n tra cter avec m on ou vrage, je ne 1eusse pas tir e d u n eant, je n eusse pas fait
la n u it et le jo u r, et p o se les lois du ciel et de la terre (o. c., p. 67).
E t Rabbi O nkelos (q u i com p o su it ch ald a eu m T a rg u m , seu p a rap h rasim in
P en tateu ch u m ) scripsit: A m o re

intem eratae V irg in is creav it D e u s co elu m et

terram . N o n solu m am ore V irg in is c o n d itu s est m u n d u s, sed etiam su sten tatu r
(A p u d Cornei, a Lapide, in P ro v ., 8, 22). 2

1 G a l a t i n u s , D e A r c a n is, lib . V I I , c a p . 2.
2 P u lc h r e P . S e g n e r i: D i q u e l v a lo r o sissim o g io v a n e C o r io la n o s c r iv e P lu ta r c o c h e r ip o r ta n d o n u o v i o n o r i o g n i d i p e r le su e p r o d e z z e , n u o v i tr o fe i, n u o v i t it o li, d i n e ssu n a co sa p e r o
g iu b ila v a ta n to , q u a n to d e l g iu b ilo c h e sa p e va q u in d i r is u lta r n e a V o lu n n ia , su a cara m a d re .
C h e p e ro la d d o v e g li a ltr i p e r fin e d e l lo r o in v itt o o p e ra re si p r o p o n e v a n o u n iv e r s a lm e n te la
g lo r ia d i u n b e ir a llo r o , c h e lo r o c in g e s s e m a e s to s a m e n te la fr o n t e , o d u n a p p la u s o c h e lo r o
fa ce sse il p o p o lo , o d u n a sta tu a ch e lo r o d e c re ta s s e il S e n a to ; e g li a v a n z a v a s i u n p a sso p iu
o ltr e , e q u esta g lo r ia m e d e sim a in d ir iz z a v a , c o m e n o b il fig liu o lo , ad u n a ltro fin e a ssai p iu
s u b lim e d e l lo r o , c h era il d ile tto m a te rn o , il g a u d io m a te rn o , la c o n te n te z z a

m a te rn a . C a e -

teris quidem fin is v irtu tis erat g lo r ia , hu ic autem gloriae fin is m aterna existebat la e titia ( P lu t .
in C o r io la n .). O ra io n o n so se il m e d e s im o d ir si p o ssa d i C r is t o a n c o r a . Io so, ch e la su a g lo
ria , c o m e d iv in a , n o n p o te a C r is to o rd in a r e a d o g g e tto m e n d e g n o ; p e r c io c c h e q u e s ta sa re b b e
stata u n a o rd in a z io n e p ie n issim a d i d is o rd in e . M a q u a n to al re sto , fig u r a te v i p u re , ch e se q u e
sta g lo r ia m ed e sim a g li era ca ra, g li era so m ra a m e n te cara p e r q a e lla fe lic ita la q u a le q u in d i
to rn a r v e d e a n e alia m a d re . P e r le i g o d e v a d i a v e r d e b e lla to la rira n n ia d e l p e c c a to , p e r c h ella
n o n n e d o v e sse p r o v a r g lin s u lti. P e r le i g o d e v a d a v e r r in tu z z a to lo s tim o lo d e lla m o rte , p e rc h ella n o n n e d o v e s s e se n tir le p e n e . P e r le i g o d e v a d i a v e rsi tr io n fa n te a c q u is ta to i! re g n o d e i
c ie li, p e rc h e e lla e s e rc ita r v i d o v e sse il m a g g io r c o m a n d o . F a v o r is c o n o al s o m m o u n si p io
p e n sie ro q u e lle p a ro le d e i P r o v e r b i a lT o tta v o : Q u a n d o a p p e n d e b a t fu n d a m e n ta te rra e , c u m
eo e ra m cu n c ta c o m p o n e n s , e t d e le c ta b a r p e r s in g u lo s d ie s, lu d e n s c o ra m e o o m n i te m p o r e
(P ro v . 8, 19): p a ro le , sic c o m e e n o to , d a tu tti u n ita m e n te g l in te r p r e ti (S a la z a r, in P r o v . v. 8)
a ttr ib u ite a n c h e in p r o p rio se n so a lia V e r g in e , p e r d im o s tr a re c h e , fin da q u a n d o I d d io p rese
a cre a re il m o n d o , n o n c h e a r e d im e rlo , s e m p re L e i e b b e alia su3 m e n te p r e s e n te , in L e i si a ttu 6 ,

in le i si affisse, s ic c o m e in q u e lla p e r c u i rig u a rd o s in g o la r m e n te il c re a v a . O ra il p iu m ira b ile


e c h e i se tta n ta co si fa n p a ria re a lia V e r g in e in q u e s to lu o g o : E go eram cu i adgaudebat ipse. Io
era c o n c u i D io si ra lle g ra v a , d i q u a n to e g li a n d a v a d i m a n o in m a n o o p e r a n d o c o n ta n ta festa
e c o n ta n ta fa c ilita , c o m e se il fa c e sse p e r g io c o : Ludens per orbem terra ru m . E d o h ! C h e n o b ile
se n tim e n to u d ito r i. F a b b r ic a v a e g li il so le,e adgaudebat, p e rc h e p e n sa v a ch e q u e s to u n d i d o v e v a
fo r m a re il real m a n to d e lla V e r g in e , c o i su o fin iss im o o ro . F a b b r ic a v a e g li la lu n a et adgaude
bat , p e rc h e p e n sa v a c h e q u e s ta u n d i d o v e v a p r o v v e d e r e d i r e g ie s u o la la V e r g in e c o i su o t e r
sissim o a rg e n to . F a b b r ic a v a e g li le s te lle et adgaudebat p e rc h e p e n sa v a c h e d e sse u n d i d o v e v a

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . A N T E O M N E S

54
II.

Ratione:

M in u s n ob ile ad id q u od est m agis n ob ile sem p er referri

d eb et. A tq u i u n iversa i. e. to tu s m u n d u s est q u id m in u s n ob ile B eatissim a V i r


gin e. E rg o to tu s m u n d u s ad B . V irg in e m referri debet.
A d M a i. Ita, e. g. m ineralia, q u ae in fim u m lo cu m tenen t, su n t p ro p ter ve ge talia; ve g e ta lia p ro p ter anim alia; anim alia p ro p ter hom in em : om nia ergo, sunt
p ro p ter h om in em ; et hom o p ro p ter C h ristu m et M a ria m ei in d isso lu b iliter con iu n ctam ac post Ip su m ven ien tem . P ariter, ord o naturae, u tp o te m in u s nobilis,
est p ro p ter o rd in em gratiae, ordo gratiae p ro p ter ord in em gloriae. E in realta
a n im a d v ertit C am p an a in o. c., p. 261 dop o G e su C risto non c e cosa che
attiri le p red ilezio n i d ivin e qu an to A laria; non c e cosa cosi p erfetta q uan to e perfetta M a ria . T u t t e le cose portan o 1im p ron ta del d ivin o am ore e della d ivin a liberalita; m a q u esto am ore esp lica le sue m erav iglie fu ori d ella d ivin a essenza con
q u e s tordine: p rim a colm a di p e rfe zio n i

1um anita

1um anita

di G esu ; poscia, in vista del-

di G e s u , colm a di grazie M aria; poscia, a causa di G e s u e di M aria,

1am or d ivin o si esten de a colm ar di don i le altre creatu re ragionevoli; e per am ore
dei p red estin ati sono d eb itam en te ord inate le altre cose spettan ti a llord in e di
n atura. D a ta questa su b ord in azio n e n elle effu sioni della d ivin a liberalita, giu stam en te possiam o dire, che tu tte le cose ap parten gon o agli eletti, omnia propter
electos; gli eletti apparten gon o a M a ria , M a ria appartien e a G e s u , G e s u appartien e a D io .1
H a ec aetern a D e i praeord in atio, B. V irg in e m in vertice glo riae con stitu it.
Perpulchre A. N icolas: Q u on im agine un but plus digne de la grandeur et de
la bonte de D ieu , plus determ inant de la creation, que de sunir personnellement a
son ouvrage, que de le deifier et de 1elever a sa felicite infinie; et, si on ne le peut,
q u on reconnaisse, par la raison autant que par la foi, que Jesus et M arie, en qui et

es se re in c o r o n a ta q u a ! im p e r a d r ic e s o v ra n a d e lT u n iv e rs o . C o s i p a rim e n te q u a lo r o rn a v a d i
ta n te p ia n te la te rra , d i c e d r i, d i c ip r e s s i, d i u liv i, d i p a lm e , d i p la ta n i, adgaudebat c o n a m o ro s is s im o g iu b ilo , adgaudebat p e rc h e p e n sa v a c h e q u e s te u n d i s e r v ir d o v e v a n o d i s im b o li a d in o t a r e ta n te r ir t u in e s p lic a b ili d i M a r ia , la in te g r ita d e l su o c o rp o , la s u b lim ita d e l su o sp irito ,
la b e n ig n ita d e l su o c u o re , la g lo r ia d e i su o i trio n fi, la s ic u re z z a d e lla sua p r o te z io n e . A d g a u
debat q u a lo r e g li fe c o n d a v a il lo r o se n o a lie a e q u e , p e rc h e si fe c o n d a d o v e v a e sse re q u e lla
ch e e m a r d i g r a z ie , adgaudebat q u a lo r e g li a rric c h iv a le lo r o v is c e re ai m o n ti, p e rc h e si ricca
d o v e a al m o n d o e sse re q u e lla c h e e m in ie r a d i p e rfe z io n e , ed in u n a p a ro la , se tu tto ci6 ch e
e g li fa b b r ic a v a r e c a v a g li g ra n d ile t t o , q u e s to era s p e c ia lm e n te p e r c io ch e d i p o i d o v e a n e risu lta r d o n o re a lia m a d r e . C h e im p a r e g g ia b ile a m o re fu d u n q u e q u e s to , ch e a p p re z z a m e n to ,
ch e a g g r a d im e n to , c h e stim a , a v e r D io fa tto q u e s to si g ra n d e u n iv e rs o , p iu p e r la V e r g in e sola,
c h e p e r t u tte a ssie m e le a ltre p u re c re a tu r e , si s p le n d id e , si s u b lim i, ch e so n o in e sso . E p u re
e c o s i. P r o p te r h a n c, propter h a n c, so n o p a ro le assai c h ia r e d i S . B e rn a r d o , propter hanc totus
mundus fa c tu s est (Q u a re s im a le , p red . 40: P e r la ^ fe s ta d ella S S . N u n z ia ta ).
1 O p p o r tu n e a n im a d v e r tit d e S e g u r : S i, a b b ia m o la v e n tu ra d i sa p e rlo : tutto su lla terra
a p p a rtie n e a G e s u ed a M a r ia e n o i n o n a b b ia m o il d ir itto d i d isp o r re d i n u lla , se n za il lo ro
p e rm e sso . p e rc io

che d o b b ia m o p e n sa r sp e ss issim o a lo r o , c o n s e c ra r lo ro le n o stre a z io n i

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . C A U S A P R A E D E S T IN A T IO N IS A L IO R U M

55

par qui cette m erveilleuse union s'opere, sont la raison de la creation, en sont les prem iers-nes dans 1intention divine, com m e la fin glorieuse a laquelle tout le reste devait
venir se subordonner et se rapporter.
C om m e un peintre, ayant a faire un m agnifique tableau, en con^oit d abord les
principaux personnages; puis dispose tout le reste de son ceuvre, les lumieres et les ombres, les pians et les arriere pians, les fonds et les perspectives, les figures im m ediates
ou recuplees, les paysages, les ciels, les mers, et ju squ aux details les plus oublies et
les plus perdus, dans 1unique vue de faire valoir, d orner et d'accom pagner ses heros:
ainsi D ieu a co n fu , voulu, fait tout ce qui existe en vue de Jesus et de M arie, par
un seul acte de sa complaisance, qui exclut en lui la succession et le travail, mais non
1rrdre, et cette sagesse qui atteint son hut avec puissance et qui dispose tout avec douceur
(o. c., p. 68),

Cap.

VI -

UTRUM

P R A E D E S T IN A T IO

D E S T IN A T IO N IS

B. M . V . S I T

CAU SA

PRAE

A L IO R U M 1

Prop.: Praedestinatio B . M . V . dici potest I. esse aliquo modo causam (seu ra


tionem) secundam exemplarem et efficientem praedestinationis aliorum electorum,
nedum vage sumptorum, sed etiam. II . quantum ad electionem comparativam unius
prae alio.
Sensus propositionis, i) D icim u s, ante om nia, p raed estin ation em B. M . V .,
esse cau sam secundam p raed estin ation is nostrae, eo q u ia causa prim a et principa
lis est p raed estin atio C h risti.
2)

Cum

ve ro d icim u s praed estin ation em B . M . V . esse causam secun dam

p raed estin ation is nostrae, n olu m u s in tellig ere ipsam

esse causam

divini actus

praedestinativi electo ru m ad gloriam , eo q u ia to tu m ens d ivin u m est a se et cau-

e v iv e r p e r lo r o . Q u a n to p iu c io fa r e m o , e ta n to p iu sa re m o n e llo rd in e e n e lla v erita . N o n e


m a i tro p p o v iv e r so tto 1a sso lu ta d ip e n d e n z a d i G esu e d i M a r ia .
P ie n o d i q u e s ti s a n ti p e n s ie ri, il V e n e r a b ile A b a te d i B r e n to n v illie r s , p r im o su cce sso re
d i M . O liv e r a l S e m in a r io d i S . S u lp iz io , d e p o n e v a t u tto il su o d a n a ro a i p ie d i d i u n a sta tu a
d e lla M a d o n n a (ch e si c o n s e r v a t u t t o ra al S e m in a r io d Issy ); e g li n o n si p e rm e tte v a m ai un a
sp e sa , p e r m in im a ch e fo sse , se n z a p r im a d im a n d a re , in g in o c c h io , il p e rm e sso a lia S S . V e r
g in e ed al B a m b in G e s u , r ite n e n d o s i n o n

c o m e p r o p r ie ta r io

d e lla su a

r ic c h e z z a , m a co m e

T a m m in is tr a to r e ed il p o v e r o p ic c o lo s e rv o d e l so lo P a d r o n e G esu C risto e d e lla so la P a d ro n a


d o g n i co sa .
Io p r e g o il b u o n le tto re d i p e n e tra r s i

bene

d e lla

fo n d a m e n ta le v e r ita e sp o sta in q u e s ti

d u e p r im i c a p it o li (c io e , c h e il m o n d o n o n e siste c h e p e r G e s u e p e r M a r ia ) . T r o p p o p o c o si
p e n sa a q u e s te c o se ta n to e le v a te , e p e r q u a n to esse sia n o a sso lu ta m e n te v e r e c m o lto s e m p lic i,
se m b r a n o a p r im a v ista stra n e . M a r ifle t te n d o c i b e n e , in n a n z i a D io , e fa c e n d o le b e n p e n e tra re
n e l n o s tro s p ir ito e n e l n o s tro c u o r e , n o i v i a ttin g e r e m o d e lle g ra n d i g io ie e d e i g ra n d issim i
lu m i (o . c ., p p .

1 3 -1 4 ).

1 C f r B u r o n C l . , O . E . S . A ., C a u sa lid a d de M a r ia en nuestra pred estin a tion , segun el P .


B a rtolo m e de los R io s, in E stu d ios M a ria n o s, I (19 4 2 ) 2 S 5-22 4 .

P R A E D E S T IN A T IO B . M . V . C A U S A P R A E D E S T IN A T IO N IS A L IO R U M

sam non habet; attam en, h o c non obstante, d atu r libera terminatio, ex parte D e i,
ad o b iectu m vo litu m , et etiam aliq u a ratio sic term in an d i. H o c sensu ergo, p r a e
d estin atio B. M . V . (sicu t et p raed estin atio C h risti) d icitu r causa id est ratio p r a e
d estin ation is aliorum .
3)

H isce d eterm in atis,

d u o in p ro p o sitio n e q u ae ru n tu r: a) u tru m

p ra ed e

stin atio B . M . V . sit in D e o causa secu n d a seu ratio praed estin an d i electo s sal
tem va g e et indeterminate, i. e. p raescin d en d o ab illis in in d iv id u o et d eterm in ate
sum ptis; b) u tru m causalitas p raed estin ation is eiu s sese exten d at etiam q u an tu m
ad election em comparativam u n iu s prae alio, praecisi ve tam en

su m p ta ab a lio

d erelicto.
Prob. I. pars: I. A u c t o r i t a t e :

I.

S.

S c r ip tu r a e :

B. V irg in i

a cco m m o

d atu r illu d E c c li., 24, 5: E go e x ore altissim i p ro d ivi, primogenita ante om n em


creatu ram . Ia m vero , B. V irg o talis (i. e. p rim og en ita) est n on solu m d ign ita te
ve l m agn itu d in e gloriae, sed

etiam

causalitate, saltem vage

et

in d eterm in ate,

eo q u ia p rim u m in a liq u o g en ere est q u o d am m o d o causa caeto ru m q u i su n t in


illo genere. S i ergo B . V irg o d icitu r prim a inter om n es filios D e i ad o p tiv o s et
electos, erit etiam q u o d am m o d o causa electo ru m . O m n ia en im , p ro p ter C h r i
stu m

et M a ria m ,

II.

p ro u t in

P a tru m :

articu lo

p ra eced en ti v id im u s, creata fu eru n t.

a) S . Irenaeus v o ca t M a ria m C au sam salu tis sibi et u n iv erso

gen eri h um an o (A d v . haer.,

1.

III,

c. 33, n. 4, P G 7, 959); b) S . Ioannes D am a

scenus illam vo ca t C au sam b o n o ru m om n iu m (O rat. 1 D e D orm itione B . M .


PG

96, 705 s.); c) Georgius Nicom ediensis B. V . ap p ellat praesen tis p ariter ac

fu tu ra e laetitiae con ciliatricem (O r. 3 de Concept. D eip., P G 100, 1397); d) S . A l


bertus M . C au sam

b ea titu d in is b e a to r u m (in P o stilla su p . cap. I L u c .) , et

etiam causam o m n ib u s salvan d i (su p er M issus est, cap. 39), et ta n d em M a


trem an gelorum in esse glo riae (ibid ., c. 182). C fr . I. M a r r a c c i in P olyanthea
M ariana).

II.

Ratione:

vera M a te r

C h risti, est causa saltem mediata om n is b on i

q u o d est per C h ristu m , et ideo etiam p raed estin ation is electo ru m . A tq u i B. V .


est v e ra M a te r C h risti. E rg o ... Iu re ergo cu m A

usberto

titu d o electo ru m cu m C h risto in u te ro V irg in is


V

ie g a s ,

dicere possum us: M u l

praed estin ata d escen d it (ap.

in Comm. 3 A p o c., tom . 2, sect. 5 ).

Prob. II. pars: I. A u c t o r i t a t e :


manus Cofist. B . V irg in e m

P a tru m

et

S c r ip to r u m :

a) S . G er

sic alloq u itu r: N u llu s en im , nisi p er T e , o S a n c tis

sim a, salu tem co n seq u itu r (Serm . de Zona B . V ., P G 98, 380). b) S . Anselm us
Cant.: S icu t im p o ssib ile est, q u od illi, a q u ib u s V irg o M a ria ocu los m iseri
cord iae suae avertit, salvi fiant, ita n ecessariu m est q u o d hi, ad q u os

co n v ertit

P R A E D E S T I N A T IO B . M . V . C A U S A P R A E D E S T I N A T IO N I S A L I O R U M

57

ocu los suos p ro eis ad vocan s, ju stificen tu r et g lo rific e n tu r . (O rat. 52, P L 158,
956). c) A u ctor P salterii M ariani: Q u e m tu vis, o V irg o , salvu s erit, et a q u o
avertis faciem , ib it in in teritu m . E o d e m to n o

1.

a n im a d v ertit S e d l m a y r in

c., p. 803 lo q u u n tu r alii P atres, et h o c m od o aperte in d ican t election em

com p arativam u n iu s prae alio p raecisive su m p to, q u ia illi su n t electi, q uos M a ria
V irg o

resp icit m iserico rd iae o cu lis p e r a p p licatio n e m

su o ru m

m erito ru m ,

et

in tercession em , et illi su n t relicti a q u ib u s ocu los m iserico rd ia e a v ertit eos re lin


q u en d o et ex suis cau sis in D e o visis n on cu ran d o , in tellig en d o n em p e eos, q u i
ip sam

in ord in e execu tio n is seq u u n tu r; q u i ve ro a n teced u n t et rep rob an tu r,

id eo su n t rep rob i, q u ia m eren tu r, et D e u s ex suis causis n on u titu r m eritis C h risti


et suae M a tris ad eos salvan d os . C o n firm a tu r praesen s thesis iis o m n ib u s quae
d icen tu r in thesi de B. V irg in e d istrib u trice om n iu m g ra tiaru m .
Iu re ergo B. V irg o v o ca tu r Prim iceria praedestinatorum , n on so lu m

q u ia p r i

ma in cera (ut fiebat an tiq u itu s) seu in lib ro vitae in q u o electo ru m n om in a ab


aeterno in v en iu n tu r, scrip ta est, sed etiam q u ia ipsa V irg o Ceram ipsam q u o d a m
m od o su b m in istra vit in qua reliq u i om nes p raed estin ati co n scrib eren tu r, n im i
rum , merita sua. Im o , C ard . Hugo a S . Caro, B. V irg in e m sim p liciter vo ca t li
brum vitae. In ipsa, en im , et p er ipsam , ta m q u a m in forma (seu in causa exem p lari)
D e u s electo s suos p raeform avit, sicu t in ipsa et per ipsam , ta m q u a m in Form a,
om n iu m p raed estin atoru m cap u t i. e. C h ristu m , fo rm av it. !
II.

Ratione.

B. V irg o est causa secu n d aria u b icu m q u e C h ristu s est causa

prim aria. A tq u i C h ristu s est causa prim aria ex em p laris et efficien s p ra ed estin a
tion is om n iu m electo ru m . E rg o B . V . est causa secundaria exem p laris et efficien s
praed estin ation is om n iu m electo ru m .
M aioris ratio est in tim u s et in d isso lu b ilis n exu s inter C h ristu m et A la ria m
in ipso consilio d ivin o seu in ipso d ecreto p raed estin ation is eoru m d em . E t ideo
talis in ter u tru m q u e sim ilitu d o in terced it, u t u n u s sp ecu lu m alteriu s appellari
p o ss't.
A d M in . Q u o d

C h ristu s sit causa p rin cip a lis exemplaris p raed estin ation is

o m n iu m electo ru m , p atet ex ve rb is S. P auli: P raed estin avit conformes fieri im a


gin is F ilii sui (R o m ., 8, 29). Q u o d sit etiam causa efficiens, ex h oc p a te t q u o d
q u id q u id d u cit ad salu tem ex C h risto p ro v e n it et C h ristu s, iu x ta co m m u n em
T h e o lo g o r u m sen tentiam (e. g.

S alm aticen ses, G o d o y , V a sq u ez, L essiu s, C o r

n eliu s a L a p id e etc.), meruit p raed estin ation em n ostram etiam in q u an tu m est


com p arativa un ius prae alio. Ia m vero , B. V irg o m eru it de con gru o q u id q u id
C h ristu s m eru it de con d ign o,

et C u m C h risto co m m u n em

in

salute m undi

effectu m o b tin u it ( A r n o ld u s C a r x o t e x s i s , D e L aud. B . M . V ., P L 189, 1727).

1 S. L . G r ig n io n

de M o n tfo r t

c irc a h o c q u a e d a m s c r ip s it th e o lo g ia s im u l e t p ie ta te

r e fe rta in o p . L a vraie devotior, d la S a in te V ierge, n n . 2 9 -3 5.

N O M E N M A R IA E

V II -

Cap.

UTRUM

M A R IA E N O M E N A B A E T E R N O , A B IP S O

P R A E F IN IT U M

DEO,

S IT .

P rop .: M a n a e nomen ab aeterno, ab ipso D eo, praefinitum fu it, tamquam expressivum dignitatis ad quam praedestinata fu it.

Prob.: I. A u c t o r i t a t e :
Io rd an u s,

E cclesiae: a) Idiota, seu R a y m u n d u s

S c r ip to r u m

in lib ro D e contemplatione

Virginis,

cap.

5,

scribit:

D e d it

tibi,

V irg o M a ria , tota T r in ita s n om en , u t in n om in e tuo om n e gen u flectatu r, c o e


lestium , terrestriu m
coi.

et

in fe r n o r u m (A p u d

889); b) S . P etrus Canisius: M a ria e

Sum m a Aurea,

B o u rasse,

n o m e n ... n ec

t.

4,

ab h om in e, sed ab

A n g e lo , u t M a tri D o m in i im p on eretu r, sanctis eiu s p a ren tib u s, d em an d atu m f u i t


(D e M a ria , Virgine In co m p a ra bili..., T a u rin i, 1934, p.

1); c) S . Laurentius a

Brundusio: N e q u e ex istim a n d u m est glo riosu m h oc M a ria e n om en non a b u n


dare m ysteriis, aut illi n on esse d ivin itu s im p ositu m , sicu t C h risto et Ioan ni
B ap tistae ... (M ariale, P atavii, 1928, p. 177).

II.

Ratione:

B. V irg o ,

u t iam d em on stravim u s

praed estin ata est a

D e o ab aeterno, ante om n em creaturam ; ergo d eb u it h abere n om en ab aeterno,


ante om n em creaturam , eo quia n om ina sunt signa in tellectu u m , et in tellectu s
su n t signa reru m , ut ait A r i s t o t e l e s (L . Perih., c. 1). Q u a p ro p ter B. M a ria e V .
acco m m o d a ri p ossun t ve rb a Isaiae: D o m in u s ab u tero vo ca v it me; de venrre
m a tris m eae record atu s est n om in is m e i (49, 1).
C u m ergo M a ria e n om en iam ab aeterno p ra elin itu m sit, D eip a rae a p a ren
tib u s eius (15 dies post n ativitatem , iu xta m orem h eb raeoru m ) interno Spiritus
S a n cti instinctu m otis, im p o situ m fu it, q u in n ecessariu m sit recu rrere ad specia
lem revelationem ipsis p er angelos exterius factam , m axim e cu m

S crip tu ra de

hac re sileat om n ino. Ita C ard . L e p ic ie r , o. c., p. 28.

De

significatione

nominis

Mar i ae

Ratio inquisitionis. N o m in a , praesertim a D e o praefinita et im posita, sunt


a liq u a re ru m q u ib u s im p o n u n tu r, b revissim a descriptio, et reru m q u id d ita tem
ve l p rop rietatem aliq u am ex p rim u n t. S ic, ut a n im ad vertit S . A m b r o s i u s (Expos.
sec. L u c.,

1.

II , n. 3 1, t. 3, coi. 46): la c o b . Israel d icitu r, q u ia D e u m vid it; sic

D o m in u s n oster Iesus n om in atu s est antequ am natus, cu i non angelus, sed P ater
n o m e n im p o s u it . Iu re ergo S. G r e g o r i u s N y s s e n u s ait non solu m in crea
turis D e i m agn ificen tiam apparere, sed etiam in nominibus D e i sapien tiam d em o n
strari, q ui p ro p rie et ad n atu ram a ccom m od ate sin gu lis reb u s ... appellation es
a p ta vit ( L . x i i , contra Eunomium, P G 45, 1046). Iam vero haec D e i m a gn ifi
cen tia et sapien tia praesertim in n om in e M a ria e (post n om en Iesu s) apparere

N O M E N M A R IA E

59

d eb u it. E t h aec est ratio cu r q u am p lu rim i, sa ecu lo ru m d ecu rsu , in sign ification em
in effab ilis h u iu s n om in is in ven ien d a m

sed u lo in cu b u eru n t. 1

Momentnm huius inquisitionis. Q u a m v is tota haec qu aestio in exp lican d a


v o c e versetu r, tam en m in im e otiosa d icen d a est, sed p o tiu s m agn i m om en ti ra
tion e p raesertim personae p er talem v o ce m significatae, excelsae V irg in is n em pe,
q u ae d ign itate u n iv ersa tran scen dit. H in c fa ctu m est u t q u am p lu rim i S crip to res,
san ctitate et d octrin a p raestantissim i, h u iu s n om in is sign ification i perscru tan d ae,
saecu loru m d ecu rsu , p lu rim am n avaverin t operam . C aeteru m , ip sim e t inspirati
au ctores, hau d raro n om in u m

sign ification em

p erso n aru m

illa ru m de

q u ib u s

gesta n arran tu r exp on ere cu ran t, et id eo eo ru m ex em p la nos seq u im u r.

Variae formae neminis Mariae. Q u ia variae in terp retation es in form a h u iu s


n om in is p le ru m q u e n itu n tu r et niti d eb en t, praestat varias eiu sd em form as sta
tim exp on ere. H ae autem form ae sunt: in V . T.: i) in textu h eb raico = M irja m ;
2) in textu graeco = M ariam ; 3) in textu V u lg a ta e = M aria; in X . T
graeco =

M a ria m , M aria; 2) in textu V u lg a ta e =

1) in textu

M aria.

F o rm a fundam entalis, ex q u a aliae d eriva n tu r, est form a h cb ra ica M


In V ete ri T e s t . una ta n tu m

ir j a m

.2

m u lier n om en h a b u it M a ria , vid e lic et soror

M o y sis, prophetissa (E x. 15, 20) quae a Iu d aeis m agn am ven eration em ob tin u it;
e t forsan ob h an c ven eration em fa ctu m

est u t n u lla alia m u lier tali n om ine

vo ca retu r, q u em ad m o d u m in ter christian os, p rim is E cclesia e saecu lis, ob v e n e


ratio n em

erga D eip a ra m , nulla mulier M a ria e n om en h ab u it. ( C fr Z o r e l l , in

Verbum D om ini, 1927, p. 257). N e q u e o b ici p o test q u o d in libro I. P aralip o m enon (4, 17) legitur: g e n u itq u e M a r ia m ... ; tale n om en, en im , m en d a v id e tu r
te x tu s m assoretici, et n om en viri loco m u lieris vid e tu r esse p o n en d u m , vid elicet
to v M apw v

(iu xta S ep tu agin ta) vel

to v M m w o

(iu x ta S w ete). P ostea, tam en, rig o r h u iu s

(iu xta de L a G a rd e), ve l t o f

d iscip lin ae

M eam

relate ad n om en M a ria e

relaxatu s est, ita ut tem pore C h risti iam p lu res m u lieres A lariae n om in e d e c o
ratae appareant.

Varietas interpretationum, earumque causae. A secu lo 1, id est, a tem p ore P h i


lon is (c. 50 p. C .) p h ilosop h i iudaei, q u i p rim u s de sign ification e h u iu s nom inis
tractasse vid e tu r, u sq u e ad n ostru m saec. x x , circiter septuaginta su n t in terp re1

C f r p r a e s e r tim : 1) B a r d e n h e w e r , D er N a m e M a r ia ( B ib lisch e S tu d ie n , t. 1 , p p . 1 - 1 6 1 ,

F r e ib u r g , 1895) e x q u o a u c to r e s c o m m u n ite r h a u riu n t; 2) M i n o c c h i , II nome d i M a r ia , F ir e n z c ,


18 9 7 ; 3) J a n s s e n s , D e Verbo I n c ., p . I I , M a riotog ia , D e M a ria e nomine, p. 209; 4) B e c k e r m a n x ,
O . S . A . , Verbum D e m in i, v o l. I ( 1 9 2 1 ), p. 130; 5) L f . s e t r e , in D ictio n n . de la B ib le, M a rie,
v o l. I V , c o li. 774-7(1; R a y m u n d u s J o r d a n u s , in o p . C ontem plationes ... p a rs I V , in Sum : 1.7
aurea, t. 4, c o li. 8 92-8 96 ; T r o m b e l l i I. C ., in o p . D e cu ltu publico ab E cclesia B . M a r ia e e x h i
bito , d is s e rt. 2 1, M a r ia e nomen, cuttusque illi adhibitu s, in
G r im m e

Sum m a A u rea ,

H ., D e r N a m e M ir ja m , in B ib i. Z e its c h r ift, 7 (19 0 9 ), 2 4 5 -2 6 1.

- C f r J a n s s e n s , 1. c ., p p . 2 10 -2 12 .

t. 4, c o li. 4 2 5 -4 53

fi o

N O M E N M A R IA E

rationes a v a riis a u cto rib u s excogitatae et prop ositae. H u iu s varietatis ratio duplex
assign ari potest: a) in certitu d o circa d erivation em hu iu s nom inis: q u id am enim
illu d d erivari v o lu n t ex

lin g u a A

m aiori n um ero, ex lin g u a H

e g y p t ia c a ,

e b r a ic a ;

alii ex lin g u a S y r i a c a , et alii, in

b) pia au ctoru m so llicitu d o in v en ien d i in

ipso p ra ecip u a B . V irg in is p riv ileg ia significata. E t ideo M a ria e n om en occasio


fu it q u am plu rim a et praeclara de B . V irg in e scrib en d i et p raed ican d i. 1

Ordo tractationis. V id e n d u m est I. qu aenam fu erin t, saecu loru m d ecu rsu ,


praecip u ae in terpretation es n om in is M ariae; I L Q u id de illis sen tien d u m sit.
I.

Praecipuae interpretationes saeculorum decursu.

P ersp icu ita tis

gratia,

trip lex aetas d istin gu i potest: I. a saec. i u sq u e ad saec. v, seu a P h ilo n e u sq u e ad


S. H ie ro n y m u m ; II . a saec. v u sq u e ad saec. x v i, seu a S . H ie ro n y m o u sq u e ad
ed ition em P o ly g lo tto ru m C o m p lu te n siu m (15 14 -15 2 2 ); I I I . a saec. x v i u sq u e ad
d ies nostros.
1 -

saee.

usque

ad

saec.

1. P h iio ( f c. 50 p. C .), n om en M irja m interp retatu s est spes , c o n g ru e n


ter n on q u id em etymologiae n om inis, sed contextui n arration is de M o y s e exp osito,
et p raesertim verb is illis: stante p ro cu l sorore eius, et con sid eran te ev en tu m rei
(E x., 2, 4 ) .2 A t interp retatio haec, u t patet, su stin eri non potest, eo q u ia fu n d a
tu r non in ipso n om ine, sed in sola allegorica et arb itraria in terp reta tio n e alicu iu s
actionis sororis M o y s is . H e b ra ice spes d icitu r moras, et ab hac vo ce v io le n te r o m
n ino d ed u ceretu r mirjam.
2. Rabbini veteres, 3 u n an im iter

d ix eru n t M irjam , sign ificare amaritudinem,

et rad icem rep e tu n t a ve rb o marar q u od ve rtitu r am aru m est , et ex quo form ata
est v o x m ar quae significat

am aritu d o . R a tio ve ro ob q u am tale n om en so

rori M o y s is im p ositu m fu isset sita est in circu m stan tiis tem p oris in q u ib u s eid em
im p o situ m fu it, tem pore vid e lic et in quo

A e g y p tii H ebraeos

o p p rim e b a n t et

ad amaritudinem perducebant] vitam eo ru m . S ed n eq u e haec in terpretatio,


ut vid e tu r, sustin eri potest: a) q u ia n eglig itu r secu n d a pars n om in is i. e. iam v,
et con sid eratu r tan tu m m od o prim a pars i. e. m ar ; b) q u ia n u llo m od o constat
sorori M o y s is tale n om en ex am aritu d in e tem p oru m im p ositu m fuisse; S crip tu ra ,
en im , n o m in u m allusiones,

q u an d o revera h ab en tu r, ex p rim ere solet, e. g. in

E x ., : 5, 23, de ipsa vo ce M a r a dicit: L n d e et co n g ru u m loco n om en im posu it,


vo ca n s illu d M a r a, id est, amaritudinem .

1 Iu r e s c r ib it L a g r a n g e : d e to u te fa g o n le s erforts des a n c ie n s e x e g e te s so n t un m o n u m e n t c?c d e v o t io n e n v e rs M a r ie ( S . L u c . p . 2 7 ).


2 C f r D e somrt.f 2, 20.

3 C f r P e s ih th i rabim ini, n o tissim a c o lle c t io h o m ilia r u m .

N O M E N M A R IA E

3.

6l

Scriptores graeci in antiq u issim o 1 op ere O n om astica S a c r a 2 in q u o

n om ina prop ria de q u ib u s in S . S crip tu ra fit m en tio, collecta et exp licata in v e


n iu n tu r, sex principales interpretationes n om in is M a ria e

n o b is

exh ib en t,

v id e

licet: 1) m are am arum , 2) m yrrh a m aris; 3) illu m in an s vel illu m in ata, 4) D o m in a ,


5) M a te r D o m in i, 6) S ig illu m D o m in i. A liq u id d icen d u m est de sin gulis.
1) Interpretatio m a r e a m a r u m deducitur a duplici vocabulo: mar (=- amarum) et ex
vocabulo jam ( = mare); videtur ergo prae oculis habuisse vocem Mariam non v e ro M irja m . Et bene quidem mare amarum B .Virgo vocata esset; mare quidem , quia est Oceanum
omnium gratiarum , virtutum et donorum Spiritus S.; amarim propter dolores ineffabiles
quos passa est praesertim sub C ruce N ati, quibus nos correaem it, prout scripsit S. B o
naventura: M aria mare est gratiis affluendo et amara Filio com patiendo. (In M atth.).
A t, observari potest quod haec interpretatio est contra indolem linguae hebraicae;
hebraice enim amarum mare reddendum esset per jam mar, non vero per mar jam .
2) Interpretatio M y r r h a M a r is dcducitur ex vocabulo mor ( = myrrha) et ex voca
bulo jam ( = mare). A t, observari potest quod myrrha fructus est arboris, non vero maris.
3) Interpretatio I l l u m i n a n s v e l i l l u m i n a t a ducitur ex vocabulo 6r ( = fulgere),
vel ex ra&h ( = videre) ex quo habetur mar'eh ( = videre faciens, vel eos videntes red
dere). Et bene quidem tali modo significata esset B. V irgo, quae a Patre lum inum tot
luminibus ditata est quot virtutibus floruit; quae F ilio , iustitiae sole, amicta fuit; quae
a Spiritu S . in ipsa superveniente m irabiliter fecundata est. Insuper, illum inavit lucem
veram edendo quae illum inat omnem hominem venientem in hunc m undum , et
virtutibus suis iter ad coelum com nibus demonstrando.
A t, observari potest quod interpretatio haec nimiam violentiam vocibus a quibus
deducitur, infert.
4) Interpretatio D o m i n a deducitur ex vocabulo aramaico mare ( = domina). Ei:
bene quidem B. V irgo Domina vocata fuisset, eo quia, utpote coeli et terrae Regina,
in omnia dom inium habet.
A t contra hanc interpretationem observari potest: a) quod forma antiquior nom i
nis M ariae, est Mirjam, non vero Mariam (quae deduceretur ex voc. mare); b) insuper,
vox mare, ex qua deducitur haec etym ologia, non est vox hebraica sed aram aica,et aramaice significat dom inus non dom ina; domina, enim , aramaice dicitur martha.
5) Interpretatio M a t e r D o m i n i vel D o m i n u s e x g e n e r e m e o deducitur ex iah
( = D eus) et ex M ar (quod ex radice harah, significat generare). Et bene quidem tale
nomen Deiparae im positum fuisset. Ita V e g a (o. c., L u gd u n i, 16 5 3 , p. 11, p. 9 5 ).
A t observari potest: a) quod vox mar praemissa voci ja h , insolita est; b) insuper,
etiam haec etym ologia procedit ex M arjah, non vero ex antiquiori forma Mirjam.
6) Interpretatio S i g i l l u m D o m i n i deducitur ex vocabulo persico muli vel muhur
( = sigillum ) et ex ja h ( = D om inus). Sed etiam haec derivatio nimis violenta videtur.
1 E te n im , ia m su o te m p o r e O r ig e n e s , lin g u a e h e b r a ic a e ig n a r u s , ad h u iu s m o d i o p u s a llu
d e b a t ( C f r fr a g m e n ta Com m . in lo an n em , t. 2, c. 2 7, P G 14, 172; in G e n ., h o m il 12, 4, P G

12,

6 7 7 ). O p u s O n om astica sacra a S i e g f r i d (P h ilo v. A le x , ais A u sleg er des A lt . T est., le n a , 18 75,


p. 3 6 5 ) ip s i P h ilo n i t r ib u itu r .
2 C f r O n om astica sacra, p . 95, e d . P a u l i D e L a g a r d e , G o tt in g a e , 1S S 7.

N O M E N M A R IA E

S crip to re s G raeci posteriores, u t P s. G re g o riu s T h a u m ., S . E p ip h a n iu s, S. Io a n


nes D a m .,

T e o p h y la c te s A c rid e n sis rep e tu n t p le ru m q u e un am

sex in terp reta tio n ib u s iam

exp ositis. S o lu m m o d o N

in terp retation em su g gerit, vid e lic et D O N U M ,


asserens A nnam

ic e p h o r u s

v e l p lu res ex
C

a l l is t i

aliam

Siopov ex v o ca b u lo syriaco rum,

im posu isse B. V irg in i n om en M a ria ad sig n ifica n d u m D e u m

esse gratiae d atorem (H is t. E ccl. i , 7, P G 145, 652). E t reapse in Syrorum lib ris
n om en M a ria e freq u e n ter in terp re ta tu r d on u m , d on u m D e i . S ed etiam haec
in terp retatio, q uae tam en b en e

B. V irg in i aptatur, n on tam o b via vid e tu r.

4. Scriptores latini p raecip u i, circa hoc, su n t S. A m b ro siu s et S. H ie ro n y m u s.


1) S. A

m b r o s iu s

in op ere D e in stitu tion e virgin is et S. M a ria e virg in ita te

p e rp etu a ad E u s e b iu m scrip sit: S p e cia le M a ria (sic) D o m in i h oc n om en in v e


n it q u o d significat: D eas ex genere meo . E t addit: d ictae su n t et antea M a ria e
m ultae; n am et M a ria soror A a ro n d icta fu it; sed illa M a ria amaritudo maris
v o ca b a tu r ( P L 16, 328). A lite r ergo S . A m b ro s iu s M a ria e n om en e x p lic a t de
de B. V irg in e ac de sorore M o y sis.
2)

S.

ie r o n y m u s

in

celeb ri

op ere L ib e r

in terp retation is

h eb raicoru m

n o m in u m (a q u o om n es au ctores L a tin i u sq u e ad saec. XVI, m ed iate ve l im m e


d iate hauserunt) q u ater de M a ria e n om ine lo q u itu r. In frag m en to de E va n g elio
M a tth aei

(1 ,

16) scrib it:

M a r ia m

p le riq u e aestim ant in terp retari illum inant

me isti, ve l illum inatrix, v e l smyrna maris. S ed m ih i n eq u a q u am v id e tu r.


est autem u t d icam u s son are eam stellam maris sive amarum mare.
est q u o d M a ria serm on e syro ( =

M e liu s

S cie n d u m

aram aico) domina n u n c u p a tu r . Id e m d icit

in aliis trib u s locis. S. H ie ro n y m u s, ergo, n ovam in terp reta tio n em dat, v id e li


cet: stella maris, q uae in terp retatio, in d e a S. H ie ro n y m o , p ra ecip u a efficitur.
Attam en, iure critici hodierni dubium m ovent utrum S. H ieronym us scripserit
Stella maris vel potius stilla maris. Etenim: a) nullum cognoscitur hebraicum nomen
quod significet stellam ex quo etym on M aria vel a longe deduci possit; et S . H ierony
m us, cum opus suum scribebat (c. 390) linguam hebraicam iam bene callebat; b) vox
stilla relationem intimam habet cum interpretatione amarum mare, quae relatio ab ipso
S . H ieronym o indicata videtur per particulam sive; c) in codice Bam bergensi legitur
stilla ; d) haud raro ut iam m onebat Q uintilianus (Instit. orat., I, 4, 17) e d ic
tum est i, et e converso (e. g. V ergiliu m , V irgiliu m etc.). O b has rationes m erito m ulti
putant S. H ieronym um scripsisse non stellam maris sed stillam maris .
2. A s a e c . V u s q u e

ad s a e c . XVI

D u ra n te hac secun d a period o , n u lla n ova in terp retatio prop osita est ab illis
iam exp ositis diversa, sed m od o una, m od o alia ve l plu res, ve l etiam om n es a
scrip to rib u s ru rsu s prop ositae fu e ru n t.
T re s vero interpretationes, inter om nes, magis vulgatae apparent, videlicet: .illu
minatrix, domina, et stella maris . Has tres interpretationes adhibent Eucherius L u g

N O M E N M A R IA E

fi>3

dunensis (c. f 735), Valaphridus Strabo (]' 849), Rabanus M aurus etc. ... Im o, opera
vulgatissim i hym ni Ave, Maris stella > (de cuius auctore disputatur utrum sit Yenantius Fortunatus, S. Bernardus vel Robertus II) com m unissim a evasit interpretatio
stella maris . Hanc solam interpretationem admiserunt, inter alios, Notkerus B a lbulus (j- 912), S. Petrus Dam ianus ( f 1072), Innocentius II I (+ 12 16 ), Hincm arus
R em ., et praesertim S. B e r n a r d u s cuius pulcherrim a hom ilia 2. super Missus est, om
nibus nota est.

Ab h oc tem p ore laudes n om in is B. V irg in is m u ltip lican tu r, et scrip tores,


in h oc n om in e in terp retan d o, ad m in u tissim a q u aeq u e d escen d u n t i. e. ad in ter
pretan d as et accom m od an d as, piis lu d is, singulas litteras h u iu s
vid e re est, e. g., apud C

a e s a r it im

de

e is t e r b a c h

. 1 (C fr S e d l m

n om inis, prou t
ayr

, o. c., q .12 ,

art. 4: an et q u id q u in q u e litterae S S . N o m in is M a ria e sign ificen t ).


E tiam

doctores

s c h o l a s t ic i,

ut S. A lb e r tu s M ., R ic h a r d u s a S. L au ren tio ,

etc. exp lication es iam usu receptas a d h ib u eru n t. S. T h o m a s ad tres etym o lo gia s
se refert,

vid elicet:

illu m in atrix ,

dom ina,

stella m a r is (cfr Expositio super

Angelica salutatione, cap. 6, 7, 8). S. B o n a ven tu ra etiam ad tres sign ification es


a llu d it, vid elicet: " m a r e am arum , stella,

3. A s a e c .
1)
q u asd am

X VI

usque

P o st ren o vata h eb raica studia,


ex

duplex nova

ve te rib u s

in terp re ta tio n ib u s

interpretatio

et exaltata . (A d M a tth .,

d o m in a

p ro p o n itu r,

( Com m ent. L u c.,

ad d i e s

in

1,

nostros

p o l y g l o t t is

c o m p l u t e n s ib u s ,

(am aritu d in is m are, m y rrh a

vid e licet:

17).

magistra

sive

praeter

m aris),

doctrix maris,

1, etc.; Onom. alphab.). D u p le x h aec in terp re ta tio ,

1 Iu x ta S c r ip to r e m is tu m , in g e n io s u m sa n e , sed u ltra d is c r e tio n is lim ite s , in M a r ia e n o m in e


a) tres sillab a e fig u r a n t S S . T r in it a t e m , b ) quinque littera e le g e m M o s a ic a m , o b P e n ta te u c h u m ,
c) littera e cum syllabis (5, 3) o c to b e a titu d in e s ; d ) quinque littera e per tres syllabas d u cta e, q u in
d e c im p sa lm i p o e n ite n tia le s , e) quinque littera e cum pa rtibu s eiusdem n um eri (5j1f-2.f3|4)
q u in d e c im a n n o s E z e c h ia e re g is q u i m e r u it p e r a d a u c ta m s ib i v ita m

fie ri p r o a v u s C h r is t i;

f) numerus littera ru m in syllabis (2, 2, 1) sig n ific a t M a r ia m a n te L e g e m a g n ita m fu isse a iu stis


et a p a tria rc h is, s u b L e g e a p r o p h e tis et r e g ib u s , s u b g ra tia a u te m n o n n is i a b E c c le s ia ; g ) l i t
terae M e t / q u a e h a b e n t in la tin a lin g u a v a lo r e m e tia m n u m e r ic u m , s ig n ific a n t M a r ia e p l e n i
tu d in e m g ra tia r u m e x c e d e r e o m n ib u s a liis s a n c tis e t a n te e t p o s t se m e r ito s u p e re m in e r e : h)
p o sitio utriusque litter a e i. e. / post M , sig n ific a t M a r ia m esse a ltis s im o se n su R e g in a m e t n o n
p e rtin e re ad illa s u x o r e s q u a si re g in a s s e p tin g e n ta s e t c o n c u b in a s tre c e n ta s, q u as S a lo m o n
h a b u isse n a r ra tu r (3 R e g .. 1 1 , 3); i) I n num ero qui ob tinetur p er valorem littera ru m graecarum
id e s t 15 2 ( 4 0 -f- 1 - j- i o o - ( - i o - } - 1 =

15 2 ) 100 sig n ific a t in te g r ita te m

c o rp o ris B . M . V ., est

e n im in p a ra b o la n u m e ru s v ir g in ita tis , 50 s ig n ific a t p u r ita te m a n im a e cu iu s s y m b o lu m e st P e n


te c o ste n ; 2, d u p lic e m c h a rita te m , D e i n e m p e e t p r o x im i. N e c h is c o n t e n t u s , in g e n io s is s im u s
s c r ip t o r p u lc h e r r im a s c o m p o s u it s e n te n tia s q u in q u e v e r b o r u m , q u a ru m p r im a e litte ra e e x o r
d in e M a r ia e n o m e n e ffo r m a n t, u ti, e. g .: mater Alma Redem ptoris , incentivum Amoris; e t M atre Anna
Radice 1esse Adorta e t c . e tc . A lio s h u iu s m o d i p io s lu su s v id e a s , si v is, a p u d B a r d e n h e w e r , o . c .,
p p . 9 7 ss.

N O M E N M A R IA E

64

in d e a b a n n o

1593, in B ib liis V u lg a ta e ed ition is recep tae fu eru n t et ad h u c in

B ib liis n ostris latinis recip iu n tu r.


2) E o d em saec. x v i, S. P e t r u s C
est in terp reta tio n em

C o m p lu te n siu m :

a n is iu s ,

aliis n ervose dep u lsis, am plexu s

e x a lta ta , d ed u cen s v o ce m

M irja m

rad ice ram ( = em in u it). M a ria m , ergo, sc rib it sic en im d icitu r syriace ...
est excelsa, sublimis atqu e eminens: q u od etym o n o p tim e tam e lin gu ae ratione,
q u am ex m erito p er gratiam S S . V irg in i co n v en it (D e locis S . Script. hebraicis,
A n tv e rp .

1600,

p.

63 sq .).

R e fe llit in su p er N o v a to ru m

op in ion es d icen tiu m

M a ria significare gu ttu la m aquae (L u th e ru s ), aut m iseria (S trig elliu s).


A ffirm at M a ria d ed u ci posse etiam ex ve rb o m arah q u od significat reb el
lio . Ip se tam en m agis ad haeret in terp retation i d om ina, m aris d o m in a .
3) C

h r ist o p h o r u s

p retatio n em

ega

ex co g itav it,

S . I., in su a Theol. M ariana, d u p licem aliam in ter

vid elicet:

4) S aecu lo x v m ineu nte, M

d om in a diei et d om in a crib ri .

atth aeus

il l e r ,

d ix it n om en M a r ia e d ed u ci

d e b e re e x v e rb o marah, ex q u o d ein d e ve n it M e r i =

reb ellio , con tu m acia; ani

d ic it esse su ffixu m in ten sivu m et d en om in ativu m : M irja m ergo id em esset ac


contum ax, rebellis. C o n tra hanc in terp reta tio n em n ih il p h ilo io g ice op p on i potest;
e t ben e B . V irg in i a p p licari p o test p er resp ectu m ad d iab oli p o testatem a quo
p ra eserv a ta nos liberavit.
5) Saec. x ix in eu n te, G

e s e n iu s

(inter lex ico grap h o s lin gu ae h eb raicae facile

p rin cep s), antea (a. 18 12) p u ta v it M irja m sign ificare contumaciam eorum; postea
vero (a. 1840) op in ion i H illerii adhaesit.
6) O

tto

B a r d e n h e w e r (po st F iirst, G ild e m e iste r et S ch afer), ten et n o m e n

M a ria p ro v en ire a v e rb o m ara', q u o d sign ificat pin gu is, sive sagin atu s est
et a suffixo d en om in ativo am.
tudinem

C u m vero, iu x ta O rie n taliu m gu stu m , ad p u lch ri

h ab en d am corpulentia req u ira tu r, id eo v o ca b u lu m h oc de m u liere d ic

tum , id em est ac p u lch ra .


H uic sententiae adhaerent L e s e t r e , J a n s s e n s , eo quia non modo convenit nomini
m ulieris in genere, sed et respondet plenissim e archetypo B . M . V irgin is, cuius p u l
chritudinem superius celebravim us. Im o in sensu spirituali exprim it eloquenter illam
gratiae plenitudinem et pinguedinem , qua F iliu s M atrem cumulatam voluit ... Hac
igitur interpretatione admissa, Sponsus C antici, per verba T o ta pulchra e s , signi
ficavit nomen archetypi Sponsae; et Angelus G abriel V irginem salutans: A ve, gratia
p le n a nonnisi exhibuit altius etymon nom inis eius: G ratia p le n a enim praesigni
ficatur per Mirjam. O b has igitu r rationes concludit Janssens ista etym ologia
nobis arridet, quin tamen contendere velim us, ex hinc problem a a tot saeculis eruditos
torquens, certam solutionem invenisse (o. c., p. 224).
C o n tra h an c in terp retation em a n im ad vertere p o ssu m u s cu m P. B eckerm an n
( 1. c., p. 135): a) vo x mara n u m q u a m in S. S crip tu ra a d h ib etu r ad sign ifican d u m
a liq u id pulchri-, b) gratis, in su p er, asseritu r O rien tales n otion em p u lc h ri

cu m

N O M E N M A R IA E

65

p in g u e d in e con iun xisse; c) H e b ra ei alias h a b eb a n t vo ces q u ib u s p u lc h r a p u lc h r iu s et a p tiu s ex p rim ere potu issen t.
7) P . B o v e r S. I. (in Verbum D o m in i, vo l. I V
in v en ire in

C a n tic o Z a ch ariae (L c.,

[1924], p. 333), conatu s est

1, 68-79) con firm ation em in terp retation is

illu m in a t r ix et sim ilia; sed rationes v id e n tu r n im is a lon ge petitae et fere


n u lliu s roboris.
orell

S. I. (a. 1 9 1 1 ) n ovam in v ex it h yp o th esim , iu xta

q u am n om en M a ria e partim

8) P . F r a n c i s c u s Z

ex aegyp tiaco serm one, p artim vero ex hebraeo

serm on e su m p tu m esset. C o m p o n eretu r, ergo, ex mry, q u od est p a rticip iu m p e r


fe c tu m p assivu m rad icis a egyp tiacae mr ( =

am are) et va let a/nata; et ex ja m ,

q u o d stat pro ja h u (sicu t in n om in e Abiam p ro A b i-ia h u ) et h eb raice sign ificat Deus.


M a ria , ig itu r, id em esset ac a m ata a D eo ,

Qu i d

Q e o c p iX o s ,

sentiendum

germ an ice G ottlieb.

sit

E st d ifficile d ictu . D e variis en im op in ion ib u s, p raesertim recen tiorib u s, huc


u n u m c u m c ertitu d in e d icere valem u s, q u o d nulia, cu m certitu d in e, u t vera h a
beri potest.
P ro b a b ilio res, tam en ,

p ro u t apparet e x d ictis, v id e n tu r in terp retation es se

quentes: 1) pulchra (p ro u t v u lt B ard en n ew er); 2) amaritudo (p ro u t v u lt M in o c chi); 3) rebellio (p ro u t v u lt H iller); 4) illum inatrix (p rou t v u lt P. L a g ra n g e); 5) d i
lecta a D eo (p ro u t v u lt P. Z o rell). Q u a p ro p ter iu re cu m S. L a u re n tio a B ru n d u sio
ex clam a re possum us: Q u an tas d ivitias, q u ales th esau ros intra se recon d ito s te
net h oc M a ria e in effab ile et, u t ita d icam , in co m p reh en sib ile n om en! (M ariale,
serm . 3, p. 179).
N o b is ,

autem ,

p ro b ab ilissim a,

ne d icam u s

certa,

v id e tu r in terp reta tio P-

Z o re ll, ob seq uen tes rationes:


a)

N om en

M a ria

p ro b ab ilissim e

est o rigin is aegyp tiacae;

n om en

enim

A a r o n h eb raice ex p licari n on potest; et n om en M o y s is ipsi a F ilia P haraon is


im p o situ m fu it. E rg o et n om en M a ria e o rigin is a egyp tiacae sat p ro b ab iliter fu it.
E o ve l m agis q u o d si n om en M a ria e fu isset origin is h ebraicae, freq u e n tiu s a d h i
b itu m fu isset in V . T ., in q u o

u ti d ix im u s

tan tu m m od o

sorori M o y s is

im p o situ m fu it, te m p o re ergo, q u o H e b ra ei in A e g y p to m orab an tu r.


b) V ix d u b iu m est
p. 257

a n im a d v ertit P.

o r ell

in Verbum Dom ini, 1926,

q u in B . M a ria V irg o n om en su u m a p a ren tib u s in d itu m a ccep erit

in h on orem m agn ae illiu s in V e te ri T e sta m e n to M a ria e, sororis M o y s is et A a ro n ...


P ro b a b iliter d esid eriu m

n an ciscen d i p o p u lo

Israel alteram

eiu sm o d i M a ria m ,

p rop h etissam d ivin itu s illu stratam , d u c tric em pleb is in v e n tu ru m R e g n u m D e i,


sanctos Io a ch im et A n n a m , p ro u t p a ren tes M a ria e M a gd a len ae, parentes M a ria e
M a tr is S . M a r c i im p u lit, u t filias suas h oc n om ine appellarent.

66

N O M E N M A R IA E

Ip su m illu d n om en p rim ae M a ria e, sororis M o y s is et A a ro n , sp eciem p ra e


se fert m u lto ru m illo ru m in A e g y p to u sita to ru m n o m in u m m a scu lin o ru m v e l
fem in in o ru m , q uae a p articip io

meri ve l m ari am atus, a m a t a in cip ie b a n t et

in n om en alicu iu s dei deaeve d esin eb an t (u t M e r i-R a , M eri-A m u n , M e ri-P ta h


etc.); nec im p ro b ab ile est Israelitas, tam d iu in A e g y p to com m orato s, sim ilia
sib i n om ina form asse ... Si ita est, n om en M ariam v id e tu r ex p licari posse u t
M eri-Ja m , a Jahve a m a ta . H o c erat n om en p iu m , m agn a p o rten d en s, p ro
m itten s,

m on en s .

c ) In hac in terp retation e salvatu r a liq u o m o d o form a fu n d am en talis: M y r iam .


d) A n g e lu s G a b r ie l loco d icend i: A v e, M a ria , d ixit: A v e, g ra tia plena .
M a ria ergo id em est ac gratia p len a , et gratia plena est v e lu ti n om en V ir
gin is p ro p riu m . E t reapse gra tia n ih il aliu d est nisi effectu s dilectionis D e i in
crd in e sup ern atu rali. E rg o esse gratia p len am p er a n to n om asiam id em est
ac esse d ilectam a D e o p e r antonom asiam .
e) In terp retatio dilecta a D eo m ire con cord at cu m m ira b ili illo d ilectio n is
m ysterio, q u ale est electo ru m praedestinatio (in qua electio ex dilectione p ro ced it)
in genere, et cum p raed estin ation e B. M . V irg in is in sp ecie in qua B. V irg o , a
tota aetern itate, m agis q u am q u aecu m q u e alia creatura, a D eo dilecta apparet,
et sola fuit, in ter om n es creatu ras rationales, q u ae D e o semper p lacu it, q u am D e u s
numquam od io h ab u it sed semper dilexit. E t h aec sin gu laris D e i d ilectio erga
ipsam ,

ratio

fu it

existen tiae,

m ission is,

g ra tiaru m

et

o m n iu m

p riv ile g io ru m

eius, i. e., ratio fu it M a ria e.

Conclusio. T o tis ergo m ed u llis cord iu m te, M a ria m , seu dilectam a D eo


invocam u s! T a n ta e (enim ) virtu tis et excellen tiae est tu u m san ctissim u m n om en ,
beatissim a v irg o M a ria , q u od ad in vo catio n em ip siu s caelu m
tur, angeli con gau d en t,

rid et, terra

laeta

daem on es c o n tre m iscu n t et in fe rn u s tu rb a tu r. T a n ta

est virtu s tu i sanctissim i n om inis, b en ed icta V irg o M a ria , q u o d m ira b ilite r em o l


lit et penetrat d u ritiam cord is h u m ani ( R a y m u n d u s I o r d a n u s , Contem pl. de
B . V . M ., p. IV , P arisiis, 1654, p. 256).
R ite ig itu r

co n clu d it C ard . L

e p ic ie r ,

o. c., p. 31

n om en M a ria e u t

sacram entale q u o d d am h ab etu r, q u ia p rolatu m vel scrip tu m , quasi ex opere ope


rato, m iros

effectu s

p ro d u cit.

N im iru m ,

in stru m e n ta liier op eran tu r ad effectu s

sicu t

sacram en talia

q u o d am m o d o

su p ern atu rales p ro d u cen d o s,

sanctissim a N o m in a Iesu et M a ria e, a fid elib u s pie in vocata, vim

ita etiam
h a b en t ad

excitan d os p io s m o tu s in anim a; u n de in eo ru m h on orem sp ecialia festa

su n t

ab E cclesia in stitu ta. Q u in im m o , u t h ab et S . A n selm u s, velocior est nonnumquam


nostra salus memorato N om ine (M a ria e) quam invocato N om ine D om ini Iesu unici
F ilii sui: n on q u o d M a ria sit C h risto po ten tior, sed quia in v o ca tu m ten erissim a e
M a tris n om en am an tem F iliu m ad m iserico rd iam su avi n ecessitu d in e f l e c t i t .

SECTIO SECUNDA
DE PROPHETIIS SINGULAREM B. M. VIRGINIS
MISSIONEM PRAENUNCIANTIBUS

PROPHETIAE M ABI ANAE

Ratio quaestionis. S in g u larissim a B. M . V irg in is m issio ad q u am p ra e d e


stinata est, cum

sit ineffab ile q u o d d am m y steriu m hu m an am ratio n em t r a n

scen dens, con ven ien tissim e a D e o , in d e a m u n d i p rim ord iis, m ed ia n tib u s p r o
p h etiis m anifestata est.
P ostq u am igitu r B . V irg in e m

in aeterno p raed estin ation is d ecreto c o n s id e

ravim us, p ro n u m est ut in variis m an ifestatio n ib u s h u iu s decreti illam c o n s id e


rem us, de prop h etiis, figu ris et sy m b o lis eiu sd em disseren d o.

Divisio quaestionis. D e prop h etiis, figu ris et sy m b o lis B. M . V irg in is agen d u m est sive in genere, sive in specie.

ap

I - D E P R O P H E T IIS , F IG U R IS E T S Y M B O L IS B. M . V.
IN G E N E R E

Quid sint prophetiae, figuras et symbola, i) N o m in e prophetiae in te llig im u s


h ic p raed ictio n em rei fu tu rae et n atu raliter in cogn o scib ilis; 2) N o m in e figurarum
(vel ty p o ru m ) in tellig im u s personas quae ty p i fu eru n t B .
m ine

tan d em

symbolorum,

in tellig im u s

res

quae

M . V irg in is; 3) N o -

B. V irg in e m

aliq u o

m odo

rep rae sen ta ru n t.

Ratio quaestionis. S cite a n im advertit P . Passaglia: M u tu u s reru m h a b itu s


rectu sq u e in q u isition is ordo p o stu lare vid e n tu r, ne priu s de ty p is

sy m b o lisq u e

ex iu d icio m aio ru m ad D e ip a ram p ertin en tib u s speciatim disseratur, q u am ip s o


ru m m en s atqu e sen tentia de iisd em ty p is sy m b o lisq u e ad eam referen d is generatim accep tos versaretu r, nisi in universum antea con staret visu m esse P atrib u s
ea in S crip tu ris reperiri, quae v e lu ti ty p i ac sym b o la D eip a rae m erito cen sea n
tu r (D e immaculato D eip. semper Virginis conceptu, N ea p o li, 1854-55, v b

p. 226). L o g ic e ergo, an tequ am agam us de p rop h etiis et p raesertim de fig u ris


et sym bo lis, in specie, p raem ittim u s qu aestion em
de figu ris (seu tvp is et sym bo lis) in genere.

de p rop h etiis et

p raesertim

P R O P H E T IA E

M A R IA N A E

P rop.: B . Virgo, et quidem convenientissime, f u it in variis


nuntiata et in diversis

Prob.:

F IG U R IS

I. A u c t o r i t a t e

et

S Y M B O L IS

Patrum:

p r o p h e t iis

prae

adumbrata.
A) Q

de fa cto , ut

p r o p h e t ia s :

uoad

v id e b im u s, p lu res p rop h etiae ad B. V irg in em referu n tu r. P atres ve ro id diserte


testan tu r.
S.

( C fr L

ph raem

am y

B.

scripsit:

O m n es

p rop h etae in

V irg o v o ca tu r p ro p h eta ru m

pletio ( I a c o b u s M
A u cta r., t.

lib ris

suis

te

d ep in x eru n t

2, 588).

on ach us,

acclam atio, d ivin o ru m

o racu loru m

O rat, in D eip. nativ., p. 1254, apu d C

1), p ro p h eta ru m

o m n iu m ... g lo r ia tio ( S .

ndreas

a d im

o m b e f is iu m

r e t e n s is ,

O rat, in D eip. A n nu n tiat., p. 103 A ., apu d G a lla n d iu m t. 13); p rop h etaru m


im p letio , p ro p h eta ru m sp ecu lu m et reru m ab ipsis p raen u n ciataru m exitu s
(S . T

a r a s iu s ,

tu m

p r a e n u n tia v e ru n t ( S .

in D eiparae praesentatione, P G , 98, 149 1), P ro p h eta e p er S p ir i


Ioannes

am ascen u s,

In dormit.

D eiparae, P G

96, 704A ); cu iu s p ra elu d ia lex et p rop h etae om n es insolitis m od is p ra en u n


tiaveru n t, glo ria m q u e eius p raeoccu p an te ocu lo visam
tru s

S i c u l u s , H ist. manich, n. 5, p. 8, apud M

lat., t. 2); D o m in i porta, q u am

ai

p ra e m o n stra ru n t (P e

in N o v a P P . B iblioth. graeco

iu stissim i p le riq u e om n es p r a e n u n c ia r u n t.

(In Antholog., d ie 17 ian. p. 336 coi. i - D ) . Id em passim in ecclesiasticis h ym n is


A rm e n o ru m , C o p to ru m , S y ro ru m et s. E p h raem i. V e te ris et N o v i T e sta m e n ti
obsign atio, to tiu s p rop h etiae p ersp icu a p len itu d o (S. G
nativ., p. 1310, A - C apu d C
su m u s cu m

r y s ip p o

o m b e f is iu m

i e r o s o l .:

, A u ctar., t.

N o s au tem

erm an u s,

O rat, in D eip.

1). C o n clu d e re ergo p o s

p e ro p p o rtu n u m

est m od o u t

p lu rim a ru m p ro p h etia ru m faustas acclam ation es illi ad scrib am u s et d e d ic e m u s


(O rat, de laud. Virginis, p. 425, C - E ., B iblioth. graeco-lat., t. 2). V e re B . V . est
a p ro p h etis p ro m issa (S . B e r n a r d u s , su p er M issus est, n. 4, P L 183, 63).
B) Q

uoad

f ig u r a s

(seu typ o s)

et sym b o la .

S . P au lu s affirm at V e tu s T e s t a

m en tu m figuram fu isse N o v i T .: H a ec ... om n ia in figura co n tin g eb an t illis


(1 C o r ., 10,

11), et: Q u a e

su n t

u m b ra fu tu ro ru m , co rp u s

au tem

C h ris ti

(C o lo ss., 2, 17). E t id eo m u lta q u ae in N . T . ev en eru n t, a V . T . praefigu rata


fu eru n t. Q u o d H e b ra eo ru m p o p u lo even it in liberation e a servitu te A e g y p ti,
figura fu it eo ru m q u ae ev en tu ra erant p o p u lo C h ristian o , p er C h ristu m a se rv i
tu te d iab oli lib erato. M u lta e ergo personae N . T ., et p raesertim C h ristu s et B.
V irg o , p raefigu ra tae fu eru n t in V . T . Ip sem et S . P au lu s, et post ip su m P atres,
p lu ries p rin cip iu m h oc a d h ib u eru n t.
II .

R a t i o n e : E x ipsa M a tris D e i dignitate. Q u a n d o cu m q u e res aliq u a m agna

et om n in o insolita ev en tu ra est, conveniens est u t m en tes h o m in u m pau latim


ad illam a m p lecten d am p raep a ren tu r et d isp o n an tu r (ne repen tin o illiu s fu lgo re
p erterriti, in in cred u litatem incid an t). A tq u i M a tris D e i dign itas est res m agna

P R O T O E V A N G E L IU M

et om n in o insolita (eo q u ia q u id q u id in creatis reb u s m agn u m et m irab ile fingi


p o test lo n ge an tecellit). E rg o con ven ien s fu it u t m en tes hom in u m , p er prophe
tias, per figuras et symbola pau latim ad illam am p lecten d am praeparatae et d isp o
sitae fuissen t. E t ita B. V irg o , non solu m est op u s aeterni c o n s ilii sed etiam
n ego tiu m o m n iu m saecu loru m .

ap

. II -

D E P R O P H E T IIS IN S P E C IE

Tractationis momentum. P ro p h etia e q u ae

B . V irg in e m

resp iciu n t, sin g u

larem eiu sd em m a gn itu d in em n ec n on p ecu liarem c u ltu m ei e x h ib itu m m irifice


p rob an t. Ita en im

B . V irg o , in p rop h etiis cu m F ilio suo co n iu n cta exh ib etu r,

u t q u ilib e t co ga tu r aut illos sim u l ad m ittere aut sim u l reiicere.


V a lo r au tem p rop h etiae m axim u s est, ita u t in cred u litatem om n iu m te m p o
rum

efficaciter co n fu n d ere valeat. P ro p h etia enim

m ira cu lu m

ipsu m su p erat,

q u ia n ed u m p ro p h etia m ira cu lu m est (ord inis in tellectu alis), sed iu ge et c o n ti


n u u m , im o iu g iter crescens ob testes eiu sd em iu giter crescentes.

Tractationis divisio. D ise rta v a ticin ia B. V irg in e m respicen tia sunt: I. Protoevangelium (G e n ., 3, 15); II . S ig n u m V irg in is paritu rae (Is., 7); I I I . V a tic i
n iu m de radice Iesse (Is., 11); IV . V a tic in iu m de p arien te paritu ra in B eth leh em
(M ic h .,

5, 2, 3); V . V a tic in iu m

de fem in a v iru m

circu m d atu ra (Ie r., 3, 22);

V I . S p on sa C a n tic i C an tico ru m .
D e sin gu lis h ic agim us.

I - I)E P R O T O E V A N G E L I O
B IB L IO G R A P H IA
I. Commentarii in genesim:
A ) A uctores

c a t h o l ic i

C r e l i e r , La Genese, Paris, 18 8 9; D

ie r

C . , O . P ., Genesis iibersetzt und erklart,

P a d e r b o r n , 1 9 1 4 ; F i l l i o n , I.a Sainte Bible, 5e ed., P a r is , 1 9 1 3 , v o l. I, p p . 32 s q .; H


ze n a u er

193 0 ; H

et-

M . , Comm. in Genesim, G raecii, 19 1 0 ; H e i n i s c h P ., Das Buch Genesis, Bonn,


oberg

G . , Genesis nach dem Literalsinn erklart, Freiburg, 190 8 ; H

VON, Comm. in Genesim, Parisiis, 18 0 5; M

u r il l o

u m m elau er

F.

M . , E l Genesis (Inst. Bibi.), R o m a e ,

1 9 1 4 ; N e t e l e r B., Das Buch Genesis, M iin s t e r , 1 9 1 5 ; R i j c k m a n s , Het Boek Genesis,


Brugge, 19 2 7 ; S a l e s M . , La Sacra Bibbia commentata. II V ecchio T e st., t. I, Genesi
ecc., T o rin o , 1 9 1 9 .

B) A uctores
D

e l it z s c h

a c a t h o l ic i:

F r a n z , Neuer Kommentar uber die Genesis, L eipzig, 1887; D

A . , Genesis, 1892; D

il l m a n n

S. R ., Genesis ( Westminster Commentar i es), London, 1911;


G u n k e l H ., Handkommentar sum A . T ., Genesis, G ottingen, 1922; H o l z i n g e r H .,
Kurzer Hand Kommentar zum A . T ., Genesis, F re ib u rg i, 898; K o n i g E ., Die Genesis
r iv e r

P R O T O E V A N G E L IU M

eingeleitet, iibersetzt und erklart, Giitersloh, 1925; P ro c k sc h O ., D ie Genesis iibersetzt


und erklart (Kommentar zum A . T. von E . S e l l i n ), L eip zig , 1924; R y l e H . E ., The
Book of Genesis, Cam bridge, 1914; S k i n n e r I., The international Critical Commentary .
Genesis, Edinburgh, 1910. S t r a c k H . L ., Kurzgefasster Kommentar su den hl. Schriften
A . und N . T ., Genesis, M iinchen, 1905.
II. Commentarii in protoevangelium:
C e u p p e n s F ., De Protoevangelio, Romae, 1932; C o r l u y , Spicilegium DogmaticoBiblicum, D e Protoevangelio, G andavi, I, 1884, pp. 347-372; D s J o n g h e M ., De Pro
toevangelio, in Collationes Brugenses, 29 (1929) 433-439; E n g e l k e m p e r W . , Das Pro
toevangelium, in Verbum Domini, 20 (19+0), 139; P a n a d s s , La Virgen M aria en el libro
del Genesis, in Certamen Publico de 19 16 Nuestra Senora de Queralt, (s. 1.), pp. 49-93;
R i n i e r i I., La donna del Protoevangelo, in Scuola Cattolica, 4 s ., 21 (1912), 160-169;
358-365; T r i n i d a d L ., Ouomodo praenuntietur M aria in G en., 3, 15. in Verbum Domini,
353; W i l l e m s , Das Protoevangelium, in Pastor Bonus, 23 ( 1 9 1 0 -1 1 ) 129-137).

II I. Studia particularia circa protoevangelium.


Deiparae conceptionem,
conceptus quomodo im
maculatus biblico testimonio statuendus, Venetiis 1850, in collectione P areri delVEpiscopato Cattolico ..., Roma, 1852, vol. 7, pp. l x x i - c x x i v ; B o v e r I., Universalis B . Virgi
nis Mediatio ex Protoevangelio (Gen. 3, 15) demonstrata, in Gregorianum, 5 (1924), 569583; B r e m e r , Die unbefleckte Empfdngnis und die erste Prophezeiung der Erlosung, in
Theologisch-praktische Ouartalschrift, a . 1904, pp. 752-773; C a r o l I., Utrum B . Virnis Corredemptio sit in S . Scriptura formaliter revelata, in M arianum , 1 (1939), 283-321;
D r e w n i a k L . , D ie Mariologische Deutung von Gen. 3, 15 in der Vaterseit, B r e s la u , 1934;
F l u n k , Das Protoevangelium (Gen. 3, 15) und seine Beziehung sum Dogma der unbefleckten Empfdngnis Marias, in Zeitschr. fiir K a th. Theol. 28 (1904), 6 41-671; L e g n a n i ,
De secunda Eva C o m m e n t a r iu m in P r o t o e v a n g e liu m , V e n e t iis , 1888; P a t r i z i P . , S . I . ,
D e hu , hoc est de Immaculata Mariae origine a Deo praedicta, disquisitio cum appendice
de feminini genens enallage in linguis semiticis usitata, R o m a e , 1853; R e p e t t i , L a tipologia mariana nel Protoevangelio (Gen. 3, 15), fondamento della dottrina dell'Immacolata,
in Divus Thomas ( P la c .), 40 (1837), 287-297; R o s c h i n i G . , II Protovangelo sintesi della
Mariologia, in Palestra del Clero, 16 (1937), 121-12 7.
A rendt,

De Protoevangelii habitudine ad Immaculatam

R o m a e , 1904; B i c a r r o , Purissimae Virginis Mariae D ei Gen.

Prophetiae momentum.

In ter

om n es

p ro p h etia s,

p rin cip e m

lo cu m

o b ti

n et p rop h etia haec in P arad iso terrestri a D e o ipso statim post p ro to p a re n tu m


lap sum , prolata, et a M o y s e saec. x v a. C ., ve l saltem iu x ta a liq u o s saec.
x iii

a. C ., scrip to in G e n e si (3, 15) con sign ata.


P rin cip e m lo cu m o b tin et sive ratione temporis: est en im p rim a in ter om nes;

sive ratione obiecti:

p ro m ittitu r en im red em p tio gen eris h u m a n i a p ro to p a re n

tu m lapsu p er B eatam V irg in e m eiu sq u e semen seu

F iliu m .

P ro p h etia , ergo,

n on p a rticu la rem aliq u em p o p u lu m , aut trib u m , aut n atio n em , sed u n iversu m


h o m in u m gen u s resp icit cu i sp iritu a lis p e r M e ssia m eiu sq u e m atrem liberatio

P R O T O E V A N G E L IU M

p rom ittitu r. E t h oc n ed u m cath olici, sed om n es C h ristian i (i. e. etiam P r o t e


stantes), H eb ra eis n on d iffiten tib u s, ad m ittu n t.
P ro p h etia ista u t b en e a n im ad vertit P . C eu p p en s in op. D e P ro p h etiis
M e ssian icis in A n tiq u o T e s t. (p. 42) o m n iu m p ro p h etia ru m su b seq u en d u m
revera fundam entum d ici p o t e s t .
V oila exclamat N icolas 1Oracle des oracles: voila tout le N ouveau T esta ment dans 1Ancien: voila toute 1histoire du monde dans un verset. (La Vierge Marie
d apres VEvangile, Paris, 1880, p. 77). Circa mom entum vero m ariologicum huius
V aticinii, iure anim advertit D erkx:
D io ha tracciato tutte le grandi linee della figura di M aria, con tanta esattezza
e forza di riliev i,ch e la storia intera del mondo si m uove fra esse,e in pari tempo con
tocchi di pennello si delicati, che quelle medesime linee sembrano quasi svanire nelForizzonte (De Vrouwe, p. 153).
Iure ergo m eritoque vaticinium hoc inter omnia vaticinia C hristologico-M ariana,
tamquam praecipuum habetur.

Tractationis divisio. T r ia circa h an c m axim i m om en ti p ro p h etia m p raestan d a


sunt: I. T e x tu s et con textu s; II . E x p o n en d a est critica textu s; I I I . C o m m e n
tarius in stitu en d u s est tu m circa serpentem e iu sq u e semen, tu m

circa

mulierem

eiu sq u e semen.

I.

Textus

et

contextus

prophetiae

D e u s h o m in em et m u lierem form averat et in h orto vo lu p ta tis

collo caverat

(2, 8, 15). A t, serpens q u id a m d iab olicu s, in v id ia m otus, m u lierem , viro in fir


m iorem , aggressus, illam cu m viro suo, ad p eccatu m
vero , iu d icio in stituto, sen ten tiam

p ertraxit (3, 1-7 ). D e u s

p ro tu lit n ed u m con tra p roto p aren tes p ra e

varicatores, sed etiam et praesertim contra serp en tem suasorem . H a c ergo p ro


ph etia D e u s, p roto p aren tes lapsos erigit spe futurae victoriae plenae et perfectae
de serpente diabolico triu m p h atore.
R elictis ergo poen is p ro to p a ren tib u s a D e o

in flictis, tran seam u s ad poenam

serpenti d iab o lico inflictam :


T

extu s,

iu x ta B ib lia m

h eb raicam , ita red d i potest:

v. 14: E t d ixit Ia h v e E lo h im ad serpentem : Q u ia fecisti h oc, m a le d ictu s


(sis) in ter om n ia anim alia et om nes bestias terrae; su p er ve n trem tu u m gra d ieris,
et p u lv erem com ed es o m n ib u s d ieb u s vitae tu ae >\
v. 15: Et in im icitias po n o in ter te et m u lierem , et in ter sem en tu u m et sem en
eius. Ip se (scii, sem en) con teret te (relate ad) cap u t, et tu v u ln erab is (conteres)
eum

(relate ad) c a lc a n e u m .

P R O T O E V A N G E L IU M

74

Q u ia ten tator in sem etipso duas velu ti personas (diaboli n em pe et aniinalis


q u o , ta m q u a m in stru m en to ,

u teb atu r) repraesen taverat, id eo D e u s Iu d e x tum

co n tra animal (vers. 14), tu m con tra diabolum (v. 15) iu d iciu m et poen am p ro
tu lit. C o n tra serpentem u t animal duo statuit: 1) m aled ictu s tu inter om n ia ani
m a lia et om n es bestias terrae; 2) su p er ven trem tu u m grad ieris, et pu lverem
c o m e d e s o m n ib u s d ieb u s vitae

tuae.

C o n tra vero serpen tem ut diabolum, tria

statuit: 1) In im icitia s po n o inter te et m u lierem ; 2) inter sem en tu u m et sem en


eius; 3) Ip se (ipsum ) con teret te (relate ad) cap u t, et tu vu ln erab is (conteres)
eu m (relate ad) calcan eum .

II.

Critica

v. 14 : a) M

textualis,

a l e d ic t u s

( s is )

in t e r

seu

interpretatio

o m n ia

a n im a l ia

et

verbalis
in t e r

om nes

b e s t ia s

TERRAE .

P raep ositio in te r (min) in lin gu a h eb raica trip licite r ad h ibetu r: 1) causa


tive (i. e. d ab o m n ib u s an im alib u s ...), 2) comparative (i. e. prae, p lu s qu am
om n ia anim alia ...), 3) localiter (i. e. in ter om nia anim alia ...).
Priori modo, i. e. causative, illam accepit versio Graeca l x x , in qua habetur diro.
A t haec interpretatio sustineri non potest eo quia serpens non ab aliis animalibus m ale
dicitur.
Secundo m odo, i. e. comparative, illam accepit Caietanus, inter veteres, Hetzenauer (In Gen., 1910, p. 74) et Bea (De Pent., 1933, p. 199) inter recentiores. At etiam
haec interpretatio non videtur sustineri posse. A lia enim animalia (saltem inspecta
narratione genesiaca), nullibi videntur esse m aledicta. A gitur enim ut ex contextu
apparet de iudicio quodam in quo tribus sontibus (Adam , E va, serpens) poena a
iudice infligitur.
Remanet, igitur, ut praepositio min localiter accipiatur, i. e. prout significat inter .
Iste enim sensus contextui m agis convenit. Ita accipitur a V ulgata, a P. Lagrange etc.
Per animalia intelliguntur animalia domestica; per bestias terrae intelliguntur
ferae.
b)

S uper

ventrem

tuum

g r a d ie r is

ventrem gradi aut incedere significan t esse


24); v e rb a vero: pulverem

et

pu lver em

com edes

. V erb a : super

c o n tem p tu m et vilem (cfr L e v ., 1 1 ,

comedere sign ifican t

esse

h u m iliatu m

et

d evictu m

(c fr Is., 49, 23, et E p istolae T e l-e l-A m a rn a ).


In nostro contextu vero, uterque dicendi modus ad supremum despectum et m axi
mam serpentis hum iliationem designandam evidenter adhibetur. Erexit se contra
D eu m , ideo deprim itur; seduxit Evam ad fructum m anducandum , ideo pulverem
edere debet. Ita Cornelius A Lapide. H oc sensu translato, praedicta verba nedum
ad serpentem ut animal, sed etiam ad serpentem ut diabolum referri possunt. Et sic
idem plus m inusve significant ac verba subsequentis v. 15.

P R O T O E V A N G E L IU M

Occasione huius sententiae, veteres quidam (S. Basilius, S. Ephraem , Flavius


Joseph etc.) et recentiores nonnulli (G unkel, H olzinger etc.) putaverunt serpentes,
ante hom inis lapsum, pedes habuisse et erectos incessisse, aut alium cibum comedisse. At
hoc non videtur sustineri posse. Id enim quod ante lapsum erat, pro serpente, omnino
naturale, post lapsum poenae rationem induit, hoc sensu quod modus incedendi et cibus
huius animalis, hom inibus, post lapsum , iam esset humilitatis et contemptibilitatis
indicium.
v. 15: d) E t
1)

in im ic it ia s

po n o

...

T r ia

in

h oc

ve rsicu lo

resp iciu n tu r:

Q uis posuit (D eu s), 2) Q u id posuit (inim icitiae), 3) Inter quos posuit (serpens

et m ulier).
In V u lg a ta h a b e tu r pon am . A t, in textu h eb raico h ab etu r imperfectum
( ascijt) q u o d in lin gu a h eb raica actio n em in cep tam et n on d u m finitam indicat;
m eliu s ergo v e rtitu r p e r vo cem po n o i. e. stabilio, con titu o. A g itu r en im de
praesente continuato. In im icitia ista sp ecialis inter serpentem seu d iab o lu m

et

m u lierem , a D eo ipso po n itu r seu statu itu r, ab illo momento quo D e u s ip se lo q u i


tu r u sq u e in aetern um . E st in im icitia perpetua, loco transitoriae am icitiae quae
in ter serp en tem et m u lierem lo cu m habuit.

b) I n t e r

te

... . Illu d te , ut ex co n tex tu om n in o evid en s est, ad serp e n

tem seu d iab o lu m refertu r, q u i m u lierem ad p e cca tu m in d u x it, et cui proin de,
poen a p rop o rtio n a ta a D e o
c) E t

m u l ie r e m

in flig itu r.

... (hebr. aiscia). M u lie r ista 1) vel est mulier in genere

(n om en co lle ctivu m ), 2) ve l est E v a p ro u t vid e retu r ex toto co n tex tu , 3) vel


est m u lier q u aed am singularis, i. e. B . V irg o .
P rim a sen tentia n u llim o d e s u s tin e tu r .1 S ecu n d a a q u ib u sd a m p rop u gn atu r,
sed in cassu m , ut vid e b im u s.
d) I n t e r

sem en

tuum

et

sem en

il l iu s

. S em en , in S . S crip tu ra ,

m u lti

p liciter a ccip itu r, i. e. sive in sensu morali (sic. e. g. apu d Isaiam I, 4, p o p u lu s


crim in alis semen p eccatoris vo catu r), sive in sensu physico, et q u id em , sive
individuali (sic. e. g. S e th v o ca tu r sem en A d a e, G e n . 4. 25, S alom o n sem en
D a v id d icitu r, 2 S am ., 7, 12), sive collectivo i. e. p ro u t totam po steritatem ali
c u iu s d esign at (e. g. G e n ., 13, 15 etc.). In q u on am ig itu r sen su v e rb u m sem en
a ccip i d eb eat, ex co n tex tu d eterm in an d u m erit. S ed de h oc postea.
e) I p s u m
(sem en ),

(v e l

h a b e tu r

ip s e )

conteret

caput

tuum

. I n V u lg a ta, lo c o i p s u m

0 ipsa ( m u lie r ) .

A tta m e n lectio i p s e om n ino praeferri d eb et et ab o m n ib u s p raefertu r.

1 E te n im : S e r p e n s p r o fe c to se n su singulari a c c ip i d e b e t ( c fr A p o c . 12 , 9; 20, 2; S a p .,
2, 24); d e a liis e n im d a e m o n ib u s n e c n o n

d e im p iis h o m in ib u s ( c fr M t ., 25, 4 1 ; I o ., 8, 44;

1 I o ., 3, 8, 10) q u i s u n t se m e n d ia b o li se u e iu s filii, D e u s lo q u it u r in 2. m e m b ro e iu sd e m
v e rsu s: in te r se m e n tu u m e t se m e n e iu s . I g itu r , v i p a ra lle lism i, e tia m m u lie r si?igulari numero
a c c ip ie n d a e st ( P a lm a r in i, 1. c ., p . 142).

76

P R O T O E V A N G E L IU M

1) Om nes codices antiqui Textus hebraici massoretici, quatuor aut quinque excep
ti;, habent ipse
Insuper, ex contextu etiam hoc patet. Etenim: a) substantivum quod
immediate praecedit pronomen hu' ipsum , non est isciah m ulier sed tsira' se
men ; b) V erbum Yesciufka et suffixum ennu in verbo tesciufennu , in forma
masculina adhibentur.
2) Pentateuchus Samaritanus, Versio Graeca L X X (omnibus codicibus testantibus), versio Latina Itala (teste S. H ieronym o, Hebr. quaest. in Gen., 3, 15. P L 23,
991), et versio Syriaca Pescitto, habent pariter form am masculinam ipse vel ipsum .
3) Ipsem et S . Hieronymus qui in Vulgata vertit ipsa, textum G en ., 3, 15 secun
dum versionem Italam afferens, scripsit: Ipse servabit caput tuum ... melius habet
iiebraeo: Ipse conteret caput tuum et tu conteres eius calcan eu m ... .
Occasione huius textus S. H ieronym i, quidam (Vercellone, H oberg, Lagrange
etc.) putaverunt S. Hieronym um (Veterem Latinam secutum ), in V ulgata non scrip
sisse ipsa sed ipse; post mortem vero S . H ieronym i, amanuensem quemdam
ignotum pronomen ipse in ipsa mutasse.
Quare? ... Ratio forsan haec esset: pronomen ipse neque ad m ulieris semen (ver
bum neutrum ), neque ad mulierem (verbum fem ininum ) referri poterat, et ideo m en
dam adesse credens, ipse in ipsa m utavit. Im o, contextus ipse huic m utationi
tavere videtur, eo quia pugna finalis potius inter serpentem et m ulierem quam inter
serpentem et semen m ulieris expectaretur. Textus ergo genuinus S. H ieronym i fuisset
ipse > non vero ipsa .
A t, haec opinio non videtur sustineri posse, praesertim post Editionem criticam
Vulgatae anni 1926, in qua Revisores Pontificiae Com m issionis, ob fere unanim ita
tem et ob valorem docum entorum , retinent pronom en ipsa uti textum genuinum
S. H ieronym i. (C fr D om . H . Q u e n t i n O . S. R., Biblia sacra iuxta latinam Vulgatam
(ditionem. Genesis, 1926, p. 151).
Quom odo ergo S. H ieronym us in Vulgata loco ipse ponere potuit ipsa?
Quanam ratione hoc fecit? Probabiliter hoc fecit sub influxu dogm atico, eo quia chriitiana traditio, iam tunc, in muliere illa (sensu litterali aut saltem sensu typico), B. V ir
ginem videbat; et ideo S. Hieronym us huius com m unis traditionis testis gravissimus
extitit. Eo vel magis quod significatio quoad substantiam m inim e mutatur: B. V irgo,
enim , solummodo per semen suum i. e. per Christum Redem ptorem caput serpentis
conterere p o te ra t.1 H ieronym us ergo prout omnes catholici adm ittunt signifi
cationem implicitam totius sententiae vere expressit.
/ ) I pse
(relate ad)

conteret

te

calcaneum

(relate ad)

caput

et

tu

v u l n e r a b is

(=

co n teres) eum

In textu heb raico, in u traq u e parte versicu li, id em v e rb u m s c i u f ( =

co n

terere) ad h ibetur; d u m in V u lg a ta in prim a parte ve rsicu li h ab etu r conteret ,


in secun d a vero h ab etu r

in sid ia b eris .

1 O b h a n c ra tio n e m in paraphrasibus C h a ld a icis h a b e tu r p r o n o m e n p lu ra le i. e. I p s i


c o n te r e n t c a p u t t u u m
La

; e t iia

Vergine M a r ia secondo i l

u tra q u e v e r s io
V an gelo, p . 6 7.

<ipsa a e t

ipse

c o n c ilia n t u r . C f r N

icolas

P R O T O E V A N G E L IU M

H o c posito

q u a e r it u r :

q u id sign ificat v e rb u m s c i u f et q u om od o verti

d ebet? i ) Q u id a m d icu n t id em v e rb u m s c iu f d u p licem sign ification em a d m it


tere, v id e licet, con terere in prim a parte versicu li, et in sid iare in secu n d a
p a rte ve rsicu li, p ro u t leg itu r in V u lg a ta , eo q u ia h o c sp iritu i narrationis m agis
con ven it.
Im o , q u id a m ten en t id em v e rb u m s c i u f a d iversa radice d erivari, v id e
licet, a rad ice assyriaca sepu =

pes et id eo conterere sign ificare (in prim a

p arte ve rsicu li), et a rad ice sciaf =

avid e appetere, inh iare, insid iari, et ideo

insid iari sign ificare (in secu n d a parte versicu li).


2) A lii d icu n t id em v e rb u m s c i u f in u tra q u e
c o n t e r e r e , p ro u t in te x tu hebraico (M asso retico)

parte ve rsicu li significare


teste S. H ie ro n y m o

h abetur.
3) S u n t q ui ten en t id em v e rb u m sc iu f in u traq u e parte versicu li significare
insid iari , p ro u t in versio n e graeca

lxx

leg itu r (ttyoeo), ita tam en u t victo ria

a semine sup ra serpen tem repo rtan d a etiam sic, sive ex p u g n a n tiu m con d itio n e,
sive ex co n tex tu ex p rim a tu r (Ita C eu p p en s).
4) A lii, tan d em ,

d icu n t

id em

v e rb u m

s c i u f in u traq u e parte ve rsicu li

idem i. e. con terere non u n ivo ce, sed analogice significare, ita u t in prim a
p a rte ve rsicu li sign ificet p rop rie con terere ; in saecu n d a parte, vero, v u l
nerare v e l pu n gere. E t haec ultim a sen tentia n obis m agis placet. E ten im
u t an im a d v ertit

P. H e tzen au er

sig n ifica t, atqu e iu x ta d iversu m

v e rb u m sciuf gen eratim terere, percutere

su b iectu m

et o b iectu m

vario m odo in telligi

debet: si de actione hominis in cap u t serpentis ad h ib etu r, id em est ac conterere,


si de actio n e serpentis in calcan eu m hom in is, id em ac p u n gere ve l vu ln erare
(In Genesim, p . 7 7 ;

Theol. B ib i. I , 5 5 3 ) .

N ec obiciatur cum P. Ceuppens (0. c., n. 21) canon herm eneuticus: in


uno et eodem contextu eadem dictio eodem modo est explicanda. Etenim , contextus
in prima parte versiculi, ratione subiecti et obiecti, differt omnino a contextu in secunda
parte versiculi; et ideo, quam vis idem verbum adhibeatur (sciuf), de utraque tamen
parte (ob diversum subiectum et obiectum ) non univoce sed analogice dicitur.
H in c, verbum sc iu f" in secunda parte versiculi adhibetur analogice, eo quod
serpens pedem hominis conterere proprie non potest, sed tantum m odo vulnerare
vel pungere . Et revera Christus, morte sua, contrivit caput serpentis, et serpens,
crucifixione C hristi, pedem eiusdem vulneravit seu punxit.
U n iv e rsu s v e rsic u lu s 15 (sicu t vv . 14 et 16 seq q .) sensu absoluto (non vero
c o n d itio n a to ) a ccip ien d u s est, de in im icitia p erp etu a inter serp en tem et m u lie
rem ,

q uae p roin d e absolute effectu m

con seq u i d eb et, q u in

satan ae aut m u lieris su p p o n atu r e x q u ir i.1

1 C f r P a l m a r in i,

1.

c ., p p .

139- 140.

consensus aliqu is

P R O T O E V A N G E L IU M

III. C o m m e n t a r i u s
Q u a tu o r exp on en d a sunt: I, Q u isn am sit serpens; I I . Q u aen am sit m ulier;

III. Q u id n a m sit sem en serpentis; IV . Q u id n a m sit sem en m u lieris.


i - Quisnam sit serpens
Iu x ta Rationalistas (D illm a n , G u n k e l, H o lzin g e r etc.), serpens de q u o agitu r
n ih il aliud esset nisi animal physicum, et in im icitiae positae (i. e. p u gn a in ter
serp en tem

et hom in es) esset tan tu m m od o ord in is p h y sic i n on ve ro

m oralis.

A u c to r ergo, hac fab u la (in qua anim alia loq u en tia et agen tia ac si rationalia
essent, in tro d u cu n tu r) exp on ere vo lu it p rim am

origin em

n atu ralis in im icitiae

(ex veneno serpen tis p roven ien tis) in ter h om in em et serpentes. E t d u p lici ratione
h oc probant: a) q u ia soli serpenti anim ali et n on enti morali poen a in fligitu r;
b) q u ia Iu d aei, ante cap tivita tem , et ideo tem p ore scrip tio n is libri, n e m in im am
q u id e m n otion em A n g e lo ru m sive b o n o ru m sive m aloru m h abebant. E t ideo
q u id a m (H u h n , R ich ter) c o n clu d u n t nos in hac n arration e n on h abere primum
evangelium

sed prim um

mendacium.

A t haec d u p lex ratio falsa est. E ten im , a) poena serpenti inflicta, i. e. in i


m icitia, om n ino specialis apparet, eo q u o d a D e o ipso p o n itu r, et con trition e
cap itis serpentis term in a b itu r. Si a geretu r de h om in is in im icitia cu m serpente
orta ex m o tivo tan tu m m od o tiaturali (i. e. ob ven en u m ), n on vero ex m otivo
morali, in im icitia haec m aior esse d eb eret in h om in e relate ad fera s q u am relate
ad serpentes, cu m

sin t p ericu lo sio res q u am

serpentes.

b) N o tio sp iritu u m seu a n geloru m b o n o ru m et m aloru m iam in altissim a


an tiq u itate in v en itu r apu d p o p u lo s (e. g. A ssy rio s, B ab ylo n io s,

A ra b es) cum

q u ib u s Iu d aei m u ltip lices relationes h ab u eru n t. P o tu eru n t ergo, Iu d a ei, etiam


hoc m odo, A n g e lo ru m existen tiam cogn oscere. E t de facto c o gn o v eru n t, p ro u t
ex ipso P en tateu ch o apparet, in q u o n on sem el de en tib u s sp iritu a lib u s serm o
est. (C fr G e n . 19, 1; E x ., 32, 34; N u m . 22, 22; L e v ., 16, 8).
A g itu r ergo de serpente qu od am d iab olico. E ten im , serpens ille:
a) tam q u am

ens intellectuale apparet: n ovit en im p raecep tu m a D e o pro-

to p a ren tib u s im p ositu m (2, 17; 3, 1), et protoparen tes ad illu d tran sgred ien d u m
h ortatur.
b) In tota trad itio n e an tiq u a sem itica (cfr J a s t r o w , D ie Religion Babyloniens
und Assyriens, t. 2, 782, etc.) serpens non resp icitu r tam qu am animal com m u n e
seu p h y sicu m sed ta m q u a m anim al speciale i. e. d aem on iacu m , quo vid e licet
u te re tu r d iab olu s ad p erd en d o s h om in es. H in c p rim i lectores G en eseo s statim
in tellex eru n t serpentem p ro to p a ren tu m sed u cto rem n on esse anim al p h yisicu m
ta n tu m sed esse d aem on em sub sp ecie serpentis. E t ideo sive pro au ctore sive
p ro

lecto rib u s su p erflu u m om n ino fu isset ad iu n gere in te x tu

serpentem

illum

P R O T O E V A N G E L IU M

esse serpen tem d iab olicu m seu esse diabolum sub sp ecie serpentis. E t haec se n
ten tia confirmatur sive testim on iis S .

S crip tu ra e, sive T r a d itio n e P atru m .

In

S . Scriptura legitur: In v id ia au tem diaboli, m ors in tro iv it in orb em terraru m


(S a p ., 2, 24); Diabolus fu it h o m icid a ab in itio (Io an ., 8, 44); D ra c o ille m a
gn u s, serpetis antiquus qui vocatur diabolus

et

Satanas, qui sed u cit u n iversu m

orbem (A p oc., 12, 9). Id e m p lu s m in u sve apparet ex P atrib u s. ( C fr C e u p p e n s


o. c., pp. 30-31).
A gitur ergo de serpente quodam diabolico. A t non conveniunt C atholici exegetae
circa naturam huius serpentis diabolici. E tenim , 1) Quidam (D ennefeld, Junker, R igaux) dicunt serpentem illum esse tantum m odo symbolum quoddam ab hagiographo
adhibitum ad narrandum , modo populari, protoparentum tentationem et lapsum;
2) A lii (C orluy, Hetzenauer, Bea) dicunt serpentem illum fuisse animal verum , reale,
quod diabolus tamquam instrum entum sum psit et in quo habitavit, sicut legitur apud
M atth. 8, 28-34, de porcis; 3) A lii tandem (Hum m elauer, H oberg, Ceuppens et m ulti
recentiores) tenent serpentem illuni non fuisse animal verum et reale sed potius veram
et realem serpentis speciem externam a diabolo assumptam ad hoc ut facilius et effica
cius protoparentes sed u ceret.
Prim a opinio (de serpente sym bolico) non videtur sustineri posse, 1) quia quae
in v. 14 dicuntur nonnisi de serpente reali dici possunt; 2) et etiam quia haec opinio
non bene com ponitur cum D ecreto Com m issionis Biblicae (Enchir. B ibi., 1927, n. 334)
in quo, inter facta historica, quae christianae religionis fundamenta attingunt, habetur
etiam divini praecepti, diabolo sub serpentis specie suasore, transgressio . Remanent
ergo aliae duae sententiae, quae aequiprobabiles nobis videntur. D eus, igitur, se gessit
sicut bonus pater qui, nedum interfectorem filii sui punit (in casu diabolus) sed etiam
gladium frangit quo tamquam instrum ento (in casu animal) ad filium interficiendum
ille usus est.
2 - Quaenam sit mulier
C irc a hoc q u in q u e h aben tu r sen tentiae, q u aru m

prim a est ratio n alistaru m ,

aliae vero cath olicoru m .


I.

Sententia

Acatholieorum .

S ecu n d u m

istos,

mulier

P ro to ev an ge lii

esset

E va et tantummodo E va. (Ita H en g sten b erg, K e il, etc.).


A rg u m e n tu m p ra ecip u u m est: U n u m id em q u e v o ca b u lu m , in eodem con
te xtu , in eo d em sensu ex p licari d ebet, nisi revera sufficien s adsit ratio alio in
sensu ex p lican d i . A tq u i, in toto P ro to ev an gelio v e rb u m mulier E v a m et tan
tu m m o d o E va m d esignat, et n ulla sufficiens ratio adest aliam m u lierem in telligen d i. E rg o . . . 1
1 H u ic se n te n tia e a c a th o lic a e a c c e d e re v id e t u r W . G o o s s e x s q u i te n e re v id e t u r

se n su

ta n tu m m o d o accom m odato v e r b a P r o to e v a n g e lii ad B . V ir g in e m re fe rr i p o sse . ( C fr D e coope


ratione im m ediata M a tr is Redem ptoris ad redem ptionem obiectivam , P a ris iis , 19 3 9 , p . 96).

8o

P R O T O E V A N G E L IU M

II .

Iu x ta q u osd am

cath olicos, mulier P ro to ev an g e lii in sensu

E va, in sensu ve ro sp iritu ali seu typico est M a ria . Ita C

orn

. A. L

litterali est

a p i d i -;

(Comm.

in G en., L u g d u n i, 1732, p p . 66-67), R e i n k e (Beitrdge zu r Erklarung des A . T .,


G iese n , t. 2, p. 272), C

orluy

S . J. (S p ic ii., t.

1, p p . 247-372), C a rd . M

(D e VEden d M oise, P aris, 1895, p. 16 5 -19 2 ), C


p p . 54-56), H
kenper

u m m elau er

(B ib i. Zeitschr.,

r e l ie r

(Comm. in G en., P arisiis, 1895, p p .

C a th ., t. 6, pp. 1, 12 12 ), L
Q

uomodo

139 -57),

ngel-

1910, pp. 3 5 1 -3 7 1 ), S c h m i d t (L a Revelation Prim itive,

trad . d u R . P . L e m o n n y e r, P aris, 19 14 , p p . 5 6 -6 1), M


Verbo Incarnato), C

e ig n a n

(L a Genese, P aris, 1899,

agrange,

eu ppen s

(o .

c .,

angenot

(D ict. Theol.

(Rev. B ib i., 1897, p p . 354-355),

in ig

(D e

p p. 47-54).

vero E v a ty p u s M a ria e d ici possit, ita ex p o n itu r a cl. C

eu ppen s:

A m om en to q u o po en a d iab olo in flicta fu it, fit E v a ei in im ica atq u e im p u g n a trix, et sub hac form a esset ty p u s M a ria e q u ae sim ul c u m d ivin o suo F ilio d ia
b o lu m im p u g n a t atqu e
quod

supra iam

plenae F ilii v icto ria e associatur. S ta tim ve ro ad dim u s,

d ix im u s, E va m

p rop h etiae o b iectu m p o tiu s

esse ty p u m propheticum, id eo q u e p rin cip a le

esse a n tityp u m M a ria m , q u am eius ty p u m E vam ;

p rim ario ig itu r M a ria m , secu n d ario E va m S p iritu s S an ctu s in n ostro vaticin io
in ten d it et rite cu m

R u p erto d icere possum us: E q u id em

p rin cip a liter Beata

V irg o M a ria , m u lier illa est in ter q u am et serpen tem inim icitias p o situ ru m se
d ix it, et p o su it D e u s .
Rationes vero ad sen su m ty p ic u m statu en d u m

ad un am ta n tu m m o d o red u

cu n tu r, i. e. ad ratio n em a R ation alistis adductam : q u ia contextus ex ig it u t v e r


bum

0 m u lier de E v a in tellig a tu r. Si rationem q u aeras (scrib it A

rendt

in

classico op. D e Protoevangelii habitudine ad Immaculatam Deiparae Conceptionem ,


p. 1 1 -1 2 ) u n ica m ap u d eos invenies: d ecem ve rsicu li h u iu s cap itis 3, u ltim u s
p ra eced en tis et p rim u s seq u en tis, vel v o ca b u lu m idem h aben t q u o d constan ter
su p p o n it pro E va, ve l E va e referu n tu r: quae ceteroq u in sola sui sexu s tu n c extat,
de q u a sola agitu r in toto h u iu s historiae co n tex tu . E rg o et hic, mulier n onn isi
E v a in sensu litterali esse potest. V o lva s, revo lvas tot pagin as illo ru m co m m en
tario rum , n ih il aliud in p ro p o situ m tib i o ccu rret. A lia en im m u lta ab eis congesta
ac d isp u tata eo ta n tu m ve rg u n t u t cetera versicu lo expressa h u ic in terp retation i
a d ap ten tu r .
S ed ad su n t

p ro u t v id e b im u s

rationes sufficientes in sen tentia ve l in

ipso d iscu rsu s con tex tu , in tellig en d i aliam m u lierem ac E va m , i. e. M a ria m .


I I I . Iu x ta alios cath olicos m u lier sensu litterali esset sive E va sive M aria,
m od o tam en d iverso.
Ita H e t z e n a u e r : Verba v a tic in ii... quatenus ad diabolum respiciunt, imperfecte
quidem de Eva et de genere humano, perfecte autem de Christo et M atre eius in tel
ligenda sunt (Comm. in G en., G raecii et Viennae, 19 10 , p. 7 9 . Et P . B e a : Sicut
verba vaticinii perfecte in solo Christo im plentur, ita etiam m u lie r illa cuius semen

8l

P R O T O E V A N G E L IU M

es'. C hristus, sensu pleno et perfecto n o n est E va, sed ... B. V . M a r ia (De Pentateucho,

Romae, 1933, P. 202). I d e m s e n tiu n t D e l P r a d o (Praelectiones, Veius Test., I, T a u r i n i ,


1934, pp. 53-54); P - P e s c h (Cursus Theol. I , n . 218); P . T r i n i d a d (i. c ., p. 357);
D e A m b r o g g i ( 1. c .) .

I V . P . M u r illo ten et M u l i e r respicere m u lieres om nes co lle ctive, sed cum


sp ciali resp ectu ad B eatissim am V ir g in e m .1
V. A lii ta n d e m ,

praesertim exegetae veteres et Theologi t e n e n t q u o d m u l i e r

p r o p h e tia e n o n E v a se d M a r ia e st, e t q u id e m

D ifficiliora S . S cr. loca; C

alm et,

litterali. I t a E s t i u s in

in s e n s u

Comm. litteral sur la Genese, P a r is , 1 7 2 4 , t. 1 ,

p p . 3 9 -4 0 ; P a t r i z i , Biblicarum quaestionum decas, R o m a e , 1 8 7 7 , p p . 3 7 - 5 3 ; P


s a g l ia ,

D e immaculato Deiparae conceptu, R o m a e , 1 8 5 3 , t. 2, p p . 8 1 2 ss .; L

Comm ent. in librum Geneseos, M e c h l i n i a e ,


roux,

M a n u el Biblique, i 2 e e d , P a r is ,

1 8 8 3 , t.

190 6 ,

t.

1,

2,
pp.

pp.

2 3 5 -2 3 6 ,

567,

5 7 1 .;

6; V

as

am y

ig o u

il l io n

, La

S a in te B ible, P a r i s , 18 8 8 , t. 1 , p . 3 2 ; T

rochon

P a r is ,

Theolog. praktisch. Q uartalschrift, 1 9 0 4 ,

p. 762;

19 0 2 ,
F

t.

lunk

1,

p.

6 8 -7 0 ;

rem er,

, Zeitschr. f u r K a tholische

, Introd. generale aux prophetes,

Theologie, I n n s b r u c k ,

19 0 4 , p p .

6 4 1-

6 71; P r o t i n , Revue Augustinienne, P a r is , 1 9 0 4 , t. 5 , p p . 4 4 9 - 4 6 0 ; I I o b e r g , D ie


Genesis, 2 a e d .,
in

F r e ib u r g

B .,

Pastor Bonus, 1 9 1 1 , p p .

190 8 ,

p. 4 9 -5 1; W

12 9 -13 7 ;

Scuola C attolica, 1 9 1 2 , p p . 1 6 0 - 1 6 9 ; V

R in ie r i,
an

il l e m s ,

D as

Protoevangelium,

L a donna del Protoevangelo, in

om brugghe,

Tractatus de B . M . V .,

D eo creante et elevante, th . 8 7 ; C . M a z z e l l a , D e D eo creante, p r . 38 ; L . B i l l o t ,


D e Verbo In c., th . 39 ; I . B . M

alou

, L Immacidee Conception, 2 v o l l . ,

1 S 5 7 ; H e i n r i c h , Dogm at. Thelogie, M a i n z ,

18 96; T e r r i e n ,

La

B r u x e lle s ,

M ere des hom

mes, t. 1, p . 3 5 , P a r is ; J a n s s e n s , in S im m a Theologica, t . 5 , F r i b u r g i , 1 9 0 3 ; B o v e r ,
Gregorianum, a n . 5 ,

19 2 4 ,

pp.

5 7 3 s.

H u ic sen tentiae m od este at m agn a cu m persu asion e su b scrib im u s, et


prob are con ab im u r sive directe, i. e. rationibu s,

hanc

sive indirecte, alias sententias

refutan d o.

I.

Directe: R ation es d irectae pro hac sen tentia d esu m u n tu r I. E x ipso con

textu, I I . E x auctoritate ipsius S . Scripturae, I I I . E x auctoritate S S . Patrum


et IV . E x doctrina Ecclesiae.
I.

Ex c o n te x tu

p r o p h e tia e .

A d v e rsa rii h o c m od o con tra nos argu u nt: in

n arration e facti gen esiaci quatuor ta n tu m p ersonae in terven ire d icu n tu r: D eu s,


A d a m , E v a et serpens. H o c posito, abson u m est p raeiu d icio, in narrationis sce-

E n el v.

15 n o h a b la D io s d e la p e rs o n a lid a d

d e E v a , sin o de la cla se o se x o de

la s m u je re s e n g e n e ra l, p e ro te n ie n d o a la v ista , c o m o r e p r e s e n ta c io n d e esa cla se , a un a m u je r


s in g u la r , e x c e ls a , la V ir g e n

M a r ia . (E l G en esis, R o m a , 1 9 1 4 , p . 306).

P R O T O E V A N G E L IU M

n am in tro d u cere quintam aliam perso n am , eo q u o d una ex illis (q u atu o r) n om ine


gen erico sui sexus (m u lier) d esig n etu r. 1
A t a n im a d v erten d u m est cu m cl. P. A re n d t (o. c., p. 14) q u od mulier v . 15 ,
non uti interloqueris, in facti n arration e, n o m in a tu r, et in scen am n arratam in tro
d u citu r; sed de ea un a e x q u atu o r illis p erson is (i. e. D e u s) alii (i. e. serp en ti)
lo q u i, et q u id e m de ea lo q u i p ro p o sito alio facio ju tu ro , id eoq u e prorsus distincto
a tacto q u o a m cetero cap itis c o n tex tu d escrip tu m , q u atu o r p ra ed ictas perso n as
in c lu d it .2 H o c alterum fa ctu m , p rom issu m in v. 15 u ti futurum , uti tale sive a
d iab olo, sive a p ro to p a re n tib u s n ostris in tellig i p o tu it et d eb u it. Si ergo a gitu r,
v i con textu s, de facto q u o d am fu tu ro , iu re in tro d u c itu r m u lier q u aed am fu tu ra,
alia ab E va , cui non co n v en iu n t et n on p o ssu n t co n v en ire inim icitiae illae quae
d e hac m u liere fu tu ra p ra ed icu n tu r.
In su p e r si verb a illa Evam respexissen t, cu r ad E va m d irecta n on fu eru n t? ...
T a n to p e r e

an im ad vertit Janssens o. c., p. 50

sensus avertit m en tem ab

E va , ut etiam si serm o ad eam fu isset d irectu s, non de ipsa fu isset in tellig en d u s


q u an to m in u s ipsam resp icere cre d e n d u m est, d u m ad S atan am p roferu n tu r? .
C o n tex tu s, ergo, proxim us, ad q u em (an tequ am ad co n tex tu m remotum re c u r
ratur) recu rrere d eb em u s, n obis ex h ib e tu r ab ipso ve rsicu lo 15, in quo totu m
illu d fa ctu m n ovu m , fu tu ru m , ex h ib etu r, n on vero ab aliis v e rsicu lis p ra ece
d en tib u s

eiu sd em

capitis.

A rg u m e n tu m ergo ex co n tex tu ab ad versariis contra nos allatum , n on va let,


et ex ipso co n tex tu falsu m d em on stratu r.
m en tatur: Serpens id em

In ep te, ergo P . H u m m e la u er a rg u

om n in o in tellig en d u s,

q u i antea ... Sim iliter m u lie r

ead em om n in o, q uae in hac tota n arration e, erit in t e llig e n d a ... E rg o u tiq u e


E v a . S erp en te m , en im , cui D e u s serm on em d irig it (v. 14) eu m d em esse ac
illu m de quo in v . 14 agitu r, om n in o patet. A t mulierem v . 15 eam d em esse ac
illa m praeced en tiu m ve rsicu lo ru m , n u llo m od o patet, im o, u t iam d ix im u s, ex
ipso n o vo co n tex tu (in q u o ex h ib etu r fa ctu m n ovu m , fu tu ru m ) ex c lu d i d eb et.

C o n clu d i ergo po test cu m P . Billot: N e d u m en im co n tex tu s cogat n om ine

m u lieris hic in tellig ere E va m , fid en ter assero h u n c sen su m tanta evid en tia ex clu d i,
et M a ria m tam aperte d esignari, u t v ix in S crip tu ris aliu d q u id p iam in v en ire
sit, p lu rib u s et firm io rib u s fu n d a tu m ratio n ib u s (o. c., p. 354, ed. 3).
Argum entum hoc, ad quod magis attendere deberent hodierni exegetae, C o n f i r
a variis auctoribus adductis, videlicet:
1)
Peccatum originale fuit praesertim peccatum Adae, capitis generis hum ani,
non Evae, quam vis ab ipsa initium sum psit. Iam vero, si ageretur de una ex 4 personis

m a r i p o t e st a l iis r a t io n ib u s

1 H a e c ra tio e x c o n t e x t u d e d u c ta , u n ic a e st q u a e c o n tra n o s tra m s e n te n tia m

a ffe r tu r .

C f r e. g. P . T r i n i d a d , 1. c ., p. 3 54 . I te m P . D e l P r a d o : D u b io v a c a t q u o d d e E v a in t o t o
c o n t e x t u a g a tu r (1. c ., p . 5 4).
2 E o v e l m a g is q u o d semen m u lieris, s a lte m , fu tu r u m d ic e n d u m est; ita , a p a r i, e t m u lier
ip sa , fu tu r a d ic e n d a e rit.

P R O T O E V A N G E L IU M

S3

Je quibus antea, non inter Evam et serpentem , sed potius inter Adam et serpentem
inim icitiae ponendae fuissent. Si ergo per vocabulum m ulier intclligi deberet Eva,
excluderetur om nino, ab inim icitiis positis, Adam , verum peccati originalis caput.
N ec dicendum est cum Ceuppens (o. c., p. 42) Auctorem sacrum non excludere Adamum a serpentis inimicitiis, eo quia pugna erit etiam inter semen serpentis et semen
m ulieris, i. e. posteritatem m ulieris, quae posteritas habetur cooperatione viri. Etenim :
a) pro semine m ulieris, saltem obvie, non posteritas m ulieris, sed C hristus prout
videbim us intelligi debet, b) D ato etiam ct non concesso quod per semen m ulieris
intelligi debeat posteritas mulieris, haberemus quod E va, in inim icitia et in victoria
supra serpentem, partem principalem haberet, et A dam partem tantum m odo secun
dariam: quod absonum est. Insuper Christus devicit diabolum non quatenus est semen
Evae (quia sic potius debuisset a diabolo vinci) sed quatenus est semen M ariae quae
illum concepit absque viri consortio, et ideo a reliquis Adae et Evae filiis quasi solutum .
2) Cum ille (Christus) qui plenam victoriam supra serpentem relaturus sit, semen
mulieris (non vero semen viri) bis appelletur, innuitur m ulierem illam esse debere virginem-matrem. Iam vero, Eva non fuit certe virgo-m ater. Ergo ...
3) Inim icitiae omnino speciales male concipiuntur positae in ipsa Eva quae antea
luerat diaboli amica. Etenim , quandonam et quomodo inim icitiae illae, quae tanta
emphasi a D eo ponuntur, in Eva verificatae sunt? ... Q u id , tandem , specialis egit E va,
quid pertulit, quid meruit ut diabolo tam inim ica et exitialis extiterit? ... Eva, insuper,
in tota narratione, constanter peccatricis et devictae personam gerit, qua m ediante,
ipsa, et filii eius futuri, sub iugo diaboli iugiter constituti fuerunt. N ih il ergo, Eva
habet vel habere potest com m une cum m uliere illa singulari quae praedicitur infensis
sima diabolo, et plene victrix diaboli.
4) V i inim icitiarum a D eo positarum inter serpentem et m ulierem , m ulier illa
omnino impeccabilis efficitur: inim icitiae enim illae sunt absolutae et perfectae. Q uodli
bet enim peccatum non est nisi quaedam am icalis concessio diabolo facta. A t, num quid
Eva, post suum peccatum , im peccabilis evasit? ...
5) D eus, evidenter, prout etiam ex veteribus Patribus et Scriptoribus ecclesiasticis
apparet, recirculatione quadam contra diabolum utitur, opponendo semen e sola muliere
(et ideo ex B. Virgine) ortum (i. e. Christum Redem ptorem ) semini illi quod per solius
mulieris mediationem sibim et serpens in terra suscitaverat, et novo Adae i. e. Christo,
indissolubili nexu ad dissolvenda opera diaboli, novam Evam , i. e. M ariam coniungendo.
II.

E x ip s a S . S c r i p t u r a .

Ex

parallelism o in ter m u lierem

G en esis et

m u lierem A p o c a ly p sis (12, 4, 13). S. Ioan n es, in sua A p o c a ly p s i, a llu d it a b sq u e


d u b io ad te x tu m g en esiacu m (3, 15) q u an d o scribit: et d raco stetit ante m ulie
rem q u ae erat paritura: u t cu m p ep erisset filiu m eius d e v o r a r e t. Iam vero, m u lier
A p o c a ly p is est p ro b a b iliter B . V irg o , ve l si est E cclesia , u t p lu res tenen t, e x clu d i
n on d eb et B . V irg o . E rg o et m u lie r G en ese o s est B . V irg o .
Frustra vero C e u p p e n s (o. c., p. 44) auctores illos redarguere videtur qui ad alios
b c o s S. Scripturae recurrunt, eo quia contextus huius prophetiae non est obscurus
sed est bene determ inatus, cum m ulier cap. 3, v. 15, sit eadem m ulier de qua supra
(Gen., 3, vv. 1, 2, 4, 6, 12, 13, 16, 20) iam egit Auctor, i. e. Eva. V idim us, enim , con-

P R O T O E V A N G E L IU M

S4

textum esse prorsus diversum ; quod si hoc concedere nolit, saltem concedere debet
contextum non esse bene determinatum et clarum prout ipse vellet. Iure ergo, ad alios
Scripturae locos fit recursus.
III. Ex

P A T R IB U S .

P . A r e n d t (o. c., p. 2 1) p o stq u am 24 P a tru m m en tem , a p rim o rd iis E c c le


siae u sq u e ad saec. v i

sin gilla tim in d agavit, b re vi co m p en d io con clu sion es tot

testiu m sic contrahit: V ig in ti q u atu o r testiu m q u i a Iu stin o M . ad L eo n em


M a g n u m au d iti et d ilig en tissim e p e rq u isiti sun t, u n u s E p h rae m S y ru s a nostre
proto evan gelii exegesi p o tiu s d issen tire visu s est, extraneo eo qu e falso sed u ctu s
p ra eiu d icio . 1 C ete ri, q u i om n es

etiam m agn a praed iti su n t au ctoritate atqu e

om n i se ex h ib en t ex cep tio n e m aiores, dem on strari n eq u a q u am p o tu eru n t h u ic


nostrae exegesi con trad ixisse. N u lla aetate, in su ccessivo q u in q u e illo ru m sae
cu lo ru m

d ecu rsu , d efu e ru n t q u i eid em ex professo su b scrib eren t, iiq u e illu

striores: secu n d o saecu lo,

Iu stin u s

atqu e Iren aeu s; tertio C y p ria n u s; q u arto,

E p ip h a n iu s, G reg o riu s,

N azia n ze n u s, H ie ro n y m u s; q u in to, L e o M a g n u s. A l i i

gravissim i

T e rtu llia n u s

et ipsi,

u ti

et

O rigen es;

A th an asiu s,

C h ry so sto m u s,

B asilius M ., A m b ro siu s, A u g u stin u s, si rem otis p raeiu d iciis, critice p e rp en d an tu r,


n ostrae exegesi im p licite saltem , ut m in u s d icam , ve l favere vel saltem non r e p u
gn are a r g u u n tu r . S en su ergo litterali non ty p ic o , in p roto eva n gelio
red em p tio et M a ria e C o rred e m p tio . praen u n tiatae

C h risti

fu eru n t.

Et P. D . P a l m i e r i ( o . c ., o. 725) iam antea, quaestioni quaenam fuerit hac in re


sententia Patrum , ita respondit: Affirmare licet communem hanc apud eos esse inter
pretationem quam defendim us; ec quia res non parvi m om enti agitur, non pigebit ea
recitare testim onia quae factum hoc ostendunt. Itaque, veterum sententia est eadem
que communis, m ulierem prom issam , inter quam et Satanam positurus est inimicitias
D e u s, esse B. V irgin em , eiusque semen Iesum C hristum . Haec sententia duplici modo
potissim um se prodit; sive cum Patres enarrantes ea verba D om ini, de B. M aria et
C hristo interpretantur, atque ita quidem ut significent iis solis ea convenire, sive cum
Patres de prim a origine peccati et salutis loquentes, Evae perpetuo M ariam opponunt,
illam solum spectantes ut causam m ali, atque hanc unice in oppositione ad Evam ut
initium boni considerantes, quatenus haec non illa Satanae adversa fuerit et Satanae
insidias eluserit. Hac vero perpetua comparatione, Patres evidenter significarunt m ulie
rem illam inter quam et serpentem inim icitias posuit D eus, non esse e sententia eorum
Evam , sed M ariam . Et laudat S. Iustinum , S. Irenaeum , Pseudo-O rigenem , S. C yp ria
num , S . G regorium N eocaesariensem , S. Am brosium , S . Epiphanium , S . Cyrillum
H ierosol., A m philochium Iconiensem , S. loannem Chrysostom um , S . Augustinum .
E t concludit: ex quibus om nibus una collatis m anifestum , puto, fiet interpretationem
quam defendim us fuisse vere priore aetate communem. In sequentibus autem saeculis
1 A t t a m e n , a n im a d v e r te n d u m

est q u o d a lib i v e rb a p r o to e v a n g e lii de B . V ir g in e in te l-

lig e r e v id e tu r . S c r ib it e n im : S a lv e , p u ra , q u ae d r a c o n is n e q u is s im i ca p u t c o n t r iv is t i et in
a b y s s u m p r o ie c is ti v in c u lis c o n s tr ic tu m ( A s s e m a n i , I I I , 547).

P R O T O E V A N G E L IU M

85

usque ad Bernardum , qui eam disertissime proponit in Serm . 2 super Missus est, ac
deinceps, aucta est haec persuasio factaque est fidelibus omnibus fam iliaris; cuius est
indicium praxis repraesentandi B. Virginem sub imagine m ulieris conterentis serpen
tem vel gestandi puellum Iesum qui pede suo conterat serpentis caput . Iure ergo
cum D ivo Bernardo concludere possumus: Quam tibi aliam praedixisse D eus videtur,
quando ad serpentem ait, inim icitiam ponam inter te et mulierem? Et si adhuc dubites
quod de M aria non dixerit, audi quod sequitur: ipsa conteret caput tuum , cui haec
servata victoria est nisi Mariae? . 1
IV .

Ex

d o c t r in a

c c l e s ia e

qu ae eru itu r a) ex L itu rg ia , et b) ex B u lla P ii I X

In e ffa b ilis D eu s .
a) E x L iturgia : sic, in V esp eris festi Im m a cu la ta e C o n ce p tio n is B. M . V .
legitur: Im m a cu la ta C o n ce p tio est h od ie

S an ctae M a ria e V irg in is; q u ae ser

p en tis cap u t virgin eo ped e c o n t r iv it ; in A n t. ad Benedictus:

A it D o m in u s

D e u s ad serpentem : In im icitia s pon am in ter te et m u lierem , et sem en tu u m et


L-emen illius: ipsa con teret cap u t tu u m , A lle lu ia ! . A d M agnificat in 2. V esp eris:
H o d ie egressa est virg a de rad ice lesse: hodie co n tritu m est ab ea cap u t ser
pentis an tiq u i, alleluia! .
E x iis apparet q u o m o d o verb a P ro to ev an g e lii sim pliciter de B . V irg in e in te r
p reten tu r.
b) E x B u lla dogtnatica P ii I X In effab ilis D e u s : S u m m u s P o n tife x d icit
q u o d Patres Ecclesiaeque Scriptores, en arran tes

verb a,

q u ib u s D e u s p ra ep a

rata ren o van d is m o rta lib u s suae pietatis rem ed ia in ter ipsa m u n d i

p rim ord ia

p raenun tians; et d ecep toris serpentis retu d it au d aciam , et nostri gen eris

spem

m irifice erexit, inquien s: inim icitias ponam etc. docuere, divino hoc oraculo

clare

aperteq u e

d em on stratu m

fu isse

m iserico rd em

h u m ani

gen eris

Redemptorem,

scilicet U n ig e n itu m D e i F iliu m C . I ., ac designatam beatissim am eiu s M a tre m

1 N o s tris d ie b u s L . D

rewniak,

O . S. B ., in o p . D ie M ariolog isch e D eutun g von G en . 3 ,

15 , in der V a te r z e it, B re s la u , 1934, a p e rte n e g a v it P a tre s, c o n s e n s u m o r a lit e r u n a n im i, in m uliere


P r o to e v a n g e lii B . V ir g in e m v id is s e . A t o p u s is tu d , u t p o te o b ie c t iv it a t e c a re n s , a p lu r ib u s v a ld e
im p r o b a tu m fu it . E t iu re m e r ito q u e . E te n im : a) in s p ir a tio n e m d e s u m p s is s e v id e t u r a b o p e re
a c a th o lic i S ta p (L 'Im m a cu lee Conceptiori. L tu d e sur V origine d 'u n dogm e, P a ris, 1859 ); b) a n tith e tic e o p p o n itu r a s s e rtio n i B u lla e In effa b ilis Deus: c) m iru m in m o d u m c o n fu n d it d u o b e n e
d is tin ta , T radition em , n e m p e , e t organa e iu s d e m , in t e r q u a e ,

p r a e te r

scripta P a tr u m

quae

n u n c s u p e r s u n t, m a g is te riu m o r d in a r iu m E c c le s ia s tic u m a n n u m e r a r i d e b e t, d e c u iu s s e n te n tia


a ffirm a tiv a

nem o

d u b ita re

p o te st.

N u p e r s e n te n tia m

P.

D r e w n ia k

v in d ic a r e

c o n a tu s

est

P . L e n n e r z in Gregorianum (a. 194 3 , p p . 3 4 7-3 6 6 ). I lliu s ra tio n e s r e fu ta v im u s in M arian u m


(a. 194 4, p p . 7 6 -9 6 ). R e s p o n d it in G regorianum (a. 19 4 6 , p p . 3 0 0 -3 18 ). I lli ru rsu s re s p o n d im u s
in M a ria n u m , 8 (19 4 6 ) 2 93 -29 9.

R e p e t t i , (c fr L a tipologia m ariana nel P ro teva n gelo , G e n . 3, 15 , fond am en to d ella d o ttrina d ell'Im m a co la ta , in D iv u s Thom as i P la c .j, 19 3 7 , ser. 3, t. 40, p p . 2 9 1-2 9 4 ) censet sen ten

tia m te n en tem G en. 3, 15 , sensu s p ir it u a li seu m y stic o , agere de B . V ir g in e , absq ue m agna


d ifficu lta t. ir.vo care posse consensum m oraliter unanimem P a tru m .

86

P R O T O E V A N G E L IU M

V irg in e m

M a ria m , ac sim u l ipsissimas u triu sq u e contra d iab olu m

inim icitias

insigniter exp ressas .


Iam vero , ve rb a haec q u em lib et sen sum ty p ic u m a P ro to ev an gelio ex clu d e re
vid e n tu r. E ten im :
1) E a q uae typice ta n tu m m o d o d esign an tu r, n on

p o ssu n t

d ici

clare

aper-

teque designata, sed sub velamine. S ic, e. g. in histo ria C ain et A b e l, typice sig n i
fica tu r p o p u lu s Iu d a icu s n ecem in feren s C h risto . A t, q u isn am d icere a u d eb it
m o rtem C h risti et p o p u lu m d eicid am in hac historia fu isse clare aperteque desi
gnata). ... F ru stra ve ro P . Ceuppens, (o. c., p. 50), con atu r osten dere v e rb a illa
c la re a p erte q u e non necessario ad d esign atam V irg in e m referri sed ad C h r i
stu m tantum ; et v e rb u m d esignata ad h ib itu m pro M a ria , m inoris esse roboris
q u am v e rb u m d em on stratu s a d h ib itu m pro C h risto . E ten im , si verb a clare
a p e r te q u e ad

C h ristu m

ta n tu m m o d o

referen d a essent,

P o n tife x illa ponere

d eb u isset p o st v e rb u m d em o n stratu m , non vero antea, i. e. d eb u isset dicere:


d ivin o h o c oracu lo d em on stratu m fu isse clare ap ertequ e ... , non vero: d ivin o
h o c oracu lo clare ap erteq u e d em on stratu m fu isse ...
tam ... M a ria m .

In su p e r ve rb a

R e d em p to rem et designa

d em on stratu m et d esignatam , su n t

syn o n im a, et id em om n in o ro b u r h abent. H in c, n ulla d istin ctio in ter praeann u n tiation em

C h risti

et

p raean n u n tiation em

M ariae;

et

ideo,

sicu t

C h ristu s

sen su litterali, n on ty p ic o , in oracu lo, sign ificatu r, ita et M aria.


2) E o vel m agis

quod

d ivin o h oc oracu lo ipsissimae u triu sq u e (C h risti et

M a ria e) inim icitiae con tra d iab o lu m

su n t insigniter expressae. Ia m ve ro in im ici

tiae E va e c u m d iab olo d ici n eq u e u n t ipsissimae ac in im icitiae C h risti c u m ipso.


In su p e r, in im icitiae ta n tu m m o d o typice (i. e. sub velam in e q u od d am ) exp ressae
(q u ales essen t si mulier sign ificaret E vam ) n eq u eu n t certe d ici insigniter expressae.
3) Si

mulier in te llig itu r

E va , arg u m en tu m scripturisticum pro Im m a cu la ta

C o n ce p tio n e ex P ro to ev an gelio d ed u ci non posset: q u o d est contra B u lla m In ef


fab ilis,

q uae

ex

P ro to ev an gelio

a rg u m en tu m

et q u id e m

scripturisticum

sum it

ad illam p r o b a n d a m .1 E ten im , E va , ut postea vid e b im u s, non potest esse typus


M ariae. O m n ib u s ergo m od is c o n c lu d it B illot v a n u m effu g iu m est q u od

1 E t e n im , C c r r m is s io sp e c ia lis a S u m m o P o n tific e P io I X c o n s titu ta ad d e fin itio n e m d o g


m a tic a m p r a e p a r a n d a m , d e argum ento scripturistico in fa v o r e m Im m a c u la ta e a g e n s, e x o m n iu m
C o n s u lto r u m

s e n te n tia

ad h a n c c o n c lu s io n e m

p e rv e n it: P r a e r o g a tiv a im m u n ita tis a c u lp a

o r ig in a li in B e a t is s im a V ir g in e , s o lid u m h a b e t fu n d a m e n tu m in v e r b is G en . 3, 15 : I n im ic i
tia s p o n a m . .. . H o c

d e d u c it u r I. ex ipsis rerbis\ I I . ex tra ditione hu ic loco allusiva. P r o b a tu r

ex ipsis verb is: E te n im , si


p r o m ittitu r , ita u t

s e m e n m u lie r is est R e d e m p te r , q u i iu x ta C a th o lic a m d o c trin a m ib i

p r o to e v a n g e liu m

a p p e lla r i h o c so le a t, m u lie r ig it u r e st sa n c tis sim a eiu s

M a t e r . . . . ( C f r S a r d i , L a solenne d efin izio n e d elV Im m acoiato ccncepim ento d i M a r ia S S . , A t t i


e D ocu m enti, v o l. I, p .
tam q u am

s o lid o

79 6 ). D u o h ic a n im a d v e r te n d a v e n iu n t:

fu n d a m e n to

p r o d e fin itio n e

1) a g it u r d e P r o to e v a n g e lio

Im m a c u la ta e C o n c c p tio n is : e x c lu d it u r e rg o

q u ilib e t se n su s acco m m odaiitiv.s q u i solidum fun d am en tu m p r a e b e re n o n p o te st; 2) a g itu r d e

P R O T O E V A N G E L IU M

ex sensu spirituali q u aeritu r,

et q u isq u is recip it ea quae de o racu lo G en ese o s

in B u lla Ineffabilis trad u n tu r, con fiteatu r n ecesse est B . M a ria m d esignari sensu
litterali, illo scilicet sensu q u i im m ed iate ve rb is su b est (1. c., p. 359).

Prob. Indirecte, id est, ex refu tation e aliaru m sen tentiaru m .


P r i m a s e n t e n t i a : id est sen tentia acath o lico ru m de E va tantum, sustin eri
n on p o test ex eo q u o d M a ria , in P ro to ev an gelio , saltem excludi non potest. E te
n im , ipsa, et ipsa sola a rctissim e et in d isso lu b iliter cu m m axim o d iab oli v ic to re
seu C h risto con iu n cta est.
U n ic u m vero arg u m en tu m ab ipsis a d d u ctu m et ex contextu d ed u ctu m , nullis
rob o ris n obis vid e tu r, p ro u t iam vid im u s. 1

Seeunda sententia:
d ifficu lter om n ino

sustin eri

id est, sen tentia de E v a tam q u am ty p o M a ria e,


potest; q u in im m o p lu rib u s

de

cau sis

reicien d a

v id e tu r.
E ten im ,

ad

typum

h ab en d u m ,

duo

p raesertim

req u iru n tu r:

1) similitudo

ty p i cu m a n tityp o ita tam en u t ty p u s sit sem p er inferioris ordinis resp ectu a n ti


ty p i; 2) praeordinatio D e i qu a res v e l persona aliq u a ad ty p i ratio n em elevatu r,
eo q u o d electio et d eterm in atio ty p i a solo lib ero D e i a rb itrio d ep en d et, et ideo
so lu m m o d o p er revelationem in n otescit, i. e. sive ex S . S crip tu ra , sive ex una
nim i P a tru m consensu . Ia m v e ro d u p lex ista c o n d itio in sen ten tia ad versarioru m
d eest. E ten im : 1) deest similitudo in ter E v a m (typ u m ) et M a ria m (a n tityp u m ).
V e r u m q u id e m est Evam fu isse form am fu tu ra e (i. e. M a ria e), sicu t A dam fu it
forma fu tu r i (i. e. C h risti): attam en, si lo q u am u r d e A dam o et E v a in statu naturae
lapsae, id fu eru n t p er com p aration em a contrario, n on vero p er com paration em
a simili, p ro u t tota ch ristian a trad itio

clam at; ve l si ad m ittatu r com paratio a

simili, haec com paratio in hoc solu m in v en itu r q u od , sicu t A d a m est cap u t om
n iu m h o m in u m et E v a est m ater o m n iu m v iv e n tiu m in ord ine naturae, ita C h r i
stus fu it cap u t om n iu m h o m in u m et M a ria m ater om n iu m v iv en tiu m in ord ine
gratiae. X ii ergo h a b e tu r relate ad inimicitias cu m d iab olo. In su p er: in im icitia
s o lid o a r g u m e n to d e s u m p to e x ipsis verb is: e x c lu d it u r e rg o se n su s t y p ic u s q u i n o n e x ip sis
v e r b is sed ex rebus p e r v e r b a sig n ific a tis d e s u m itu r.
A n im a d v e r t e n d u m e tia m e st q u o d e a d e m P o n tific ia C o m m is s io , d e s a lu ta tio n e a n g e lic a
a g e n s , a d h a n c c o n c lu s io n e m p e r v e n it q u a e c o n fir m a t ea q u a e s u p e r iu s s c rip s im u s : P r a e d ic ta
A n g e li v e r b a ad B . V ir g in e m in s e r v iu n t ad d e m o n s tra n d a m p r a e ro g a tiv a m c o n c e p tu s im m a
c u la ti quando accedit

SS.

P a tru m exegetica T r a d itio , d e q u a h e ic sp e c im e n p r a e b e tu r ( S a r d i,

1. c ., p . 800). E t ra tio q u a e a d d u c it u r h a e c e st: q u ia p r a e d ic ta v e r b a p e r se vim sufficientem


non habent ad d e m o n s tra n d a m B . V ir g in is p r a e r o g a tiv a m d e q u a a g it u r ( I b id ., p . 79 9).
1

Iu r e a n im a d v e r t it P . G a r c ia G a r c e s : N e g a n te s se n s u m litte r a le m d e M a r ia , eo q u o d

m u ta tio s u b ie c t i in d u c a tu r , e t ip s i m u ta tio n e m a d m itte r e t e n e n tu r , c u m v o x m u lie r in v ers.


1 5 , E v a m so la m , in 16 m u lie r e s o m n e s c e r to d e s ig n e t ( M a te r C o rred em p trix, T o r in o - R o m a ,
19 4 0 ,

p.

30).

88

P R O T O E V A N G E L IU M

posita a D e o in E va , ve l est naturalis contra serp en tem (anim al) ve l est spiri
tualis contra d iab olu m . A tq u i prim um a cath o licis, u t v id im u s, sustin eri non
potest, n ec de facto su stin etu r, v e l ab iis qu i sen su m ty p ic u m d efen d u n t, eo
q u o d est contra apertissim am aliaru m S crip tu ra ru m au ctoritatem

atq u e con tra

u n an im em trad itio n em , iu x ta q u am serpens non est anim al p h ysicu m , sed an i


m al d iab o licu m , seu d iab olu s.
Secundum v e ro (i e. in im icitia spiritualis) in e p te om n in o a ssu m itu r u t typus
inim icitiae in ter B . V irg in e m et d iab olu m , eo q u ia id q u od u t ty p u s assu m itu r,
d eb et esse inferioris ordinis relate ad a n tityp u m , c u m ty p u s solam umbram v e ri
tatis p raeseferat. S ic, e. g. n on spiritualis iustificatio P atru m fu it ty p u s iu stificationis nostrae, sed iustificatio legalis ta n tu m m od o. E a q u ae u ti effectu s, sim i
litu d in e m causae geru n t, in n otitiam q u id e m causae in d u cere possu n t, sed non
p er ty p i ratio n em . ( A r e n d t , o. c., p. 4 1).
2)

D e e st sive testim o n iu m ex S. S crip tu ra , sive unanimis Patrum consensus

au t m a gisteriu m E cclesia e ex q u ib u s solu m m od o, u t d ix im u s, cogn oscere p o s


sum u s E v a m con stitu tam fu isse a D e o typum M ariae. E ten im , q u am v is p erp au ci
ex P atrib u s et S crip to rib u s (ut S. E p h raem , Ia co b u s E d essen u s) sen tentiae a d ver
sarioru m favean t, nem o tam en d icere au d ebit T ra d itio n e m q u oad sen su m ty p i
cu m unanimem esse. Q u o m o d o ergo, a sensu tv p ico nullimode d em on strato, a rg u
m en tu m erui posset pro d ogm ate

Im m a cu la ta e C on cep tion is? ... N o n n e potiu s

d icere m alu m u s cu m P . A r e n d t 1

in hanc op in io n em (de sensu ty p ico )

in d u cti sun t n ecessitate se extrican d i ex ambagibus criticae recentioris, q u ib u s,


nisi h o c excogitassen t effu g iu m , lon giu s q u am vo lu issen t, fu issen t a sensu cath o
lico distracti? M e lio ri ergo et tu tio ri via in ced u n t in praesenti q u aestion e qu i,
ad m in icu lis etiam a critica m od ern a

m u tu atis, sen sum co m m u n em a n tiq u o ru m

con firm are n ed u m su b ve rte re q u aeru n t.

S i au tem in hac op era p len e perficien da,

m etam n on d u m attin gere va lu erit, A u g u stin i

con siliu m serva b u n t q u i scrip sit:

m eliu s esse prem i in cogn itis sed u tilib u s signis, q uam in u tilite r ea in terp retan d o
a iu go servitu tis ed u ctam cervicem laq u eis erroris in s e r e r e " (D o ctr. chr., 3-9).
Tertia

sententia,

id est sen tentia secu n d u m q u am m ulier sensu litte

rali esset sive M a ria sive E va , q u am v is d iversim od e, n ititu r in d octrin a herm en eu tica de sensu e m in e n tio ri.? A t, haec etiam n on v id e tu r solid e fu n data.
Rationes vero praecipuae pro hac sententia, iuxta P. T r i n i d a d qui ei adhaeren
dum esse putat (1. c., pp. 355-356) hae sunt:
1.
M u lier in toto contextu de Eva intelligi debet. A t inim icitiae inter m ulie
rem >et serpentem im perfecte tantum applicari possunt Evae; perfecte vero M ariae.

1 O.

c., p. 4 1.

2 C f r V a c c a e i A . , L a R ed en zio n e, R o m a , 19 3 4 , p p . 1 8 5 -1 9 0 ; Id e m , D e libris d idacticis


V . T ., R o m a e , 19 3 5 , p p . 23 e t 12 3 .

P R O T O E V A N G E L IU M

89

N am ,illae inim icitiae in textu, certe intellegendae sunt perfectae: Inim icitias ponam ...
Inim icitiae vero inter Evam victam et diabolum victorem vix dici possunt perfectae.
Etiam post poenitentiam Evae, inter diabolum atque Evam ... permanentes inim ici
tias seu perpetuum voluntatum dissensum fuisse, non valde probabile est .1
2. Omnes catholici admittunt sem en aliquo vero sensu intellegi de Christo.
Iamvero si semen m ulieris Christus est, m ulier B. V . M aria esse debet, ex qua natus
est C h ristu s .2 Haec intim a unio matris cum Filio exhibetur etiam in aliis vaticiniis
messianicis ... Nonne dici potest in his locis clarius exprim i quod obscurius in G en .
3, 15 iam indicabatur?.
3. D el Prado addit aliud argumentum: Verba ad diabolum diriguntur, et d ivi
num consilium reparandi genus humanum per mulierem, manifestare videtur idem esse
lapsus et reparationis instrum entum . 3 Instrum enta vero reparationis sunt Christus
et M aria .
E t concludit P. Trinidad: Opiniones ... quae excludunt E vam , plerisque exegetis
modernis displicent. Etenim textus et contextus videntur exigere ut prom issio in 3,15
expressa aliquomodo respiciat Evam . N am 1) textus nullam aliam m ulierem eousqne
nominaverat quam Evam ; 2) contextus loquitur de vindicatione m ulieris contra ser
pentem , m ulier vindicanda est Eva ... unde, sola remanet ... opinio, quae intellegit
3,15 de Eva inchoative, et de B . V irgine sensu pleno et perfecto. Inim icitiae quae iam
inde a poenitentia Evae inceperunt inter diabolum et Evam cum suo sem ine, perfectam
im pletionem habiturae erant in M aria et suo Filio ( 1. c., p. 257).
A ttam e n , p ro u t ex ipsam et exp osition e arg u m en to ru m elu cet, ex tribus argu
mentis a P . T r in id a d allatis, h oc ta n tu m m o d o d ed u ci potest: q u od B. V irg o a
P ro to ev an g e lio excludi n on possit, m in im e v e ro q u o d E v a includi d eb eat. Unicum
argumentum ad p ro b an d am inclusionem

E vae, d ed u citu r, p ro u t patet, ex textu

et contextu: q u o d arg u m en tu m paru m prob are iam vid im u s. E ten im : ve ru m est


textum n u llam aliam m u lierem eo u squ e nom inasse; attam en, in v. 15 serm o est
de alia m u liere, seu de m u liere futura, a m u liere de qua antea te x tu s locu tu s
fu era t om n ino diversa, eo q u od

solummodo h u ic futurae m u lieri, non ve ro E vae,

in im icitiae absolu tae et p erfectae (et ideo im peccabilitas) i referri possu n t.


P ariter, ve ru m est contextum

loq u i de v in d ica tio n e m u lieris con tra serpentem ,

et m u lierem v in d ica n d a m E v a m esse; attam en, n u llib i d icitu r aut in n u itu r talem
vin d ica tio n em fieri ab ipsa Eva; su fficit u t fiat a m u liere q u ad am fu tu ra, filia
E vae, seu ex ipsa stirp e E va e. E t h o c sensu
n iu m

illu d

u n iversa trad itio christian a v a tic i

in tellexit.

In hac tertia sententia, igitu r, con clu sion es latius patere v id e n tu r q u am p ra e


m issae.

1 M . H e t z e n a u e r , T heologia B ib lic a , F r ib u r g i B r is g o v ia e , 1908, p p . 5 5 3 -5 5 4 .

- Del

P r a d o , 1. c., p.

54.

Id e m , ib id .

4 P e c c a tu m e n im e st s e m p e r q u a e d a m a m ic a lis c o n c e s s io d ia b o lo fa cta .

P R O T O E V A N G E L IU M

Q u a r t a s e n t e n t i a , i. e. sen tentia secu n d u m qu am m ulier sensu litte


rali resp iceret m ulieres in genere, sed c u m sp eciali resp ectu ad M a ria m , ob sen
sum em in en tiorem , non v id e tu r solida p ro b ab ilitate gau d ere. P ra ecip u a ratio quae
ab ipsis ad d u citu r, est haec:

O b in tim am

co n iu n ctio n em in ter m u lierem

et sem en , sen sus q u i trib u itu r sem ini , dari etiam potest m u lie r i. Ia m
ve ro sem en a m u ltis in tellig itu r de h om in ib u s

co lle ctive sed cu m speciali

resp ectu ad le su m . E rg o m u lier in telligi po test de m u lierib u s co lle ctive, sed


cu m speciali respectu ad M a ria m .1 A tta m e n

p ro u t iure an im ad vertit P.

T r in id a d haec ratio non satis co n v in cit, nam i ) sem en si in tellegitu r de h o


m in ib u s co llective, in clu d it etiam m ulieres.

U n d e n u lla adest necessitas in te l

legend i m u lie r de m u lierib u s in genere; 2) in G e n ., 3, 15 " m u l i e r apparet


u t prim a fons un de

sem en , id est, om nes h om in es cu m C h risto cap ite, o ri

gin em d u cu n t. H a ec prim a fons est E v a m ater c u n cto ru m v iv en tiu m (G e n .,


3, 20) ( 1. c., np. 356-357) non vero m u lieres in genere. R em an et igitu r u t mulier
P rotoevan gelii sit M aria, in sensu litterali.

3. - Quid sit semen serpentis


S o lu tio hu iu s q uaestion is a solu tion e alteriu s q u aestion is d ep en det, n em pe,
q u id sit serpens.
R a tio n a lis ta e ,

ergo, qu i pro

serpen te in tellig u n t (illo gice om n ino), ipsu m

anim al p h ysicu m , pro semine serp en tis in tellig u n t (logice om n ino) om n es ser
p en tes p h ysico s in n atu ra existentes, q u i a serpen te p rim itivo, via generation is,
p ro v en iu n t. Ita

D illm a n ,

G u n ck e l,

H o lzin g e r

etc.

H in c sem en

serpen tis in

sensu ex clu sive physico in telligu n t.


C a th o lic i,

e con tra,

semen serpentis in

qui

p ro

sensu morali,

serpen te

diabolum p rin cip a liter in tellig u n t

saltem principaliter, in terpretan tu r, eo quia

d iab olu s, cum sit sp iritu s, filios p e r gen eration em p rocreare non potest.
D ix i: saltem principaliter, eo q u od q u id a m exegetae C a th o lici (C o rlu y , H e tzen auer, B ea etc.) q u i a d m ittu n t serpen tem realem ta m q u a m diaboli instrumen
tum, tenen t sem en serpen tis d u p lici sensu su m en d u m esse:
a)

q u aten u s con sid era tu r animal, sem en serpentis sensu physico est su m en

d u m , i. e. pro serp en tib u s q u i ab h o m in ib u s c o n cu lcab u n tu r et hom in es in cal


caneis m ord eb u n t; b) qu aten u s vero serpens con sid era tu r

diabolus, sem en ser

p en tis necessario in sensu morali su m i debet.


A lii vero C ath o lici, q u i pro serpen te non anim al p ro u t est instrumentum d ia
boli, sed speciem externam realem serpentis in tellig u n t, sem en serpen tis in sensu
tantum morali accipiu n t.
1 T r i n i d a d , I. c., p.

356.

P R O T O E V A N G E L IU M

91

O m n e s e r g o c a t h o l ic i in h o c c o n v e n iu n t : q u o d s e m e n s e r p e n t is , s a lt e m p rin

cipaliter, in s e n s u morali, n o n v e r o in s e n s u p h y s i c o

s u m i d e b e a t.

A t, n o n conveniunt Catholici in solvenda quaestione particulari: quid sit in con


creto semen serpentis in sensu morali, i) Q uidam enim per semen serpentis in sensu m o
rali, solos daemones (n o n vero homines malos) intelligunt, quatenus tentatoris socii.
Ita Hum m elauer, H etzenauer, Sales, Ceuppens. Sem en serpentis collectionem eiusdem
naturae indicare videtur; qui ergo semine serpentis designantur, serpentis naturae esse
debent. C um vero serpens, om nibus consentientibus, sit diabolus, semen serpentis
sunt diaboli qui luciferi exem plum im itantes, illi sim iles facti sunt ut filii paren
tibus ( H e t z e n a u e r , In Gen., p. 78), quo in sensu, secunda pugna erit sicut prima,
revera diabolica: inim icitiae erunt inter diabolos et posteros m ulieris, sicut prim o fu e
ru n t inter diabolum tentatorem et m ulierem . Ceteroquin sanae interpretationis legem
im pugnaret, qui argum entis fortissim is deficientibus adversariorum, species a sensu
proprio ad sensum translatum transmutarent, quia sensus translatus probandus est,
n o n supponendus ( H u m m e l a u e r , o . c ., p. 162), quae argumenta hoc loco deesse cre
dim us .
2) A lii vero, per semen serpentis in sensu morali solos homines malos, non vero dae
mones, intelligunt ita ut pugna primo fuerit inter diabolum et m ulierem , secundo vero
inter iniquos et iustos, et tandem inter diabolum tentatorem et homines iustos simul
cum M essia coniunctos. Ita C orlu y, H oberg etc. D uplicem rationem afferunt: a) quia
hom ines m ali quandoque in S. Scriptura, f ilii diaboli vocantur, eo quia sunt ex patre
diabolo (Ioan., 8, 44; A ct., 13, 10; M atth., 3, 7; 23, 33); h) quia daemones nunquam
in S . Scriptura filii diaboli vocantur.
3) A lii tandem , ut Arendt (o. c., p. 2) per semen diaboli in sensu m orali sive dae
mones sive malos homines intelligunt, homines tamen cum aliqua restrictione. Sem en,
enim , diaboli, per se intelliguntur omnes creaturae rationales quae Lucifero sponte sua
inserviunt, si ceteri diaboli sint, ratione prim ordialis liberae in via sua apostasiae qua
Luciferum im itati sunt; si homines, ratione repulsae potentiae supernaturalis repara
tionis, ex qua diabolo assentientes servi, imo filii eius fiunt, et quia consentientes fiunt,
non tam victimae (P. de H u m m e la u e r , 1. c., p. 163 in fine) quam filii et asseclae volun
tarii. Isti omnes itaque per se segregantur a semine m ulieris nedum includuntur in eo,
quippe quod non absolute atque exclusive intelligitur de generatione materiali sed
de ea restricte... Sed monui homines malos intelligendos esse cum aliqua restrictione: hanc
enim imm ediatus contextus suggerit, quippe quem infra ostendam obvie significare
ipsum reparationis opus totius humani generis lapsi, non vero huius applicationem quae
com m uni medo singulis in alterutro foedere locum habet. A tqu i, si ita est, semen dia
boli supponit in protoevangelio pro illis solis inter malos homines qui, operi a Messia
complendo, recusata quam ipse praedicabat fide, data opera obstiterunt. Hos ipse C h ri
stus diabolum patrem sibi habere dixit, atque ineunt passione, horam illam eorum
esse qui tenebrarum potestati o b ed iu n t ( A r e n d t , o . c ., p. 23).
Haec tertia sententia nobis magis placet, eo quia pro ipsa rationes aliarum duarum
sententiarum m ilitare videntur.

P K O T O E V A N G E L IU M

9-

Quid sit semen mulieris

4 -

H ic

iu re an im ad vertit P. C e u p p e n s 1

revera iacet cardo quaestionis,

de cu iu s solution e p rop h etiae sen sus om n in o d ep en d et, n em p e an sit messianica (et ideo etiam m ariologica), et in q u on am
E tia m

sen su,

litterali aut sp ir itu a li

solutio h u iu s q u aestion is a solu tion e alteriu s q u aestion is

d ep en d et,

n em pe, quaenam sit mulier P rotoevan gelii. Id e o q u e trip lex d atu r sententia:

P r i m a s e n t e n t i a . Illi q u i ten en t m u lierem esse E v a m et E v a m tan tu m


(R ation alistae), per sem en m u lieris lo g ice totam et solam E va e posteritatem in te l
ligu n t. A d istos fere acced ere v id e n tu r (proh d olor!) cath olici q u id am
tiores q ui

p er sem en

m u lieris

totam humanitatem

ut

sic, i. e.

posteritatem in tellig u n t, M e ssia non exclu so, sed nec clare in d icato. Ita L
(Revue

du Clerge Francais, m ars 2 1,

1910 , 362-363); D

en n efeld

recen

totam E vae
evesq u e

1895); E n g e l k e m p e r (B ibi. Zeitschr., 8,

(in Messianisme, decr. S. O fficii 16 d ec. 1930 p r o

h ib itu m ; c fr D iction. Theol. Cati:., i c , 1929, 1 4 1 0 ) ; H

e in is c h

(D as B u ch Genesis,

p p. 12 6 -12 7 ).
S en ten tia haec est om n in o reicien d a et co m m u n ite r reicitu r. E st en im d irecte
contra B u lla m In effab ilis in qua, iu x ta S S . P atres, R e d e m p to r d icitu r in P ro
toevan gelio clare a p erteq u e p raem on stratu s . In su p er, si v e rb a sem en m u lie
ris sim p liciter

p ro o m n ib u s h o m in ib u s su m an tu r, essen t sim p liciter

falsa, eo

q u od n on om n es hom in es, exp erien tia teste, su n t in im ici d iab oli. Ip sim et iusti,
absolute in im ici d iab oli d ici non p o ssu n t ob p eccatu m origin ale et ob q u aedam
in evita b ilia p ecccata ven ialia sem id elib erata. C h ristu s tan tu m m od o eiu sq u e M a te r,
fu eru n t a bso lu te et p e rfecte diaboli in im ici.
N e c iu va t asserere c u m E n g e l k e m p e r ( 1. c., pp. 362-63) v a ticin iu m n ostru m
esse o m n iu m primum et ideo necessario obscurum, eo q u o d p ertin et ad lineam
prop h etia ru m
H oc

en im

m essian icaru m

evolu tion is,

p rin cip iu m , m od o

con textu s, an tequ am

ut

m agis

a prio ristico ad h ib eri

ad h ibeatu r,

m a gisq u e

clario res

n on d eb et; sed

fiant.

te xtu s

et

a ccu rate in sp ici d eb et.

S e c u n d a s e n t e n t i a . Illi (C a th o lici) q u i ten en t mulierem P ro to ev an ge lii


in sensu litterali esse E v a m et in sensu spirituali esse M a ria m , per semen mu
lieris totam E vae posteritatem in tellig u n t, sed sp eciali m od o M essiam , p e r q u em
h um an itas d iab olu m vin cet. Ita P . H u m m e la u er, C e u p p e n s etc.
A

rgum enta

quae ad hanc sen ten tiam p ro p u gn an d am afferri solent, ad seq u en

tia red u cu n tu r:
1)

T e r m in u s tserci ( =

mulieris, co lle ctivu m sen su m


1 O . c.. p. 57.

sem en)

collectivum

sen sum

h a b ere potest-, 2)

Sem en

h abere debet; etenim , c u m sem en serpentis (in v.

P R O T O E V A N G E L IU M

93

15 ) collective su m atu r, etiam sem en mulieris in eodem sensu a ccipi d eb et, eo


q u ia leges h erm en eu ticae vetan t ne idem vocabulum in eodem co n tex tu d iv e r
sam sig n ifica tion em in d u at; 3) Id e m p o stu latu r ex fin e a D e o p er h an c p ro p h e
tiam in ten to, eligen d i n em pe

et solandi a n im u m p roto p a ren tu m eisq u e fid u

cia m inspiran di; iam vero, si p roto p aren tes verb a D e i de aliq u o filio v icto re d ia
b o li in tellex issen t q ui post p lu ra saecula v e n tu ru s esset, n ih il ad se p ro m issio
n em illam p ertin ere cogitassent; 4) p lu res in Y . T ., sicu t et in N . T ., de d iab olo
v ic to ria m retu leru n t, p ro p ria m q u e salu tem op erati sunt: et ipsi, ergo, ad sem en
m u lieris pertinent, et id eo a com p reh en sion e rei p e r h u iu s n om en significatae
e x c lu d i non possun t; 5) A p o sto lu s ipse (in E p . ad Rom ., 16, 20) h an c in terp re
ta tio n em prob are v id e tu r, dicens: D e u s pacis conterat Satan am sub p ed ib u s
vestris v e lo c it e r ; 6) F re q u e n te r, in S crip tu ris,

C h ristu s sim u l cu m fid elib u s

q u i ab ipso vitam hau riu n t, repraesen tatu r, ta m q u a m una persona aut u nitas
q u aed a m (1 C o r ., 12, 12 -14 ; C o lo ss., 1, 18-22; G a l., 3, 26-2S; Io an ., 15, 1-6).
Ita p raesertim R e i n k e .

Respondetur: argu m en ta haec p arvi robo ris esse vid e n tu r. E ten im : 1) Q u a m vis
v o x sem en sen sum co lle ctiv u m h abere possit, n u m q u am tam en ph rasis haec:
sem en m u lie r is in S crip tu ris
n olin t, fateri d eben t,

sen sum

co lle ctivu m

h abet. 2) O m n es, velin t

in textu nostro, sem en n on univoce et proprie d ici de d ia

b olo et de m uliere, sed analogice et metaphorice. E ten im , sem en mulieris est filius
q u i ab ipsa p er carnalem generation em procedit; sem en vero diaboli aliu d om nino
est. D iv e rsa ig itu r ratione (vi ip siu s con textu s) sem en u tro b iq u e

accip i d ebet.

S ic, e. g. in textu : ascend o ad P atrem m eu m et P atrem vestru m , D e u m m eu m


et D e u m v e stru m term in i P ater et D e u s , v i con textu s, d iversa p rorsu s ratione
u tro b iq u e accip i d eb en t. V e rb a , ig itu r < sem en serp en tis

p o tiu s q u am sen sum

collectivum , sen sum universalem h abere vid e n tu r, vid elicet: inim icitias pono ...
in te r quemcumque tuum asseclam et ... (sive unus tan tu m sit fu tu ru s, sive m ulti).
R e liq u a en im ve rb a ve rsicu li nos m inim e co gu n t ad resp icien d am hanc asse
cla ru m d iab oli multitudinem. 3) F in is a D eo , p er p ro p h etia m , in ten tu s (i. e. s u b le
van d i protoparen tes) b en e salvatu r etiam in alia sententia. E x p rom ission e enim
Illiu s

(R ed em p to ris)

qu i serpen tis

cap u t co n tritu ru s erat, et id eo

universum

genus humanum a po testate d iab oli erep tu ru s erat, A d a m et E v a ben e in tellig ere
p o tu e ru n t ad seipsos etiam red em p tion is fru ctu s sp ectare, et id eo su b leva ri et
con solari a D e o p o tu eru n t. 4) N o n agitu r de qualibet in im icitia aut victo ria supra
serp en tem , sed de contritione capitis eiu s, i. e. de eversion e eiu sd em regn i (p e c
cati) et ideo de ipso op ere red em p tion is, q u o d C h risto tantummodo co m p e tit et
in q uo n eq u it C h ristu s

cu m aliis con n u m erari; n om ine seminis, ergo, d irecte

et prim ario C h ristu s ta n tu m m o d o in tellig i d eb et, n on ve ro c o llectio om n iu m


iu sto ru m . A tta m e n , q u ia C h ristu s est caput m orale, et cap u t necessario o rd i
n em d icit ad membra, id eo indirecte et secundario, vi con n exion is, etiam m e m

P R O T O E V A N G E L IU M

94

bra eius in telligi p ossu n t et d eb en t, qu aten u s et ipsa, in virtu tis stadio, pro appli
catione redemptionis cu m d iab olo d ecertare d eben t. 5) A p o sto lu s m in im e sen ten
tiam ad versa rio ru m ad probare

vid etu r: D eo, en im , non vero fidelibus, Satan ae

contritionem trib u it. 6) L ic e t C h ristu s passim cu m fid elib u s et iustis, ad modum


unius, repraesen tetu r, tam en

ex h oc non co n seq u itu r q u o d semper tali m od o

repraesen tetur, et m u lto m in u s q u o d aeque principaliter et directe C h ristu s et


fideles sign ificen tu r, sed C h ristu s directe et principaliter, fid eles vero, vi con n exion is c u m

C h risto , indirecte et secundario.

Tertia s e n t e n t i a .

Illi (C ath o lici) q u i

ten en t m u lierem

P rotoevan gelii

esse M ariam et M ariam tantum, per semen mulieris M e ssia m Redemptorem sim
p liciter in tellig u n t, ve l etiam R ed em p to rem directe et principaliter, fid eles vero
indirecte et secundario. H a ec sententia, n obis n ed u m p ro b ab ilis sed certa om n ino
v id e tu r.

Prob.:

I.

A u c t o r i t a t e : I.

S . S c r ip t u r a e :

) V ersio G ra e ca 70 In terp retu m

h u ic in terpretation i favet. L a versio n des L X X scrib it P. L a g ra n g e in terp reta it le lign ag e com m e resu m e dans une perso n n e (a v r o c ;

ipse) ... . 1

2) Q u a n d o v e rb u m semen in S. S crip t. sen su m collectivum in d u it, pronomen


q u od ad illu d refertu r, in p lu ra li co m m u n iter p o n itu r, non vero in sin gu lari
(C fr e. g. G e n ., 15, 13; 17, 8, 9); h u ic regu lae generali tres tan tu m m od o e x c e p
tion es d an tu r (i. e. G e n ., 16, 10; 17, 17; 24, 60). Iam vero ,

in textu n ostro p ro

nom en hu est in sin gu lari. E rg o ...


3) A liq u a n d o semen in S. S crip t., in sensu individuali su m itu r, e. g. 2, S am .,
7, 12 -13 : q u o d ad versarii etiam (u t L a g ra n g e,

C e u p p e n s etc.) con ced u n t.

4) N u m q u a m hominum genus seu homines a S crip to rib u s sacris, hac a p p e l


latione sem en m u lieris vo ca n tu r, sed ta n tu m m o d o

nati m u lieru m .

5) N o n sem el in S. S crip t., semen Abrahae in sensu litterali p ro M essia su p


ponit. S ic S. P au lu s, in E p . ad G alatas, 3, 16, scripsit: A b ra h a e factae su n t
prom ission es et semini eius. N o n dicit: E t sem in ibu s, qu asi in m u ltis, sed quasi
in uno: E t sem in i tuo q u i est C h ris tu s . E t am p liu s cap. 4, verb a
m u lieris ex p licare in ten den s

scrib it: m isit

D eus

F iliu m

su u m

sem en

fa ctu m

ex

muliere .
II.

u c t o r it a t e

P a t r u m : P atres in terp retation em

h a n c individualem

secu ti

sun t, ut S. I u s t i n u s (D ia l. cum Tryph., 10 0 , P G 6 , 70 9 -712 ), S. I r e n a e u s (C o n tr .


haer., 3, 423, 7; v . 19, 1; c. 2 1, 1, t. 7, c o li. 9 6 4 , 1 1 7 5 - 1 1 7 6 , 1179 ); S . C
( Testim . adv. Judaeos, 11, 9, t. 4,
P G , 42, 729); S . L

eo

1 R e v . B ib i., 1 8 9 7 , p .

c o i.

704); S. E

M . (Serm .. 22, P L

335.

59,

c o i.

p ip h a n iu s

(H aer.,

729); P s e u d o - H

y p r ia n u s

77 ,

18

ie r o n y m u s

P R O T O E V A N G E L IU M

95

(Epist. v i , ad amicum aegrotum, P L , 30, 82-83); S . I s i d o r u s P e l u s i o t a (E p ist.,

1.

1, ep. 326, P G 78, 417); S . F u l b e r t u s C a r n o t e n s i s (Serm . 6, de N a tiv . B . M .

V ., P L 141, 320-321); S. B e r n a r d u s (H o m il. 2, su p er M issus est, 4, P L 183, 63).


Relate vero ad Patres illos qui ab adversariis contra nostram sententiam laudantur,
haec cum P. P a l m i e r i animadvertenda sunt: Quoad patres qui citantur, responde
mus E p h r a e m u m 1 in G enesim , ad h. 1., nihil habere quod faveat interpretationi quam
reiicimus: locum vero citatum ex T om o primo Syriaco spectare ad Collectanea Inter
pretationum in Genesim Ephraem i Syri et lacobi Edesseni excerpta ex catena syriaca
Severi monachi Edesseni, ibi vero auctorem moraliter enarrare verba Genesis; quem
admodum ad eadem allusio iit in altero testimonio Ephraem i citato ascetico super
illud Attende tibi c. 11. Cum enim C hristus, caput contriverit serpentis ut nobis m em
bris suis vim tribueret superandi serpentem eum que cum nostro capite Christo con
culcandi; cum moralis institutio agitur, provocanturque fideles ad pugnandum cum
diabolo, ea verba G enesis licet ad ipsa quoque, qui indirecte significati sunt, transferre.
Pari ratione se gerit A m b r o s iu s in lib. de fuga saeculi n. 43. C h r y s o s t o m u s in Genes,
hom. 17, postquam dixerit verba D om ini in serpentem esse m ulto magis accipienda
de spiritali serpente, id tantum habet: Etenim , et illud pedibus nostris subiecit hum i
liatum , et id praestitit ut nos eius capiti incum bam us. A n non haec significat dicens:
calcate super serpentes et scorpiones? . V erum haec causam quae defenditur non iuvant.
N am , non est quaestio an nos quoque cum Christo et sub Christo conculcemus diabolum,
idque indirecte tamquam consequens et finis sit significatum verbis Genesis: sed quae
stio est an id directe sit significatum ibidem . Id autem heic Chrysostom us non docet;
quod vero tradit in Orat, in S. Pascha, superius recitata, huic interpretationi haud parum
adversatur. H ie r o n y m u s quidem in Quaest. hebr. ad hunc locum , dicit nostros gres
sus praepediri a colubro , quod quis negat? Sed pariter contritionem serpentini capitis
Domino tribuit, subdens: et Dominus conteret Satanam sub pedibus vestris velociter

(o. c., p. 731).


E x dictis clare patet quomodo minus recte P. C e u p p e n s haec scripserit: S S . Patres
Messiam clare aperteque in nostro divino oraculo esse praemonstratum consentiunt;
quando vero quaestio ponitur an voce semen m u lie ris solus M essias designetur,
unanimitatem non amplius retinent, et quidam , uti S. Irenaeus, Cyprianus, Epiphanius,
L eo M agnus affirmative respondent; (dii vero, uti S S . E p h r a e m , A m b r o s i u s , C h r y
s o s t o m u s , H i e r o n y m u s negative, dicentes sensum collectivum esse p ro b ab ilio rem
(1. c., p. 66).
II.

R a t i o n e : Iu x ta cath olicam d octrin am , post p roto p a ren tu m lapsum , nemo

salutem ob tin ere p o tu it ac p o test nisi p er Christum Redemptorem et p er fidem


in illu m , eo q u ia non est in aliq u o alio salus . N ecesse ergo, ve l saltem su m m e
con ven ien s fu it ut, generi hu m ano, in d e ab initio, tam n ecessariu m fidei obiec-

1 R e la te ad S . E p h r a e m n o te n tu r e tia m h a e c v erb a : C o n c u lc a v it p u e r e x e e r a b ile m s e r


p e n te m , e t c o n fr e g it c a p u t a sp id is . E t E x te (M a ria ) e x ie t in fa n s q u i c o n t e r e t ca p u t s e r
p e n tis 1 (H y m n i et sermones, ed . L a m v , t. 2, p. 606, et t. 3, p. 9 5 4 ).

96

P R O T O E V A N G E L IU M

tum (i. e. C h ristu s

R ed em p to r) p ro p o situ m fu erit; et q u id em , n on in d irecte et

in con fu so, sed d irecte et clare. P ro p o n en d u s en im erat Christus Redemptor ut


obiectum fid ei in q u em hom in es c re d e re n t et a quo salu tem sp erarent, et ideo
non poterat sim ul cum aliis (in tota posteritate E vae) com m isceri et conn u m erari.
E t ut Ude revera in P ro to ev an ge lio C h ristu s R e d e m p to r p ro p o situ s est per
v e rb a semen mulieris, i. e. u t filiu s solius m u lieris a q u a sola ortu m d u cit, et ideo
u t D eus satisfactio n em valoris infin iti p ro offensa in fin ita ex h ib en s, eo q u ia filiu m
Virginis so lu m D e u m esse d eceb at. E x q u o itaq u e C h ristu s R e d e m p to r ta m
q u am semen mulieris p rop ositu s est, su b a liq u a prop ria et d istin cta ratione iam
pra en u n tia tu s fu it.
T

andem

: S i p e r semen mulieris C h ristu s R e d e m p to r in tellig a tu r, plane p ariter

in te llig u n tu r u ltim a P ro to ev an ge lii verba: ipse conteret cap u t tu u m , et tu insi


diaberis calcan eo eius , i. e. d iab olu s C h ristu m co n triv it in calcaneo, seu in in fe
rio ri parte i. e. in h u m an itate, ipsi mortem p rocu ran do; C h ristu s ve ro d iab olu m
contrivit eius regn u m m orte et su b seq u en ti gloriosa resu rrectione fu n d itu s e v e r
ten d o.
S i vero p er semen m u lieris aliu d in tellig eretu r, haud facile u ltim a illa verba
q u id sig n ificen t cogn osceretu r.

P ost ea q uae d ixim u s, iure, ad m od u m con clu sion is, q u aeri potest: P r o t o
parentes

h u n c plenum sensum V a tic in ii, p ro u t illu m

sunt? H u ic quaestion i ben e resp o n d it P . Bea: C u m

ex p osu im u s, assecuti
h oc vaticin iu m

ne

protopa-

ren tib u s con solation i et con fo rtation i esse d eb eret, recte su p p o n itu r D e u m eos
sp ecia liter illu strasse et ad iu visse,

u t clariu s vid e ren t quae esset fu tu ra victoria

de d iab olo cui ipsi su ccu b u e ra n t, et de eius regn o. Id etiam confirmatur ex tra
ditionibus apud varias gentes de fu tu ro Redemptore rigentibus (D e Pentateucho,
p. 203, ed. 2, R om ae, 1933).
Cet oracle biblique scribit N icolas depose sur le berceau du genre hum ain,
fu t em porte par lui dans ses migrations et ses dispersions sur la terre, mais divise et
altere comme lui, de maniere a ne nous offrir plus, hors du peuple hebreu, que des
lam beaux de verite consus des fables.
O r, dans ces lam beaux, ce qui est le plus conserve, c est le role considerable donne
a la Fem m e qui doit mettre au jou r le Liberateur...
Nous rappellerons seulem ent ce passage frappant de Visis et Osiris de Plutarque,
ou, apres avoir dit du serpent T yp h o n que ayant mis, par son envie et sa maligniti,
tout en combustion, il remplit de maux et de miseres le ciel et la terre, il ajoute: E t p u is
e n f u t p u n i , e t l a F e m m e et sceur d Osiris e n f a i t l a v e n g e a n c e , e t e i g n a n t e t a m o r t is s a n t

sa

rage

et

sa

f u r e u r ...

C est ainsi que de tous les points de i hum anite, des echos de la Parole premiere
se font entendre, et confirment la grande voix du Seigneur D ieu (o. c., pp. 79, 82).

V IR G O -M A T E R

E M M A N U E L IS

97

A dm irons-y, avant tout, avec Bossuet, ce trait m erveilleux de m isericorde,


que la promesse de notre salut se trouve aussi ancienne que la sentence de notre mort,
et q u un meme jou r ait ete tem oin de la chute de notre nature et du retablissement
de notre esperance . 1 Et voyons dans cette sim ultaneite Pexecution de ce Plan divin,
par nous exoose, ou la chute n est permise que pour donner lieu a une reparation plus
glorieuse encore que le prem ier etat, par la Femme, qui est M a r i e , dans sa Semence,
qui est J e s u s .
Jesus et M arie nous apparaissent ainsi, sur le seuil du paradis terrestre, parmi
les ombres du pech e et de la m ort, comme le point du jou r de la grace et de la vie.
M arie peut dire, comme Jesus: En tete du L ivre il est question de moi . In
capite L ib ri scriptum est de me (o. c., pp. 77-78).

II -

D E V IR G IN E -M A T R E
(Is .

E M M A N U E L IS

V I I , 14)

B IB L IO G R A P H IA

I.

C o m m e n ta r ii in Isa ia v r .

1) A

u ctores

c a t h o l ic i:

A ., Le livre dIsaie, Paris, 1905; F e l d m a n n F ., Das Buch Isaias iibers.


und erkl. (E xeg. H andbuch) M iinster, 1925-1926; H i t h c o c k G . S ., Isaiah, first ticelvs
chapters, L ondon, 1912; K a l t E ., Das Buch Isaias: iibers. und erkl. Kaldenkirchen, 1927;
K n a b e n b a u e r I., a) Erckldrung des Prophetem Isaias, Freiburg, 1881; b) Commentarius
in Isaiatn, Parisiis, 1887, ed. 2, 1923 (cura F . Zorell); K r o o n L , Isaias, R o e r m o n d ,
1933; L e H i r , Les trois grands prophetes, Paris, 1878; M i n o c c h i S ., Le profesie d Isaia,
Firenze, 1907; N e t e l e r B ., Das Buch Isaias aus dem Urtext iibersetzt und erklart., M iinster, 1876; O d o n e S ., Le visioni di Isaia, T orin o, 1931; P e t e r s N ., Das Trostbuch Israels.
Isaias, ausgeivahlt und iibertragen. (Dokumente der Religion), Paderborn, 1923; R o e l a n t s
A ., Het boek Isaias, Brugge, 1924; S c h l o g l N ., Das Buch des Propheten Iesaja iibers.
und erkl., W ien , 1915; T o b a c E ., Les Prophetes dTsrael, M alines, t. 2-3, 1921, pp. 3203; T r o n c h o n C . , Le Prophete Isaie, 1878; V a n H o o n a c k e r A ., Het Boek Isaias,
Brugge, 1923.
C

o n d a m in

2) A u c t o r e s a c a t h o l i c i :
B ox G . H ., The book of Isaiah, L ondon, 1908; B u d d e K ., Das Buch Jesaja. K ap.
40-66, T ub in gen , 1922; D e l i t z s c h F r ., Das Buch Iesaja, L eip zig, 1889; D u h m B.,
Das Buch Jesaja, iibers. und erkl., G ottingen, 1902, 1922; G r a y a n d P e a k e (The Inter
national Critical Commeniary), E dinburg, 1912; K n o b e l A ., D i l l m a n n A ., K i t t e l R .,
Der Prophet Jesaja ( K . H . A . T .) L eip zig, 1898; K o n i g E ., Jesaja eingeleitet iibersetzt
und erklart, G utersloh, 1926; M a r t i K ., Das Buch Jesaja erklart (K . H . K .), F rei
burg, 1900; M o r g a n G . C ., The prophecy of Isaiah, 2 voll., London, 1910; O r e l l i K .
V . , Der Prophet Jesaja ausgelegt, M tinchen, 1904; P r o c k s c h O . , Jesaja iibersetzt und
erklart, 1 ( K . A. T .), L eip zig , 1930; R a w i . i n s o n G . ( The Pulpit Commentary), London,
1897; R o b e r t s L . G . A ., Commentary 011 the book of Isaiah, London, 1921; S k i n n e r
1 Sernton p o u r la f e t e du R osaire.

98

V IR G O -M A T E R

E M M A N U E L IS

I., The book of the prophet Isaiah, Cambridge, 1915-1918; S m i t h G . A ., a) ( The Expo
sito ri Bible), London, 1888-1894, b) The book of Isaiah, 2 voll., L ondon, 1927; T o r r e y
L . A ., The second Isaiah, N ew York, 1928; W h i t e h o u s e ( The Century Bible), 1905,
1908; V o l z P., Iesajah, II ( K . A. T . ) , Leipzig, 1932.
II. Studia particularia in vaticinium Is. 7, 14:
B e a u q u ie r G . , Le signe dc VEmmanuel, in Rev. August., 11 (1908), 529-561;
lan

Boy-

, The sign in Isaias 7 , 1 7 , in The Irish theological Ouarterly, 7 (1912), 203-215; B u r -

C . F . , O ld Testament notes: I . The sign o f Immanuel, in The Journal of theol. Studies,


10 (1909), 580-584; C a l e s I., a) Le sens de Almah en hebreu dapres les donnees semitiques et bibliques, in Recherches de S c. Rei., 1 ( 1 9 1 0 ) , 1 6 1 - 1 6 8 , b ) Les trois discours prophetiqu.es sur VEmmanuel (Isaie: 7 ; 7 , 1 - 1 0 ; S, i i - i x . 9 ), in Rech. de S c. Rei., 12 (19 2 2 ),
1 6 9 - 1 7 7 ; c) Uavenement d Emmanuel est-il affirme prochain dans Isaie 7 , 14?, in Rech.
de S c. Rei., 1 7 ( 1 9 2 7 ) , 3 1 4 - 3 1 6 ; C e u p p e n s F ., in D e Prophetiis Messianicis in F . T.,
Romae, 1935, pp. 188-225;
signo EmmanueJs, in Angelicum, 23 (1946), 53-59;
C h a r u e A., Les Propheti.es de VEmmanuel, in Coli. Nam. 24 (1930), 6 5 -9 4 ; C o l u n g a A.,
E l Vaticinio dc Emmanuel. (Is. 7), in La Ciencia Tomista, 32 (1935), 345-361; C o n
d a m in A., Is. 7 , 14 , in Rech. de Sc. Rei., 13 (1925 I 160 s s .; C o r l u y 1., De Virgine
paritura, G a n d a v i, 1, 1S84, 394-429; D a v i d s o n A. B ., Immanuel, in D ict, B . H ., 2,
1899, 454-456; D e K e u l e n a e r G ., De praedictione conceptionis viiginalis Mariae apud
Isaiam 7, 13-17, in Collat. M echl., 5 (1931), 412-419; D e M o o r F., Le chapitre j e
dTsaie contenant la description prophetique de la naissance dTmmanuel ou de Dieu avec
nous, in Science Cathol., 1904, d e c e m b r e ; D e n n e f e l d L ., a) L e S ig n e dans la
proplietie dEmmanuel, in Rev. de S c. Rei., 17 (1927), 6986; b ) Messianisme, in D . T.
C ., 10 (1929), 1434-1446); D en is, Isaie 7-8 , 10. Essai dexplicatiori, in La S c. Catii.,
avril 1906; D e V ries I., Sensus messianicus vaticinii Isaie 7 , 13 -16 , ex contextu pro
batur, in Verbum Domini, 7 (1927), 342-348; 3 7 3 -3 7 6 ; F a i t h f u l R. C . , Immanuel, in
The Expositor, 1920-21; G r a y G . B ., The virgin birlli in relation to the interpretation
o f Isaiah 7 , 14 , in The Expositor, 1911-289-308; G u t i i e | H . , Zeichen und Weissagung
in les. 7 , 1 4 -1 7 , in Wellhausenfestschrift, 1914; H a g i i e b a e r t B ., L a Vierge mere au
chapitre V I I dTsaie, in Rev. B ibi., 2 (1 8 9 3 ), 3 8 1-3 8 3 ; H u y g i i e C . , La Vierge Mere,
in La S c. Cath., 18 9 5 , 15 fevr.; K r a e l i n g E . G . , The Immanuel Prophecy, in Journ.
Bibi. L itt., 50 ( 1 9 3 1 ) , 2 7 7 -2 9 7 ; L a g r a n g e M . I., La Vierge et VEmmanuel, in Rev.
B ibi., 1 (18 9 2 ), 4 8 1 -4 9 7 ; Lemann A., La Vierge et VEmmanuel, P a r is , 1904; M a n g e n o t
E . , Emmanuel, in D . B . \ '. 2, 1 S 9 9 , 1 7 3 2 -3 4 ; M u r i l l o L ., Emmanuel El Vaticinio
(Is. 7 , 14 -16 ), in Est. Bibi., 4 ( 1 9 2 9 ), 6 5 -6 4 ; P a s c u a l B ., Razon del anuncio de la virginidad de la Madre de Emmanuel l>i Is. 7 , 14, in Anal. Sacra Tarrac., 7 (1931), 1 7 1 196; Reinke L ., D ie Weissagung von der Jungfrau und vom Emmanuel, Miinster, 19 3 9 ;
T e n B o k u m L ., Dc Emmanuel bij Isaias 7 , 14-16 in Nederl. Kathol. Stemmen, 19 0 7 ,
pp. 166-176; T o b a c E ., La Proplietie de la naissance dEmmanuel, in D. T. C ., 8, 10 24,
50-66; V a c c a r i A ., De signo Emmanuelis Is. 7 , in Verbum Domini, 17 ( 1 9 3 7 ) , 44-75;
V a n d e r P l o e g , De Emmanuel profetieen uit het boek Isaias, in Thomistisch Tijdschrift,
1933, 356-562; V a n H o o n a c k e r A ., a) La proplietie relative a la naissance dTmmanuel,
in Rev. B ibi., 13 (1904), 213-227, b ) De maagdelijke ontvangenis en de geboorte van den
Messias bij Isaias, in Ons G elooj, 7 (1921), 481.
ney

V IR G O -M A T E K

E M M A N U E L IS

99

Prophetiae momentum. P ro p h etia haec, sem p er in ter p ra ecip u a Isaiae v a ti


cin ia h abita, in p artu v irgin ali B. M . V . teste S . M a tth ae o ( i , 22)

p len am

ad im p letion em in ven it.


P o st

p ro to eva n geliu m

vero,

in ter

p rop h etias

m essian icas

et

m ariologicas

p rin cip e m lo cu m o b tin et eo q u od alias om n es p rop h etias anteriores et p o ste


riores sua lu ce p erfu n d it. M e rito igitu r tam qu am un a ex fidei nostrae colu m n is
h a b etu r.

Tractationis divisio. 'F ria praestan d a sunt: I. D ete rm in an d i su n t con textu s


et textus; II . E xp o n en d a est critica te xtu s seu in terp reta tio verb alis; I I I . In te r
p retatio realis seu

C o m m en ta riu s tu m circa Virginem , tu m circa Emmanuelem

ad h oc ut d em on stretu r V irg in em esse B . M ariam , et E m m a n u elem esse C h r i


stum eius F iliu m .

I -

Contextus

et t e x t u s

prophetiae

A ) C o n t e x t u s . A n n o 7 3 2 -1 , A c h a z, rex Iu d a, cu m im p u g n a re tu r a R asin,
rege D am asci, et a P hacee, rege Israel, m agn o terrore p ercu ssu s est. T u n c Iah veh
m isit ad eum Isaiam qui au xiliu m su p rem u m atq u e salu tem p rom itteret. Isaias
d ivin u m m an d atu m ex eq u itu r, et d icit q u o d reges illi terram eo ru m exten d ere
n on po teru n t, n eq u e Ieru sa lem

capere.

Im m o Isaias solem n iter A c h a z in vitat

ad p eten d u m sign u m a liq u o d e x tra o rd in ariu m sive in p ro fu n d u m in fe rn i, sive


in ex celsu m sup ra a D e o in con firm ation em eo ru m q u ae ab ipso a u d iv erat.
A c h a z vero callid e a d iu to riu m

D ei recu sat dicens:

v e ra autem ratio alia erat: iam

<
n on

ten tab o

D o m in u m ;

enim legatos ad ex tran eu m regem A sy rio ru m

m iserat ad au xilu m eius con tra ind olem th eocraticam regni D a v id is im p lo


ran d u m , sim ul cum m u n erib u s e tem p lo (2 R eg., 16, 7-S) ereptis. T u n c Isaias,
iusta ira succensus. D e i n om ine, regi A c h a z c eleb errim u m va ticin iu m , de quo
a gen d u m

n obis est, p ro n u n tia vit.

B ) T e x t u s . A u d ite ergo, dom u s D a v id : n u m q u id paru m v o b is est m o le


stos esse h om in ib u s, q u ia m olesti estis et D e o m eo? P ro p ter h o c d ab it D o m in u s
ipse v o b is signum : Ecce Virgo coricipiet et pariet filium , et vocabitur nomen eius
Em m anuel. Butyrum et mei comedet, u t sciat reprobare malum et eligere bonum;
q u ia antequam

sciat p u er rep rob are m alu m

et eligere b o n u m , d erelin q u etu r

terra, q uam tu d etestaris a facie d u oru m su oru m regu m .


Iu x ta te x tu m hebraicum, ad litteram , esset: E cc e V irg o co n cip ien s (gra
vida) et pariens F iliu m , et vo ca t n om en eiu s E m m a n u e l.
II v.

13.

in c r e d u lu m

Critica

A u d ite
sed

ergo

to ta m

textus
dom us

dom um

seu

interpretatio

D a v id ...
D a v id ,

p ro p h e ta

seu

to ta m

non

verbalis
a m p li u s

f a m ilia m

ip s u m

r e g ia m

regem

a llo q u itu r .

100

V IR G O -M A T E K

E M M A N U E L IS

Q uare? Q u ia tota defecerat, salu tem prop riam non apu d D e u m (qui p o p u lu m
su u m p e r sem etip su m salvare d ecreverat) sed

apu d gen tes extraneas (A ssyrios)

quaerens.
v. 14. P r o p t e r i i o c d a b i t d o m i n u s i p s e v o b i s s i g n u m . . .

Q u ia A c h a z rex

d iv in u m a u xiliu m d esp exerat, et sig n u m h u iu s au xilii petere recu saverat, D o m i


nus ip se sign u m dabit.
Signum ( ot), in S. S crip tu ra a d h ib etu r ad fa ctu m a liq u od sive extraordina
rium , i. e. m iracu lo su m , sive
te x tu

autem ,

fa ctu m

ordinarium i. e. n atu rale sign ifican d u m . E x co n

extraordinarium , seu m ira cu lo su m

sign ificat,

et q u id em

ab ipso D o m in o electu m . U tr u m ve ro sign u m h oc sit sig n u m b en evo len tia e vel


non,

postea in v estig a b itu r.

E cce

(hinneh). H a c p a rticu la Isaias va ticin ia solemnissima in cip ere solet, sive

p ro x im e sive rem ote fu tu ra. P articu la , ergo, de se, m in im e tem p u s d eterm in at,
sed efficacissim a est ad au d ito ru m atten tion em excitand am .
H ic ob servari potest q u o d p articu la haec ecce aliq u an d o (e. g. L e v .,

13,

8; D e u t. 13, 15; S am . 9, 7; 20, 12 etc.) ad p ro p o sitio n em a liq u am hypotheticam


in tro d u cen d am a d h ib etu r, et tu n c significat: posito quod, s i ... S en su s ergo tu n c
esset: q u o d si V irg o tu n c co n cip eret et pareret filiu m su u m E m m a n u el, iste,
n o n d u m d iscretio n is annos attigisset, et terra Iu d ae iam esset d esolata et d e
stru cta . Ita

D av id so n , H u y g h e ,

D u ra n d , C o n d a m in . A tta m e n , h aec sig n ifi

catio vo cis ecce, apud p rop hetas, in gen ere, m in im e com m u n is est, et apu d Isaiam ,
in p articu lari n u m q u a m (in 24 te xtib u s in q u ib u s o ccu rrit) talem sign ification em
h a b e t .1
V ir g o

(h eb raice alm ah). A r tic u lu s h d praefixu s vo ci alm ah, non necessario

sign ificat q u o d agatu r de m u liere iam au d ito rib u s nota, eo q u ia

in p raeced en ti

co n tex tu pro p h eta n u llam m en tion em de ipsa facit; sed sign ificat agi de p u ella
b en e determ in ata, a D e o electa, quae, lice t au d ito rib u s ign ota ad h u c esse possit,
illam p ro p h eta ut bene determinatam p ersp icit.
Sed

q u id

sign ificat

co n ten d u n t A lm a h

A lm a h ? C a t h o l i c i

in

etym o lo gia

n om in is instantes,

sign ificare puellam virginem, cu m bethulah d eclaret vig in em

cu iu scu m q u e aetatis.
A c a th o lic i,

vero, ve rb o

'almah, q u od d u cu n t a rad ice 1alam ( =

n u bilis

fu it, m atu ra fu it) su b iciu n t n otion em m u lieris invenis, sive in n u p tae sive recen ter
nuptae.
A d quaestionem hanc plene dirim endam , ad sex attendere debem us, videlicet:
1) ad sensum etym ologicum , 2) ad usum biblicum , 3) ad vim huius vocabuli in linguis
hebraicae cognatis; 4) ad interpretationem verbi almah in versionibus praecipuis;
5) ad traditionem iudaicam; 6) ad contextum.
1 C e u p p e n s, 1. c., p. 19 2

P R O P H E T IA

DE

V IR G IN E -M A T R E

E M M A N U E L IS

I01

I. Sensus etymologicus vocis almah . S . Hieronymus et alii plures post ipsum ,


tenuerunt vocem almah a verbo alam ( = abscondit) provenire, et consequenter
absconditam, velatam i. e. non coniugatam (diroKpvtpos) significare; apud Orientales
enim , puellae ante m atrim onium in domo paterna absconditae manere solebant. A tta
men, haec etymologia hodie com m uniter, etiam a catholicis, parum verisim ilis habetur,
eo quia almah est forma foem inina vocis eUm quae adolescentem significat, qui certe
non vocatur elem quia absconditus mansit.
Attam en, si etym ologia quam proponit S. H ieronym us parum verisim ilis videtur,
adhuc minus verisim ilis, im o, inverisim ilis omnino habenda est acatholicorum recentiorum explicatio. In hebraico enim sermone elem, cuius fem ininum est alam, certo
designat puerum , adolescentem, i. e. virum in aetate quae m atrim onium praecedit
constitutum (cfr e. g. i Sam ., 17, 56; et 20, 22 cum 20, 53). Quare, almah, sola vi vocis
inspecta, significat puellam, adolescentulam quae m atrim onio adhuc collocata non est,
et ideo virginem .
Ceterum , etym on, parum per se valet. Scite enim anim advertit P . Lagrange, vocabu
lum germ anicum Jungfrau , quod ex sese mulier invenis significat, ex usu significare
virginem (R. B ., 1892, 487). Hinc potius quam ad etym on, ad usum attendere debemus.
II. Usus biblicus, seu loci paralleli. Praeter textum Isaiae, vox Almah in sex aliis
locis S. Scripturae adhibetur, videlicet:
1) V ocatur almah R e b e c c a (G en ., 24, 43) quae paulo supra dicta est Puella
decora nim is, virgoque (bethulah) pulcherrim a et incognita viro \Gen. 24, 16).
2) Vocatur almah M aria soror M oysis, in E x. 2, 8, ubi sermo est de puella
quae occulte observat quid eventurum sit de fratre infante ad ripam flum inis in
fiscilla deposito. Iamvero, tunc soror M oysis, ut ex ipso contextu apparet, m inor
erat aetate et nubilis.
3) Vocantur Alm ot (in \ ulg. iuvenculae) in Ps. 67, puellae quae, in ingressu triunphali arcae sanctae, choros ducebant, tym panis concrepantes. Iam vero m ulieres quae
religiosis functionibus destinabantur erant adulescentulae innuptae. (C fr M a n g e n o t ,
Dict. de la Bible, t. 1, 392).
4) Vocantur Alm dt in Cant. 1, 2, adolescentulae (V ulg.) quae fragrantia sponsi
attractae, cupiunt eum in sponsum assumere: oleum effusum nomen tu u m , ideo ado
lescentulae ( alm ot) dilexerunt te .
5) Vocantur pariter Almdt in Cant. 6, 7, adolescentulae ad reginarum obsequi
um deputatae, vel a rege postea in uxores ducendae. Sunt ergo virgines, eo quia regiius
et regis concubinis opponuntur.
6) Etiam in 1 Prov. 30, 19, verbum almali (prout legitur in textu hebr.) usur
pari de virgine vix non est certum. Sapiens dicit quatuor esse scitu difficillim a, nempe:
viam aquilae in coelo, viam colubri super terram , viam navis in medio m ari, et viam
viri in adolescentula. Sequenti vero versiculo explicat quare hoc difficile sit: quia vid e
licet etiam m ulier nupta ita occultare potest et scit adulterii peccatum ut a nullo
cognosci possit; ita evenire potest de puella innupta, quae ita abscondere potest viam
seu sui peccati indicia ut virginitatis famam adhuc conservet.
Ergo, etiam in Prov. vocabulum almah puellam nubilem significat et saltem de
iure virginem.

02

P R O P H E T IA

DE

V IR G IN E -M A T R E

E M M A N U E L IS

Anim adverti potest quod in Vulgata et in versione syriaca, loco almah (in adolescentula sua), habetur: in adolescentia sua, ita ut legatur: viam viri in adolescentia
sua. Attam en, concordia codicum , versionum antiquarum (chaldaica, Sym m achi,
arabicae), et parallelism us contextae orationis, cogunt retinere almah (in adolescentula).
Iure ergo S . H ieronym us scribebat: Ostendant (Iudaei) m ihi ubi hoc verbo
( almah) appellentur et nuptae, et im peritiam confitebor (Contra Iovin., i , 32, P L 23,
266).
II I . Vis vocis Almah in linguis hebraicae cognatis. Recte dici potest quod in om ni
bus linguis sem iticis seu hebraicae propinquis (prout apparet ex inscriptionibus Pal
myrae a. 137 p. C h . n ., ex docum entis insulae Elephantinae et ex aliis textibus aramaicis nuper detectis), vox almah probabilissim e significat puellam , quae sane (nisi de
facto contrarium probetur) sem per ut virgo habenda est.
I V . Interpretatio verbi Almah in versionibus praecipuis.
1) Versio
designatur vere
2) Versio
3) Versio

Graeca L X X Interpretum vertit almah pro >1 irapdevos quo vocabulo


proprieque virgo.
Syriaca Pesitto habet betulto, quod significat virginem.
Latina Vulgata habet virgo.

Aquila, Sym m achus et T heodotio, loco virginis (it -rrapQevos) posuerunt adule
scentula (1) f a n s ) : quae versio quam vis non omnino falsa sit, attamen m inus felix,
imo a Iudaeis aetate Christiana dolose invecta dicenda est, et ideo a S . Iustino
(C . Tryph., 84, P G 871) fortiter reprobata fuit.
V . Traditio iudaica. Applicatio huius prophetiae Isaiae facta a S . M atthaeo, nobis
revelat quaenam fuerit saec. I post Christum iudaica interpretatio huius loci. Etenim ,
S . Evangelista suis contem poraneis virginalem Maternitatem M ariae suadere non potuis
set si in verbis Isaiae miraculo sam M essiae conceptionem enunciatam non vidissent.
Frustra autem Rationalistae interpretantur locum S . M atthaei de fortuita adimple
tione, in B. V irgine, eius quod de alia persona ab lsaia dictum erat. Haec enim inter
pretatio sive textui sive intentioni Evangelistae contradicit. Ipsem et S t r a u s s eos con
futat. (C fr Vie de Jesus, Paris, 1853, t. 1, p. 196).
Hoc confirmatur pluribus versionibus a Iudaeis ipsis peractis.
V I . Contextus. Isaias, enim , ibi signum sollem niter proponit; at quodnam signum
scribebat Origenes contra Celsum parere puellam non virginem? (C . Celsum,
38, P G 11, 72S). Et hoc ex ipso contextu ita evidens est ut ipse Calvinus scribere non
dubitaverit: Evidens est Isaiam de quadam virgine locutum esse quae non secundum
communem naturae ordinem , sed Spiritus Sancti gratia concipere debuit (Comm.
Is., h. 1) E . F . C . R o s e n m u e l l e r , novator, pariter scripsit: Intellexisse autem Isaiam,
cum haec loqueretur, virginem parituram , verba ipsa dem onstrant (Scholia in V . T .,
L ipsiae, 1835, P- I2 3)- A lii vero (ut D river, von O relli etc.), evidentia coacti, saltem
hoc concedunt, Isaiam in conceptu et nativitate Emm anuelis aliquid m irabile, arcanum ,
inexplicabile vidispe.
V o x igitu r almah a d olescen tu lam
iu re su p p o n itu r virgo.

significat n u b ilem (non n u ptam ) q u ae de

P R O P H E T IA

DE

V IR G IN E -M A T R E

IC 3

E M M A N U E L IS

*
C o n c ip ie t

et

p a r ie t filiu m .

H eb raice: harah v ey o led et b en i. e. gravida

et pariens filium . E ten im , harah est a d ie ctiv u m fem in in u m in statu absolu to (non
verbum, p ro u t h a b e tu r in V u lg a ta ) q u o d sign ificat gra vid a , et v cyoledet est
p a rticip iu m

a ctiv u m

fem in in u m

K a l sign ifican s p a r ie n s .

Ia m vero , form ae adiectivales su n t a p po sition es q u ae su p era d d u n tu r n om in i


seu su b iecto absq u e u lla m u tation e su b iecti; sic, e. g., si dico: V irg o alta et
p in g u is , a ltitu d o et p in gu ed o , p er talia ad iectiva sign ificata, ch ara cterem su b iecti
i. e. v irg in ita tem n u llim o d e m u tan t. Q u a m vis ergo fu tu ru m V u lg a tae: c o n c i
p ie t et p a r ie t sen sum d ivisu m po ssib ilem reddat, textu s tam en h eb raicu s illu m
om n in o ex clu d it; im o p a rticip io illo yoledet ( =

pariens) sim u ltan eitas cla ris

sim e ex p rim itu r.


P ro p h eta ergo v id e t et a n n u n tiat virginem gra vid am et p a rien tem in sensu
compositio (i. e. g ra vid a et tam en rem anens virgo ) non vero in sensu diviso (i. e.
v irgo , q uae u sq u e ad co n cep tio n em v irgo perm an sit, et in ipsa co n cep tio n e v ir
gin ita tem p erd id it). E ten im , si accip ien d a essen t ve rb a p rop h etae in sensu d iviso,
haec q uaeri iu re possent: i ) Q u a re p rop h eta m u lierem illam tanta cu m so llem
nitate v o ca t alm ah? ...

M u lta e enim m atres

pariun t; 2) q uare m od o tam

in

tali

co n d itio n e co n cip iu n t et

p ecu liari lau d ib u s ex tu lit p ro p h eta illiu s v ir g in i

tatis statu m q u i c o n cep tio n em praecessit, c u m status ille m u ltis p u e llis c o m


m u n is sit? ... 3) U n d e n a m , u t iam a n im ad vertim u s, ratio signi extraordinarii
in tali ord in aria con cep tion e? ...
In su p e r, ex ipso textu et con textu , n ed u m virg in alis co n cep tio sed etiam
virginalis partus eru itu r.

P ro p h eta

enim , in ipso actu co n cip ien d i et pariendi

vo cat illam non mulierem (iscia) sed virginem ('alm ah).

Virgo illa, igitu r, v ir g i

n itatem suam retin et n ed u m in con cep tion e E m m an u elis, sed etiam in partu
eiu sd em . Isaias ergo, d ivin itu s

illu stratu s,

et

co n cep tio n em

et

p artu m

v ir g i

n eu m m atris E m m a n u elis solem n iter praen u n tiavit.


* * #
E t v o c a b i t u r n o m e n e iu s E m m a n u e l.

In h ebr. h a b etu r tertia persona fe m i

nina, et ideo, iu xta co m m u n em in terp re ta tio n em significat: et vocat (vel et vocans)


n om en eius ... L e c tio en im haec o p tim e co n g ru it c u m p articip io certo yoledet
{pariens) et c u m ad iectivo harah (gravid a, seu concipiens); co n g ru it etiam cu m
contextu, eo q uia si sit v irgo q u ae (virgo m anens, et ideo absq u e viro) c o n cip it
et p a rtu rit E m m a n u elem , co n v en it ut n om en ei a virg in e m atre, eaq u e sola,
im p on atu r.
Em m anuel (heb r. immaniVel) significat n o b iscu m

D e u s . N o m en hoc, in

V . T . , apparet ta n tu m m o d o apu d Isaiam (7, 14; 8, 8), et sem el ta n tu m in N . T .


u d M a tth . 1, 23. S i abstrahi posset a contextu su b seq u en ti Isaiae et ab in ter-

P R O PH E T IA

DE V IR G IN E-M A T R E E M M A N U E L IS

p retatio n e S. M a tth a e i, ex ipso solo n om in e non po sset d ed u ci p u e ru m q u i p ra e


d icitu r n ascitu ru s esse reapse Deum: m u lta en im su n t nom ina, u ti aiu n t, theopkora
in V . T ., quae d iv in itatem ev id en ter ex clu d u n t ab illis q u i ta lib u s n om in ib u s
ap p ellan tu r. A tta m e n , si a tten d atu r ad ea q uae de p u ero isto p ro p h eta postea
p ra ed icit (praesertim
ta tem

8. 8; 9, 6-7; 1 1 , 1 et ss. u b i m aiestatem eiu sq u e

d iv in i

aperte p roclam at), et si atten d atu r ad in terp reta tio n em S . M a tth a e i nec

n on ad in tegru m In carn a tion is even tu m , evid en tissim e p atet n om en Em m anuel


n on esse n om en va c u u m

aut sy m b o licu m , sed esse sig n ifica tiv u m

d ivin itatis

illiu s p u eri ex v irg in e m atre n ascitu ri.


B u ty ru m

e t m el com edet

e t c .... D u o u ltim i ve rsicu li (15 et 16) sat ob scu ri

sun t, ita ut q u am p lu rim ae exp lication es prop ositae sm t.


N o s hic, b re vita tis

causa, p ro p o n im u s ta n tu m m o d o in terp reta tio n em

q u ae

a P . A . V a c c a r i S . J. d efe n d itu r (cfr Verbum D om ini, vo l. X V I I , 1937, p. 45-49;


7 5 -8 1) eo q u ia fere certa n obis v id e tu r.
A liq u a , ante om nia, su n t P r a e m i t t e n d a :

p ro u t ap p a ret ex toto contextu,

d u p lex d istin gu i deb et pro p h etia e ob iectu m : 1) u n u m principale et a b so lu tu m ,


i. e. conservatio d avid icae d ynastiae;

2) aliud

secundarium

et co n d itio n a tu m ,

i. e. prospera, conditio d a v id ica e stirpis.


A d I . E ten im , p ra ecip u a co n iu ra to ru m

hostiu m (i. e. d u o ru m R e gu m , D a

m asci et Iu d ae) in sid ia d irig eb a tu r con tra regem et con tra d a vid ica m stirp em
q u am

rad icitu s ev ellere sibi

p raestitu eran t, p o n e n d o su p er th ro n u m

D a v id is

n o vu m regem a stirp e d a vid ica et forsan etiam a gen te Isra elitica alien u m (v. 7).
H o c patet: a) ex 2 (4) R e gu m , 16, 5, u b i d icu n tu r hostes regem A c a z c irc u m
d are a tq u e u rgere (iuxta v im textu s h eb r.): b) et ex eo q u od n u n tiu m hostilis
in vasion is allatum f u i t d om u i D a v id i. e. regiae stirpi. E t haec (i. e. im m in en s
d estru ctio d avid icae stirpis) erat pro rege A c a z p ra ecip u a te rro ris causa. A d h u n c
te rro re m ab anim o R egis a verten d u m D e u s Isaiam m isit, q u i D e i n om in e, abso
lute, d ixit: n on erit, n eq u e stab it (v. 7) c o n siliu m h o c h o stiu m , seu , effectu
careb it, eo q u ia sicu ti cap u t S y ria e D am a scu s et cap u t D a m a sci R asin , sicu ti
cap u t E p h ra im

Sam aria, et cap u t S am ariae filius R o m e lia e (i. e. P h acee),

ita (con clu sio haec, q u am v is n on ex p rim a tu r, tam en lo g ice ex p raem issis seq u itu r)
cap u t Iu d a est et rem an ere d eb et Ieru salem , et cap u t Ieru sa lem rex d a vid ica e
stirp is, iu xta solem n em D e i p ro m issio n em (2 Sam . 7, 12 -16 ; P s. 89 [88] 19-37).
Ad

IL

P ra ete r

con servation em

d a vid ica e stirpis

serat etiam prosperam eiu s, conditionem

D e u s so lem n iter p ro m i

sed conditionate: Si d ereliq u e rin t filii

eius leg em m eam , et in iu d iciis m eis n on a m b u la v e r in t... visitab o in v irg a in i


q u itates eo ru m et in v e rb e rib u s p eccata eo ru m (Ps. 88, 31). R elate ad hanc
tem p o ralem

p ro sp eritatem ,

p ro p h eta

con d itio n ate

d icit:

si n on

cred id eritis,

non p erm a n eb itis (v. 9), seu h eb raice cu m alliteration e: 'im lo ta am im u, M


lo te a m en u , i. e. si non fid itis D e o , ita u t, confisi E iu s p ro m issio n ib u s in d e fe c -

P R O P H E T IA

DE

V IR G IN E -M A T R E

E M M A N U E L IS

105

tib ilib u s, salu tem ex p ectetis ab eo, non ab artib u s h u m anae p o litices (A c a z en im
iam tu m cogitab at, q u o d postea effecit,

in v o care n em p e A s s y rio ru m a u xiliu m

ut pressu ram R asin et P h acee a se ex cu teret) n on p erm a n eb itis in illa pace


et p ro sp eritate q u am D e u s v o b is u ltro

p rom iserat.

E m m a n u el ergo ex virg in e

m iracu lo se n ascitu ru s, sign u m erat p ro x im ae lib eration is ab h o stib u s intra d u os


v e l tres annos efficiendae, et reapse postea effectae, relate ad o b iectu m primarium
et absolutum pro p h etia e (i. e. relate ad convservationem d avid icae stirpis, eo quia
M essias seu E m m a n u el ex illa erat oriundus); n on vero relate ab o b iectu m secun
darium et co n d itio n a tu m

pro p h etia e (i. e. relate ad temporalem prosperitatem

d avid icae stirpis) eo q u ia n on crediderat i. e., n on est confisa p ro m issio n ib u s


d ivin is sed au xilio A ss y rio ru m seu extran eo ru m .
Signum ig itu r q u od v. 14 p ra ed icitu r a D e o d an d u m , est eiu sd em gen eris ac
d estin ation is atqu e illu d

q u od

v. 11 regis op tion i offertu r p eten d u m , i. e. est

signum undique salutis et felicita tis, p ro u t in terp retes tam C h ristian i q u am Iu d a ei


u sq u e ad m ed iu m circiter saec. x ix ten u eru n t, et p ro u t ex ipso n om ine E m m a
n uel (D e u s est n ob iscu m ) eru i potest. C o n seq u en ter, q u od E m m a n u el d icitu r
b u ty ru m (seu lac sp issu m , co n cretu m ) et m ei com estu ru s, est sig n u m abun
dantiae et prosperitatis, n on vero m iseriae et d esolation is, eo q u ia com estio b u ty ri
et m ellis in serm on e b ib lico p ro sp eritatem et abu n d an tia m sign ificat.
N ec iuvat O b i c e r e : Post signum a D eo oblatum (v. 11) cc ab Acaz im ple repu
diatum (v. 12), non potest certe expectari pro Acaz incredulo et infideli signum
liberationis, sed vaticinium vastationis, iuxta normam in v. 9 enunciatam : si non
credideritis non perm anebitis .
R e s p o n d e t u r : certe, et infidelitas A caz punienda erat; sed punitio haec non iam
in versiculis 14-16, sed in v. 17 et seq. clare denuntiatur eo quia D eus adhibuit ipsos
Assyrios, quorum Acaz auxilium im ploraverat, ad poenam ei infligendam ; punitio,
ergo, fit non in ipso statim signo (quod a D eo dandum prom ittitur) sed in secundo
momento. Natura ergo signi, de facto, a D eo non m utatur. Norm a vero v. 9 enunciata,
bene applicatur poenae v. 17 et seq. statutae, circa prosperam conditionem stirpis davi
dicae: <( Si non credideritis, non perm anebitis in iila pace ac prosperitate quam D eus
vobis, ex sua benignitate, ultro prom iserat .

H isce p raem issis q u oad naturam signi, ad interp retation em ve rsicu lo ru m 15


et 16 proced ere p o ssu m u s.
a)

B u ty ru m

et

m el

com edet

...

B u ty ru m (h eb r. hem ah) id em est ac lac

sp issu m , co n cretu m (la crem a). B u ty ru m et m el (vel b u ty ru m cum meile) (cfr


R. B.

[1903] 24 1-4 4) com ed ere, est u t d ix im u s prosperitatis indicium. N o

m ine en im terrae flu en tis iac et m el b d esign atu r P alaestin a u ti regio felix et
bonis o m n ib u s affluens. Ia m vero cu m lo cu tio n ib u s istis, nostra locu tio est om n ino
parallela et arctissim o n exu con iu n cta. N e c ratio adest ab hac sign ification e rece
d en d i.

Io 6

P R O PH E T IA

DE V IR G IN E-M A T R E

E M M A N U E L IS

Sed O b i e i t u r : in vv. 21 et 22, comestio butyri et m eilis exhibetur inter indicia


summae desolationis et penuriae. D icitu r enim: et erit in die illa, nutriet homo vac
cam boum et duas oves et prae libertate lactis comedet butyrum ; butyrum enim et mel
m anducabit omnis qui relictus fuerit in medio terrae .
R e s p o n d i t u r : nego suppositum, e o quod in illis versiculis (21 et 22) sat clara indicia
habentur ex quibus patet ibi agi non de penuria sed de abundantia. Etenim , ut anim ad
vertit P . Vaccari (1. c., p. 76): M irum esset, si ad indicandam penuriam adhiberentur
verba abundantiae, et hic dicitur: prae copia lactis comedent butyrum . N ec dicatur
penuriam indicari ipso genere alimenti, nempe lacte, sive quod sit vilis cibus, sive quod
subintelligatur deesse fruges agrorum; nam , idem valeret de terra fluente lacte et
m eile contra manifestum Scripturae sensum; quae enim differentiae ratio assignari
potest? Praeterea, quod unusquisque (haec enim est vis vocis homo v. 21 ex usu
hebraico ts) nutriat unam vaccam et duas oves, h. e. quod nemo sit de populo, quin
saltem tale parvum peculium possideat, id certe non est publicae calamitatis et m ise
riae, sed contra non ordinariae prosperitatis indicium . In vv. ergo 21 et 22 felix con
dicio describitur, quae im m ediate praecedit desolationem v. 23 adumbratam, ita ut
sensus sit: eo tempore (in die illa) e tam felici statu (ut vita passim sustentetur butyro
et m eile) in tantam desolationem devenietur ut agri redigantur in vepres .
b)

UT

S C IA T

REPROBARE

M ALUM

ET

E L IG E R E

BONUM .

P ra efix u m le (ut) p lu res sign ification es h abere potest: a) sign ificatio m agis
o b via , est finalis, i. e. ut, p ro u t h a b e tu r in V u lg a ta . A tta m e n , sign ificatio haec
co n tex tu i dissonat, ita u t ip sem et S. H ie ro n y m u s su u m ut exp on at p e r quamvis,
b) A lia sign ificatio est usque ad, donec (Io b ., 38, 13; D a n ., 9, 24); c) T e r tia sig n i
ficatio est quando (Is. 10, 3; G e n ., 8, 11; Io b ., 24, 14).
P ro b a b ilio r sign ificatio est quando, p ro u t e x ipso co n tex tu apparet, eo quia
p ro x im e d icitur: Q u ia antequam sciat p u e r ... .
c) Q u i a a n t e q u a m

s c ia t p u er re p ro b a re

m a lu m

e t e lig e r e

bonum

... P a r

ticu la quia in d icat dari in seq u en tib u s ratio n em cur tu n c p u e r ille po rten tosu s
m a n d u catu ru s sit b u ty ru m et m el.
M alum autem et bonum, referen d a sunt, p ro b ab iliter n on ad gustum (p rou t
v u lt P. M u rillo ) sed ad mores, ita u t sensu sit: Q u a n d o p u er (E m m an u el) ad
aetatem discretionis perven erit, v e scetu r b u ty ro et m eile, quia an teq u am aetatem
illa m

attin gat,

d erelin q u etu r

terra ... ...

d) D e r e l i n q u e t u r t e r r a q u a m t u d e t e s t a r i s a f a c i e d u o r u m r e g u m s u o r u m .
V e r b u m h eb r. te azeb, q u od in V u lg a ta v e rtitu r d e r e lin q u e tu r , secu n d u m
recen tiores p e n e om n es rectiu s ve rtere tu r vastab itu r, d eso lab itu r ; in h oc sensu
e n im con stan ter a ccip itu r h aec v o x a p u d Isaiam , u b i de regio n e aliq u a serm o
est (C fr 17, 2, 9; 27,

10 etc.).

Ig itu r, iu x ta v im et co n stru ctio n em textu s h eb raici ita ve rti debet: vasta


b itu r terra a cu iu s d u o b u s regib u s

tu m olestia p rem eris . E rg o iu x ta te xtu m

P R O P H E T IA

h eb raicu m , T

erra

DE

V IR G IN E -M A T R E

107

E M M A N U E L IS

cu iu s vastatio p ra ed icitu r, non est terra Iu d a (p rou t vellen t

p lu res in terp retes q u i vim te x tu i in ferre cogu n tu r; c fr C

euppens, o.

c .,

p p . 199-

203) sed est terra duorum regum i. e. R asin et P h acee q u i, foed ere iu n cti, co n sti
tu era n t regem A c a z eiu sq u e stirp em

evellere: q u o d ve re p au lo p o st fa ctu m est

a T ig la t-P ile s e r I V , R e ge A ss y rio ru m (cfr 2 R eg., 16, 5-20).


O b i e i t u r : D uo regna distincta et separata (Ephraim et Syriae) inepte omnino
appellarentur nomine singulari 'adamah solum , terra.
R e s p o n d e t u r : Non est absonum quod duo regna contigua uno singulari no
mine regionis comprehendantur, prout peritissim i linguae hebraicae facilc admittunt
(C tr E. K o n i g , Das Buch Jesaia , G iitersloh, 1926, p. 118).
Ita q u e, con clu d en tes, sensus d u oru m ve rsicu lo ru m (15 et 16) est: E m m a
n u el, q u an d o ad aetatem d iscretion is p erven erit (i. e. q u an d o sciet rep rob are
m alu m et eligere b on u m ) ve sc etu r b u ty ro et m eile (sig n u m prosperitatis); quia
a n teq u am

p u er

(E m m an u el)

aetatem

illam

(d iscretionis)

attin gat,

va sta b itu r

terra a cu iu s d u ob u s regib u s tu m olestia praem eris .


D u o ergo h ic determ in an tu r: a) con servatio Domus D a v id is (contra hostile
co n siliu m d u oru m R egu m ) eo q u ia ex d om o d a vid ica M e ssias i. e. E m m a n u el
miraculose (sig n u m extraordinarium a D e o patratu m ) orietur;
b)

terminus liberationis statuitur, eo q u ia an tequ am p u er ad aetatem d isc re

tion is p erven iat (h in c n on po st lon gu m tem pus) va sta b itu r terra d u o ru m regu m
q u i d om u m D a v id vastare voleban t.

III

Interpretatio

realis

Q uinam si n t E m m a n u e l et A l m a h >

T r ip lic is

generis

in terpretation es

d istin gu i

possunt:

A)

In terp retatio n es

q u ae om n em sen sum m essian icu m ex clu d u n t; B ) In terp retatio n es quae sen su m


m essian icu m typicum ad m ittu n t; C )

In terp retatio n es quae sen su m m essian icu m

litteralem ad m ittu n t.
A ) Interpretationes quae omnem sensum M e s s i a n i c u m

excludunt.

P raecip u ae tres sunt.


1)

Prim a interpretatio-. E m m a n u e l est E zechias rex, filiu s A ca z, e t A lm ah

est u x o r A c a z. Ita H eb ra ei, tem p ore P atru m , teste S. H iero n y m o , et nostra aetate
a cath o lici M a sp ero , L a g a rd e, M . C u r d y etc.
S. H ie ro n y m u s H ebraeos

irrid et, d em on stran s q u om od o E zech ias, q u an d o

Isaias oracu lu m p rotu lit, i. e. anno I. regn i A c a z , aetatem n ovem ann oru m h a b u e
rit. E rg o Isaias n on p o tu it, tem p ore
E zech ia e praedicere.

regn i A c a z, co n cep tio n em et n ativitatem

P R O P H E T IA

DE V IR G IX E -M A T K E

2) Secunda interpretatio: E m m a n u e l

EM M AN U EL!,-;

est filiu s Isaiae, et A lm a h esset sive

u xor Isaiae, q uae p rop h etissa n u n cu p a tu r (8, 3), sive u x o r iu ven is q uae, te m p o r e
prop h etiae,

Isaiae e r a t d esponsata. Ita Iu d aei q u id am p osteriores (Ib u E z r a ,

la r h i) et G ro tiu s, G esen iu s, H itz, O lzhau sesi inter P rotestantes. A t qu om od o


filiu s Isaiae d ici posset d om inator, rex pacis, p rin cip a tu m su p er h u m eros h a b en s,
im o rex et S alv ato r Iudae? ...
Tertia interpretatio: E m m a n u e l

3)

est

p u e r q u ic u m q u e in d eterm in atu s, et

A lm a h est m u lier in d eterm in ata n u b ilis ac iu ven is, eo q u ia p rop h etae in ten tio
est solu m m od o p ro x im ita tem salutis et liberation is p raed icere i. e. a liberation e
ta n tu m tem p u s d ecu rret q u an tu m a con cep tion e (hic et n u nc) alicu iu s m u lieris
u sq u e ad neon ati d iscretion em
gen ere,

d ecu rreret. Ita K u e n e m , S m ith , M a rti et, in

R ad icales.

A t, iure ob servari p o test qu od p rop h eta n on lo q u itu r conditionate sed abso


lu te; nec ratio h ab etu r, in tali op in ion e, eo ru m q uae de tali p u e ro (b en e d e te r
m in ato) in seq u en ti cap. V I I I , S ss. d icu n tu r.
S en ten tia q uae om n em sen sum m essian icu m ab hac p ro p h etia e x c lu d it d am
nata est a P io V I in B re vi <<D iv in a (Enchir. B ib i., 20 sep t. 1779 , n. 59).
B ) Interpretationes sensum M essianicum

typieum

admittentes.

In d e a tem p o re S. H ie ro n y m i q u id am sen su m m essian icu m tv p ic u m a d m i


serun t d icentes E m m a n u e l esse
(In

Is., P L

24 112 ) et A lm a h

filiu m Isaiae gen eratim in ty p u m D o m in i ,


esse

u x o rem

Isaiae, ty p u m

M a ria e. O p in io

n em hanc in ter C a th o lico s secu ti su n t R ich a rd u s S im on , L a m y , B ossu et, C alm et,


L e - H ir etc.
A ttam en : 1) T y p ic a significatio om n in o gratu ito asseritu r, et n u llim o d e d em o n
strari potest, sive ex S. S crip tu ra sive ex T ra d itio n e ; 2) D e e st fu n d a m e n tu m pro
sensu ty p ico . E ten im : ty p u s (in eo praecise in q u o ty p u s est) d eb et a n tityp u m
repraesen tare. A tq u i v irg o n u pta,

m od o naturali con cip ien s, n eq u it rep raesen

tare form aliter virg in em m od o su p ern atu rali co n cip ien tem E rg o ...

C) Interpretatio quae sensum M essianicum l i t t e r a l e m admittit.


E

m m anuel

in sensu litterali est Messia.-;, et a l m a h

in terp retatio com m un is,

nostris d ieb u s,

apud

est

B. M a ria V . E s t

C ath o lico s.

Probatur: I. E x S c r i p t u r a et p ra ecip u e ex M a tth . 1, 18-25, u b i E v a n g elista diserte om n in o testa tu r hoc Isaiae va ticin iu m in con cep tu virgin eo B . M . V .
im p letu m fuisse. E rg o Isaias pra ed ixit Ie su m n ascitu ru m ex
rem an en te virgin ita tis flore, et ideo E m m a n u e l

V irg in e , in tegro

est C h ristu s, et A lm a h est B.

M a ria V . H o c autem M a tth a e i testim on iu m , p ro u t ex ve rb is ( h oc au tem to tu m


fa ctu m est u t ad im p leretu r ... ) patet, est pro sensu non
tiori)

accom m od atitio,

sed

pro

sensu

ty p ic o , n eq u e (a fo r

litterali prophetico.

P R O PH E TIA

II.

Ex

unanimi

lic o r u m . ( C f r C

III.

Ex

DE V IR G IN E-M A TR E

interpretatione

e u p p e n s , o . c .,

E M M A N U E L IS

Patrum

et

scrip to ru m C a th o

p . 2 16 ).

i ps o c o n t e x t u t o t i u s p r o p h e t i a e . E ten im : a) terra Iu d ae,

in T . V ., con stan ter terra Iahveh et n on terra regis n u n cu p atu r. Iam vero , ead em
terra Iu d a e etiam terra Emmanuelis d icitu r (8, 8): q u o d fieri n eq u it (prou t co n
ced it ip se M a rti) nisi E m m a n u el sit ipse M e ssias. F ru stra ve ro ad h a n c illation em
su b ve rte n d a m q u id a m asseru nt te xtu m h eb raicu m ibi co rru p tu m fuisse; etenim ,
hu iu s co rru p tio n is n u llu m in d ic iu m in m a n u scrip tis et in versio n ib u s in ven itu r.
b)

E m m a n u el, u t p ig n u s salutis praesen tis, et u t fu tu ru s p o p u li salvator

ap u d Isaiam (8 , 8 - 1 9 ) exh ib etu r. Iam vero , m u n u s h oc Salvato ris, M e ssiae et


M essiae ta n tu m op tim e com p etit, p ro u t ex S . S crip tu ra patet.
S i E m m a n u el, ergo, in sensu litterali est M essias, co n seq u en ter almah est
in sensu litterali m ater eius, seu B . M a ria V . D e qua ergo d u o ab Isaia praed id icu n tu r: 1) E iu s virgin ita s sive in con cep tion e sive in partu M essiae, et ideo
E iu s virg in alis m aternitas; 2) E iu s divina maternitas, eo q u ia E m m a n u el, p ro u t
ex co n tex tu clare apparet, n ed u m est hom o (q u ia n ascitu r ex m u liere), sed etiam
D eu s.
* * *
S i q u aeratu r q u a e n a m

c o n n e x io

h a b eatu r in ter E m m a n u elis seu M essiae

p ro d igio sam n ativitatem et liberation em ab illa d u o ru m

regu m pressura, d ice n

du m est adesse certe connexionem causalem, eo q u ia tem p o rale illu d b en eficiu m


co n fe re b a tu r intuitu Emmanuelis seu M essiae, seu v i d ivin ae p rom ission is de solio
d a vid ico u sq u e ad illius, p er M essiam , c o m p lem e n tu m con servan d o. Q u o d n ulla
adsit temporis connexio, ex h oc patet q u o d
(q u ae cu m hoc n ostro et in ter

Isaias in su b seq u en tib u s va ticin iis

se seriem con tin u atam

efficiunt)

clarissim e et

apertissim e d icit (S, 1-4) lib eration em a praesenti d u o ru m regu m p ericu lo intra
b reve tem p u s secu tu ram , n ativitatem vero M e ssiae post in vasion em A ss y rio ru m
et lib eration em ab ea serius secu tu ram (9, 1-7).
F o rsan , p raeter co n iu n ctio n e m

causalem, ad m itti potest coniunctio prophe

tica, vid elicet: Isaias p rom isit dom ui D a v id lib eration em q u ia ex ipsa oritu ru s
erat M e ssias, sig n u m et arg u m en tu m

salutis, atqu e ex M e ssia q u i, prospectu

prophetico n u p er n atus ex h ib etu r, defin it tempus q uo terra Iu d a e ab in cu rsion e


d u o ru m regu m lib erab itu r.

Ii o

V A T IC IN IU M

III -

D E R A D IC E J E S S E

V A T IC IN IU M

DE

R A D IC E J E S S E

( Is . X I , 7)

B IB LIO G R A PH IA
Praeter Commentatores Isaiae superius recensitos, sequentia studia particularia
habentur:
C a l e s I., Les truis discours propheiiqv.es sur VEmmanuel, in Rech. de S c. Rei.,
13 (1922), 169-177; C e u p p e n s F., in De Prophetiis Messianicis in Antiquo Testamento,
Romae, 1935, pp. 246-274; C o r l u y L, De Radice Iesse, in Spicii. Dogm. B ibi., Gandavi, 1, 1884, 433-441; D e n n e f e l d , Messianisme, in D . T. C ., 10. 1029, 1441-1443;
H e r m a n n L , Der Messias aus Davids Geschlecht, in Zeitschr. fiir iciss. Theol., t. 51,
260-268; T o b a c E., La proplietie du rejeton de Jesse, in D . T. C ., 8, 1924, 525-538.
P r o p h e tia e

M o m e n tu m .

P ro p h etia

haec

(u n a

cu m

p rop h etia im m ed iate

praeced en ti de parvulo nato, 9, 1-7), p rop h etiam iam exp ositam de signo V ir
ginis pariturae ev o lvit et com p let, ita u t cu m ea q u id u n u m con stitu at. E x hoc
patet etiam h u iu s p rop h etiae m om en tu m .

Tractationis divisio. T r ia , u t m os est, praestanda sunt: L D e te rm in atio c o n


textu s et textus; II. In terp retatio verbalis; I I I . In terp retatio realis.

1 A)

C o n t e x t u s et t e x t u s

Contextus. A ssu r, q u i in stru m en tu m fu it Jah veh ad p o p u lu m Isra eliti-

cu m iure p u n ien d u m , suis victo riis a b u titu r et p o p u lu m Isra eliticu m


D e i vo lu n ta tem

contra

om n ino extirp are vu lt. D e u s au tem qui, ratione M essiae,

v u lt ut resid uus p o p u li Israelitici perm aneat, ip siu s A ss u r p erd itio n em et h u m i


liationem

statuit.

C lad es ista A ss y rio ru m

m y stice

refereb at

clad em

infern ae

potestatis a M e ssia ei in feren d am . H in c est q u od prop h eta, a ty p o ad an tityp u m


pertran sien s, osten dit su rcu lu m p a rvu m ex h u m ili tru n co fam iliae D a v id is eru m
pentem , cui sup ern atu ralia dona S p iritu s S. plenissim e

in fu n d u n tu r ad hoc

ut regn u m iustitiae in stitu at, q u iq u e, hostibu s d evictis, in sig n u m salu tis o m n ib u s


g e n tib u s crescat et floreat.
B

) Textus. Iu x ta V u lg a tam : E t egred ietu r virga de radice Jesse, et flos

de radice eius ascendet >.


V ersio vero litteralis textu s heb raici haec esset: E t eg re d ie tu r surculus de
trunco succiso Isai et virgultus ex radicibus illiu s crescet .
2
E t

e g r e d ie tu r .

Interpretatio

verbalis

C o p u la et op p ositio n em cu m a n teced en tib u s in d icat, v id e

licet: poten tia A ss u r d estru cta est, d om u s D a v id hu m iliata est, sed e rad ice d om u s
D a v id

surget su rcu lu s

q u i n o vu m

fru ctu m

afferet.

V A T IC IN IU M

V IR G A

iI I

D E R A D IC E J E S S E

... h ebraice: surculus, qu i, u t ex v. 2 seq. aperte constat, d eterm in a

tam aliq u am person am d esign at.


DE r a d i c e

Iesse.

M e liu s, iu x ta te x tu m

h eb r., vertitu r: de trunco succiso. S u r

cu lu s ergo o ritu r ex arbore su ccisa, cu iu s tam en rad ix ad h u c in terra su p erest.


Sub

hac im agin e h u m ilis status

fam iliae D a v id is tem p o re C h risti in d icatu r.

In textu h ebr. pro Iesse h a b e tu r Isai, q u o d est n om en patris D a v id is q u i B e th le


hem vix it; virg a ig itu r seu su rcu lu s ex fam ilia D a v id is origin em h a b e b it.
E t

flo s

de

r a d ic e

e iu s

ascen d et

... L o c o flo s m eliu s ve rtere tu r virgultus.

L o c o ascendet, m eliu s ve rte re tu r exurget.


E x v i term in o ru m te xtu s h eb raici et ex con cord i in terp retation e iu d aica el
etiam e x ipsa V u lg a ta , apparet om n in o v e rsicu lu m h u n c in d u os sticos d istin g u i,
q u i p arallelism o syn o n im o (i. e. id q u o d asserit p rim u s sticu s rep etitu r, aliis
verb is, ab alio stico) arcte in ter se co n iu n g u n tu r, vid e licet:
Prim us sticus: E g re d ie tu r su rcu lu s
Secundus sticus: E x u rg e t
3

de tru n co su cciso (seu de radice).

v irg u ltu s

de radice.

Interpretatio

realis

Q u id hic veniat sub nomine Radicis Iesse.


D u p le x in terp retatio d istin gu i potest:

I. Interpretatio acatholicorum om n em

Acatholicorum

et Catholicorum .

m essian itatem

h u ic va ticin io d en e

gat. a) A liq u i illu d de E zechia, rege Iu d ae, in tellex eru n t. Ita M o yses-h a k k o h e n ,
A b e n -E z r a , G r o tiu s et

R ation alistae q u id am . A t , haec in terp retatio n u llim od e

sustin eri potest, eo q u ia v a ticin iu m h oc rem futuram p ra ed icit, d u m e contra,


E zech ia s tu n c iam n atus erat et iam ab aliq u ot annis regn abat, prou t a p p aret
ex Is. 10, 11; et ea quae de su rcu lo illo d icu n tu r vio len ter

om nino E zech iae

aptantur.
b)

A lii va ticin iu m illu d de Zorobabele in tellex eru n t, p rin cip e et d u ce p r

m oru m c a p tivo ru m e B ab ylo n ia in P alaestin am red eu n tiu m . Ita, tem p ore T h e o doreti, q u id a m

R a b b in i et q u id am

acath o lici h od iern i.

A t, co n tex tu s h u ic in terpretation i obstat, q u ia q u alitates regi hu iu s v a ti


cinii assignatae, Z o ro b a b eli non con ven iu n t; et fam ilia

D a v id is tu n c n on erat

tru n cu s excisus.
I I . Interpretatio

catholicorum m essian itatem

va ticin ii

d efen d it.

P ro p h e ta

v e rb is tran slatis utitu r; at facile est ve rb a illa tran slata ad sig n ifica tion em p r o
priam red u cere eo quia: a) in p e rico p e ipsa clare in d icatu r q u id sit tru n cu s,
rad ix i. e. Isai seu Iesse, pater scilicet D av id is; b) ex ipso co n tex tu ev id en ter
apparet Isaiam lo q u i de M e ssiae origin e, i. e. de eodem de q u o locu tu s erat antea
7, 14; 9, 6-7 seu de M essia. Itaq u e, sensus explicitus proprius est: F iliu s (i. e.
E m m a n u el, M essias)

o rietu r de stirpe

Iesse .

E t h oc p ro b atu r argu m en tis sive externis sive internis.

I 12

V A T IC IN IU M 'DE R A D IC E J E S S E

Argumenta externa: a) E x comimini interpretatione Iudaica: Targum lo n a tharn ita an tiq u issim am Iu d a eo ru m trad itio n em refert, in v v . i et 6: E t e g re
d ie tu r rex ex filio Isaiae ct M essias (U n ctu s) ex filio filio ru m su o ru m ungetur)-.
M u lta testim on ia in terp retation is

lu d a ic a e a fferu n tu r a G a la tin o (D e arcanis,

5, i; 8, i; io , 4). Iure ergo S. H ie ro n y m u s testatur: <- V irg a m et florem de rad ice


Iesse ip su m
b)
h.

1.)

D o m in u m

Iu d aei

in te r p re ta n tu r .

E x unanimi traditione catholica cu iu s testim on ia c o lle ge ru n t R ein k e (ad


et T h a ilh a n (A nalysis B ibi. K ilb e r , 1, p. 359). C f r etiam C e u p p e n s , o. c.,

p. 2 7 1.

Argumenta interna: N o ta e en im regis in va ticin io d escrip tae, tam m ira b i


les, tam su b lim es su n t u t n u lli, praeter M e ssiam , co n v en ire possint.

S ic, e. g.

q u isn a m ex h o m in ib u s solo sign o vo lu n ta tis suae su b iecit aut su b iectu ru s erit


om n es

in im ico s suos?

S en su s ergo explicitus p rop h etiae est origo M e ssiae e x fam ilia Iesse seu ex
radice D av id is (A p o c ., 5, 5,).
At

p raeter h u n c

sen su m

explicitum , in terp retatio cath olica sen su m

etiam

implicitum (et q u id e m form alem n on virtu alem ) ad m ittit, v id e n d o in virga B . M .


V irg in e m sign ificatam . N o s au tem scrib it S. H ie ro n y m u s virgam de rad ice
Iesse san ctam

M a ria m

V irg in e m

in tellig am u s, q u ae n u llu m

h ab u it sib i fr u

ticem coh aeren tem , de q u a et u t su p ra legim us: ecce v irgo etc. et florem D o m i
n u m q ui d icit in C an t. C an tico ru m : ego flos cam pi et liliu m c o n v a lliu m (in
h. L).
G asp ar

S a n c tiu s

asseruit virgam, ex communi Patrum consensu, esse M a tre m

M e ssia e . A d h u n c vero co m m u n em P a tru m con sen su m d em on stran d u m , P . P a s


s a g lia

(D e Im m aculato ..., vo l. I, pp. 588-599) fere 50 P a tru m testim on ia refert,

in cip ien d o a S . Iu stin o , q u ib u s v ix 10 ex an tiq u is et q u o ru n d am recen tioru m


o p p on i

possun t.

E t b en e quid em : sign ificatio en im M a tris, prou t a n im ad vertit D A le s (m


D ict. A p o l.,

III,

122), est sim p liciter con ten ta in co n cep tu co lle ctivo radicis

Iesse. E x ipso enim

Isaia 7, 14, scim u s M e ssia m h u m an am carnem ex matre,

n on vero alio m od o (e. g. E v a ex A d a m ) et q u id e m miraculose (i. e. ab sq u e p r in


c ip io activo hum an o ) su m p tu ru m

esse. O rig o ergo M e ssia e ex stirpe Iesse in

sola matre fu n d a tu r, et ideo, pro M essia, rad ix Iesse est sola mater, u sq u e ad
q uam , p er lineam

virilem ,

illa rad ix exten d itu r. In illa p ericop a ergo, implicite,

sensu iam exp osito, co n tin etu r significatio M a tris M e ssiae i. e. B . M a ria e V .
S ed u lteriu s q uaeri

potest: significatio haec im p licite conten ta, estne f o r

malis ve l virtualisl V id e tu r formalis, eo q u ia v im ip so ru m te rm in o ru m ipsiu s


p ericop ae n on ex ced it, praesu p p osita tam en revelation e de M e ssiae origin e ex
sola M atre, absq ue patre. T e r m in u s en im orietur a n obis ex p licari d eb et iu xta
m od u m origin is

n obis a D e o ipso

revelatu m . S ign ificatio

ergo M a tris im p ii-

V A T IC IN IU M

D E P A R IE N T E

P A R IT U R A

IN

BETH LEH EM

cite et form aliter sive in term in o orietur sive in term in o rad ix con tin etu r, in q u a n
tu m scilicet rad ix, in sua p len iori signification e, ad M a ria m u sq u e se exten d it.
In terp retes igitu r explicite red d id eru n t in prim o stico, id q u o d implicite et
form aliter in p ericop a c o n tin e tu r .1

1V

V A T IC IN IU M

M IC H A E A E

P A R IT U R A

IN

( M ic h .

DE

P A R T U R IE N T E

BETH LEH EM

V , 2. 3 }

B I B L IO G R A P H IA
I. Commentarii in Michaeam.
1) A u ct o r e s c a t h o l ic i:

L ., Wolleii und Wirken der altest. Propheten, D iisseldorf; 1926, 80-89;


L ., Der Prophet M icha, G iessen, 1874; T o b a c E ., Les Prophetes d'Isreal, M alines, 1919, t. 1, 243-268.
D u rr

R e in k e

2) A u c t o r e s a c a t h o l i c i :
B e c k I. T ., Erklarung der Propheten Micha und Ioel, G iitersloh, 1S98; C h e y n e
T . K ., Micah tciih notes and Introduction, Cam bridge, 1902; E l h o r s t H . L , De Prophetie van Micha, Arnhem , 1891; P o s n e r A ., Das Buch des Propheten M ichah, Frankiurt, 1924; S m i t h I. M . P . , Micah (Jntern. Crit. Comm.), E dinburgh, 1912.

II . Studia particularia in c. 5, vv. 1-5:


C e u p p e n s F ., in De prophetiis Messianicis in A n t. Tesr., Romae, 1935, pp. 340357; C o r l u y L , Spicii. Dogm. B ibi., De ortu Christi in Bethlehem, G andavi, 1, 1884,
442-446; P r o t i n S . , La Vierge Mere ches Michee (5, 2), in Rev. August., 15 (1910),

589- 592 Prophetiae

momentum n ed u m

ex

h oc

d esu m itu r q u od a M ich a ea p ro

ph eta clarissim e p ra en u n tia tu r o rtu s C h risti in B ethlehem , sed etiam p ra en u n


tia tu r mater eius, ita u t va ticin iu m M ich a ea e v e lu ti p arallelu m dici d eb eat va ti
cin io Isaiae (coaevi eius) de virgine paritura.

Divisio tractationis. T r ia exp onend a: 1) C o n te x tu s et textus; 2) In te rp re


tatio verb alis; 3) In terp retatio realis.

1 Q u o d (11- h ac p r o p h e tia Isa ia e d ix im u s , e tia m d e p r o p h e tia B a l a a m ( N u m . 24, 17 ) de


>>S te lla (se u d e INiessia) e x la co b oritura d ic i d e b e t, i. e. im p lic ite e t fo r m a lite r e tia m in h ac
p r o p h e tia s ig n ific a tio M a t r is c o n tin e tu r.
R e la te v e r o ad V a t ic in iu m E z e c h i e l i s d c p ortu clausa (44), d ic e n d u m est v e rb a illa soio
se n su accom m odatitio (q u a m v is

o p tim o ) B . M . V ir g in i a p p lic a r i p o sse (c fr. K n a b e n b a u e r ) .

V A T IC IN IU M

ii4

DE P A R IE N T E

1 -

P A R IT U R A

Contextus

et

IN B E T H L E I I E M

textus

A ) Contextus: M ich a ea s, p o stq u am in trib u s p riorib u s c ap itib u s castigation es


d ivin as ob in fid elitatem p o p u li erga Ia h v eh p raen u n tiavit, in c ap itib u s 4 et 5
prom ission es pro Iu d a glo riosissim as profert, i. e., victo ria m p erfectam
p e r D o m in a to rem seu S alvato rem

qui

in B eth leh em

Iu d ae

orietu r, et p o p u lu m

ad

m axim am glo riam ad d u cet.


B ) Textus

v. 2: e t

tu

bethlehem

E p h rata pa rvu lu s es in m illib u s Iuda:

ex te m ihi eg re d ie tu r q u i sit d om in a to r in Israel, et egressu s eius ab in itio, a


d ieb u s aetern itatis, v. 3. P ro p te r h oc d a b it eos u sq u e ad tem p u s in quo
p a r ie t :

r ie n s

2
E

tu

partu

et reliq u ia e fra tru m eiu s co n v erten tu r ad filios Israel .

B eth leh em

I nt er pr et at i o verbalis

...

ph rata

Ita in V u lg a ta et in ipso te x tu M a sso retico .

A t , in versio n e graeca 70 in terp re tu m habetu r: et tu , B eth leh em , B eth E p h rata ,.


et ob hanc ratio n em h a u d p au ci ex egetae p u ta v eru n t Bethlehem apu d 70 et lehem
in te x tu M a sso retico in terp o la tio n em con stitu ere p o steriori tem p ore in tro d u cta m
ad h oc u t id en titas in ter Ephratam et Bethlehem asseri potuisset; et ideo, textu s
p rim igen iu s -M ichaeae, iu xta illos, habuisset:

E t tu, B eth E p h rata . Q u id am

tam en h o ru m ex eg etaru m n on ren u u n t agn oscere glossam om n ino in ten tion em


significare ip siu s p rop h etae q u i de B eth E p h rata lo q u en d o ,

B eth leh em

d esi

gn are v o lu it eo q u ia in colae B eth leh em de facto in S. S crip tu ra (e. g. R u th , x,


2; 1 S am ., 17, 12) E p h rata ei n u n cu p a n tu r. (Ita N o w a ck , M a rti).
A tta m e n , con tra hos ex egetas an im ad verti d eb et q u od n om en B eth Ephrata
in S. S crip tu ra n u llib i in v en itu r, et id eo exp licari non po test q u o m o d o M ich a ea s
n om en illu d a d h ib ere p o tu e rit ad B eth leh em

d esignand am .

L e c tio

ergo p r i

m igen ia est illa q uae in te x tu M a sso retico et in V u lg a ta h a b etu r, i. e.: E t tu


B eth leh em E p h rata . V ir i

B eth leh em ita e co n sid e ra n tu r E p h ra ta ei q u ia egressi

su n t ex E p h rata , in fin ib u s B en iam in , p rop e

R am a. M ic h a e a s vero , d icen d o

Bethlehem Ephrata, d istin gu ere v o lu it hanc civitatem ab alia civita te B eth leh em
in terra Zabulon
P arvulus

in

(lo s .,

19,

m il l ib u s

15).
... i. e. B eth leh em parva in ter coetu s Iu d a e .

Iuda

E t de facto B eth leh em in V . T . sem p er ut parva con sid eratu r. N e c op p on i p o test


S . M a tth . 2, 6: n eq u a q u am

m in im a es in

p rin c ip ib u s

M ich a ea s con sid erat B eth leh em p ro u t erat h isto rice

Iu d a , eo q u ia d u m

ante M e ssiae

n ativ itatem ,

M a tth a e u s e con tra con sid erat B eth leh em post p ro p h etia m M ich a ea e a d im p leta m .
Ex

te

m ih i

e g r e d ie t u r

qui

s it

o m in a t o r

in

I s r a e l . Illu d

mihi, non ad

ip su m p ro p h eta m refertu r (p ro u t v e lle t R o sen m u ller) sed ad Ia h v eh (de q u o in


c. 4, 13 et 5, 2), ita u t D om inator ille pro Ia h v e h eg red ia tu r ad d ecreta Ia h v eh
a d im p len d a et p o testatem

Ia h v eh in regn o Iu d a e instau rand am .

V A T IC IN IU M

Et

egressu s

e iu s

ab

DE P A R I E N T E

in it io

P A R IT U R A

d ie b u s

IN

BETH LEH EM

a e t e r n it a t is .

Iu x ta C eu p p en s (o. c.,

p . 344) ve rb is istis p rop h eta ex h ib ere v o lu isset fam iliae D a v id ica e , e qua M e s sias o riu n d u s erat, antiquitatem et gloriam , in o p p o sitio n e ad magnam hum i
litatem loci origin is M e ssiae . Ita etiam V a n H o o n a k er, T o b a c ,

K o n ig etc. S ed

n on vid e m u s qua ration e h o c asseratur.


M e liu s ergo, et m agis o b v ie cu m P . C o r lu y , C ra m p o n , K n a b e n b a u e r etc.
verb a illa in tellig u n tu r de origine aeterna fu tu ri D o m in a to ris seu M e ssia e in
sinu P atris, ita u t P ro p h eta d u p licem D o m in a to ris o rig in em sig n ificet, vid e lic e t,
terrenam (e fam ilia D a v id is in B eth leh em ) et coelestem (a d ieb u s aetern itatis, in
sinu P atris).

H a c secu n d a interp retation e, m eliu s et m agis c o m p leta apparet

op positio inter locum et fam iliam humilem D o m in a to ris, et eiu sd e m g lo ria m aeternalem . D o m in a to r ille, igitu r, erit Deus et homo.
P

ropter

hoc

... d a b it eos u sq u e ad tem p u s in q u o p artu rien s pariet.

V erb a : propter hoc, n ex u m q u em d am causalem im p ortan t, i. e. aratione ad ven tu s


h u iu s

D o m in a to ris p raen u n tiati,

castigatio

p o p u li

Isra el p e rd u ra b it ta n tu m

m od o u sq u e ad tem p u s in q u o illa q u ae p arere d eb et, F iliu m su u m p a r ie t .


Cum

autem Dom inator

qui

p ra ed icitu r

sit

persona

b en e 'determinata, etiam

illa q uae Illu m parere d eb et, perso n a qu aed am b en e determinata esse d eb et.

Interpretatio

realis

Q u in am sin t Dominator Israel et parturiens paritura.

I. Quisnam sit D o m i n a t o r .
A ) Sententiae Acatholieae:
i") Dom inator Israel, iu xta q u o sd am I u d a e o s , q u ib u s adhaeret G ro tiu s, esset
Z o ro b a b el eo q u ia Z o rob ab el: a) fu it D o m in a to r in Israel, b) egressu s eius fu it
ab initio, cu m in itiu m

fecerit eg red ien d i e cap tivitate; c) red u x it ad D o m in u m

i. e. ad san ctu ariu m D o m in i reliqu ias fratru m su oru m , 'et d) aliq u o vero sensu
p ro d iit ex B eth leh em eo q u od fu it de stirp e d avid ica.
S e d haec sen tentia ad m itti n on p o test eo quia: a) Z o ro b a b el non est n atus
B eth leh em sed B ab ylo n e; b) n eq u e fu it egressus eius a d ieb u s aeternitatis, im o
n equ e a tem p ore rem otissim o.
2)

Dom inator Israel,

d am idealis,

iu xta

qu osd am

R a t i o n a l i s t a s , esset D o m in a to r q u i

non realis.

S ed h u ic in terp retation i o p p o n itu r constan s in terp reta tio h eb raica de M essia


seu D o m in a to re q u o d am reali. C e te ru m , q u o m o d o e x p lica retu r o rtu s in B eth le
hem i. e. in loco reali cu iu sd am M essiae idealis? ...
B ) Sententia Catholica: tenet Dominatorem Israel esse M essiam .

Prob:

1) E x

t r a d it io n e

p rin c ip ib u s sacerd otu m

u n a n im i

I u d a i c a , p ro u t a p p aret

ex respo n sion e a

et scrib is p o p u li d ata H e ro d i regi q u aeren ti de loco

V A T IC IN IU M

DE P A R I E N T E

P A R IT U R A

IN

BETH LEH EM

n ativitatis M e ssiae ad hoc u t illu m M a g is in d icaret (M a tth ., 2, 5): In B e th le


h em Iudae: sic enim scrip tu m est p e r prop hetam : E t tu B eth leh em etc. ... .
S im ilite r apud S. lo a n n e m 7, 41-4 2 : N o n n e scrip tu ra dicit: q u ia ex

sem ine

D a v id , et de B eth leh em castello, u b i erat D a v id , ve n it C h r is t u s ? . H a ec eadem


m essian ica interp retatio in v en itu r in Talm ud, tr. P esach im , fol. 5 1, c. 1, et N ed a rim , fol. 39, c. 2.
2)

Ex

u n a n im i

t r a d it io n e

h r is t ia n a ,

ap u d om nes P atres et scrip tores,

u n o ex cep to T h e o d o ro M o p su e sten o q u i a V ig ilio P ap a d am n atu s fu it. O m n es


verb a ex te egredietur, in tellexeru n t: in te nascetur. ( C fr C
3) E x

a r g u m e n t is in t e r n is .

b u n tu r, n onn isi M e ssiae a S.

euppens,

0. c., p. 354).

E ten im , ch aracteres quae in h oc vaticin io d escri


S crip tu ra trib u u n tu r. S ic, e. g., egressus eius ab

in itio , a d ieb u s aetern itatis, potestas eiu s q u ae se exten d et ad u n iversam terram


etc. ...
I I . Quaenam sit p a r t u r i e n s

paritura.

T rip lex sententia.

Prima sententia:

T h e o d o ru s

M o p su e sten u s

d ix it

pa rtu rien tem illam

esse filia m Sion.


A t h oc su stin eri n on p o test eo q u ia prop h etae n u n q u am fiiiam S ion ex h ib en t
tam q u am m atrem p a rtu rie n te m M e ssia m in d iv id u u m . ( C fr K

nabenbauer,

In

parvos prophetas, t. 1, pp. 4 4 4 - 4 4 5 ) .

S e e u n d a s e n t e n t i a est T h e o d o re ti et S. H ie ro n y m i (q u i tam en etiam


tertiam sen ten tiam infra ex p o n en d a m ad m ittit), secu n d u m q u o s p artu rien s illa
esset gen tilitas filios D e o parien s su b M essia, ita u t sensus sit: E t in terra ip so
ru m lu a a e o s m anere p a tietu r d on ec gen tilitas p artu rien s p a r ia t ... .
A ffe rtu r ta m q u a m

arg u m en tu m

illu d Is 54. 1: L a u d a sterilis, q u ae non

paris, etc. .
A tta m e n etiam haec sen tentia sustin eri n eq u it quia: a) sensus iste n on est
satis ob vius;

b) si ita esset,

p rop h eta scrib ere debuisset: d on ec sterilis (non

v e ro parturiens) fiat parturiens ; c) si ita esset, d eficeret v in c u lu m in ter M e s


siam n ascitu ru m et p artu m lib era tio n em illam a u spican tem .

Tertia

sententia:

P artu rien s illa est B . M a ria V ., M a te r M essiae. Ita

E u seb iu s, C y r illu s et o p tim i in terp retes etiam R ation alistae.


P rob.: 1) E x ev id en ti parallelism o cu m vaticin io Isaiae 7, 14, de V irg in e p a ri
tu ra E m m a n u elem .
2)

E x ip so contextu prop h etiae: eten im , c u m statim ante P ro p h eta locu tu s

sit de D o m in a to re seu de M e ssia n ascitu ro, o b v iu m est u t n ativitatem eiu sd em


con celeb ret; eo ve l m agis q u o d statim po st de fratrib u s M e ssiae loq u itu r.

V A T IC IN IU M

V -

DE

F E M IN A

D E F E M IN A

V iR U J I

V IR U M

C IR C U M D A T U R A

C IR C U M D A T U R A

( l e . X X X I , 22)

B IB L IO G R A P H IA
I. Commentarii in leremiam.
1) A

uctores

c a t h o l ic i:

C o n d a m i n A . , Le livre de Jeremie, Paris, ic)2o; D i m m l e r E ., Jeremias ubersetst


und erklart, M . G ladbach, 1921; K e n l e r s L , Jeremias, Roerm ond, 1933; K n a b e n
b a u e r I., Commentarius in leremiam prophetam, Parisiis, 1889; L e i m b a c h K . A ., Das
Buch des Propheten Jeremias iibers. und erkl., F ald a, 1923-1924; N o t s c h e r F ., Das
Buch Jeremias, Bonn, 1934; R i c c i o t t i G ., II libro di Gerentia, T orin o, 1921; R o e l a n t s
A ., Hct Bock Jeremias, B m gge, 1928; S c h n e e d o r f e r L . A ., Das Buch Jeremias, des
Propheten Klagelieder und das Buch Baruch erklart, W ien, 1903.

2) A u c t o r e s

a c a t h o l ic i:

B i n n s E ., The book of the prophet Jeremiah, L o n d o n , 1919; B r e u e r L , Das Buch


Jirmeiah iibers. und erlautert, Frankfurt a M . , 1914; B u b e r M . , Das Buch Jirmejalt,
Berlin, 1931; C a l k i n s R., Jeremiah, the prophet, N ew Y o r k , 1930; C o r n i l l C . H ,.
Das Buch Jeremias erkl., L eip zig, 1905; D uhm B ., Das Buch Jeremia erklart (K . H . K .},
F reiburg, 1901; D o u g l a s G . C . M . , The book o f Jeremiah, L o n d o n , 1903; D r iv e r S .
R ., The book of the prophet Jeremiah, E dinburgh, 1906; E r b t G . W ., Jeremias und seine
Zeit, Gottingen, 1902; G ie s e b r e c h t s F ., Das B . Jeremias iibers. und erkl., G ottingen,
1907; L e w i s H . E ., The book o f the prophet Jeremiah, London, 1929; M o r g a n C ., Studies on the Prophecy o f Jeremiah, London, 1931; O r e l l i K ., Das B . Ieremias, M iinchen, 1905; P e a k e A . S ., Jeremiah and Lamentations, London, 1910-1912; R o t h s t e i n
I. W ., Das B . Jeremias, T u b in gen , 1909; S m i t h G . K ., Jeremiah, L ondon, 1929; V o l z
P ., Der Prophet Ieremias iibers. und erkl. (K . A . T .), L eip zic , 1022, 1928, 1930.

II. Studia particularia circa prophetiam de radie t iesse (XXXI. 22):


B r a s s a c A ., La prophetie
mulier circumdabit virum
est-elle messianique?, in
Rev. Prat. A p ., 28 (1919), 696-698; C e u p p e n s P . F ., in op. De prophetiis messianicis
m V . T ., 428-433; C l o s e n G . Ii., Femina circumdabit virum , in Verbum Domini, 15
13:936), 295-304; C o n d a m i n A .. Le texte de Jeremie, 31 22, est-il messianique?, in Rev.
B ibi., 6 (1897), 397), 396-404; T o b a c E ., Paulisper explana verba Ieremiae 31, 21, 22,
in Vie Diocesaine, M alines, 1910, pp. 66-69.

Huius vaticinii difficultas. V a tic in iu m h oc m axim a ob scu ritate laborat, et


ob

hanc

R e in k e ,

causam

variae

interp retation es, saecu loru m

d ecu rsu ,

datae

fu eru n t.

a. 1855, q u in d ecim diversas in terp retation es d istin gu eb at, q u ib u s aliam

seu d ecim am sextam ad iu n xit. A lia e in terpretation es etiam

n ostris d ieb u s p r o

positae sunt, at sine felici exitu , ita u t Duhm scrib ere n on d u b itaverit: Q u id
haec (verba) significent, nem o h om in u m c o gn o v it >(Das B uch Jeremia, T u b in g e n
un d

L e ip z ig ,

1901

[K H K ],

251).

I l8

V A T IC IN IU M

DE

F E M IN A

V IR U M

C IR C U M D A T U R A

Tractationis divisio. T r ia , u t m os est, exp on en d a sunt: I. C o n tex tu s et T e x


tus; I I . In terp retatio verb alis; I I I . In terp retatio realis.

i
A

Contextus

) Contextus: Ierem ias

et

con version em ,

textus

red itu m

et restau ration em

m essia-

nicam an n u n tiat regn i sep ten trion alis E p h raim . E t v. 21 filiam Israel ad m onet
u t ead em via q u a olim
E t p roseq u itu r:

in ex iliu m d ep ortata fu erat, in patriam suam revertatu r.

revertere, V irg o Israel, revertere ad civitates tuas istas .

B ) Textus, ita v e rtitu r in

Vulgata a S. H ieron ym o:

v. 22: U sq u e q u o d eliciis

d issolveris, filia

vaga?

Q u ia

creavit

D o m in u s

verteru nt:

Xam,

su scitavit

n o vu m su p er terram : F e m in a circu m d a b it viru m .


Septuaginta

In terp retes,

ita,

D o m in u s salutem in n ovam

sq u eq u o

d e l ic iis

m ale,

Interpretatio

2 U

q u am v is

plantationem , in salute

d is s o l v e r is

f il ia

c irc u ib u n t h o m in e s .

verbalis

v a g a

Iu x ta te xtu m h ebr.: u sq u eq u o

va g ab eris h u c illu c filia rebellis, vel apostata? . U rg e t p rop h eta p o p u lu m , u t


redeat in terram suam , et ne am pliu s in terra aliena, lon ge a D o m in o , va g etu r.
Q

u ia

... A d

ipse illi sign u m


C

r e a v it

tion em

hoc ut vagan tem

p o p u lu m

ad red itu m

p erm oveat,

D o m in u s

q u od d am m agn ificu m offert.

n o v u m

su per

D e i p rop riam

ter r a m

h ebr. bara; v o x haec solu m m od o ad op era

sign ifican d am

u su rp atu r. Creavit, est p ra eteritu m p ro

pheticum , et stat loco fu tu ri. D ic itu r novum i. e. n ova creatio, n ovae rei p ro d u ctio ,
q ualis n o n d u m

ex titit,

q u ae

ratio efficacissim a erit ad p o p u lu m

ad red itu m

excitan d u m : quia c r e a v i t ...


F

e m in a

c ir c u m d a b it

v ir u m

Ita etiam iu xta textu m h eb raicu m . V o x wqebah

(fem ina) et v o x geber (vir) sim p liciter sexum designant, et ve rb is italicis resp o n
dent: una fem m ina, un maschio. Geber, in su per, in

1.

Io b , 3, 3, p u eru m in sinu

m atris suae designat.


V e r b u m sobeb significat circu m d are , c ircu m ire . S ed in su p er in D e u t.,
32, 10 (cu m q u o libro tam affine est genus d icen d i Ierem iae) significat c irc u m
d u cere i. e. tu en d o atqu e p rotegen d o alicu i p rovid ere .
V e rb is istis,

igitu r, p ro u t ex con textu om n ino apparet, n o vu m

q u od d am ,

gratia q u aed a m an n u n tia tu r q u ae ad ord in em n ovi foed eris seu ad aetatem m essian icam p ertin et, p ro u t facile co n ced itu r, eo q u ia u n aq u aeq u e ex istis strop h is
p erio d o m essian ica term in a tu r (cfr 30, 9, 21; 31
illu d q u o d tam sollem n iter

prom ittitu r? ...

11 seq.). Q u o d n am est n ovu m

V A T IC IN IU M

DE

F E M IN A

V IR U M

Interpretatio

C IR C U M D A T U R A

realis

Q u aen am sit fem ina...


T r ip le x d istin gu i p o test interpretatio:

I. femina iila est mulier inigaris in

genere; II . F em in a illa est populus Isra el; I I I . F em in a illa est B . M a ria Virgo
co n cip ien s M essiam .

Prima interpretatio: M u lie r vulgaris in genere.

S u b m u ltip lici form a p ro

posita fu it, vid elicet: i ) fem in a tu e b itu r seu p ro teget viru m (Ita R osen m iiller,
U m b re it, B ade).

H o c u tiq u e

an im ad vertit

K n aben bau er

esset aliq u id

novi, u t fem in a tim id a et d eb ilis p rotegeret heroem fortem ; sed n ovu m hoc sim ul
satis est rid icu lu m ,

n eq u e a p tu m q u o viri ad red itu m in v iten tu r. D e in , iure-

m erito q u aeritu r q u id h o c sibi velit? S i adest pax et securitas, iam id non abest
q u o d alias u b iq u e ta m q u a m tem p ori m essian ico m axim e p ro p riu m d escrib itu r
(I11 Ier., p. 387). H a ec exp licatio, ergo, est p ro rsu s repu d iand a.
2) A lia ex p licatio est: m u lier ambiet viru m . A t v e rb u m sobeb in tali sig n i
ficatione n u m q u a m

ad h ibetu r.

In su p er, q u o m o d o talis am b itio viri ex parte

m u lieris potest p rop on i u t q u id n ovu m , m agn u m , d ivin u m , a D e o patratum ? ...


Im o , ex ipso Isaia 4, 1, talis am bitio viri e x parte m u lieris n on tem p ori p ro sp e
ritatis sed tem p ori m axim ae

calam itatis assignatur.

3) A lii, tand em , ita in terpretan tu r: fem in a se in viru m m u t a b it , seu D e u s


d eb ilem ita c o n fo rtab it v e lu t si m u lier m u ta retu r in viru m . Ita E w a ld . A t verb u m
sobeb talem sign ification em

n u m q u a m habuit.

Secunda interpretatio: Fem ina est populus Israel et vir est Iahveh. S en su s
ergo esset: Israel om n i am ore a m p lectetu r D o m in u m (K e il, C h ey n e ); vel:
Israel efficiet u t D o m in u s sese iteru m ad Israel c o n v e r ta t (X aeg); vel: fem ina
d eb ilis, E cclesia D e i, p roteget terram cu m suis viris fortib u s (O r.), ve l p o p u
lus ex sua

parte

om nia

faciet

ut

am orem d ivin i sponsi, D e i, sibi c o n c ilie t ,

vel fem in a ad su u m sp on su m reve rtitu r (C o n d a m in ), vel: p o p u lu s Israelitic u s ad Ia h v eh v iru m su u m red ib it, illu m q u e am ore suo c ircu m d ab it (C e u p pens).
In terp retatio haec, q u ae a q u ib u sd a m p raesertim

recen tiorib u s praefertu r,

contextui certe co n g ru it. E ten im : a) im m ed iate antea p o p u lu s plu ries cu m fem ina
co m p a ra tu r (e. g. v. 21: revertere, v irgo
m essian icam

ad m ittit.

In su p e r in terp retatio

Israel

etc. ); b)

S y ria ca ei favet,

in terp retation em
eo q u ia habet:

fem in a am an ter d ilig et viru m ; et hanc exp lication em etiam s. E p h rae m tradit.
A tta m e n , etiam in terp reta tio haec n on v id e tu r su stin eri posse. E ten im :
a) N o n apparet c u r Israel v o ca retu r neqebah, fem in a (nom en sexus).
b) Q u o m o d o red itu s Israel ad D e u m a liq u id novum, in au d itu m , n ova creatio
d ici potest? ... Q u o m o d o ve rb a illa in tellig i p o ssu n t de
Isra elitici in fid elis ad

Iah ve,

D eum

con version e

p o p u li

su u m , tem p ore m e s s ia n ic o (C eu p p en s)

120

V A T IC IN IU M

DE

F E M IN A

V IR U M

C IR C U M D A T U R A

si tem p o re m essian ico p o p u lu s Israel M e ssia m et id eo D e u m reiecit, et a D e o


p o tiu s

aversus

c)

est? ...

Illa in terp retation e adm issa, in con stan tia q u aed a m h a b eretu r, i. e.: R ever

tere, V irg o Israel, quia Israel d ilig et D o m in u m , ve l co n v ertetu r ad D o m in u m .


E tia m haec in terp retatio ergo: reicien d a v id e tu r,

R em an et ergo.

Tertia interpretatio: F em in a illa est B . M a ria Virgo.


H anc

in terp reta tio n em

p ro p o su it

S.

H ie r o n y m u s :

ab sq u e

viri

sem ine,

ab sq u e u llo co itu atqu e co n cep tu , fem in a circu m d a b it viru m grem io u teri s u i...
N o ta n d u m q u o d n ativitas S alvato ris atqu e con cep tu s. D e i creatio n u n c u p e tu r .
(In Ier., P L , 24, 880 s.).
gin ali B . M . V .;

A g e r e tu r

et ideo

ergo de In carn ation e V e r b i in

sensus totiu s

p ericop ae

esset: R ed ean t

u tero

v ir

cap tivi in

p atriam suam , q u ia in terra illa, per te m p lu m Ia h v e h iam consecrata, m irab ilia


vid e b u n t: ibi n em p e M e ssia

virg in a lite r con cip ietu r, ibi

n o vu m

fo ed u s

cu m

Ia h v eh c o n c lu d e tu r ... .

H an c in terp retation em , praeter S. H ie r o n y m u m ,1 tra

d u n t S . B ern ard u s,

T h o m a s,

S.

S.

B on aven tu ra, M a ld o n a tu s,

S an ctiu s,

Sa,

L a p id e , E stius, M e n o c h iu s, T irin u s , L o c h , M a y e r, S ch o lz, M e ig n a n , K n a

b en b au er, F illio n , R eisch l, A rn d t, H e rm e etc.


E x p lic a tio haec scrib it K n a b e n b a u e r

ad verba, ad contextum, ad locos

parallelos est q u am m a xim e a c c o m m o d a ta . E ten im :


1) q u oad

verba: m u lie r

en im in

u tero

geren s M e ssia m (q u i

p au lo

ante

ab ipso le re m ia fortis v ir p opuli electi d escrib itu r, 30, 2 1) est u tiq u e, sensu m a
x im e o b vio, fem in a circu m d an s v iru m .
2) q u oad contextum: in terp reta tio haec (p ro u t req u irit co n tex tu s prop h etiae)
est q u am m a xim e m essian ica, et o p u s v e re divinum q u o d a p rop h eta p raean n u n ciatu r (con cep tio M e ssia e in u tero m u lieris) u tp o te m a x im u m D e i b en eficiu m ,
erat ratio efficacissima ad h o c u t p o p u lu s Israel in terram su am rediret.
3) q u oad locos parallelos: p ro p h etia Isaiae de virgine paritura (7, 14), et p ro
p h etia M ichaeae de pariente paritura (5, 3). Ierem ia s en im n on sem el v a ticin ia
iam data recolit. Ia m vero , Isaias V irg in e m

p aritu ram E m m a n u elem p ra ed icit

1 Exegetae q u id a m veteres et rece ntio re s d o c u e ru n t in te rp re ta tio n e m m ario lo g ica m h u iu s

p ro ph etiae esse iu x t a com m un em e x p lic a t io n e m P a t r u m E c c le s ia e ; et a ffe ru n t, ad h o c p ro


b a n d u m , tres Patres G ra e co s ( S . Iu s t in u s , S . A th a n a s iu s , et S . S o p h ro n iu s ) et q u in q u e Patres
L a t in o s (S . C y p r ia n u s , S . A u g u s t in u s , S . H ie r o n y m u s , S . G r e g o r iu s M . et S . H ild e p h o n s u s
T o le t .) . A t textus h o ru m P a tru m s u n t a p o c ry p h i, e xcep tis te x tib u s S . A t h a n a s ii (q u i tam en
s im p lic ite r refert v e rsio n e m A q u ila e , q u in a liq u id d ica t de va lo re eiu s) et S . H ie r o n y m i (c fr
C o n d a m in , in R e v . B ib i., 6 ( 1 8 9 7 ) , 3 9 6 - 4 0 4 ) . S o l u s S . H i e r o n y m u s , e r g o , i n t e r P a t r e s , ta m q u a m
p le n e favens in te rp re ta tio n i M a rio lo g ic a e a d d u c i p otest.
I n s u p e r , v e r s io n e s S y r i a c a , g r a e c a 7 0 I n t e r p r e t u m , v e t u s L a t i n a , S . E p h r a e m e t c . s e n s u m
v a ld e

d iv e rs u m

d ic i n o n p o te s t.

p r o p h e tia e

I e r e m ia e

tr ib u u n t.

I n te r p r e ta tio

ig it u r

m a rio lo g ico , tra d itio n a lis

V A T IC IN IU M

DE

F E M IN A

V IR U M

C IR C U M D A T U R A

ta m q u a m signum liberation is ab hostibu s; et M ich a ea s tem p u s in quo p a rtu


riens pariet D o m in a to rem

Israel p raed icit ta m q u a m fin em calam itatis et m ise

riae. Ita et Ierem ias fem in am q u ae

in utero

gerit M essiam , ta m q u a m finem

op pression is p raed icit ad h o c u t p o p u lu s Israel in illam regio n em red eat in qua


m a xim u m illu d b en eficiu m

D e u s ipsi praestabit. S u b lu ce ergo Isaiae et M i

chaeae, p rop h etia lerem ia e clario r et b en e d eterm in ata apparet.


D e m u m co n clu d it K n a b e n b a u e r p erp en d ere ne om iseris q uam arcto
n exu in trib u s istis va ticin iis M a te r M e ssiae ex h ib ea tu r cu m prole sua et q u o
m od o

ipsa p ro p o n a tu r ta m q u a m

consolatrix afflictorum

et ta m q u a m

adiutrix

p opuli D ei per q u am iste em ergat e m iseria et redeat ad D e u m su u m , d u m m o d o


m y steriu m in ea effectu m rite
c o n clu d ere possum us:

c o n s id e r e t ( 1. c., p. 387). Iu re ergo cu m F illio n

'F and is

qu e

F in terp retation

trad itio n n elle

fou rn it u n

sens tres sim p le et tres n atu rel, tou tes les autres son t arbitraires (L a Sainte
B ib le, t. 5, p. 644, 3 ed.).
*

P raeter hanc in terp retation em m arioiogicam prop h etiae le re m ia e a S. H ie


ron ym o datam , et a m u ltis

receptam , n u p er P . G . E .

lo sen

S. J., n ovam

in terp retation em m arioiogicam , eam qu e m agis extensam , in E p h . Verbum D om ini


(1936, pp. 295-304) prop osu it, q uam tam en ad in terp reta tio n em H ie ro n y m ia nam ip sem et red u cit.
Iu x ta ip su m sign ificatio ve rb o ru m le re m ia e esset haec: N o v u m q u id crea
b it D e u s in terra: m u lier viro p ro v id e t . In ter p u lch errim a s im agin es gratiaru m
tem p oris fu tu ri Ierem ias p rop h eta

u n am p ercip it, q u am p e rfecte non co g n o

scit. T a n tu m m o d o vid e t lineas q u asd am generaliores, caligin e ob scu ritatis m u ltae


in vo lu ta s. S ed ea quae vid et, fid eliter refert, licet sint pau ca tan tu m , s it gen eralia
et o b scu ra ... T a m e n , haec im ago, q uam vid et, est tam p u lch ra et con solation is
piena, ut eam o m ittere non v e lit. V id e t enim figuram , personam feminae cuiusdam
temporis fu tu ri, m agnae, p oten tis, plenae sim ul om nis caritatis. R es au tem m axim e
inau d ita q u am p ercip it, est haec. S em p e r viri fortis est, tueri fem in as. V ir d e b e t
pro m u liere curare

eam qu e d efend ere. S ed haec

m u lier m agn a, q u am vid et,

non a viro cu ratu r ve l d efen d itu r, sed e contra, ipsa est tu tela atqu e defensio
etiam fo rtissim o ru m v iro ru m . Ipsi apu d eam refu gia q u aeru n t et au xilia in v en iu n t.
H aec vid e t propheta; et licet ipse m in im e p e rfecte persp iciat ea, quae v id e t,
tam en fid eliter et recte refert ea pauca, q u ae percipit: D eus creabit novum

in

terra: mulier viro p r o v id e b it.


S u m it ergo v o ce m geber (viru m ) sen su collectivo vel saltem sensu m agis in d e
term in ato, qui p ro x im e ad co lle ctiv u m acced it. E t d icit q u od exp licatio data
o m n ia im p lere v id e tu r, quae, ve l ex parte philologiae vel ex parte contextus, r e q u i
ru n tu r ad in terp retation em

co n ven ien tem textu s n ostri statu end am . E x p lic a

V A T IC IN IU M

122

DE

F E M IN A

V IR U M

C IR C U M D A T U R A

t u r en im m ira illa op p ositio in ter neqebah (fem in a), et geber (v ir u m ): quae


antea fu eru n t viri fortis erga fem in am , a bh in c eru n t illiu s m u lieris erga viru m .
Neque obstat contextus, q u i p ro x im e agit de restauration e et red itu Israel
e x exilio, q uae persaepe in V . T . est typus restauration is m essian icae .
U lte riu s P . C lo sen q u aerit
s it

in

quo

m y s t e r io

N. T.

h aec

p r o p h e t ia

im p l e t a

E t respond et: In p atron atu q u od am , quo m u lier m agna et b en efica om nes,

etia m viros fortes, d efe n d it atqu e tu e tu r, o m n ib u s con su lit et p rovid et. Talem
au tem m u lierem in o rd in e salu tis unam tan tu m
M e ssiae ,

e a t is s im a

ir g o

a r ia

cogn ovim u s, quae est m ater

R eap se illu d lerem ia e p rop h etae m u lier

v iro p ro v id e b it im p letu m est, in cu ra m aterna hu iu s V irg in is M a tris, q u am


habet erga hom in es un iversos, in cu ra eius b en ig n a et in eius au xiliis con tin u is,
q u ae h o m in ib u s praestat. O m n es, etiam

viri fortes, apu d

ipsam refu gia q u a e

runt. P atet le re m ia m p rop h etam totam p len itu d in em , q u acu m postea insinuatio
eius prophetica im p leta est, n eq u a q u am p ersp exisse. T a m e n , etiam ipse cogn ovit:
erit quasi altera creatio m u n d i n ovi, q u o d tem p o re fu tu ro m u lier q u aed am m agna
et

fortis, patien s et b en ig n a patron a

om n iu m , etiam viri in fo rtitu d in e eius,

statuetu r. L ic e t o b scu re ta n tu m rem v id e rit et o b scu re tan tu m rem visam d escri


bere possit, tam en p u lch ritu d in e et m a gn itu d in e rei visae percu lsu s, p au ca illa
verb a, m y sterio ru m plena profert: D e u s creab it n o vu m q u id in m undo: M u lie r
viro p ro v id eb it
Tandem ,
S.

P.

ie r o n y m i

C losen
r e d ir e

osten dit

p o s s it

q u o m o d o

in t e r p r e t a t io

h aec

ad

e x e g e s im

Postquam constat, verb a m u lier v iru m

p ro te

ge t in tellig i de cura m aterna B . V irg in is, n on est cur, ex am p litu d in e illoru m


ve rb o ru m , cu ram illam excip iam u s, q u am M a te r M e ssiae circa eu m v iru m fo r
tem egit, q ui erat ipse eius filius. N e q u e est cu r ab h ac cu ra m aterna actionem
illam excip iam u s, q u a filiu m suum u tero suo p o rtavit. H a c ratione de facto in ter
pretatio S. H ie ro n y m i vera est, sed n on ac si sensus ve rb o ru m im m ed iatu s syn o n im u s esset cu m

n otissim o effatu Isaiae v irg o c o n c ip ie t

sed q u ia v e rb u m

le re m ia e cu ram tam u n iversa lem m atris M essiae circa om n es hom in es insinuat,


ut n equ e cu ra illa ex cip i possit, q u am p ro x im e n otant ve rb a Is. 7, 14 >'.
E t con clu d it: S i q u is brevem formulam q u aerit, u t p len itu d in em sign ifica
tion is illiu s effati lerem ia e en u n tiet, q uam nos in lu m in e C h risti vid em u s,
q u am p ro p h eta v irg o (cfr 16, 1) p au cis ve rb is b re v ite r et o b scu re in sin u avit,
d ice re possum us:
F em in a circu m d a b it v i r u m ve l exactiu s m u lier p ro v id e b it v i r o im p le
tu m est in m ysterio maternitatis B eatae M ariae Virginis, q u am habet relate ad
C h ristu m

et m y sticu m

corp u s eius .

C o n tra h an c p u lch errim a m et logicam P . C lo sen in terp retation em , n u llu m


va lid u m a rg u m en tu m , u t n obis vid e tu r, op p on i potest, illa m q u e m axim a p r o
b ab ilitate

ga u d ere

cen sem us.

S P O N S A C A N T IC I C A N T IC O R U M

VI -

DE

SPO N SA

C A N T IC I

123

C A N T IC O R U M

B IB L IO G R A P H IA : J o U o n P ., Le Cantique des Cantiques, Commentaire philologique et exegetique, Paris, 1909; L e H i r , Le Cantique des Cantiques, Paris, 1883; L e
p i c i e r Card. A . E ., O . S. M . , In Cant. Cant. Comm., Romae, 1936; M i l l e r A ., Das
Hohelied, Bonn, 192.7; M u n z P., Die Allegorie des Hohenliedes, 1912; R i c c i o t t i G ..
Ii Cantico dei Cantici, T orin o, 1928; R u f f e n a c h F ., Canticum Canticorum exegetice
enarratum, Romae, 1932.
In ter p rop h etias q u ae B . V irg in e m resp iciu n t, haud u ltim u m lo cu m tenet
C a n tic u m

C a n tic o ru m

in q u o

S p iritu s

S an ctu s p e r h agio g ra p h u m

im agin em

B . M . V irg in is, fu lgid issim is colorib u s, m u n d o d ep ictam ex h ib u it. H a u d pauci


en im exegetae in S p on sa

C a n tic i C a n tic o ru m

B . V irg in e m

etiam d esignatam

vid en t, et q u id em , iure m eritoq u e, p ro u t statim vid eb im u s.


1. De nomine et argumento
est carm en
lin g u is

om n iu m

en im

sem iticis,

su b stantivi; sic, e. g.
Dominus
(D eu te r.,

grad u s

Iahveh,

Dominorum (Ps.
10,

Cantici. A p p e lla tu r Canticum Canticorum quia

p u lch errim u m ,

id est, can ticu m

su p erla tivu s

v o ca tu r

136,

3);

D eus

caeli

h au d

p er antonom asiam .

raro

Deorum (Ps.

altissim i

fit

p er

50,

a p p ellan tu r

1;

In

rep etition em
136, 2),

vel

caeli caelorum

14).

Iuxta P. H etzenauer (JBiblia Sacra, 1922), Canticum in duplicem partem dividi


potest: in prim a parte agitur de amore sponsorum tum 1) ante nuptias (1, 1-3, 5) tum
2) in nuptiis (3, 6-5, 1). In secunda parte vero agitur de amore coniugum, tum
1) separatorum (5, 2-7, 10), tum 2) coniunctorum (7, 11-8, 14).
Iuxta alios vero (e. g. H ontheim , M u n z, Ruffenach) agitur de mutuo et in dies
crescente amore divini Sponsi et castissimae sponsae, usque dum, diversis impedi
m entis superatis, ad optatam et perfectam unionem perveniat. Canticum ergo sex
constaret carm inibus. T ria priora carmina describunt: 1) initium amoris, cum sponsus
et sponsa, prima vice sibi occurrunt (1, 2 - 2 , 7); 2) progressum amoris, cum sponsus
et sponsa sese quaerunt (2, 8 - 3 , 5); 3) terminum primi amoris, cum sponsus et sponsa
foed ere nuptiarum sese in hac terra (et ideo im perfecte) iungunt (3, 6 - 5 , 1). Alia
tria carm ina describunt: 1) probationem amoris, in nocte separationis et tribulationum
(5> 2 ' 6 , 10); 2) gaudia amoris utriusque, in com m uni vitae consuetudine et operatione
(6, 1 1 - 8 , 4); 3) terminum ultimum amoris, seu sponsorum unionem plenam et aeter
nam in eaelis (8, 5 - 14).
2. De interpretatione Cantici.
ad tres seq u en tes red u ci possu n t,

In terp retatio n es om n es h u cu sq u e prop ositae


vid e licet, ad in terp reta tio n em a) naturali -

sticam seu histo ricam b) typicam seu m ixtam , et c) allegoricam.

1)
Interpretatio n a t u r a l i s t i c a
litterali proprio.

seu h istorica a ccip it v e rb a C a n tici in sensu

124

SPONSA

CAN TICI CA N TICO R U M

Iuxta hanc interpretaionem, Canticum nihil aliud esset quam poema omnino pro
fanum , amatorium, sponsale, vel etiam (secundum quosdam) carmen cum fine aliquo
morali (e. g., ad sanctitatem et fidem amoris coniugalis vel etiam ad monogamiam incul
candam).
Interpretatio haec, iam tempore Christi inter quosdam Iudaeos orta, postea a
Theodoro M opsuesteno ( f 428) propugnata, et ab haereticis quibusdam recepta, hodie
com m uniter inter acatholicos praevalet.
A t, contra hanc interpretationem m ilitat universa traditio exegetica, sive iudaica,
a qua talis interpretatio ignoratur, sive christiana, cui adversatur. Quare, iure meritoque talis interpretatio a Concilio Oecum enico V (Constantinop. II) a. 553 damnata
-St, utpote libro inspirato iniuriosa et bonis moribus nociva.
Sensus ergo superior seu spiritualis in Cantico admitti debet. A t, quisnam? ...
Sensus pure figuratus an typicus:... N on conveniunt, prout statim videbim us, inter
pretes.
2) Interpretatio t y p i c a seu m ixta accip it verb a C a n tici in d u p lici sen su, v id e
licet: sensu litterali proprio celeb ra tu r am or S alom o n is erga regin am sib i d esp o n
satam (i. e. filia P haraonis, vel A b isa g S u nam itis); sensu vero typico (a D e o inten to),
am or ille n aturalis elevatu s fu isset, ord in ation e d ivin a, ad sig n ifica n d u m (typ ice)
am orem illu m su b lim io rem q u i vig e t in ter

D e u m et E cclesia m , sponsam suam .

Interpretatio haec ab Honorio Augustodunensi (saec. x i i ) prim um proposita, a


Bossuet et a Calm et, praesertim, approbata ac propagata, proposita est, nostris diebus
licet magis caute, a Petit (La S . B ibi., 1094), ab Honheim (Das Hohelied iibersetst
und erklart, in Bibi. Studien, 13, 1908) a (Zapletal Das Hohelied Kritisch und metrisch
untersucht, Freib. H ei., 1907), a P . A . M iller (Das Hohelied, Bonn, 1927) etc.
Quam vis haec interpretatio ab Ecclesia condemnata non sit, non videtur tamen
sustineri posse: a) quia traditioni sive Iudaicae sive Christianae parum conform is est;
b) quia gratis omnino asseritur amorem Salomonis erga sponsam fuisse typum amoris
D ei vel C hristi erga Ecclesiam , cum id neque ex ipsa S. Scriptura, neque ex traditione
constet; c) quia libri sanctitatem non omnino servare videtur, cum supponatur hagiographum nonnisi in amore profano vivide pingendo directe versasse; d) quia plura
quae in Cantico inveniuntur, sensu litterali intelligi non p issunt, vel quia sunt inter
se pugnantia, vel quia cum m oribus Orientalium componi nequeunt. Q uare ad aliam
interpretationem, seu ad allegor icam deveniendum est.
3) Interpretatio

allegorica

accip it verb a

C a n tici in sensu litterali im

proprio seu figurato. Iu x ta h anc in terp retation em . C a n tic u m esset metaphora con
tinuata in qua, sub figu ra n aturalis am oris in ter sp on su m et sponsam , am or re
ligiosu s ad u m b ratu r inter D e u m et hom in es eius cu ltores, in genere.
Interpretatio haec fundatur: a) in universa traditione exegetica iudaica, inde ab
Auctore Apocalypsis Esdrae (4 Esdr.) ad nostra tempora; b) in doctrina et consuetudine
V. T. in quo persaepe unio D ei cum populo hebraico sub figura vinculi coniugalis
repraesentatur (cfr e. g. O s., 2, 16-20; Is., 54, 5 s. etc.); haud raro D eus appellatur

SPONSA

CANTICI CA N TICO R U M

pastor (Ier., 31, 10; E z., 34, 11, 19 etc.); c) in communi interpretatione omnium catho
licorum , ab H ippolyto Romano (cfr Texte und Unters., 23, 2, 1902) et Origene (P G
1 3, 35-216) usque ad nostra tem pora, iuxta quam Christus est sponsus (prout seipsum
appellavit in M atth. 9, 15) et Ecclesia est Sponsa (prout talis appellatur in 2 C or.,
11, 2; Ephes., 5, 23-32 et alibi); eo vel magis quod plures interpretes Iudaei in dilecto
M essiam a gn overu n t.1
3.

De interpretatione mariolcgica Cantici. In C an tico , igitu r, su b figu ra am oris

naturalis, a d u m b ratu r, in genere, u n io su p ern atu ralis D e i vel C h risti cu m E c


clesia sive V e te ris sive N o v i T esta m e n ti. A ttam en , p ro u t iu re an im ad vertit P .
V a c c a ri (1. c., p. 39), in terp retation i h u ic non op posita, sed su b ord in ata est alia
in terp retatio, quae in C an t. ad u m b ratam

cern it u n io n em

anim ae fid elis

cu m

C h risto (vel D eo ). F a c ile en im ab u n iversali (E cclesia) ad in d iv id u u m in illo in


c lu su m (anim am piam ) fit tran situ s. H a ec vero exp licatio, q u am appellare p o s
sum u s mysticam, sim u l cu m p raeced en ti iam ab O rig en e data, in m ed ia aetate
po tissim u m v ig u it, et in p racticis scrib en d i v e l d icen d i gen erib u s p ra ecip u u m lo
cu m h abet. C o n cu rrit cu m istis exp licatio mariana, q u a S p on sa C a n tic i p o n itu r
B. V irg o , M a te r Iesu , tu m ob em in en tem sanctitatem , qua su p ra ceteras anim as
excellit, tu m ob p rin cip em , locu m q u em in oeco n om ia red em p tion is et in E c c le
siae societate o b t in e t . 2
S ed inter m em b ra E cclesiae, in ter om n es anim as fideles, em in et om n ino B.
V irg o , sive d ign itate (u tp ote M a te r D e i et m ed iatrix h om in u m ), sive p u ritate et
sanctitate, sive am ore erga D eu m ; q u ap ro p ter a D e o , m agis q u am q u aelib et alia
anim a, im o m agis q u am om nes anim ae ad E cclesia m pertin en tes, sim ul su m p tae,
dilecta fu it. B . V irg o en im , su p er om nia om n ino m em b ra E cclesiae elevatu r, o r
din em a se con stitu it, et in om n ibu s, vi p rin cip ii sin gu laritatis, om n ino singularis
rem an et, c u m aliis om n ib u s m in im e con fu n d en d a.
E o vel m agis q u o d B. V irg o resu m it in seipsa m irab iliter q u alitates om nes
S p on sae d ilectae, i. e. p u lch ritu d o , puritas, am or etc. In su p er, q u am p lu res si
m ilitu d in es inter E cclesia m et B. V irg in e m haben tu r, ita u t B . V irg o sit velu ti
p ro to ty p u m E cclesiae, p erson ificatio E cclesiae, 3 p ro u t ex d ictis S S . P atru m et
S crip to ru m E cclesia stico ru m ev id en ter apparet. LTtraque enim , est V irg o et M a
ter; u traq u e sine m acu la et sine ruga, gratia plena; u traq u e ex S p iritu S an cto c o n
cipit; u traq u e gen erat et n u trit C h ristu m :

C h ristu m p h ysicu m M a ria , C h ristu m

m y sticu m E cclesia; u traq u e, a S p o n so in visib ili, seu a S p iritu S an cto foecu n d ata,
v isib ilite r a sp onso v isib ili regitu r: S. Io sep h p ro M a ria , P o n tifex p ro E cclesia:

1 C f r V a c c a r i , v o l. I I , D e L i b r i s V . T . , I I I . D e li b ris d id a c t ic is , R o m a e , 19 29 , p. 38.
5

I d e m a s s e r u n t L e s . t r e (in D ic t. B ib i., t. 2, c o i. 19 7), S c k a e f e r ( D as H o h e L ita , p. 253)

e t alii plu re s .
3

C fr T rcm p

S . , E cclesia sponsa V irgo M a ter , in G regoria n um , t. iS , pp . 2 C - 2 3 ; C o m m e e

E . , M a te r D e i sitv e fig u ra E cclesia e quaeritur, in X e n ia Th om istica , v o i . I I , pp . 493-503.

ir.f)

SPON SA CANTICI C A N TICO R U M

u traq u e red em p tion is b eneficia d istribu it;

u traq u e in co rru p tib ilis, u traq u e hae-

reses om nes v in c it et in caelis coronata triu m p h a t.


Q u ae cu m ita sint, patet om n in o q u om od o B. V irg o a persona designata in
C a n tico n om in e Sponsae, ex clu d i n on possit.
E x d ictis patet q u om od o quatuor elementa in in terp retation e a llegorica in v e
n ian tur, v id e licet, Synagoga, Ecclesia, anima fidelis et B. Virgo. A tta m e n ista q u a
tu o r elem enta, q u am vis sint diversa, m inim e tam en su n t op posita, q u in im m o
sun t inter se in tim e et in d isso lu b iliter conn exa, ita u t n u llu m ex ipsis ex clu d i
possit ab ob iecto totali su b Sp on sae n om ine d esignato, q u o d o b iectu m om n ib u s
q u atu o r illis elem en tis in tegra tu r. E ten im : Ecclesia, n ih il aliud est nisi co n tin u a
tio et im p letio S yn agogae, cu iu s u n io cu m D e o fu it etiam figu ra u n io n is (m agis
perfectae) C h risti cu m E cclesia. A t, Ecclesia, in su per, in con creto, p lu rib u s co n
stat m em b ris, seu animalibus fid elib u s ita u t q u od totaliter de o m n ib u s sim u l,
partialiter d ica tu r etiam de s in g u lis .1
H in c, S p on su s C a n tic i D e u s est. Sp on sa vero est,
in sensu to ta li

in sensu p a r tia li:

E c c le s ia

s i n g u li fid e le s q u i b u s c o n s t a t E c c l e s i a

in ch o a tive:

p erfectiv e:

com m uniter:

sin g u la liter:

Synagoga

E ccl. C hr.

q u aelib et

B. V irgo

a n i m a fi d e li s

Q u a m vis er.;o a rg u m en tu m C a n tic i u n u m sit, q u atu o r tam en elem en tis co n


stat. E t ideo, ad h oc ut plena h ab eatu r exp ositio C an tici, exegeta ad h oc o b ie c
tu m

adaequatum, secu n d u m

va ria elem enta

q u ib u s

constat, atten d ere d e b e t .

U n u s ergo id em q u e te x tu s u n icu iq u e ex istis q u atu o r elem en tis a liq u an d o a p p li


cari po test; aliq u an d o vero uni tan tu m , aliq u an d o d u o b u s, et aliq u an d o trib u s.
N o n om n es ergo versu s C a n tici B . V irg in i ap p lican d i su n t, ne exeg eta in in t e r
pretationes arbitrarias in cid at. P ariter, in terp retatio non d eb et

ad m in u tissim a

q u aeq u e descen d ere; p lu ra en im n onn isi orn atu i in serviu n t, S ic, e. g., v. 2, cap. 2,
S icu t liliu m inter spinas, sic arnica m ea in ter filias , om n ib u s app licari potest,
i. e. sive S yn a go g a e et E cclesia e (relate ad falsas E cclesias), sive anim ae fid eli
(relate ad anim as infid eles), sive B . V irg in i, q u ia q u am v is fu erin t m u ltae v ir
gin es sanctae, tam en , respectu V irg in is b eatissim ae quasi spinae fu isse vid e n tu r,
in q u an tu m aliq u id cu lp ae h abebant; et q u am v is in se fu erin t m u n d ae,

non

tam en fu it in eis fom es prorsu s extin ctu s, fu eru n t et aliis spin ae, q u i ex earu m
in tu itu
1

co n cu p iscen tia

p u n g e b a n tu r ( D i o n y s i u s

I u r e S. B e r n a r d u s scrib a b a t :

C a rth u sia n u s).

Q a i a t a m ; n d e E c c le s ia s u m u s , q u a e m a r i t o h o c n o m i n e

(sp on sa e) e t re n o m i n i s f l o r i a t u r , n o n im mj-rito g lo r ia e h u i u s p j r t i c i p i u m u s u r p a m u s . Q u o d
e n i m s ic u t o m n e s p le n e i n t e g r e q u e p o s s id e m u s , h o c s i n g u l i si n e c o n t r a d i c t i o n e p a r t i c i p a m u s .
(I?i C a n tic. h o m .

12, 1, P L

183, S33.

SPONSA

12 7

CANTICI CA N TICO R U M

P ossu n t tam en exegetae in u n o vel in alio ex q u atu o r illis elem en tis e x c lu sive in s is te r e ,1 q u in tam en alia elem enta au d eant a sensu scrip tu ristico C a n tic i
p rorsu s ex clu d e re . 2
E xe getae qu id am , p o tiu s q u am sequi explanationem globalem
ru m q u atu o r elem en toru m , p ra eferu n t ex p o sitio n em

uti

aiunt,

om n iu m isto
Israelitico-typi

cam. C o n ce p tio haec d istin gu e dans le C a n tiq u e u n d o u b le sens egalem en t


vo u lu par

1E sp rit

Saint: un sens litteral figure unique d apres leq u el

in sp ire a vo u lu ch an ter

1u n io n

1 ecriva in

de Ia h v e avec son p eu ple; u n sens ty p e p o u va n t

s eten d re a plu sieu rs ob jects, d apres leq u el

1E sp rit

S ain t a vo u lu sign ifier l al-

liance d u C h rist avec son E glise, 1u n io n de D ie u a vec to u te am e h u m ain e, su rto u t avec celle de la S ain te V ie rg e M a rie ( T o b a c ,

Les cinq lim es de Salom on

p. 107). E n effet an im ad vertit R u ffen a ch u n j u i f ecriva n t p o u r des ju ifs,


aura vo u lu d on n er a son livre u n sens q u e ses p rem iers lecteu rs p o u va ien t fa ci-

1a u teu r

lem en t c o m p ren d re a la lu m iere des autres ecrits b ib liq u e s. M a is D ie u ,

p rin cip a l a greffe su r ce p rem ier sens littera l fig u re le sens ty p iq u e , et il n o u s


l a d e c o u v e rt par la trad itio n ch retien n e. A u x term es m em es de 1E critu re sainte,

1alliance de Ia h v e avec Israel est la figu re, le


1u n io n de J e su s-C h rist a vec son E g lis e (D ict.

ty p e , au sens striet d u m ot, de


de S p irit., fasc. 7, coi. 92, C a n

tique des Cantiques).


E tiam in hac in terp retation e Israelitico-typica, p ro u t patet, q u atu o r illa e le
m en ta in clu d u n tu r. E t ideo etiam in terp retatio M a rio lo g ic a a d m ittitu r. In te r
pretatio n em hanc secu ti su n t T ie fe n th a l, C o rn e ly , H ag en , M e rk , H o ep fl, T o b a c ,
R u ffen a ch etc. E st op tim a, et forsan sim p licio r et aptior.

4. Historia interpretationis mariologicae.


a)

A n te saeculum, x i i ,

n u lla exp ositio m ariolog ica C an tici completa seu in

system a red acta h ab etu r. A ttam e n , iam P atres, u t S. H ip p o ly tu s, S. E p h rae m ,


S. G re g o riu s N y s s.,

S. E p ip h a n iu s,

S . Ioan nes D a m ., S. G erm an u s,

S. A m b ro siu s,

S. T a ra siu s,

S.

P etru s

S. S o p h ro n iu s,

C h ry so lo g u s,
S. P etru s D a -

m iani etc. p lu res sententias ex C an tico d ep rom p tas (e. g. h ortu s co n clu su s ,
fon s s ig n a tu s ) de B. V irg in e accep eru n t.

1 Ita in t e r p r e t a t i s u n t C a n t i c u m d e u n i o n e J a h v e h c u m S y n a g o g a L y r a n u s , J o ii o n , R i c c io t t i etc.

Interpretati su n t C a n ticu m de u n ion e C h risti c u m E c c le s ia

S. T h o m a s ,

Schegg,

S c h a fe r , D i m m l e r ; d e u n i o n e s im u l D e i c u m Isr a ele et C h r i s t i c u m E c c l e s i a , G i e t m a n , S c h o l z ,
M u n z etc. I n t e r p r e t a t i s u n t C a n t i c u m d e u n i o n e D e i c u m a n i m a O r i g e n e s ,
G r e g . N y s s . , S. B e r n a r d u s , S. F r . S a le s iu s,

S. B a sil iu s, S.

S. T h e r e s i a , S. I o a n n e s a C r u c e etc.

( C f r D ic t.

de S p ir it., fasc. 7, p p . 9 3-10 9).


2 R e c t e M e i g n a n s crip sit : N o u s y v o y o n s le V e r b e m u l t i p l i a n t sou s le n o m d e J e h o v a h et
d c J & u s le t e m o i g n a g e d e s o n a m o u r p o u r l h u m a n it . Q u e ce t t e h u m a n i t e s o it Is ra el, 1 E gli s e,
la V i e r g e M a r i e , l a m e c h r e t ie n n e , p e u i m p o r t e , c est a u f o n d la m e m e c h o s e . L a S u l a m i t e
d an s son s y m b o l i s m e p e u t etre t o u t cela > (Salom on , Pa ris ,

1890, p. 389).

SPONSA CANTICI CA N TICO RU M

b)

A saeculo

x ii

usque ad nostra tempora, p lu res C a n tic u m de B. V irg in e syste-

m atice ex p osu eru n t. 1 P rim u s fu it, u t

vid e tu r,

R upertu s

u it ie n s is ,

in op.

In Canticum de Incarnatione D om ini libri septem ( P L 1 68, 839-962), in q u o C a n


ticu m fere to taliter B. V irg in i ap p licatu r. P ost R u p ertu m , d ign i su n t q u i recen
seantur: 1) C ard . I o a n n e s A
Com m entarii ( P L

(saec.

l g r in u s

206, 21-859) a T h o m a

C ister. com p o sito, sch olia q uaedam

in seru it B . V irg in e m respicien tia; 2) P h i l i p p u s


ment. in C an t. ( P L 203, 181-490); 3) A

iri

q u i op eri In Cant. eruditissimi

x i i ),

lan u s de

ab

(saec.

arveng

I n s u l i s (saec.

x i i ),

x ii)

in Com -

Compendiosa

C an t. ad laudem Deiparae Virg. M ariae elucidatio ( P L 2 1 0 -5 1-1 1 0 ); 4) I r i m ( f 1 1 7 7 ), Comm. allegoricus in selecta quaedam loca C . C an tic., apu d P e z ,

bertus

Thesaurus anecdotorum novissimus (A u g u sta e V in d e lic o ru m , 17 2 1) 2, 1, 368-424,


in q u o p lu ra m y stice a p p lican tu r vitae C h risti et M ariae; 5) D
th u s.

(f

6) D

1 4 7 1)
ig r o

1603), in

Enarratio

in C .

C an t.

io n y s iu s

ar-

Salom onis (O p . O m n ., t. 7, 293-447);

(saec. x v n ) , Ferculum Salom onis in tertium caput Cant. (V erce llis,

quo

q u ad ru p lice m

in terp retation em

p rop on it,

d e anim a, de M a ria et de beatitu d ir.e aeterna; 7) D

n em pe,

de E cclesia,

io

( f 1608), In C . S a lo

monis commentarius litteralis et catena mystica (L u g d u n i,

1 6 1 1 ), in q u o plura

B . V irg in i ap p lican tu r; 8) N

verbalis seu grammaticalis

et

ig id iu s

el

(saec. x v n ) , In C ant. Cant. expositio duplex

litteralis

de

B . Virgine Dom ina

(R om ae, 1616);

9) B e s s o n (saec. x v n ), Lucubrationes novae et scholia in C . C an t. (L u g d u n i, 1646);


10) D

scobar

endoza

(saec. x v n ) , In C ant. commentarius, sive de M ariae

Deiparae elogiis (L u g d u n i, 1669); 1 1 ) C


C H A E L G h is l ie r i

o r n e l iu s

a p id e

(f

1637); 12) M i-

( f 1646), Commentaria in C ant. C ant. (R om ae, 1609, A n versa e,

1619); 12) C ard . L

e p ic ie r

O . S . M . , In C . C ant. Comment. (R om ae, 1936).

5. De imagine B. Virginis in G. Cantie. depicta.


In C a n tic o C an t. con tin etu r, iu x ta P .
A b b e v ille ,

1923) th eologia m ariana

T a o u s si (L e Cantique des Cantiques,

m axim e tran scen dens.

C o n tin e n tu r p rae

sertim :
a)

Singularis amor D e i erga B . Virginem : A p p e lla tu r en im d ilecta p er an

ton om asiam (8, 4), et ita d ilecta u t unice v e lu ti d ilecta d icatu r et prae om n ib u s
aiiis eligatur: 0. S ex a gin ta su n t regin ae, et octo g in ta con cu b in ae, et ad olescen tu laru m n on est n u m eru s. L na est c o lu m b a m ea, p erfecta m ea, un a est m atris suae,
electa ge n itricis s u a e .2 V id e ru n t eam filiae, et beatissim am praed icaveru n t: re g i
1 I u r e m e r i t o q u e s c r i p s i t M a l e : <1 Ii y a v a it d eja p lu s i e u r s si ecles q u e le s d o c t e u r ; d u M o y e n
A g e a v a ie n t r e c o n n u la V i e r g e d an s la S u l a m i t e d u C a n t i q u e , ce v i e u x
pre:g n e d e t o u s le s p a r f u m s , b r u l a n t e t fie v r e u x c o m m e la
m e n t a ir e s , a u s s i v i r g i n a l q u e les s o m m e t s d es A l p e s

p o e m e d a m o u r , im -

S y r i e , e t a it d e v e n u , d an s le s

com -

(L 'a r t reiigiense d lu fin du M o y en A g e

en F ra n ce, P a r is , 19 2 2 , p. 2 1 2 ) .
2 In v e r b i s istis i n v e n i r i p o t e s t f u n d a m e n t u m s c r i p t u r i s t i c u m p r o priticipio, uti a iu n t , sin
gu la ritatis.

SPON SA CANTICI

CANTICORU M

n ae et co n cu b in a e, et lau d a veru n t eam (6, 7-8).

129

D ile c ta prae o m n ib u s a D eo ,

prae o m n ib u s etiam a D eo donis cu m u lata fu it, q u ia am or D e i non su p p o n it sed


p o n it b on itatem in rebus.
b) Singularis amor Virginis erga Deum: S ic u t D e u s illam ap p ellat 0 d ilectam
p er antonom asiam , ita B . V irg o c o n tin u o ap p ellat D e u m d ilectu m p er a n to
nom asiam , et in effab ilem

am orem

su u m

erga illu m

iu g iter m u ltisq u e m od is

osten dit. D ile c tu s m eus m ihi et ego illi, qu i p ascitu r in ter lilia (2, 16). D ile c to
suo sem etip sam om n iaq u e sua con secravit: n ova et vetera, d ilecte m i, servavi
tib i (7, 13). D u m d orm it, cor eius vigilat: E g o d orm io et co r m eu m v ig ila t
(5, 2). S in e D ile c to vita eius im p ossib ilis red d itu r: I n lectu lo m eo per n octes
q u aesivi q u em d ilig it anim a m ea: q u aesivi illu m et n on in ven i. S u rg am , et circ u ib o civitatem : p er vico s et plateas qu aeram q u em d ilig it anim a m ea: q u aesivi
illu m et n on in ven i. In v e n e ru n t m e vig iles, q u i cu sto d iu n t civitatem : N u m q u em
d ilig it anim a m ea, vid istis? P a u lu lu m cu m p ertrassisem eos, in ven i q u em d ilig it
anim a mea: ten u i eum : nec d im ittam d on ec in tro d u ca m illu m in d om u m m atris
m eae, et in cu b ic u lu m gen itricis m eae (3, 1-4). A d iu r o vos, filiae Ieru salem ,
si in ven eritis d ilectu m m eu m , u t n un tietis ei q u ia am ore lan gu eo (5, 8). O s c u
letu r m e osculo oris sui: q u ia m eliora su n t u b era tu a vin o , fragran tia u n gu en tis
op tim is (1 , 1 s.).
c) Omnimoda p ulchritudo, physica et moralis B . Virginis: ita en im ab ipso D i
lecto affirm a tu r et d escrib itu r: E cc e tu p u lch ra es am ica m ea, ecce tu p u lch ra es,
o cu li tu i co lu m b a ru m (1 , 14). Q u a m p u lch ra es, am ica m ea, q u am p u lch ra es.
O c u li tu i co lu m b a ru m , absq u e eo q u od in trin secu s latet. C a p illi tu i sicu t greges
c ap ra ru m , q uae a scen d eru n t de m on te G alaad . D en tes tu i sicu t greges ton sarum ,
q u ae ascen d erun t de lavacro, om nes gem ellis fo etib u s, et sterilis non est inter eas.
S icu t vitta coccin ea labia tua: et eloq u iu m tu u m d ulce. S icu t fragm en m ali pun ici, ita genae tuae, absq u e eo q u od in trin secu s latet. S icu t tu rris D a v id collu m
tu u m , q uae aedificata est cu m prop u gn acu lis: m ille c ly p ei pen d en t ex ea, om nis
arm atura fo rtiu m . D u o u b era tu a sicu t duo h in n u li cap reae gem elli, q u i p a scu n
tu r in liliis, d on ec aspiret dies, et in clin e n tu r u m b ra e ... Tota p u lch ra es am ica
m ea, et m acu la non est in te ... V u ln e ra sti co r m eu m soror m ea sponsa, v u ln e
rasti c o r m eu m in un o o cu lo ru m tu o ru m , et in u n o crin e colli tu i. Q u a m p u l
chrae su n t m am m ae tuae soror m ea sponsa! P u lch rio ra su n t u b era tu a vin o, et
od or u n g u en to ru m tu o ru m su p er om n ia arom ata. F a v u s distillan s labia tu a, s p o n
sa, m ei et lac sub lin g u a tua: et od or vestim en toru m tu o ru m sicu t od or th u ris.
H o rtu s co n clu su s, soror m ea sponsa, hortu s con clu su s, fons signatu s. E m ission es
tu ae parad isus m a lo ru m p u n ico ru m cu m p o m o ru m fru ctib u s ... (4, 1 -13 ). A
filialib u s Ieru salem a p p e lla tu r p u lch errim a m u lieru m (5, 17) et ita d ep re ca n
tu r: R e v e rte re , revertere Su nam itis: revertere u t in tu eam u r te (6, 12). Ip sem et D ile c tu s ita illam hortatur: A v e r te ocu los tu os a m e, quia ipsi m e avolare

>

F I G U R A E B . M . V.

fe c e r u n t (6, 4). H a ec om n ia su n t v e lu ti fu lgid issim a lineam en ta q u ib u s effig ies


p u lch errim a D eip a rae co m p o n itu r.
X ii m iru m ig itu r si E cclesia, in sua L itu rg ia , ad B. V irg in e m celeb ran d am ,
co n tin u o ad C a n tic u m C a n tic o ru m recu rrit. N il m iru m si P atres et E cclesia e
scrip tores co n tin u o hoc m ira b ili C a n tico u tan tu r. Iu re m erito q u e scrip sit P assaglia: N u llu m est C a n tic i cap u t, q u od m aio ru m fides a tq u e religio ad D e ip a
ram n on retu lerit (D e Im m aculato D eiparae semper Virginis C onceptu, t. 1, p. 320).
P lu ra ergo de B. V irg in e in C . C a n tic . amor illu m in atu s in v en iet. In h o c enim
ep italam io, p ro u t

ad m o n et

S. B ern a rd u s,

am or u b iq u e lo q u itu r: et si q u is

h o ru m q uae le g u n tu r c u p it ad ip isci n otitiam , am et. A lio q u in fru stra ad a u d ie n


d u m leg en d u m v e am oris carm en , q u i n on am at, acced it: q u o n ia m om n in o ca
pere n on p o test ig n itu m e lo q u iu m

frig id u m p ectu s. Q u o m o d o en im graece lo-

q u en tem n on in tellig it q u i gra ecu m n on n ovit, nec latine loq u en tem n on in tellig it q u i latinus non est, et ita de ceteris; sic lin g u a am oris ei qu i non am at, b a r
bara erit, eritq u e aes sonans et cym b a lu m tin n ien s (Serm o 78 in C an t. Carri.,
PL

183, 1163).

* * *

E x d ictis c u m S. B ern ard o iu re co n clu d ere possum us: V id e s q u am p u lch re


et c o n co rd iter san ctoru m m ira facta et m y stica d icta sibi in v ice m con cin an t. V i
des q u am stu p en d u m sit h oc u n u m de V irg in e et in V irg in e fa ctu m m ira cu lu m ,
q u od tot m iracu la p raeven eru n t, to t oracu la p rom iseru n t.

Unus n im iru m f u it

spiritus Prophetarum-, et licet d iversis m od is, signis, tem p o rib u s; eam d em rem
d iversi, non d iverso sp iritu , et p ra evid eru n t et pra ed ixeru n t (S u p e r M issus est,
2, 1 1 , P L

183, 66).

Cap.

III - D E F IG U R IS E T S Y M B O L IS
IN

B. M A R I A E

V.

S P E C IE 1

P o stq u am vid im u s P rop h etas B. V irg in e m a lon ge a spicien tes et salutan tes
(H e b r.,

11,

13), n u n c con sid eran d a ve n iu n t figu rae et sy m b o la q u ib u s velu ti

d ep icta m u n d o apparu it.


A)

De

figuris

in s p e c i e

B . V irg o a p lu rib u s fem in is V . T . praefigu rata fuit. P raecip u ae sunt:


I.

E va,

prim a m u lier, quae figu ra fu it M a ria e, n ovae E vae,

tu m

ratione

sim ilitu d in is, tu m ratione op position is.


1)

R atione similitudinis-, a) E v a immaculata et gratia ornata e m an ib u s C o n

d itoris prod iit; M a ria ob p raevisa m erita F ilii sui R ed em p to ris, immaculata fu it
1 C f r T o m m a s o C a r i z z i : L a M a d r e di D io n e il'A n tic o Testam ento. F i g u r e , s i m b o l i , C c r rtto

San n ita,

59 3 3 ; P a s s a g l i a ,

D e Im m a cu lato D eip a ra e C o n c e p tu , 1, p p . 225-30S.

F I G U R A E B . M . V.

Ijl

in d e a p rim o suae con cep tion is instan ti, et gratia repleta, b) P rim a m u lier vo cata
est E va quia m ater o m n iu m v iv e n tiu m per naturam ; B. V irg o est m ater o m n iu m
v iv e n tiu m veram C h risti vitam p er gratiam .
2)

Ratione oppositionis: a) E va. cu m A n g e lo m alo sub sp ecie serpentis c o l

lo q u en d o , praevaricationi consensit et om n es h om in es perd id it. M a ria cu m A n


gelo b on o co llo q u e n d o et a n cillam D e i se p rofitend o, reparationis operi consensit
et hom in es salvos fecit, b) E v a p o rrexit hom in i m ortis fru ctu m , M a ria fru ctu m
vitae ed id it, c) E v a m ed iatrix m ortis, M a ria m ed iatrix vitae.
IL

S a r a , m iraculo se fecu n d a , cu iu s sp onsu s A b rah a m pater fu it m u lta ru m

g e n tiu m (G e n ., 21); ita M a ria et F iliu s

eius. ( C fr

S. A m b r o s iu s ,

D e instit.

virg., V , 33, P L 16, 313 B).

III.

Re f c e e e a puella d ecora n im is, v irg o q u e p u lch errim a et in co g n ita

v ir o (G e n ., 24, 16): a) Ip sa praeparata fu erat pro Isaac, filio A b rah a e, sicu t


M a ria , tota p u lch ra, praeparata est pro filio D ei; b) ob suam ch aritatem R e b e cca
p o tu m p ra eb u it n ed u m servo peten ti sed etiam iu m en tis eiusdem ; ita et M a ria
n ed u m iustis p e ten tib u s sed et p ecca to rib u s offert aquas salientes in vitam aeter
nam ; c) R e b e cca con cep it la c o b qui suasione m atris, E sau fratri suo se su b sti
tu it et b en e d ictio n em P atris accepit; M a ria con cep it Ie su m q u i, consensu m atris
suae, sem etip su m suis

fratrib u s

su b stitu en s,

p ecca to ru m

ip so ru m coop ertu s

coram P atre suo apparu it ad h oc u t b en e d ictio n em acciperet. ( C fr S. G


de

on tfort,

IV .

R a c h e l.

riae co r D ei;

r ig n io n

Traite de la vraie devotior., n . 183-212).


a) P u lc h ritu d o R ach elis co r la c o b rap u it; p u lch ritu d o M a

b) F iliu s

R ach elis, lo se p h , a fratrib u s ve n d itu s, po stea ad su m m u m

glo riae fa stigiu m p erven it et fratru m nec non p o p u li Israel S alv ato r efficitur;
ita et F iliu s M ariae; c) R ach el, in partu lo s e p h prim og en iti, m agn am laetititiam
exp erta est, d um in partu B en iam in i m agn os dolores

exp erta est ita ut iliu m

Benoni seu filium doloris appellaverit; ita et B. V irg o in partu C h risti su m m u m


gau d iu m ; et in partu fratru m eius su m m u m d olorem exp erta est.
V. M a r ia ,
situ m

soror M o y s is , prop hetissa. S icu t en im soror M o y s is , po st tra n

m aris R u b ri, carm en a M o y s e com p o situ m , ty m p a n u m

m anu p u lsan s

cecin it, stip ata m u lierib u s cu m ty m p a n is et ch oris (E x ., 15, 20); ita B . V irg o ,
statim post V e rb i R ed em p to ris Israel In carn a tion em , p ro p h eta ru m regin a, car
m en a F ilio suo, vero M o y s e , in sp iratu m , exu ltan s cecinit: M a g n ifica t anim a
m ea D o m in u m . (C fr S. A u g . , Serm o de S . M a ria P L 184, 1020; S. A m b r o s .
D e instit.

Virg. V , 34, P L

16, 3 14 A ) .

V I . D e b b o r a , p rop hetissa, quae finem p o su it hostiu m triu m p h o cu i n ih il


resistere poterat: D o n e c su rgeret D e b b o ra , su rgcret m ater in Israel ( lu d ., 5, 7);
ita et M a ria finem p o su it triu m p h o d iab oli q u i usque ad ipsam m u n d o v e lu ti p r a e f u it .

F I G U R A E B . M . V.

i3 2

V II. I a h e l , m u lier fortis q u ae cap u t Sisarae clavo


( lu d ie ., 4,

17-22);

ita

et

M a ria

in terficien te con fixit

v irtu te m Satan ae rigore d iscip lin ae

in

se

d e s t r u x it . (C fr Speculum B . M . V ., lect., 10; B o u r a s s e , 4, 495).


V I I I . R u t h m oabites, q u ae gratiam in v en it coram B ooz sem etip sam a n c il
lam eiu sd em profitend o; ita et B . V irg o cu m dixit: E c c e an cilla D o m in i .
IX . A b i g a i l

qu ae p e r suam p ru d en tem h u m ilitatem pacem statu it in ter

D a v id et N ab al; ita M a ria D e i iram contra hom in es placat.


X. Bethsabea

qu ae su p er p u lch errim u m tron u m ad d exteram S alom o n is

filii sui sedit, cu m ipso glo ria m et po ten tiam d ivid en s; ita et M a ria n un c in c o e lis ...
X I. I u d i t h

figu ra fu it M ariae: a) ratione fortitudinis eo q u ia n o n p ep ercit

anim ae suae p ro p ter angustias et trib u lation es 'gen eris

sui , H o lo fern em , h o

stem p o p u li sui tru cid an d o ; b) ratione castitatis et c) ratione pulchritudinis qua


regem h o stilem sib i am ore d ev in x it.
X II.

E s t h e r quae d e sc rib itu r ceu p a rv u s fon s q u i crevit in flu viu m , et

in lu cem solem q u e con versu s est, ct in aquas plu rim as r e d u n d a v it (E sther,


10,

6). Ia m vero , q u em ad m o d u m M ardochaeus p ra esign a vit Christum , eiu sq u e

ty p u s ex titit, ita E sth er pra esign a vit M a ria m , ip sam q u e v e lu ti ty p u m antecessit.


P rin cip io n am q u e selecta ipsa

(E sth er, 4, 13 -14 ) ac praeparata caelitu s fuit, u t

a sui p o p u li cervicib u s im m in en tem p ern iciem repelleret. D e in d e ve ro pro hac


m axim a sin gu lariq u e d estin ation e, q u em ad m o d u m gratia et ven u state em in u it
qua sibi regis an im um u n a d evin ciret; ita a reliqu o p o p u lo secreta (ib., 10, 6) et
ad regin ae cu lm e n evecta, n u m q u am

regis an im u m exp erta est in im icu m , et

(ib. 4, 13; 15, 11 ss.) ab u n iversali m ortis lege im m u nis, efficere sua m ed iation e
p o tu it, ut a d ecreta clad e ipse q u o q u e p o p u lu s eriperetu r. S i ergo eiu sm o d i sunt,
q u ib u s E sth e r M a ria m a d u m b rav it, eiu sq u e ty p u s atqu e im ago fu it, plane c o l
ligitu r: 1) M a ria m fu isse d ivin itu s p raeelectam , u t n obis in ru in am lapsis op em
a u x iliu m q u e ferret; 2) ea gratia, eaq u e ven u statis excellen tia coram D e o nituisse,
u t eius sib i an im um una conciliaret; 3) a reliq u o h om in u m gen ere lon gissim e
separatam , et regin ae sp on saeq u e ornam en tis insignem , n u n q u am su p rem o regi
fu isse in im icam , eid em q u e sem p er placu isse; q u ap rop ter, 4) ab u n iversali c o n
d em n atio n e liberam , iis

esse

fu n cta m

dign itas a b s o lv itu r . ( P a s s a g l i a ,


B. M .

1.

p artib u s, q u ib u s

c. p. 632, n.

1070).

ratio
C fr

ac m ed iatricis
etiam Speculum

V ., a p u d B o u r a s s e , 4, 533).

X III. Ma t e r

M a c h a b a e o r u m quae s u p p licio su oru m sep tem filioru m ,

sep ties m artyr, fo rtiter ad stitit illos D e o pro salute gen tis suae offerens; ita et
M a ria , F ilio

suo

e cru ce

p en d en ti

p lu sq u a m

septies

m artyr, d oloris

transfixa, fo rtiter ad stitit, illu m pro h u m a n i gen eris salute offerens.

gladio

SY M B O f L A B . M . V.

133

B r e v i t e r : Q u a ecu m q u e su n t vera, q u a e cu m q u e p u d ica, q u a e cu m q u e iu sta,

q u ae cu m q u e sancta, q u ae cu m q u e

am abilia, q u ae cu m q u e bonae fam ae; si qua

virtu s, si qua laus d iscip lin ae (P h ilip p ., 4, 8) haec V irg in is su n t om n ia, haec om n ia
su n t in V i r g in e ( B e r l e n , Litati. L a u t., p. 4).
B)

De s y m b o l i s B . M . V. i n s p e c i e

In n u m era b ilia sun t ea in q u ib u s P atres et


aliq u od B . M . V . vid e ru n t. 1 S . G

scrip tores E cclesia e sy m b o lu m

(O rat, in Deiparae nativ., pp. 1 3 1 1 -

erm anus

1318 ap u d C o M B E F is iu M , A ctu ar. t. 1), S . I o a n n e s D


D orm it. 8, p. 863 D ) ; T

am ascen u s

pp. 58-60, ap u d M a i in N o v a P P . B ib i., t. 5, p. m )

q u am p lu rim a

sy m b o la p ro p o n u n t. ( C f r eo ru m testim on ia a p u d P a s s a g l i a ,
P ra ecip u a sy m b o la in triplicem

velu ti

(O rat. I In D eip

(O rat. V I In D eip. dormit, n. 4,

S t u d it a

heodorus

o . c ., i

D eip a rae

, pp. 230-304).

classem d istrib u i possu n t, vid elicet:

I. S y m b o la ex sacris Iu d a eo ru m rebus desum pta; I I . S y m b o la e x historia sacra


et ex actio n ib u s p ro p h eticis desum pta; I I I . S y m b o la ex illis rebus d esu m p ta quae
numquam fu eru n t maledicto obnoxiae.

Prima classis symbolorum: e x rebus sacris Iu d aeoru m : S i q u i leg erin t P au li


E p istolas scrib it P assaglia hi fa cile an im ad verten t sollem n e apostolo fu isse
e x sacris Iu d a eo ru m reb u s im agin es ty p o sq u e m u tu a ri, q u ib u s ch ristian am o e co
nom iam praesign atam et su p rem is q u ib u sd a m a d u m b ratam lin eis o s t e n d e r e t...
E x h o c autem ipso reru m sacraru m v e lu ti cam p o in sig n em q u am d am ty p o ru m
cop iam D eip a ram p raem on stran tiu m m aiores nostri collegeru n t, illo sq u e eo stu
dio eaq u e cu ra ex p lan aru n t, u t suam m en tem su am qu e fid em de sin gu lari D e i
parae d ign ita te eiu sq u e in n ocen tia

om n ib u s exp leta n u m eris evid en tissim e si

gn ifica verin t (op. cit., I, p. 235).


T y p i seu sym b o la ista sunt:

Templum

I.

S.

(Ita

I oannes

am

P s e u d o - E p iP H A N iu s , B a s i l i u s S e l e u c ., S . G
m e d ie n s is ,
natus

S. H

il d e p h o n su s

e t c . I t a e t ia m

in

v a r iis

o l e t .,

.; 2 H

e s y c h iu s ,

r e g o r iu s

S. P etrus D

L itu r g iis ).

Ab

is t is

Ioannes

a z i a n z .,

a m ia n i,

B. V ir g o

u baeu s,

e o r g iu s

e n a n t iu s

ic o

ortu

v o c a t u r T e m p li

ex em p lar a tq u e a n tityp u s, T e m p lu m

n ovu m , T e m p l u m p r i o r e lo n g e n o b i l i u s ,

i m m a c u la t u m ,

fu lg e n s ,

in d is s o lu b ile ,

s p ir itu

e x t r u c tu m , p u r is s im e fa b r ic a tu m , T e m p lu m ,
d iu s , n o v u m
II.

S. M
dus

c a e lo a t q u e v e r e D e o

Tabernaculum

o d estus,

su b

a r n o t .,

P seu d o -H

(Ita G

S. I o a n n e s D

am asc.

g lo r ia

S a n c ti,

D o m in i,

S e r a p h im

D eo

s p le n d i

d i g n u m .

e o r g iu s

ie r o n y m u s ,

p le n u m
sa c tu m

ic o m

Ioannes E

.,

S. E p h r a e m ,

u baeu s,

io n y s iu s

S. P r o c l u s ,
l e x .,

rnol-

et in va riis L itu rg iis ). A u c to re s isti d icu n t

1 C f r C a r d . V i v e s , D ictio n a riu m m arianum , R o m a e .

190 1.

- S i n g u l a t e s t i m o n i a i n v e n i r i p o s s u n t a p u d P a s s a g l ia , o. c ., 1, 236 et fs.

S Y M B O L A B . M . V-

134

B. V irg in e m esse ta b ern a cu lu m lon ge m osaico praestantiu s ac n ob iliu s, sanctu m ,


sa n ctissim u m , d ivin u m , d ivin issim u m , eo u sq u e m u n d u m

u t eo d ign u s non

fu erit m u n du s, D e o d ign u m , n on m a n u fa ctu m atqu e id circo praeter et supra


n aturam ev ectu m aed ificatu m a sp irita li B eseleel, a D e o fixu m , q u o d q u e cu m
p rim u m iaceretu r, cre ctu m fu it p rolap su m D a v id is tab ern acu lu m , et un iversa
q u ae cecid e ra n t h o m in u m n atu ra ad p ristin am p ro p ria m q u e in g en u itatem re v o
cata .
III. A l t a r e

s e u M e n s a anim ata (S . M e th o d iu s, S. A n d re a s C re t., T h e o

phanes); P r o p i t i a t o r i u m m u n d i (S . Io an n es D a m ., M o d e stu s, lo se p h H y m n .),


V

Im m aculata

ic t im a

IV . Ar c a ,

(G e o rg iu s N ico m . etc.).

m osaica n ob ilior, n ovae glo riae arca, in trin secu s et extrin secu s

d eaurata, co rp o re v id e lic e t et sp iritu sancta (P seu d o G re g o riu s N eo ca es., P seu d oA th an asiu s,

M e th o d iu s,

P ro clu s,

T h e o d o ru s

S tu d ita,

T h e o p h a n e s,

Ioannes

E u b a eu s, Io an n es D a m ., L e o A u g u stu s, S . H ild ep h o n su s T o le t., P etru s C e llen sis et in L itu rg ia ); CaN D ELA BR U M co llu stra tu m p erp etu o lu m in e, iis sem p er
illu cen s q ui in ten eb ris sed en t (S . G erm an u s, Iacob u s M o n ., A n d re a s C re t.,
M o d e stu s H ie ro s., G e o rg iu s N ic o m ., L e o A u g u s tu s, et in L itu rg ia ); T u r i b u l u m
a u reu m (S . E p h raem , S. Ioan nes D a m ., in L itu rg iis); U r n a m ann ae ex auro
conflata, D e o

d i g n a (S .

G erm an u s,

Ia co b u s M o n ., M e th o d iu s,

S. A n d re as

C re t., S. Io an n es D a m . etc.).
V . Ve l u m,
1) V

elum

2) V

ir g a

Vi r ga Aaroni s,

Sancta

Sanctorum.

(ita G e o rg iu s N ic o m ., S. G erm an u s).


A

q u ae in solitu d in e T a b e rn a c u li floru it. (Ita S . A n d re as

a r o n is

C re t., G e o rg iu s N ico m ., M o d e stu s H ieros., L e o A u g u stu s, S. Ioan nes D am .).


3) S a n c t a

Sanctorum

Sscunda classis symbolorum:


I.

A r c a Noe, iam

fe c ta , o b q u a m

T a ra siu s, Isid o ru s T h e s s.).

(S .

e x historia sacra e t e x actionibus propheticis:

a n t e d i l u v i u m p r a e p a r a t a , e x lig n is i n c o r r u p t i b i l i b u s c o n

genus hu m an um

s a lv u m

fa c tu m

e st. C h r is tu s , s p ir itu a lis N o e ,

e x M a r i a i n c o r r u p t a c o r p o r i s s i b i a r c a m c o m p o s u i t (S . P r o c l u s ) , p e r q u a m a
p e cc a ti
C

d ilu v io

h r y s ip p u s ,

II. L o c u m

s a lv a t i

s u m u s (S .

od estus,

E kbertus

Sanctum

E p h ra e m ).
C

Ita

h o n a u g ie n s is

e t ia m
et

in

e s y c h iu s

i e r o s .,

L itu r g iis ),

de q u o la c o b de som n o evigilan s dixit: ve re D o

m in u s est in loco isto, et ego n escieb am . P aten sq u e, q u am te rrib ilis est, in q u it,
lo cu s iste! N o n est h ic aliu d nisi d om u s D e i et po rta c a e l i (G e n ., 2 8 , 16 -17 ).
(Ita S. G
III.

erm an u s,

Scala

A u g u s tin u s :

S. I o a n n e s D

am

.).

l a c o b cu iu s su m m itas p e rtin ge b a t ad caelu m . Ita

P seudo-

F a cta est M a ria scala caelestis q u ia p e r ipsam D e u s d escen d it

ad terras, ut p e r ipsam hom in es ascend ere m ereren tu r ad c a e lo s ( D e tem pore,

SYM BOLA

B. M . V.

I 35

S erm . 15, al. 123, In nat. D o v l , 7, n. 2, c o i. 157. E . in ter op p. A u g . t. V). Ita


etiam S. I o a n n e s D a m ., A n a s t a s i u s A n t i o c h . , I o a n n e s G e o m e t r a , S . P e t r u s
S . A n s e l m u s , T h e o p h a n e s , P e t r u s F.p. A r g o r u m

D a m ia n i,

A b istis, B. V irg o p e rh ib etu r scalae instar ac po n tis

et in L itu rg iis .

caelu m inter terram q u e

m ed iam , et sin gulari op ere a D e o procreata, u t per ipsam h om in u m spes erigeretu r, in firm u m A d a m i gen u s su sten taretu r, D e u s ad h om in es d escen d eret, at
q u e hom in es ad D e u m

v icissim

ascend eren t, ip sa q u e fo ret tu m h om in u m in

stauratio et c u m D e o copu latio, tu m o m n ib u s p o tio r ac superior, et in om n ib u s


su p ra co m p aration em evecta.
IV . T e r r a

S a n c t a ac d esid erabilis, terra e qua veritas, C h ristu s, p ro d iit,

m a led icto m in im e o b n o xia ,

b en e d ictio n ib u s referta, q u ae n u lla p eccati spin a

in h o rru it, sed p e r q uam p e cca tu m ip su m fu it rad icitu s evu lsu m . Ita S . G
S. I o a n n e s D

m an u s,

Rubum

V.

c o n c e p it.
A

n iu s

in

i e r o s .,

v a r iis

i e r o s .,

p h r a f .m

L itu r g iis

V I . Mo n s

S.

Ioannes

P h o t iu s B

er

ineo m b u s t u m,

S.

Ita
H

ndreas

am

q u ia

d iv in ita tis

ro clu s,

u baeu s,

y z a n t in u s ,

ig n e m

heodotus

od estus,

Ioannes

in c o lu m i v ir g in ita te

n cyran u s,

r e g o r iu s

eom etra,

e s y c h iu s ,

e o c a e s .,

S ophro-

S.

P etru s D

a m ia n i

e tc .

Si n a , im o eo sanctior, ve re D e o gratu s, insitae p u ritatis radiis

ita coruscans, u t ipse u n u s de sua pu rita te et in n ocen tia exu ltare possit. Ita S e
A

verus

n t io c h

V II.

S. I o a n n e s

.,

am

V e l l u s G e d e o n i s , v e llu s in con tam in atu m , in m u n d i area positu m ,

et a m u n d o q ui p u rgari p er ip su m d eb eb at seiu n ctissim u m . Ita T


P

sellu s,

roclu s,

V I I I . Nu b e s

, S. Ioannes D

ph raem

levis Is ai ae

am

( I s ., 19,

h eo ph an es,

., S o p h r o n i u s S e n i o r , in litu rg iis etc.

1), a s o le f u lg i d a , u n d i a u e r u t ila n s ,

s p l e n d i d a p r a e o m n i b u s l u m i n i b u s , a n g e lo s n it o r e v i n c e n s , n u m q u a m in t e n e b r is

et s e m p e r in lu c e , ... I t a S. G
E

. A

rgorum

, M

o d estu s

erm an u s,

S. I o a n n e s C

S. I o a n n e s D

i e r o s .,

am

h r y s .,

S. P r o c l u s , P e t r u s

., S. A

m b r o s iu s

e t in L i

tu rgiis.
I X . Mo n s u m b r o s u s

H a b acu c, sp len d id issim u s, p e rfecte sanctus, v ir tu

tib u s u n d e q u a q u e u m b ro su s, in q u o sibi D e u s p la cu it in h ab itare, e quo illu x it


E v a e red em p tio o m n iu m q u e salus. Ita S . G
nes

am

s iu s

l e x .,

X.

.,

S. A

ndreas

r e t .,

erm an u s,

h eo ph an es,

Ioseph

o sm as

IIym

i e r o s .,

n o g raph u s,

S. I o a n
D

io n y

et in L itu rg iis .

Saneta

civitas

Si on,

nova,

sacratissim a,

sanctissim a

S ion ,

S ion

sp irita lis, anim ata D e i C iv ita s, D e o gratissim a, u n d iq u e com m u n ita, in con cu ssa
im m acu latissim a

et n u lliu s

con scia

labis,

praeparata pro ratione p rovid en tiae

ante saecula, tota civita s D e i v iv en tis, tota p u lch ra, fo n s iu stitiae, in q u a tota

136

SYMBCXLA B . M . V.

civitas D e i viv en tis, tota p u lch ra, fo n s iu stitiae, in q u a tota d ivin itatis p len itu d o
corp o raliter h ab itavit, ex qua V e r b u m p rod ien s hostiles vires co n triv it. Ita S . G
m an u s,

, S. I o a n n e s D

ph raem

e o r g iu s

ic o m
am

.,

sellu s,

o d estus,

r e g o r iu s

e o c a e s .,

. et in L itu rg ia .

X I . C i v i t a s B e t h l e h e m ( = dom u s panis). Ita M

S. G

e t h o d iu s ,

erm an us.

V a s n o v u m E lisaei, vas in co rru p tu m , per q u od suavis facta est am a

X II.

ritu d o, p er q u o d v iru s serpentis d u lce evasit, q u o d q u e D e u s selegit


pessim as p e rd itu m q u e
E

er

S.

ph raem

, S. E

h o m in u m

p ip h a n iu s ,

S. C

X III. L i b e r o b s i g n a t u s
S. I o a n n e s D

so sto m u s,

gen u s

y r il l u s

( I s . , 29,

., S . T

am

sanaret.
A

l e x .,

11). Ita
C

a r a s iu s

Ita

I s id o r u s
A

T
H

ut

a q u as

i e r o s .,

S.

h ess.

i e r o s .,

P se u d o .C h r y -

Ioseph H

ym n ograph u s,

ndreas

o n s t a n t .,

od estus

C i a u s a , d ecu s peren n is virg in ita tis d esignans, p er q u am R e

X IV . P o r t a

d em p to r in m u n d u m in tra vit, p e r q u am clau sa fu it p o rta q u ae d u c it ad m o r


tem eaq ue reserata q u ae p ro v eh it ad vitam . Ita D io n y s iu s A
S. H

ie r o n y m u s ,

P seu d o - G

X V. Tomus

novus

r e g o r iu s

S. I o a n n e s D

a e s a r .,

on ach us,

e o r g iu s

I o seph u s

am

S.' E p h r a e m ,

., et in L itu rg iis .

8, 1), m u n d issim u s, fau stissim u s, in q u o, P atris

(Is.

d igito , V e r b u m In carn a tu m in scrip tu m est. Ita T


S. E ph r a e m , G

l e x .,

ic o m

S.

.,

Ioannes

ym n ograph us,

o sm as

h eodotus
am

.,

eo

ncyr

., S . P r o c l u s ,

u g u stu s,

Iacobus

ie r o s .

X V I . Mo n s (D a n ., 2, 45) n u llo m od o in cisu s, p raeru p ta m h ab en s petram


C h ristu m , to ti su p erem in en s terrae, n on n isi caelestia sapien s, p e r q u em ad C h r i
stu m lap id em a n gu larem ascen d im u s et e q u o p e rn icie s in Satan ae regn u m d e ri
va v it. Ita P s e u d o - E p i p h a n i u s , M
H

ie r o s .

o d estus,

S. T

o d estus,

X V II. A r v u s s e u a g e r i n a r a t u s .
X V III.

S. A

P r o clu s, I oseph

Foreeps

ndreas

r e t .,

ym n

Ita

a r a s iu s ,

S. G

S. G

erm anus,

erm anus,

u g u stu s,

o sm as

S . S o p h r o n iu s ,

( a b I s a ia , 6 , 6 , c o n s p e c t u s ) c a r b o n i s d i v in i. I t a S . E
eo

Ioseph u s H

ym n

ph raem

Tertia classis symbolorum: ex rebus quae originali p u ritate nituerunt et n u m


q u am fu eru n t m aled icto ob n oxiae.

P a r a d i s u s t e r r e s t r i s . Ita

I.
m an u s,
nes

clus,

eo

S a p ie n s , S . I o a n n e s D

u baeus,

P etru s EP. A

h eodotus

ncyr

rgorum

., S . E

am

h eo ph an es,

., M

o d estu s

I o seph u s H
i e r o s .,

S. T

ym nogr

., S . G

a r a s iu s ,

Ioan

. B a s i l i u s S e l e u c ., S . S o p h r o n i u s , S . P r o

ph raem

. Ab

istis ergo B . V irg o a p p e lla tu r para

disus rationalis, sp iritu alis, E d e n sanctior, b eatior, lu cid issim u s, a D e o consitu s,


p ro tectu s ab o m n ib u s S erp en tis insid iis florid u s, sem p er viren s, e q u o im m o r
talitatis od o r in u n iversam E va e p o steritatem d im a n a v it.

er

SYMBOLA

Terra adhuc

II .

intaeta,

B. M . V.

n on d u m

m aled icto

trib u lisq u e inh orrescen s. Ita S. I r e n a e u s , T


F

ir m ic u s

s t e n s is ,

S. A

atern u s,

ncyr

Iacobus M

Ca e l u m.

erm an u s,

P seu d o - A
A

heodotus

t h a n a s iu s ,

III.

S. G

Ita

I oannes E

: 37

e r t u l l ia n u s ,

m b r o s iu s ,

P seu d o -A

., P r o c l u s , S e v e r u s A

on ach us,
r e g o r iu s

u baeu s,

P
C

eo

a r a s iu s ,

n equ e

sp in is

ip p o l y t u s ,

I u l iu s

u g u s t in u s ,

n t io c h

., S. C

S. I o a n n e s D

h o t iu s ,

a e s .,

S. T

ob n oxia,

u g u stu s,

am

S.

y r il l u s

runo

l e x .,

., et in L itu r g ia .

e o r g iu s

ic o m

S. P r o c l u s , S. I o a n n e s D

.,

a h i .,

e t in L i t u r g i i s . A b i s t is B . V i r g o v o c a t u r c a e lu m , c a e lu m e n a r r a n s g l o r i a m D e i ,
c a e lu m

a lt e r u m

a tq u e

s e c u n d u m , c a e lu m

novum

ex

te rr a

o b s o le t a ; t e r r e s t r e

c a e l u m e t c a e lu m c o e li, h o c n o s t r o v i s i b i l i c e ls iu s a t q u e s u b l i m i u s ,
d i v i n i u s . S i n e n u m e r o s u n t P a t r e s p r a e s e r t im

m a iu s a t q u e

G r a e c i q u i D e i p a r a m caeli n o m in e

n u n cu p a ru n t.

V e re ergo, B . V irg o m agn ifica es in om ni sexu , in om n i aetate, in om ni


con d itio n e, in trib u b u s, p o p u lis et lin gu is. T u

es luna in m ed io firm am en ti:

can d elab ru m in m ed io m u n di: lig n u m vitae in m ed io p a r a d is i... (Ps. A


m u s,

n sel-

O rat. 53 A d S . Virginem M ., p. 283, coi. 1, A - B ) .

Iu re ergo co n clu d ere possu m u s cu m

a r r ig u e t :

B elles son t les figu res

q ui l o n t an n on cee et m agn ifiq u es les oracles q u i l on t p red ite , m ais in fin im en t


p lu s b elle et in fin im en t p lu s m a gn ifiq u e sera sa rea lite . C e s figu res et ces oracles
n e son t q u e des om b res, elles ressem b len t to u t au p lu s au x in d e cise s lu eu rs du
m atin , a ces p a les cla rtes q u i p reced e n t 1aurore: cla rtes en core a d em i-vo ile es,
q ui on t b ien leu r charm e, m ais q u i son t absolu m en t eclip sees par les sp len d eu rs
d u p le in jo u r. C est
(L a

1astre

Vierge M a r ie, p. 35).

dans to u t son eclat q u il fau t m ain ten an t etu d ier

SECTIO TERTIA
DE SINGULARI MISSIONE B. M. VIRGINIS
C O N S ID E R A T A IN SUI ADIMPLETIONE

141

B. VIRGO M A T E R C R E A TO R IS

Ratio quaestionis. S in g u la ri m ission e B. M . V irg in is sive in aeterno D ei d e


creto sive in m an ifestation e h u iu s d ecreti p er p rop h etias considerata, in sua reali
ad im p letion e n un c con sid eran d a est.

Divisio quaestionis. P ro b a n d u m ergo n obis erit q u om od o B eatissim a V irg o


ap p aru erit in tem p o re vera M a ter Creatoris n ec non

vera M a ter creaturarum.

H in c agen d u m erit:
I.

D e B . M . Virgine M a tre Creatoris.

II . D e B . M . Virgine M a tre creaturarum.

a p

D E B. M . V IR G IN E M A T R E C R E A T O R IS

B IB L IO G R A P H IA . Praeter varios Tractatus de B . M . V ., sequentia scripta u ti


liter consuli possunt: B i t t r e m i e u x , De notione divinae Maternitatis B . M . V i n Ephem.
Theol. Lov., 1924, pp. 71-78; B o v e r I., Concepto integral de la Maternidad divina segun
los Padres de Efeso, in Analecta sacra Tarraconensia, 7 (1931), 139-169; C l e m e n t , C . S S .
R ., L e sens cliretien et la Maternite divine aux I V e et V e siecles de IEglise, Bruges, 1929;
D a l f . s A ., art. M arie, in D ict. Apol., II I, cc. 199-206; D u b l a n c h y E ., art. Marie, 111 Dict.
C a th ., t. 9, cc. 2355-2369; J u g i e , Kestorius et la controverse nestorienne, Paris, 1912.

Ratio et momentum tractationis. P rim a et p raecip u a pars sin gu laris m issio


nis B. M a ria e V . est d ivin a eiu s M atern itas.
M o m e n tu m d o g m aticu m h u iu s veritatis m axim u m est, cu m sit basis om n iu m
p rivileg io ru m B . M . V . et ipsius C h ristian ae religion is. D iv in a enim m aternitas
est velu ti prim us et fu n d am en talis cardo circa q u em tota M a rio lo g ia vo lv itu r,
e o q u od p rin cip iu m , cen tru m et clavis d ici p o test om n iu m p rivileg io ru m M a ria e

in ord ine naturae, gratiae et gloriae, cu m om n ia in ipsa saltem virtu a liter contin e a n tu r.

Q u in im m o, d ogm a d ivin ae m aternitatis n ed u m p rim a basis est et fu n d a m en


tu m p rivileg io ru m B. M . V ., sed etiam prim a basis et fu n d a m en tu m totius C h r i
stianae religionis d ici d ebet. S i M a ria n on est vera D e i M a te r, van a est fides nocirca ipsam en im su p ern atu ralis ordo gratiae et glo riae totus vo lv itu r. S icu t
e a im om n es errores con tra praecip u a fidei nostrae m ysteria i. e. con tra unitatem

E E ;-?E C T U S

14

TH EO LO G ICU S

M A TE R N IT A TIS

D IV IN A E

et Trinitatem D e i n ec n on con tra Incarnationem V erb i su n t (d irecte vel in d ir e c te )


con tra d ivin am E iu s M a te rn ita tem (p rou t in fra vid eb im u s), ita d ivin a E iu s M a :ern itas est (d irecte vel in d irecte) contra om n es errores in praecip u as fidei v e r i
tates. Iu re ergo d ivin a m aternitas Liber fid e i vo ca tu r, et B. V irg o , p er suam d iv i
nam m atern itatem , cunctas haereses interem isse d icitu r in u n iv erso m u n do . R e
p u d ier le nom de M e re de D ie u , c est rejeter lo g iq u em e n t to u t le C h ristian ism e,
d on t il est le sy m b o le a b reg e, le p allad iu m (T e rrie n , o. c., vo l. i , p. 55, ed. 4).

Divisio quaestionis. C u m vero m aternitas d ivin a consid erari possit sub q u a


d ru p lici respectu, vid elicet,

su b resp ectu theologico (an sit, seu de existen tia),

physico (seu de co n cu rsu m aterno), metaphysico (seu de relatione q u am secu m fert)


et morali (seu de con sequ en ti d ign itate), q u aestion em

hanc in q u atu o r capita

su b d ivid im u s, nem pe:

I.

D e maternitate divina considerata sub respectu theologico.

II.

D e maternitate divina considerata sub respectu physico.

I I I . D e maternitate divina considerata sub respectu metaphysico.


IV .

D e maternitate divina considerata sub respectu morali.

H o c q u ad ru p lici resp ectu m aternitas d ivin a integratu r; et ideo ad co n c e p


ta m in tegrslem h a b en d u m m atern itatis d ivin ae haec q u atu o r ex ord in e ex p e n
denda sunt. Q u a tu o r isti respectu s ita ad in v ice m su n t ordinati, u t qu artu s a te r
tio, tertiu s a secu n d o et secu n d u s a prim o d epen deat.
Dignitas en im (seu resp ectu s m oralis) a relatione d ep en d et q u ae ex u rgit inter
M a trem et F iliu m ; relatio vero (i. e. resp ectu s m etap h ysicu s) fu n d a tu r in c o n
cursu m aterno; con cu rsu s vero m aternu s (seu resp ectu s p h ysicu s) fu n d a tu r in
facto m atern itatis d ivin ae seu in respectu th eologico.

A rt. 1 -

I.

De m a t e r n i t a t e d i v i n a c o n s i d e r a t a s ub r e s p e c t u t h e o
l o g i e 0, s e u de e i u s e x i s t e n t i a .
Notio maternitatis. Ita clarissim e a S . T h o m a exp on itu r: N o m in a p a te r

nitatis, m aternitatis et filiationis generationem con seq u u n tu r; n on tam en q u a m


libet, sed prop rie gen eration em v iv e n tiu m et p rop rie anim alium : n on en im d ici
m us q u o d ign is gen eratu s sit filius ignis generantis, nisi forte secu n d u m m eta
phoram ; sed h oc solu m d icim u s in anim alib u s, q u o ru m generatio est m agis p e r
fecta. N e c tam en om n e q u od in an im alib u s gen eratu r, filiatio n is a ccip it n om en,
sed solum illu d q u od gen eratu r in similitudinem generantis (P. III, q. 32, a. 3).
Ig itu r, ad veram et prop riam

m atern itatem h abend am , req u iritu r u t aliq u a

m ulier; a) per via m generationis-, b) p roli n atu ram n atu rae suae similem seu co n
su b stan tialem con ferat.

RESPECTUS

II.

T H EO LO G IC U S

Sensus quaestionis. H a c

M A TE R N IT A TIS

DIVINAE

143

n otion e m atern itatis posita, fa cili n ego tio ab

o m n ib u s in tellig itu r q u om od o B. V irg o M a ter C hristi d icatu r, eo q u o d ipsa,


sicu t aliae m atres, materiam C h risto su b m in istra vit ex qua corp u s eius effo rm atu m fuit; et h oc solum ad ratio n em m atris req u iritu r. D ifficu lta s ergo potiu s ex
hoc o ritu r q u od non in tellig itu r q u om od o B. V irg o d ici possit M a ter D e i seu
D eipara, eo q u od non apparet q u om od o D e u s generabilis d ici possit.
A ttam e n , si res b en e in sp iciatu r, form u lae M a ter C hristi et M a ter D e i sunt
synonim ae, et u n u m

id em q u e significan t. B eata V irg o , en im , n on id eo M a ter

D e i d icitu r q u ia g en era vit D iv in ita te m seu d ivin am V e r b i n atu ram (q u od h ae


reticu m esset), sed q u ia gen era vit hu m an am n atu ram in u n itatem perso n ae a
V e r b o assum ptam , seu q u ia genuit secundum humanitatem p e r s o n a m

habentem

humanitatem et divinitatem .
U t h oc rite et p len e in tellig a tu r, ad tria atten d ere d eb em us, vid elicet: i ) q u od
subiectum gen eration is seu filiationis et n ativitatis n on est n atu ra sed persona;
con cip i en im et nasci seu generari p ro p riu m est personae n on ve ro naturae; est
persona (non n atura) q u ae gen eratu r seu co n cip itu r et n ascitu r. In ta n tu m enim
a liq u id gen eratu r in

q u an tu m subsistentiam a cq u irit in d ep en d en tem a generante;

iam vero, id q u o d su b sistit est persona n on vero natura, q u am v is su b sistat in na


tura. G en eratio ergo n ih il aliu d est nisi m otus, via p er q u am persona a cq u irit
naturam , seu, persona est subiectum cu i co n v en it et de q u o p raed icari d e b e t g e
n eratio i. e. con cep tio, n ativitas, filiatio; natura vero est terminus ad q u em haec
om n ia d u cu n t p ersonam , vid elicet: persona nascitur acquirendo naturam. (L e g a tu r
S . T h ., p. I I I , q. 35, a. i) . D o c trin a haec n u llam ex cep tio n em p atitu r, ita u t sem
per et u b iq u e d icit d eb eat

q u o d est persona, n on vero natura, quae generatur;

ita e. g. etiam in S S . T rin ita te . P ater gen erat personam n on vero n aturam V e rb i,
quae nec generat nec generatu r. N e m o ergo est au: d ici p o test pater aut m ater
n aturae sed personae.
2) Q u o d d ivin a V e rb i persona un ita est hum anae naturae in d e a primo suae
conceptionis instanti ita u t n u n q u am h u m an a C h risti n atura fu it term in ata aut
com p leta ab aliq ua person alitate hu m ana et creata, sed sem p er in personalitate
d ivin a et in creata V e r b i su b sistit. E t ideo V e rb u m , in actu In carn ation is, n on
assu m p sit hom in em ,

illu m su b sisten tia p rop ria d en u d an d o, sed assu m psit h u

m anam n atu ram p o n en d o in ea, loco p ersonalitatis hu m anae, ab illa n atu raliter
requisitae, p erso n alitatem d ivin am . (P. I I I , q. 33, a. 3).
3) Q u o d , ratione communicationis id i omaium, in C h risto id q u o d p ertin et ad
divinitatem p raed icari p o test et d eb et in concreto de homine, et id q u od p e rtin et
ad humanitatem praed icari p o test et d eb et, in concreto, de D eo. Ita, e. g. d ici p o
test et d eb et q u o d D eus est con cep tu s, natus, h om o, passus,

m ortu u s

etc.

et

q u od homo est D eus (i e. hic, q u i hom o est, sim u l est D eu s) etc. E t ratio est q u ia
p rop rietates alicu iu s n atu rae tan d em aliq u an d o co n v en iu n t supposito i. e. p e r
sonae in qua n atura illa in v en itu r. Iam vero , sive d ivin a sive h u m an a natura, ra

RESPECTUS

I 44

TH EO LO GICU S

M A TE R N IT A TIS

D IV IN A E

tion e In carnation is, in ead em persona V e rb i increati et aeterni in v en iu n tu r u n i


tae; iure ergo de ead em persona increata et aeterna V e r b i

p raed ican tu r in co n

creto p rop rietates (graece idiom ata) sive d ivin itatis sive h u m an itatis. E t ideo, id
o m n e q u od in sim p lici h om in e h u m anae personae trib u i potest, in C h risto (in
q u o est tan tu m m od o persona divina in d u abu s naturis su bsistens) trib u i potest
personae d ivin ae, seu Deo; h in c iu re dicitu r: D eus concipitur, nascitur. E t ita ben e
in tellig itu r q u om od o B. V irg o , e x eo q u od d ed it V e rb o hu m an am n atu ram (in
q u a V e rb u m sub sistit) ve re M a ter D e i d ici possit, eo q u ia vere ab ipsa co n cep tu s
et natus est (sec. hu m an am naturam ) V e rb u m aetern um . (L e g a tu r S . T h ., p. I I I ,
q-

35-

a-

III.

4)Errores m u ltip lices fu eru n t. O m n es enim errores circa In carn ation em

V e r b i seu circa u n io n em h y p o staticam , logica con seq u en tia in d u x eru n t errores


circa M a te rn ita tem d ivin am . E rrores itaq u e om nes ad triplicem classem red u ci
possunt: i) q u id a m en im asseru eru n t C h ristu m esse D e u m sed n egaru n t esse
v e ru m hominem; 2) alii ad m iseru n t C h ristu m esse v e ru m h om in em sed n eg a ve
ru n t esse ve ru m Deum; 3) alii ad m iseru n t q u id em C h ristu m esse ve ru m D e u m
et ve ru m hom in em , sed unionem inter n atu ram d ivin am et hu m anam a d u ltera
verun t.
A)

Ne g a v e r u n t v e r a m Christi h u m a n i t a t e m :
1) D o c e t a e seu P han tasiastae (saec. 1) gen era tim a pagan ism o con versi, q u i

d o cu eru n t co rp u s C h risti fu isse n on reale sed apparens et phan tasticu m ;


2) V a l e n t i n i a n i q u i ad m iseru n t q u id em reale co rp u s in C h risto , attam en
n on te rren u m sed de coelo allatu m , q u od p e r V irg in e m M a ria m v e lu ti p er aq u ae
d u ctu m tran sivit. E rro r iste instau ratu s est saec. x v i a S im eon e M e n n o n , a
S ch w e n k fe ld et a M ic h a e le S erveto.
a)

Sim eon M ennon, A n a b a p tista ru m

d u x, p e rv ica citer et stu ltissim e affir

m avit corp u s C h risti ex coelestis P atris sem in e, n on ve ro ex M a ria e V irg in is


su b stan tia fuisse; b) Schw enkfeld q u i carnem et san gu in em C h risti non n atu ra
lem sed supernaturalem i. e. m ere sp iritu a lia et plane d ivin a fu isse so m n ia v it1.
c) M . Servetus horren d ae im p ietatis arch itectu s (S . P. C an isiu s) 1 q u i d ivin am
C h risti carn em de su b stan tia D e i gen itam esse con fin xit. H isce positis, m ater
ni tas d ivin a ad apparentem ta n tu m m o d o m atern itatem red u ceretu r.
B)

N e g a v e r u n t v e r a m Christi d i vi ni t a t e m:
1) E b i o n i t a e , a Iu d aism o con versi (saec. 1) pu tan tes C h ristu m esse h o m i

nem sp ecialiter D e o u n itum ;


2) C e r i n t h i a n i (saec. 1 et 11) q u i gnosim cu m Iu d aism o m iscen tes, d iceban t
C h ristu m

esse u n u m ex eonibus;

1 C f r D e B . M . V irgin e Incom p ., 1. 3, c. 14.

RESPECTUS

3)

P a u lu s

TH EO LO GICU S

S am o saten u s

M A TE R N IT A TIS

DIVINAE

(saec. m ) qui ten eb at C h ristu m esse p rim u m inter

filios adoptivos;
4) A r i a n i (saec. iv ) qui d oceb an t
E rro re s

istos

ren o varu n t

C h ristu m esse p rim am in ter creaturas.

R ation alistae,

P rotestan tes

L ib e ra le s

et

M o d e r-

nistae: a) R a t i o n a l i s t a e co n ten d u n t C h ris tu m esse m eru m h om in em aut p ro


phetam ceteris similem ; b) P r o t e s t a n t e s l i b e r a l e s (an tiq u iores en im protestantes,
ut L u th e r u s, C a lv in u s, B u ceru s, B u llin g eru s d ivin itatem C h risti et d ivin am m a ter
n itatem B. M . V . n egare ausi n on sunt, q u am v is N esto ria n a e faeces in eoru m
v ic in io rib u s

d iscip u lis

reperian tu r)

asseru nt

C h ristu m

esse prophetam

ceteris

superiorem. Ita H a rn a ck , W e n d t, R e v ille, S ab a tier etc. Q u id am ve ro eo u sq u e


p e rv en eru n t ut ipsam

C h risti existen tiam

n egarent, c) M o d e r n i s t a e

co n ten

d u n t Iesu m d ixisse se F iliu m D e i sensu ta n tu m m essianico; et C h ristian o s, ellen icis th e o riis circa Logon im b u to s, eu m ta m q u a m V e r b u m

d ivin u m adorasse.

(C fr D e c r. L a m e n ta b ili 27, D e n z . B an n ., 2027, ss.). D o g m a ergo d ivin itatis


C h risti, iu x ta ipsos, n on po sset p ro b ari e x evan geliis, sed est d o g m a q u o d c o n
scien tia ch ristian a e n otion e M e ssia e d ed u x it iu d aicos co n cep tu s circa M essiam
op e g ra ecaru m d octrin a ru m

elaborand o.

H isce positis, B. V irg o non esset m ater D e i sed hominis tan tu m m od o.

C)

A d u l t e r a r u n t u n i o n e m i n t e r n a t u r a m d i v i n a m et h u m a n a m :
1)

(p er excessu m ) d o cu eru n t u n io n em factam fu isse in natura

E u ty c h ia n i

et ideo n on so lu m u n icam personam sed etiam unicam n atu ram in C h risto , post
u n io n em , fuisse. Q u o m o d o ve ro ex d u abu s n atu ris ante u n io n em existen tib u s,
u n ica ta n tu m in C h risto , post un ion em ,

rem aneat, E u tv c h e s ipse non e x p li

cavit; eius autem d iscip u li va riis m od is h oc exp licaru n t, vid elicet: a) alii d iceban t
h u m an itatem absorptam fu isse a divin itate, sicu t g u ttu la aquae ab oceano a b so r
betur: b) alii d iceban t duas n aturas, d ivin am et hu m anam , ccm m ixtas fuisse, et
in aliam tertiam n atu ram tran sm u tatam ; f) alii tan d em h an c u n io n em u n ion i
c orp oris et anim ae assim ilaban t. H isce erro rib u s, m aternitas d ivin a, u t patet,
o m n in o perit: C h ristu s en im n on h abu isset eam d em n atu ram ac n os, et ideo
eiu sd em sp eciei n on fuisset; gen eratio autem ad su p p o situ m in eadem natura
su b siste n te m term in atu r, eo q u ia est origo in sim ilitu d in em n atu rae . N on
ig itu r d ici p o terit qu od C h iis tu s sit F iliu s M a ria e V irg in is, aut q u od illa
M a te r eius (C . G .,

1.

sit

4, c. 32). Im o , non solu m m aternitas sim p liciter, in q u an

tum talis, sed etiam m aternitas in q u rn tu m divina ru eret, co q u od n atura aliqua


e- n atura hum ana et d ivin a conflata, n ec ve re h u m an a n ec ve re d ivin a d ici posset.
2) N

k- t o r i a n i

(per d efectu m ) d u p licem naturam in C h risto salvare cu p ien -

ies, u n io n e m in perso n a (non in n atura) p o su eru n t,

sed accidentalem tan tu m ,

t. e. u n io n e m tan tu m m od o moralem in ter n atu ram d ivin am et hu m an am a d m it


teban t, et p ro in d e

d u p licem

in C h risto person am

pon eban t.

C h ristu s, ergo,

RESPECTUS

fu isset ve ru s hom o, in
d ivin ae

gloriae

TH EO LO GICU S

quo

M A TE R N IT A TIS

DIVINAE

d ivin itas fu it sive p ro p te r ex cellen tem q u am d am

p articip atio n em ,

sive p ro p ter in h ab itation em

D ei

in

h om in e

C h risto sicu t in tem p lo, sive p ro p ter u n io n em affectu s qu aten u s vo lu n ta s h o m i


n is C h risti sem p er erat con fo rm is vo lu n ta ti V e r b i D e i. P erson a V e r b i et p e r
sona

C h risti co n stitu eren t unam personam moraliter non ve ro on tologice.

E b io n , C erin th u s, P au lu s Sam o saten u s, T h e o d o ru s M o p su e sten u s et

Ita

p raeser

tim N estorius. P osita ergo in C h risto d u p lici n atu ra et d u p lici persona B. V irg o
d ici d eb et M a te r hominis non ve ro M a ter D ei, Christipara n on ve ro
Christotocon, n on vero

D eipara,

Theotocon. Si en im alia est h yp o stasis h u m an a et alia

h ypo stasis d ivin a, seq u itu r q u o d de aliq u o alio, q u am de V e rb o , ve rific e n tu r


ea quae sunt hom in is, pu ta n atu m esse de V irg in e (P. I I I , q. 35, a. 4). C o n c e
deb an t tam en N esto ria n i

B . V irg in e m vo cari posse

Deiparam sensu im p ro p rio

sicu t m u lier q ui p u eru m gen u it qui postea fit P o n tifex , M a ter P ontificis vo cari
potest: B. V irg o enim , gen u it h o m in em qui postea, ob in tim am co n iu n ctio n e m
cu m d ivin itate, hon ores d ivin o s p ro m eru it. 1
E rro r iste ten etu r etiam h od ie a sch ism aticis ch ald a eis q u i N esto ria n i a p p e l
lan tur.

Q u id a m

h od iern i Protestantes qui

O rthodoxi d ic u n tu r,

q u am v is d iv i

nitatem C h risti profitean tu r, a titu lo tam en M a tris D ei, ex caeca q u ad am a v e r


sione, abh o rren t, et B. V irg in e m M atrem

D om ini ta n tu m m o d o appellan t. A tta

m en scim us nostris d ieb u s p ro u t scrip sit P iu s X I in E n c y c l. L u x V e r ita


tis 2^ dee. 1931

N o va to res etiam n on n u llo s D eip a rae V irg in is d ign itatem

m elius agn oscere ad eam qu e stu d iose reveren d am h o n o ram d a m q u e allici atqu e
m overi . 2
C o n tra om n es recen sitos errores p ro p o sitio n em seq u en te m

p o n im u s:

Prop.: B. Virgo Maria vere est et dici debet Mater D ei.


E st de fid e solem n iter definita, con tra N esto riu m , in C oncilio Ephesino, can. I.:
S i q u is n on con fitetu r, D e u m esse ve ra citer E m m a n u el, et p ro p terea D e i G e
n itricem

S an ctam V irg in e m

(p ep erit enim secu n d u m

carn em , carn em fa ctu m

D e i ve rb u m ), A . S. (D e n z -B a n n . 113).
Idem plus minusve habetur a) in C onc. Calcedonense a. 451, b) in C on c. C o n
stantin. II a. 553, c) in Conc. Const. III a. 680-81, d) in Conc. Later, sub M artino 1 can. 3; e ) In E p. Ioannis II ad Senatores Constantinopolitanos a. 534; f ) in
Constitutione Pauli IV C u m quorum dam adversus Socinianos 7 aug. 1555; g) in
professione fidei a Benedicto X I V Orientalibus M aronitis praescripta Constitutione
N uper ad nos 16 m artii 1743; h) in E n cycl. Pii X I L u x veritatis 25 dec. 1931:

1 P r o p l e n i o r i c o g n i t i o n e c o n t r o v e r s ia e N e s t o r i a n a e ,

cfr

copio sam bibliograph iam apud

C a m p a n a , o. c., ed. 4, p. 25. F r u s t r a D u c h e s n e in op . S to r ia d ella C h iesa an tica, v. I I I , p. 249 .


N estorium

aliquom odo

defendere

conatur.

2 C f r ea q u a e s c r i p s i m u s in v o l . I V h u i u s o p e r i s , u b i d e c u l t u D e i p a r a e a g im u s .

RESPECTUS

TH EO LO G ICU S

M A TE R N IT A TIS

D IV IN A E

: 47

<Si una est Iesu Christi persona, eaque divina, procul dubio M aria non C hristi hom inis
G enitrix tantummodo, sed D eipara, seu T heotocos vocari ab omnibus debet (A A S ,
X X I I I , 14).

Prob.

I:

Ex

S.

Scriptura:

In genere: B. V irg o est vere et p rop rie M a te r Iesu . A tq u i Iesu s est ve re et


p ro p rie D eu s. E rg o B. V irg o est vera M a te r D e i.
A d M a i. E ten im

p lu rib u s in locis (M a tth ., 2, 11; L u c ., 2, 37, 48; Io an ., 2, 1;

A c t., 1, 14) ex p licite d icitu r M a ria M a te r C h risti v e l Iesu . C h ristu s en im verum


corpus su m p sit ex V irg in e . E ten im : a) eiu s gen ealogia trad itu r (M a tth ., 1, 1-17 ;
L u c ., 3, 2-38); b) concipitur a V irg in e et q u id e m in utero, iu xta v e rb a A n g e li (L u c .,
1, 31); c) n ascitu r et post eius n ativitatem in v en itu r infans, pan nis in volu tu s, p o
situs in praesep io (L u c ., 2, 7, 12); d) m ore cete ro ru m h om in u m , adolescit (L u c .,
2, 52), constan ter se gerit ut hominem, patitu r, m oritu r; et ideo corp ore vere h u
m ano p raed itu s fu it.
A d M in. Quod Christus sit verus Deus, probatur:
I. E x testimonio ipsius C hristi in Evangeliis synopticis ubi Christus: a) om nibus
hominibus ei angelis superiorem se facit (passim); b) ut propriam sibi vindicat auctori
tatem divinam, proprio nom ine docendo et miracula faciendo (e. g. M are., 5, 30; L u c.,
6, 19); peccata proprio nomine et auctoritate dim ittendo (e. g. M are., 2, 3-13); seipsum ut iudicem supremum exhibendo (M atth., 25, 34-46); c) seipsum vocat et vocari
permittit sensu stricto Filium D ei (M atth., 6, 9-32; 10, 33; 11, 25-27; 16, 13-20; 26,
63-66, 11, 27; L u c., 10, 22 etc.).
II. Ex fide Apostolicae Ecclesiae: A postoli enim Christum praedicant Auctorem
vitae, m ortuorum ac vivorum iudicem , D om inum om nium etc.

III. E x testimoniis innumerabilibus S . P auli qui Christo talem dignitatem et talia


munia tribuit quae creaturae sine blasphem ia tribui non possunt. D icit enim , e. g.
de Christo quod est super omnia Deus benedictus in saecula (R om ., 9, 5).
IV . E x testimonio S . Ioannis qui contra Ebionitas et Cerinthianos explicite d ivi
nitatem Christi proclamat, e. g... Deus erat V erbum ... Et V erbum caro factum est 0.
Iure ergo concludit Tanquerey. Q ui igitur affirmant divinitatem C hristi esse
dogma a conscientia christiana elaboratum , graecarum theoriarum ope, non unam et
alteram N . Testam enti paginam , sed integram eius substantiam lacerare debent: ubi
enirn hoc dogma non explicite traditur, saltem im plicite supponitur. H inc, nil mirum
si Patres A postolici, Apologetae, aliique secundi et tertii saeculi auctores, Christi
divinitatem unanimiter professi sunt (Brev. Syn., p. 419).
Et ita refutantur illi qui, ut vidim us, aut veram naturam humanam, aut veram
naturam divinam Christi, et consequenter divinam B. M ariae V . maternitatem denegant.

In specis : I. E x verbis A n geli ad B. M . V . ( L u c ., 1 , 3 1 f?.): E cc e con cip ies


in u tero et paries F iliu m , et vo cab is n om en eius Iesu m . H ic erit m agn u s et F i
lius A ltissim i v o ca b itu r. Q u o d n ascetu r ex te san ctu m v o ca b itu r F iliu s D ei . B.

14.8

RESPECTUS

TH EO LO GICU S

M A TE R N IT A TIS

D IV IN A E

V irg o ergo co n cip ere et parere d eb eb at F iliu m A ltissim i, F iliu m D e i, i. e. D e u m .


S ed illa q uae co n cip it et parit aliq u em est M a te r eius. E rg o ...
I I . E x verbis S . P a u li: A t u b i ve n it p len itu d o tem poris, m isit D eus fili'u n
suum fa ctu m ex muliere (G a l., i , 4). E x his apparet q u o d u n u s id em q u e est q u i
ab aeterno fu it gen itu s a P atre et q u i in tem pore fu it gen itu s a M atre; sed q u i ab
aeterno fu it gen itu s a P atre est D e u s, V erb u m ; ergo et q u i in tem p ore gen itu s est
a M a tre est D eu s, V e rb u m .
I I I . E x verbis S . Elisabeth: U n d e hoc m ih i u t ve n ia t mater D om ini mei ad
m e? (L u c ., 1, 43): vo x Dominus meus (K y rio s) hic stat pro Deus, eo q u o d statim
postea su b iu n g it E lisab eth : perficien tu r in te quae d icta sunt tib i a Domino :
u b i ev id en tissim e Dominus id em et ac Deus. E lisa b eth ergo B. V irg in e m M atrem
D ei, S p iritu S an cto afflata, ex p licite p r o c la m a v it.1 E t ita N esto ria n i et E u ty ch ia n i
refu tan tu r.

Prob. II: E x

traditione:2

S em p er, inde a tem p o rib u s

apostolicis, veritas

haec

saltem

im p licite ad

m issa est.

I.

Saec. II. P atres d ecertan t praesertim contra illos q u i veram n aturam

hu m an am C h risto den egab an t, et rem per titu lu m Theotocos significatam d ocen t.


1) S . I g n a t i c s A n t i o c h . ( f 107) scrib eb at: D e u s n oster I . C . in u tero gesta
tu s est a M a ria iu x ta d ispen sation em D e i, ex sem in e D a v id , S p iritu au tem S a n c to
(Ephes., 18, 2).
2) A r i s t i d e s : H ic (C h ristu s) D e i altissim i F iliu s esse cred itu r, q u i in S p i
ritu S an cto de coelo d escen d it ad salvand os hom in es, et ex sancta V irg in e gen itu s
sin e sem in e et sine co rru p tio n e carnem su m p sit (A p olog ., 15, 2).
3) S . I u s t i n u s

M .: C h ristu s priu s ex titit F iliu s C o n d ito ris om n iu m ,

ac

D eu s q u i gen itu s est hom o per V irg in e m eid em n o b iscu m patien d i legi su b iectu s,
et carnem h a b e n s (C ontra Tripli., P G 6, 70 9-712 ).
4) H i p p o l y t u s : V e rb u m de coelis d escen d it in S an ctam V irg in em M ariam ,
ut ex ea in ca rn atu m

fa ctu m

om n ia q u ae cu m q u e est hom o, excep to peccato,

salvaret A d a m q ui p erierat (C ontra N oetum ); 3


5) S. I r e n a e u s : R e ca p itu la tu s in se A d a m ipse (D o m in u s) V e rb u m existens
ex M a ria (A d v . H aer., 3, 21), F iliu s D e i n atus est ex V irg in e (Ib., 3, 16).
6) T e r t u l l i a n u s

in

Apologetico (a.

197

con scripto )

affirm at q u o d

F iliu s

D e i, in u teru m V irg in is d escen d en s, fa ctu s est caro et n atus est D e u s hom o

1 C f r C e r f a u x , A d o n a i et K y r io s , in R e v u e des S cien ces P h ilo s. et T h e o l., aout 1 9 3 1.


2 C f r d) C le m e n t C . S S . R . , L e sens chretien et la M a tern ite d iv in e de M a r ie ava n t le con
f lit N estorien , in E phem . T h eo l. L o v ., o ct. 19 2 8 ; b ) N e u b e r t , M a r ie dans VE g lise anteniceenne,

P a ris , 1908, p . 1 2 1 .
3 C f r alia t e s t im o n ia in T . I.

RESPECTUS

(c. 2 1, P L 1, 399); in

1.

M A TE R N IT A TIS

149

DIVINAE

de patientia (c. a. 200) scribit: en asci se D e u s in u tero

p atitu r m a t r is (c. 3. coi.


II. -

THEO LO GICU S

1252).

Saec. III. In c ip it u su s term in i Theotocos i. e. D eip a ra. P rim u s vid e tu r

fuisse:
1) O r i g e n e s ( f 254), circa m ed iu m saec. m . R e fert en im S o cra tes (in H ist.
E ccl., v n , 32; P G

68, 812), O rig en em , cap u t sch olae alexan drin ae, in C o m m .

in E p isto la m ad R om an os fu se rationem exp osu isse cu r B. V irg o Theotocos a p p e l


latur. A tta m e n , in versio n e latina hu iu s C o m m en ta rii quae ad h u c rem an et, n u l
lum ve stig iu m in v en itu r h u iu s ex p licatio n is circa vo cem

Theotocos. H o c non

ob tsan te, te stim o n iu m S ocratis su u m valorem non am ittit; facile en im con ced i
po test O rig en em

q ui th eoriam

com m u n ication is

id iom atu m

p ractice

ad m isit

et etiam p ro p o su it, dem on strasse q u o m o d o B. V irg o Theotocos d ici posset. F o r


san te stim o n iu m

O rig en ian u m

de q u o agitu r am issum

est, aut a translatore

C o m m en ta rii om issu m fu it; forsan etiam S ocrates circa titulum op eris erravit.
In aliis op erib u s O rig en is B. V irg o a p p ellatu r M a ter D om ini, M a te r Salvatoris:
d icitu r in utero gestasse stirpem D e i, F iliu m D e i, et p artu risse E m m an u elem
p ro u t v irg in em p u ra m et sine lab e d eceb at (In L u c., hom . 7 et 8).
2) P i e r i u s , d iscip u lu s O rig en is, serm on em co m p o su it (iu xta P h ilip p u m S i
d on iu m ) irepl rijs 6e0T0K0s ( C fr T exte und Unters., 5, 2, pp. 17 1 ss.): q u o d c o n
firm at id q u o d de O rig en e d ixim u s.
3) In celeb errim a p rece S u b tu u m praesid iu m (saec. i i - m ) B. V irg o T h e o
tocos

n u n cu p atu r. 1

4) S. F e l i x P ap a ( f

274) in frag m en to E p istola e ad E p isc o p u m alexan d ri-

n u m u b i fid em cath olicam circa In carn ation em

exp on it, affirm at

F iliu m

D ei

aetern u m , V e rb u m , D . N . I. C . de virg in e n atu m fuisse. F ra g m e n tu m h o c co n


serva tu m fu it a S . C y r illo A le x , q u i illu d in C o n c. E p h esin o la u d a vit

(A p o lo -

geticus contra Orientales, P G 7 1 , 244; E p istolae S . F elicis P ap ae, P L 5, 156).


5) In E p i s t o l i s

ad

V irg in e s

(saec.

a u cto r affirm at u teru m beatissim ae

m ) S. C lem en ti P ap ae falso trib u tis,

V irg in is gestasse D . N . I. C ., F iliu m D e i

(E p ist. 1, 6; a p u d F u n k , Patres A p osto'ici, t. 2, p. s)6) In S y m b o l o f i d e i pertin en te ad saec. ii- m , im p licite saltem d ivin a m a ter
n itas affirm atur; d icitu r en im C h ristu s n atus ex M a ria V irg in e vel natus ex
V irg in e vel n atus ex S p iritu S an cto et M a ria V irg in e . ( C fr H a h n , B ibliothek der Sym bole, 3. ed ., pp. 22 sa.).
7) A l e x a n d r i a e , in A e g y p to , exstab at E cclesia ab E p isco p o T h e o n a s extru cta
(282-300) et M a tri D ei dicata.
(=

E cclesia

ista

a egy p tiace

vo cata T a m a o n t a

E cclesia M a tris D e i), est p rim a E cclesia q u ae c o gn o scitu r D eiparae dedicata.

Q u id am (e. g. C le m e n t,

1.

c. p. 607) d u b itan t u tru m ind e ab in itio E cclesia haec

C f r L a p iu an tica preghiera a lia M a d r e d i D io , in M a ria n u m , 3 ( 1 9 4 1 ) 9 7 - 1 0 1 .

RESPECTUS

T50

TH EO LO GIC U S

M A TE R N IT A TIS

D IV IN A E

B. V irg in i d ed icata fu erit. A t im m erito d u b itatu r; eten im a)

certe saec. v, u t

a n im a d v ertit L e c le rc q (D ict. d 'A rch e cl. clu et., 1, coi. 11 10 ) E cclesia haec vo ca
b atu r T a m a o n ta .

b) In su p e r in op. A c ta sin cera S . P etri A lex a n d rin i

( f 3 1 1 ) auctoris in co g n iti saec. V, legim u s S. P etru m A lex a n d rin u m sep u ltu m


fu isse in E cclesia M a tris D e i ab ip so m et aedificata. E x h oc patet q u o d A le x a n d riae in d e a saec. m exstab at E cclesia D eiparae dicata; et forsan erat eadem E cclesia
a T h e o n a s in cep ta et a S. P etro com pleta. E cclesia illa ab A lex a n d ro ( 3 7 3 - 3 8 0 ) ,
tertio successore T h e o n a e , postea

fu it am pliata.

( C fr B o u r ,

E n K a p ite l

aus

der G eschichte der aitchristi. M arienverelirung: M arienheiligtiim er in der G riechischen K ir ch e vor dem K o v .zil v. Ephesus, Sechster International er M arianischer Kongress in Trier, 19 12 , 1, D ie d eu tsch en R eferate (pp. 94-97). 1
- Saec. IV. In d e ab initio, u sus ap p ellativi Theotocos fit in dies freq u en -

III.

tio r et co m m u n ite r a d h ib etu r, et q u id em exp lication e aut iu stificatione adiecta:


q u o d d em on strat etiam

saeculo praeced en ti ad h ib itu m fuisse.

1) S . P e t r u s A l e x a n d r i n u s

( t 3 11) in q u od am fragm en to svriaco a P itra

edito (A nalecta sacra, t. 4, p. 426, fragm . D ) asserit q u od ortus E m m an u elis,


V irg in em

red d id it

2) E u s t a t h i u s

M a tre m

D ei.

A n tio c h e n u s

b is u titu r v o ce

Theotocos (A n alecta ...

t. 4,

p. 210; C a v a l l e r a , P aris, 1905, p. 18).


3) S . A l e x a n d e r

Ep.

A le x a n d rin u s

(f

328) in E p isto la ad A lex a n d ru m

C on sta n tin o p o lita n u m , scribit: P ost hoc n ovim u s resu rrectio n em

m ortu oru m ,

cu iu s p rim itiae fu it D o m in u s p.oster Iesus C h ristu s q u i carnem revera gestavit,


n eq u e sola sp ecie su m p tam e x M a ria D eipara (ex T h eo to c o n ) ( t , 12, P G 18,

563).
4) E u s e b i u s C
Constantini,

42,

aesar,

PG

C o n s ta n tin u s

B. V irg in e m

20,

(f

340) B. V irg in e m

saepe appellat

Im p e ra to r ( f

3 3 7 ) in O ratio n e ad S an cto ru m

appellat v.puellam D eip aram ( P G

6) I u l i a n u s A p o s t a t a

Theotocos (J rita

1104).

(f

20,

caetu m

1265).

363), teste C y rillo , ch ristian is exp rob rab at q u od

n u m q u a m ab ip so ru m ore reced eret nom en D eiparae: V os M a ria m D eip a ram


vo care n on cessatis - (Contra Iu i., 1. v m , P G 7 6 , 924).
7)

tio n em

S.

t h a n a s iu s

(j

373)

p rin cip iu m

th eo lo gicu m

Theotocos iustifican d am : q u ia actiones p rop riae

in d igitat ad

ap p ella

corp oris, V e r b o trib u i

d eb en t, et q u ia C o rp u s V e rb i e x V irg in e D e i genitrice (T h eo to co s) M a ria fa c


tu m est ( Contra Arianos, orat. 3, 2 9 , 3 3 , P G 26, 3 4 9 , 3 8 5 , 3 9 3 ).

1 E p i s t o l a S . D i o n y s i i A l e x a n d r i n i ( f 265) ad P a u l u m d e S a m o s a t a , in q u a c o n t i n e t u r
p h ra sis D e i g e n i t r i x M a r i a n o n e st S . D i o n y s i i

1564 )-

(Inter a p o cry p h a

S. A t h a n a s i i , P G

28,

RESPECTUS

TH EO LO GICU S

M A TE R N IT A TIS

D IV IN A E

8) S. H i l a r i u s ( f 367) B. V irg in e m appellat M atrem D om ini secundum car


nem (In P s. 1 3 1 , 8 P L 9, 733), M atrem Iesu (Comm ent. in M a tth . 1, 3, coi. 922);
et n aturam m atern itatis ita exp onit: < Q u ae officio usa m aterno, sexus sui n a tu
ram in co n cep tu et partu h om in is execu ta est

(D e Trin., 10, 17, P L

et alibi: n e x virgin ali ven tre m anen s antea D e u s n ascitu r

10, 356);

(In Ps. 126, 16,

P L 9, 700).
9) S . E p h ra e m ( f 373): V irg o D e i G e n itr ix M a ria , R egin a om n iu m , spes
d esp eran tiu m (S erm . De S S . D ei Genitr. F . M ariae laudibus); A d e sto m ihi
n u n c et sem per, o V irg o D e i G e n itrix , m ater m iserico rd iae b en ig n a et clem en s
(O rat, ad S S . D e i G en itr.). 1
10) S. B a s i l i u s (330-379) B . V irg in e m vo cat Theotocon (H orn. 25, D e humana
et c. gen.). E t alibi: Si P au lu s vas electionis cogn om in atu s est, q u od au gu stu m
C h risti n om en ex tu lerit, illu d q u e u b iq u e terraru m ev u lga verit, qu ale vas erit
D e i M a te r ? (S erm o . 39, In D eip. A n nun t. n. 6, P G 85, 447).
1 1 ) S. C

y r il l u s

ie r o s.

( f 386) u t i t u r a p p e lla t io n e Virgo D e i G enitrix ( T h e o

tocos) in catech., 10 , 1 9 , P G 33, 685, e t a s s e r it q u o d i p s e m e t F i l i u s D e i e x V ir


gin e M a ria n a t u s est ( C a t . 1 2 , 4 , c o i. 7 2 ).
12) S. G r e g o r i u s N a z . (j- 390): S i quis sanctam M a ria m D e ip a ram ( T h e o
tocos) n on cred it, extra d iv in itatem e s t (E p . 101 d irecta a. 382 ad C led o n iu m
P re s b y t., con tra A p o llin a re m , P G

37,

177 ). A sse rit anathem ate d ign u m

illu m q u i p o n eret in C h risto d u os filios, u n u m

D e i P atris

et aliu m

esse

M a ria e

(coi. 180).
13) S. Z e n o V e r o n e n s i s ( f 390) affirm at q u od D e i F iliu s, in tegram servans
n atu ram suam d ivin am , recip it ex M aria, op eran te S p iritu S an cto, corp u s h u m a
n um , et ideo M a ria e n om en M a tris et C h risto n om en F ilii trib u it (T ra cta tu s,

I.

11, 8, 2, P L

1 1 , 413).

14) D i d y m u s A l e x , ( f 398) u titu r appellation e Theotocos (D e Trinit. 1, 31;


II, 4;

m , 4, P G

39, 422,

4 8 1,

4 8 4 ).

15) S. A m b r o s i u s ( f 397) p lu ries in i. D e Virginibus ( 1 1 , 1, 10, 13, t. 16,


coi. 209 ss.) u titu r ap p ellation e M a ter D ei.
16) S . E p i p h a n i u s ( 403) in op. Ancoratus a. 374 con scripto , u titu r a p p e l
latione Theotocos (c. 75, P G

43, 157).

17) P lu ra m on u m en ta, d u ran te h oc saeculo, ex tru cta fu eru n t et D ei M a tr i


d icata, a) S tele gra eco -a e g y p tia ca

saec. iv , titu lu m

Theotocos gerebat (Corpus

Inscript. Graec., I V , n. 9129; C . M . K a u f m a n n , Handbuch der A ltch rist. Epigrap h ik , F re ib u r g i. B ., 1 9 1 7 , p. 224). b) Rom ae, sub ru in is S. M a ria e L ib e ra tric is
in foro R om an o, ad in ven ta est a. 1900 p e rv etu sta E cclesia S . M a ria e A n tiq u a e
cum

in scrip tion e: S an ctae D ei G enitrici, sem p erq u e V irg in i M a r ia e , q uam

1 T e s t i m o n i a h a e c d u b i a su n t . C f r alia t e s t im o n ia in v o l. In tro d u ctio in M ariologiam .

RESPECTUS

TH EO LO GICU S

M A TE R N IT A TIS

D IV IN A E

G ris a r p u tat aedificatam sub in itiu m saec. iv ( G eschichte Rom s u. der Pdpste
im M ittela lter, F re ib u rg , 190 1, 1, p p . 195, 202). 1
IV .

- Saec. V . U su s ap p ellation is Theotocos, etiam ante C o n c . E p h esin u m

(43 1) freq u en tissim u s im o com m u n issim u s fit, p ro u t con stat ex testim o n io s c rip
toru m ecclesiastico ru m et ip so ru m haereticoru m .
1) A
S.

n t io c h u s

P t o l e m . ( f 408) u t i t u r v o c e

p is c .

A l e x . D e recta fid e ad reginas,

lu m

C y r illu s

t i n o p o l .,

a p p e lla t

ad

2) S. H

ad

m m onem

h e o p h il u m

, Ep.

Theotocos

(c fr S.

C y r il-

10, P G 76, 1213 C .; s i m u l c u m A n t i o c h o


, ad

A d r ia n o p o l.

t t ic u m

, ad

r e g o r iu m

o n stan

e t c .) .

B. V irg in i trib u it titu lu m M a tris F ilii D e i (D e perpetua

ie r o n y m u s

virg. B . M . V ., 2; P L 23, 185 A ).


3) S . A

(f

u g u s t in u s

430) saepe B.

V irg in e m

m atrem

C re ato ris appellat

(S erm . 186, 1; 187, 4; coi 999, 1003); m atrem F ilii A ltissim i (S erm ., 5 1, 18, coi.
343). E xp o n en s vero

q u om od o

V irg in e , ex p licite docet n atu ram


gin is

1.

ita

ut

Iesu s n atus est e S p iritu S an cto et e x M a ria


hu m an am V e r b o u n itam

fu isse in

sinu V i r

cu m ipso un am tan tu m m od o person am con stitu at (D e Trinitate,

15, 46, P L 42, 1093 scl-)- D ic it in su p er q u o d B. V irg o genuit Deum et hominem,

d u m E lisa b eth hominem tan tu m m od o (S erm . 289, 2, P L


4) I o a n n e s A

n t io c h e n u s ,

38, 1308).

am icu s N esto rii, ad ip su m scrib eb at: H o c en im

(titu lu s Theotocos) n em o d o cto ru m

ecclesiastico ru m rep u d ia vit. N a m et p lu res

eo usi sunt, iiqu e celebres; et q u i usi n on sun t, u ten tes n on rep reh en d eru n t
(E p . ad Nestorium , P G 77, 1455).
5) A

lexan der

ie r a p o l it a n u s ,

alter Nestorius appellatu s, S. C y r illi acer

rim u s hostis, fatetu r et ipse n om en Theotocos iam diu ap u d fid eles in usu fu isse
( D A

les,

L e Sym bole d'union de Vannee 433 et la premiere ecole nestorienne, in

Recherches de Science reiigieuse, ju in


b)

heodoretus

19 3 1).

id em testatur: A n tiq u is sim o s cath olicae fidei

ex apostolica trad itio n e d ocu isse m atrem

D o m in i m em o ra n d a m

praecon es,

co len d a m q u e

esse ut D e i gen itricem (D e H aer., L . 4, c. 12).


7) S. N

il u s

. ( f 430) asserit qu od B. V irg o ab omnibus fid elib u s p ro cla

m atur ob M a tris D e i (T h e o to c o s) d ign itatem , q u em ad m o d u m ipsam et in C a n


tic o M agnificat p rop h etaverat (E p ist. 180, P G 79, 294).
8) S. C

y r il l u s

lex,

q u i in C o n cilio E p h esin o M a te rn ita tem d ivin am c o n

tra N esto riu m stren u e d efen d it, his

ve rb is

ad

veterem

trad itio n em

appellat:

Q u o d ig itu r v o x D eipara etiam fa m iliaris fu erit sanctis P atrib u s, q u i ante nos


fu eru n t et q ui ob rectam fid em ad m irab iles sunt, etiam in po steru m a p u d o m

R u s h f o r t h t a m e n ( cfr Pa pers o f the B r itis h S ch o o l at R om e, t. i , L o n d r e s , 1902 , 4, 109)

cu i a d h a e s i t D e l e h a y e (A n a l. B o li ., 30, 1 9 1 1 , p. 46 7) t e n e t E c c l e s i a m illa m n o n esse a n t e r i o r e m


a n n o 550.

RESPECTUS

THEO LO GICU S

M A TE R N IT A TIS

D IV IN A E

nem , u t ita d icam , regio n em quae sub caelo esi, operae p retiu m esse a rb itro r ut
v e ru m o ste n d a m ... (Liber ad Reginas, D e recta in D . N . I. C . fid e, P G 7 6 , 1218).
A ffirm at in su per q u od n u llu s orth od o xu s renu it appellare B. V irg in em Deiparam
eo q u ia E m m an u el est vere D eu s (E p ist. 14, t. 7 7 , coi. 9 7 , A p o lo g . p ro 12 cap.,
anath. 1, P G 7 6 , 320).
N il m iru m
p rim u m

ergo

si,

cu m

A n astasiu s,

in p u b lica con cion e titu lu m

N esto rii P resb y te r, C o n sta n tin o p o li

M a tris

D e i im p u g n a vit, in gen s p o p u li

co m m o tio exorta fuerit.


Iu re ergo C o n c i l i u m

E p h e sin u m

sertim contra N e sto riu m

(a. 431) contra om n es erran tes et p ra e

solem n iter d efin ivit B. V irg in e m

esse vere p rop rie-

q u e D e i G e n itric e m seu T h e o to c o n ; et iure E p h esin a plebs, cu m latum a concilia rib u s P atrib u s iu d iciu m

in tellexisset, effusa anim oru m laetitia eosdem c o n

clam aret, atqu e a rd en tib u s in stru cta fa cib u s c o n fe rto q u e agm in e d om u m u sq u e


co m ita retu r (E n c y c l. P ii X I , L u x ve rita tis ).
III.

Ratio

theologica.

Illa est vere p ro p rieq u e D e i M a te r q u ae c o n

cip it et parit, secu n d u m hu m an am n aturam , personam

q u ae est D eu s; atqu i

B. V irg o co n cep it et pep erit, secu n d u m hu m an am naturam , personam q u ae est


D eu s. E rg o ...
A d M i n . G en eratio enim term in atu r non ad n aturam sed ad person am quae
in n atura gen ita subsistit;

sic e. g. m ater P au li, licet co rp u s illiu s ta n tu m

m od o generet, m erito tam en d icitu r gen u isse P au lu m seu person am P au li, sicu t
a n im ad verteb at S .

C y r illu s A le x . L ic e t illae terrestriu m d u m ta xa t corp o ru m

m atres fiant, non alteram tam en partem , sed totu m , q u od ex anim a et corp ore
conflatur, parere d icu n tu r (E p . 1, P G 77 , 22). Q u i ig itu r con fitetu r hu m an am
n aturam assum ptam fu isse a F ilio D e i in d e a p rim o co n cep tio n is instan ti in u n i
tatem personae, n ecesse est u t dicat q u od B. V irg o con cep it D e u m (i. e. person am
d ivin am secu n d u m hum an am naturam ) et ideo sit ve re p ro p rieq u e M a te r D ei.
A ttam e n , B. V irg o d ici non p o test M a te r D eita tis, eo q u ia m atern itas et
filiatio resp iciu n t suppositum,

et su p p ositu m e x p rim itu r p e r n om en co n cretu m

(D eu s) non vero p e r n om en a bstractu m (D eitas). E x d ogm ate M a te rn itatis d iv i


nae m ultiplex convenientia resu ltat sive ex parte D ei, sive ex parte nostra.

1.

E x parte Dei convenientia h u iu s d ogm atis ex h oc apparet q u od in m a ter

nitate d ivin a p raecip u a attrib u ta D e i i. e. I u s t i t i a ,


B o n ita s

a)

S a p ie n tia ,

P o te n tia

et

m ira b iliter m anifestata relu cent.


R esp len d et I u s t i t i a :

eten im , gen eris h u m ani

reparatio, op u s

strietse

iustitiae iu xta aetern u m D e i co n siliu m esse d eb eb at. A d h oc au tem r e q u i


reb atu r satisfactio valoris infin iti, q u ae a sola perso n a d ivin a, in aliqua n atu ra
creata et ei h y p o sta tice

un ita, praestari

poterat.

A t,

q u aen am

n atura

creata

assum i d eb eb at a V erb o ? ... N o n n atu ra angelica, sed humana, et q u id em , n on

RESPECTUS

THEO LO GICU S

M A TE R N IT A TIS

D IV IN A E

q u a e cu m q u e sed nostra i. e. ex stirpe A d a e, q u alis reapse fu it h u m ana natura


in sinu V irg in is M a tris accep ta. Q uare? Q u ia hoc v id e tu r ad iu stitiam p e rti
n ere. u t ille satisfaciat q u i p eccavit; et id eo de natura p er p e cca tu m corru pta
d eb u it assum i id p er q u od satisfactio erat im p len d a pro tota n atura (S . T h .,
P. 3, q. 4, a. 6). V e re h oc m od o D eu s, p er V e rb u m in V irg in e carn em factu m ,
d am n avit p ecca tu m in carne (R o m . 8, 3), seu in nostra carne, in om n i carne
quae p ecca vera t.
PL

(C fr

p u lch errim a verb a

S. A m b ro sii, de In ea m , n. 54 ss.,

16, 852).
S i ergo ratio strictae iu stitiae servata est per V e rb i in carn ation em in V irg in e,

in m aternitate d ivin a iu stitiae ratio m irabili m od o resplen d et.

In su p er, iuste

om n in o, D e u s gen u s h u m an u m in illa erigere co ep it in q u a nostra m iseria o ri


gin em d u x erat seu in m uliere.
b) R e sp len d et S a p i e n t i a , q u ae in election e m ed io ru m ad finem aliq u em
asseq u en d u m m axim e sp len d et, a) Ia m vero , eodem m ed io q u o u su s est d iab olu s
ad h om in em su p eran d u m (i. e. m u liere, E va), usus est D e u s ad d iab o lu m d e b e l
lan d um . b) Q u em a d m o d u m in su per,
erat, ita etiam u terq u e

u terq u e sexus n ostram ru in am operatus

iu xta sapien tissim u m D e i con siliu m

ad n ostram

salu tem con cu rrere d eb eb at. f) T a n d e m , p er d ivin am m atern itatem , prou t


a n im ad vertit S . A n selm u s in op. C'nr Deus homo,
sa pien tissim e

om n is

d iversitas

1.

1 1 , c. 8, P L 158, 406

hum anae gen eration is com pletu r: p rim u s enim

hom o ex lim o terrae p ro d u ctu s est ab sq u e viro et fem in a; E va autem form ata
fu it de viro sin e fem ina; A d a e ve ro prog en ies ex viro et fem in a form atu r; id eoq u e
h o c p ro p riu m C h risto relin q u eb atu r, u t n asceretu r d c fem in a sine viro.
In su p er,

cu m

d o g m a In carn ation is sit totiu s ch ristian ae

religion is fu n d a

mentum, ad D e i sapien tiam p ertin eb at u t m y steriu m illu d tali m od o p erageretu r


q u o om n es tu m h a ereticoru m tu m in cred u lo ru m perversae hu iu s d ogm atis e x p li
catio n es ex clu d eren tu r: q u od m ira b ilite r fa ctu m est p e r n ativitatem ex muliere.
E ten im , p ro u t scrib it S. A u g u stin u s: S i om n ip oten s D e u s h om in em u b icu m q u e
fo rm atu m n on e x m atern o u te ro crearet, sed rep e n tin u m

in fe rret aspectib u s,

n onn e op in io n em con firm aret erro ris nec h o m in em v e ru m su scep isse u llo m odo
crederetur? E t d u m om n ia m ira b iliter faceret, au fert q u od m iserico rd iter fecit.
N u n c vero ille inter h om in em et D e u m m ed iator apparu it, u t in u n itate p e r
son ae co p u la n s u tram q u e naturam , solita su b lim aret insolitis et in solita te m p e
raret so litis ( A d
c)

Volusian., P L

33, 519).

R e sp len d et P o t e n t i a ve l fortitu d o q u ae m axim e m an ifestatu r in m ira

b ilib u s patran d is. Ia m vero , q u id d ivin a m atern itate m ira b iliu s? ... Q u o d fem in a
co n cip e re t et pareret D e u m , est et fu it m ira cu lo ru m m ira cu lu m . Ille en im q u i
d ed it o m n ib u s esse, vitam a creatu ra accipit; ille a q u o om n ia p en d en t, a crea
tu ra pend et; ex creatu ra en im creato r n atus est, ex vase figu lu s p ro d u ctu s est,
e x lun a sol ortus est, ex p u ra filia A d a e, D o m in i M a te r effecta est, ex ancilla,
an g elo ru m regina con stitu ta est. V e re ig itu r D e u s, p er vile in stru m en tu m , m ira

RESPECTUS

TH EO LO GICU S

M A TE R N IT A TIS

D IV IN A E

b ilia o p eratu s est: F e c it p o ten tiam in b rach io suo! ... . Iu re ergo p iu s q u id am


A u c to r m ira cu lu m hoc om n ib u s m iracu lis V e te ris T e sta m e n ti com paran s, in q u it:
sileant om n ia haec signa, q u ia licet m agna, m aior tam en absq u e ulla con troversia
est q u o d fem in a generet D eu m .
d)
solu m

R esp len d et B o n i t a s , eo q u od m u lierem , q u ae prim a p eccaverat, non

D e u s n on d esp exit, p ro u t m eru erat, sed illam , p er d ivin am

m a tern i

tatem cu id am mulieri, i. e. V irg in i, collatam , ad su p rem u m glo riae fastigiu m


p e r suam b on itatem , elevavit. F lin c iure S. A u g u stin u s aiebat: n olite vo s ipsas
con tem n ere, fem inae: F iliu s D e i n atu s ex fem in a est ( L . de Agone christiano,
P L 40, 297). M a g n itu d o M a tris D e i in to tu m fem in eu m sexu m red u n d at.

II. Convenientia ex parte C h r is ti : C h ristu s enim in hun c m u n d u m ven it


1) ut nos ad ip su m am an d u m v e lu ti com pelleret; 2) ut n obis o m n iu m virtu tu m ,
p raesertim h u m ilitatis et ob ed ien tiae ex em p lu m p raeb eret, et nos sanaret; ia m
ve ro haec d uo p er in carn ation em ex m u liere op tim e con secu tu s est. E ten im :
d) Q u is ad D e u m , sub am abili form a infan tis, vere fratrem n o stru m factu m ,
acced ere renuet? U n d e cu m
D o m in u s

et amabilis n im i s .

S. B ern ard o q u isq u e exclam are potest: P arvu s


Sub

illa

form a vere h o m in u m cord a rapit.

b) V irg in i su b iacen d o, praeclara n o b is p ra eb u it h u m ilitatis et ob ed ien tiae exem pla;


im o exem p la d ed it v irtu tu m

o m n ib u s aetatib u s accom m od ata,

pu eris, a d o le

scen tib u s, viris, et ita om n em v e lu ti aetatem et q uoad om n ia a n obis su scep ta


d ivin u s m ed icu s, v e lu ti sanavit. ( C fr T e r r i e n , o. c., 1, pp. 64-68).
I I I . Convenientia ex parte

nostra. C o n g ru u m fu it D e u m ex fem in a in ca r

nari, ad h oc ut persona creata (i. e. persona B. V irg in is) esset coni un cta D e o q u a n
tu m esse potest ratione personae, d u m in ipsam et In carn ation e natura creata (i. e.
n atura h u m an a C h risti) est co n iu n cta

D e o q u an tu m esse potest ratione naturae.

L a personne hu m ain e scrib it N ico la s 1 est ex a lte dans la S ain te V ie rg e a


un d eg re q ui n est egal a celu i a u q u el la n atu re hu m ain e est ex a ltee en Jesu sC h rist m ais qui, a part cette eg alite, en est aussi rap p ro ch e q u e po ssib le, et sem b le y confin er, com m e dit saint T h o m a s: A ttin g it fines D iv in ita tis.2
O

b ic it u r

: I. D iv in ita s non est su m p ta ex B. V irg in e. E rg o B. V irg o non est

d icen d a M a te r D ei.
R espo n detu r:

Ad

h oc

ut

m u lier sit et d ica tu r

m ater

alicu iu s, non

est

n ecesse u t ei conferat' totum id q u od in ipso in ven itu r, sed su fficit q u o d ex ea


assum atur corpus; et h o c p atet om n ino in h om in e, cu iu s anima non est ex m atre,
et tam en est et d icitu r hom in is m ater; si q u is h oc negat, nimis superflue loquitur
(S . C y rillu s). In C h risto au tem corp u s est assu m p tu m ex V irg in e. E rg o ...
1 O . c., 1. 1, c. 7.
2 V e r b a ista n o n s u n t S . T h o m a e , se d C a r d , C a ie ta n i, C o m m . S . T h . , 22, 103, 4 in c o r p .

RESPECTUS

II .

TH EO LO GICU S

M A TE R N IT A TIS

D IV IN A E

In S . S c r i p t u r a n u m q u a m in v en itu r C h ristu s M a ria m vo citasse M atrem ,

sed mulierem, et apparet illam frig id e tractasse; q u in im m o, hoc p o tiu s n egare


visu s est q u an d o dixit: Q u a e est m ater mea? (M a tth ., 12 48), et Q u id m ih i
et tib i est, m ulier? (Io ., 2, 4). T a n d e m , in E v a n g eliis B. V irg o negligi v id e tu r.
R esp on d etu r:

i)

Ex

eo q u od n on legatur in S. S crip tu ra C h ristu s M a ria m

vocitasse M atrem , non seq u itu r illam n u m q u a m tali d u lci n om ine appellasse:
n on om nia, enim , quae gesta sunt, in S. S crip tu ra referu n tu r. 2) D a to etiam et
n on con cesso q uod n u m q u a m

C h ristu s illam

ap p ella verit M a trem , tam en ut

M atrem illam sem p er habuit: fu it en im illi su b d itu s ( L u c ., 2, 51), et in cru ce


m orien s illam Ioan n i co m m en d av it (Io ., 19, 27). 3) Ip sam et B. V irg o C h ristu m
filiu m su u m h a b u it et appellavit: F ili, q u id fecisti n obis sic? ( L u c ., 2, 48).
4) T u r b a e M a ria m ut M atrem C h risti con stan ter agnoscebant; e. g. D ic it ei
q uid am : E cce M a ter tu a et fratres tui foris stant quaeren tes te (M a tth ., 12,4 7).
E t m u lier de turba: B ea tu s v e n ter q u i te po rtavit! ... ( L u c ., 11, 27). Iam vero ,
si C h ristu s ve ru s M a ria e filiu s non fu isset, u tp ote veritatis m agister, errorem
tu rb a e corrigere d eb uisset; qu od

n u llaten u s fecit; sed, d u m a p p e lla tiv u m tacite

agn oscit, m aterialem Iu d a eo ru m in tellectu m


in interna sp iritu s sanctitate p otiu s

ad

su p eriora

erigit, b eatitu d in em

q uam in carnali cu m

C h risto cogn ation e

collocan do; B. V irg in e m , in su p er, a cu ltu im m atu ro et m ere h u m an o tu eri vo lu it.


^) Q u o d C h ristu s publice B. V irg in e m M atrem suam n on a p p ella vit, fin i suae
missionis apprim e co n g ru it, q u i in suae d ivin itatis m an ifestatio n e
cu m ig itu r ab h o m in ib u s

con sisteb at;

ta m q u a m M a ria e F iliu s iam u ltro agn osceretu r, in

sua aeternali a P atre origin e, p otiu s q u am in sua tem p orali origin e a M a tr e ,


ipsi in sisten d u m erat. 6) N o m en m u lie r q u o illam p u b lice ap p ellavit, n on
d esp ectu m

sed sin gu larem

resp ectu m significat.

C irca verba: Q u id m ihi et tib i, mulier) (Io ., 2, 4), p lu res p rop ositae fu e
ru n t interp retation es. 1 E n

praecipuae:

a) V e r b a illa: t i e fio i kui croi significaren t: q u id ad nos? (pertin et).


Ita F o u a r d (V ie de N . S ., 1, 169); L a g r a n g e (E v. selon S t. Jean, h. L), B rin km ann qui scribit: S u p p o n a m u s loco t i ' efiol

nui

cro i scrip tu m esse

t i

rjfiiv .

N o n n e verterem u s ex analogia cu m form u la r/ irpbs ij/tas et sim ilib u s: q u id


ad nos? , i. e. Q u id hoc p ertin et ad nos, q u od illi sponsi v in u m non habent?
N o n n ostru m est curare vin u m , sed eoru m . Ita verb a C h risti o p tim e corresp on derent ve rb is B. V ir g in is ( 1. c., p. 137).

1 D c s ig n if ic a t io n e h o r u m v e r b o r u m scri p s e ru n t : F o n k L . , I m iracoli de! S ign ore nel


gelo, R o m a , 1 9 1 4 , p. 1 71 sq .; G a c h t e r , in Zeitsch r. f . K a t h . T h e o l., 55 ( 1 9 3 1 ) 3 5 1 - 4 3 - ;

VanR 6s c h

O . C a p . , in P a s t. bon. 42 ( 1 9 3 1 ) 388-390; T h e o d . B r i e m l e , O . F . M . , i b id ., p p . 4.55-57; L i c h t ,


ib id ., p p . 4 5 7 sq; B r i n k m a n n B., S . I., in Verbum D o m in i, 14 (1 93 4) 1 3 5 - 1 4 1 ; P o w e r E . , S . I.,
i b i d ., 2 (1 92 2) 1 2 9 - 1 3 5 ; A n z a l o n e V . , O . M . I ., i b id ., 9 (19 2 9 ) , 364-368; I a c o n o V . , ib id .
18

(1 9 3 8 )

202-207.

RESPECTUS

PH Y SIC U S

M A TE R N IT A TIS

DIVIN AE

157

b) A lii verb a illa ita in terp retan tu r: S in e m od o m e fa c e r e , n u lla dissen tio


est in ter n os . Ita S eisen b erg er (in Zeitschr. f . K a th . Theol., 5, 1881, 339) et
E . Z o l l i (in M arianum 3 [19 4 6 ] 3-15).
c) A lii tan d em verb a illa sic sim p liciter vertu n t: q u id habeo ego, q u id tu?
V e l q u id habem us? . Ita Iacon o (I. c., p. 203). Iesu s non ornnem facu ltatem
p ro v id e n d i sibi a b iu d icat, sed tan tu m illam q u ae eo instanti ipsi deerat,

q u ia

nondum venerat hora eius .


Q u id q u id sit de variis istis in terp retation ib u s, haec n obis ten en d a vid en tu r:
ve rb is illis quid mihi et tibi m ulier, prou t ex variis locis parallelis apparet, 1
sem p er repugnantia aliq u a

subesse vid e tu r. H aec autem repu gnan tia, in casu

nostro, non iam ex persona sed ex difficultate rei concedendae oritu r, eo quod
n o n d u m ven erat hora, arb itrio P atris praefinita, in qua in itiu m sign oru m fieri
d e b e b a t.

Et

sane, tem p u s p raed ication is

co n v ivii pro in itio sign oru m .

exp ectaretu r, potiu s

q u am

tem pu s

A ttam en , q u ia p o stu latio m atris in terposita erat,

(ale tem p u s sig n o ru m a cceleratu m fu it. Q u a p ro p ter verb a illa: q u id m ihi et


tibi ... potius significare vid en tu r: Q u id vis a m e, o m ulier? . E t ideo n u l
lam irreveren tiam erga m atrem ev id en ter con tin en t, sed potiu s m axim am re v e
rentiam osten dun t. E tiam v e rb u m

m u lier

yvvai (italice, plu s m in u sve, si

gnor a) est m od us vald e hon orificu s alloq u en d i m u lierem , etiam


7)

m atrem .

R elate, tand em , ad silen tiu m E va n g elista ru m q u i B. V irg in e m n egligere

v id e n tu r, con fera n tu r ea q u ae de hoc argu m en to con scrip sim u s in vol. I, a p


p e n d ice I.

A rt. 2 - De m a t e r n i t a t e d i v i n a c o n s i d e r a t a s ub r e s p e c t u p h y s i c o

Praenotanda:
I. Physicus respectus m aternitatis d ivin ae n ih il aliud est nisi con cu rsu s m a
tern us ip siu s \ irgin is, qu aten u s p er virtu te m S p iritu s S an cti ad P erson am V e rb i,
in n atura hum ana su b sisten tem , term inatu r.
I I . De triplici concursu materno physico. T r ip le x d istin gu i po test m aternu s
con cu rsu s, vid elicet:
a) C o n cu rsu s antecedens q u i d u o b u s perficitu r:

1) m atu ration e ovu li fe-

cu n d ation i apti, ope activitatis vitalis fem inae; 2) excita tio n e u teri ad hoc u t ovu lu m in lo cu m fecu n d a tio n i aptu m descendat.
b) C o n cu rsu s concomitans q u i h a b etu r cu m , ovu lo p er virile sem en iam
fecu n d a to , a m atre, tem p ore gestation is, p ro p rio san gu in e n u tritu r.

1 l u d . , 1 1 , 12; 2 S a m . , 16, 10; 2 S a m . , 19, 23; 1 R e g . , 1 7, 18; 2 R e g . , 3, 13; 2 Para!.,


35, 2 1 ; M t . , 8, 29; M c . ,

1, 14; L c . , 4, 34.

RESPECTUS

c)

PH Y SIC U S

M A TE R N IT A TIS

C o n cu rsu s consequens gen eration em

DIVINAE

et evolu tion em foeti, q u i c o m p re

h en d it p artu m , laetation em e t c . 1
T r ip le x iste con cu rsu s, p ro cu l d u b io , etiam a V irg in e b en ed icta, sicu t a q u a
lib et ve ra m atre, praestitu s fu it. A t, hic agim u s p raesertim de co n cu rsu m aterno
antecedente, seu de su b m in istration e m ateriae gen eration i aptae.

III. De supernaturali elevatione concursus materni B. M. Virginis. A d hoc


autem ut B . V irg o d ici possit m ater D e i ab intrinseco, non su fficit q u o d B . V irg o
m ateriam m inistraret In carn ation i (i. e. o v u lu m fecu n d ation i aptum ), sed n eces
saria om n ino fu it su p ern atu ralis elevatio con cu rsu s m aterni eiu sd em , seu virtu tis
eius gen erativae. N a tu ra lis en im virtu s gen erativa V irg in is, sicu t et cu iu slib et
fem in ae n onn isi ad h u m an u m su p p o situ m p ro d u cen d u m ex se ord inari p o
tuisset, non vero ad su p p ositu m d ivin u m . 2
G en era re D e u m om n em vim cu iu scu m q u e creaturae evid en ter exced it. N e
cessaria ig itu r fu it in B. V irg in e su p ern atu ralis elevatio con cu rsu s eius m aterni
ad h oc ut term in aretu r ad su p p o situ m d ivin u m , su b sisten tem in n atura hu m ana,
a q u o su p p osito con cu rsu s eius sp ecificaretu r. 3 H aec au tem elevatio fu it rem ota
et proxim a: a) remota, v i in d efectib ilis praed estin ation is V irg in is
m atern itatem d ivin am , a quo m u n ere ipsa V irg in is

b en ed ictae ad

existentia d ep en d et. P o ten

1 A c o n c u r s u p h y s i c o s e iu n g i n e q u i t c o n c u r s u s psycologicus se u m o r a l is , d e q u o fu se agit
P. M . I. N ic o l a s in art. L e concepi integrat de la M a ter n ite d iv in e, in R e v . T h om .,

42 (1 9 3 7) ,

71-S3.
B. V i r g o e n i m modo humano fa cta est M a t e r D e i , id est, sciens et volen s, p r o u t e x n a r r a
t io n e A n n u n t i a t i o n i s e v i d e n t e r a p p a r e t : p r o p o n i t u r e n i m ei m a t e r n it a s d i v i n a et e iu s c o n s e n s u s
ab A n g e l o e x q u i r i t u r . C e t e r u m , in q u a l i b e t g e n e r a t i o n e h u m a n a , n o n s o l u m c o r p u s se d e t ia m
a n im a , p e r i n t e l l e c t u m e t v o l u n t a t e m a git . H o c a u t e m p e r f e c t is s im e in B. V i r g i n e c o n t i n g e r e
d e b u i t . Ip sa e n i m , iu x t a i llu d A u g u s t i n i , c o n c e p i t p r iu s m e n t e
" i n redditione sym bo li
sed

fidei
-

quam

ven tre (Serm o 215,

, P L 38, 1074 ). 0 B. M a r i a c o n c e p i t , n o n c o n c u p i s c e n t i a ca rn is u r e n t e ,

ca ri tate f e r v e n t e ( I b id .) .
S i p r a e s c i n d a t u r a b h a c elevatione et d i c a t u r q u o d v irt u s g e n e r a t iv a V i r g i n i s n o n n i s i

ad p e r s o n a m h u m a n a m p r o d u c e n d a m o rd in at a fu it , se d a n t e q u a m p e rs o n a h u m a n a h a b e r e t u r ,
s u b in t r a v it , lo c o eiu s, p e r s o n a d iv in a , t u n c B. V i r g o n o n n i s i ab extrinseca, n o n v e r o ab intrin seco et p e r se m a t e r D e i fu isse t; m a t e r n it a s e n i m d iv in a in a l i q u o a c c i d e n t a l i r e p o n i d e b e r e t :
q u o d n o n s u ff ic ie n t e r m a t e r n i t a t e m d i v i n a m

e x p lic a r e v i d e t u r . C e t e r u m o m n e s m a t re s ta les

d e n o m i n a r i d e b e n t p e r t e n d e n t i a m telcologicam se u i n t r i n s e c a m e s s e n t ia l e m p r o p r ia e v ir t u tis
g e n e r a t iv a e in s u p p o s i t u m g e n e r a n d u m .
3

S u p e r n a t u r a l i s ista e le v a t io o m n i n o

d is t in c t a

esse d e b u i t

ab illa s u p e r n a t u r a li e l e v a

t io n e q u a e p e r gratiam habitualem h a b e t u r , d u p l i c i d e ca us a: a) q u ia e le v a t io p e r g r a t i a m est


e le v a t io ad op-randum cir ca d i v i n i t a t e m (per v i s i o n e m i n t u i t i v a m ) , d u m e le v a t io ad m a t e r n i
t a t e m d i v i n a m est e le v a t io ad essendum ci rc a d i v in it a t e m ; b) e le v a t io p e r g r a t i a m h a b i t u a l e m
est p o t i s s i m u m e le v a t io p a rtis seu p o t e n t ia e in tellectiv a e, d u m e le v a t io p e r m a t e r n i t a t e m d i v i
n a m est e le v a t io p o t i s s i m u m pa rtis se u p o t e n t ia e g e n e r a t iv a e ; c) a b s o lu ta e l o q u e n d o , d a r i p o s s e t m a t e r n it a s d iv in a a b s q u e e l e v a t io n e p e r g r a t ia m h a b it u a le m ; d u m e c o n t r a d ari
m a t e r n it a s d iv in a a b s q u e e le v a t io n e v ir t u t i s g e n e r a t iv a e f e m i n e a e .

nequit

RESPECTUS

PH Y SIC U S

tia ig itu r eius gen erativa, v i

M A TE R N IT A TIS

DIVIN AE

S 9

p raed estin ationis, ab aeterno fu it su p ern a tu ra liter

elevata, seu in d e fectib iliter a D e o ordinata ad

su p p ositu m d ivin u m in h u m an a

n atura subsistentem ; b) proxim a vero , per actu ation em eiu sd em p o ten tiae g e n e ra
tivae e x S p iritu s S an cti virtu te p roced en tem , q u ae q u id em , in casti Incarnationis,
n onn isi ad D e u m gen eran d u m ord in ari p o te r a t .1 Q u o d sat clare apparet ex ve rb is
A n ge li: S p iritu s S an ctu s su p erv en iet in te, et virtu s A ltissim i o b u m b ra b it tib i,
ideoque q u od n ascetu r ex te san ctu m vocabitur F iliu s D e i (L u c ., i , 35).
U n iv e rsu s ig itu r con cu rsu s B . V irg in is in con cep tion e V e rb i, et v i p ra ed e
stin ationis eius in M a tre m

D e i, et vi actu atio n is a S p iritu S an cto receptae, ad

su p p o situ m d ivin u m in trin sece te n d it et ab ipso sp ecificatu r, ita u t m ater D e i


p er se et ab in trin seco d ici possit.
D u m ig itu r in aliis m a trib u s

a) v irtu s n atu ralis gen erativa in trin sece ten d it

ad su p p ositu m h u m an u m , et b) ex cita tu r a p rin cip io activo n aturali ad hoc u t


ev o lv a tu r et ad fin em p ro p riu m pertin gat; in B . V irg in e, e contra, a) v irtu s eius
gen erativa e x se ten d eb at, vi in d efectib iiis praed estin ation is, ad su p p o situ m d iv i
n um , et b) ideo a p rin cip io activo su p ern atu rali seu a S p iritu

S an cto fu it in

actu m red u cta. D u p lic i ergo de causa con cu rsu s m atern u s V irg in is ten d ere ex
se n on p o terat ad su p p o situ m h u m an u m sed ad su p p o situ m d ivin u m ten d ere
d eb eb at, n im iru m , v i aeternae p raed estin ation is et v i actu ation is virtu tis eius
gen erativae a S p iritu S an cto. 2
H isce b re viter praem issis,

q u aeritu r h ic q u om od o co n cep tio C h risti peracta

sit: 1) q u an tu m ad eius p rin cip iu m sive

a ctiv u m sive passivum ; 2) q u an tu m ad

m o d u m et ord in em .

1.
De conceptione Christi quantum ad principium sive activum sive pas
sivum. 3
Praenotanda: I. De d u p l i c i s c o n c e p t i o n i s p r i n c i p i o .
S i B . V irg o ve re fu it m ater C h risti, u t iam p ro b av im u s, id om n e in C h risti
con cep tion e praestare d eb u it q u o d ceterae m atres, salva eius in tegerrim a v ir
gin itate, in con cep tion e p ro p rio ru m

filioru m

praestant; nec p lu s h ab en t alii

1 D i c o : in casu Inca rna tion is, q u ia a b s o l u t e l o q u e n d o , in c o n c e p t i o n e a liq u a m ir a c u io s a


p u r i h o m i n i s , p o t u is s e t S p i r i t u s S. s u p p l e r e v ic e s p r i n c i p i i a c t i v i.
-

Cfr S aavebra,

De

S a cra D eip a ra

V estig a tio,

1,

d is p.

4,

se ct .

(Lu gd u ni,

16 5 5 ),

pp. 33-40. N o t a t u d ig n a s u n t v e r b a c l. B i t t r e m i e u x : E s t it a q u e s p e c i a l i s s i m u m q u id in mate rnitare d iv in a , q u o t o t o c a e l o a m a t e r n it a t e h u m a n a d is tat, q u o d d u m h ae c ad n a t u r a m h u m a n a m

cu m esse h u m a n o t e n d a t , illa t e r m i n a t u r ad n a t u r a m h u m a n a m c u m esse d i v i n o . T e r m i n . t u r


erg o m a t e r n it a s d i v i n a a l i q u o se n s u ad esse d i v i n u m , n o n t a m e n u t esse ( s u p p o s i t i aete rn i)
s im p lic it e r p e r e am i n c ip ia t , sed ad esse d i v i n u m , p r o u t i n c i p i e n s s u b s is t e r e in t e m p o r e in
n atu ra h u m a n a (D e notione div. m atern., in E phem . T h eo l. L o v ., 1 92 4, p. 7 7 ) .

C f r B r e i t u n g A . , S . L , D e conceptione C h r is ti D o m in i inq uisitio p h y sio l.-th eo l., in G r s-

gcria m im , 5 ( 192 4)

391-531.

RESPECTUS

PH Y SIC U S

M A TE R N IT A TIS

D IV IN A E

filii a m atrib u s, q u am C h ristu s a V irg in e ( S u a r e z , D e In cani., t. 3, disp. 12,


sect. 2, n. 15).
In con cep tion e autem h u m an a com m u n i, praeter efficien tiam d ivin am , quae
an im am rationalem creat, d u o p rin cip ia d istin gu en d a sun t, passivum scilicet et
activum : a) passivum est illu d q u od su b m in istrat m ateriam , et se tenet ex parte
m atris et con sistit in ovu lo, cu iu s pars essentialis est ve sicu la germ in ativa, seu
in san gu in e per virtu tem gen erativam m atris ad ovariam form ation em perd u cto;
b) activum

est

sem en virile q u od , op e sp erm atozoon , tran sm u tat, fecu n d a t et

d eterm in at m ateriam q u am p raebet m ater, et se tenet ex parte patris.

Errores:

II.

1) E rra v eru n t circa principium activum con cep tion is C h risti

C e r in th u s , C arp o crates, E bion itae, quos


et

R ation alistae,

q ui

p erfid issim e

saecuti

d ix eru n t

su n t

M a ria m ,

A n ab ap tistae, S ocin ian i


ceteraru m

fem in aru m

m ore, ex Io sep h C h ristu m concep isse. 2) E rra v eru n t circa principium passivum:
a) G a l a t i n u s

(D e arcanis catholicae veritatis, 1. v n ) aliiq u e veteres q u i p o su e

r u n t co rp u s C h risti fa ctu m

fu isse ex q u ad am p articu la corp oris A d a e d ete rm i

nate signata, q u am p o n eban t a con cu p iscen tia im m u n em et de u n a in aliam


g e n e ra tio n em

u sq u e ad V irg in e m

refert C aie tan u s

transm issam ; b) q u id am veteres qui

ut

d ix eru n t ad divin am M a tern itatem sufficere q u od B. V irg o

au t m en te aut cord e aut pectore

C h ristu m conciperet; c) V ete res T h e o lo g i, iu xta

p la cita ph ysio lo giae veteris, p u tab an t m atrem tan tu m m od o in con cep tion e p ra e
bere m ateriam et q u id e m san gu in em scilicet in u tero collectu m , n on vero o v u lu m .
P rop .: In conceptione C h risti 1) Spiritus S . se habuit ut principium activum,
supernaturaliter supplens vim activam seu virtutem seminis virilis; 2) B . Virgo vero
se habuit ut principium passivum, materiam tantummodo ministrando, i. e. sangui
nem suum purissimum ad ovariam form ationem perductum.

Prob. I. Pars: A ) A u c t o r i t a t e .
Q uom odo

I. S. S c r i p t u r a e : a) V irg in i quaerenti:

fiet istu d (i. e. con cep tio et partu s M essiae) q u on iam virum non

cogn osco , A n g e lu s respondit:

S p iritu s S an ctu s su p erven iet in te, et virtu s

A ltissim i o b u m b r a b it tib i (L u c .,

1, 35); b) et S. Io sep h angelus dixit: Q u o d

en im in ea n atum est, de S p iritu S an cto est ; c) In ve n ta est in u tero habens


de S p iritu
II .

S a n c to (M a tt.,
P a t r u m : a) S.

1, 23).

I g n a t iu s

M .: D o m in u s n oster Iesu s C h ristu s in utero

gestatus est a M a ria iu xta d ispen sation em D ei, ex sem in e q u id e m D a v id , S p i


ritu au tem S an cto (E p . ad Ephes., n. 18); b) Ps. H

ie r o n y m u s :

d am

d icim u s fu isse pro

sceleratissim e op inatu r,

S p iritu m

S an ctu m

N o n sicu t q u i
sem ine,

sed p o ten tia ac virtute C re ato ris d icim u s esse op eratu m , id est, form atu m C o rp u s
C h risti (A u c to r Synib. explent, ad Damasum, inter op. supp. S .
nes

am ascen u s:

H ier.); c) I o a n

In eam (V irg in em ) o b u m b ra vit ... D e i sapien tia et virtu s ...

d ivin i sem inis instar (D e fid e orth.,

1.

m , c. 2, P G 94, 102S).

RESPECTUS

III.

c c l e s ia e

C h ristu m , F iliu m

PH Y SIC U S

M A TE R N IT A TIS

D IV IN A E

l6 l

q u ae in sy m b o lo A p o sto lic o profitetu r: C re d o ... et in Iesu m

eius u n icu m , D o m in u m

ritu Sancto, n atus e x M a ria

n ostru m

q u i conceptus est de S p i

V irg in e (D e n z .-B ., 6); et in sym b . N ic -C o n st.:

E t incarn atus est de S p iritu S an cto ex M a ria V irg in e, et hu m anatu s est (D e n z .B ., 86). P au lu s IV , in C o n stitu tio n e Cum quorumdam a. 1555, con tra Socinianos,
confirm ata a C le m e n te V I I I p e r B re ve D om inici gregis a. 1603, errorem op p o si
tu m co n d em n a vit.
B)

Ratione:

D u o en im in v irili sem in e sp ectari possu n t, vid elicet: vis

activa, q uam in con cep tion e n atu rali exerit, et corpulenta substantia, quae in c o n
cep tio n e tran sm u tatu r. P rim a , i. e. vis activa, su p ern atu rali m od o su p p leta est
su p erio ri causalitate S p iritu s San cti; secu n d a vero , i. e. co rp u len ta su bstantia,
in co n cep tio n e C h risti d e fu it om n ino, eo q u ia co rp u s C h risti de sola V irg in e
M a tre , q uoad co rp u len tam su b stan tiam , fo rm atu m est. E t sub h ac ration e B.
V irg o , resp ectu Iesu , m agis m ater d ici d eb et q u am ceterae om n es m atres resp ectu
filioru m , eo q u ia C h ristu s, sub tali resp ectu , totus M a tris erat.
M a n ife stu m est en im

scrib it S . T h o m a s

cu m virtu s d ivin a infin ita

sit, et p er eam om n es causae virtu te m p ro d u cen d i effectu m sortian tu r, q u o d q u i


c u m q u e effectu s p e r q u a m cu m q u e cau sam p ro d u citu r, p o test p er D e u m absq u e
illiu s causae ad m in icu lo p ro d u ci eiu sd em sp eciei et naturae. S ic u t ig itu r virtu s
n atu ralis q uae est in h u m an o sem in e p ro d u cit h o m in em veru m , sp eciem et h u
m anam n atu ram h ab en tem , ita v irtu s d ivin a,

quae ta lem virtu te m sem in i d ed it,

a b sq u e h u iu sm o d i v irtu te p o test effectu s illiu s virtu tis p rod u cere, con stitu en d o
ve ru m hom in em , sp eciem et n atu ram h u m an am h a b e n te m (C . G ., I V , 45).
A t hic q u a e r i p o t e s t : C u r conceptio corporis C hristi, quantum ad principium
activum , specialiter tribuitur S p i r i t u i S a n c t o , cum sit opus ad extra et ideo totius
T rinitatis?...
Respondetur: U tiq u e, tota Trinitas conceptionem C hristi operata est, eo quia sicut
indivisa est Trin itatis essentia et virtus, ita indivisa sunt opera Trin itatis ad extra;
im vero, C hristi conceptio est opus ad extra, et ideo toti T rin itati com m une. H inc C o n
cilium T oletan um X I docuit: Incarnationem quoque huius F ilii D ei tota Trinitas
operasse credenda est, quia inseparabilia sunt opera T rin itatis. Solus tamen Filius for
m a m servi accepit in singularitate personae, in id quod est proprium F ilii, non quod
com m une T rin itati . Attam en, quam vis formatio corporis Christi sit opus commune
toti T rin itati, m erito A p p r o p r i a t u r S p i r i t u i S a n c t o , et quidem ob triplicem rationem
a S . T h om a propositam: 1) ex parte causae ipsius Incarnationis, quae fuit m axim us D ei
amor erga homines, iuxta illud: Sic D eus dilexit m undum ut Filiu m suum U n ige
nitum daret (Io., 3, 16); et ideo congrue attribuitur Spiritui S . qui est amor Patris
et F ilii; 2) ex parte naturae assumptae i. e.. humanae, eo quia hoc modo clare datur intelligi quod humana natura assumpta est a F ilio D ei in unitatem personae, non ex aliqui
bus meritis, 0ed ex sola gratia, quae Spiritui Sancto attribuitur, iuxta illud: Divisiones
gratiarum sunt, idem autem spiritus distribuens... (1 C or., 12, 4); 3) ex parte termini

RESPECTUS

PH Y SIC U S

M A TE R N IT A TIS

DIVINAE

Incarnationis: ad hoc enim terminata est^Incarnatio, ut hom o ille qui concipiebatur,


esset Sanctus et Filius D ei. U trum que autem horum attribuitur S p iritu i Sancto. N am
per ipsum efficiuntur homines filii D ei, iuxta illu d G al., 4, 6: Quoniam estis filii D ei,
misit Deus Spiritum F ilii sui in corda vestra, clamantem-, Abba, Pater. Ipse est etiam
spiritus sanctificationis, ut dicitur Rom . 1. Sicut ergo alii per Spiritum Sanctum sanc
tificantur spiritualiter ut sint filii D ei adoptivi, ita Christus per Spiritum Sanctum
est in sanctitate conceptus, ut esset F iliu s D e i naturalis. U nde Rom . 1, secundum unam
Glossam , quod praem ittitur, scilicet: Q ui praedestinatus est Filius D ei in virtute, m ani
festatur per id quod im m ediate sequitur: secundum spiritum sanctificationis, id est, per
hoc quod est conceptus de Spiritu Sancto: et Angelus annuncians ex hoc quod
praemiserat: Spiritus Sanctus superveniet in te, concludit: Ideoque et quod nascetur ex te
sanctum, vocabitur Filius D e i (In 3, q. 32, a. 1).
U lterius animadvertendum est quod, quam vis Christus conceptus dicatur de S pi
ritu Sancto, non propterea tamen est aut dici potest Filius Spiritus Sancti vel etiam
Trinitatis. Etenim: id quod praedicatur de aliquo secundum perfectam rationem , nequit
de illo dici secundum im perfectam rationem (sicut e. g. Socrates qui est homo sec.
propriam rationem, non debet dici homo sec. illam significationem qua hom inis pic
tura dicitur homo). Atqui Christus est F iliu s D ei naturalis secundum perfectam filia
tionis rationem ^propter generationem aeternam et quidem in sim ilitudinem speciei).
Ergo nequit dici filius Spiritus S. aut totius T rin itatis, quia haec filiatio attenditur aut
secundum creationem (in quantum homo creatus est ad im aginem D ei), aut sancti
ficationem (i. e. sec. sim ilitudinem gratiae) quae aliud non est, nisi filiatio adoptiva,
et ideo im perfecta, quae Christo nullo modo competere potest. U nde in Conc. T o le
tano X I sancitum est: N ec Spiritus Sanctus pater esse credendus est F ilii, pro eo
quod M aria eodem Spiritu Sancto obum brante concepit ( M a n s i , Sacr. Conc. Coli.,
t. 1 1 , coi. 135, Florent. 1765).

Prob. II. pars. A ) A u c t o r i t a t e :

S . S c r ip t u r a e :

M is it D e u s filiu m

su u m fa ctu m ex m u liere (G a l., 4, 4): C h ristu s ergo carnem de M a ria , et q u id em


de M a ria u t matre accep it, et id eo ex M a ria id su b m in istran te q u o d aliae m atres
p ro p riis filiis sub m in istran t.
I I . P a t r u m , q ui p lu s m in u sve id ex p licite asserunt: e. g. S . C
x a n d r in u s
g e n t iu s

en

y r il l u s

le

(E p . 17 A d Nestorium)-, S . L e o M . (serm o 10 D e N a tiv ., 3); S . F u l

(D e In ea m ., n. 4, 5); F e r r a n d u s D

ia c o n u s

. (A d G a la t., 4, 4 et In Lucam , 4, c. n ) ;

est, n. 4). C fr haec testim o n ia apu d B r e i t u n g ,

(E p . A d A n a to l.), S. B e d a

S. B e r n a r d u s (serm o 3 in M issus

1.

c., p. 558).

C u m P atres d icu n t co rp u s C h risti ex purissimis sanguinibus V irg in is fo rm a


tu m fuisse, id in tellig i p o test remote, p ro x im e ve ro ex carne seu ex san gu in e ad
ovariam

form ation em

p e rd u cto .

I I I . E c c l e s i a e : a) I n n o c e n t i u s

I I I , in profession e fidei W a ld e n sib u s

p ra e

scripta: H o m o ve ru s e x M a tr e ve ra m carnem h aben s ex visceribus M a tris et


anim am r a tio n a b ile m ; b) In C o n c. V I (C o n sta n tin o p o li a. 680 celeb rato) in

RESPECTUS

PH Y SIC U S

M A TE R N IT A TIS

DIVINAE

E p isto la S . S o p h ron ii a C o n cilio approbata, ex p licite d icitu r V e rb u m

ex im p o l

lu tis virg in a lib u s san gu in ib u s in carn atu m esse; et, postea, in ed icto

C o n sta n

tini , q u o tu n c d octrin a C o n cilii p rom u lgata est, inter alia haec haben tu r: C o n
fitem u r d ein d e ... U n ig e n itu m F iliu m D e i ... d escen d isse de caelis ... E t ex sancta
et immaculata carne eius in p ro p ria existen tia carnem sumpsisse nobis consubstan
tialem et hanc sibi, m ed ian te anim a rationali et in tellectu ali, compaginasse atqu e
form asse, n atu m q u o q u e ex ead em V irg in e m atre etc. .
E x ve rb is istis C o n cilii evid en ter apparen t haec duo: ex im p o llu tis et v ir g i
n alibus sanguinibus et ex sancta et im m acu lata carne eius , sign ificare u n u m
id em q u e, i. e. m ateriam a B. V irg in e su b m inistratam ; et ideo cu m

P atres de

p u rissim is sanguinibus lo q u u n tu r, o v u lu m seu carn em a V irg in e su b m in istratam


in telligere vid e n tu r.
B) R a t i o n e :

P o sito enim q u od B. V irg o sit vera m ater, id p raestare d eb u it

q u o d aliae m atres in con cep tion e filio ru m praestant. A tq u i, id q u o d aliae m atres


in con cep tion e filioru m praestant, iu xta accu rate ob servatas

n atu rae leges, est

sanguis ad ovariam form ation em p e rd u ctu s seu o v u lu m q u od , p o st fecu n d a tio n em , in u tero fo v etu r et evo lvitu r. E rg o ...
Hinc: I. reicienda est sententia G alatini secundum quam corpus C hristi efformntum esset cx quadam particula corporis Adae. Etenim: a) sententia ista est omnino
gratuita et nullim ode in fontibus revelationis fundata; b) solus Adam , in casu, non
vero Abraham , D avid, etc. fuisset verus Christi progenitor; c) imo nec B. Virgo vera
Christi M ater fuisset, eo quia corpus Christi ex eius substantia efform atum non fuisset.
II. Reicienda pariter est peregrina sententia cuiusdam Petri Lucensis, Canonici
Regularis, qui, ut refert Serry (Exercitationes, E x. 27, p. 182) falsa m ulierculae cuius
piam testificatione delusus, Christum finxit in corde V irgin is, aut certe in parte cordi
proxima conceptum ; ratus hoc modo m elius honori ac dignitati C hristi consultum iri.
Sententia haec sustineri non potest: a) quia est contraria verbis Scripturae dicentis:
inventa est in utero habens de Spiritu Sancto (M atth., 1, 23); et ideo Ecclesia canit:
non horruisti V irginis uterum .; b) quia locus proprius conceptui aptus non est cor
sed uterus; nec univoce B. Virgo dici posset M ater D ei si aliis organis Christum con
cepisset, sicut A dam , e. g., pater Evae dici nequit.
I I I . Reicienda tandem est sententia veterum Theologorum circa materiam con
ceptus a matre praestitam. Sententia haec, praeter oppositionem sententiae scientificae recentiorum physiologorum , tollit vinculum quoddam tenerrim i amoris inter
matrem et F ilium , in hoc positum quod omnis mater non materiam inorganizatam
(i. e. sanguinem in utero collectum ), sed particulam vivam sui corporis filio tribuit;
ita ut filius sit propago vel continuatio quaedam corporea m atris. Et ita Christus fuit
vere surculus e radice Iesse, imo flos matris virginis .
B. V irgo, igitur, active operata est in praeparanda materia apta conceptui, i. e.
ovulum; active pariter operata est in nutritione ovuli a Spiritu Sancto iam fecundati.
U trum vero B. V irgo, sicut et quaelibet alia mater, in ipso conceptionis seu fecunda
donis instanti aliquid active operata sit, vel potius mere passive se habuerit, dispu

RESPECTUS

PH Y SIC U S

M A TE R N IT A TIS

D IV IN A E

tatur: negant R. Virginem aliquid active tunc operatam fuisse S. Albertus M ., S. T h c mas, A egidius Roro., Aristotelis vestigiis insistentes; affirmant vero Alexander Halensis, S. Bonaventura, Scotus etc. G aleni vestigiis inhaerentes. Hisce ultim is moderna
physiologia suffragatur.

II. De conceptione Christi quantum ad modum seu instantaneitatem.


Praenotanda: I n q u o T h e o i o g i
n i u n t et in quo d i f f e r u n t .

v e t e r ss et

recentiores conve

O m n es T h e o lo g i, sive veteres sive recentiores, in h oc co n v en iu n t q u od c o n


cep tio C h risti fu erit instantanea, seu in istanti perfecta, ita ut corp u s C h risti, in
prim o co n cep tio n is instan ti fu erit form atu m , anim a rationali an im atu m et a V e rb o
assum ptum .
A ttam en v o x

ista co n cep tio

in s ta n ta n e a , d iversam sign ification em apu d

veteres et ap u d p lero sq u e recen tiores habet.


A)

Iuxta veteres, su b stan tialis con cep tio

d uas ve lu ti actiones generativas

c o m p lec titu r, vid elicet: una, q u ae est corpusculi feta lis conformatio, et alia, quae
est co rp u scu li iam form ati (cu m corde, cereb ro etc.), post aliqu ot hebd om ad as,
animatio seu in fu sio anim ae rationalis; p rio r ab ipsis v o ca tu r co?iceptio carnis,
secu n d a vero propria et substantialis coticeptio hominis. H isce positis, concep tio
C h risti m axim e d iversa fu it a con cep tion e alioru m hom in u m . In con cep tion e
enim aliorum h om in u m corp u s tam qu am im p erfecte d ispo situ m , p rim o
anim am

im p erfectam ,

scilicet

vegetativa m ,

et

postea,

q u an d o

est

recip it
p erfecte

d isp o situ m , hac abiecta, anim am perfectio rem , n em pe sen sitivam , ed u ctam v id e
licet de p o ten tia m ateriae sicu t prio r; d em u m , q u an d o est p erfecte d isp o situ m
anim am recip it, sim iliter perfectam , vid e licet anim am rationalem a D e o cre a
tam et co rp o ri infusam : corp u s C h ris ti vero , p ro p ter infin itam virtu te m S p iritu s
S an cti form an tis illu d , statim
est, r a tio n a le m (C a rd . L

in prim o instanti recep it anim am perfectam , id

e p ic ie r , o .

c., p p . 72 -73 ). S i q u is vero q u aerat q u a e

n am fu erit quantitas corp oris C h risti in illo prim o instanti con cep tion is, resp o n
d et C a rd . L e p ic ie r q u an tita tem illam esse d eb u isse su fficien tem ad salvandam
ratio n em corp oris anim ati

(anim a rationali). Q u an titas autem ista proportio

natur quantitati perfectae ad q u am


est, ita ut m aiorum

h om in u m

hom o p er d eb itu m a u gm en tu m p e rven tu ru s

corp ora m aiorem

habean t quan titatem . P orro

C h ristu s o rd in a b a tu r ad habend am , in p erfecta aetate, d ecen tem et m ed iocrem


q uan titatem ; ergo in illa prim a anim atione, corp u s cui in fu sa est anim a rationalis,
fu it q u an titatis p rop ortion atae m e d io c r is .
^Obicienti contra hanc doctrinam , Christum nonnisi post novem menses a sua
conceptione natum esse, unde videtur concludendum illum non alio modo ab aliis
hom inibus concepturo fuisse, facile respondetur aut tem pus sui partus C hristu m
retardasse, ut modus suae conceptionis diabolo celaretur; aut m elius nullam adesse

R ESPEC TU S PH Y SIC U S

M A TE R N IT A TIS

DIVIN AE

necessitatem ut credamus m ysterium conceptionis et nativitatis D om ini nostri illis


praecise diebus advenisse, qui in calendario ponuntur, cum Ecclesia tali dierum festo
rum designatione non aliud intendat, nisi quod determ inatum m ysterium honoretur,
quocum que tandem die perfectum evaserit. Ceterum littera sacri textus aliud non
suggerit, nisi ut intervallum tribus m ensibus paulo maius praeteriisse agnoscatur
inter annuntiationem et C hristi n ativitatem .
H a ec om n ia iu xta veteres et etiam iu xta q u o sd am recen tiores, u t L e p ic ie r ,
T e r r ie n etc...
B ) Iuxta plures hodiernos, e contra, statim ab in itio con cep tion is seu fecu n d ation is o v u li, fit ve ru m compositum humanum, et ideo eodem tem p ore q u o, v ir i
b u s ve g e tativis co rp u scu lu m

fetale con fo rm ari in cip it, etiam anim a rationalis

eid em a D e o crean te in fu n d itu r; et ita nulla distinctio h a b eretu r in ter conceptio


nem proprie (hom inis) ei improprie (carnis) dictam. O m n is ergo h om in is co n
cep tio, iu x ta istos, et non sola con cep tio C h risti, esset co n cep tio n atu raliter (non
m iraculose) instantanea. A tta m e n , argu m en ta q u ae a fferu n tu r (cfr B reitu n g ,
p p . 550-552) rem ev in cere n on vid e n tu r.

1.

c.,

Iu re en im m erito q u e a n im ad vertit

C a rd . L e p ic ie r q u od m od ern i p lu res u t p lu rim u m c o n fu n d u n t anim am in g e


nere, q uae scilicet est p rin cip iu m vitae u tcu m q u e , cu m anim a rationali u t s i c
(o. c., p. 73, in nota).
In prop osition e ergo stab ilien d a, ab hac T h e o lo g o ru m con troversia p ra escin
d im u s, et solu m m od o com m u n em d octrin am

d efen d im u s. Q u id q u id en im sit

de q u aestion e p h ysio lo gica, u tru m in gen eration e a lio ru m h o m in u m m om en tu m


conceptionis (i. e. fecu n d ation is ovu li m aterni o p e sp erm atozoi patern i) et ani
mationis in id em in cid an t, fid e certum est in gen eration e C h risti m o m en tu m con
ceptionis et animationis et u n io n is h yp o staticae in id em incidisse.

Prop.: Corpus Christi, in prim o conceptionis instanti, f u it formatum, anima ra


tionali animatum et a Verbo assumptum.
P ro b .: I . A u c t o r i t a t e :
ei e x sem in e D a v id secu n d u m

I.

S.

S c r ip t u r a e : D e

filio su o q u i fa ctu s est

ca rn e m (R o m ., 1, 3); A t u b i ve n it p len itu d o

tem poris, m isit D e u s F iliu m su u m fa ctu m ex m u liere, fa ctu m su b l e g e (G a l.,


4, 4). A tq u i haec om nia vera n on essent si h u m an itas C h ris ti (corp u s et anim a),
v e l ad m om en tu m , u n io n em h yp o sta tica m praecessisset et id eo persona hu m ana
extitisset; in tali casu, en im , n on F iliu s D e i i. e. n on persona divina, sed persona
humana ex semine D av id , ex muliere facta esset.
II .

P a t r u m : a) S. A u g u s tin u s : E x q u o hom o esse coep it, ex illo est et D eu s,

u n d e d ictu m est: Verbum caro fa ctu m e s t (D e Trin., 1. x m , c. 17); b) S . I o a n


n e s D a m .: S im u l

atqu e caro exsistit, sim u l caro anim ata rationis p articep s et

i6 6

RESPECTUS

PH Y SIC U S

M A TE R N IT A TIS

in tellig en tia e (D e F id e O rth., I. 3, c. 2); c) S . F

DIVIN AE

u l g e n t iu s :

F irm issim e tene

et n u lla ten u s d u b ites, n on c a rn e m C h risti sine d ivin itate in u te ro V irg in is c o n


cep tam , p riu sq u arrr'su scip ere tu r a V erb o ; sed ip su m V e rb u m D e u m suae carnis
a ccep tio n e con cep tu m ; ip sa m q u e carnem
fid e ad P etr., c. 18); d) S. G

r e g o r iu s

V e r b i in carn ation e c o n c e p ta m (D e

a z .:

S i q u is h om in em fo rm atu m esse,

d ein d e D e u m sub iisse d icat, d am n atu s esto. H o c en im gen eratio D e i n eu tiq u am


f u e r i t (E p . I A d Cled.).
III.

c c l e s ia e :

a) in C o n c. O e c . V I (actione 1 1 , ep istola S op h ron ii): S im u l

q u ip p e caro, sim ul D e i V e r b i caro, sim ul caro anim ata rationalis, q u ia in Ip so


et n on p e r sem etip sam h ab u it existen tiam u n am .
b) E x anathem atism is contra O rig en em editis a. 543, et a V ig ilio P ap a, u t
v id e tu r, confirm atis, can. 3: S i q u is d icit aut sen tit p rim u m form atu m esse
c orp u s D o m in i n ostri Iesu C h risti in u tero beatae V irg in is, ac postea u n itu m ei
esse D e u m V e r b u m et anim am , u tp o te quae antea fu isset, A . S . (D e n z .-B ., 205).
c) Ite m e x E p . G re g o rii I. M . Q u ia charitatis ( A d Episcopos Hiberniae, iun.
601): N o n autem p riu s in u tero V irg in is caro co n cep ta est, et p o stm o d u m d iv i
n itas v e n it in carnem ; sed m o x u t V e r b u m ve n it in u teru m , m os V e rb u m , servata
p rop riae v irtu te n aturae factu m est caro ... N e c ante con cep tu s et po stm o d u m
u n ctu s est; sed h oc ip su m de S p iritu S an cto ex c a m e V irg in is con cip i et a S p i
ritu S an cto u n gi f u i t (D e n z .-B ., 250).
II.

R a t i 0 n 8:

D e u s assu m psit sib i id q u od est hom inis: n on autem p raee

x istit, id q u o d est hom in is, quasi p er se su bsistens, an tequ am


V e rb o . S i au tem caro

su scip eretu r a

C h risti fu isset co n cep ta an tequ am su scip eretu r a V e rb o ,

h ab u isset aliq u an d o aliam h yp o stasim praeter hyp o stasim V e rb i D ei; q u o d est


con tra rationem In carn ation is, secu n d u m

q u am p o n im u s, V e r b u m D e i esse u n i

tu m hum anae n aturae et o m n ib u s p a rtib u s eius in u n itate h ypostasis. N e c fu it


co n v en ien s q u od h yp o sta sim p raeexisten tem h u m anae naturae ve l alicu iu s p a r
tis eius V e r b u m D e i sua assu m ptione d estru eret. E t ideo contra fid em est d icere
q u o d caro C h risti p riu s fu erit co n cep ta et po stm o d u m assu m pta ex V e rb o D e i
( I I I , q. 33, a. 3). A liis verb is: si B. V irg o fru ctu m

m ere h u m a n u m genu isset,

po stea V e rb o u n ie n d u m , M a te r hominis, non vero M a te r D e i existeret, nisi per


a ccid en s et m ere m a terialiter, sicu t S . M o n ic a p e r accid en s et m aterialiter m ater
E piscopi (i. e. S. A u g u stin i) fu it. Im o B . V irg o m inu s esset M a te r V e rb i incarn ati
q u am S . M o n ic a M a te r E p isco p i:

S. A u g u stin u s, en im , absq u e u lla suae su b si

sten tiae m u ta tio n e E p isc o p u s factu s est;

fru ctu s au tem m ere hu m an u s (q u alis

esset in casu) a b sq u e suae su b sistentiae m u tation e F iliu s D e i n aturalis fieri non


p otu isset. O b h an c ratio n em m eliu s et p ro p riu s B . V irg o D ei G enitrix, D e i M a
ter (T h e o to c o s) q u am D eipara

appellatu r: generatio en im tu m co n cep tio n em ,

tu m ed ition em prolis significat; parere au tem editionem in lu cem (i. e. q u id se


c u n d a riu m ) significat: q u od in sensu

N esto ria n o in telligi posset. Q u ia tam en

RESPECTUS

M E T A P H Y SIC U S

M A IE R N IT A T IS

DIVINAE

T o concipere, et T o parere p rom iscu e ad h ib en tu r, h in c p rom iscu e D e i genitrix


e t D eipara d icitu r.
Obieitur. Actio B. Virginis ad naturam humanam terminata est priusquam assu
m eretur a Verbo (prius est enim esse quam uniri). Ergo corpus C hristi non fuit in eodem
instanti form atum et assumptum a V erbo.
Respondetur: distinguo antecedens: A ctio B. Virginis terminata est ad naturam hum a
nam priusquam assumeretur a V erbo, prioritate naturae, concedo, prioritate temporis, nego.

Art. 3 -

De M a t e r n i t a t e d i v i n a c o n s i d e r a t a s ub r e s p e c t u m e taphysico.

R a tio quaestionis. Q u a elib e t vera m aternitas essen tialiter con sistit n on iam
in o p eratio n ib u s m aternis (con cep tio, gestatio, editio), q u ia secus o p eratio n ib u s
istis iam praeteritis non am p liu s consisteret, sed in relatione reali m atris ad filiu m
q u ae iu giter perm anet.
O rig in a ria en im id en titas substantiae in ter m atrem et filiu m , etiam post filii
n ativitatem iu giter rem anet.
C u m ig itu r d ivin a m aternitas sit form aliter relatio (qu ia ex se d icit esse ad
aliu d ) in con cu rsu m aterno V irg in is fu n data, in q u ire n d u m est de n atura hu iu s
relationis, i) u tru m n em p e sit tran scen d en talis ve l praed icam en talis, 2) et u tru m
sit realis sive ex parte B. V irg in is sive ex parte C h risti.
Quaedam igitu r praem ittenda sunt circa relationem in genere.
I.
ad aliud.

Relatio eiusque divisiones.

Relatio nihil aliud est nisi respectus unius

Relatio dividitur in transcendentalem et praedicamentalem: a) Relatio transcen


dentalis est illa quae vigere intelligitur inter ea quorum essentiae quam vis sint quid
absolutum , nihilom inus sunt ad invicem im m ediate et essentialiter ordinatae, ut
e. g., potentia et actus, materia et form a, corpus et anima etc.
b) Relatio vero praedicamentalis illa dicitur quae, cum sit accidens, et totum suum
esse sit ad aliud, speciale praedicamentum constituit. A d relationem ergo praedica
mentalem habendam, non sufficit quod aliquid ad aliud quom odocum que ordinetur,
(e. g. manus ad corpus) sed requiritur ut ipsum esse, seu ratio form alis eius in hoc
consistat, quod ad aliud ordinetur (e. g. esse patrem , m a tre m ...).
In qualibet relatione praedicam entali tria distinguntur: a) subiectum, seu illud quod
ad aliud refertur (e. g. mater); b) terminus, seu illud ad quod subiectum refertur
(e. g. filius), c) fundamentum, seu ratio ob quam subiectum ad terminum refertur
(e. g. generatio).
Relatio praedicamentalis subdividitur in relationem realem et in relationem ratio
nis: a) relatio realis est illa quae invenitur in rebus ipsis independenter ab intellectu
(e. g., relatio patris ad filium); b) relatio rationis est illa quae resultat ex mera conside
ratione intellectus nostri (e. g. cum aliquid ad seipsum referim us). A d relationem rea-

i CS

RESPECTUS

M E T A P H Y SIC U S

M A TE R N IT A TIS

DIVINAE

lem requiruntur: a) duo termini reales realiter ad invicem distincti, et b) fundamentum


proximum relationis, id est, aliquid reale existens vel ex utraque parte, si relatio sit
mutua (e. g. paternitas in generatione activa et filiatio in generatione passiva), vel sal
tem ex una parte, si relatio sit mixta.
Haec autem relatio m ixta intercedit inter ea quae sunt diversi ordinis, quorum
unum perficitur, non vero aliud: talis est relatio inter creaturam et creatorem, inter
sensum et sensibile, inter Christum et B. Virginem matrem suam, prout infra vid e
bim us.
II.
T h e o l o g o r u m s e n t e n t i a e . Quod in B . Virgine admittenda sit relatio
quaedam aliquo sensu transcendentalis ad V erbum divinum , non videtur negari posse.
M aternitas enim divina, vera quadam ratione quasi constitutivum essentiae ipsius V irgi
nis dici potest, cum sit tota ratio existentiae ipsius, ita ut B. V irgo nec extitisset si M ater
D ei praedestinata non fuisset, prout in prim o articulo libri prim i probavim us.
A t, praeter hanc relation em quasi transcendentalem ad V e rb u m d ivin u m , d a tu r
in B. V irg in e, iu xta om nes

T h e o lo g o s , relatio p ra ed icam en talis in gen eration e

fu n data, et ex libero eius consensu orta. Iam vero , om n es c o n ced u n t hu iu sm od i


relation em esse realem ex p a rte B. V irg in is .
N u lla est igitu r d iscrep an tia T h e o lo g o r u m circa realem relation em M a tris
ad F iliu m . A t, circa relation em F ilii ad M a tre m non un a est T h e o lo g o r u m sen
tentia. a) A

lexander

a l e n s is ,

iv , q. 3), d ocu it C h ristu m

q u em secu tu s est H e n ricu s G a n d a ven sis (Q u o d l.

referri

ad

M a trem

suam

relatione reali increata.

b) S c o t u s (In I I I S en t., dist. 8, q. u nica, S ch olio n ), B i e l (In I I I S en t., dist. 8,


q. un ica), S u a r e z (D e M y st. vitae C h r., disp. 12, sect. 2), etc., te n u eru n t C h r i
stu m referri ad M a tre m

su am relatione reali creata, ratione filiationis te m p o

ralis, ita u t in C h risto d u p lex sit relatio realis. c) S . T

h o m as,

S. B o n a v e n t u r a

et alii p lu res (L e p ic ie r , M e rk e lb a c h etc.) ten en t C h ristu m referri ad M a tre m


relatione

rationis tan tu m m od o.

H u ic

sen tentiae

N u p e r P . V a n B iesen C . S S . R ., in

a d h aeren d u m

o p u scu lo Is

esse

p u tam u s.

het B ovennatuurlijke de

actuatie van het geschapene door het Ongeschapene? (E s tn e su p ern a tu ra le actu atio
creati m ed ian te In creato?

S t. N ik la a s -W ., M . V a n H a ve r, 1943, in-8, 1 1 5 p.),

d o cu it B . V irg in e m , ration e m atern itatis d ivin ae, p articip asse P a te rn ita ti divin ae,
et assum psisse relation em D e i P atris erga D e u m

F iliu m ; ipsam esse, ration e

m atern itatis d ivin ae, c o m p rin cip iu m F ilii et a cq u isivisse v e lu ti com p atern itatem
q u am d am relate ad F iliu m .
H o c posito, B . V irg o n on solu m habet relationem

realem erga F iliu m , red

etiam D e u s F iliu s habet relationem realem relate ad B . V irg in e m . H a ec autem


relatio realis, iu x ta

au ctorem , an n u m eran d a est in ter relatio n es in tra-d ivin as,

trin itarias. E ten im , cu m P atern ita s sit realis relatio P atris erga F iliu m , et F ili
atio sit realis relatio F ilii erga P atrem , M a ria , ad P atern itatis particip atio n em
elevata, relatio n em realem h a b e t cu m F ilio , d u m F iliu s , ob su am realem rela
tio n e m erga P a trem , realem relatio n em p ariter erga M a tr e m h ab et.

P.E S P E C T U f;

META P H Y S I C U S

M A TE R N IT A TIS

D IVIN A E

Prob.: R elatio M a tris ad Filium est relatio realis; R elatio vero F ilii ad M atrem
probabilius non est realis, sive increata sive creata, sed est rationis tantum.

Prob. I. pars:
realis.

Relatio

M a t r i s s e u B. V i r g i n i s a d F i l i u m

est

In relatione en im V irg in is b en ed icta e ad C h ristu m F iliu m su u m , q u em a d


m o d u m et in om ni vera m aternitate, ea om nia in v en iu n tu r q u ae ad relationem
realem con stitu en d am req u iru n tu r, vid elicet: i ) d u o term in i reales ab in v ice m
d istin cti, nem pe: a) su b iectu m (B . V irg o ), b) term in u s realis (C h ristu s), et 2) fu n
d am en tu m reale (generatio activa e x parte B . V irg in is). V erita s haec, iu xta S u a
rez, n on potest sin e tem eritate negari. N o n affirm o esse de fide, q u ia licet fid es
doceat B eatam V irg in e m vere ac realiter gen u isse et h oc sensu, de fid e sit, vere
ac realiter esse M a trem , si q u is tam en n egaret ind e esse con secu tam relatio n em ,
nihil d iceret contra fid em (D e M y st. vitae C h r., d. 12, sect. 1, 3, q. 3 ,, a. 5).

Prob. II. pars: R e l a t i o

Fi l i i seu Chr i s t i ad M a t r e m :

a) non est relatio realis increata: R elatio en im realis increata est q u id per
se subsistens, et C h risto n on qu a hom o sed qua Deus con ven it, a P atre in aeter
nitate genitu s;
b) non est relatio realis creata: haec en im cu m sit accid en s im m ed iate affi
ciens su p p ositu m (eo q u od ex u rg it ex actione et passione q u ae su n t su p posito ru m )
in d u ceret in C h risto d u p lex su p positu m : q u od haeresis esset. S u b ie ctu m enim
filiationis non est n atura ve l pars naturae, sed su p p ositu m , et in C h risto n on est
h ypo stasis ve l persona nisi aeterna, quae est om n in o in trin sece im m u tabilis;
c) R elatio C hristi ad M atrem est relatio rationis tantum: co n seq u itu r ex d ictis.
S u b ie ctu m en im filiatio n is est tan tu m m od o su p positu m ; sed in C h risto est u n u m
ta n tu m su p p ositu m , id est, aeternum ; et ideo n eq u it esse in C h risto aiia realis
relatio filiationis praeter

filiationem aeternam. A t, q u am v is n u lla realis relatio

poni possit ex parte personae d ivin ae, quae est in trin sece im m u tab ilis, relationes
reales tam en poni p o ssu n t tem p orales ex parte naturae humanae C h risti; sic e. g.,
corp u s C h risti relation em

realem o rigin is d icit ad V irg in e m b en ed ictam a qua

est ve re co n cep tu m et n atum . A t h u iu sm od i realis relatio non est iam relatio fi


liationis sed est p o tiu s relatio effectu s erga causam , ve l etiam causae erga causam .
In su p er h u iu sm o d i relatio non su b iecta tu r in persona C h risti, sed u n ice in sua
hum ana n atura.
R elate ad sen tentiam

P. V a n B iesen, a n im ad vertere liceat cu m cl. B ittre

m ieu x (in O ns G eloof, t. 27, 1945, pp. 182-18 5) q u od B. V irg o , u tp ote creatura,
finita, n u llim od e particip are potest relationi reali q uam h ab et P ater erga F iliu m .
R elatio en im p atern itatis in prim a persona S S . T r in ita tis (cui resp o n d et relatio
filiationis in secun d a persona) ex hoc o ritu r q u od P ater, ope verae gen eration is,

RESPECTUS

170

M O RA LIS

M A TE R N IT A TIS

D IV IN A E

origin em dat F ilio , et hoc fit (et n on p o test aliter fieri) op e in fin iti in tellectu s d i
vini: q u o d accid ere n eq u it in en te q u od am creato, finito, prou t est B. V irg o . H u
iu sm od i ergo realis relatio p rop ria est P atris et in co m m u n ica b ilis rem anet. H o c
tan tu m ad m itti potest, v id e licet, q u o d relatio q u am h ab et B. V irg o erga F iliu m ,
similis est relationi q u am erga eu n d em

F iliu m

h ab et P ater. A t e x hoc m inim e

seq u itu r B. V irg in e m participem esse illiu s realis relation is q uam habet P ater erga
F iliu m . C ete ru m , non v id e tu r

q u om od o relatio paternitatis relation em materm-

tatis ex p licare valeat, cu m n otio p atern itatis et m aternitatis d iversam om nino


sign ification em habeant.

A r t. 4 -

De di v i n a M a t e r n i t a t e c o n s i d e r a t a s ub r e s p e c t u m o r a l i

Ratio quaestionis. E x m aternitate d ivin a sub respectu sive th eologico, sive


p h ysico , sive m etap h ysico considerata, sin gu larissim a et ratione q u ad am infinita
ex cellen tia seu m oralis d ign itas necessario con sequ itu r.
D e hac ig itu r est n u n c particu la riter agen d u m .

Divisio quaestionis. D ignitas maternitatis d ivin ae con sid erari potest


in suo fu n d a m en to supremo

in seipsa

rela tive

absolute

i. e. re la t e ad alias d i g n i t a t e s
in se

in su a r e la t io n e

in genere

ad p e r s o n a s

in specie,
i. e. re la t e a d S a c e r d o t i u m

S S. Trinitatis

H ic agen d um est:
1) D e dignitate maternitatis divinae considerata in seipsa.
2) D e

dignitate

maternitatis

divinae

considerata in relatione ad personas

S S . Trinitatis.
3) D e dignitate maternitatis divinae considerata relate ad alias dignitates in
genere.
4) D e dignitate maternitatis divinae considerata relate ad dignitatem S a
cerdotalem.
5) D e fundamento supremo dignitatis maternitatis divinae.

RESPECTUS

M O RA LIS

M A TE RN IT A TIS

D IV IN A E

i) De d i g n i t a t e M a t e r n i t a t i s d i v i n a e i n s e i p s a c o n s i d e r a t a .
Prop.: D ignitas maternitatis divinae in seipsa considerata, est omnino singularis
et ratione quadam infinita.

Praenotanda: Infinitum , in gen ere, est id q u o d lim itib u s caret. D iv id itu r in


potentiale seu m ateriale et actuale seu form ale:

a) in fin itu m potentiale seu m a te

riale est illu d q u o d n on habet lim ites, q u os tam en n atu m est habere, p u ta m ateria
p rim a p ro u t a b sq u e form a consid eratu r; b) in fin itu m actuale seu form ale est illu d
q u o d n on h ab et lim ites, et q u od n u llo m od o lim itib u s circ u m sc rib itu r secu n d u m
q u o d est actu.
In fin itu m actuale seu form ale, su b d iv id itu r in absolutum seu sim p liciter, et
relativum seu sec. q u id : a) in fin itu m actu ale absolutum est illu d q u o d lim ites c u
iu sc u m q u e gen eris e x clu d it, et id eo est o m n ib u s m od is infin itu m ; b) infin itu m
relativum est illu d q u o d in aliq u o ta n tu m ge n e re ve l sub a liq u o ta n tu m resp ectu
lim ites ex clu d it.
In fin ita d ign itas q uae v in d ica tu r h ic m atern itati d ivin ae, n on est nisi infinitas
relativ a et sec. q u id , resp ectu scilicet ad in fin itatem F ilii sui.

Prob. I. A u c t o r i t a t e
i)

P a t r u m et S c r i p t o r u m E c c l e s i a e : 1

Explicite: a) S . I o a n n e s

am ascen u s:

A v e , M a ria , quasi /jupia infinita,

ob in fin itam lau d ation u m copiam . Q u a m vis in n u m era de te d ixerit, n u m q u a m


tam en a rg u m en ti d ig n ita tem assecu tu s e r i t (H o m il. 4 In N a tiv . B . M .
n. 7, P G

V .,

96, 690).

b) S. G

erm anus

o n s t a n t i n o p .:

H o d ie ad p rom en d as laudes M a ria nos

provocat, cu iu s praecon ia u tu t in im m en su m q u isq u a m con gerat, n ed u m m e


tam q ueat attin gere, n e a lon ge q u id e m ad ve ru m accessu ru s est; q u ip p e cu iu s
p u lc h ritu d o

et serm on em

om n em

et om n em

cogitation em

infin ito

in tervallo

p ra eterg red itu r. N a m gu tta illa caelestis, q u ae ab ea m anavit, ad in star im m en si


pelagi m agn alia ip siu s esse palam fecit. Q u o circa , h u iu s q u id e m gratia et in c o m
p reh en sib iles p ro p ter ipsaru m in fin itatem factae sunt eius d ivitiae, n ec d eliciae,
q uae ab ea p roflu u n t, exh au riri

ullo

m od o p o s s u n t (H om il. 1

in Praesent.

S S . D eip., P G 98, 294).


c) S . A

lbertus

M .: F iliu s in fin itat M a tris b onitatem : om n is en im arb or

ex fru ctu suo cogn oscitu r; u n d e si bonitas fru ctu s b on ificat arborem , infinita
b on itas in

fru ctu

(M ariale, q.
d) S . T

infin itam

q u an d am

ad h u c in

arb ore

osten d it bonitatem

197).

h o m as:

H u m an itas C h risti ex h o c q u o d est u n ita D e o et b eatitu d o

creata, e x h o c q u o d est fru itio D e i, et beata V irg o ex h o c q u o d est M a te r D e i,


1

C f r A l a m e d a S . , O . S . B ., L a excelen cia de la d iv in a M a tern id a d en los P a d res , in R e-

v ista espaiiola de T eo log ia , 3 (1 94 3) 49 3-5 58.

RESPECTUS

17

M O RA LIS

M A TE R N IT A TIS

DIVINAE

habet q u an d am d ign itatem infin itam , ex b on o infin ito, q u od est D eu s; et ex


hac parte n on potest fieri aliq u id m eliu s esse D e o (S . T h ., i , a. 25, a. 6, ad 4).
e)

S a x o n i a : E sse m ater D e i est gratia m axim a p u ra e creatu rae

onradus a

c o n fe n b ilis.

M a io rem

m undum

posset facere D eu s,

m aiu s

caelum ; m aio rem

m atrem q uam M a trem D e i n on posset facere ( Speculum B . M .


/)

S . B e r n a r d in u s

V .,

1.

10).

S e n e n s i s : S i q u is au tem con sid erat virgin ei consensu s

ad tan tu m m y steriu m finalem term in u m , clare in tellig et, q u od

om n is dis;nitas

et p erfectio in clu sa in hoc, q u od est esse M a tre m D e i tam m en te q u am carne,


co m p reh en d a tu r in eo, qu od q u id e m tran scen d it in m erito in in fin itu m , q u id
q u id aiiud sub D eo -h o m in e cogitari vel d ici p o test (Serm o 5 1, ed. ven et. 159 1,
vo l.

III,

g) D

p.

103 B ).

io n y s iu s

a r t h u s ia n u s :

Q uam

eam infin itae d ign itatis peperit prolem ?


dam m agn i th eologi, qu od

in estim ab ilis est d ign itas eius, quae

C e rte non irra tio n a b iliter asseru nt q u i

ratione h u iu sm od i

tatisve D e i, B eatissim a V irg o sit d ign itatis


D e Concept. B . M .
2)

m aternae fecu n d itatis m aterni-

qu od am m od o in fin ita e (S erm .

V ., O p . t. 3 1 , p. 45).

Im plicite infin ita fere dign itas m aternitatis d ivin ae asseritur a P a tr ib u s

et S crip to rib u s sive O rien tis sive O ccid en tis in illis o m n ib u s d icen d i m od is
q u ib u s un an im iter faten tu r talem d ign itatem in tellectu m creatu m fa cu lta te m q u e
n ostram

lo q u en d i superare.

Prob. Ii. R a t i o n e :
Q u o altior est F iliu s, eo d ign io r m ater cen sen da e s t (S . P etru s C an isiu s,
D e M a ria Virgine ...,

1.

3, c. 13). A tq u i d ign itas F ilii est infinita. E rg o et d ign itas

m atris vera q uad am ratione i. e. relative infin ita d icen d a est.


A d maiorem. E ten im , p ro p ter in tim am et in d isso lu b ilem co n n ex io n em inter
m atrem et filium , d ign itas F ilii necessario red u n d at in M a trem , ita u t d ign itas
m atris ex d ign itate filii com m en su retu r; sic. e. g. m an ifeste m aior est dign itas
q u ae p ro v en it m u lieri ex h o c q u o d est m ater R egis q u am ex h oc q u o d est m ater
m in istri Regis.
P u lch re aiebat S. B r u n o A

s t e n s is :

Q u aeris fortasse, q u alis m ater? Q u aere

priu s q u alis F iliu s! N o n h ab et F iliu s in h o m in ib u s parem , n on habet m ater


in h o m in ib u s sim ilem . S p ecio su s ille prae filiis h om in u m ; sp eciosa illa quasi
aurora con su rg en s (In M a tth ., p. 1, c. 1, P L

II.
De d i g n i t a t e M a t e r n i t a t i s
t i o n e a d p e r s o n a s S S. T r i n i t a t i s .
R ation e d ivin ae

165, 74).

divinae

c o n s i d e r a t a in r e l a

M a te rn itatis B. V irg o relationes sp ecialissim as et intim as

con traxit cu m trib u s p erson is S S . T rin ita tis, q u ib u s relatio n ib u s m axim e e x a l


tata est. In su p er, glo riam au xit triu m p erso n aru m S S . T r in ita tis .

RESPECTUS

Prop. I: I) R elate ad

M O R A L IS

P atrem

M A TE R N IT A TIS

DIVINAE

B . Virgo f u it a) generationi V erbi associata et

b) F ilia prim ogenita immo unigenita. I I ) R ela te ad F

il iu m

B . Virgo f u it a) M ater,

b) D om ina, et c) Sponsa. I I I ) R elate a d S p i r i t u m S . B . Virgo f u it a) eius S a cra


rium et b) eius Sponsa.

Declaratur propositio.
I.

C u m p r i m a P e r s o n a arctissim am relationem h ab et B. V irg o .

D uo autem titu li h u ic d ign ita ti respond en t, seu h an c excellen tiam illustran t;


n am B . V irg o est A ) generationi Verbi consociata; B ) D e i F ilia primogenita, im o
unigenita.
A ) N am : u traq u e V e r b i generatio, aeterna, scilicet, et tem poralis, ad eumdem F ilium terminatur-, et secu n d u m u tram q u e generation em , gen itu s i. e. C h r i
stus, gen eratu r e x substantia generantis; et sicu t est u n icu s P atris, ita est etiam
unicus M a tris. T a m P ater aetern us, q u am M a te r tem poralis relate ad eu m d em ,
v e re d icere possun t: F iliu s m eu s es tu! .
B ) In su p er, B. V irg o a P atrib u s, m axim e G ra e cis, F ilia D e i per excellen tiam
vo ca tu r, F ilia primogenita, unigenita. E t recte: cu m en im B . V irg o d estin abatu r
ad h o c u t cu m P atre eumdem F ilium haberet, d eb eb at m od o specialissimo, u t ita
d icam , d eificari, h in c filia D e i fieri. E t sane, si iam in ter h om in es n em o co n n u b io
p r in c ip u m d ign u s cen setu r, nisi q u i sanguine, u ti d icu n t, n ob ilitetu r,

licet

om n es hom in es eiu sd em sint, in prim o parente, sangu inis eiu sd em q u e a n tiq u is


sim ae n obilitatis

q uan to m agis D e u s d eb et ad suam naturam, per gratiam ,

ev eh e re creaturam q uam ad d ivin am m atern itatem praedestinat? E st proin d e,


B . V irg o , primogenita, q u ia p rim a ve n it ord ine in hac gen eration e gratiae. E st
unigenita, q u ia h an c gratiae gen eration em p o ssid et titu lo om n ino sin gulari, et
gra tiam h a b u it in d e a prim o instan ti suae existentiae.

II. C u m s e c u n d a

Persona.

R elation es

in ter

M ariam

et Verbum ad

tres titu lo s potiores red u ci possu n t: est enim B. V irg o V erb i: a) M a ter, b) Domina,
c) Sponsa.
a)

M a ter est, non solu m u ti su n t reliqu ae m atres, sed p lu s q u am reliqu ae

m atres. In d e, tu m m aior unio B. V irg in is cu m F ilio suo d ivin o, tu m m aius amo


ris vinculum in ter F iliu m et M a trem .
E t sane: d u m reliqu ae m atres priu s co n cip iu n t corp ore q u am m ente, B. V irg o
p riu s co n cep it mente q uam corp ore, q u ia ben e cogn o v erat ab angelo illu m q u em
co n cip e re d ebebat: h in c m aior u n io in ter B . V irg in e m et F iliu m . In su p e r ipsa
sola p ra estitit totam m ateriam sanctissim i corp oris C h risti, et p er virtu te m su p ern e
ad au ctam acceleravit con fo rm ation em eiu sd em . Q u a re n u lla u n q u a m tantopere
m ater ex titit q u am M aria. Iam vero , si in naturae ord ine proles est v e lu ti con
tinuatio M a tris, q u id d icen d u m erit de u n io n e inter M a ria m et F iliu m ?...

RESPECTUS

b)

M O RA LIS

M A TE R N IT A TIS

DIVINAE

Dom ina in su p er est B . V irg o relate ad V e rb u m . E st en im h a b itu d o M a tris

ad p rolem h u iu sm od i u t su p erio ritas q u aedam a m aterna d ign itate separari n e


queat.
Relate ad ius naturale quod divina Maternitas B. V irgini in ipsum m et Christum
conferebat, haec animadvertenda sunt:
1) T a le ius naturale, in generatione fundatum , non fuit in Christum spectatum
sec. naturam divinam, sed tantummodo sec. naturam humanam. Absolute enim repu
gnat C hristum , ut subsistentem in natura divina, utpote suprem um om nium rerum
D om inum , dominio aut potestati alicuius creaturae subiectum fuisse: sub tali respectu,
enim , neque aeterno Patri (qui est Ipsi coaequalis) subiectus dici potest. Ius ergo n atu
rale B. Virginis respiciebat Christum sec. humanam naturam consideratum . E ten im , ut
animadvertit Angelicus (3, q. 20, a. 1, ad aum), quam vis non proprie dicatur, 2quod
natura sit domina vel serva, potest tamen proprie dici quod quaelibet hypostasis vel
persona sit serva vel domina secundum hanc vel illam naturam : quo modo Christus etiam
Patri subiectus fuit.
2) Ius naturale B. Virginis erga Christum (sec. humanam naturam consideratum),
potest concipi relate ad duo: a) ad amorem et reverentiam et b) ad obedientiam seu
subiectionem voluntatis.
a) Relate ad primum, seu ad amorem et reverentiam, B. V irgo habuit ius strictum:
Christus enim naturalibus praeceptis obstrictus tenebatur, quae cum unione hypostatica non repugnant; atqui ad naturale praeceptum pertinent amor et reverentia filiorum
erga parentes, neque ista cum unione hypostatica repugnant. E rg o .
b) Relate ad secundum i. e. ad obedientiam seu subiectionem voluntatis, B .Virgo
ius strictum habuit relate ad res domesticas et corporalem vitam spectantes, saltem quo
usque Christus fuit in m inori aetate constitutus, eo quia voluit per omnia fratribus
assimilari; non vero ius strictum habuit relate ad omnia alia et praesertim ad ea quae
Patris erant, i. e. quae ad divinam C hristi m issionem pertinebant. Et ratio est quia
non potest esse subiectus parenti quoad voluntatem ex iure naturali, qui ex ratione
intrinseca, i. e. ex natura sua, rex universalis cuiuslibet creaturae, et verus superior
suae matris (aliter enim esset superior et inferior sub eodem respectu et erga eamdetn
personam, quod est contradictorium); atqui C hristus, etiam quatenus hom o, ratione
unionis hypostaticae, est rex universalis cuiuslibet creaturae; ergo... Cornelius a Lapide
rem illustrat hoc exemplo: sicut religiosus vel monachus, si creetur Pontifex, exim itur
ab obedientia sui Ordinis, imo totius O rdinis iit superior (I11 vers. 5 1 ,cap. II L u c.).
Attam en, de facto et libere, ut praeclarissimum virtutis hum ilitatis et obedientiae
exem plum nobis praeberet, Christus voluit subici voluntati matris suae etiam quoad
voluntatem seu obedientiam , iuxta illud: et erat subditus illis (L u c., 2, 51). Et hoc
non solum non derogat dignitati C hristi, sed potius eius filiali pietati consonat om nino.
Ex hac C hristi erga matrem subiectione (de iure stricto quoad amorem et reveren
tiam nec non relate ad illius circa se ordinationes, et de facto quoad voluntatis subiec
tionem ), magna matris D ei dignitas com m endatur. H inc iure G e r s o n scribebat: M e
lius eam appellare non possumus quam M atrem D ei, quia per hoc habet veluti aucto
ritatem et naturale dom inium ad totius m undi D om inum et a fortiori ad omne id quod

RESPECTUS

M O RA LIS

M A TE R N IT A TIS

DIVINAE

J 75

huic subiectum est D o m in o (Serm . de Annunt.). Et S. B e r n a r d i n u s S e n e n s i s :


Haec erat vera propositio. Im perio V irginis, omnia fam ulantur, etiam Deus ( S e r m . 3,
De nom. Mariae, ed. venet., vol III, p. 87 E -F ).
c) S ed et Sponsa Verbi est M aria: et prim a ratio p e titu r ex in ten sissim o illo
san ctissim oq u e amore q u em M a te r erga F iliu m et F iliu s erga M a tre m h a b u it.
N am : u t ait S . B ern a rd u s

Sp on sae n om in e, cen setu r anim a q u ae amat .

S i virg in es D e o sacrae Sp on sae

C h risti n om ine d on an tu r, q u an to m agis V ir g i

n u m R egin a?...
Secunda ratio: opus

In carn ation is

erat q u o d d am sponsale connubium inter

V e r b u m et humanitatem. Sponsa, ergo, p e r excellen tiam , im o unica Verbi,


q u em ad m o d u m est unigenita P atris

d eb et esse illa ipsa creatu ra in qua h oc

co n n u b iu m celeb ra tu m est. In d e P atres In carn ation em V e r b i sub figu ra n u p tia


ru m ex h ib en t et M a ria m sponsae n om in e d ecoran t.
Tertia ratio est quia B. V irg o C h risto , ta m q u a m ad iu toriu m sim ile sibi, c o o
perata est regen eration i h o m in is ta m q u a m C o rre d e m p trix .
Q uarta ratio, q u ia B . V irg o est typus Ecclesiae q u ae est S p on sa C h risti.

III.

Cum S pi r i t u

S a n c t o . V o c a tu r B . V irg o a) Sacrarium seu templum

S p iritu s S . et b) Sponsa S piritus San cti.


a) F id eles q u i ch aritatem

h abent, te m p lu m

su n t S p iritu s S an cti, d icen te

S. P aulo: N e sc itis q u ia te m p lu m D e i estis, et S p iritu s S. h ab itat in vobis?


(1 C o r ., 3, 16). A tq u i S p iritu s S. h a b ita v it m od o sin gu larissim o in B . V irg in e ,
i. e. n on solu m

p ro p ter gratiam sin gu larem , sed etiam form an d o ex ea corp u s

C h risti: S p iritu s S . su p erv en iet... .


A cced it q u o d cu m d ivin ae personae sin t u n a in alia, B . V irg o non p o tu isset
F iliu m D e i ve n tris h osp itio recip ere, nisi etiam S p iritu m S . recip eret ...
b) Sponsa Spiritus San cti. T itu lu s iste apu d m od ernos frequ en s, ap u d a n ti
qu os S crip to re s raro occu rrit. A t V irg in i ben e trib u itu r: nam , op eran te S p iritu
S an cto, V irg o con cep it. In su p er, in ter B . V irg in e m et S p iritu m S . tria fu eru n t
q uae in ter sp on su m et sponsam h ab en tu r, vid elicet:
1)

M u tu a de se invicem traditio, eo q u ia B. V irg o corp u s su u m p u rissim u m

Ip si trad id it ad h oc ut, illo afflante, co rp u s V e rb i d ivin i procrearetu r; et v icissim


S p iritu s S. in V irg in e m su p erv en it ad m ira b ilem illam et sin gu larem c o n c e p tio
n em p erficien dam .

2) Individua vitae consuetudo eo q u ia S p iritu s S . sem p er

v ix it in ipsa et ipsa, n u lla u m q u am lab e in fecta, sem p er in S p iritu S an cto v ix it.


3) Bonorum communicatio, eo q u ia S p iritu s S. ipsam o m n ib u s d on is suis d itavit,
et ipsa, vicissim , om nia

sua, n ih il sibi reservan do, iu giter ei con secravit. H aec

tam en Sponsae d en om in atio m agis B . V irg in i co m p etit p er resp ectu m ad F iliu m


q u am p er resp ectu m ad S p iritu m S.
E x h u cu sq u e trad itis apparet, q u an tu m

d ivin a m aternitas B. V irg in e m e x a l

ta ve rit su p er ordinariam h om in u m con d itio n em , ita u t recte d ici possit q u od per

RESPECTUS

M O R A L IS

h o c p rivileg iu m in d eitatis o rd in em

M A TE R N IT A TIS

DIVINAE

q u od am m od o ad scita fu erit, et iu rid ice in

D e i fam iliam inserta.


Iu re ergo scrib eb at P. M o n sa b re: L E g lise cath oliq u e, avec tou s ses h om m ages, avec tou s ses tem p les,

avec tous ses autels, avec tou tes ses statues, avec

tou s ses encens, avec tou s ses p a n eg y riq u es, avec tou s ses can tiq u es, avec tou tes
ses fleurs, avec tou tes ses fetes, avec to u t son respect, avec tou te sa confiance,
sa ve n e ra tio n et son am ou r n a pas p la ce si haut la sainte V ie rg e q u e ne l a fait

1 E va n g ile

par ce seul m ot si sim p le et si cou rt, m ais si plein et si eloqu en t: M a ria

de qua natus est Jesus, qui vocatur C h r is tu s (30 C o n fe r, de N o tre -D a m e ).


P rop . II: B . Virgo I) a u xit

g l o r ia m

P a t r i s quatenus illi auctoritatem contulit

in F iliu m , aliunde sibi aequalem; I I ) a uxit


g e n e r a t io n e m

tu lit

tem poralem

f e c u n d it a t e m

ad

; III)

extra

a u x it

il ii

quatenus illi contulit

S p ir it u s

S . , quatenus illi con

g l o r ia m

g l o r ia m

et auctoritatem erga Filium .

Prob. I. P a r s : E ten im , P ater in se p erfectissim u s est. A b aeterno generat


F iliu m , i. e. V e rb u m , in o m n ib u s et p er om n ia sib i aequ alem . E t F iliu s iste, cu m
n u llam inferioritatem habeat, n u lla ob liga tio n e ten etu r erga P atrem sib im etip si,
in om n ibu s, aequalem .
A tta m e n , esset p ro fecto D e o P atri m agn ae d ign itatis a rg u m en tu m si F iliu s
eius, rem anens sem p er p erfectissim e D e u s, fieret sib i in tem p ore subiectus.
E t ita reapse fa ctu m est; F iliu s fa ctu s est, in tem p ore, P atri su b iectu s, per
h u m an itatem a B. V irg in e habitam . H in c in V irg in is u tero recep it P ater a u cto
ritatem et au ctoritatis ex ercitiu m in F iliu m et ob h o c maxima gloria persona P a
tris circu m d atu r: im p erat en im su b d ito , q u i et ipse D eu s est.
E rg o B . V irg o m irifice a u xit glo riam P atris.

Prob. II. P a r s : E tiam F iliu s, sicu t P ater, est in fin ite p erfectu s. A tta m e n et
ipse glo rificatu s est a B . V irg in e . F iliu s en im est Verbum P atris, sim ile verb o m en
tis nostrae. A t sicu t v e rb u m
n atur in sono vo cis, ita

m en tis nostrae ex trin sece c o m p letu r ac ve lu ti in ca r

Verbum mentis d ivin ae, i. e. F iliu s, ob in carn ation em in

V irg in e peractam , ex trin se cu m

v e lu ti complementum accep it, cu m in visib ilis in

suis, factus est visibilis in n ostris... A t h oc ex trin se cu m co m p lem en tu m a B . V ir


g in e a ccep it... Ipsa en im fu it velu ti os p er q u em P ater aeternus V e r b u m m en tis
suae, in sen sib ile, sen sib iliter p ron u n tiavit.
Insuper, in sinu V irg in is, V e rb u m n ovam vitam , seu hu m an am n atu ram a cc e
p it in qua, h u m ilia v it

sem etipsu m ,

factu s ob ed ien s

u sq u e ad m ortem , et ob

h o c etiam in humana natura illam eam d em glo ria m co n secu tu s est q u am , ante
In carn ation em , tan tu m m od o qu aten u s erat D e u s E i trib u e b a tu r ...
Tandem : O m n es creatu rae,

pro m od u lo suo, C re ato ris perfectiones m a n ife

stant. A t, C h ristu s ex V irg in e p rocreatu s q u an tu m ad h u m an itatem , d ivin as p e r


fectio n es ex cellen tiu s m anifestat q u am quaelibet alia creatura-, et etiam h oc ex
B . V irg in e habet.

RESPECTUS

M O RA LIS

M A TE R N IT A TIS

DIVINAE

: 77

Prob. III. P a r s : In trin sece, etiam S p iritu s S ., totam p erfectio n em h abet


ac P ater et F iliu s, q u ia eam d em n atu ram d ivin am possid et. A t, S p iritu i S . d eest

u t ita d icam nota quaedam personalis (ch aracter notion alis), q u a aliae duae

p ersonae d on an tur: fecunditas. Ip se en im , terminus est fecu n d itatis P atris et F ilii,


a q u ib u s p roced it; at, n u lla perso n a ab ipso p roced it.
N u n c ve ro , con sen su m p raeb en d o ad h o c u t S p iritu s su p erv en iret in seipsam ,
B . V irg o S p iritu i S . fecu n d itate m tr ib u it ad extra, q u am fecu n d itatem h abere
n on p o tu it ad intra.
A d extra , ergo, et p raecise in sin u B . V irg in is ip se fit principium , et q u id em
fecu n d u m , n on u tiq u e d ivin ae personae, sed n atu rae D e o h y p o sta tice un itae.
In su per: p raeter fecu n d itatem ad extra, S p iritu s S ., sicu t et P ater, v e lu ti ac
q u is iv it p e r M a ria m

au ctoritatem

in

F iliu m ,

secu n d u m hu m an am n aturam ,

q u am au ctoritatem aliter h abere n on poterat.


E n ergo m axim am glo riam q u am B . V irg o ratione suae d ivin ae m aternitatis,
d e d it toti Trinitati', seu m eliu s, g lo ria m q u am tota T r in ita s sib im etip si d e d i t o r
M ariani. H in c rite B. V irg o v o ca tu r Complementum totius T r in ita tis n on u ti
q u e essen tiale et in trin secu m , sed accid en tale et e x tr in s e c u m .1

III.
De d i g n i t a t e M a t e r n i t a t i s d i v i n a e r e l a t e a d a l i a s d i g n i
t a t e s in g e n e r e .
Prop.: Dignitas M a tris D ei, etiam nude et solitarie inspecta, incomparabiliter
superat universum creatum ordinem naturae, gratiae et gloriae.

Praenotanda: I.

Determinatio

quaestionis.

F u n d a m en tu m

hu iu s

p ro p o sitio n is in v en itu r in h o c q u od , m aternitas d ivin a ad ordinem hypostaticum,


u t vid e b im u s, p ertin et, q u i ord o in co m p arab iliter ex ced it o rd in em naturae, g ra
tiae et gloriae. F ru stra ig itu r T h e o lo g i q u id am , p rop osition em h an c prob are n i
tu n tu r e x eo q u od m aternitas d ivin a

est ratione q u ad am infinita. E ten im , etiam

bea titu d o creata, seu fru itio D e i, p ro u t dem on strat S. T h o m a s, est ratione q u a
d a m infinita, e x b on o infin ito q u o d est D eu s.
Ia m ve ro , q u o d d ign itas d ivin ae m atern itatis exced at u n iv ersu m creatu m ordi
nem naturae, n em o est q u i negat. D iv in a en im m aternitas est q u id en titative supernaturale: fu n d a tu r en im in actio n e seu in co n cep tio n e su p ern atu rali et ad
te rm in u m su p ern atu ralem refertu r. In su p er, d ivin a m aternitas, in su a in trin seca
ration e et in sua fo rm ali relatio n e ad D e u m , e x ige n tia m c u iu scu m q u e n atu rae
siv e creatae sive creab ilis superat.
Q u a estio ig itu r fieri p o test n on iam relate ad u n iv ersu m o rd in em n aturae, sed
relate ad u n iv ersu m creatu m o rd in em gratiae et gloriae.
1 So lu tio ob iectio n um ,

praesertim

recentiorum

contra appellation em

C om plem en tu m

S S . T r i n i t a t i s i n v e n i r i p o t e t a p u d B i t t r e m i e u x , R ela tio n es B ea tissim ae V irgin is a d Personas


SS.

T rin ita tis, P la c e n t ia e ,


12

1 9 3 5 , E x t r a c t u m e x D iv u s Thom as.

RESPECTUS

M O RA L IS M A T E R N IT A T IS

DIVINAE

In linea p e rfe ctio n is et d ign itatis en tiu m , t r i p l e x

ord o

d istin gu i potest:

i) naturae, 2) gratiae et gloriae et 3) hypostaticus.


1) Ordo naturas c o m p lectitu r a) mineralia,

vegetalia et anim alia, in q u ib u s

vestigium D e i in ven itu r, et in q u ib u s h a b etu r praesen tia D e i communis, p er p o


ten tiam (dans et con servan s esse) et per essentiam ; in illis ergo D e u s praesens est
subiective tantum ; b) homines et angelos seu creatu ras rationales, in q u ib u s est
im ago D e i et in q u ib u s non solu m est praesen tia D ei com m u n is (i. e. su b iective)
sed etiam praesentia D e i specialis i. e. obiective seu ut o b iectu m cogn ition is et
am oris naturalis. A t, su p ra h u n c o rd in em naturae, h a b e tu r ordo gratiae.
2) Ordo gratiae co m p lec titu r hom in es et angelos ad finem su p ern atu raiem
per gratiam sanctifican tem , q u ae est p a rticip atio d ivin ae naturae, elevatos i. e.
ad v id e n d u m D e u m (et eo fru en d u m ) p rou ti est in se (non p ro u t v irib u s naturae
cogn oscitu r); et in istis h ab etu r D e i praesen tia n ed u m communis, n ed u m specialis,
sed h a b etu r D e i praesen tia specialissima, eo q u ia in illis est obiective praesens ut
o b iectu m cogn ition is et am oris supernaturalis (non vero n aturalis); et ideo iu sti
D e u m attin gu n t uti est in se, im p e rfecte q u id e m in hac vita per gratiam (per sp e
cu lu m in aen igm ate seu p er fid em ), p erfecte vero in alia vita (per gloriam , cu iu s
gratia est sem en seu p e r visionem). O rd o gratiae ita o rd in em n aturae ex ced it, ut
S . T h o m a s scrib ere potu erit: B o n u m gratiae unius (hom inis) m aiu s est q u am
b o n u m naturae totiu s u n iversi ( L , II, q. 113, a. 9, ad 2). A tta m e n , etiam supra
h u n c o rd in em su p ern atu ralem gratiae et gloriae, adest tertiu s ord o, i. e. ordo
h yp o sta ticu s.
3) Ordo hypostaticus: eten im , in ord in e gratiae et gloriae praesen tia et u n io
D e i cu m creatu ra rationali est accidentalis tan tu m m od o (eo q u ia iu stu s suam p erson alitatem retinet); in o rd in e vero h yp o statico , h a b etu r su b stan tialis, personalis
unio, eo q uia n atura hu m an a C h risti in persona seu h ypo stasi V e r b i D e i su b sistit.
N ih il en im co n cip itu r su b stan tialiu s

(et

ideo

n u lla m aior u n io cu m

D eo)

q u am h abere c u m D e o unum existere et su b sistere. D u m ergo in o rd in e gratiae


et glo riae h ab etu r un io creatu rae

rationalis cu m

D eo

secu n d u m

operationem

(i. e. visio D e i in tuitiva), in ord in e h yp o sta tico h a b etu r u n io c u m D e o secu n d u m


esse i. e. secu n d u m

su b sisten tiam , qua u n io n e C h ristu s est F iliu s D e i naturalis.

A d h u n c o rd in em h y p o sta ticu m

infin ite ex ced en tem o rd in em sive naturae sive

gratiae et gloriae, pertin et, u t vid eb im u s, B. V irg o .

II. D u p l e x

Divinae Ma t e r n i t a t i s

consideratio:

nude

et so li

tarie, et in co n creto seu adaequate: a) nude et solitarie, i. e. fo rm aliter et s im


p lic iter qu aten u s form aliter m aternitas e s t ; 1 b) adaequate seu in concreto, si su
1

B e n e n o t e t u r q u o d si m a t e r n it a s d iv in a c o n s i d e r e t u r in s u o concursu mere p h y sico , p r o u t

f a c i u n t P . P e s c h ( T r a c t. D og m ., 4, n . 578), V a n N o o r t (D e D eo R e d ., n . 198) e t c ., h a e c ce rt e
i n f e r i o r d ic i d e b e t gr a tia sa n c t if ic a n t e , se u fil ia tio n e a d o p tiv a , A t , m a t e r n it a s d iv in a , nude et

RESPECTUS

M O RA LIS

M A TE R N IT A TIS

179

DIVIN AE

m a tu r p ro u t in clu d it illu m gratiaru m cu m u lu m , q u em 'M itris D ei d ign itas d c


lege D e i ord inaria secu m fert.
III.

Opiniones.

P osita su p eriori d istin ctio n e, om nes co n ced u n t m a ter

nitatem d ivin am adaequate, seu in con creto su m p tam , su p ergred i om n em o rd i


nem creatu m n ed u m n atu rae sed etiam gratiae et gloriae; eo ve! m agis q u od
gratia B. V irg in i in tu itu d ivin ae m aternitatis coliata, gratiam et g lo ria m c u iu s c u m q u e purae creatu rae q u am m axim e exced it. A ttam en , si m atern itas d iv in a
nude et solitarie sp ectetu r, n on d esu n t qu i, cu m V a sq u e z et c u m S a l m a n t i c e n (D e In ca n i., t. 1 6 , disp. 3 6 , d ub. 3, par.

TIBUS

2,

n um . 30 ) ten en t u n io n em

creaturae cu m D eo per gratiam ei gloriam, su p erare u n io n em c u m D e o per m aternitatem d ivin am . G ra tia en im est donum omnis doni (S . L e o M .). C o m m u n iu s
autem T h e o lo g i, tu m veteres tu m

recentiores (e. g. S. A lp h o n su s, L e p ic ie r ,

C am p an a, A la stru e y etc.), eo q u ia d ivin a m atern itas est ord inis d iversi et su p e


rioris, et om n ia gratiae p riv ileg ia in se v irtu a liter con tin et et exigit, ten en t m a ter
n itatem d ivin am su p erare gra tiam et gloriam .
jProbatr: I. A u c t o r i t a t e :
velut. q u ib u sd a m

radiis,

I. S . S c r i p t u r a e

in co m p arab ilem

q u ae plu ries, p au cis v e rb is,

M a tris D e i d ig n ita tem

illu strat; sic

e. g . : M a g n ifica t anim a m ea D o m in u m ... beatam m e d ice n t om n es ge n e ra


tio n e s ... q u ia fecit m ihi magna q u i potens e st... ( L u c ., 1 ,4 6 -4 9 ): m en sura magni
tudinis B. M . V .

p ro u t a n im ad vertit S u arez

est omnipotentia D ei: Q u i

poten s est . F e c it ergo D e u s m agn a n ed u m in seipsis, sed etiam relate ad eius


p o ten tiam

in fin itam .

In su p e r iure a n im a d v ertit A n g e licu s: V irg o ante n ativ itatem (C h risti) d e n o


m in a tu r coniux (M a tth ., 1, 5), sed post n ativitatem non, et h oc p ro p ter du o:
p rim o ad com m en d atio n em V irg in is: sicu t en im v irg o con cep it, ita v irg o p e p e
rit; secu n d o p ro p ter dignitatem eius: erat enim M a te r D e i, q u a d ign itate n ulla
m aior, et d en om in atio fit a d ign iori (In c. 2 S . M a tth .).
II .

SS.

P atru m

et

S crip to ru m :

P atres orien tales et o ccid en tales, pastores

vig iian tissim i et m agistri sollertissim i E cclesiae, n iten tes S crip tu ra et a p o sto
lica

T ra d itio n e ,

nec

non th e o lo gi p raestan tissim i

thesaurum linguae humanae

penitus exhauriunt, u t pro d eb ito d ign itatem M a tris D ei p raed icen t. D ic u n t D e i


g e n itricem om n ib u s creatu ris antecellere, esse regin am et d om in am a n geloru m ,
et h o m in u m et totiu s u n iversi, eius d ign ita tem in tellectu m creatu m

su p era re

et co n d ig n e celeb ra ri non posse, eam esse in fin itam . (E n co m ia S S . P a tru m m u lta


co llegeru n t M u lier, th . 2, 11. 2, ss.; L iv iu s, 2, x ss.).
solitarie in s p e c t a , p r a e t e r c o n c u r s u m p h y s i c u m , realem relationem B. V i r g i n i s ad i p s u m V e r b u m
i n c lu d it , q u a e p r o i n d e i p s u m E s s e d i v i n u m , p r o u t in n a t u r a a s s u m p t a s u b s is t it , i m m e d i a t e
a tt in g it . N o n b e n e i g i t u r , a u c t o r e s is ti q u a e s t i o n e m p o n u n t , c u m d u o s c o m p a r a t i o n i s t e r m i n o s
n on b ene distin guunt.

iSo

RESPECTUS

In p a rticu la ri au d ian tu r:

M O RA LIS

S. A

M A TE R N IT A TIS

DIVIN AE

Q u id n o b iliu s D e i m atre? Q u id

m b r o s iu s :

sp len d id iu s ea q u am sp len d o r elegit? . (D e Virg. i , n , P L

1 6 , 2 2 0 ).

S . P r o c l u s : N ih il eiu sm o d i est u t cu m D e i G e n itr ic e com p arari p o s s it...


N ih il itaq u e in m u n d o eiu sm o di est q u alis D e i G e n itr ix M a r i a (O r. 5, L au d .
S . Virg. D eip ., P G 65, 718 ).
S. I o a n n e s D

am ascen u s:

M a tris D e i et servo ru m D e i in fin itu m est d iscri

m en . (H o m . 1 In D orm it. Virg., n. 10 , P G 9 6 , 7 1 5 ) ;


S. G

erm an u s:

I p s a m ... u n iversa v isib ili et in v isib ili creatu ra su p eriorem

a r b itr a m u r (In Ep. a Conc. oec. V I I approbata, P G 98, 159).


T

heodorus

i e r o s .:

O m n i creatu ra facta est glo ria tu a sp len d ore praestan-

t i o r ( P G 98, 159).
P s. G

r e g o r iu s

M .: M o n s q u ip p e fu it (B . V .), q u ae om n em electae crea

tu rae a ltitu d in em election is suae d ign itate tran scen d it ... M o n s q u ip p e in v e r


tice m o n tiu m fu it, q uia a ltitu d o M a ria e su p ra om n es sanctos r e f u ls it . (Expos.
I L ib ri Regum, P L 76, 25).
S. P etr u s D

a m ia n i:

Cum

B eatae G e n itric is D e i laudes scrib ere vo lu m u s,

q u ia n ova et in au d ita sun t, quae tractan d a su scip im u s, n u lla in v en im u s verb a,


q u ib u s ad haec ex p rim en d a su fficere valeam u s. T o llit en im facu lta tem
m ateria sin gu laris (S erm . 45 In N a tiv . V ., P L
Q u id

gra n d iu s

V irg in e

M a ria ,

q u ae

serm on is

144, 740).

m a gn itu d in em

su m m ae

D iv in ita tis

intra sui v e n tris co n clu sit arcanum ? A tte n d e , S erap h im , et vid eb is q u id q u id


m aiu s esse m in u s V irg in e , so lu m q u e O p ificem op u s istu d s u p e r g r e d i (Serm .
44 In N a tiv .
E

adm erus:

V . D eip., P L

144, 738).

H o c solu m d e V irg in e praed icari qu od M a te r D e i est, ex ced it

om n em a ltitu d in em q u ae post D e u m d ici et excog itari p o test (D e excell. Virg.,

1.

2, P L 159, 559).
A

uctor

S pecu li

B . M . V . c. 8: M a io re m m u n d u m potest facere D eu s,

m aiorem m atrem q uam M a trem


S. A
pa trem

lbertus

D e i facere n on p o t e s t .

M .: In ter m atrem et F iliu m est co n iu n ctio su bstantialis; inter

et filiu m a d o p tiv u m est p a rticip atio

accid en talis: ergo m aiu s est esse

m atrem D e i p er n aturam , q u am esse filiu m D e i p e r ad op tio n em . Item , inter


esse F iliu m D e i per n atu ram et esse D e u m , et esse filiu m D e i p e r ad optio n em
et n on esse D e u m , m ed iu m est esse D e i m atrem p er n aturam , et n on esse D eu m :
ergo im m ed iate post e s s e D e u m , est esse M a tre m D e i (M a ria le, q. 14 1). E t
alibi: F iliu s infin itat M a tris b on itatem , om n is en im a rb or ex fru ctu c o gn o sci
tu r . (M a r., q. 230).
S. B o n a v e n t u r a : Q u ia f u i t M a te r D e i q u o
et M a te r n ob ilissim i F ilii sic tan tam

n ih il n o b iliu s c o gitari potest

h a b u it b o n itatis d ig n ita tem

quod

n u lla

m u lier a m p liu s capere p o tu it. S i en im om n es creatu rae, q u a n tu m cu m q u e ascen


d eren t in gra d ib u s n ob ilitatis essent praesen tes, om n es d eb eren t
M a tri D e i . (In I Sen t., d. 44, d u b . 3).

reveren tiam

RESPECTUS

S.

P etrus C

a n is iu s :

M O RA LIS

M A TE R N IT A TIS

DIVIN AE

S p e cte t ac m iretu r q u i ve lit p u lch errim i h u iu s m u n d i

fa b rica m atqu e gu b ern atio n em ; q u iq u id autem ve l in coelo ve l in terra crea


tu m est, q u an tu m vis

am p lu m , excellen s, illu stre vid e atu r, ab hoc op ere uno

d ivin o q u od in M a ria tam electo vase p era ctu m est, m u ltis sane m od is su p era tu r
et o b fu scatu r (D e excellentia B . V .,

1.

3, c. 13).

I I I . E c c l e s i a e : i ) P i u s I X in B u lla Ineffabilis: Illam lon ge ante om n es an g e


lico s

sp iritu s

cu n cto sq u e

sanctos, caelestiu m

om n iu m charism atu m

cop ia de

th esau ro d ivin itatis d ep rom p ta, m u n ifice c u m u la v it 2) L eo X I I I de excellen tia


d ivin ae m atern itatis in suis E n c y c licis q u aedam p raeclarissim a trad it. P er illam
en im in excelso d ign itatis et glo riae fastigio D e u s ipsam c o llo ca vit (Augustis
simae V . M ., t. 5, p. 166); est h aec m aternitas praestantissim a d ign itas, qu a naturis
creatis o m n ib u s lon gissim e D eip a ra a n tecellit (Quamquam plu ries, t. 1, p. 254);
im o em p h atice asserit: C e rte m atris D e i tam in excelso d ign itas est, ut n ih il
fieri m aius q u e a t (Ib ., p. 252).
IV . I p so r u m

h a e r e t ic o r u m

: ita,

e. g.

u th eru s:

Q u a re (titu lo M a tris

D e i) tam praeclara et in gen tia bona ei d ata sun t, u t su p eren t cap tu m cu iu scu m
que; h in c en im om n is h o n o r ac b ea titu d o p e rv en it, u t in u n iv erso g en ere h u m an o
u n ica sit persona su p erio r cu n ctis, cu i n em o sit par, q u o d cu m caelesti P atre
F iliu m habeat

com m u n em ... E rg o p rop terea u n ico ve rb o eius h o n o r

d itu r, si Parentis D e i in sig n ia tu r n om en clatu ra, q u o n d o q u id em

c o n c lu

n em o m aiora

v e l de illa praed icare ve l illi n u n ciare possit, etiam si to t lin gu as h ab eat q u ot


flores terra h erb u la sq u e, caelu m

stellas, ac m are su stin et arenas. (Comm ent.

ad B . M . V . C a n t., O p . 9 , 8 5 , ed. 1 5 4 4 ) . C f r etiam v e rb a D o c to ris P u s e y (in


Eirenikon, p. 11, p. 2 4 ) relata a N
II.

Ratione:

eubert

in op . M a rie dans le dogme, p. 2 8 .

1) E x pertinentia divinae maternitatis ad ordinem hypostati-

cum. Illa to tu m o rd in em creatu m gratiae et glo riae d ign itate su p era t q u ae p e rti
net ad o rd in em h y p o sta ticu m , a q u o p ro ced it ord o gratiae sicu t effectu s a causa.
A tq u i B. V irg o p ertin et ad o rd in em h y p o sta ticu m . E rg o ...
M a ior illo gen erali p rin cip io n ititu r: d ign itas seu ex cellen tia alicu iu s rei d e
su m itu r ex eius u n io n e c u m D e o ac p ro p in q u ita te ad D e u m , q u i est cu iu slib et
d ign itatis et excellen tiae fon s et o r i g o . Ia m ve ro , u n io cu m D e o et p ro p in q u itas
ad D e u m m axim e in v en itu r u t iam p ra en o ta vim u s

in o rd in e h y p o sta tico .

E rg o ...
A d minorem. B. V irg o , enim , realem et indissolubilem relation em m aternitatis
habet ad C h ristu m ; sed C h ristu s ad o rd in em h y p o sta ticu m

pertin et; ergo et

B. V irg o ad o rd in em h y p o sta ticu m pertin et: relativa en im su n t sim u l n atu ra et c o


gn ition e. H u m a n a C h risti natura, q u ae est vin c u lu m quo B . V irg o V e rb o u n itu r,
ex un a parte est cum V e r b o h y p o sta tice un ita, et e x alia parte est ex ipsa m atris
substantia d esum p ta. E x h ac in tim a unione physica (ob q u am B . V irg o su a o p e
ratione gen erativa attin git ipsam person am d ivin am ), d eriva tu r m axim a unio mo

i8 .?

RESPECTUS

M O R A LIS

M A TE R N IT A TIS

DIVIN AE

ralis seu am oris, eo q u ia C h ristu s B . V irg in e m am avit am ore filia li et B. V irg o


C h ristu m d ilex it am ore materno et ideo am ore q u i q u e m lib e t aliu m am orem su
perabat.
D iv in a ergo m aternitas et gratia in ter se n eq u e com parari possu n t, eo quia
ad diversos ordines p ertin en t.
H o c id em p rim u m a rg u m en tu m etiam sub alia fo rm a p rop on i potest, v id e
licet: M a io r est un io c u m D e o in eo q u i per se et im m ed iate refertu r ad D e u m ,
quam in eo q ui refertu r ad D e u m tan tu m m od o per aliud et per participationem .
A tq u i in m atern itate d ivin a B. V irg o p er se et im m ed iate refertu r ad D e u m , dum
in filiation e ad op tiva h om o p er aliud refertu r ad D e u m . E rg o m aior est unio
cum D e o in d ivin a m atern itate q u am in filiatione ad optiva, et ideo d ivin a m a ter
nitas ex ced it gratiam per q u am filiatio ad op tiva habetur.
A d M in . E ten im , relatio h om in is ad D e u m secu n d u m ad op tivam filiatio
nem , ex u rg it q u id e m ex operatione cogn oscen d i et am an di D e u m in se; sed ista
op eratio su p p o n it habitum gratiae, q u o p o ten tia in fo rm atu r, et p roin d e filiu s a d o p
tiv u s non immediate refertu r ad D e u m , sed m ed ian te h ab itu gratiae. P ariter, rela
tio M a tris D e i ad D e u m ip su m

ex u rg it e x op eratio n e gen eran d i D eu m ; at ad

h u iu sm o d i op eratio n em non req u iritu r h abitu s m ed iu s, id eo q u e B eata V irg o u t


D e i M a te r im m ed iate

refertu r

ad D eu m , et sic

p rop rissim e

d ivin itatis fines

attin git.
A c c e d it q u od , licet operatio

in tellectu s, u tp o te altissim ae poten tiae, altior sit

op eratio n e gen erativae virtu tis, q u ae est in fe rio r p oten tia, tam en, q u ia generans
gen erat sib i sim ile

secu n d u m

form am n atu ralem et su b stan tialem , in tellectu s

autem sib i sim ile p ro d u cit tan tu m m od o secu n d u m form am inten tion alem et accid en taiem , id eo un io q u am facit d ivin a m atern itas tanto altior est u n io n e b e a
tae m en tis ad D e u m , q u an to res aliq u a sp ecie illiu s rei altior est.
P raeterea, un io p er gratiam , salvo su b iecto , cessare potest, et etiam , absolu te
loq u en d o , u n io p er gloriam ; at fieri n eq u it, etiam de p o ten tia D e i, u t M a ria
cesset esse m ater D ei: D e u s en im facere n eq u it u t q u od fu it n on sit fa ctu m .
(L

e p ic ie r ,

2)

o.

c .,

pp.

9 2 -9 3 ).

E x ratione mensurae et mensurati. M e n su ra est p o tior m en su rato

(p ro p

ter q u o d u n u m q u o d q u e tale et illu d m agis). A tq u i d ivin a m aternitas est m en


sura om n iu m d on oru m naturae, gratiae et gloriae B. V irg in i collato ru m . E rg o
d ivin a m atern itas est p o tior d on is naturae, gratiae et gloriae.
A d M in . E ten im , d ivin a

m aternitas ad

reliqu as

B . V irg in is p raerogativas

et m u n era p ro p o rtio n a li m od o se habet ac unio h yp o statica in C h risto relate


ad gratias et don a q u ib u s h u m anitas eius fu it cu m u lata. Iam vero , u n io h y p o
statica in C h risto fu it p rin cip iu m , rad ix et m en su ra om n iu m gratiaru m et d o n o
rum ; ita et m atern itas d ivin a fu it in B. V irg in e p rin cip iu m , rad ix et m en sura
om n iu m gra tiaru m et d on oru m . H in c iu re S. A
m us tan tam gratiam illi (A lariae) esse collatam ,

m b r o s iu s

scripsit: In d e n o v i

q u ia D e u m co n cip ere m eru it

RESPECTUS

ac p a r e r e (L .
d ivin o

MORALIS

MATERNITATIS

DIVINAE

183

natura et gratia, c. 36, t. 10, c cl. 145). E t P iu s X I : Q u o ex

m atern itatis

d ogm ate,

v e lu ti

ex

arcanae

scatu rig in is

fon te,

sin gu laris

p ro flu it M a ria e gratia eiu sq u e su m m a po st D e u m d ign itas (E n c v c l. L u x veri


tatis).
N ec valet O b i c e r e dispositiones ad gratiam esse etiam mensuram gratiae, et tamen
non esse potiores ipsa gratia. R e s p o n d e r i enim potest dispositiones huiusm odi esse
mensuram gratiae secundum ordinem causae materialis, quae infima est inter causas;
divinam vero maternitatem esse mensuram gratiae in B. V irgine secundum ordinem
causae finalis, quae est prim a inter causas: ei enim tanta gratia collata est, ut congrua
fie r e t M ater D ei: finis a u te m potior est m ediis seu iis quae sunt ad finem.
III.

E x cultu hyperduliae propter divinam maternitatem debito. R ation e

vin ae m atern itatis, d eb etu r B .

d i

V irg in i cu ltu s sp ecialis hyperduliae; d u m ratione

gra tiae d eb etu r ei cu ltu s co m m u n is duitae tantu m . A tq u i cu ltu s h y p e rd u liae altior


est cu ltu d u liae (eo q u ia B. V irg in i trib u itu r ratione ex cellen tiae q u ascu m q u e
alias ex cellen tias su p ergred ien tis). E rg o et
O B I E C T I O N E S : I. D e u s

d ivin a m atern itas altior est gratia.

sem p er a liq u id m agis p e rfe ctu m iis q u ae fecit

fa cere p o test (eo q u ia p o ten tia eius exh au riri n on potest). E rg o d ivin a m aternitas
n on est m axim a d ign itas ad q u am p u ra creatu ra elevari potest.
RESPON DETU R:

Q u a m v is D e u s

possit

facere sem p er aliq u id entitative

m a gis p e rfe ctu m iis q u ae fecit, tam en n on potest facere a liq u id moraliter m aius
d ivin a m aternitate: d ivin a en im m aternitas terminatur ad D e u m , q u o m aiu s

et

m eliu s dari non potest. H in c, d u m gratia sanctifican s rem an et sem p er fin ita , quia
m aio r sem p er c o n c ip i p o test, m atern itas d ivin a est aliq u o m e d o infinita et n ih i
ea m eliu s (ex parte termini) con cip i po test...
II.

C h ristu s m u lieri dicenti: B eatu s ve n ter q u i te p o rtavit et u b era quae

s u x is t i, respo n d it:

Q u in im o

B eati q u i

a u d iu n t v e rb u m

D e i et cu sto d iu n t

illu d (L u c ., 1 1 , 28). P lac respo n sion e C h ristu s sat aperte sign ificavit u n ionem
m en tis c u m D e o per gratiam , potiorem

esse u n io n e creatu rae ad D e u m p er

m aternitatem .
RESPON D ETU R:

a) M u lie r illa divinitatem C h risti et co n sequ en ter d ivi

nam M a ria e m atern itatem ignorabat; et id eo C h ristu s, in sua responsion e, non


in ten d it com p aration em in stitu ere in ter divinam m aternitatem (quae ig n o rab a tu r
a m u liere) et gratiam , sed m atern itatem p u re carnalem, ord in ariam (p ro u t a gn o
sceb atu r a m u liere illa) et fid em b on aq u e op era q u ae m aternitate p u re carnali,
ut patet, praestant. In su p er,

C h ristu s, in sua responsione: q u in im o, b eati ...

non n egat M a tre m suam esse beatam , et n on ex c lu d it sed in c lu d it etiam m atrem


suam in ter beatiores, eo q u ia, si b eata est p ro p ter carnalem m atern itatem , m u lto
m agis beata p ra ed ica tu r a C h risto (sim u l cu m aliis q u i au d ieban t v e rb u m D e i
et c u sto d ie b a n t) eo q u ia p lu s q uam reliq u i V e r b u m D e i a u d ivit et cu stod ivit.

184

RESPECTUS

M O RA LIS

M A TE R N IT A TIS

D IV IN A E

b) E tiam dato et non concesso qu od C h ristu s com p aration em in ter gratiam et


d ivin am m atern itatem

in stitu erit, n ih il con tra m atern itatis d ivin ae d ign itatem

ex ve rb is illius seq u eretu r: ve rb a en im C h risti n ih il aliud evin ceren t nisi hoc:


u n io n em c u m D e o p er gratiam , beatiorem h om in em facere q u am u n io n em p er
d ivin am m aternitatem :

q u o d u ltro

con ced im u s.

L ic e t en im d ivin a m aternitas

su b iectu m illiu s in ordine quodam supremo co llo cet et ita illu m in co m p arab iliter
n obilitet, non tam en prop terea illu m beatutn sim p liciter facit, cu m b ea titu d o c o n
sistat in actu fruitionis E ssen tiae d ivin ae, cu iu s gratia est v e lu ti semen.
3)
C o n t e n s o n ( 1. c., diss. 6, c. 2) contendit m aternitatem D ei considerari posse
et in esse formae et in esse dignitatis. In esse formae gratia sanctificans est perfectior,
quia est ipsa form alis sanctitas creata intrinsece afficiens anim am , quod non convenit
m aternitati. A t vero in ratione dignitatis, maternitas D ei est potior, quia Virginem in
gradu em inentiori collocat. Idque potest am plissim o exem plo explicari ex Prospero
Fagnano deprompto. Cardinalatus, inquit, si conferatur cum Episcopatu in ratione
entis, profecto inferior est; cardinalatus enim praecise sum ptus, nullum intrinsecum
im prim it characterem, sicut im prim it sacer episcopatus ordo, subindeque in esse
entis et spiritualis potestatis inferior est: si tamen Cardinalatus consideretur in ratione
dignitatis, quatenus nimirum Patrem purpuratum . Ecclesiae Principem , V icarii C h risti
consiliarium , supremi iudicii senatorem, et veluti m em brum ipsius Pontificis consti
tuit, sub hac ratione Cardinales suprem um sacerdotii gradum occupant, ipsos episco
pos iudicant, quia episcoporum episcopi, romani antistitis, corpus m oraliter ingre
diuntur .
Attam en distinctio haec Contensonii relate ad divinam m aternitatem adm itti non
potest. D ivina enim maternitas, non solum ratione dignitatis sed etiam ratione formae
vel entitatis superior est gratia sanctificante; et hoc ob plures rationes, nempe: a) quia
magis quam gratia seu filiatio adoptiva coniungit D eo, qui est fons sanctitatis; b) quia
maternitas divina secum fert supernaturalem coniunctionem cum D eo secundum esse,
dum gratia secum fert supernaturalem cum D eo coniunctionem secundum operationem-.
c) quia B. V irgini specialis cultus hyperduliae ut dixim us ratione divinae mater
nitatis, non vero ratione gratiae debetur.
III.

V isio b eatifica m en tem

n on im m ed iate u n it B . V irg in e m

immediate u n it D e o ,
D eo

sed

dum

d ivin a m atern itas

mediate i. e. m ed ia n te humattitate

q u am C h risto pra eb et. E rg o ...


R E S P O N D E T U R : V e ru m est u n io n em

cu m D e o p e r visio n em b eatificam

esse immediatam et u n io n em p er m atern itatem esse mediatam-, attam en, d u m visio


b eatifica est u n io im m ed iata cu m D e o in ordine logico (eo q u ia d ivin a E ssen tia
fit v e lu ti sp ecies m en tem b eatam im m ed iate info rm an s), d ivin a m aternitas, e
contra, est u n io m ed iata (m ed iante

C h risti hu m an itate) cu m D e o in ordine reali

et p h ysico: co n iu n ctio au tem (q u am vis m ediata), in esse reali et p h ysico est certe
su p erio r q uam co n iu n ctio q u ae cu m q u e in ord in e logico. E x h o c tam en a n im
a d vertit C ard . L e p ic ie r , o. c., p. 95 perp eram d ed u ceretu r, sanctos Io ach im

RESPECTUS

M O RA LIS

M A TE R N IT A TIS

DIVIN AE

et A n n a m con iu n ction em cu m D e o m aiorem h abere ex eo q u od ex titerin t p a


rentes M a tris D e i, q u am ex eo q u od gratiam et glo riam sortiti sun t. N am , im
p rim is, si ita esset, h aec ratio valere d eb eret etiam pro om n ib u s C h risti p r o g e
n itorib u s, q uos inter plu res ex tite ru n t p eccatores. D ein d e , licet isti S an cti r e c tis
sim e hon oren tur, prop terea q u od ex ipsis nata est D e i M a te r, bonitas en im filio
rum red u n d at in parentes, secu n d u m illu d (P rov., io , i): F iliu s sapiens laetificat
patrem , tam en accid it beatis Io ach im et A n n a e q u od eoru m filia D e u m c o n
cep erit, sicu t accid it patri q u od filius eius v icissim pater existat, id eoq u e d ivin ae
m atern itatis ex cellen tia u sq u e ad eos form aliter n obilitan d os n on p e rtin git .

IV .

- De d i g n i t a t e M a t r i s De i c o n s i d e r a t a r e l a t e a d d i g n i t a
tem S a c e r d o t a l e m .

Opinio reprobanda. P. M o n s a b r e , post S. B e r n a r d in u m S e n e n se m , 1 a sse


ru it d ign itatem

m aternitatis

d ivin ae esse d ign itate S acerd o ta li in feriorem ,

eo

q u ia d u m B. V irg o semel C h risto esse h u m an u m largita est, sacerd otes eid em


p luries, i. e. q u o ties sacru m litant, esse sacram entale con feru n t. E n eius verba:
V o p iu inn anzi, o S ign o ri, ed oso d ire con uno dei p iu p ii e p iu arden ti e piu
gloriosi can tori d elle gra n d ezze di M a ria , S. B ern ard in o da Sien a, ch e il S a c e r
d ote p er p o ten za si a vvan taggia sulla p iu p erfetta e p iu santa delle creatu re
E xcedit sacerdotalis potestas Virginis potestatem (S erm o 20). M a ria una sola vo lta
ci d ied e il suo d ivin F iglio : il S acerd o te ce lo da tu tti i giorni; M a ria ci ha dato
u n C risto passib ile e m ortale: il sacerd ote ci da u n C risto glo rioso ed im m o r
tale; M a ria ci da u n C risto ch e possiam o ved ere, u d ire, toccare: il sacerd ote c i
da un C risto , ch e possiam o m an giare ed in corp o rarci; M a ria in terce d e e d om an d a
p er noi la grazia: il sacerd ote la span de n elle anim e n ostre; M a ria grida: pieta
p er il p o vero peccatore! II sacerd ote gli dice: io ti assolvo. M a r ia e un a o n n ipo ten za su p p lich evole: il sacerd ote e u n a on n ip oten za o p eratrice (Esposizione
del Dogma C attolico, conf. 80). H a u d raro ab orato rib u s h aec ead em v e rb a re p e
tu n tu r.

Prop.: M aternitas divina longe transcendit sive sacerdotium N ovae Legis, sive
Apostolatum .

Prob.: 1) Q u i p raeb et esse h u m an u m

C h risto est su p ra illu m q u i p raeb et

E i statum sacramentalem tan tu m . A tq u i B. V irg o p ra eb u it C h risto esse h u m a


n um , d u m sacerd os p raeb et illi statu m sacram en talem tan tu m . E rg o ...
Ad

M in . E ten im

B . V irg o

C h ristu m

n aturam , id eo q u e p ra eb u it C h risto

revera

n atu ram

ge n u it secu n d u m

hu m an am

hum anam ; d u m e con tra statu s

sacram entalis n ih il in trin seci ad dit su p ra h u m an u m esse C h risti, n u llam m u ta tio


1 O p . , ed. V e n e t . , 1 5 9 1 , 1, 134, G - H ; 135 A - G ; 265 B - C .

R E S P E C T U S M ORA LIS M A T E R N I T A T IS DIVIXAE

nem in d u cit in corp ore C h risti: con versio en im pan is et v in i in corp u s et sa n g u i


nem C h risti ita iit u t tota pan is su b stan tia d ivin a virtu te in totam C h risti s u b
stan tiam ... sine u lla D o m in i r.ostri m u tation e con vertatu r. N e q u e enim C h ristu s
gen eratu r, aut m u tatu r, aut a u g e s c it (C a tech . Conc. T rid., n. 39).
2) E u ch a ristia est q u o d am m o d o p ro lo n ga tio In carn ation is. A tq u i In carn atio
n on est peracta a b sq u e lib ero B . V irg in is consensu . E rg o B . V irg o , con sen su m
angelo p raeb en d o , fu it causa v e lu ti radicatis E u ch aristiae.

In su p e r si Sacerd os

v e rb u m ev an gelicu m p raed icat, B . V irg o V e rb u m ipsu m , lum en in sin u P atris


ab scon d itu m , lu x vera q uae illu m in at om n es, m u n d o visib ile reddit.
3) S a cerd o tiu m n o stru m n on

est nisi p a rticip atio sacerd otii C h risti. A tq u i

sacerd otiu m C h risti red u n d at aliq u o m od o in M a ria m . E rg o et sacerd otiu m n o


stru m red u n d a t aliq u o m odo, v e lu ti in fo n tem q u em d am su u m , in M ariam .
A d M in . E ten im sacerd otalis ord in atio C h risti in In carn ation e p e racta est
q u ate n u s

h u m an itas

C h ris ti u n cta

est d iv in ita te

V e rb i. A tq u i

In carn a tio , et

co n sequ en s C h risti ord inatio sacerd otalis n on est peracta a b sq u e consensu M a


riae, q uae u n ctio n is sacerd otalis su b iectu m m in istrare d eb eb at, et q u ae te m p lu m
v e lu ti fu it in quo con secratio heri d eb eb at. ( C fr D e l a T a i l l e , M y st. fid ei, elue.
50, ep il., not. 3, p. 649, ed. 2, P arisis,

1924).

A b s q u e In carn ation e ergo, nec E u ch a ristia

n ec sacerd otiu m lo cu m h a b u is

sent; sed In carn atio ad im p leta est p er M a ria m . E rgo ...


4) P riv ile g ia gratiae (p rop ortion ata sem p er officio) q u ae a m aternitate d ivin a
ex ig u n tu r, in co m p arab iliter ex ced u n t p rivileg ia gratiae q u ae a S acerd o tio e x i
gu n tu r. E rg o ...
5) C a u sa u n iversalis

su p erat particu lares. A tq u i d ivin a m aternitas est in

op ere salu tis causa q u aedam u n iversalis (eo q u ia respicit om nes hom in es et
om n ia gen era gratiae,

etiam sacerd otiu m et apostolatu m ) d u m sacerd otiu m et

apostolatus sun t causae particu lares. E rg o ...


Iure ergo B o n o m e l l i , interpres Italicus Collationum P. M onsabre, haec anim ad
vertit: un esercizio di rettorica di poco buon gusto quello di certi predicatori, i
quali per mostrare la grandezza del sacerdote, non sono paghi di paragonarla a queila
di M aria santissima, ma la fanno ad essa superiore esclamando con enfasi: M aria da
la vita a G esu Cristo una sola volta e il sacerdote lo fa nascere tante volte quante sono
le M esse che celeb ra ! . E credono di aver detto una eosa m eravigliosa... Queste esagerazioni oratorie suonano male e disgustano (1. c., p. 59, nota). Et p. 93 in nota: Sono
luoghi com uni, ese reizi di rettorica, antitesi oratorie e nientaltro: sarebbe come dire
che la forza di un fiume che precipita dalla caseata del Niagara, vince quella d ellattrazione della terra, tr.entre non e che una minima partecipazione. D ove sarebbe il potere
di causare nel sacerdote, se M aria non ci avesse dato il Figliu ol suo? .
C u m ergo d ign itas sacerd otalis om nes alias d ign itates h u iu s m u n d i superet,
d ign ita s M a tris D e i om nes om n ino d ign itates tran scen dit.

FUNDAMENTUM

V. - De f u n d a m e n t o

SUPREMUM

DIGN ITAT IS

IS. M.

;S"

V.

supreme dignitatis B. M. Virginis.

I. R atio quaestionis. R atio su p rem a et ideo fu n d a m en tu m su p rem u m ob q u o d


D eip a ra d ign itate, ratione q uad am infinita, in sig n itu r et u n iv ersu m creatu m o r
d in em naturae, gratiae et glo riae tran scen d it, non alia est nisi m ysteriosa eius
p ertin en tia ad o rd in em h y p o sta ticu m , vi cu iu s in seritu r fam iliae d ivin ae. P raestat
ergo fu n d a m en tu m h oc in p len iori luce, q u an tu m fas erit, reponere.
I I . De triplici perfectionis et dignitatis ordine. O rd o , p ro u t d ocet A n g e lic u s,
in c lu d it in se aliq u em m od u m p rioris et p osterioris, u n de op ortet q u od u b ic u m
q u e est aliq u od p rin cip iu m sit etiam aliq u is ord o ( I I - I I , q. 26, a. 1). O rd o igitu r
n ih il a liu d est q u am dispositio p lu riu m secu n d u m priu s et p osteriu s, relate ad
aliq u em finem a q u o plu ra illa ad u n itatem red igu n tu r.
In ord in e ig itu r h y p o sta tico h a b etu r m axim a com m u n icatio d ivin itatis. D e
fin iri potest: D isp o sitio p lu riu m secu n d u m priu s et posteriu s in ord ine ad u n io
n em h yp o sta tica m seu ad In carn ation em V e rb i. In carn atio ig itu r est causa, p rin
cip iu m ord in is h y p o sta tici.

Q u ic u m q u e vero ad u n io n em h yp o sta tica m seu ad

In carn a tio n em co n cu rrit, pro m od o

q u o co n cu rrit, ad o rd in em h yp o sta ticu m

p e r t in e t .1
D u p lic ite r vero B. V irg o in tellig i p o test ord inata ad o rd in em h yp o staticu m ,
intrinsece et extrinsece: a) intrinsece q u is p ertin ere po test ad o rd in em h y p o sta ticu m
si ad illu m ten d it in trin seca sua in clin ation e sive n aturali sive su p ern atu rali, ita
u t virtu te prop riae op eration is attin gat finem , seu u n io n em ipsam hypostaticam ;
b) extrinsece vero q uis p ertin ere po test ad o rd in em h yp o sta ticu m , si u n io n em h y
po staticam n on attin git im m ed iate seu virtu te prop riae op erationis, u tp o te non
h ab en s e x sese in clin ation em in trin secam seu ten d en tiam teleo lo gica m ad talem
u n io n em seu fin e m .2

III . Theologorum sententiae.

Q uod

B.

V irg o

ad o rd in em

h yp o sta ticu m ,

ratione d ivin ae m atern itatis, pertin eat, om n es T h e o lo g i co n ced u n t. A t, qu id am ,


ve rb is saltem , ten en t B . V irg in e m

p ertin ere extrinsece et red u ctive ad ord in em

1 A l i q u a n d o B . V i r g o d i c i t u r p e r t i n e r e ad unionem hypostaticam . Ist e m o d u s d i c e n d i rite


in t e l l i g e n d u s est. E t e n i m , u n i o d u p l i c i t e r c o n s i d e r a r i p o te st: a) in fie r i e t in c h o a t i v e , et b) in
fa c to esse et fo r m a l i t e r . A d u n i o n e m in fa c to esse ( p r o u t s ig n if ic a t n e m p e u n i o n e m ip s a m d u a
r u m n a t u r a r u m in u n ic a p e rs o n a V e r b i ) solummodo n a t u r a h u m a n a e t d iv in a , q u a e a d t a le m
u n i o n e m c o n c u r r u n t , intrinsece p e r t in e r e p o s s u n t . H o c s e n s u ig i t u r E . V i r g o n u l l i m o d e ad
u n i o n e m h y p o s t a t i c a m in t r in s e c e p e r t in e t , se d e x t r in s e c a re m a n e t . S i v e r o c o n s i d e r a t u r u n io
in f ie r i se u i n c h o a t i v e , B. V i r g o ad u n i o n e m h y p o s t a t i c a m a l i q u o m o d o p e r t in e t , u t p o t e c o n c a u s a
talis u n i o n i s . A t t a m e n , q u ia p e r unionem hypostaticam in t e l l i g i t u r s i m p l i c i t e r u n i o in fa c to
esse, s i m p l i c i t e r d i c i n e q u i t B . V i r g i n e m p e r t in e r e ad unionem hypostaticum . B e n e v e r o d i c i
p o t e s t , p r o u t v i d e b i m u s , p e r t i n e r e ad ordinem hypostaticum , e t q u i d e m intrinsece.
2

A n i m a d v e r t e n d u m e st q u o d p e r t in e r e extrinsece ad o r d i n e m h y p o s t a t i c u m , n i h i l a liud

e st, d e fa c t o , n is i esse extra ordinem h y p o s t a t i c u m , e t id e o ad i p s u m n u l l i m o d e p e rt in e re .

i SS

FU N D A M EN TU M

SU PREM U M

D IG N IT A T IS

B.

M.

V.

h yp o staticu m ; ita N a za riu s (in I I I , q. a. 5, 3 a. C o n tro versia ), Salm anticenses


(D e Incarnat., t. 1, disp. 4, d ub. 3, n. 76), Ioannes a S . Thoma (D e Incarnat., disp.
2, a. 1, n. 24; disp. 10, n. 20) etc. A lii, e contra, ten en t B. V irg in e m intrinsece
et p er se ad ord in em h y p o sta ticu m pertin ere.
P rop.: M aternitas divina ad ordinem hypostaticum intrinsece pertinet.
P rob atur: F u n d a m en ta lis ratio hu iu s rei ex h oc d esu m itu r q u o d m aternitas
d ivin a est un a ex realitatib u s ad u n ionem h yp o staticam seu ad com m u n ica tio n em
p ersonalem

in trin sece

ordinatam .

T e r m in a tu r en im ad hu m an itatem a V e rb o

in u n itatem personae assu m ptam et q u id em ut assum ptam , ita u t per suam I n


carn ation em persona d ivin a facta sit term in u s et finis in trin secu s m aternitatis
B. V irg in is. S iv e ergo humanitas C h risti, sive maternitas V irg in is (ratione tendentiae
teleologicae su p ern atu ralis ad personam d ivin am gen eran d am secu n d u m n aturam
h u m anam ), relationem directam d icu n t, q u am v is d iversim od e, ad eu n d em ter
minum seu ad d ivin am V e r b i person am a q u a sp ecifican tu r, vid elicet: humanitas
C h risti d icit relation em unionis, d u m maternitas V irg in is d icit relation em originis
ob in tim u m n exu m cu m hu m an itate a V e rb o ex V irg in e assu m pta et q u id e m ut
assum pta. Iure Suarez: D ig n ita s M a tris D e i p ertin et q u o d am m o d o ad o rd in em
unionis hypostaticae; illam en im intrinsece respicit et cu m illa necessariam con n exion em h a b e t (D e M y st. vitae chr., disp. 20, sect. 3, n. 7).
U n io ig itu r h yp o sta tica et m aternitas d ivin a, in praesen ti o rd in e P rovid en tiae,
ita sun t correlativa, u t un a sine altera n ec esse n ec cogitari potest: n ec u n io h y p o
statica absq ue m aternitate d ivin a, n ec m aternitas d ivin a absq u e u n io n e h y p o
statica.

M A T E R N IT A S

D IV IN A E T

S A N C T IF IC A T IO B . M . V.

A P P E N D IX

U T R U M M A T E R N IT A S D IV IN A , N U D E S U M P T A ,
F O R M A L IT E R

S A N C T IF IC E T B.

I - Obiectum

V IR G IN E M

inquisitionis

Q u a e ritu r h ic u tru m m aternitas d ivin a, n u de

sum pta, seu a n teced en ter ad

gratiam h abitu alem creatam (i. e. ad gratiam sanctifican tem ), d ici possit aliquo
m od o form aliter sanctificare per seipsam (actu aliter-im m ed iate) B. V irg in em .

II

Theologorum

sententiae1

C irc a hanc q u aestion em d istin gu i po test triplex Theologorum sententia, v id e


licet, A ) sen tentia P . R ipalda; B ) sen tentia D o c to ris S ch eeb en , et C ) sen tentia
S alm a n ticen siu m etc.
A)

Sententia P. Ripalda. P . Ioan nes M a rtin e z de R ip ald a, S. I., p rim u s fu it

q ui q u aestion em h a n c ex cita vit, illa m q u e a ffirm ative resolvit in am plissim a d is


sertation e cui titulus; A n dignitas Deiparae ex se sola, seorsim a gratia habituali.
possit sanctificare personam et dignificare opera supernaturalia ad meritum vitae
aeternae (in op. D e ente supernaturali disp. 79). Iu x ta P. R ip ald a, m aternitas
divin a, ex se sola, p ro d u cere p o tu isset in B . V irg in e om n es effectu s q u i gratia
sa n ctifican te

p ro d u cu n tu r,

co n stitu ere

n em pe

D ei

G e n itric e m

am icam

D e i,

filiam eius ad optivam , cap acem m eren d i vitam aeternam . A ttam e n , P. R ip ald a
ten et B. V irg in e m , de fa cto , tales effectu s gratiae h abitu alis ex sola gratia sa n cti
fican te (iuxta legem D e i ordinariam ) habu isse, n on ve ro ex ipsa m aternitate d i
vin a. A d m ittit ig itu r relate ad m aternitatem

d ivin am n u de su m p tam solam pos

sibilitatem p ro d u cen d i, in alio ordine providentiae (non ve ro in praesen ti ordine),


om n es effectu s gratiae sanctifican tis prop rios.
Postquam enim asseruit iuxta legem ordinariam D ei nulla fuisse Deiparae merit i
quae non dignificarentur a gratia habituali (o. c., 11, D isp. 79, p. 48), quaerit an
m alio genere providentiae posset sanctificari B. V irgo eiusque opera possent dign ificari in ordine ad praemium vitae aeternae (o. c., disp. 79, p. 47).
1

H a e c q u a e s t i o , a n t i q u i o r i b u s ig n o t a

d a m a m a t o r ib u s V i r g i n i s , q u o r u m

D isp. de B . M .

V ., q . 4 , p . 2 3 3 ).

T h e o l o g i s , m o v e r i c o e p i t ia m p r id e m

a q u ib u s

m a g is la u d a b i lis p ie ta s q u a m v e r a s e n t e n t ia ( D e R h o d e s ,

190

M A TE R N ITA S DIVINA E T S A N C T IF IC A T IO B. M. V.

S en ten tiae P.

R ip ald a

ad haeseru n t V e g a

(Theol.

M ariana, P alaestra

36),

S e d l m a y e r (Scholastica mariana, in Summa A urea, B o u r a s s e , v o l. 7 , n. 1 4 9 5 ) e tc .

B ) Sententia Doctoris Seheeben.

C eleb errim u s S ch eeb en n ega vit d ivin am

m atern itatem , n ude su m p tam , p ro d u cere posse, ex se sola, om n es effectu s fo r


m ales gratiae sanctifican tis prop rios.

R ecessit itaq u e sim p liciter a sen tentia P.

R ip a ld a .1 A d m ittit tam en m atern itatem


q u id em form aliter,

d ivin am , per se solam , sanctificare, et

ipsam D e i G e n itric e m , m od o analogo ac u n io h y p o sta tica

san ctificavit C h ristu m .


Maternitas sponsalis Deiparae, seu M aternitas ratione cuius B. Virgo est M ater
et Sponsa V erbi, characterem personalem eiusdem eonsutuit. H ic autem character per
sonalis, cum sit realitas quaedam V irgini intrinseca et supernaturalis, est veluti gratia
quaedam ontologica ipsius, gratia nempe . quasi substantialis , consecratio quaedam
divina, quae est titulus exigitivus plenitudinis gratiarum et privilegiorum Deiparae.
Insuper, personalis character Deiparae, iuxta Scheeben, resolvi debet, tandem
aliquando, ad quandam unionem V irginis benedictae cum Spiritu Sancto qui est prin
cipium sanctitatis Mariae ("sicut et Ecclesiae) ex quo praeparata fuit ad maternitatem
sive remote {per indefectibilem praedestinationem ad supernaturalem generationem
V erbi) sive proxime (in momento conceptionis V erbi). Quapropter, sicut Christus homo
fi iit unctus et D eo consecratus, et quidem substantialiter, per propriam D eitatem , ita
D eipara fuit veluti uncta et D eo consecrata per divinam maternitatem, non quidem
substantialiter, sicut Christus (cum Deipara sit pura creatura), sed per inhabitationem
physicam Verbi cui tam quam sponsa coniuncta fuit. Et hanc suam sententiam S ch ee
ben veluti graphice expressam videre voluit in verbis illis S. Bernardi: Quam fam i
liaris facta es, D om ina, quam proxim a, imo quam intim a (D eo) fieri voluisti; quan
tam invenisti gratiam apud eum! I11 te manet et tu in eo, et vestis eum et vestiris ab
eo. Vestis eum substantia carnis et vestit ille te gloria suae maiestatis. Vestis solem
nube, sole ipsa vestiris... Iure M aria sole perhibetur amicta, quae profundissim um
sapientiae ultra quam credi valeat, penetravit abyssum , ut quantum sine personali
unione creaturae conditio patitur, luci illi inaccessibili, videatur im m ersa (Serm.
Doni, infra Octavam Assumpt., P L 18 3 , 1007). 2
S en ten tiam

S ch eeb en ian am

p lu s

(M ariologia, th. 4, p. 172), P. L

m in u sve secuti

krch er

su n t P .

S.

M u lle r

I.

S. I. (Instit. Theol. Dogm ., 3, n. 353,

p. 335) q u i, praem issa d istin ctio n e in ter san ctitatem moralem (seu in op eran d o)
et san ctitatem

ontologicam

(seu in essendo), 3 asserunt m atern itatem

d ivin am

1 C f r G r e g o r i o R . d e Y u r r e , L a teorla de la m a tern id a d d iv in a , fo r m a lm en te sa ntifica nte


en R ip a ld a y Scheeb en , in E stu d io s M a r ia n o s, a. 3, v o l. 3 , M a d r i d , 19 4 4 , p p . 2 5 5 -2 6 6 .
2 C f r H an d bu ch der K a t . D og m ., v o l. I I I , I. 5, c. 5, p a r r . 2 7 5 -2 7 8 .
3 S a n c tita s ontologica, iu x ta P . M u lie r , n ih il a liu d e st,
c u m D e o s u b siste n te b o n ita te u n io ; q u a u n io n e , ta m q u a m

n is i s u p e rn a tu r a lis e t p h y s ic a

p r in c ip io fo r m a li s u b ie c tu m u n i

tu m D e o g ra tu m et a m a b ile r e d d itu r , n a tu ra e d iv in a e p a r tic e p s a tq u e filiu s e t h a e re s

D e i con -

M A T E R N IT A S D IVIN A E T

sanctificare form aliter B .

Virginem

191

S A N C T IF IC A T IO B . M . V.

ontologice, et esse sim u l radicem san ctitatis

moralis. D ig n ita te ig itu r m atern itatis d ivin ae, citra actu alem p raesen tiam g ra tia e
habitu alis, B. V irg o sanctificata fu isset eodem m od o ac H u m a n itas C h risti, citra
gratiae h a b itu alis in fu sio n em , sanctificata

fuit; cu m hoc tam en d iscrim in e q u od

C h ristu s p e r u n io n em h y p o sta tica m substantialiter, B. V irg o vero p er d ivin am


m atern itatem

accidentaliter

tan tu m m od o

(u tp ote

pura

creatura)

sanctificata

fu isset.
Id e m p lu s m in u sve sen tiu n t P. M a r i e - J o s e p h N i c o l a s

O . P. (L e concept

integral de M a ternite D ivine, in R ev. Thom ., 1937, pp. 231 sq.), 1 P . R o g a t i e n


B e r n a r d , O . P . (L s M ystere de M a rie, ch.

3, p. 42), P .

K e u p p e n s (D e dignitate

M a tris D e i in ordine ad meritam, in D iv . Th. P ia :., 1933. pp. 552, 553; et in


M ariologiae compendium, c. 2, p. 37) etc. A l. Ian ssen s tenet B. V irg in e m p er
d ign am suam d ivin am m atern itatem in suo in tim o esse san ctificari, h a b itu aiiter
con versam esse ad D e i F iliu m , gratam D e o ac rem otam a p eccato (D e H eerlijkheden van het G oddelijk Moederschap, pp. 266-276, A n tw e rp e n , 1939). S e n
ten tia m hanc fu siori calann o n u p er ex p o su it ac v in d ic a v it P . G . R o z o , C . M . F .,
in op ere S an cta D e i G enitrix, M e d io la n i, A n c o ra , 1943. 2
C ) Sententia Salmaniieensium. S a l m a n t i c e n s e s (L . 10, diss. 6, c. 2, sp ec. 2);
C

o n ten so n

(Theol. mentis et cordis, t. 3, 1. 10, diss. 6, c. 2, sp ecu i. 2); D

(In I I I P . S . T h ., D isp. de B . M . V ., q. 4, s. 1); T


M ariana, op ., t. 7, pp. 202 sq.); M

orgott

h eoph ylu s

hodes

R a y n a u d (D yptica

(L a M ariologie de S . Thomas d A q u in ,

c. 4, par. 16 in nota); P . P e s c h (Praelectiones, vo l. 4, a. 1, prop . 47, coro ll.); V


N

oort

(D e D eo Redemptore, n. 198); M

a. 4, n. 1137, p. 573), H

ugon

u n c u n il l

an

(D e Verbi D iv . Incarn., q. 1,

(D e B . V . D eip. a. 1, a. 4) etc. n egan t m a tern i

tatem d ivin am , p ra ecisiv e su m p tam fo rm alite r san ctificare B . V irg in e m , citra


gra tiam h ab itu alem . N e m o tam en n egat B . V irg in e m radicaliter et remote aut
exigitive san ctificatam

fu isse

per

m atern itatem

d ivin am ,

q u aten u s

p o stu lab a t

et co n n a tu ra liter ex igeb a t effectus gratiae, im o illam gratiaru m sin gu larissim am


p len itu d in em

q uam

D e i G e n itric e m

d eceb at.

s titu itu r , a b e o d e m s u b ie c to p e c c a tu m e x c lu d it u r n e c n o n o p e r ib u s e iu s d e m

m a io r a e s tim a -

b ilita s a tq u e v a lo r c o n fe r t u r ( 1. c ., p. 17 4 ). P r o u t e x h a c d e fin itio n e e t e x u n iv e r s a a r g u m e n


ta tio n e a p p a re t, s e n te n tia P . M iille r a s e n te n tia S c h e e b e n v a ld e r e c e d it e t ad s e n te n tia m P .
R ip a ld a

v a ld e a c c e d it.

1 N o tatu - d ig n a s u n t v e r b a P . N ic o la s q u i, p o s t q u o s d a m

te x tu s

c ita to s , s c r ib it :

Tous

ces te x te s n o u s d is e n t a sse z c la ir e m e n t q u e la m a te rn it v ir g in a le e st u n d o n s u r n a tu r e l, e t
q u e lle re a lis e u n e c e rta in e p o s se ssio n d e D ie u e n tr e la g ra c e sa n c tifia n te e t la g ra c e d u n io n .
O n la p r s e n te c o m m e T e fie t d u n e s u r a b o n d a n te p r e s e n c e d e T E s p r it S a in t q u i se m e t a p r o
d u ire e n e lle , n o n s e u le m e n t p lu s d e g ra c e , m ais p lu s q u e la g r a c e (1. c ., p . 2 35).
2 C fr

1 7 2 -7 4 .

a n im a d v e r sio n e s

c o n tra

hoc

opus

n o b is

p ro p o sita s

in

M a r ia n u m ,

(19 4 0 )

M A T E R N IT A S

19 2

III.

Quid

de

D IV IN A E T

tribus

S A N C T IF IC A T IO B .

istis

M . V.

sententiis

dicendum

A ) Sententia P. Ripalda om n in o reicien d a vid etu r. U n ic a en im form a fo r


m aliter sanctificans, seu p rod u cen s ex se om n es form ales gratiae h ab itu alis e f
fectu s, est gratia sanctifican s, p ro u t ex C o n cilio T r id e n tin o apparet (D e n z., 822).
H in c, etiam in alio ord in e p ro vid en tia e (m ere p o ssibili) aegre om n in o co n cip i
po test m aternitas d ivin a tam qu am un a ex p o ssib ilib u s gratiis h a b itu alib u s seu
iu stifican tib u s.
B ) Sententia Doctoris Scheeben. V e ra n obis vid e tu r secu n d u m q u id . C erte,
negari non potest B. V irg in e m , p er d ivin am m atern itatem n u de su m p tam , dign ificari m od o fere infin ito, q u ia fit revera m ater D iv in a , D e o am icissim e con iu n cta (tam qu am M a te r filio et F iliu s m atri) et in o rd in e h yp o sta tico ex ced en te
ord in em ip su m gratiae et glo riae

collocata. A ttam e n , h aec om nia, sanctificatio

form alis im p ro p rie om n ino d icu n tu r. A lia

en im est sanctitas m aterialis, o n to lo

gica rei vel personae; et alia est sanctitas form alis inh aeren s anim ae ve l personae
u t tali. P rim a en im (sanctitas, u ti aiunt, ontologica) est impropria, et d icitu r de re
b u s aut personis quae, ab u su profano separatae, o fferu n tu r, d ed ican tu r et aliquo
m od o u n iu n tu r D eo , fiunt sacrae et ei destin antur. S ecu n d a sanctitas (form alis)
e contra, est sanctitas proprie dicta, non d en om in ative sed in trin sece et realiter,
in gratia h abitu ali consisten s, seu in dono su p ern atu rali en titativo , in form a es
sen tiae anim ae inh aeren te, in in terio re iu stitia q u ae nos red d it D e i filios, capaces
m eren d i vitam

aeternam :

q u ae om nia sanctitati, u ti aiunt, on tologicae m inim e

co m p e tu n t. N o n su fficit enim

form a q u ae cu m q u e in trin sece inhaerens et su

p ern aturalis, qualis est m aternitas d ivin a, ad san ctitatem form alem (p rop rie d ic
tam ) con stitu en d am , sed req u iritu r om n in o q u od talis form a sit gratia san ctifi
cans, p ro u t ex ve rb is T r id e n tin i erui posse vid etu r.
A n a lo g ia vero in ter

In carn ation em

nobis v id e tu r ad p ro b an d u m

et d ivin am

M a te rn itatem ,

in su fficien s

m atern itatem d ivin am form aliter sanctificare B.

V irg in e m , cu m T h e o lo g i h au d p au ci tenean t gratiam u n ionis, in C h risto , non


sanctificasse fo rm aliter eius S S . H u m a n itatem ,

quae p roin de gratia sanctifican te

et q u id em sum m e repleta f u i t . 1

1 V a r ia a r g u m e n ta q u ae a ffe r u n tu r a P. M u lie r , v a ld e d e b ilia n o b is v id e n tu r . A r g u m e n ta


h ae c d e s u m u n tu r : 1) ex S . S c r ip tu r a (ex sa lu ta tio n e : A v e , g ra tia p l e n a ...) , et S S . P a tribu s,
2) ex summa d ig n ita te M a ter n ita tis divitiae, 3) ex unione eum D eo quam m aternitas divin a in fe r t,
4) ex quibusdam d iv in ae m a tern itatis habitudinibus (i. e. e x h a b itu d in e a) p r in c ip ii s a n c tific a
tio n is re la te ad a lio s h o m in e s , b) d o m in ii et a u c to r ita tis in o m n e s cre a tu r a s, c) a u c to r ita tis m a
te rn a e in D e u m

h o m in e m p u e r u m I e s u m ); 5) ex cu ltu hy perduliae B . V irg in i debito, 6) ex

effectibus fo rm a lib u s g ra tia e sa n ctifica n tis (q u a te n u s n e m p e m a te rn ita s d iv in a B. V ir g in e m : a)


a e q u iv a le n te r sa lte m p a r tic ip e m r e d d it n a tu ra e d iv in a e ; b) e m in e n ti ra tio n e filia m D e i c o n s t i
t u it a tq u e h e re d e m b o n o r u m d iv in o r u m

et v ita e

a ete rn a e ; c) a rc tissim o a m o ris et a m ic itia e

M A T E R N IT A S

D IV IN A E T

S A N C T IF IC A T IO

B.

M . V.

I 93

) Sententia Salmanticensium etc. V e ra est cu m reicit sen tentiam P. Ri

p ald a et cu m asserit m atern itatem d ivin am exigitive sanctificare B. V irg in e m .


A ttam e n , n im iu m n egligere v id e tu r q u id q u id boni in sen tentia D o c to ris S ch eeb en
in ven itu r.

IV. - N o s t r a s e n t e n t i a
E x d ictis iam patet q u om od o etiam nos reicim u s om n ino sen tentiam P. R i
p ald a etc. R elate tam en ad sen tentiam D o c to ris S ch eeb en , non rem sed potiu s
m od u m lo q u en d i reicim u s. E ten im , quae scrip ta su n t a S ch eeb en et ab illis qui
iliu m secu ti sun t, vera n obis vid e n tu r. N em o enim negare p o test m aternitatem
d ivin am , seu relation em realem B. V irg in is ad V e rb u m , esse realitatem q u am d am
in trin secam et en tita tive

su p ern atu ralem , B. V irg in i d ign itatem fere infinitam

con feren tem , et illam D e o prae om n ib u s d ilectissim am red d en tem . A t haec om nia,
p o tiu s q uam form alis sanctificatio, appellan da sunt formalis consecratio ad hoc u t
te rm in o ru m con fu sio rite vitetu r. O n to lo g ica en im sanctificatio nonnisi improprie
sanctificatio n u n cu p atu r: p rop rie en im n ih il aliud est nisi form alis consecratio
v e l d ed icatio , q u a B . V irg o ab aeterno d estin atu r et in tem p o re fit D e o coniuncta
secu n d u m esse, ob in trin secam eiu s p ertin en tiam ad o rd in em h yp o staticu m .
O m n ib u s, igitu r,

perp en sis, p u tam u s d ivin am M atern itatem : i ) n on sancti-

ficasse form aliter, citra gratiam

habitu alem . B . V irg in em , sed 2) radicaliter re

mote aut exigitive, qu aten u s po stu lab at et con n atu raliter ex igeb a t effectus gratiae,
im o illam gratiarum copiam q u am D e i M a tre m d ecebat.

Ratio i 1 est: a) sanctitas formalis est form a su p ern atu ralis anim ae p h ysice
inhaerens; d u m

d ivin a m aternitas non est form a q u aed am sup. in trin sece anim ae

B . M . V . inhaerens; b) m agna adest d ifferen tia in ter u n io n em h yp o staticam et


m atern itatem divin am : hum anitas enim C h risti, V e r b o

d ivin o secu n d u m su b

sisten tiam unita, a V e rb i sanctitate aliena esse non potest; d u m d ivin a B . V irg in is
m aternitas, B. V irg in e m in sua

p rop ria person alitate relin q u it, a person alitate

F ilii D e i b en e distin ctam ; et ideo, q u am vis eius m aternitas relationem d icat ad


D e i F iliu m (in vera E iu sd e m gen eration e fu n datam ), a term in o suae relationis
i. e. a F ilio D e i, fo rm aliter sanctificari non potest.
R a tio 2 ' est quia d ivin a m aternitas effectu s gratiae sanctifican tis exp ostu lat.
Q u a d ru p le x en im est effectu s gratiae sanctifican tis, vid elicet: 1) participatio phy
sica naturae divinae ex qua seq u itu r su p ern atu ralis filiatio. Iam vero iste p rim u s
et essentialis effectu s a m atern itate divin a postu latu r: ratione en im m aternitatis

v in c u lo c u m D e o n e c tit a tq u e g ra tis s im a m re d d it; d ) n o n s o lu m q u o d v is p e c c a tu m , sed e tia m


p e c c a ti fo m ite m

e x p e llit; e) o p e r a tio n e s V ir g in is , p e r d iv in a m

m a te rn ita te m , in s ig n i m o d o

c lig n ifica n tu r e t e x c e lle n t e m v a lo r e m m e r ito r iu m h a b e n t ( 1. c ., p p . 1 7 5 -1 9 2 ). H a e c o m n ia a r g u


m en ta n o n n is i exigentiam g ra tia e sa n c tific a n tis d e fa c to e v in c u n t.

x94

M A T E R N IT A S D IV IN A E T

S A N C T IF IC A T IO B . M . V.

divin ae, B. V irg o u t v id e b im u s fit consanguinea C h risti et affinis D e o , ita


u t iu rid ice in D e i fam iliam inseratur, et id eo etiam q u am d am n atu rae co m m u n i
tatem cu m D e o su scip ere d eb et i. e. p a rticip atio n em d ivin ae naturae seu gratiam
sanctifican tem .

2) E x prim o

et essentiali effectu o ritu r secu n d u s, seu am icitia

c u m D e o , eo q u ia p er gratiam hom o fit D e o gratu s et accep tu s. Ia m vero , d icta


m aternitas ob n aturale p ra ecep tu m d ilection is in ter m atrem et filiu m , veram cum
D eo amicitiam im p ortat et q u id e m supernaturalem (cu m sit m atern itas su p ern a
turalis), q uae sanctificationem praestat: D e u s enim , aliq u em in o rd in e su p ern a
turali d iligen d o, red d it illu m sibi gratu m et sanctu m p er c o lla tio n em gratiae.
3) T e r m in u s gratiae est habitatio totiu s T rin ita tis in anim a iusti. Ia m vero m a
tern itas d ivin a, cu m specialissim as

relationes im p o rtet

ut v id im u s

cu m

trib u s personis S S . T rin ita tis, istae tres P ersonae in illa in h ab itare d eb en t. 4) G r a
tia sanctifican s p ecca tu m ex c lu d it actu. Iam vero , m aternitas d ivin a p e cca tu m e x
c lu d it non solu m actu sed etiam p oten tia, ita u t im p ecca b ilita tem secu m ferat:
est en im inamissibile p rivileg iu m

q u od

in a m issib ilem ergo am orem inter M a

trem et F iliu m (et ideo perp etu am exclu sion em p eccati) req u irit.

B.

V IR G O

C A U SA

IN S T R U M E N T A L IS

A P P E N D IX

U T R U M B . V IR G O

IN C A R N A T IO N IS

II

D IC I P O S S IT C A U S A

IN S T R U M E N T A L IS

IN

195

E F F IC IE S S

IN C A R N A T IO N E

VERBI

Praenotanda: I. De natura causas instrumentalis. C au sa d iv id itu r in p r in


cip alem et instrum entalem : a) C au sa principalis illa d icitu r quae ad effectu m p ro
d u cen d u m agit virtute sibi propria, i. e. h aben te esse com p letu m in ipsa, et e f
fectu i proportionata; e. g. p ic to r est causa

prin cip alis tabu lae q u am d ep in xit.

b) C au sa instrumentalis est illa q u ae ad effectu m p ro d u cen d u m o p eratu r virtute


sibi derivata a p rin cip a li agen te a quo elevatu r, m o v etu r et regitu r; e. g. p en icillu s
q uo u titu r p icto r est causa in stru m en talis ta b u lae d ep ictae.
Instrumento igitur com petit duplex actio: a) una propria seu connaturalis (secun
dum virtutem propriam , habentem esse permanens in ipso) quae actio perficitur ab
instrumento ad sim plicem motum localem: e g. extendere colores est actio propria
penicilli; b) alia proprie instrumentalis (secundum virtutem fluentem, transeuntem)
quae actio perficitur ab instrum ento in virtute motionis a superiore agente; e. g. exten
dendo colores (actio propria), penicillus producit tabulam depictam (actio instrum en
talis). Causa principalis, ergo, elevat, modificat actionem propriam instrum enti. H inc
actio instrum enti, in quantum est instrumentum (non vero in quantum est res quaedam),
non est alia ab actione principalis agentis; sic, e. g. facere picturam (actio instrum enti
ut instrumenti) non est alia ab operatione pictoris, sed est operatio penicilli partici
pantis instrum entaliter operationem artificis. Iam vero, instrum entum form aliter tale
constituitur non iam secundum actionem et virtutem propriam seu connaturalem , sed
secundum actionem et virtutem instrumentalem-, et propter hoc effectus (e. g. pictura)
proportionatur et assimilatur non iam instrumento (e. g. penicillo) sed causae prin
cipali (i. e. arti quae est in mente pictoris).
II .

Sententia Suarezii.

ctum , causam efficien tem


stru m en tu m

In carn ation is

S u arez ... p otuisse D e u m

S u a rez d o cu it ta m q u a m

p rin cip a lem ,

p ro b ab ile,

S p iritu m

San

B . V irg in e m assum psisse ta m q u a m in

V e r b i seu u n io n is hyp o staticae. V id e tu r

scrib it

su m ere creatu ram u t cau sam in stru m en ta lem sicu t

ad alios effectu s sup ern atu rales v. g. ad tran su b stan tiation em . A n au tem B . V irg o
sic attigerit effective, u t causa

instru m en talis, u n io n em

h yp o sta tica m , p o test

q u id em v id e ri p ro b ab ile q u ia ad m aiorem illiu s d ign itatem p ertin et ... E st q u i


d em h oc p iu m et p ro b ab ile, attam en non necessarium, q u ia creatio anim ae C h risti
ad eoq ue eius u n io cu m V e rb o , n atura p riu s fu isse v id e tu r q u am in fo rm atio circa
q uam versa tu r con cu rsu s m aternus; si p e r h u n c B . V irg o effective ad illam non

196

B.

V IR G O

CA U SA

IN S T R U M E N T A L IS

IN C A R N A T IO N IS

con cu rrit, id eoq u e v e risim iliu s est, loq u en d o de prim a h u iu s m ysterii effectione,
eam a solo D e o fu isse p e ra ctam (D e M y st. vitae C h r., disp. 10, sect. 1, n. 9).
I I I . Sententia Card. Lepicier. D u m
sen ten tiam de in stru m en talitate
p icier illam ta m q u a m

S u a rez ta m q u a m probabilem p rop osu it

V irg in is in m ysterio In carn ation is, C ard . L e

certam p rop on it (o. c., p. 98). H u ic sen tentiae adhaeret

etiam cl. I. B ittr e m ie u x .1


IV . Sententia P. Nicolas est om n ino contraria. S c r ib it enim : N o u s rejeton s
en tierem en t cette in stru m e n ta lite q u e S u arez a cru p o u vo ir ad m ettre et d on t
V a sq u e z a m em e im p ru d em m en t fait u n e co n d itio n de la m atern ite D iv in e
(.L e concept integra! de maternite divine, in R ev. Thoni., t. 42, [1937] p. 4).
V . Sententia nostra.
esse sen tentiae

R e b u s om n ib u s rite perp en sis, pu tam u s assen tien d u m

C ard . L e p ic ie r , tam qu am

sen tentiae saltem p ro b ab ili, n ed u m

q u ia m agis h on orifica pro B. V irg in e apparet, sed etiam q u ia sive n otion i p h i


losop h icae

causae in stru m en talis sive n otion i

m atern itatis d ivin ae, u t divin ae,

m eliu s resp o n d et. In q u alib et enim causa in stru m en tali d u p lex actio et conse
q u e n te r d u p lex virtu s p ro u t in initio exp osu im u s

d istin gu i debet: propria

n em p e et instrumentalis; actio vero propria elevatu r a causa p rin cip a li ad effectu m


p ro d u cen d u m , q u em sola sua actione prop ria p ro d u cere non potu isset. Iam vero
h oc

in m ysterio

In carn ation is

fa ctu m

esse con sp icim u s. A c tio

enim propria

B . V irg in is (i. e. praeb ere m ateriam con cep tion i aptam ), elevata fu it a causa p rin
cipali seu a S p iritu S an cto ad effectu m ad q u em p erv en ire non po tu isset, ad g e
n era n d u m n em p e corp u s non iam p u ri h om in is sed D ei. O p era tio igitu r in s tru
m enti (i. e. B. V irg in is)
agen tis (i. e. S p iritu s

u t in stru m en ti, alia non fu it ab op eratio n e prin cip alis

S.). F u it ig itu r B. V irg o causa in stru m en talis u n ion is h y -

p ostaticae, non iam perfectiva (seu attin gen s

in se su u m effectu m ) sed disposi-

tiva, h oc sensu q u od , actio eius m aterna erat d ispositio q u aed am u n ionem h y p o


staticam postulan s, a D eo , causa prin cip ali, postea in actu m d ed u cta.
N e c va lere v id e tu r obiectio: M a te r n on est causa in stru m en talis sed causa
p rin cip a lis, sim ul cu m patre, in gen eration e filioru m . H o c enim con ced i potest
relate ad gen eration es naturales, non vero relate ad gen eration em illam superna
turalem in qua con cu rsu s m atern u s B. V irg in is elevari d eb u it, et de facto elevatu s
fu it, ad h o c ut ad personam divinam term inaretu r.
H o c m od o m eiiu s in te llig itu r q u om od o B. V irg o pertineat ad o rd in em h y p o
staticum , ve l iu x ta alios

tangat ord inem h yp o sta ticu m . B asis en im seu ra

d ix h u iu s p ertin en tiae in v en itu r p raecise in instrumentalitate D eip a rae relate ad


u n io n em hyp o staticam .

C f r U tru m B . V irgo d ici possit causa efficiens instrum en talis unionis hy p o sta tica e}, in Ephem .

T h eo l. L o v a n .y t. 2 1 , ia n .

19 4 4 -d e c .

19 4 5 , p p .

16 7 -18 0 .

197

B . V IR G O M A T E R A N G E L O R U M

C ap.

II

DE B.

M.

VIRGINE MATRE CREATURARUM

Ratio quaestionis. S ecu n d a v e lu ti basis su p er qua m agn itu d o V irg in is su rgit,


in sp irituali seu su p ern atu rali m atern itate relate ad om n es creaturas in v en itu r.
H in c m o m en tu m et ratio hu iu s q uaestion is.

Divisio quaestionis. C u m ve ro creaturae filiationis capaces sint A n g e li et h o


m ines, h in c, quaestion em h an c in duos articu los su b d ivid im u s, vid elicet:
I.

D e B . M . Virgine M a tre Angelorum.

I I . D e B . M . Virgine M a tre hominum.

Art. 1 -

De B . M . V i r g i n e

Ma t r e

Angelorum

Theologorum sententiae. Q u o d B. V irg o , aliq u a saltem ratione, A n g e lo ru m


M a te r dic-

valeat,

th eologi om n es co n ced u n t.

N on

om n es tam en

co n ced u n t

angelos eodem iure ead em q u e ratione ac h om in es, M a ria e filios a ppellari posse.
R atio est q u ia A n g e li, secus ac h om in es, m in im e recep eru n t a D eip a ra
q u osd am

p rim am gratiam n equ e

ta n tu m m od o. S en ten tia

iu xta

su b stan tiam glo riae, sed accessoria vitae

haec co m m u n ite r a th eo lo gis illis te n etu r q u i pu tan t

In carn ation em a p eccato dependere ta m q u a m a conditione sine qua non .1


A lii th eologi, e con tra, ten en t B. V irg in e m M a tre m esse A n g e lo ru m eo d em
g ra d u ea d em q u e ratione ac M a tre m hom in u m . Ita V irg iliu s S ed lm a y r ^qui sc rip
sit: C h ristu s et B . V irg o m eru eru n t A n g e lis gratiam h ab itu alem et glo riam e s
sen tialem m erito d ign itatis sp ectan te ad cau sam finalem , q u aten u s A n g e li sunt
creati, gratia et glo ria donati p ro p ter C h ristu m et M a ria m . E t adiu n git: H aec
assertio est res communis T h e o lo g o r u m . 2 H u ic secu n d ae sen tentiae ad h aeren
d u m p u tam u s.
P rop.: B . V. M a ria , pleno iure dici posse videtur Angelorum M a ter.
P ro p o sitio haec n obis v id e tu r saltem solide probabilis.
A n im a d v erten d u m tam en est B . V irg in e m

m eru isse A n g e lis gratiam h a b i

tualem et b ea titu d in em essentialem , non iam m erito sp ectan te ad genu s causae


m eritoriae efficientis, sed m erito

sp ectan te ad gen u s causae finalis, seu qu atenu s

A n g e li su n t creati, gratia et glo ria don ati p ro p ter C h ristu m et M a ria m , id est,
in glo riam R egis et R egin ae u n iv erso ru m . R atio p rioris assertionis ex ;hoc patet
q u od C h ristu s et B. V irg o non p o tu eru n t existere physice priu s q u am p raem iu m

1 C f r T e r r i e n J. B ., L a M er e des hom m es,, t. 2, p p . 1 3 7 - 1 4 8 . T h e o lo g u s iste tenet in s u p e r


B . V ir g in e m M a trem totius m undi a p p e lla ri posse, eo quod ration e m e d ia tio n is e iu sd e m o m n ia

su n t recreata, n o b ilita ta et ad p e rfe ctio n e m p e rd u c ta .


2 T heologia M a r ia n a , ap. B o u r a s s e , S um m a au rea , t. S, c o li, i i c s s .

198

B . V IR G O M A T E R A N G E L O R U M

seu glo ria A n g e lo ru m , cu m isti, statim post p u g n am cu m

L u c ife ro et A n g e lis

eius apostaticis, glo riam aetern am con secu ti sint.

Prob.: I. A u c t o r i t a t e

S. S c r i p t u r a e :

i)

In E v .

S. Ioan n is ( i ,

16)

d icitu r d e C h risto: de p le n itu d in e eius om n es a ccep im u s . C irc a quae verb a


S . T h o m a s (in Comm. in Ioan.,

lect. io ) haec habet: O m n es A p o s to li, p a triar

chae, et prop h etae, et iu sti, q u i fu eru n t, et su n t et eru n t, et etiam om nes angeli,


etc. Q u ia p len itu d o gratiae, q u ae est in C h risto , est causa o m n iu m gratiaru m quae
sun t in in tellectu alib u s creatu ris . Iam vero , q u ae C h ristu s m eru it de con d ign o,
B . V irg o p ro m eru it de con gru o.
2) In E p . ad E p h esio s (1, 10): legim us: (P rop osu it D eu s) in stau rare om nia
in C h risto , q uae in caelis et q u ae in terra sunt. P er verba: quae in caelis, intellig u n tu r ab in terp re tib u s angeli, qu aten u s p ro p ter C h ristu m iu stificati et salvati
sun t, id est praeservati su n t a lapsu et ab aeterna dam natione. C o n firm a tu r iis
quae le g u n tu r in E p . ad C olossen ses, u b i dicitu r: C o m p la cu it p er eu m (id est
per C h ristu m ) reco n ciliare om nia in ipsu m , pacificans per san gu in em cru cis eius,
sive quae in caelis, sive quae in terris sunt . A g itu r hic, iu xta sen sum o b viu m ,
de C h risti passione vi cu iu s etiam angeli, per praeservation em a lapsu, salvi facti
sunt.

Prob.: I I . T r a d i t i o n e .

M u lta en im testim on ia in fa vo rem p rop osition is

nostrae a d d u ci possu n t. Ita, e. g., H erm a s, in suo P astore , asserit q u o d so lu m


m od o p e r C h ristu m an geli et h o m in es in gressi su n t regn u m D e i (L ib . 3, sim ii.
9, cap. 12, P G 2, 9 91). Ita etiam asseru nt S . H ip p o ly tu s M a r ty r (Contra Beron.
et H elie., serm ., P G 6, 834); O r ig e n e s (In E v . Ioann., t. 1, n. 40, P G

14, 134;

A n a l. sac. S p icii. Solesm . t. 3, p. 159, P aris, 1883, S ch o l. in L u c ., cap. IV , P G


17,

33 0 ; S . H i l a r i u s P ic t a v ie n s is (D e T rin it., lib . v i i i , 50, P L 9, 642, 302);

S . A t h a n a s iu s (In P s. 38, v. 3, P G 27, 383); B a s iliu s S e le u c e n s is (H om il. in P s.


45, n. 5, v. 6, P G 29, 423); S. G r e g o r i u s N a z ia n z e n u s (O r. 45, in Pascha, P G
36, 625); D i d y m u s A l e x a n d r i n u s (In P s. 35, 10, P G 39, 1445; I n E p . I P etr.,
cap. 3, 22, P G 39, 1970); S . C y r i l l u s A l e x a n d r i n u s (lib. ix D e A d o r., P G 68,
626); S. P h i l a s t r i u s

E p . B rix ien sis (A n a l. sac. S p icii. Solesm ., t. iv , p . 433);

S. Z e n o V e r o n e n s i s (D e somnio lacob, P L 1 1 , 432); S. A m b r o s i u s (E p . 20 A d


S o r. Marcellinarn, n. 17, P L 16, 999; In Ps. 118 , v. 1 1 7 , P L 15, 1421); E s y c h i u s
(In L e v it., lib. 2, v. 10, 1 1 , P G 49, 433); S. P r o c l u s (O r. 8 In S . Theophaniarn,
P G 65, 762); P r o c o p i u s G a z a e u s (Comm . in E xod ., 28, P G 87, 642); S F u l g e n
t i u s ( A d Trasim ., cap. 3, lib . 2, P L 65, 240); S. A n d r e a s C r e t e n s is (In Dorm it.

S . M ariae, I I I , P G 97, 1094); S. M a x im u s T h e o l o g u s ( A d T haL, quaest. 63,


scol. 36, P G 90, 691; 623); S. H i l d e p h o n s u s , E p . T o le t. (Praef. in libr. de Cognit.
B aptism i, P L 96, m ) ; S. B e r n a r d u s (S erm . 22 In C an tic., P L 183, 880); E r n a l d u s A b . B on aevallen sis (Comm . in P s. 13 3 , P L 189, 573); A d a m S c o t u s (S erm . 22,

P L 198, 297); G r e g o r i u s P a l a m a s ( f 1360) ex p licite d o cu it A n g e lo s, p e r B . V i r

B . V IRG O M A T E R

199

H O M IN U M

gin em , recepisse g ra tiam et g lo ria m (In D o rm it., P G


d o cu it T

h eophanes

1 5 1 , 473). Id e m

ex p licite

( f 13 7 1) in S erm . In S S . Deiparam (ed. a P . Jugie

N ic a e n u s

a- I 93S. P- i 6 7)- 1
P rob. I I I . R a t i o n e . P ro p o sitio patet:
pernaturalis, q u ae un itas et h arm on ia

1) ex unitate et harmonia ordinis su

ab ru m p eren tu r, si po n atu r A n g e lo s crea

tos n on fu isse ratione C h ris ti et D eip a rae, et gratiam h abitu alem et glo riam ind ep en d e n te r ab illis accepisse.
2) E x unitate ordinis supernaturalis, q u ae est su p erio r u n itate q u ae in ord ine
n aturali elu cet. U n ita s en im ord in is su p ern atu ralis fran geretu r om n ino si gratia
A n g e lo ru m (sicu t et gratia A d a e ante lap su m ), n on d eriva retu r a C h risto et a
B . V irg in e . In h u iu sm o d i h yp o th esi, C h ristu s et M a ria non am pliu s cen tru m u n i
versi ord in is sup ern atu ralis extitissen t, cu m q u aedam creaturae h ab eren tu r quae
u n iversalem eorum in flu x u m effu geren t.
C e te ru m ,

basis

contrariae

sen tentiae,

id

est,

dependentia

In carn ation is

peccato, ta m q u a m a conditione sine qua non, p ro u t alib i d em on stravim u s,


ficien ter

solida

n on

sit in d isso lu b iliter

vid e tu r. Q u a m v is

connexa

en im

s u f

In carn atio, in p raesen ti ord in e,

cu m peccato A d a e, n on e s t tam en

dependens

ab

ipso, p ro u t ve lle n t T h o m ista e .


R em an et ig itu r u t d ica tu r B . V irg o m ater A n g e lo ru m p len o sensu, sicu t et
h om in u m .
A r t. 2 -

De

B . M . V. M a t r e

hom inum

B I B L I O G R A P H I A : B a i n v e l , Marie, Mere de grdce, P a r is , 1921; B e r n a r d , O . P.,


La Maternite Spirituelle de Marie ei la pensee de S . Thermas, in B ull. Sac. Franf. dEt.
M ar., 1935, pp. 87 et ss .; B l a n c h A ., C . M . F ., Matermdad Humana de Maria, B a rc c lo n a , 1906; B o v e r L , S . I., M ujer, he alii a tu hijo ", in Est. Ecl., 1922, 5 - 1 8 , Mulier,
ecce filius tuus : spiritualis et uuiversa/ts B . Virginis maternitas ex verbis Christi monentis
demonstrata f, in Verbum Domini 4 (1924), 225-231; Mediacion de Madre, o la M edia
cion universa1 como actuacion de la Maternidad de M aria, C o v a d o n a , 1927, Spiritualis
B . Mariae V . maternitas in Christo Iesu B . Pauli documentis comprobata, in Verbum
Domini, t. 3 (1923), pp. 307 s s ., La maternidad de Maria expresada por el Redentor en
la Crus, in Estudios Biblicos, 2 (1942) 627-644; D e c h a m p C a r d ., C . S S . R ., La nouvelle Eve ou la Mere de vie, in CEuvres completes, t. 5 ; G a r c i a G a r c e s N . , C . M . F .,
Mater Corredemptrix, T a u r in i- R o m a e , M a r ie t t i, 1940; H i l a r i u s a S. A g a t h a , O . C .
D. , B B . Virginis maternitas universalis gratiae in verbis Iesu morientis: Ecce Mater tua,
in Teresianum, 1933-1934; J e a n j a c q u o t , S. I., Simples explications sur la cooperation
de la T . S . Vierge d Yceuvre de la redemption et sur sa quatite de Mere des chretiens, e d . 3,
1SS9; L a r g e n t , La maternite adoptive de la T. S . Vierge, P a r is , 1909; L e g n a n i , S. I.,

1 P l u r a te s tim o n ia in v e n ir i p o s s u n t relata in m e o o p . I str u zio n i M a r ia n e, p p . 7 5 - 8 0 , R o m a ,

I 945-

SCO

M A T E R N IT A S

S P IR IT U A L IS

B.

M.

V.

De theologica certitudine maternitatis B . Virginis quoad fideles, Venetiis, 1999; M a y e r


A . M ., O . S . M ,, The Cross-Annunciation, Portland, 1931; M o r i n e a u , S . M . M ., Commetil la doctrinc de la Maternite spirituelle de Marie s'installe dans la theologie mxsUque
de S . Bernard, in Bull. Soc. Franf. dE t. M ar., 1935, PP- t I 9 I 52; S i m o n i n , O. P.,
M&diation Mariale ou Maternite Spirituelle de Marie, in Vie Spir., 1934, S u p p i . ; T e j e d o r , C . M . F . , La maternidad espiritual de Maria, Lericla, 1935; T f.r r i e n , S . I . , La
M ere des hommes, t. 1-2, ed. 4, Paris, 1902; V e n t u r a , La Madre di Dio, Madre degli
uomini, Roma, 1845.
B . V irg o , n ed um an geloru m sed etiam h o m in u m d icen d a est M a te r. Iu c u n dissim a sane consideratio, quae cord a nostra ineffab ili rep let d u lced in e, eo quia
cu m B. A n selm o q u isq u e rep etere potest: O secu ru m refu giu m , o fe lix fiducia,
M a te r D e i M a te r n ostra est! (O rat

^2 ad B. V ., P L 158, 953).

D u o vero h ic quaerim us:


1) A n

s it

, seu de ve rita te m atern itatis sp iritu a lis B .

2) A d q u o s

se

extendat,

M . V.

seu de ex ten sio n e eiu sd em .

I . De veritate Maternitatis spiritualis B. M. V . 1


S tatus

q u a e s t io n is .

O m n es fideles, v e lu ti in stin ctu q u od am d u cti, sciu n t

B . V irg in e m m atrem esse hom in u m . A t in q u o praecise con sistat haec hu m ana


m aternitas B . M . V ., non om n es, saltem b ene, cogn oscu n t.
S ig n if ic a t io n e s

in c o m p l e t a e

vocis:

M a tris

h o m in u m .

1) Q u id am p u tan t B. V irg in e m vo cari M a tre m h o m in u m sensu v e lu ti metaphorico, i. e. q u ia diligit et ad iu vat nos ac si esset m ater nostra.
2) A lii vero p u tan t

B . V irg in e m esse m atrem n ostram

adoptivam

tantum ;

h in c eius sp iritu alis m aternitas n ih il aliud esset nisi a liq u id tu m B eatae V irg in i,
tu m n obis ex trin secu m . H a ec m aternitas, q u ae est fictio legalis, trib u e re t, p ro
fecto , n obis iura filioru m , sed non red d eret nos veros filios (i. e. p a rticip es n a tu
rae adoptantis).
P o test tam en

d ici B . V irg o

m ater nostra adoptiva qu aten u s non est m ater

n ostra per naturam, sicu t p er n atu ram m ater est Iesu .


Si vo x m ater h o m in u m in d u p lici illa accep tion e sum atu r, B. V irg o u t
p atet vera m ater nostra d ici non posset.
1 C o n s u lto d ic im u s: d e m a te rn ita te sp ir itu a li, n o n v ero d e m a te rn ita te hum ana B.

M.

V ir g in is , p r o u t a liq u a n d o a q u ib u s d a m a u d iv im u s a u t le g im u s . T e r m in u s e n im h u m in i ( c o n
tra p o situ s fo r sa n , in m e n te illo r u m

q u i illo u tu n tu r, m a te rn ita ti d iv in a e) a e q u iv o c u s e st, id e o

q u e n o n b e n e e x p r im it re m q u a m sig n ific a re in te n d it. Iu re ig it u r S u p re m a S . C o n g r e g a tio


S . O ffic ii, litte ris ad C a r d . C a sa n a s d ie 23 m ir t i i 1938 m issis, o c c a sio n e M em o ria s c u iu s d a m
re la te ad o p u s M a ter n id a d hum ana de M a r ia , a P . B la n c h , C . M . F . c o n s c r ip t u m , u su m
m in i > m a te rn ita s hum ana p r o s c r ip s it ( c fr D o ls e A . G a r c i a , O . 8. A ., in o p .
actu a l u n iie r s a l dc M a r ia , M a d r id , 19 2 5 , p. 6 1).

te r

L a M ed ia cio n

M A T E R N IT A S

S P IK IT U A L IS

B. M .

201

V.

Vera ergo et plena significatio hu iu s vo cis haec est: B. V irg o est vera m ater
nostra sp iritualis, i. e., in ord ine su p ern atu rali, q u ia d ed it n obis vitam superna
turalem. Concepit nos relate ad hanc vitam su p ern atu ralem in C iv ita te N a
zareth, in d ie ann unciationis, q u an d o con cep it caput m orale n ostru m , i. e. Iesu m ;
et peperit nos in m on te C alv ario , in ipso m om en to m ortis Iesu, cap itis nostri:
tu n c en im p ro u t a D e o d efin itu m fuerat

consu m m ata est vere copiosa re

d em p tio, i. e. regeneratio nostra quae in cep erat in civitate N azareth .

Propositio: B.

ir g o

est

vera

m ater

H aec p rop ositio p o test dici cu m

s p ir it u a l is

h o m in u m

C ard . L e p ic ie r (o. c., p. 376) veritas ca

tholica, ad fid em p ro x im e pertin en s, ita u t illam negare n ed u m tem erariu m sit,


sed etiam haeresim sapiat; haec en im veritas, licet n u n q u am exp resse fu erit d e
finita, fixa tam en m an et u n iv ersa liter in co rd e et ore p o p u li christiani: aliu n d e,
u t ait S. A u g u stin u s: quod universa tenet Ecclesia, nec Conciliis institutum , sed
semper retentum est, nonnisi auctoritate A postolica
(D e B ap t. contra D onatist.,

1. 4,

traditum rectissime creditur .

c. 24, n. 31, P L 43, 141).

P rop . p rob atur: I. E x S. S crip tu ra; II . E x traditione; I I I . E x ratione th e o


logica.

I - PROB. E X S. SCRIPTURA
I. E x vetere Tastamento: ex Protoevangelio (G e n . 3, 14-15) B . V irg o p r o m it
titu r u t mater seminis seu prolis q u ae d iaboli p roli seu sem in i opponitur. H o c p o
sito, semen illu d seu proles m u lieris d u p lici m od o, com m u n ite r, in tellig itu r: in
sensu prim ario seu p rin cip a liter, iet in sensu secundario seu exten sive. P rim o m odo
est C h ristu s, h o m in u m red em ptor; secu n d o m od o ve ro sunt om nes fideles, seu
co llectio eo ru m q u i ad R e d e m p to re m ta m q u a m corp u s m orale et p len itu d o eius
p ertin en t.
E t h oc apparet ex ipso co n tex tu , eo q u o d sem en serp en tis seu daem on is, se
m in i m u lieri, seu B . V irg in is, oppo7iitur\ sed sem en serpen tis su m itu r collective;
ergo etiam sem en m u lieris, u t p e rfe cta sit op p ositio , c o lle ctiv e su m i d eb et.
Ia m ve ro si sem en m u lieris, seu B . V irg in is, p raeter R ed em p to rem , su n t etiam
fideles, ergo B . V irg o p ra en u n tia tu r in P ro to ev an ge lio ta m q u a m M a ter omnium
fidelium .
II . E x novo Testamento: 1) E x
tu r F r a t e r

n oster

eo

quod

D . N . I. C .

in

S . S c r ip t u r a vo ca

. S ic v. g. ip sem et d i c i t : Ite nuntiate fratribus m eis (M a tth .,

28, 10). E t S . P au lu s vo ca t illu m primogenitum in m ultis fratribus (R o m ., 71,


29). A tq u i, si D . N . I. C . est frater n oster, im m o p rim o g en itu s in m u ltis fra
trib u s , m ater eius B . V . est etiam mater nostra.

2) E x

illa

in effab ili

h o m in u m

S. P au lu s m irifice ex to llit.

im m a n e n t ia

In

h r is t o

I e s u ,

qu am

M ira b ilis haec h o m in u m im m an en tia, seu adh aesio,

2 C2

M A T E R N IT A S

S P IR IT U A L IS

B.

M . V.

seu con corp o ratio, ve l in clu sio in C h risto Iesu , m an ifeste ev in cit B eatae M ariae
V irg in is
Ut

sp iritu alem

h o m in u m

b re vita ti con su lam u s,

S c r ib it A p o sto lu s ad

m aternitatem .
du o ta n tu m

A p o sto li d ocu m en ta e x p e n d e m u s .1

C o rin th io s: U n u s p ro o m n ib u s m ortu u s est: ergo

om n es m o rtu i su n t (2 C o r ., 5, 14). S i ergo omnes h om in es in C h risto m ortu i


sun t, om nes hom in es, an teced en ter ad ipsam m ortem , in ipso C h risto iam in tim e
co n tin eb a n tu r. E ten im , u t b en e
P a u l, p. 2,

1.

a n im ad vertit P . P rat (L a

4, c. 2, P aris, 1913, pp.

Theologie de S a in t

294), U t nos Iesu s suae m orti con societ

n ecesse est u t cum eo m o rien te u n u m q u id con stitu am u s . In clu sio ergo nostra
in C h risto Iesu m o rtem p raecessit, non vero m ors inclu sion em . S ed quandonam et quomodo in clu si eram u s in C h risto? In d e ab Ipsius Incarnatione, q u an d o
factu s est in sim ilitu d in em

h o m in u m , et v i ipsius Incarnationis. B . V irg o ,

igitu r, sim u l cu m C h risto , om n es etiam hom in es Illi


tos,

vere

vere

in effab ili n ex u co n iu n c-

gen u it, p ro in d e q u e eo ru m M a te r iu re d icitu r, et q u id e m in ordine super

naturali. E ten im , maternitas B . V irg in is eiu sd em p rorsu s ord in is esse d eb eb at


ac n ostra inclusio in C h risto . S ed

n ostra inclusio in C h risto est ord in is su p er

naturalis, eo q uia ad gratiam p ro fe cto ord in abatu r, et id eo ad gratiae oeco n o


m iam

seu ad o rd in em

su p ern atu ralem

pertin eb at.

In su p e r in E p isto la ad R om . (8, 3) legitur: D e u s F iliu m su u m m itten s in


sim ilitu d in em carnis p eccati et de peccato, damnavit peccatum in carne . E aten u s
D e u s, p er C h ristu m , d a m n a vit p e cca tu m in carne

(seu in om n i carne quae p e c

caverat), q u aten u s caro C h risti erat velu ti (seu moraliter) omnium caro. S ed caro
C h risti facta est om n iu m caro in ipsa E iu s In carnation e; seu in ipso et ex ipso
V irg in is utero: tu n c en im su am carnem physice et n ostram om n iu m

carnem

moraliter su m p sit. M o ra lite r, ergo, om n es h om in es, sim u l cu m C h risto , in V ir


gin is utero con cep ti et ex ipso nati fu eru n t, id eo q u e o m n iu m B . V irg o M a ter
d ici potest.
Pretium hic operae erit verba subnectere quibus Pius X rem istam prosequitur
(in E n cycl. A d diem illum, 2 febr., 1904): Annon C hristi M ater Maria? Nostra igitur
et M ater est. Nam statuere hoc sibi quisque debet, Iesuro, qui Verbum est caro factum,
humani etiam generis Servatorem esse. Iam , qua D eus-H om o, concretum Ille, ut ceteri
homines, corpus nactus est: qua vero nostri generis Restitutor, spirituale quoddam
corpus atque, ut aiunt, m ysticum , quod societas eorum est, qui Christo credunt, m u l t i
u n u m c o r p u s s u m u s i n C h r is t o Rom. (X II, 5 ). A tqui aeternum D e i F iliu m non ideo
tantum concepit V irgo ut fieret homo, humanam ex ea assumens naturam; verum etiam
ut, per naturam ex ea assumptam, mortalium fieret Sospitator. Quam obrcm Angelus
pastoribus dixit: n a t u s e s t v o b i s h o d ie s a l v a t o r , q u i e s t C h r is t u s D o m i n u s (L u c.,
2, 11). In uno igitur eodem que alvo castissimae M atris, et carnem Christus sibi assum p
sit et spirituale sim ul corpus adiunxit, ex iis nempe coagmentatum qui credituri erant

1 C f r B o v e r , G regorianum (1923) p p . 307-310.

20'

V E R B A C H R IS T I M O R IE N T IS

in eu m . Ita ut Salvatorem habens M aria in utero, illos etiam dici queat gessisse omnes,
quorum vitam continebat vita Salvatoris. U niversi ergo, quotquot cum Christo ju n
gim ur, quique, ut ait Apostolus, m e m b r a s u m u s c o r p o r i s e iu s d e c a r n e e iu s e t d ::
o s s ib u s e i u s (Ephes., v. 30), de M ariae utero egressi sum us, tanquam corporis instar
cohaerentis cum capite. U nde, spirituali quidem ratione ac m ystica, et Alariae filii
nos dicim ur, et ipsa nostrum omnium M ater est >;.
3) E x

v e r b is

I esu

m o r ie n t is :

Ecce filiu s tuus ... Ecce M a ter tua (Io . 19, 2 7 ).1

C irc a haec verb a qu aeritu r: su n tn e accipien d a sensu, u ti aiunt, m ere accom


modato (non scrip tu ristico ) an sensu vere scripturistico? E t si sensu scrip tu ristico, sun tne accip ien d a sensu litterali vel typico':
D iv e rs i d iversa sen tiu n t. S en su m vere scriptwristicum, m atern itatem u n iv e r
salem gratiae sign ifican tem ex clu d u n t et v ix sen su m m ere accommodatum co n
c ed u n t F

il l io n

(Evangile selon S . Jean, P aris 1SS7 p. 353); C

urley

S . I. ( Comm

in Evang. S . Ioannis, G a n d a v i 1SS0), et seq u en tes, q u i tam en non videntur sibi


nimium constare, vid elicet: S c h a n z (Comm . uber das E v. des hl. Ioh., T iib in g e n ,
1885), V

an

S t e e n k i s t e (In M a tth ., B m g is , 1903, t. 2, p. 1132; t. 3, p. 1589 ss.);

A . B r a s s a c (M a n u el B ib i, t. 3, P aris, 19 13 , p. 75), q u i tam en po ssibilitatem


sen sus ty p ic i n on p en itu s exclu d it; K

nabenbauer

reim p r., 1925, p p . 558 ss.); M . j . L

agrance

1925, p. 494); F . C . C
190 1, pp. 268 s.); G
19,

26-27,

eu lem an s

o etze

L u b e ca e ,

S . I. (Comm. in loannem , ed.

O . P. (Evang. selon Jean, P aris,

(Comm . in Evang. secund. loannem , M e ch lin iae ,

G . II. (D e M a ria M a tre fidelium haud dicenda ex Ioh.,

1717,

4,

20 p.).

E x iis vero q ui verb a illa in sensu scripturistico in terp retan tu r, q u id am sen

su m

ta n tu m m o d o typicum, alii sen sum

litteralem a d m ittu n t.

S en su m

typicum

a d m ittu n t, ve l a d m ittere v id e n tu r, in ter scrip tores an tiq u os S . Laurentius lu stim ani et S . Bernardinus Senensis', inter scrip tores vero recentiores: P. V
(L a M adre di D io, M adre degli uomini, R o m a, 1S45); C ard . L

e p ic ie r

entura

O . S. M .

( Tractatus de B . Virgine M a r ia , R om ae, 1926, pp. 456 ss. et Diatessaron, vo l. 4);


E.
V

am pan a

an

(M a ria ne! Dogma cattolico, T o r in o -R o m a , 1928, pp. 260 ss.): C .

om brugghe

t r e m ie u x

(Tractatus de B . V . M a ria , G a n d , 1913, pp. 193 ss.): j . B

it

(D octrina M ariana Leonis X I I I , B ru g is, 1928; D e M ediatione univer

sali B . M ariae Virginis quoad gratias, B ru g is, 1926).


P. T
sen sum

e r r ie n

S. I. (L a M ere des hommes, ed. 4, t. 1, 318 ss.) ancep s haeret in ter

litteralem

et ty p icu m .

O m n ib u s rite perp en sis, cu m P. H ila rio a S . A g a th a O . C . D ., c o n c lu d e n


d u m cen suim us: V e r b a

tua

SUMI

debent

1 C fr P. H ila r iu s
5 -1 8 ;

I d e m , in Verbum

( I o . , 19 , 26), in

non

I esu
sen su

m o r ie n t is
m ere

cce

accom m odato

il iu s

sed

tuus
sen su

...

ecce

vere

ater

s c r ip t u r i-

S . A g a t h a , O . C . D ., !. c.; B o v e r , E studios E clesiasticos, 1 (19 2 2 ),

D o m in i, 4 (19 2 4 ), 2 2 5 -2 3 1 ; G a l l u s T . , S . J ., M u lie r , ecce filiu s tuus

V erbum D o m in i, 21 ( 1 9 4 1 ) , 2 8 9 -2 9 7.

V ER BA C H R IS T I M O R IE N T IS

S T IC O . ET Q U ID EM NON' SEN SU T Y P IC O SED SEN SU L IT T E R A L I, ID EO Q U E V IM P RO BA N D I


U N IV ER SA LEM

M A T ER N ITA TE M

Probatur I. P ars: Verba

G R A TIA E
e tc.

B. V lR G I N I S H A B EN T .

sumi debent sensu vere s c r i p t u r i s t i c o , non vero

sensu mere a c c o m m o d a t o .
H o c constat ex magisterio ordinario infallibili Ecclesiae. 1 E ten im , a sex ve l
sep tem iam saeculis, m a gisteriu m E cclesia e o rd in a riu m q u o d est in fa llib ile
verbis Iesu m orientis u titu r ad d em on stran d am m atern itatem gratiae B . M a ria e
V ., ab sq u e u llo sim p licis accommodationis in d icio.
A d h o c p ro b an d u m ,

sufficit

percu rrere i) d ocu m en ta p u b lica R R . P o n ti

ficum , 2) testim o n ia S. L itu rg ia e , 3) C ath ech ism o s, 4) testim on ia T h e o lo g o ru m ,


5) E xe g eta ru m , 6) S acro ru m O rato ru m ,

7) S crip to ru m

C h risto lo gia e, M a r io

logiae et rei A scetica e.


i j

Documenta

a) B e n e d i c t u s

publica

RR.

X IV , in B u l l i

Pontificum.

aurea Gloriosae

D o m in a e ,

27

sept.

174 8

(Bullarium, Prati, t. 2 , 18 4 6 , p. 42 8 , proemium ):


Catholica Ecclesia, Sancti Spiritus m agisterio edocta, eam dem , et tamquam
D om ini ac Redem ptoris sui parentem , Coelique ac terrae reginam im pensissim is obse
quiis colere et tamquam amantissimam matrem extrema Sponsi sui morientis voce sibi
relictam, filialis pietatis prosequi studiosissime semper professa est .
b) Pius V I I I , in Bulla Praesentissimus > 30 mart. 1830 ( Bullarium Romanum,
t. 9, p . 106):
Ipsa enim mater nostra, mater pietatis et gratiae, mater misericordiae cui nos
tradidit Christus in cruce moriturus, ut sicut ille ad Patrem , ita haec apud F iliu m inter
pellaret pro nobis .
c) L eo X I I I in E ncyclicis: 1. Adiutricem populi; 5 sept. 18 9 5 . (C fr B i t t r e
Doctrina Mariana Leonis X I I I , B rugis, 19 2 8 , pp. 4 S .) :
Exim iae in nos charitatis C hristi m ysterium ex eo quoque luculenter proditur,
quod moriens M atrem ille suam loanni discipula matrem voluit relictam , testamento
memori. Ecce filius tuus. In Ioanne autem, quod perpetuo sensit Ecclesia, designavit Chri
stus personam humani generis, eorum in primis qui sibi ex fide adhaerescunt', in qua sententia,
sanctus Anselm us Cantuariensis, Q uid, inquit, potest dignius aestimari, quam ut tu ,
V irgo, sis mater quorum Christus dignatur esse pater et frater? .
m ie u x ,

1 in in te rp re ta tio n e l o c o r u m

S . S c r ip tu r a e , d u p le x c r ite r iu m a d h ib e r i p o te st: internum

e t externum . A tta m e n , praecipuum l o c u m

iu x t a L e o n e m X I I I in E n c y c l. P ro v sd e n tissi-

m u s D e u s , E n ch ir. B ib i., R o m a e , 1 9 2 7 , n . 94 te n e t c r ite r iu m externum id e st d e c la ra tio n e s


fa cta e p e r E c c le s ia m , e o d e m

S a n c to a d sis te n te S p ir itu , siv e solem ni iu d ic io , siv e ordinario

et universa li m agisterio . Q u ia a u te m c irca v e r b a I es u m o rie n tis n u lla s o le m n is d e fin itio h a b e t u r ,


c r ite r iu m e x te r n u m e r it ordinarium et universale Ecclesiae m agisterium , q u o d c o n s is t it in q u o
tid ia n a p r a x i et c o n tin u a p r a e d ic a tio n e , q u ae est v e lu ti a c tiv ita s d id a c tic a E c c le s ia e , siv e s c rip to
s iv e v e r b is .

V E R B A C H R IS T I M O R IE N T IS

205

2. Augustissim ae V irgin is 12 sept. 1897:


Facere non possumus quin, omnibus et singulis in Christo filiis nostris Ipsius
cruce pendentis extrema verba, quasi testamento relicta, iteremus: Ecce mater tua .
3. O ctobri m ense 22 sept. 1891:
Talem (i.e . M ariam facilem ,benignam ,indulgentissim am )nobis praestitit D eu s,cu i,
hoc ipso quod U nigenae sui m atrem elegit, maternos plane indidit sensus, aliud nihil
spirantes nisi amorem et v e n ia m ,... talem de cruce praedicavit, quum universitatem humani
generis, in Ioanne discipulo, curandam ei fovendamque commisit, talem denique se dedit ipsa,
quae eam im m ensi laboris haereditatem a m oriente F ilio relictam , magno com plexa ani
m o, materna in omnes officia confestim coepit im pendere ; T a m carae misericordiae
consilium in M aria divinitus institutum (maternitatis erga homines) et Christi testamento
ratum, inde ab initio sancti A postoli priscique fideles summa cum laetitia sen seru n t.
4. Am antissim ae voluntatis, 14 april. 1895:
Itaque suppliciter im ploram us ... ante omnes sanctissimam D ei Genitricem ,
quam humano generi Christus ipse e cruce reliquit atque attribuit matrem .
e) B e n e d i c t u s X \ , in Litteris Apostolicis >Inter sodalicia 22 mart. 1918: Quae
(Virgo Perdolens), a Iesu Christo universorum hominum M ater constituta, eos tamquam
infinitae caritatis testamento sibi relictos (accepit), officiumque tuendae spiritualis eorum
vitae materna benignitate (exp let).
/ ) P ius X I: 1. In E ncycl. L u x veritatis 25 dec. 1931 verba Leonis X I I I in
E ncycl. O ctobri mense; T alem nobis, sua facit.
2. In L itteris A p . Explorata res est 2 febr. 1923:
V irgo perdolens redem ptionis opus cum Iesu Christo participavit et constituta
hominum mater, eos sibi veluti testamento divinae caritatis commendatos, amplexa (est)
filios, amantissimeque (tuetur).
3. In E ncycl. Rerum Ecclesiae, 28 febr. 1926:
Com m unibus autem benigne arrideat faveatque coeptis sanctissima Regina A p o
stolorum M aria, quae, cum homines universos in Calvaria habuerit materno animo suo
commendatos, non minus eos fovet ac diligit, qui se fuisse ab Christo Iesu redemptos
ignorant, quam qui ipsius redemptionis beneficiis fruuntur feliciter.
4. In Litteris Indictionis Anni Sancti extra ordinem , 6 ian. 1933:
Iesum Christum passum , cruci affixum ac pro hom inum salute m ortuum;
Mariam Virginem sub cruce N a ti, omnium hominum matrem constitutam .
5. In Epistola ad Rev.m um P. Baldini, Priorem Generalem O . S. M ., 16 iulii 1933:
N ec quasi fortuito, sed benigno D ei num ine propediem fiet, ut septies saecu
laris memoria a prim a O rdinis institutione in m edium incidat Iubilarem annum quo
et peracta humani generis redemptio et M aria Virgo, sub cruce N ati, omnium Mater
constituta pie solemniterque recolitur .
6. In Allocutione die 30 novem bris 1933 habita, ad peregrinos Vicetinos:
II Redentore non poteva, per necessita di cose, non associare la M adre sua alia
sua opera, e per questo noi la invochiam o coi titolo di Corredentrice. Essa ci ha dato
il Salvatore, l ha allevato a llopera della Redenzione fino sotto la Croce dividendo con
L u i i dolori d e llagonia e della morte in cui G esu consumava la Redenzione di tutti
gli uom ini. E proprio sotto la Croce, negli ultim i m om enti della Sua vita il Redentore

V ER BA C H R IS T I M O R IE N T IS

la proclamava madre nostra e madre universale: Ecce filius tuus, diceva a S. G io v a n n che rappresentava noi tutti: e nello stesso Apostolo eravamj ancora noi tutti a raccoglie re
le altre parole: Ecce M ater tua. Q uei buoni fedeii dunque erano venuti a celebra re
con il Santo Padre il X I X Centenario non solo della Redenzione, ma anche della mate rnita universale di M aria, proclamata tale ufficialmente e solennemente coa le paro le
stesse del F iglio di D io nel momento particolarmente solenne della Sua m orte .
H inc pervulgata, inter christifideles opinio iuxta quam Ioannes, in monte C alv ariae, personam omnium fidelium gessisset, et B. V irginem tamquam matrem om nib us
fidelibus a Christo moriente constitutam, praedicatam, proclamatam fuisse, est opini o
Summorum Pontificum in publicis docum entis, universae Ecclesiae datis clare et expli
cite consignata. Immo ut animadvertit P. H ilarius (Theresianum, 1933, p. 131)
pro hac affirmatione clara, explicita, nulla ratio affertur humana, unica et sola ratio
allata haec est; quod perpetuo sensit Ecclesia, et tantum valet sensus Ecclesiae quam tum valet m agisterium ordinarium Ecclesiae infallibile.
Relata documenta magna gaudent auctoritate, etenim id quod ait Bittrem ieux de
docum entis Leonis X I I I valet et pro aliis: Norunt autem omnes T h eo lo gi Pontifi
cem hic loqui non quidem tamquam Doetorem privatum , sed tamquam D octorem E ccle
siae, qui ut talis, utut non utens infallibilitatis privilegio, maxima tamen auctoritate
gaudet, quatenus vere docens Ecclesiam universam (o. c ., p. 37). Si ergo ipsa Sacra rum Congregationum Decreta et Pontificiae Com m issionis Biblicae sub gravi adstrin gunt, quanto magis publica et universalia documenta Romani Pontificis cum ab eo
procedant qui, utpote caput Ecclesiae, divino spiritu prae ceteris regitur et illum inatur,
ceteroquin, pro gravi munere quo fungitur, prudenter investigat veritates quas propo
nit ? ( T a n q u e r e y , Syn. Theol. Dogm., vol. 1, 1930, p. 571)...
Si ergo est doctrina Ecclesiae textum nostrum significare constitutionem, praedi
cationem, proclamationem 1 M aternitatis universalis spiritualis M ariae, pro catholico
interprete est hic sensus textus, etsi maneat libertas inquirendi de qualitate sensus
an videlicet sit litteralis directus vel indirectus, an typicus. Opinio ergo quae excludit
sensum vere scripturisticum, et asserit sensum accommodatum est contra sensum seu Doctri
nam seu Magisterium ordinarium Ecclesiae, et ideo nequit esse nisi opinio falsa .

2). T e s t i m o n i a S a c r a e L i t u r g i a e . Etiam in S. L iturgia, seu in cultu et


praxi Ecclesiae, testimonia inveniuntur pro sensu vere scripturistico verborum Christi
morientis. Etenim:
a)
I11 Collecta M issae pro festo B. M .V . m atris D ivin i Pastoris legitur: Dom ine
Iesu Christe, Pastor bone, qui pro ovibus tuis animam dedisti, nosque populum tuum et
oves pasquae tuae, in Cruce pendens M atri Virgini commendasti ... .
1 Leo X III

s c rib it: T a le m

(i. e. M a tr e m ) d e C r u c e p r a e d i c a v it , q u u m u n iv e r s ita te m

h u m a n i g e n e ris , in Io a n n e d is c ip u lo , c u ra n d a m ei fo v e n d a m q u e c o m m is it ( E n c y c l. O c t o b r i
m en se 22 s e p t. 18 9 1). E t b e n e q u id e m : n a m , s p ir itu a lis m a te rn ita s B . M a r ia e V . e x u r g it e x
co o p e r a tio n e e iu s d e m ad o p u s R e d e m p tio n is , q u o d o p u s in In c a rn a tio n e R e d e m p to r is i n c e p
tu m , in G o lg o t h a fu it c o n su m m a tu m . H in c , c u m m a te r n ita s s im u l c u m o p e re r e d e m p tio n is in

G o lg o th a c o n s u m m a r e tu r, m e r ito p r a e d ic a t a se u p r o m u lg a ta a C h r is t o d ic it u r . A t t a m e n , q u ia
p r a e d ic a tio se u p r o c la m a tio h a e c m a te rn ita tis p u b lic a e t v e lu t i o ffic ia lis fu it , h in c , iu re m e r i-

to q u e a B e n e d ic to X V

e t a P io X I c o n s titu tio , seu n o tific a tio p u b lic a , d ic ta e st.

V E R B A C H R IS T I M O R IE N T IS

207

/;) In hymno ad M atut. pro festo Num ism atis m iraculosi, 27 sept., canitur:
Iesu, tuam qui finiens Matrem dedisti servulis, praecante M atre, filiis - largire
coeli gaudia .
c) In precatione ad S. Virginem pro A n glis, a Leone X I I I com posita, legitur:
Per te datus est Christus Salvator m undi, in quo spes nostra consisteret; ab ipso autem
tu data es nobis per quam spes eadem augeretur. Eia igitur, ora pro nobis, quos tibi apud
Crucem Domini excepisti filios, o Perdolens M a ter .
d) In ritu quo candidatae in Associationem Filiarum M ariae Immaculatae admituntur, ita Sacerdos precatur: D om ine Iesu Christe, qui in cruce m oriens, Im m a cu
latam Virginem Genitricem tuam , matrem nobis m isericorditer dedisti, concede... .
e) In sequentia de Com passione B. M . V . ita canitur:
D atur M ater discipulo
Cum maximo martyrio (al. mysterio)
Ioannis sub vocabulo.
Q uivis venit fidelis.
Gratia tibi D om ina,
Sub cruce salutifera
Filio cooperans . 1
3). C a t e c h i s m i . Catechism us ait P . Terrien est theologia sim plicium fid e
lium . In ipso summa illarum veritatum continetur quae ut certae habentur. Iam vero,
in pluribus chatechismis veritas quae a nobis defenditur invenitur. Sufficiat recensere
hic praecipuos, videlicet:
P . B o u r g e a u t , Exposition de la doctrine chret., I part., s. 2, c. 17, t. 1, ed. Carayon ,
p. 148; P . B o s io d a T r o b a s o O . F . M ., Catechismo Mariano, V e n e z ia , 1931, p p . 105107; G a u m e , Catechisme de perseverance, p. 11, lec. 3; G r i d e l , Explic. du Catechisme,
t. 2, 12 s o ir e e , p. 152; D e H e b r e , S. ] ., Catechismus, v o l. I V , c. 4; C u n i l i a t i O . P ., I I
Catechismo in pulpito, ra g io n . 13; B r e s s a n v id o O . S. F r., Dottrina cristiana, t. 1, istr.
45; F . A . P o u g e t , Instit. cathol. per modum Catechismi. t. 1, N em ausi. 1765, p. 414.
4). T h e o l o g i , consensu moraliter unanim i, verba Christi morientis sensu scrip
turistico accipiunt. Sufficiat laudare sequentes:
G e r o c h i u s O . C a n . R e g . S. A u g . (sa ec. x i) in o p . De gloria et honore F ilii homi
nis, c . 10, in 1 - 2 , P L 194, 1105; E a d m e r u s , in op. Tractatus de conceptione B . M . V .,
S . Anselmo fa ls o attributo, P L 159, 315; S. A l b e r t u s M . ( f 1280), in o p . Mariale,
sive Quest. super E vang., q. 29, 3; Op. omn., ed. Parisiis, 1898, t. 37, p. 62; I e l b a r t u s d e T e m e s v a r O . F . M ., Stellarium, 1. 3, p. 4, a. 1 , c . 2; S. A n t o n i n u s A r c h ie p .
Florentinus ( f 1459) in Summa Theol., 4 p ., tit. 15, c . 2, t. 4, ed. Veron. 174 0 ,
pp. 916 ss.; V i n c e n t i u s C o n t e n s o n , O . P . , ( f 1674) in Theol. mentis et cordis, t. 3 , l . x ,
d is s . 4, c. 1, e d . V iv e s 1875, p p . 210-221; C i i r i s t o p h o r u s V e g a , S. I . , in Theologia
Mariana, p . 11, q. 8, a. 9; S. P e t r u s C a n is iu s S. I ., in De Virgine D eipara, p . i v , c . 27;
G e o r g i u s d e R h o d e s , Disput. theol. schol., tract. 8, d is p . u n . d e V ir g in e D e i M atre,
q. 2, 2, t. 2, p. 195 s.; T h e o p h i l u s R a y n a u d , S. I ., in Scapulare Marianam illustr.,
1 C f r D r e v e s , A n a le c ta h v m n ic a m e d ii a e v i, t. 9 (se q u e n tia e in e d it a e ) , p . 53.

2c8

V E R B A C H R IS T I M O R IE N T IS

O pp. t. 7, p. 253; t. 9, pp. 175 s.; I o a n n e s B. N o v a t i , in De eminentia Deiparae, t. 1,


c. 18, q. 25.
Inter recentiores numerari possunt: Bucceroni, Sala, Crosta, M archini, D al Ponte,
Capecelatro, Petitalot, A b elly, H urter, Pesch, B illot, Scheeben, G achter, V an Crom b n ig ge, L ep icier, T anq u erey, M ayer O . S. M . Isti omnes, praeterita quaestione an
sit in textu de quo agitur sensus vere scripturisticus, ipso utuntur ad maternitatem
universalem gratiae B. M . V . demonstrandam.
5). E x e g e t a e .
a) Origenes, in praefatione ad suum Com m entarium in Ioannis Evangelium (PG
14, 32), scripsit: E cce, Evangeliorum autem prim itias, Evangelium a Ioanne traditum;
cuius sensum percipere nemo potest, nisi qui supra pectus Iesu recubuerit, vel acce
perit a Iesu Mariam, quae etiam ipsius M ater fiat: adeo talem tantumque necesse est,
qui Ioannes alius sit futurus, ut quem adm odum Ioannes, itidem etiam et iste a Iesu
Iesus existere ostendatur. N am , si nullus est M ariae filius, iudicio eorum qui de ipsa
sane senserunt, praeterquam Iesus, dicitque Iesus M atri: Ecce Filius tuus, et non,
ecce etiam hic est filius tuus, perinde ac si dixisset: E cce hic est Iesus quem genuisti.
Etenim , quisquis perfectus est, non am plius vivit ipse, sed in ipso vivit Christus. Cum
que in ipso vivat Christus, dicitur de eo Mariae: Ecce filius tuus Christus .
E x quibus verbis manifeste tria apparent: 1) nemo potest sensum Evangelii per
cipere nisi vivat vitam supernaturalem; 2) multos alios, praeter loannem inveniri posse
in illa conditione ac Ioannes, vivendo, nem pe, vitam supernaturalem quam vivebat
Ioannes; 3) propter hanc conditionem , i. e. propter vitam supernaturalem, etiam isti
m ulti ostenduntur M ariae ut alii eiusdem filii, et quidem verbis: Ecce filius tuus.
Ergo verba ista: Ecce filius tuus ex intentione divina iuxta mentem Origenis,
respiciunt illos om nes qui, sicut Ioannes, vitam supernaturalem gratiae vivunt,
et ideo sensus Evangelii percipere possunt. Ergo Origenes verbis Iesu morientis
ncn tribuit sensum m eri actus pietatis filialis, ad temporale quoddam refugium M atri
apud discipulum praedilectum procurandum , sed sensum altioris ordinis, mempe
spiritualis, qui inferiorem ordinem temporalem non excludit sed fortius includit.
b) A d promulgationem spiritualis maternitatis alludere videtur etiam S . Ambro
sius in Epist. ad Ecclesiam Vercellensem : M aria, M ater D om ini, ante crucem F ilii
stabat. N ullus me hoc docuit, nisi S. Ioh. E v . ... qui docuit quod alii non docuerunt,
quemadmodum in cruce positus M atrem appellaverit, pluris putatis quod Victor sup
pliciorum pietatis officia M atri exhibebat, quam quod regnum coeleste donabat.
N am , si religiosum est quod latroni donatur venia, m ulto uberioris pietatis est quod
a Filio M ater tanto affectu honoratur. Ecce, inquit, Filius tuus ... Ecce M ater tu a.
T estab atur de Cruce C hristus, et inter M atrem atque D iscipulum dividebat pietatis
ofiicia. Condebat Dominus non solum publicum, sed etiam domesticum Testam entum
et hoc eius testam entum signabat Ioh., dignus tanto testatore testis. Bonum testamen
tum non pecuniae, sed vitae aeternae, quod non atramento scriptum est sed Spiritu
D ei vivi qui ait: L in gua mea calamus scribae velociter scribentis (P L 16, 1270).
c) Georgius Nicomediensis, saec. ix, (in O rat. V I I I In S . Mariam assistentem Cruci,
P G i o c , 1475 ss.) in ore Iesu m orientis haec ponebat: Ecce filius tuus... qui filialis
in te pietatis officia omnia im pleturus sit; qui debitam gratiam uti parenti retribuat...

V E R B A C H R IS T I M O R IE N T IS

20Q

Habens itaque quem am icum supra pectus reclinavi, tristibus quidem impone finem
w.eumque, cum illo ac sociis versans, adimple locum ... T ib i enim per eum reliquos item
discipulos commendatos volo. Esto illis, si qua moris est ut matres sint filiis, seu magis,
quod ego praesens fuerim , ipsique vicissim , quae sunt filiorum, ac subditorum, prae
stabunt, ut per quam ego ad eos venerim , ut quam ad me mediatricem facile impetra
turam indicias habeant... Ecce M ater tua ... N unc enim ut parentem nedum tui sed et
reliquorum discipulorum constituo ducem, ac M atris praerogativa absolute honorari volo.
Q uam quam ergo prohibui ut ne patrem super terram vocaretis (M atth. 23, 9), volo
nihilom inus, ut hanc Matrem honoretis ac appelletis, quae m ihi coelo altius tabernacu
lum fuerit, ac voluntatem a consuetudine naturae alienam ostenderit... Cum sic ergo
optim us D om inus inenarrabili longanimitate testamentum con d id isset... etc.
E x q u ib u s verbis clarissim is, haec clarissime apparent: 1) verbis: F.cce filius tuus
Iesus mori ens testamentum condens, praedilectum discipulum, et per ipsum omnes alios
discipulos M atri suae com m endat, ut illis ea quae sunt matris exhibeat, et ipsi, vicis
sim , quae sunt filiorum ipsi praestent, amorem scilicet, cultum et fiduciam; 2) verbis
vero '<Ecce M ater tua Iesus m oriens M atrem suam constituit parentem nedum disci
puli praed ilecti, sed et reliquorum discipulorum, et vult ut illam M atrem appellent, et
tam quam matrem honorent. Pctestne clarius desiderari testimonium?
Falso igitur Knabenbauer aliique pro primo teste huius interpretationis Rupertum
Tuiti ensem habent: his enim anteponendus est O rigines et maxime Georgius Nico
mediensis.
d) Ruperlus Tuitiensis ( f 1135): Q uia in passione U nigeniti omnium nostrum
salutem beata Virgo peperit, plane omnium nostrum mater est. Igitur, quod de hoc
discipulo dictum est ab eo, recte et de alio quolibet discipulo, si praesens adesset, dici potuis
set, nisi quia licet om nium ut dictum est, mater sit, pulchrius tamen huic ut virgo vir
gini commendari debuit (P L 169, 790).
D uo ergo facta Rupertus asserit: 1) factum universalis maternitatis gratiae, quod
m eius cooperatione ad opus redemptionis fundatur, ita ut omnes redem pti, filii M a
r ia e dici debeant et sint; 2) factum promulgationis eiusdem maternitatis, et quidem relate
ad omnes, quia de om nibus, si praesentes fuissent, sicut praesens erat Ioannes, verba
illa
E cce M ater t u a praedicari potuissent.
e) Dyonisius Carthusianus ( f 1471): D iscipulus iste designat unumquemque fideC um ergo Christus dicit Ioanni: Ecce M ater tua, unicuique christiana dedit ma
trem suam in matrem >; In Evang. Ioan. enarratio, a. 46).
Idem asserunt in respectivis Com m entariis Pepini, Royard, Salm eron, T oletus,
Escobar et M endosa, Barrados, Petrus a S. M aria, Bernardinus de P icquigny, C . A
L ip id e . N atalis Alexander, Zucconi, Sylveira, G eorgius M aior, Paciucchelli. Leo
X lofutar, Hieronym us N atal, P . Girandeau, M astai-Ferretti, A llioli, P. Hadrianus
S in o n C . S S . R ., Sales O . P.
6). S c r i p t o r e s d e re c h r i s t o l o g i c j a , m a r i o l o g i c a , a s c e t i c a et O r a t o r e s ,
P. Hilaro a S. Agatha ( l.c ., pp. 143-150) circiter 120 numerantur. Iure ergo meidem cl. Pater, concludit: H is omnibus aliatis testim oniis et aliis innumeris
s e c t i o praeteritis, nostram demonstrationem ex criterio externo ita concludim us: una
e s i ~ : x a Sum m is Pontificibus ad sacros Oratores, a doctoribus ad sim plices fideles;
1

V E R B A C H R I S T I M O R IE N T IS

si non est hoc m agisterium ordinarium Ecclesiae, quodnam erit? Si non est hic sensus
Ecclesiae, quisnam erit? Pontifices, Sancti, T h eo lo gi, Exegetae, Scriptores Christologiae,
M ariologiae, Asceticae, Oratores sacri; quid amplius? Sed non solum m odo activitas
magisterii didactica, verum et practica in precibus liturgicis. O ptim e ergo Leo X I I I
asserebat: quod perpetuo sensit Ecclesia . Nos itaque cum Ecclesia sentire volum us
ac debem us, et ideo ultim o affirmamus textum nostrum sensus vere scripturistico,
per Ecclesiae m agisterium nobis indicato, significare prom ulgationem solem nem , seu
constitutionem publicam M aternitatis spiritualis universalis M ariae .
O b i e c t i o n e s a d v e r s a r i o r u m (qui sunt in proportione unius ad centum)
post ea quae dixim us, facile solvuntur. A d duo, praesertim , reducuntur, videlicet:
1) N on est recedendum a sensu obvio, nisi urgeat gravis ratio, et in casu, tantum
valet interpretatio quantum valet ratio allata. A tqu i, in sensu litterali et obvio verba
C hristi morientis nihil aliud nisi actum pietatis filialis Iesu erga matrem significant,
ei refugium apud dilectionis discipulum procurando; et nulla urget ratio (ita P. Lagrange)
ab hoc sensu obvio discedendi. Ergo ...
Respondetur: Concedo maiorem; nego minorem. In casu enim nostro licet recedere
a sensu obvio, quia urget gravissima ratio, id est sensus Ecclesiae, seu m agisterium o rd i
narium infallibile Ecclesiae. Ex eo enim quod m agisterium ecclesiasticum , ut vid im u s,
textum nostrum assumit ad spiritualem maternitatem B. M . V . nedum illustrandam
sed demonstrandam, eo ipso im plicite affirmat talem textum , ex intentione divina, hac
vi probandi praeditum esse.
2) In textibus S. Scripturae interpretandis, non est recedendum a sensu quem
communis Patrum consensus tenet. A tqui com m unis Patrum consensus verba Iesu
morientis in sensu obvio interpretatur, id est, de actu filialis pietatis Iesu erga M atrem .
Ergo...
Respondetur: Concedo maiorem-, nego minorem. Etenim , in casu nostro non habetur
communis Patrum consensus. 1) Sat pauci sunt textus circa quos habetur unanim is con
sensus Patrum . Ex tota Patrum aetate, ex centenis et centenis, non inveniuntur nisi
septem vel octo Patres qui textum nostrum breviter et obiter exponunt, id est, S. E piphanius, S. H ieronym us, S. Io. Chrysostom us, S. A m brosius, S. A ugustinus, S. C y rillus A lex ., et Theophilactus. H inc, maxima pars Patrum , circa textum nostrum silet.
2) Paucissim i qui de illo loquuntur, solummodo sensum obvium exponunt, quin quae
rant de sensu aliquo pleniori aut profundiori: sed de illo non quaerere non est illum
reicere. Pro hoc sensu profundiore, contra silentium fere unanim e maximae partis
Patrum , clamorem habemus sex vel septem saeculorum, eo quia inde saltem a s a e c .x n
interpretatio nostra com m unis evasit, prout ipsim et adversarii concedunt. 1 Im o,
haec nostra scripturistica interpretatio nec in aetate Patrum ignota fuit, prout apparet
ut iam vidim us ex expositione Origenis et G eorgii N icom ediensis (saec. ix), qui

1 Ita K n a b e n b a u e r in te r p r e ta tio n e m scripturisticam v e r b o r u m C h r is t i m o r ie n t is a p p e lla t


pervulgatam opinionem , satis communem (In loa n n em , e d . re im p r . 19 2 5 , p . 5 58 ); P . L a g r a n g e :
la pieuse opinion si d o u c e a u x c h re tie n s , la p ieuse croyance des fid eles (E v . selon S . J e a n , P a ris,
192 5, p . 494); B r a s s a c :

>L 'o p in io n p o p u la ire e t presque universelle (M a n u e l B ib i., t. 3, P a ris ,

1 9 1 3 , p . 70 5 ). H in c d ic e r e p o s s u m u s : e x o re v e s tr o v o s iu d ic o .

V E R B A C H R I S T I M O R IE N T IS

211

quum sine ullo indicio dubii vel opinionum conflictus expositionem propriam propo
nant, sat evidenter produnt se exponere rem sat notam et in pacifica possessione posi
tam. Esto Origenes et G eorgius N icom ediensis inter Patres numerari non posse; atta
men, ut testes traditionis oralis considerari debent. 4) D ato etiam et non concesso una
nim i Patrum consensu circa sensum obvium verborum C hristi m orientis, dicim us quod
nostra interpretatio interpretationi obviae m inim e contradicit, sive verba illa in sensu
typico, sive in sensu litterali accipiantur: nam , si sum untur verba illa in sensu typico,
tunc sensus litteralis obvius supponitur, eo quia sensus typicus in sensu litterali historico
fundatur; si vero sumuntur in sensu litterali directo, tunc interpretatio nostra confirmat
et corroborat illum pietatis filialis actum B. V irgini ratione v erae maternitatis spiri
tualis ab om nibus, et praesertim ab illis qui sunt cordi Iesu vicinioribus, exhibendum .
Ideo, etiam haec secunda obiectio, nihil valet. Verba ergo Iesu m orientis non sensu
mere accommodato sed sensu vere scripturistico, litterali vel typico, prout ab Ecclesiae
sensu sum untur, accipi debent.
A t, praeter argumentum ex auctoritate desum ptum , afferri potest argumentum
ex i p s i s v e r b is C h r i s t i quae de sola cura temporali Ioannis erga D eiparam bene inter
pretari nequeunt. Enunciationes enim: M u lier, ecce filius tuus... E cce mater tua,
sunt correlativae seu, correlationem exprim unt maternitatis (ex parte Virginis) et filia
tionis (ex parte S. Ioannis). Et nulla habetur ratio recedendi ab hoc sensu obvio ver
borum. Quin im m o, ratio habetur excludendi interpretationem de sola cura temporali
a S. Ioanne gerenda. Si enim mens C hristi fuisset commendare talem curam tem po
ralem, sufficere poterat ad illam exprim endam secunda pars enunciationis ( Ecce mater
tua ). C ur ergo addidit Christus etiam alia verba: Ecce filius tuus , ex quibus com
mendatio de cura tem porali a D iscipulo gerenda obvie deduci non potest?...
N ec valet obicere: E x verbis subsequentibus Evangelistae: Et ex illa hora accepit
eam discipulus in s u a , aperte educitur verba illa a D iscipulo intellecta fuisse de
cura temporali ab ipso gerenda erga B. Virginem . Ratio haec, dicebam us, valere non
videtur. Per verba illa, enim , S. Ioannes non iam sensum proprium verborum Christi
determinare voluit, sed potius effectum immediatum illius correlativae relationis (seu
maternitatis et filiationis) a Christo tunc revelatae, in proprio animo a verbis illis exci
tatum exprim ere.
Sed etiam dato et non concesso quod S. Ioannes verba illa Christi morientis de
sola cura temporali intellexerit, nondum sequitur verba illa in tali sensu exclusivo intel
ligenda esse. N on necessario, enim , hagiographus plenum verborum sensum a loquente
intentum assequi debet, prout Angelicus docet (11-11, q . 17 1, a. 50; Quodlibet, c. 7, a.
14, ad 3). Etiam si ergo S. Ioannes verba illa in tali circum scripto sensu intellexisset,
minime sequeretur ita intelligenda esse. Eo vel magis quod talis sensus sat alienus
fuisse videtur a mente Christi in supremo fastigio operis sui supernaturalis messianici.
Videndum nunc remanet utrum sensu typico vel sensu litterali accipi debeant.

Prob. II. Pars: Verba Iesu morientis sumi non debent in sensu typico.
Praenotanda. R e co le n d u m est: 1) q u o d sensus typicus scripturisticus est sig n i
ficatio sp eciali D e i in ten tion e ad n exa a liq u ib u s reb u s ve l ev en tib u s sensu litterali
exp ressis, existen tia, p e rfe ctio n e ac d ign itate d iversis ab antityp is, n obis nonnisi

212

V E R B A C H R I S T I M O R IE N T IS

revelation e certo constan s, et eu m d em valorem d em on strativu m h abens ac sen sus


litteralis .
H in c, tria su n t de ration e sen su s ty p ici: i) q u o d ty p i, seu res q u aed am et
even tu s q u id a m sen su litterali exp ressi, a D e i vo lu n ta te, secu n d u m eius d ivin am
p raescien tiam et p ro v id en tia m , ordinati sin t ad alias res ve l personas vel even tu s
fu tu ro s significandos; 2) q u o d ty p i isti, existen tia, p e rfe ctio n e ac d ign itate, diversi
e t in ferio res sin t ab antitypis (seu a reb u s, p ersonis et ev en tib u s significatis);
3) haec d ivin a ord in atio q u aru m d am reru m et ev en tu u m ad alias res, personas
et ev en tu s sign ifican d os, n ob is n onn isi e x criterio externo seu ex revelation e d i
vina con stare p o test, id est, ve l q u ia auctores inspirati N . T . id d eclaran t vel eo
u tu n tu r, v e l q u ia P atres co m m u n ite r et con stan ter aliq u em te xtu m in sensu

ty

p ico ex p o n u n t, ve l q u ia E cclesia id declarat.


2) T y p i certo ex istu n t in V . T e s t. U tr u m vero et in N . T e s t. existan t, d isp u
tatur. A tta m e n , probabiliter etiam in N . T . ty p i q u id a m ad m itten d i sun t. H in c,
qu aestio de sensu typico v e l litterali d eterm in an d o, m agn i m o m en ti pro n ostra
d em on stration e est.

Cum

en im ta n tu m m o d o probabiliter con stet de existen tia

ty p o ru m in N . T ., si verb a Iesu m orien tis sensu typico a ccipi d ebeant, va lo r n o


strae d em on stration is erit ta n iu m m o d o probabilis, n on certus; si vero sensu litte
rali accip i debeant, va lo r d em on stration is erit certus et apod icticu s.
Probatur. Ib i sen sus ty p ic u s ad m itti n eq u it u b i non ve rifican tu r con d itio n es
sen sus ty p ic i. A tq u i circa textu m de q u o agitu r n on ve rifican tu r con d itio n es sen
sus ty p ici. E rgo.
M a ior patet. A d minorem. E ten im , du o praesertim req u iru n tu r u t pra en o
ta vim u s

ad h o c u t a liq u id typus d ici possit: 1) q u o d talis d em on stretu r ex

criterio extrinseca, id est, ex testim on io d ivin ae revelation is, ex q u o appareat aliq u id


a D e o ta m q u a m ty p u s alteriu s rei assu m p tu m esse; 2) q u o d typus scrip tu risticu s
sit umbra, n on ve ro corp u s, seu sit im ago n on vero realitas, sit d istin ctu m et p ra ece
dens tem p ore esse a n tityp i; sit in ferioris et im p e rfectio ris ord in is ab ord in e an tityp i.
Ia m ve ro n ec p rim a n ec secu n d a con d itio v e rificatu r in casu. N o n prim a: ete
n im n equ e ex S. S crip tu ra , n eq u e ex T ra d itio n e apparet lo a n n e m ty p u m fu isse
om n iu m h o m in u m . P osset invocari te stim o n iu m m agisterii ord inarii in fa llib ilis
E cclesiae, sed e x o m n ib u s d ocu m en tis, su p eriu s laudatis, n u lla h ab etu r affirm a
tio explicite au t im plicite, seu p er fo rm u las aeq u ivalen tes, sensus ty p ic i in n ostro
te x tu i. e. lo a n n e m ad op tatu m m od o m ere humano ac temporali, v i v e rb o ru m C h r i
sti esse ty p u m v e l figu ra m
ve rb a a m agisterio

ad ep tio n is sp iritu alis o m n iu m fid eliu m ; q u in im m o

E cclesia stico

a d h ib ita sen sum ty p ic u m jexcludun t om n ino.

E ten im , variae fo rm u lae a m a gisterio E cclesia stico et p raesertim a P o n tificib u s


a d h ib ita e ad h a n c red u ci possun t:' C h ristu s, du m e cru c e p en d en s ve rb a illa p ro
fereb at, in discipulo d ilectio n is hu m an itatem repraesen tatam vid eb a t, cu i h u m a
n itati M a ria m ta m q u a m M a tre m

trad ebat; et ita m atern itatem eiu sd em sp iritu a

lem erga hom in es, q u ae tu n c praecise consummabatur, p rom u lgab at, seu solem n i-

V E R B A C H R I S T I M O R IE N T IS

ter p roclam abat. Q u a e form u la, u t patet, n u llim o d e n otion em sensus ty p ic i scrip tu ristici co n tin et aut fu n d are potest. Illa en im m atern itatis p ro m u lga tio ac solem n is
declaratio facta fu it verbis C h risti m orientis, non vero re a verb is significata p ro u t
n otio ty p i sc rip tu ristici necessario postu lat. N u llo m od o ergo constat lo a n n e m a
D e i vo lu n ta te ord in atu m fuisse, ob suam ad op tio n em m ere hu m an am ac te m p o
ralem , tam qu am

typum ad op tio n is sp iritu alis o m n iu m h o m in u m .. N o n verifica-

tu r ergo prim a con d itio . S e d n ec secu n d a verificatu r. Ioan nes en im , et ipse, fu it


spiritualiter in B . V irg in is filiu m ad optatus,

et q u id em , m odo em in en ti, p ro u t

om n es con ced u n t; et id eo n on p o tu it esse figura, u m b ra ad optio n is sp iritu alis


hum an itatis, n ec ab ipsa hu m an itate (seu ab an tityp o) d istin cta, p raeced en s te m
po re et im p e rfectio ris ordinis, eo q u od et ipse individuum q u od d am sit h u m a n i
tatis sp iritu a liter adoptatae, et ideo fu isset u m b ra et figura suimetipsius.
N o n ergo sensu scripturistico, sed sensu tan tu m vulgari Ioan nes velu ti typus
a d optio n is nostrae d ici potest, id est, qu aten u s in d iv id u u m a liq u o d d esignat in
natura ve l q u alitate aliqua com m u n i (in casu nostro, in spirituali filiation e o m n i
b u s com m u n i) eminens. E t hoc sensu ev id en ter p raeter in ten tio n em a sc rip
torib u s illis qui sen sum ty p ic u m d efe n d u n t (e. g. B ittrem ieu x , V a n C o m b ru g g h c
etc.) a ccip itu r p ro u t apparet ex ip so ru m demonstrationis processu in qu o, d efin i
tione et n atura ty p i sc rip tu ristici p osthabita, criterio n on extrinseca (i. e. te stim o
n io d ivin ae revelation is) sed ta n tu m m o d o in trin seco (i. e. exam in e ve rb o ru m
C h risti) u tu n tu r.
R em an et ergo sen su s litteralis.

Prob. III. Pars: Verba Iesu morientis sumi debent sensu litterali vel directo vel
saltem indirecto.

Prob.: i) E x auctoritate m agisterii ord in arii et in fa llib ilis E cclesiae. E ten im ,


om nes d eclarationes m agisterii E cclesia stici ad hoc tan d em red u ci possunt: In
Io an n e C h ristu s d esign avit personam h u m ani gen eris (L e o X I I I ) . S. G io v a n n i
rap presen tava noi tutti; e nello stesso A p o sto lo eravam o ancora noi tu tti a racco gliere le parole: E c c e M a te r t u a (P iu s X I ) .

Io an n es rep raesen tabat omnes

d iscip u los, ve l om n es fideles, v e l om n es hom in es.

In Io an n e ve l in persona

Ioan n is om nes hom in es tra d u n tu r M a ria e ta m q u a m filii.


H o c posito, C h ristu s m oriens vel directe in Io an n e resp icieb at om n es h o m i
nes q u od v e risim iliu s d icitu r eo q u o d tu n c h o m in u m red em p tio et id eo etiam
regeneratio vitae su p ern atu rali
tu r

ve l saltem indirecte,

coop eran te M a ria ta m q u a m m atre co n su m m a b a

i. e. mediante Io an n e in q u o em in en tiu s illa ead em

con d itio in q u a h o m in es in v en ieb an tu r verificab a tu r, ita u t Io an n es v e lu ti sym


bolum v e l prototypus sit filioru m M a r ia e .1
1

lameda

te n e t v e r b a illa C h r is t i C r u c ifix i a c c ip ie n d a esse in sensu p len io ri. A l p r o -

n u n c ia r las p a la b ra s: E cce M a te r tu a , la in te n c io n

in m e d ia ta

d e Jesu s era sig n ific a r al

d is c i

p u lo a m a d o su d e s e o d e q u e h o n ra se y tu v ie s e a M a ria p o r M a d r e . P e ro , p r e v ie n d o q u e la I g le -

214

V E R B A C H R I S T I M O R IE N T IS

H in c ve l d irecte ve l saltem

in d irecte verba Iesu m orien tis om n es hom in es

resp icieb a n t p ro u t B . V irg in i tam qu am filii trad eb an tu r. E t h oc m eliu s patebit


ex con sid eration e su b seq u en ti, nem pe:
2)

E x substrata m ateria, e x circumstantiis tu m loci tu m tem poris, et ex verbis

ipsis ab h a giog rap h o ad h ib itis. E ten im , haec om nia p o stu lan t ut p er verba p ra e
fata B . V irg o con stitu ta sit om n iu m ch ristifid eliu m M a te r. E t h oc o p tim e et cla
rissim e o sten d itu r ab E .m o C ard in a le L e p ic ie r (o. c., p. I I I , c. 1, pp. 458-460).
E n eius verba:
Im p rim is, a) substrata materia p ostu lat ut C h risti

verb a

ad

M a ria m

et

lo a n n e m in tellig a n tu r h oc sensu, q u od Ioan nes totam tu n c fid eliu m c o n g re ga tio


n em repraesen taret. R evera,

testabatur de Cruce Christus, ait S. A m b ro siu s, et

testamentum eius signabat Ioannes,

dignus tanto testatore testis.

A tq u i indecens

fu isset u t ille, qui erat u n iversalis h om in u m S alvato r, in u ltim a illa sua v o lu n


tate, de solis M a tris suae et Ioan n is personis sollicitu s esset; sed co n g ru u m erat
u t q ui om n iu m R e d e m p to r existeb at, in ipso actu con su m m an d i su u m sacrifi
ciu m , ad om nes q ui in se cred itu ri erant cu ram exten d eret, illos M a tri suae co m
m en d an d o. Q u o circa , sicu t in cru cifixo rib u s om n es p eccatores, et in b ono latrone
om nes ve re po en iten tes, in m alo autem latron e om n es in cred u li ob u m b ra n tu r,
ita in Io an n e iure m erito q u e om n es ch ristifid eles, q u os d ilig it C h ristu s, cen sen di
sun t repraesentati.
b)

Circum stantiae q u o q u e id ip su m p o stu lare vid en tu r: 1) Q u o d en im u ltim o

vitae C h risti m ortalis tem pore, in 2) loco m a xim e p u b lico et coram m u ltis te sti
b u s, h aec com m en d atio facta fu erit, sat ev in cit, ibi n on de Io an n e tan tu m m od o
agi, sed etiam , im o m axim e, de o m n ib u s illis q u i fid em in C h ristu m R e d e m p to
rem accep tu ri erant. S i en im 3) de solo Io an n e a ctu m fuisset, illa com m en d atio
p o tiu s fieri d eb u isset ante C h risti passion em , c u m v id e re tu r q u od tu n c potissim e
et B eata V irg o a liq u o

in d ig eret q u i sib i filii v ices su p p leret, et Ioan nes V irg in is

p ro te ctio n e con firm an d u s foret, n e in fide deficeret. R u rsu s, si sin gu larem tan
tu m m o d o co m m en d atio n em C h ristu s in ten d isset, n on d eb u isset h anc suam v o
lu n tatem in loco tam p u b lico , q u alis erat C alv ariu s, et coram tot ac tam d iversis
testib u s, propalare.
P ariter, tempus q u od C h ristu s ad hanc

suam vo lu n ta tem m an ifestan d am ele

git, id ip su m confirm at, q u od scilicet fu it quando anima eius M a tris summo dolore
transfixa est. R evera, cu m anim a vio len tio ri q u ad am passione agitatu r, faciliu s
sui d e lo s s ig lo s p o s te r io r e s , h a b ia d e in te rp re ta rla s d e la M a te r n id a d e s p ir itu a l u n iv e rs a l, se
d ir ig io , n o so lo a J u a n , s i n o ta m b ie n a to d o s lo s q u e , c o m o E I, h a b ia m o s d e te n e r le p o r S e n o r
y M a e s tr o , p a ra d e c ir n o s , ig u a lm e n te , q u e la h o n ra se m o s y la tu v ie s e m o s p o r M a d r e .
S a n Iu a n y las p r im e ra s g e n e ra c io n e s c ris tia n a s p u d ie ro n e n te n d e rla s d e so lo e l D is c i
p u lo A m a d o , p e ro e sto so lo s ig n ific a q u e n o n p e n e tra r o n to d o su se n tid o , q u e n o p e n e tra r o n
e l se n tid o p len io r, se g u n e l c u a l J e s u c ris to in te n ta b a d a rla p o r M a d r e a to d o s lo s d em a s h o m b re s (L a

Virgen en la B ib lia , e d . 2, 19 3 9 , p p . 1 4 9 -15 0 ).

M U L IE R

A P O C A L Y P S IS

215

p o test aliarum p assion u m im p ressio n em su scipere. E rg o si C h ristu s h an c c o m


m en d atio n em tu n c fieri d ecrevit cu m B eatae V irg in is anim am , iu xta S im eon is
p rop h etiam , doloris gladius pertransivit, sign u m est Illu m vo lu isse u t su m m a m a
tern i am oris passio, q u ae est am or, in illiu s cord e tu n c ve h em e n te r excitaretu r,
c u iu s q u id e m solus Ioannes fu isset im p ar ob iectu m , sed cu iu s to tu m fid eliu m
ge n u s erat o b iectu m om n in o adaequ atu m .
c)

D e n iq u e verba ipsa a C h risto u su rp ata osten d u n t, p er lo a n n em , om nes

ch ristifid eles tu n c com p reh en so s fuisse. X a m prim o q u id em , C h ristu s A lariam


n om ine m ulieris, n on m atris, allo q u itu r, quasi in n u ere velit, gloriosam hanc V ir
gin em n ed u m esse m u lierem illam fo rtem a S alom o n e praed ictam , quae virtu te
p raestans ac generosa, C h risti cru ciatu s su b C ru c e d ivid ere d eb eb at, sed potissim e
illa m esse secundani Evam , q u ae sp iritu a lem p ro g en iem ad b eatam patriam a p r i
m a E v a p erd ita m red u ctu ra erat.

D e in d e sem etip su m E va n g elista non sub n o

m in e Ioan n is d esignat, sed sub n om ine d iscip u li, et q u id em d iscip u li q u em d ili


ge b a t Iesus; un de, d eseren tib u s C h ristu m aliis d iscip u lis, ille u n u s d ivin itu s ad
C ru c e m ad d u citu r, u t in ipso tota fid eliu m et filio ru m D e i u n iversitas rep raesen
tetu r.
C est don c, co n clu d it B ossu et, to u t le p eu p le n ou veau , c est tou te la so ciete
de

1E g lise

q u e J esu s recom m an d e a la S ain te V ie rg e en la perso n n e de ce ch er

d iscip le; et p a r cette

d ivin e parole, elle d evien t non seu lem en t m ere de saint

Jean, m ais en core de tou s les fideles. E t par la ne v o y e z -v o u s pas, selon la p en see
de saint E p ip h a n e, q u e la b ien h eu reu se M a rie est

1E v e

de la n o u velle alliance

e t la m ere de tou s les vivan ts, u n is sp iritu ellem en t au n o u ve l A d a m , p o u r etre la


m ere de tous les eius? .
IV .

Ex A

p o c a l y p s i,

1 c.

12, 1 - 18 u b i de muliere et dracone serm o est.

Signum

magnum apparuit in caelo: M u lier amicta sole, et luna sub pedibus eius, et in capite
eius corona stellarum duodecim. E i in utero habens, clamabat parturiens, (t crucia
batur ut pariat. E t z isum est aliud signum in coelo: et ecce draco magnus rufus habens
capita septem, et cornua decem: et in capitibus eius diademata septem.

Et cauda

eius trahebat tertiam partem stellarum coeli, et misit eas in terram, et draco stetit
ante mulierem, quae erat paritura: ut, cum psperisset, filiu m eius devoraret. E t peperit filiu m masculum, qui recturus erat omnes gentes in virga ferrea: et raptus est
1 C f r L a m p e n , M u lie r am icta sole, in S tu d i F ran cesca n i, 20 (1 9 2 3 ) 2 73 -8 2 ; L .
S . I ., in

Fonck,

Verbum D o m in i, 2 (19 2 2 ) 3 5 3 -3 5 7 ; T e r r i e n , o . c ., 2, 1. c ., 3; E . B . A l l o , O . P . , L e

d o uziem e ch a p itre de I A p o ca ly p se, in R e v u e B ib liq u e , 1909, t. 18, p p . 5 2 9 -5 5 4 ;

Bover

I ., E l

ca p itu lo X I I d el A p o c a lip sis y el ca p itu lo I I I d el G enesis, in E s t. E c l., 192 2 , 3 1 9 -3 3 6 ; R i v e r a


A . , In im icitia s p o n a m ..., S ign u m magnum a p p a r u it... (G e n ., 3, 15 ; A p o c ., 12 , 1), in V erbum D o

m ini, 21 ( 1 9 4 1 ) 1 1 3 - 1 2 2 ; R . M . D e L

B r o i s e , M u lie r am icta sole. E ssa i exegctique, in E tu d es,

t . 7 1 ( a v r il- ju in 18 9 7 ), p p . 289 e t s q . ; P e r r e l l a C ., C . M ., S en so m ariologico d e ll A pocalisse,


12, in D iv u s Thom as ( P la c .) a. 43 (19 4 0 ), n . 3, p p . 2 15 -2 2 3 ; D i F o n z o L . , O .
In to rn o a l senso m ariologico d e ll A p o ca lisse, 12, in M a ria n u m , 3 ( 1 9 4 1) 248-268.

F . A I. C o n v .,

2 l6

M U L I E R A P O C A L Y P S IS

filiu s ad Deum , et ad thronum eius. E t mulier fu g it in solitudinem 'ubi habebat locum


paratum a D eo ... E t fa ctu m est proelium magnum in coelo . . . E t proiectus est draco
ille magnus, serpens antiquus, qui vocatur diabolus, et satanas, qui seducit, univer
sum orbem ... E t postquam vidit draco quod proiectus esset in terram, persecutus
est mulierem', quae peperit masculum ... E t iratus est draco in mulierem', et abiit
facere proelium

cum

r e l iq u is

d e s e m in e e iu s ,

qui custodiunt mandata D ei, et habent

testimonium Iesu C h r is t i. Breviter-. C u m m u lier, cern en te d racone seu diabolo,


filiu m peperisset, rap tu s est filiu s eius ad D eu m : tu n c, facto in coelo p ro elio
m agn o, draco in terram lapsus coep it mulieris semen persequ i.
H o c posito duo quaeri possu n t:

i ) q u aen am est m u lier ibi

significata? ...

2) Q u o m o d o sp iritu alis B. V irg in is m atern itas ex illo textu eru i p o test ?


A d i um: A ) P le riq u e auctores, tu m veteres, tu m recen tiores, in m u liere illa
A p o c a ly p sis sign ificatam v id e n t Ecclesiam, m atrem sp iritu a lem corp oris C h risti
m y stici, ct id eo d olori et p e rse cu tio n ib u s su b lectam .
Ita S. A u g u s t i n u s : Haec autem m ulier antiqua est civitas D e i, de qua in psalmo
dicitur: Gloriosa dicta sunt de te, Civitas D ei (In Ps. 142, P L 37, 1846). Ita pariter
S. M
L

e t h o d iu s,

a u s a n .,

1 S . V ic t o r in u s P e t a v ie n s is , 2 S . P a t e r iu s , 3 A

5 S . B r u n o A s t e n s is , 6 W

a l f r id u s

S t r a b o , 7 S . B eda V

ilu l fu s,

4 A n selm u s

e n e r a b il is ,

8 R ic h a r -

S. V i c t o r e , 9 S . M a r t i n u s L e g i o n e n s i s , 10 G u i l e l m u s E s t i u s qui scripsit:
Expositio de Ecclesia convenientior videtur (In Apoc., 12, 1).
C est a peine si scribit P. T errien , o. c., p. 61 parrni les anciens interpretes
du texte apocalvptique, on en pourrait nommer deux ou trois qui n aient pas explicitement attribue ce magnifique sym bole a la sainte E glise du C h r is t.
Et bene quidem ea quae ibi leguntur Ecclesiae applicari possunt, quin im o, argu
mentum prim arium totius apocalypsis Ecclesiam esse, omnes concedunt.
Ipsa est amicta sole, sive quia filii eius, fideles, in baptism ate, C hristum , iustitiae
solem, induuntur, sive quia ipsam et luce divina circum fusa refulget. Luna sub pedi
bus eius nobis demonstrat quom odo bona vana et m utabilia huius m undi pedibus
calcat. Duodecim stellae sunt Apostoli. Clamat parturiens, eo quod m agnis doloribus
filios Christo parit. Masculum parit eo quia Ecclesiae filii fortes et constantes esse debent,
et quia sunt membra corporis cuius Christus est caput. F iliis Ecclesiae diabolus iugiter
insidiatur; cum vero aliquis ex filiis Ecclesiae in coelum rapitur, diabolus alios E ccle
dus

siae filios acrius insidiatur.


1 S ym posion, 8, 4, P G
2 PL

18. 143 f ' .

5, 336.

3 L ib . de Testim oniis, P L

79. 1 1 1 3 .

4 E xp o s. in A p o c ., P L 79 , 14 10 .
5 E n a rra t, in A p o c ., P L

162 , 15 4 3 .

0 E xp o s.

16 5 ,

in

A p o c .,

PL

7 In G lossa O rd in a ria , P L
8 E xp o s. in A p o c ., P L
3 E x p lic .

in

A p ., P L

6 6 7.

114. 73 1.

93, 1 3 1 ,
19 6 , 79 S .

1 : E xp o s., P L 209, 365.

165.

M U L I E R A P O C A L Y P S IS

3)

217

A lii, e contra, praesertim in E cclesia G rae ca , in m u liere illa et q u id em in

sensu litterali, B . V irg in e m vid en t.


Hanc sententiam a nonnullis propositam , commemorant A n d r e a s Episcopus C ae
sariensis1 (c. a. 515), A r e t h a s , E p. pariter Caesariensis (c. a. 9 1 4 ),2 et O e c u m e n iu s
T r ic c e n s i s (c. a. 601). Inter recentiores interpretes hanc sententiam sequuntur G u s t a vus B i c k e l , S a n z i o S a n s i etc. Inter protestantes vero hanc sententiam tenuerunt
H e n r ic u s B u l l i n g e r (1557), D a v id P a r e n s (1618), T i n i u s f 1839) e t ; E t iure meritoque, omnia enim quae in textu illo de muliere dicuntur, bene B. V ir
gini applicari possunt. Ideo in ipsa S. L iturgia, et quidem bis in officio Immaculatae
verba illa ad B. Virginem referuntur; imo in officio N am ism atis m iraculosi integrum
caput 12 legitur et B. V irgini applicatur.
C)

A lii tand em B . Virginem et Ecclesiam sim ul in illa m u liere vid en t, vel sal

tem B . V irg in e m non esclu d u n t.


Ita C l e m e n s A l e x a n d r i n u s i c . 150-215) qui tenet Auctorem Apocalypsis, l i ne a
menta a M aria desumpsisse ad Ecclesiam pingendam , in una eademque im agine nas
duas virgines et matres confundendo (Paedagogus, P G 8, 300 C ). Ita edam Auctor
operis d e s y m b o l o a d c a t h e c h u m e n o s (inter op. S. Augustini, P L 40, 661): D r a
conem diabolum esse, nullus vestrum ignorat mulierem illam V irginem M ariam signi
ficasse quae Caput nostrum integra integrum peperit, quae etiam ipsa figuram in se
Ecclesiae demostravit . Perpendantur verba: nullus vestrum ignorat : non erat ergo
nova quaedam interpretatio, sed communis persuasio fidelium illius perantiqui tem poris.
Ita etiam Pseudo-Am brosius (P L 17, 875), Prim asius (P L 68, 872 s.), A lc u in u s
(P L 100, 1152), Am brosius A u tp e r tu s ( f a. 778) cuius praeclara verba haec sunt: Hoc
certe signum (ab Isaia praedictum: Ecce Virgo...) nunc usque videtur in coelo, id est
in Ecclesia sanctorum. D icatur itaque apertius, quid sit hoc signum . D enique sequitur:
M ulier amicta sole. A c si diceretur: Beata sem perque V irgo M aria, obum brata A ltis sim i virtute, cui videlicet dictum ab Angelo scimus: Spiritus Sanctus superveniet in
te et virtus Altissimi obumbrabit tibi, illa scilicet virtus, de qua Paulus dicit: C hristum ,
D ei virtutem et D ei sapientiam. Et quia plerum que genus invenitur in specie, ipsa Beata
ac pia Virgo hoc loco personam gerit Ecclesiae, quae novos cotidie populos parit, ex
quibus et generale M ediatoris corpus form atur. N on autem m irum , si illa typum
Ecclesiae praetendat, in cuius beato utero capiti suo eadem Ecclesia uniri m eruit. Nam
et in sequenti lectione aliqua narrantur, quae iuxta litteram Beatae V irgin i specialiter
congruere non possunt, sed electorum Ecclesiae secundum m ysticam narrationem gene
raliter conveniunt (Maxima Bibi. Veterum Patrum, L u g d . 13, 530). Eadem ad ver
bum repetit H a y m o H a l b e r s t a d i e n s i s ( f 853) O . S. B . (P L 417, 1080). Eadem sen
tentia a R u p e r t o T u it ie n s i (Comm. in Apoc., P L 6S, 872) et a S. B e r n a r d o tenetur:
Putasne inquit ipsa est sole amicta mulier? Esto siquidem ut de praesenti E c

1 Com m entarius in A p o c ., c . 12 , P G

10 6, 320 , 324.

2 E x p l. in A p o c . ex Com m . S . A n d r e a e , P G

10 6, 3 2 0 .

18

M U L IE R

A P O C A L Y P S IS

clesia id intellegendum propheticae visionis series ipsa demonstret, sed id plane non
inconvenienter M ariae videtur attribuendum (P L 183, 430).
Idem pariter tenent C a s s io d o r u s (Complexiones in A p oc., P L 70, 1411), A u c t o r
C o m m . i n A p . (aliquando S . Thom ae tributi), S . B o n a v e n t u r a (Op. omnia, 4, 756 a;
9 , 700 a), N i c o l a u s L y r a n u s (Glossa in Ap.'), P e t r u s O l i v i (Postilla supei A p o c ),
S. B e r n a r d i n u s S e n ., E s t i u s , S . L a u r e n t iu s a B r u n d u s i o , etc. Inter recentiores exegetas idem tenent R ibep .a , V i e g a s , C a l m e t , A l c a z a r , T ip.i n o , V o u t e iis , D r a c k , C r a m ton

, N

ew m an,

B r o is e , S c h a e f e r , L

e la

F il l io n , S a le s, L

am pen,

esetr e,

B lan c, F o n k , V

ig o u r o u x ,

B aguez,

R e p e t t i etc.

H a ec tertia sen tentia m u ltis ratio n abilior vid etu r. Id e o q u e m erito verb a illa
tu m E cclesia e tu m B . V irg in i, et q u id em , non sensu m ere accommodato sed sc rip
tu ristico a p p lican tu r. H a ec en im interp retatio aliis in terp reta tio n ib u s non co n
trad icit; q u in im o illas velu ti

conciliat; n eu tra in terpretatio sy m b o lu m in sua

plena et totali sign ification e con sid eravit et ideo n u lla op positio in ter illas, una
n on e x c lu d it aliam , q u in

im o m u tu o se com plen t. Iu re ergo m erito q u e scrib e

b at P. B . A lio O . P.: <C e tte h em p hase sim b o liq u e su rp ren d ra m oins, si l on ad m et


q u e la m ere a lle g o riq u e d u M essie, la com m u n au te, est ici rep rese n te e sous les
traits q ui con vien n en t p rem ierem en t a sa m ere r e e l l e (L e douzieme chapitre de
VApocalypse, p. 540). P ariter, card. N e w m a n in vers. 5 u b i refertu r n ativitas p u eri
m ascu li q u i ad regend as om n es nationes d estin atu r, haec a n im a d v e r tit: N em o
d u b ita t p er in fan tem

illu m m ascu lu m allu sion em fieri ad D o m in u m N o stru m ;

q u are ergo p er m u lierem allusio non fieret ad m atrem eius? (A letter addressed to the Rev. E . B . Pusey. D . D . on occasion of his Eirenicon, 1865). N e c d e
s u n t aliae allusion es q u ae a variis com m en ta torib u s agn oscu n tu r.
In su p e r, te x tu s iste, in fin e B ib liae positu s, p erp u lch ram confirmationem n obis
praeb et te xtu s P ro to ev an gelii in initio B ib liae positi. E ten im , in hac com p lexa
allegoria,

tres personae

em in en t, vid elicet: mulier, filiu s m ascu lu s

q u em

ipsa

parit, et draco ex p licite id en tificatu s cu m an tiq u o serpente. S. Ioan nes ergo, quasi
su p p lere volens, an tequ am B ib lia clau d atu r, ei q u od deest in in itio ,

p rou ti

a n im a d v ertit C ard . N ew m a n n in h oc textu A p o c a ly p sis n obis d icit pro prim a


vice serp en tem parad isi fuisse sp iritu m m alu m . H in c si draco A p o c a ly p sis est
serpens Paradisi terrestris, et filiu s m ascu lu s est sem en m u lieris, m u lier n eces
sario mater tu m R ed em p to ris tu m red em p to ru m esse d eb et. N o v a ergo revelatio
ve te re m

d eclarat et

com p let,

daem on is

sin gu larem

h ostilitatem

d em on stran s

q u ae con tra M a tre m et F iliu m , q u am vis incassu m , ab ipso d irig itu r. In cu rsu s
isti d irig u n tu r, evid en ter,

con tra Christum mysticum et contra h an c matrem alie-

goricam q uae est E cclesia.

A t ipsi su p p on u n t et testan tu r, ratione con n exion is,

in cu rsu s dem on is con tra Christum realem et matrem eius naturalem, in cu rsu s c o n
tin u os et q u o d am m o d o saecu loru m d ecu rsu repetitos. C a p u t X I I
ergo, cap u t I I I
cap.

X II

G en esis con firm at et com p let.

A p o c a ly p sis

praescin d ere

om n ino

non

B . V irg in e
p o ssu m u s.

A p o c a ly p sis,

ergo, etiam
A g itu r

ergo

in
ibi

M U L IE R

de E cclesia

et

de

B . V irg in e:

quod

A P O C A L Y P S IS

q u am p lu rim i

219

hod iern i

au ctores lib e n te r

ad m ittu n t.
B . V irg o ergo et E cclesia, duae istae m atres et virgin es, ab ead em ve lu ti tab u la
(ritratto) repraesen tatae in v en iu n tu r.

E t h oc con firm atu r ratione f ilii eorum .

E ten im , prim us character h u iu s filii, iu xta A p o c a ly p sim , est regnum et potestas


su p er om n es nationes (A p o c ., 2, 26-28; 19, 13, 15-16 ): qu od p rin cip a liter M a ria e
filio com petit; in tan tu m en im E cclesiae filiis id com p etit, in q u an tu m de C a p itis
pra ero ga tivis

particip an t.

Secundus vero character, i. e. lu cta cu m dracone, est etiam prop riu s C h risti,
M a ria e filii; et ad E cclesia e filios non transit nisi per deductionem, seu ratione
u n io n is q u am h a b en t cu m C h risto , eo quia d iab olu s in ipsis et im agin em et
p erso n am C h risti p erseq u itu r. C o n seq u en ter H a g io grap h u s, et p er ipsum S p i
ritu s S an ctu s, non in ten d ebat loqu i ex clu sive de filiis E cclesiae, sed inten debat
illo s n obis p raesen tare in eoru m intim a u n ione cu m C h risto , M a ria e F ilio . H aec
ratione m od i lo q u e n d i quo ipse u titu r. C o n seq u en ter, filius E cclesiae et F iliu s
V irg in is in un itate eiusd em sensus litteralis in clu d u n tu r; et hoc d en u o probat
mulierem A p o c a ly p sis esse sim u l E cclesia m et M ariam : intim a en im con n exio
et v e lu ti com p en etratio in ter matres va lid e

p ro b atu r in tim a illa con n exion e et

v e lu ti com p en etration e q u ae est inter filios: si filiu s est F iliu s E cclesiae sim u l
cu m M a ria e F ilio , etiam mulier seu m ater est E cclesia sim u l cu m M aria.
E a d em p lu s m in u sve s c rib it P . F o n c k ( 1. c., p. 354): Q u a m v is c u m hac
sen tentia lon ge co m m u n io re, te xtu m n ostru m sensu litterali im p rim is de E c c le
sia e x p o n e n d u m esse co n ced a m u s, n ih ilo m in u s ve rb a haec o p tim e B eatissim ae
V irg in i a p plicari possu n t, id q u e non p e r solam a ccom m od ation em q u am d am
fieri m erito m u lti com m en tatores agn oscu n t.

E ten im

d iscip u lu s,

q u em

d ili

geb at D o m in u s, cui in cru ce m oriens M a tre m suam am atissim am com m iserat


tu en d am , in visio n e illa caelesti idealem ac symbolicam figuram Ecclesiae contem
plans, eo modo eam describit, qui ex persona reali Virgini M ariae desumptus esse
d icen d u s est. O c u lis suis qu asi in tu etu r V irg in e m illam , de q u a Isaias v a tic i
n atus erat: E cc e v irg o co n cip ie t et p ariet filiu m (Is., 7, 14), ac m agn am illam
M a trem , q u am M ich a ea s p rop h eta praed ixerat, lo q u en s de M e ssia ex B eth leh em
E p h rata nascituro: ...u s q u e ad tem p u s, in q u o p artu rien s p a r i e t (M ic h ., 5,
3). H a n c m u lierem vates d icit pep erisse filiu m masculum, qiri recturus erat omnes
gentes in virga ferrea, qui raptus est a d D eum et ad thronum eius, et mulier fu g it
m solitudinem, ubi habebat locum paratum a D eo (A p o c ., 12, 5 s.). U n d e vel ipse
in terp res

protestan s

Ioannes

e o r g iu s

osen m u ller

1 in

scholiis

ad

hu n c

lo cu m fa te tu r: Im a go d esu m p ta est a M a ria V irg in e, fu g ien te in A e g y p tu m


cu m

in fan te Iesu .
1 Ita e tia m te n e t , in t e r P r o te s ta n te s , S w e t e ( T h e A p o ca ly p se, L o n d o n , 190S). A t P r o te -

sta n te s h o d ie r n i, in te r p r e ta tio n e m h a n c , u n a c u m
g. B o s s u e t W ., D ie O ffenbarung, G o t t in g e n , 1906.

R a tio n a lis tis , c o m m u n ite r irr id e n f. C f r e.

220

M U L I E R A P O C A L Y P S IS

E tiam

C a rd . R u f f i n i

in cap.

12 A p o c . v id e t p u g n a m

d iab oli ad versu s

E cclesiam , Virgin? m atre, immaculata repraesentatam [In tr o i, in S . S cr ., p. 2,

1.

1, p. 397). Id e m d i t i t a t C is m e n s A b x x n d r in u s (Paedagogus, P G
A t,

quonam

sen su

3,

300).

te xtu s A p o c . X I I de B. V irg in e in terp retari d eb et?

Communiter e x c lu d itu r h od ie q u o d agatu r de sensu tan tu m m od o accommo


dato. E t iu re q u id em , eo q u od te xtu s ipse, u su s litu rg icu s n ec non interp retatio
p lu riu m ex eg etaru m q u id am p liu s ev id en ter d icu n t. A g itu r ergo ibi de B . V i r
gin e in sensu ve re scripturistico. Iu re igitu r, u lteriu s, in terp retes h od iern i q u ae
runt: agitu r ne de B . V irg in e in sensu typico ve l litterali': ...
C o m m u n ite r h od ie e x c lu d itu r sensus

typicus, ob

p lu res d ifficu ltates, q u ae

e x u rg u n t sive si B . V irg o con sid eretu r u t typus (E cclesia ve ro a n tityp u s), sive
si con sid eretu r u t antitypus (E cclesia vero u t typ u s). E o ve l m agis q u od ty p u s
(q u i est in ferioris ord in is resp ectu an tityp i), deb et praecedere an tityp u m ; in ter
B . V irg in e m vero et E cclesiam , p o tiu s q uam praecedentia u n iu s resp ectu a lte riu s ,
compenetratio q uaedam habetu r: etenim

n equ e E cclesia sin e B . V irg in e , nec

B . V irg o sine E cclesia c o n cip itu r.


D ep o sito isitu r sensu typico seu sp iritu ali,

h od iern i in terp retes co m m u n iter

ad sen sum litteralem recu rru n t. N o n co n v en iu n t

tam en in d eterm in an d o m od o

q uo de B. V irg in e litt er alit er agitu r.


P. A

llo

ten ere v id e tu r B . V irg in e m ib i in sensu littera li secundario ( L A p o

calypse, P aris, 1933, p. 194), E cclesia m ve ro in sensu litterali p rim ario d esign ari.
I a c o n o u n ia m sensum litteralem a d m ittit c u m duplici tamen obiecto (E cclesia

n em p e et D eip ara) cu iu s tam en p rim u m (E cclesia) ad secu n d u m (D eip a ra) sese


refert (M a ria S S . mediatrice di tutte le grazie, P o m p e i, 1937, p. 174)P

errella,

tenet sen su m m a rio lo g icu m A p o c . X I I esse litteraliter implicitum,

id est: M u lie r illa a p o ca lyp tica litteraliter explicite est E cclesia , litteraliter im p li
cite, vero , est D eip a ra (Senso M ariologico d ellApocalisse, 12, in D ivu s Thomas
P la c., a. 43, 1940, n. 3, p. 220). 1 Q u o d m u lier illa, litteraliter explicite sit E cclesia
ev id en ter apparet ex u n iverso p arallelism o et e x arg u m en to u n iv ersa li to tiu s
A p o c a ly p sis, q u od E cclesia m respicit. E x p len io ri au tem in terp reta tio n e illiu s
textu s, eru itu r q u od m u lier illa sit etiam
lism o q u o

B . V irg o , p ro u t

apparet

ex

sy m b o -

S. Ioannes in A p o c a ly p si u titu r, q u ib u sd a m factis h y sto ricis alias

veritates su p eriores ex p rim ere solitus. In casu nostro, proin d e, S . Io an n es u su s


esset histo rica figu ra D eip a rae ad E cclesia m u n iversa lem sive V e te ris sive N o v i
T e sta m e n ti
P. D i F

d e sc rib e n d a m .
onzo,

in a rticu lo q u od am contra P . P errella co n scrip to , con atu s est

osten dere B . V irg in e m ibi repraesen tari ta m q u a m symbolum Ecclesiae. A t d u m


in u su ord in ario sym b o lo ru m , in genere, sensus litteralis p ro p rie re sp ic it rem
1 C f r re c e n sio h u iu s a r t ic u li a n o b is p e ra c ta in M a r ia n u m , 2 (19 4 0 ), 4 4 2 -4 4 4 .

S P IR IT U A L IS

M A T E R N IT A S

IN

T R A D IT IO N E

sy m b o lo exp ressam (il sim fcoleggiato), in casu nostro e contra, sensus litteralis
etiam sy m b o lu m ip su m (B . V irg in e m ) ex ipsa inten tione S. Ioan nis, respiceret.
E t id eo sensus m a rio lo g icu s A p o c a ly p s is X I I vo cari potest sensus litteralis explicitus SY M B O L IC U S , sive a S p iritu S an cto sive ab h agiograph o inten tu s. H a b eretu r
ita q u e duplex sensus litteralis et explicitus: u n u s
p rin cip a lis, prim arius (E cclesia); alius ve ro
subordinatus (ad rem p er sy m b o lu m

gen ericu s,

sp ecificu s,

com m u n is, realis,

svm bolicu s,

n ecessario

expressam ) et ideo secundarius (D eip ara).

A g itu r ergo de sensu litterali secundario explicita symbolico specifico.


A t , q u id q u id sit d e v a riis istis sen tentiis, uno alterove m od o B. V irg o sem p er
in c lu d itu r et sem p er exp rim itu r.
B . V irg o , ig itu r, sim u l cu m E cclesia , cu iu s est exem p lar, in cap. X I I A p o c .
sign ificatu r. H o c posito, sic arguim us:
Id q u o d c o n v en it E cclesia e,
figura E cclesiae, et q u id em

aeque con ven it M a ria e quae est

p rop rie,

ratione conn exion is

A tq u i E cclesia e con ven it u t sit m ater

m em b ro ru m

exem p lar et

realis et ob iectivae.

corp oris C h risti m ystici.

E rg o et M a ria e id conven it.


Q u o d egregie dem on strat P iu s X in E p . A d diem illum:
N u llu s autem ignorat, m u lierem

illam

(A p o calyp sis)

B. V irg in e m

sig n i

ficare, q uae cap u t n ostru m in tegra p ep erit. S e q u itu r p o rro A p o sto lu s: E t in


u tero h abens clam abat p artu rien s, et cru ciab a tu r u t pariat (ib. 2 ). V id it igitu r
Io an n es sanctissim am D e i M a tre m aetern a iam b ea titu d in e fru en tem , et tam en
ex arcano qu od am partu lab oran tem .
q u i ex ilio ad h u c d eten ti, ad

Q u o n a m au tem partu? N o stru m plane,

p e rfe ctam D e i caritatem

sem p itern am q u e fe lic i

tatem gig n en d i ad h u c sum u s. P arien tis vero lab or stu d iu m atqu e am orem in d i
cat, q u o V irg o , in coelesti sede,
n u m eru s

v ig ila t assid u aq u e p rece con ten d it u t electo ru m

im p le a tu r .

II - P R O B A TU R S X TRAD ITIO N E
I.

E x Patribus.

S p iritu alis

P atrib u s in p e rceleb ri parallelism o

m aternitas

D eip a rae

co m m u n iter

trad itu r

antithetico inter Evam et M ariam , qu atenu s

n em p e vita sup ern aturalis gratiae q u am p erd id it E va, restituta n obis fu it a M a ria .
E v a fu it causa mortis, M a ria vero causa vitae.
A t p raeter h an c v e lu ti gen ericam d eclaration em M a te rn ita tis sp iritu alis D e i
parae, in v en iu n tu r id en tid em apu d
m agis d irecte vel etiam ex p licite
S. I ren aeu s L

u g d u n e n sis

(c .

ritu ali regeneratione p e r M a ria m

P atres textu s q u id am talem m aternitatem


proclam antes.

140 f

2 0 2 - 3 ), prim u s o m n iu m de n ostra sp i

egit. S crip sit

enim : P u ru s

[C h ristu s] pu re

pu ram aperien s vulvam , quae regenerat hom in es in D e u m (A d v . haer., 4, 3 3 ,


11). E ad em ergo v u lv a q u ae g en era vit D e u m (id est B. V irg o ), regen eravit etiam
nos hom in es in D e u m . D e ip a ra ig itu r h o m in u m m ater proclam atu r.

222

S P IR IT U A L IS

r ig e n e s

M A T E R N IT A S

IN

T R A D IT IO N E

185-254) ex p licite d o cu it q u o d

(c .

ratione vitae su p ern atu ralis,

q u ilib et hom o a ccip it a Iesu M a ria m , q u ae etiam ip siu s M a te r f i a t p er illa


verba: E c c e M a te r tu a ... E c c e filiu s t u u s ( P G 1 4 , 32). 1
S. E p h r a e m (306-373) asserit q u o d nos p er M a ria m tran slati

su m u s de

m orte ad v i t a m ( A s s e m a n i , Opera S . Ephraem, t. 3, 607). A d B . V irg in e m haec


v e rb a d irigit: V irg o D o m in a , D e i G e n itrix , salus c o m m u n is gen eris C h ristia
n oru m ; tu q u id em velu ti mater n ob is p rosp icere non d esistis . (Ib id ., 3, 543).
S alv e, o m n iu m parens . (Ib id ., p. 576).
S.

(c c .

p ip h a n iu s

315-402).

B. V irg o

a p p ellatu r v iv e n tiu m

q u od a M a ria V irg in e v ita ipsa est n obis p ro d u cta (A d v . haer.


79, P G
S. A

1.

m a ter e o

3, t. 2, h a er.

42, 727).
m b r o s iu s

(cc.

339-397): In q u o V irg in is u tero

sim u l a ce rv u s tritici

et lilii floris gratia germ in ab at; q u on iam et gra n u m tritici gen erabat et liliu m ...
S e d q u ia de un o gran o tritici a cervu s est factu s, c o m p letu m est illu d p ro p h e ti
cum : E t va lles a b u n d ab u n t fr u m e n to q u ia gran u m illu d m o rtu u m p lu rim u m
fru ctu m attu lit... E x q u o ergo u tero M a ria e d iffu su s est in h u n c m u n d u m a cerv u s
tritici m u n itu m in ter lilia, q u an d o n atus est in ea C h ristu s (D e In stit. Virgin.,
c. 16, n. 9 1, P L 16, 327). 2 In m on te vero C alv ario , haec sp iritu a lis m atern itas
fu it a C h risto solem n iter prom u lgata. ( C fr P L
S.

16, 1 2 7 0 ).3

(354-430) d istin gu it in ter m atern itatem physicam

u g u s t in u s

D eip a rae

relate ad C h ristu m , et m atern itatem eius spiritualem relate ad h om in es q u aten u s


sun t m em b ra C h risti capitis: plane m ater m em b ro ru m eius

(C h risti), q u od

nos sum us; q u ia coop erata est caritate, u t fid eles in E cclesia n asceren tu r, q u ae
illiu s C a p itis sun t m em b ra (D e sancta virginitate, n. 5, et sq ., P L 40, 398).
S. P etru s C

h rysologu s

( f c. 4 5 0 ) exp o sita antithesi in ter E v a m et M a ria m ,

ita co n clu d it: A d ie c it con g ru e, B en ed icta tu in m u lierib u s.

Q u ia in

q u ib u s

E v a m aled icta p u n ieb at viscera, tu n c in illis gau d et, hon oratu r, su sp icitu r M a ria
b en ed icta. E t facta est vere n u n c mater viventium per gratiam , q u ae m ater e x titit
m o rien tiu m p er n atu ram (S erm . 14 0 , P L 5 2 , 5 7 6 ).
S. V

e n a n t iu s

ortunatus

( f c. 601) in h ym n o A v e M a ris stella, ipsi tr i

b u to , sic orat: M o n stra te esse M a tre m ( P L 88, 266).


1 C f r Z e its c h r ift f ii r K a th . T h e o l., 1 91 6, p . 598; 192 3 , p p . 3 9 1 , 6 1 7 .
2 Iu re a n im a d v e r tit C a m p a n a : II p e n sie ro d i A m b r o g io , Ib en ch e si sv o lg a n o n se n za
fa tic a , e p e r6 c h ia ro d a n o n p o te rsi fr a in te n d e re . E g li d ic e in sin te si ch e G e s u , u n ic o g ra n o
d al q u a le g e rm in a n o m is tic a m e n te i c ris tia n i, si da fo r m a re c o n lu i u n so l c u m u lo d i m is tic o
fr u m e n t o , era , n o n so lo in q u a n to sin g o lo g ra n o , m a p r e c is a m e n te in q u a n to c u m u lo n e l se n o
d e lla V e r g in e , la q u a le , g e n e ra n d o G e s u , e c o n ci6 d iv e n ta ta g e n itr ic e d i t u t t i i fr a t e lli d i L u i
(M a r ia nel dogma, p .
3 C o n tr a r iu m

1, q . 1, c . 2, a. 4).

te n e t P . E . V is m a r a in S a lesia n u m 7 ( 1 9 4 5 ) 9 7 - 1 4 3 .

S P IR IT U A L IS

Ioannes

. T

h essal.

M A T E R N IT A S

IN

T R A D IT IO N E

( f c. 649) m atern itatem

sp iritu alem

223

ex p licite d o cet.

A b A p o sto lis en im B. V irg o appellatu r: M a ter omnium q u i salvi f i u n t . (H om il.


in D orm it. B . M . V ., G
S. I o a n n e s D
Tu

r a f f in

am ascen u s

-N

au

, Patrol.

O r ., t. 19, pp. 344-438).

( f c. 749) in ore V irg in is m orien tis haec verb a ponit:

(C h riste) ch arissim is m eis filiis, q u os tu fra tres appellare non d u b itasti,

m igration is m eae solatiu m esto (H o m il. 2, In D orm it, P G 96, n. 10, 735).
E t haec sufficiant. II serait in u tile scrib it P. T e r rie n (o. c., p. 2, 1. 1, p. 74)
de p a rco u rir la su ite des siecles ju s q u a nos jou rs, p o u r y ch erch er si ce titre
d e M ere des hommes a co n tin u e d etre u n iversellem en t et con stam m en t attribu e
p ar les P eres, les ecrivain s ecclesiastiq u es, les Sain ts et les fideles a la b ie n h e u reuse V ie rg e M a rie . T o u s les ages et tou tes les plages reten tissen t de ce n om
b e n i. L en fan t appren d s a le p ron on cer sur les gen o u x de sa m ere, et le d o cteu r
1in v o q u e et le celeb re com m e 1enfant; sil est u n e d iiferen ce, c 'est q u e les sim p les en go u ten t souven t m ieu x la sign ification tand is qu e le th e o lo g ie n d efin it
avec p lu s de p recisio n les raisons sur lesq u elles il s appuie. M a is tou s, ign oran ts
et savants, rep eten t de coeur et de b o u ch e avec le gra n d S ain t A n selm e: O
m a souverain e, D ie u vo u s a faite sa mere, afin q u e vo u s d even iez la mere de to u s
ceu x q u i croien t en L u i ... R eco n n aissez don c, o V ie rg e b en ie , p o u r en fan ts
ceu x q u e v o tre

F ils u n iq u em e n t a im e n a pas rou gi d ap p eller ses freres ...

O rat. 47 et 49. P L 158, 945, 9 4 7) .

II. E x R R . Pontificum

auctoritate.

T e stim o n ia

q u am p lu rim a

iam

a ttu

lim u s u b i de argu m en to ex S. S crip tu ra . S eq u en tia testim on ia sufficiant:


1) L e o X I I I in L itt. M a g n a e D e i M a t r i s (t. 3, p. 144): Si d eb em u s C h r i
sto q u od n o b iscu m eiu s sibi p ro p riu m q u o d am m o d o co m m u n ica rit D e u m vo can d i
et h ab en d i patrem , eidem similiter debemus communicatum amantissime ius, M ariam
vocandi et habendi matrem... (C fr B
2) P iu s X : V irg o

it t r e m ie u x ,

o. c., p. 129).

sanctissim a, q u em ad m o d u m

Iesu C h risti G e n itrix , ita

omnino est Christianorum M a ter, q u ip p e q u os in C alv ariae m on te in ter su p rem o s


R ed em p to ris cru ciatu s

regeneravit:

item q u e

Iesu s C h ristu s ta m q u a m

p rim o

gen itu s est ch ristian oru m , q u i su n t ei ad op tio n e ac red em p tio n e fratres ( Q uam
quam pluries, t. 2, p. 254).
In iisd em L itt. d icitu r: q u aeq u e (B. V irg o ) m atru m om n iu m est op tim a
et stu d io sissim a (t. 3, p.
I I I . E x Liturgia. E tiam

150).
in sacris

L itu rg ia e labiis v o x M a ter hom in um

saepe resonat, p ro u t v id e re est in op. F . J. M o n e : H y m n i latini m ed ii aevi


F rib . H erd er, 1854. P atres n ostri, iu g iter cecin eru n t: M o n stra te esse M atrem !.
E t E cclesia in officio V I I D o lo ru m B . M . V ., fid elib u s repetit: G e m itu s matris
tuae ne o b liv is c a r is . In O fficio p ariter D o m in a e nostrae a b ono C o n silio , E c c le -

224

S P IR IT U A L IS

M A T E R N IT A T IS

R A T IO

T H E O L O G IC A

sia sic precatur: D e u s q u i Genitricem F ilii tu i matrem n obis d ed isti . Q u in


im m o, P a trib u s O . S. M . S an ctu arii a p u d P o rtla n d P iu s X I p riv ile g iu m con cessit
celeb ra n d i F e stu m B. M . V . M a tr is gen eris hum ani.
A in si co n clu d it P. T e r r ie n (o. c., p. 2,

1.

i, c. 4, pp. 80-81) la fo i des

ch re tien s v e n e re en M a r ie d eu x m a tern ite, com m e elle ad ore u n e d o u b le p a te r


n ite dans la prem iere des perso n n es d ivin es. C est en p rem ier lieu la p a te rn ite
et la m a tern ite de nature.

1 U n iq u e;

P o u r M a rie com m e p o u r le P ere J e su s-C h rist est

car lui seul reco it de l u n la n atu re qui le fait D ie u , de 1au tre la n ature

q u i le fit su b sta n tiellem en t h om m e. M a is p o u r l un com m e p o u r 1 autre, Jesu sC h rist est en core u n p rem ier n e, p u isq u e tou s d eu x lui d on n en t des frere s en
en fan tan t des fils selon la grace: ce qui n est plu s la p atern ite ni la m atern ite
de n ature, m ais celle d ad option. A d o p tio n tou tefo is q u i surpasse a

1'in fini

celle

q ui se vo it p arm i les h om m es, p u isq u e elle va ju s q u a tran sform er la n ature ellem erne des ad o p tes par une p articip atio n reelle et sou verain em en t in tim e de la
n ature de D ie u .
I I I - P R O B . E X RATIONE T H E O L O G IC A
I. M a te r D ei-H om inis et Redemptoris d eb et esse etiam m ater hom in u m . A tq u i
B . V irg o

est M a te r D e i-H o m in is et R ed em p to ris. E rg o .

A d M aiorem . C h ristu s en im , sub d u p lici resp ectu con sid erari potest: a) u t
D eus-H om o et b) u t R e d e m p to r generis h u m an i, a) P ro u t est D eus-H om o, corp u s
physicum h ab et sicu t ceteri hom ines; b) p ro u t est ve ro Redem ptor gen eris h u m an i,
c orp u s habet mysticum, societatem n em p e illo ru m q u i in Ip su m cred u n t secu n
d u m verb a S. P au li (R o m ., 12, 5). H o c posito, B. V irg o F iliu m D e i n on co n cep it
et p e p e rit ad h oc u t esset D e u s -H o m o tan tu m , sed etiam ad h oc u t esset h u m ani
gen eris Redem ptor, seu S alvato r, et q u id em p e r h u m anam n atu ram ab ipsa a cc e p
tam , p ro u t A n g e lu s ad pastores d ixerat: N atu s est vo b is h od ie S alvato r, qu i
est C h ristu s D o m in u s (L u c . 2, 11).

In eodem ergo sinu B. V irg in is Iesu s et

corp u s su u m physicum et corp u s su u m mysticum accep it. C o n seq u en ter B. V irg o ,


sim u l cu m

C h risto etiam nos (corp us C h risti m y sticu m ) con cep it et pep erit,

et id eo etiam m ater nostra d ici debet.


I I . Illa est vera m ater nostra sp iritu alis (i. e. in o rd in e su p ern atu rali), q u ae
n ostrae regeneration i sp iritu ali cooperata est. A tq u i B. V irg o , u tp o te C o rre d e m p
trix, coop erata est nostrae regen eration i sp iritu ali. E rgo.

Confirm atur ex h oc q u od B. V irg o sem per, erga h om in es, saecu loru m d ecu rsu
m aterni am oris im p u lsu

acta, munia materna gessit, illos sive salu b ri p ab u lo

pascendo, sive in vitae su p ern atu ralis


a n im oru m

afflictio n ib u s

consolando,

p ro u t historia ab u n d e testatur.

p ericu lis ab hostibu s defendendo, sive in


sive

in

variis

n ecessitatib u s

subveniendo,

S P IR IT U A L IS

M A T E R N IT A T IS

R A T IO

225

T H E O L O G IC A

Convenientia v ero h u iu s sp iritu alis m atern itatis elu cet sive 1) co n sid eretu r
relate a d Deum , sive 2) co n sid e re tu r relate ad hommes.
1) R ela te ad Deum: a) E x parte P atris q u i u n u m h abet F iliu m secu n d u m
n atu ram et

q u am p lu rim o s secu n d u m gra tiam i. e. p e r ad option em . Iam vero ,

co n ven ien s est q u od , sicu t sib i B . V irg in e m co n so cia vit in gen eration e F ilii sui
p e r n atu ram , illam etiam con sociaret in gen eration e filioru m p e r ad option em ,
ita u t socia fecu n d itatis p er n atu ram fieret etiam socia fecu n d itatis p e r gratiam ;
et ita n ed u m P rim o g en itu s sed alii etiam filii u n u m eu m d em q u e p atrem et un am
ea m d em q u e m atrem haberent.
h)

E x parte F ilii q u i non p lene fra ter noster d ici posset si praeter patrem etiam

m atrem suam communem c u m n o b is n on haberet; et non p len e in particip atio n e


om n iu m b o n o ru m su oru m nos adm isisset, si m atrem etiam suam , sicu t et om nia
alia sua, n obis n on dedisset.
c)

E x parte S piritus S a n cti q u i op eratu r tu m in gen eration e C h risti filii D e i

naturalis (L u c ., 1, 35), tu m

in

gen eration e

filioru m ad o p tivo ru m , quae g e n e

ratio filioru m ad o p tivo ru m n ih il aliu d est nisi p rolon gatio et v e lu ti co m p lem e n


tu m gen eration is filii

D e i n atu ralis i. e. C h risti, q u ia C h ristu m totalem co n s ti

tu u n t. C o n v e n it ergo , u t B. V irg o , sicu t socia fu it S p iritu s S an cti in gen eration e


c orp oris p hysici C h risti, ita socia

fieret eiu sd em

in gen eration e corp oris eius

moralis-, sicu t socia fu it in gen eration e capitis, ita etiam socia fieret in gen eration e
membrorum.
2) R ela te ad homines: ratio

con ven ien tiae d esu m itu r e x analogia inter ordi

nem naturalem et ordinem supernaturalem su p er q u o a liq u o m od o fu n datu r: gratia


en im , q u ae est p r in c ip iu m ord in is su p ern atu ralis, n on d estru it sed p e rficit n a tu
ram , et n ecessitates vitae su p ern atu ralis sim iles su n t n ecessitatib u s vitae n a tu
ralis. Ia m ve ro , sicu t in vita n ostra n atu rali D e u s d ed it n o b is m atrem , ita c o n v e
n iens erat u t etiam in vita su p ern atu rali m atrem n ob is daret, m axim e cu m in
h ac v ita sup ern atu rali, u sq u e ad n ostru m in coelo in gressu m (u b i vita h aec p e r
ficietu r) nos sum u s etiam v e lu ti in fan tes et id eo m atre in d ig e n te s .1
I I . De extensione Maternitatis spiritualis B. M. V.
A b so lu ta q u aestio n e fu n d a m en ta li de veritate maternitatis spiritualis B. V ir
gin is, rem an et u t d e eiu s extensione a liq u id dicam us.

Ratio quaestionis ex d iverso m o d o lo q u en d i P atru m et D o c to ru m d esu m itu r.


Q u id a m en im d icu n t B . V irg in e m m atrem esse omnium creaturarum rationalium,
to tiu s gen eris hum ani; alii d icu n t B . V . m atrem esse fidelium , i. e. filioru m E c c le
siae aut iustorum; alii tan d em

u t S . B ern ard in u s S en en sis et S . A n selm u s

1 P r o m a io r i e v o lu t io n e h a ru m ra tio n u m c fr T
tura,

o . c ., p .

1, c. 3; A . N

ic o la s,

La

M a r ie v iv a n t dans V E g lise , !. 4 , c . 2 e t 3.
15

erriex,

p. 2, 1. i , c. 3, p p . 50-58; P . V

V ierge M a r ie et le pla n d iv in , 1. 3, c. 3; L a

en

M erge

226

S P IR IT U A L IS

d icu n t illam esse M a tre m


rentia

est

tan tu m m od o

M A T E R N IT A T IS

E X T E N S IO

electorum et praed estin atoru m . A tta m e n haec d iffe

apparens,

resp icien s

ta n tu m m o d o

quia reapse d octrin a est eadem . Q u a m vis en im

m odum

lo q u en d i,

B . V irg o om n iu m

h o m in u m

M a te r, aliq uo m odo, d ici possit, diversimode tam en de ip sis d icitu r.

Prop.: B .

Virgo est mater omnium hominum, exceptis damnatis, quamvis diver

simode.

Prob. I. pars. B. V irg o est m ater om n iu m h o m in u m .


Prob.: I. A u c t o r i t a t e :
a) L eo X I I I :

i) R R .

o n t if ic u m

Ita su p p licite r im p lo ram u s...

ante om n es san ctissim am

D e i G e n itric e m , q u am humano generi C h ristu s ip se e cru ce reliq u it atq u e a ttri


buit matrem... (Amandissimae voluntatis, t. 4, p .
In su p er:

In

Io an n e

autem ,

q u od

p erp etu o

198).
sen sit

E cclesia ,

d esign avit

C h ristu s personam hum ani generis, eo ru m in p rim is qu i sib i e x fide a d h aeresce


ren t... (A diutricen populi, t. 4. p. 238).
b) P iu s X I : ... M a ria , quae, cu m homines universos in C a lv a ria h a b u erit
m aterno anim o suo commendatos, non m in u s eos fo v e t ac d ilig it, q u i se fu isse
a C risto Iesu red em p tos ign oran t, q u am qu i ip siu s red em p tion is b en eficiis fru u n tu r fe lic ite r (E n c y c l. Rerum Ecclesiae, A A S , t. 18, 1926, 83). H in c
n ed u m

fid eliu m

2)

sed etiam

S S . P atru m

qui

B. V irg o

infidelium est m ater.


p assim affirm ant

B . V irg in e m

m atrem

esse o m n iu m

hom in u m .
II.

Ra t i o n e : B . V irg o est sp iritu a lis m ater illo ru m q u o ru m C h ris tu s est caput

m orale. A tq u i C h ristu s est cap u t m orale o m n iu m h om in u m . E rg o et B . V irg o


est m ater sp iritu alis om n iu m h om in u m .
A d M a i. R atio est q u ia in ta n tu m M a ria e filii su m u s, in q u an tu m ad C h r i
stu m p ertin em u s et p a rticip am u s de vita su p ern atu rali cap itis n ostri.
A d M in . C h ristu s, en im , est R e d e m p to r om n iu m , p ro u t d icitu r in 1 T im o th .
2, 6: Q u i d ed it red em p tio n em sem etip su m
Ip se es p rop itiatio

p ro

p eccatis

p ro o m n ib u s ;

et in

Ioan . 2:

nostris, n on pro n ostris au tem ta n tu m , sed

etiam pro totius m u n d i. Ia m ve ro u t a n im ad vertit S. T h o m a s (3, q. 7, a. 3)


salvare hom in es, et p ro p itiatio n em esse p ro p eccatis eo ru m , c o m p e tit C h risto ,
secu n d u m q u od est caput; ergo C h ristu s est cap u t om n iu m h o m in u m .

Prob. I I . pars. Illo m od o B . V irg o est m ater h om in u m , q u o C h ristu s est


om n iu m

h o m in u m

cap u t. A t q u i

diversimode C h ris tu s

est om n iu m

h o m in u m

cap ut. E rg o diversimode B . V irg o est om n iu m h o m in u m m ater.


A d M in . E ten im , q u o ru m d a m C h ristu s est cap u t in actu, q u o ru m d a m vero
in potentia tantu m m od o.
A c tu C h ristu s cap u t est fid eliu m peccatorum, fid eliu m
beatorum, sed grad u d iverso; etenim :

iustorum et fid eliu m

S P IR IT U A L IS

M A T E R N IT A T IS

227

E X T E N S IO

a) fid eles p rim ae classis tan tu m m od o per fidem C h risto u n iu n tu r, sed c a r i


tate caren t, et id eo su n t u n iti C h rito sec. quid; isto ru m ergo B. V irg o est mater
sec. quid;
b) fid eles secun d ae classis, i. e. iu sti, actu u n iu n tu r C h risto p er caritatem
viae, et ideo isto ru m C h ristu s est cap u t simpliciter, sicu t et M a ria est

M a ter

simpliciter,
c) fideles tertiae classis actu C h risto u n iu n tu r p er fru itio n em patriae ita
u t n u m q u a m p o ssin t ab eo d ive lli; et h o ru m C h ris tu s est p rin c ip a lio ri et e x c e l
len tiori m o d o cap u t, et B . V irg o M a te r.
Potentia au tem C h ristu s cap u t est in fid eliu m , q u i tam en forsan

aliq u an d o

actu ipsi u n ien tu r; et isto ru m B . V irg o est mater in potentia tan tu m . H in c, om nes
hom in es, in praesen ti vita, su n t m em b ra C h risti et ideo M a ria e filii saltem in p o
tentia; tu m q u ia retin en t lib eru m a rb itriu m flexib ile in b on u m , tu m q u ia rem an en t
ipsis gratia et virtu s C h risti, quae est sufficiens ad salu tem totiu s h u m ani generis.
D ic tu m est in prop osition e:

exceptis damnatis. R atio est quia isti nec actu

nec in poten tia ad C h risti corp u s p ertin en t q u ia, u tp o te existentes in te rm in o ,


vo lu n ta tem h aben t in m alo firm atam nec u llam am p liu s gratiam recip iu n t aut
recip ere possunt; et id eo d am n atoru m B . V irg o n u llo m od o m ater, sicu t et C h r i
stus n u lla ratione eo ru m cap u t d ici potest.
L ic e t om n es hom in es iu sti sint sim p liciter M a ria e filii, religiosi tam en, p ra e
sertim O rd in ib u s et C o n g reg a tio n ib u s M a ria e sacris ad scripti,

in h o c praestare

d ici possunt; et h o ru m B . V irg o sp eciali ration e m ater d ici d e b e t.


Q u aestio I.: Utrum B . Virgo dici possit M a ter etiam illorum omnium qui C h r i
stum praecesserunt.
R espo n d etu r :

affirmative, q u ia illi om n es sa lvi fa cti su n t p e r fid em

ex p licita m sive saltem im p licitam in C h ris tu m v e n tu ru m

sive

eiu sq u e M a tre m , u t

ben e cecin it A lig h ie riu s:


. . . a questo regno
non sali mai chi non credette in Cristo
ne pria ne poi ch Ei si chiavasse al legno.
{Par., 19, 103-5).
B.

V irg o en im , iu x ta D e i con siliu m , est in tim e et necessario con n exa cu m

C h risto; u n d e fit u t revelatio de M a tre aequ ali v e lu ti grad u cu m revelation e F ilii


processit; et

spes et aspiratio messianica fu it etiam spes et aspiratio mariana.

H in c, q u ia illis sicu t et n obis, co m m u n em d ed it A u c to re m vitae nostrae d ivin ae


seu gratiae, etiam illo ru m m ater d ici p o test et d ebet. B . V irg o sp iritu aliter re g e
n eravit illo sm et q u i ipsam corp oraliter gen u eru n t, vid e licet S S . lo a c h im et A n
nam . (C fr lo a n n em , M o n a ch . E u boeae, S erm .

In Concept.

S S . D eip., n. 12,

P G , 96, 1477). Iu re ergo B . V irg o n ego tiu m o m n iu m s a e c u lo r u m a p p ella tu r


(S. B e r n a r d u s , In jesto P entec., 2, 4, F L

183, 328).

SECTIO QUARTA
DE SINGULARI MISSIONE B. M. VIRGINIS
C O N S ID E R A T A IN SUIS C O N SE C T A R IIS

M E D IA T IO

U N IV E R S A L I S

B. M .

V. IN

231

G EN ERE

D u o su n t m agn a consectaria q u ae e x sin gu lari m ission e B. M . V irg in is d e ri


va n tu r, vid elicet: universalis M ed ia tio et universalis Regalitas. E x h oc ipso enim
q u o d B. V irg o sit m ater sive
M e d ia trice m

in ter C re ato re m

C re ato ris sive creatu raru m , seq u itu r ipsam esse


et creatu ras, n ec non u n iverso ru m

R egin am .

A g e n d u m ig itu r est:
I.

D e mediatione universali B . M . Virginis.

II . D e Regalitate universali B . M . Virginis.

C ap. I R a t io

D E M E D I A T I O N E U N I V E R S A L I B. M . V I R G I N I S

q u a e s t io n is .

P rim u m con sectariu m sin gu laris m ission is,

seu, u n iv er

salis m atern itatis B . M . V . est, p ro c u l d u b io , u n iversalis m ed iatio.


M a te rn ita s en im sive relate ad C reato rem , sive relate ad creaturas, B . V i r
g in e m v e lu ti in m ed io co llo ca t in ter
m o ru m

C re ato re m et creaturas, u tru m q u e e x tre

co n iu n gen d o .

D iv is io

Q u a e s t io n is .

Cum

vero de M e d ia tio n e u n iversali tam

in genere

q u a m in sp ecie p ertra ctari possit, agen d u m erit:


I.

D e M ediatione B . M . Virginis in genere.

I I . D e M ediatione B . M . Virginis in particulari.

I - D E M E D IA T IO N E

B. M . V IR G IN IS IN

GENERE

B IB L IO G R A P H IA : A i l i n g e r A . , S . I., M a n a aller GnadenM ittlerin, K irnach -V ilingen 1938; A l a m e d a , M aria Mediadora, Vitoria, 1928; A l b e r s , O . P ., L a Mediacion
universal de la S.ma Virgen, segun el Bto Alberto Magno, in La Vida Sobrenatural,
t. 18 et 19 (1929-1930); B e l l o L ., O . F . M ., M aria Mediatrice di tutte le grazie, M ilano,
1939; B i t t r e m i e u x , De Mediatione universali B . M . Virginis quoad gratias, Bruges,
1926; B o v e r I., S. I., De B . Virgine M aria Universali gratiarum Mediatrice, Barcinone,
1921; Los fundamentos de la Mariologia en las Epistolas de S . Pablo: E l Protovangelio
estudiado a la luz de la Teologia de S . Pablo, in Estudios eclesiasticos, 2 (1923) 79-93;
134-151; 3 (1924) 38-80; La mediacion universal de la Virgen en Santo Tomas de Aquino,
Bilbao, 1924; La mediacion universal de Maria segun S . Ambrosio, in Gregorianum,

M E D IA T IO

U N IV E R S A L I S

B.

M . V . IN

G EN ERE

5 (1924) 25-26; Universalis B . Virginis Mediatio ex proto-ev angeho demonstrata, in Gre


gorianum, 5 (1924) 569-583; S . Irenaeus Lugdunensis, universalis mediationis B . M . V .
egregius propugnator, in Analecta sacra Tarraconensia, 1 (1925) 225-241; La mediacion
universal de la Santisima Virgen en las obras del B . Alberto Magno, in Gregorianum, 7
(1926) 511-548; S . Ephraem Doctoris Syri testimonia de universali B . M . V . M ediatione,
in Ephem. Theol. Lov., 4 (1927) 161-179; Universalis B . M . V . mediatio in scriptis Ioan
nis Gerson, in Gregorianum, 9 (1928) 242-268; M aria M ediatrix, in Ephem. Theol. L ov.,
6 (1929) 439-462; De universali B . M . V . Mediatione metaphorica testimonia, in M aria
num 3 (1941) 201-237; Pauli doctrina de Christi Mediatione, Mariae mediationi appli
cata, in Marianum, 4 (191.2) 81-90); La Mediacion de la Virgen M aria, segiin Santo
Tomas de Villanueva, in Estudios Marianos, vol. I, 1942, pp. 227-271; Posicion transcendente y actuacion universal de M aria en el mundo de la gracia, Barcelona, 1946; M aria,
Mediadora universal o Soteriologia Mariana; M adrid, 1946. C a r o l I. B ., O . F . M .,
The theological concept o f Mediation and Co-Redemption Extrait des Ephem. Theol.
Lov., nov. 1937; C l e m e n t C . , S S . R ., S i. Alphonse de Liguori'. son apostolat pour la
mediatrice de toutes graces, in Ephem. Theol. L ov., 8 (1931) 47-66; D e n e f f e S. I., M aria,
die M ittlerin aller Gnaden, in Scholastik, 4 (1929), 321-251; D e s m a r a i s , S . Albert le
Grand, docteur de la mediation mariale, Paris-O ttaw a, 1935; D e v y V . , Cause premiere
et causes secondes. Principes generaux de la mediation mariale, in Rev. de VUniv. d Ottawa, 4 (1934) I 2 7 * - I 4 0 # ; i 6 2 * - T 7 9 * ; D i F o n z o L ., O . F . M . C on v., Doctrina S . Bonaventurae de universali mediatione B . M V ., Romae, 1938; D u b l a n c h y , M arie, in
Dict. Theol. Cath., 9, 23S9-2409; E l e j a l d e , La mediacion universal de la Virgen S.m a
segun la doctrina de S . Alfonso M . De Ligorio, in Cronica Oficial del Congreso Mariano
Hispano-Americano de Sevilla, pp. 556-608; F e r n a n d e z , De mediatione B . Virginis
secundum doctrinam D . Thomae, in L a Ciencia Tomista, 20 (1928) 145-170; F r i e t h o f f ,
Sint Thomas van Aquine en het middelaraarschap van M aria, in Nederl. K a thol. Stemmen 23 (1923) 332-345); De duplici ratione ob quam B . Virgo M ediatrix nuncupatur,
in Angelicum, 6 (1929), 207-216; De alma Socia Christi Mediatoris, R o m a e , 1936; G o d t s ,
C . S S . R ., De definibilitate Mediationis univei salis Deiparae, Bruxelles, 1904; G r i p k e i
M . V ., The Blessed Virgin M ary as M ediatrix in the Latins and French Legend prior
to the Fourteenth Century. D issertation, W a s h in g to n , 1938; H u g o n , O . P ., S . Thomae
doctrina de B. M . V . Mediatrice omnium gratiarum, in Xenia Thom., 1925, 2, 531-540;
L e b o n , L'apostolicite de la doctrine de la mediation Mariale, in Rech. de Theol. ane.
et med., 2 (1930) 129-159; La Doctrine dc la Mediation M ariale, L ou vain , 1939, extr.
Aes Ephem. Theol. L ov., 16 (1 9 3 9 ) 655-744; I k a g u i ( D e ) M ., La Mediacion dc la Virgen
en la Himnografia latina de la Edad Media, Buenos A ir e s , 1938; L e l o i r , La mediation
Mariale dans la theologie contemporaine, B rages, 1933; L e p i c i e r Card. A . , O . S. M ., L Immacolata, Corredentrice, Mediatrice, Rom a, 1928; M e r k e l b a c h H . , Q uid senserit S . Thomas
de Mediatione B . M . V ., in Xenia Thom. 1925, 3, 505-530; Mediatio B . M . V . in doctrina
Hugonis a S . Charo in Angelicum, 7 (1930) 39-56; M i r a n d a , San Alberto Magno y la
mediacion de la S.ma Virgen, in La Vida Sobrenatural, t. 24 e t 25 (1932-1933); M o d e s t de
M ie r e s , La mediacion universal de la Verge Santisima, in Estudis Franciscans, 24 (1930)
181-205; N a u l a e r t s , De M aria Mediatrice, Louvain, 1922; N i s t a l , Deipara B . V . M aria,
universalis gratiarum M ediatrix, M u r c ia , 1927; O C o n n e l , Our Lady mediatrix o f ali

M E D IA T IO

U N IV E R S A L I S

B.

M.

V . IN

G EN ERE

Graces, Baltim ore, 1926; P a s t e R . , L a mediasione Universale di M . V ., in La Scuola


Cattolica 55 ( 1927) 26-46; P a r q u i n , R o o d , M a l b e r g , M aria, Middelares, in Studien,
112 (1929) 243-286; P e s c h C . , S . I., Die selige Ju.ngfrau M aria, die Vermittlerin aller
Gnaden, Freiburg, 1923; R i v i e r f ,, Sur la notion de M a ie M ediatrice, iri Ephem. Theol.
L ov., 2 (1925) 233-229; R o s c h i n i G ., O . S . M . , La Mediasione Mariana in S . Bona
ventura, in Marianum, 2 (1940) 59-80; S a n d e r s , M aria Middelares. in Studia Catho
lica, 3 (1927) 179-186; S c h u t h , Mediatrix, Innsbruck, 1925; U d e , Ist M aria die Vertlerin aller Gnaden?, Bressanone, 1928; V a n C o n b r u g g h e , De universali B . Mariae
in re salutis mediatione, in Coli. Gand., 10 (1923) 22-27; V i l a i n , Notes sur M arie-M ediatrice, in Nouv. Rev. Theol., 53 (1926) 748-776; V l o b e r g M . , Marie notre M ediatrice,
G renoble, 1938.

Prasnotanda. Scopus huius quaestionis praelim in aris

est

generice

prob are

principium , u ti aiun t, associationis seu con sortii B. M . V irg in is C h risto M e d ia


to ri in u n iverso M e d ia tio n is opere, p raescin d en d o pro n u n c a variis resp ectibu s
p articu la rib u s h u iu s associationis.
U t au tem rite proced am u s, tria d eclaran d a ven iu n t, vid elicet: I. Q u id sit
M ed iato r; II . Q u aen am m ed iatio B . V irg in i trib u i debeat; I I I . Q u in am sin t op p o sitores m ediationis.

Quid nomine Mediatoris intelligatur. In p rim is rite d eterm in an d a est sig n i

I.

ficatio h u iu s vo cis, tu m in communi (id est, secu n d u m q u o d verificatu r in q u a c u m


q u e m ed iation e), tu m in particulari,

seu, secu n d u m q u o d verificatu r in casu

p a rticu la ri de q u o agitu r.
A)

M e d ia to r, in communi, v i v o cis, ille est q u i se m ed iu m in ter a liq u o s d is

sid en tes in terp on it ad lites com ponen das: con ciliato r, s e q u e s te r (Ita
l in i,

o r ce l

L exico n ; v e l etiam m agis com plete: is q u i in ter d u os in terven it v e l p a ci,

ve l am icitiae faciend ae restitu en d aeve, vel pacto ineu nd o, ve l foed eri sancien d o,
c o n s u ltu r u s (Ita

G rim m ).

oc

sensu sexies in N o v o T e sta m e n to v o x ipsa

M ediatoris ad h ib etu r, vid elicet: G a l., 3, 20; G a l., 3, 10; 1 T im ., 2, 5-6; H e b r.,
8, 6; H e b r., 9, 15; H e b r., 12, 24. E x d ictis p atet q u om od o apte om n in o m u n u s
M e d ia to ris d efin ierit A n g e lic u s D o cto r: A d m ed iatoris officiu m p ertin et co n iu n gere et u n ire eos in ter

q u os est m ediator; n am ex trem a u n iu n tu r in m ed io

(3, q. 26, a. 1, c.). E t p au lo post: In m ed iatore d u o p o ssu m u s considerare: prim o


q u id em rationem m ed ii; secu n d o, officiu m co n iu n gen d i. E st au tem
m ed ii, q u o d d istet ab u tro q u e extrem o;

co n iu n g it Jautem

d e ratione

m ed iator

p e r h oc,

q uod ea q uae u n iu s sun t, d efert ad alteru m (3, q. 26, a. 2, ad 3).


A d officiu m ig itu r m ed iatoris, secu n d u m communem rationem

con sid eratu m ,

pertin et coniungere partes non coniunctas. A d h oc au tem req u iritu r u t m ed iator


sit d istin ctu s et d istet tu m ab un a tu m ab alia parte i. e.

p ro u t d icit S. T h o m a s

habeat rationem m edii inter un am et aliam partem . In m ed iatore, ergo , duo

consid erari deben t: 1) ratio medii in ter d u o extrem a, et id eo d eb et m ed ia to r:

234

M E D IA T IO

U N IV E R S A L I S

B.

M . V.

IN

GEN ERE

a ) cu m u tro q u e ex trem o in aliq u o con ven ire et com m u n icare; b) ab u tro q u e


extrem o d ifferre, ita q u id em u t u n i extrem o sit su p erior, alteri ve ro sit in ferior.
S in e d u ob u s istis requ isitis, ratio m ed ii n on h a b etu r ( C fr S .

h o m

In I I I S en t.,

d. 19, q. 1, a. 5, q. 2, sol. 2); 2) officiu m seu actus coniungendi, p er h oc q u o d ea


q u a e sun t u n iu s d efert ad alteru m . Ille ergo q u i n eq u e d iffert ab u traq u e parte
(et ideo n on stat extra partes), n equ e ea q u ae su n t u n iu s p o test d eferre ad alium ,
m ed ia to r esse n eq u it, seu n on p o test exercere actu m m ed ii in co n iu n ctio n e d isiu n cto ru m . D e b e t ergo m ed iator a liq u id h abere utriusque partis, u t illu d possit d eferre.
R a tio n e p rim ae

con d itio n is (i. e. u t sit extra partes con iu n gen d as) q u is co n s ti

tu itu r m ed iator in potentia re?nota i. e. potest con stitu i m ediator; ratione vero
secu n d ae con d itio n is (i. e. q u o d ea q u ae su n t u n iu s d eferat ad alium ), co n sti
tu itu r m ed iator in potentia proxim a, i. e. effective. A t, n em o c o n stitu itu r m ed ia
to r in h ac poten tia p roxim a, propria voluntate: n on en im p rop ria vo lu n tate, sed
ta n tu m m o d o p er com m ission em u triu sq u e partis, p o test q u is de bon is alio ru m
d isp o n ere. R e q u iritu r ergo, 3) advocatio, seu adm issio, saltem im p licita. A tta
m en , h ic b en e an im ad verten d u m est talem advocationem seu ad m issionem ex
u traq u e parte req u iri solu m m od o q u an d o con iu n ctio vel recon ciliatio inter pares
fieri debet: est en im necessarius u triu sq u e partis consensus. D e u s ve ro , su p rem u s
D o m in u s, a gen ere h u m an o gra vite r offensus, po tu it solus et in d ep en d en ter ab
eius consensu

mediatorem statuere.

T a n d e m , ad h o c u t q u is m ed iator d ici possit, req u iritu r


u tram q u e p artem

coniu n gat;

si en im ,

co n iu n ctio n em

etiam u t de fa cto

inchoaret ta n tu m m od o,

sed, q u acu m q u e de causa, n on perficeret, h in c partes nondum coniunctas relin


queret, m ed iator d ici n on posset. S ic, e. g., si ille q u i officio m ed iatoris inter
d om in u m et operarios fu n gi d eb et, tan tu m m od o ex u n a parte (d om ini v e l o p e
rarioru m ) a liq u id ob tin eret, n on vero ex u traq u e parte, non cen setu r officiu m
su u m consum m asse, et id eo m ed iator, sensu vero et p rop rio, d ici n e q u it .1 H a ec
d e communi ratione m ed iatoris. N u n c ve ro aliq u id de p articu lari ratione m ed ia
toris, i. e. de m ed iatore in ter D e u m et hom ines.
B)

In particulari m ed iation e de q u a h ic agim u s (i. e. de m ed iation e inter

D e u m et hom in es) non h ab etu r tan tu m m od o co n iu n ctio p artiu m disiunctarum,


seu m elius, non con iu n ctaru m , sed con iu n ctio p artiu m dissidentium, ob v o lu n
tarie solutam u n io n em q u ae in ter duas istas partes antea, p er gratiam , vig eb at.
H a ec u n io dissoluta est p er p eccatu m , q u o d

u t d icit A n g e lic u s quamdam

habet infinitatem, ratione p ersonae infinitae q u am offen d it. T e n e n tu r ergo, h o m i


nes, e x rigore iustitiae, satisfactio n em D e o praestare, sine qua n ova u n io im p o s

1 S c i t e a n i m a d v e r t i t c l . P . F r i e t h o f f O . P . q u o d in t a l i c a s u n o n e s s e t q u a e s t io d e magis

v el minus perfecte, q u ia n o n d e f i c i t t a n t u m a l i q u i d p e r t i n e n s a d m o d a lit a t e m m e d ia t io n i s , s e d


quod

e s t d e ratione com m uni. ( C f r D e alm a S o c ia C h r is ti M ed ia to r is, p . 1 2 ).

M E D IA T IO

U N IV E R S A L I S

B.

M.

V. IN

G EN ERE

235

sib ilis evad it. Ille ergo q u i mediator in ter D e u m et hom in es co n stitu itu r, d eb et
satisfaction em D e o p ro h o m in ib u s dare, qua satisfactione to llitu r reatus poenae;
et in super, d eb et h o m in ib u s mereri gratiam d ivin am q u a restitu u n tu r in a m ici
tiam pristin am . S ecu n d u m grad u m hu iu s satisfactionis et m eriti, h ab etu r grad u s
m ed iation is. E t id eo si satisfactio et m eritu m sint perfecta, i. e. sim p liciter, etiam
m ed iatio erit p erfecta et sim pliciter; si vero satisfactio et m eritu m sint im p e r
fecta, i. e. sec. q u id , etiam m ed iatio erit im p erfecta et sec. q u id . 1
Iam vero, applicando ea omnia quae dixim us Christo, ipse fuit perfectissimus media
tor inter Deum et homines. Etenim : i) Ipse perfectissim e fuit medius inter duo extrema
i. e., inter D eum et hom inem et distat ab utroque; Ipse enim , praeter D eum , est homo,
et praeter hom inem , est D eu s. Stat ergo ontologice in m edio. Pariter: 2) Ipse coniunxit
unam partem cum altera, ea quae sunt unius ad alium referendo, i. e. coniunxit partes
dissidentes, satisfaciendo D eo ex toto rigore iustitiae, merendo gratiam pro om nibus.
Tandem : 3) quod Christus revera advocatus et admissus fuerit ab utraque parte, a
D eo et ab hom inibus, ad officium m ediatoris, luculentissim e patet ex S. Scriptura
et ex Traditione. A d hoc enim, i. e. ut esset mediator, sua Passione et morte, a D eo
Patre in hunc m undum missus est. Q uod vero, ut m ediator, sit admissus etiam ex parte
hom inum , quamvis hoc ut iam dixim us necessarium non fuisset, ex hoc praeser
tim patet quod D eus, antequam m itteret F iliu m suum in terram, per Angelum G abrielem ad B. M ariam V . m issum , consensum quaesivit eiusdem loco totius humanae
naturae ut dicit Angelicus (3, 30, 1). T u n c, enim , scripsit L eo X I I I (Octobri
mense)
B. V irgo ipsius generis humani personam quodammodo agebat. H oc
relate ad C hristum . Sed quid dicendum de B. Virgine?
I I . Quaenam

mediatio B. Virgini attribui debeat.

H isce positis, d icim u s B . V irg in e m fu isse m ed iatricem n on simpliciter seu


principaliter eo
n on p o tu it, sed

q u od

ipsa p er se co n iu n ctio n em et recon ciliatio n em p erficere

sec. quid et secundario, p ro p ter pecu liares om n ino

eius ad M e d ia to rem

relationes

et praesertim m eren d o et satisfaciend o c u m C h risto pro

nobis. H in c: