Sei sulla pagina 1di 38

5

Matrice i determinante
Definicija matrice i operacije sa matricama
Neka su aij elementi polja F i neka i {1, . . . , m}, j {1, . . . , n},
m, n N. Pravougaona sema oblika

a11 a12 . . . a1n


a21 a22 . . . a2n

..
..
.. ,
.
.
.
.
.
.
am1 am2 . . . amn

je matrica formata (tipa) m n .


Vrednosti aij , i {1, 2, . . . , m}, j {1, 2, .. . , n} su elementi matrice.
Takvu matricu oznacavamo sa A = aij mn .

Posmatracemo matrice ciji su elementi kompleksni brojevi (drugim recima,


posmatramo slucaj kada je F = C). Elementi ai1 , ai2 , . . . , ain cine i-tu
vrstu matrice A, a elementi a1j , a2j , . . . , amj cine njenu j-tu kolonu.

Matrice A = aij mn i B = bij pq su jednake ako je m = p


i n = q i aij = bij , odnosno ako su istog tipa i ako su im odgovarajuci
elementi jednaki.

Neke specijalne matrice


1. Matrica ciji su svi elementi jednaki nuli zove se nula-matrica.
2. Matrica u kojoj je broj vrsta jednak broju kolona naziva se kvadratna matrica. Red kvadratne matrice jednak je broju njenih vrsta,
odnosno kolona. Elementi a11 , a22 , . . . , ann cine glavnu dijagonalu
matrice A = [aij ]nn .
3. Kvadratna matrica I (ili E) ciji su svi elementi van glavne dijagonale
jednaki nuli, a svi elementi na glavnoj dijagonali jednaki jedinici,
zove se jedini
cna matrica.
107

108

5. MATRICE I DETERMINANTE
4. Matrica AT (ili A0 ) tipa n m dobijena od matrice A tipa m n
tako sto se i-ta vrsta (i {1, 2, . . . , m}) matrice A stavlja na mesto
i-te kolone matrice AT , naziva se transponovana matrica matrice
A.
Operacije sa
matricama

Neka je A = aij mn i B = bij pq .

aij + bij mn .

2. Ako je proizvoljan realan broj, onda je A = aij mn .

3. Ako je n = p, onda postoji AB = C; tada je C = cij mq i


n
X
cij=
aik bkj .
1. Ako je m = p i n = q, tada je A + B =

k=1

Napomena: Mnozenje matrica je asocijativno, ali nije komutativno.

Determinante
Permutacija p skupa S = {1, . . . , n} je bijektivno preslikavanje skupa
S na samog sebe. Skup svih permutacija skupa {1, . . . , n} oznacicemo sa
Sn . Ako je i < j i p(i) > p(j) kaze se da su elementi p(i) i p(j) u inverziji.
Broj inverzija u permutaciji p oznacicemo sa Inv(p).
Determinanta reda n je preslikavanje D : M F definisano sa
X
(1)Inv(p) a1p(1) a2p(2) . . . anp(n) ,
D(A) =

(5.1)

pSn

gde je M skup svih kvadratnih matrica reda n, F je polje nad kojim su


definisane te matrice (npr. polje realnih ili polje kompleksnih brojeva), a
aij za 1 i n i 1 j n su elementi matrice A.

Cesto
se za determinantu matrice A reda n koristi oznaka

a11 a12 . . . a1n

a21 a22 . . . a2n


.

an1 an2 . . . ann

Neke osobine determinanti:

1. Ako se u matrici zamene uloge vrsta i kolona, ne menjajuci njihov


poredak, vrednost determinante dobijene matrice jednaka je vrednosti determinante polazne matrice.

109

Zbirka resenih zadataka iz Matematike I

2. Ako u matrici dve vrste (kolone) zamene mesta, vrednost determinante dobijene matrice jednaka je negativnoj vrednosti determinante
polazne matrice.
3. Ako se u matrici svi elementi jedne vrste (kolone) pomnoze nekim
brojem, vrednost determinante dobijene matrice jednaka je vrednosti
determinante polazne matrice pomnozenoj tim brojem.
4. Ako su u matrici svi elementi jedne vrste (kolone) proporcionalni
odgovarajucim elementima druge vrste (kolone), vrednost njene determinante je jednaka nuli.
5. Ako se u matrici elementima jedne vrste (kolone) dodaju odgovarajuci elementi druge vrste (kolone), pomnozeni nekim brojem, vrednost
determinante dobijene matrice jednaka je vrednosti determinante polazne matrice.
6. Vrednost determinante matrice u kojoj su svi elementi jedne vrste
(kolone) jednaki nuli je jednaka nuli.
7. Ako su svi elementi ispod (iznad) glavne dijagonale matrice jednaki nuli, vrednost determinante je jednaka proizvodu elemenata na
glavnoj dijagonali.
8. Ako su svi elementi ispod (iznad) sporedne dijagonale matrice jednaki nuli, vrednost determinante je jednaka proizvodu elemenata na
n(n1)
sporednoj dijagonali pomnozenom sa (1) 2 .
Za proizvoljan element aij , 1 i, j n, (kvadratne) matrice reda n,
minor Mij tog elementa je determinanta matrice reda n 1 dobijene
izostavljanjem i-te vrste i j-te kolone polazne matrice. Kofaktor Aij tog
elementa je
Aij = (1)i+j Mij .
Razvoj determinante po elementima j-te kolone je
D(A) = a1j A1j + a2j A2j + . . . + anj Anj =

n
X

aij Aij .

i=1

Razvoj determinante po elementima i-te vrsteje


D(A) = ai1 Ai1 + ai2 Ai2 + . . . + ain Ain =

n
X
j=1

aij Aij .

110

5. MATRICE I DETERMINANTE

Inverzna matrica, rang matrice


Neka je A kvadratna matrica reda n i I jedinicna matrica reda n.
Matrica A1 za koju vazi A A1 = A1 A = I je inverzna matrica
matrice A.
Kofaktor-matrica matrice A dobija se kada se u matrici A svaki
element zameni odgovarajucim kofaktorom.
Adjungovana matrica adj(A) (ili A ) matrice A je transponovana
kofaktor-matrica matrice A.
Ako je D(A) = 0, kazemo da je A singularna matrica. Matrica A za
koju je D(A) 6= 0 zove se regularna matrica. Matrica A ima inverznu
matricu ako je regularna. Tada je
A1 =

1
adj(A).
D(A)

Neka je A kvadratna matrica reda n, I jedinicna matrica reda n, a neki


kompleksan broj.
Matrica I A je karakteristi
cna matrica matrice A.
Polinom D(I A) (po ) je karakteristi
cni polinom matrice A.
Jednacina D(I A) = 0 je karakteristi
cna jedna
cina matrice A.
Karakteristi
cna vrednost (koren) matrice A je kompleksan broj 0
koji zadovoljava karakteristicnu jednacinu matrice A.
Karakteristi
cni vektor matrice A je svaki ne-nula vektor x C n koji
zadovoljava uslov Ax = x ( je karakteristicna vrednost matrice A).
Kejli - Hamiltonova teorema (Cayley-Hamilton): Ako je an n +
an1 n1 + . . . + a1 + a0 = 0 karakteristicna jednacina matrice A, vazi:
an An + an1 An1 + . . . + a1 A + a0 I = 0.
(Za kvadratnu matricu A i za n 2 je

An = An1 A = A An1 ).

Rang matrice
Podmatrica tipa k k matrice A tipa m n dobija se od matrice A
izostavljanjem m k vrsta i n k kolona.
Determinanta podmatrice tipa k k matrice A tipa m n naziva se
minor reda k matrice A. (Ovo je uopstenje pojma minora reda n 1
koji je definisan kao minor elementa determinante)
Rang matrice A tipa m n oznacava se sa rang(A) i definise na
sledeci nacin:
rang(A) = 0 ako je A nula-matrica.
rang(A) = r ako postoji minor reda r matrice A koji je razlicit od
nule, a svi minori reda r + 1, ukoliko ih ima, su jednaki nuli.

111

Zbirka resenih zadataka iz Matematike I

Elementarne transformacije matrice A su:


a) medusobna zamena mesta dve vrste (kolone);
b) mnozenje elemenata vrste (kolone) skalarom razlicitim od nule;
c) dodavanje elemenata jedne vrste (kolone), prethodno pomnozenih
nekim skalarom razlicitim od nule, odgovarajucim elementima neke druge
vrste (kolone).
Ako je matrica B dobijena primenom konacnog broja elementarnih transformacija na matricu A, kazemo da su matrice A i B ekvivalentne i to
zapisujemo A B. Ekvivalentne matrice imaju isti rang.
Matrica B ima stepenastu formu ako je oblika

b11 b12 . . . b1r . . . b1n


0 b22 . . . b2r . . . b2n

..
..
..
..
..
..
.

.
.
.
.
.

0
0
.
.
.
b
.
.
.
b
B=
rr
rn ,

0
.
.
.
0
.
.
.
0

.
.
.
.
.
..
..
..
..
..
..
0
0 ... 0 ... 0

pri cemu je b11 b22 . . .brr 6= 0. Za ovakvu matricu vazi da je rang(B) = r.


Za svaku matricu A postoji matrica B koja ima stepenastu formu, a za
koju vazi da je A B. (Uocimo da je tada i rang(A) = rang(B), kao i
da se matrica B dobija primenom konacnog broja elementarnih transformacija na matricu A).

Ako je A = aij nn regularna (kvadratna) matrica reda n, onda je


rang(A) = n.

Zadaci
Determinante
1. Izra
cunati vrednost determinante

a11
a11 a12

a) D1 = |a11 | . b) D2 =
. c) D3 = a21
a21 a22
a31
Resenje:

Prema (5.1) je
a) D1 = a11 .

a12
a22
a32

a13
a23
a33

112

5. MATRICE I DETERMINANTE
b) D2 = a11 a22 a12 a21 .
c) D3 = a11 a22 a33 a11 a23 a32 a12 a21 a33
+a12 a23 a31 + a13 a21 a32 a13 a22 a31 .

2. Izra
cunati vrednost
determinante

2 3
cos

a) D1 =
.
b) D2 =

4 5
sin
Resenje:

sin
.
cos

a) D1 = 2 5 4 3 = 2.
b) D2 = cos cos sin sin = cos( + ).
3. Razvijaju
ci po
terminante

a) D1 =

Resenje:

elementima jedne vrste, izra


cunati vrednost de

1 cos 3 sin 6

0 sin3
b) D2 = ctg 6
tg cos 3
3
6

1 2 4
3 1 6 .
8 4 1

a) Ako se determinanta razvije po elementima prve vrste, onda je

1+3 3 1
1+2 3 6
1+1 1 6
D1 = (1)
8 4 =
8 1 + 4(1)
4 1 + 2(1)
= (1 24) 2(3 48) + 4(12 8) = 83.

b) Koristeci razvoj po elementima druge vrste, dobija se

1
1
1

2
2

3
D2 = 3 0
2 =


3 23 3

1
1

2 + 0 + 23 (1)5
= 3(1)3 32
3
3
2

= 3(

3
2

3
4 )

3
3
2 ( 2

3
2 )

= 94 .

1
2
3
2

4. Koriste
ci razvoj po elementima jedne kolone, izra
cunati vrednost
determinante

a 0 1 1

9 8 7
b 1 1 0

.
b) D2 =
a) D1 = 6 5 4 .

c 1 0 1
3 2 1
d 1 1 1

113

Zbirka resenih zadataka iz Matematike I


Resenje:
a) Ako se determinanta razvije po elementima prve kolone, onda je

D1

=
=

5 4
9(1)
2 1
2

+ 3(1)4 8 7
5 4

9(5 8) 6(8 14) + 3(32 35) = 0.

b) Razvijanjem po
minanta jednaka

1 1

D2 = a 1 0
1 1
=

+ 6(1)3 8 7
2 1

elementima prve kolone dobijamo da je polazna deter0


1
1

0 1 1

b 1 0 1

1 1 1

a b c + 2d.

0 1 1

+ c 1 1 0

1 1 1

0 1 1

d 1 1 0

1 0 1

5. Koriste
ci osobine determinanti, izra
cunati vrednost determinante

1 5
1 2 3
a b c
1

a) D1 = 4 0 2 . b) D2 = 2 3 4 . c) D3 = b c a .
3 4
3 4 6
c a b
2
Resenje:

a) Ako se elementi trece kolone pomnoze sa


kolone, onda je

3 5
1

D1 = 0 0 2
1 4
2

Razvijanjem po elementima druge vrste

2+3 3 5
D1 = (2) (1)
1 4

2 i dodaju elementima prve

dobija se

= 2 (12 5) = 14.

b) Ako se elementi prve vrste pomoze sa (2), odnosno (3), i dodaju


elementima druge, odnosno trece, vrste, onda je

1
2
3

D2 = 0 1 2 .
0 2 3

Mnozenjem elemenata druge vrste sa (2) i dodavanjem elementima trece


vrste dobija se

1
2
3

D2 = 0 1 2 .
0
0
1

114

5. MATRICE I DETERMINANTE
Kako su svi elementi ispod glavne dijagonale jednaki nuli, to je vrednost
determinante jednaka proizvodu elemenata na glavnoj dijagonali, tj.
D2 = 1.
c) Dodavanjem elemenata druge i trece
dobija se

a+b+c

D3 = a + b + c
a+b+c

kolone elementima prve kolone,

b c
c a .
a b

Kako je a + b + c zajednicki cinilac za sve

D3 = (a + b + c) 1
1

elemente u prvoj koloni, to je

b c
c a .
a b

Ako se prva vrsta pomnozi sa (1) i doda drugoj i trecoj vrsti, onda je

1
b
c

D3 = (a + b + c) 0 c b a c .
0 ab bc

Razvijanjem po elementima prve kolone i izracunavanjem vrednosti determinante reda 2, dobija se

cb ac

=
D3 = (a + b + c)
ab bc

= (a + b + c) (c b)(b c) (a b)(a c) =
=

(a + b + c)(ab + ac + bc a2 b2 c2 ) =

(a + b + c)
(a b)2 + (a c)2 + (b c)2 .

6. Izra
cunati vrednost determinante

a)

1 1 1 a
1 1 a 1
.
1 a 1 1
a 1 1 1

Resenje:

b)

1
1
1
1

a a2
b b2
c c2
d d2

a3
b3
c3
d3

. c) a2

a
a2
a3
1

a2
a3
1
a

a3
1
a
a2

a) Kako je zbir elemenata u svakoj vrsti jednak a + 3, dodavanjem elemenata druge, trece i cetvrte kolone elementima prve kolone, dobija se
determinanta ciji je svaki element u prvoj koloni jednak a + 3.

1 1 1 a
1 1 1 a a+3 1 1 a

1 1 a 1 a+3 1 a 1
= (a + 3) 1 1 a 1 .
=
D1 =

1 a 1 1
1 a 1 1 a+3 a 1 1
1 1 1 1
a 1 1 1 a+3 1 1 1

115

Zbirka resenih zadataka iz Matematike I

Ako se elementi prve kolone pomnoze sa (1) i dodaju elementima druge,


trece i cetvrte kolone, dobija se

D1

=
=
b)

D2 =

1
1
1
1

a
b
c
d

ba

= c a
da

a2
b2
c2
d2

0
0
a 1
0
a1
0
=
a1
0
0
0
0
0

1
0
a 1

0 =
(a + 3)(a 1) 1 a 1
1
0
0

1 a1
= (a + 3)(a 1)3 .
(a + 3)(a 1)2
1
0

(a + 3)

a3
b3
c3
d3

1
1
1
1

1
0
0
0

a3

b3 a3
=
c3 a3
3
3
d a

(b a)(b2 + ab + a2 )
(c a)(c2 + ac + a2 ) =
(d a)(d2 + ad + a2 )

b + a b2 + ab + a2
c + a c2 + ac + a2 =
d + a d2 + ad + a2

b+a
b2 + ab + a2

c b c2 b2 + ac ab =
d b d2 b2 + ad ab
a
ba
ca
da

a2
b 2 a2
c 2 a2
d 2 a2

(b a)(b + a)
(c a)(c + a)
(d a)(d + a)

= (b a)(c a)(d a) 1
1

= (b a)(c a)(d a) 0
0

1 b+a
b2 + ab + a2

= (b a)(c a)(d a) 0 c b (c b)(c + b) + a(c b)


0 d b (d b)(d + b) + a(d b)

c b (c b)(c + b + a)

=
= (b a)(c a)(d a)
d b (d b)(d + b + a)

1
= (b a)(c a)(d a)(c b)(d b)
1

c + b + a
=
d+b+a

= (b a)(c a)(d a)(c b)(d b)(d c).


c)

116

5. MATRICE I DETERMINANTE

1 a a 2 a3
a3

a3
1
1
2
3 1 a
=
= (1 + a + a + a )
1 a3
1 a
a

1 1 a a2
a2

1
a
a2
a3

0 a2 a a 3 a2
1 a3
= (1 + a + a2 + a3 )
=
3
2
0
a

a
1

a
a
a3

0 1 a a a 2 a2 a 3

a(a 1) a2 (a 1) (a 1)(1 + a + a2 )

a(a2 1) =
= (1 + a)(1 + a2 ) a(a2 1) (a2 1)
(a 1) a(a 1)
a2 (a 1)

a a2 1 a a2

a =
= (1 + a)(1 + a2 )(a 1)3 (a + 1) a 1
1 a
a2

0
0 1 a a2 a3

a a3 =
= (a + 1)2 (a 1)3 (a2 + 1) 0 1 a2
1
a
a2

D3 =

1
a
a2
a3

a
a2
a3
1

a2
a3
1
a

= (a + 1)3 (a 1)3 (a2 + 1)3 = (a2 1)3 (a2 + 1)3 =


= (a4 1)3 = a12 3a8 + 3a4 1.

Matrice
1. Ako je f (x) = 2 5x + 3x2 i A =

1 2
3 1

, izra
cunati f (A).

Resenje:
Ako je I jedinicna matrica reda 2, onda je
f (A)

=
=
=
=
=

2I 5A + 3A2


1 0
1 2
1 2
1
2
5
+3

0 1
3 1
3 1
3

1 0
1 2
11+23
2
5
+3
0 1
3 1
31+13

7 4
1 2
1 0
+3
5
2
6 7
3 1
0 1

37
51 52
2 1 2 0
+

36
53 51
2 0 2 1

2
1

12+21
32+11

34
37

117

Zbirka resenih zadataka iz Matematike I

2 5 + 21
0 15 + 18

0 10 + 12
2 5 + 21

14
3

2
14

2. Date su matrice

1
A=
, B=
, C= 0 ,
1

D= 1 2 3 , E= 2 , F = 3 .

Izra
cunati

3 4
1 2

A B,

B A,

1 2
3 4

C D,

D C,

EF

F E.

Resenje:
AB

BA

C D

DC

EF

F E

15 22
.
7 10

3
1 2

1
3 4

5 8
.
13 20

0 1
1
3 4
1 2

2
4

4
2

2 3

31+43 32+44
11+23 12+24

13+21 14+22
33+41 34+42

1 1 1 2 1 3
02
03 =
= 01
11
12
13

1 2 3
0
0
0 .
1
2
3

1 2 3 0 = 1 (1) + 2 0 + 3 1 = 2 .
1

2 3 = 23 = 6 .

3 2 = 32 = 6 .

Prethodnim je ilustrovana cinjenica da mnozenje matrica u opstem slucaju


nije komutativno. Iako je E F = F E, komutativnost ne vazi u slucaju
mnozenja matrica A i B, odnosno C i D.
Takode treba uociti da u nekim slucajevima matrice ne mogu da se pomnoze u oba poretka. Tako, na primer, mozemo izracunati proizvod C E,
ali proizvod E C nije definisan (matrice nisu odgovarajuceg formata).

118

5. MATRICE I DETERMINANTE

3. Da li postoje takvi brojevi x, y, z, t za koje je proizvod

1 2
x 0
0 y
0 1

1 t
1 2
1 0
z 0
jednak jedini
cnoj matrici?
Resenje:
Izracunavajuci dati proizvod, dobijamo da je


1 2
x 0
0 y
0 1

=
1 t
1 2
1 0
z 0

x+2 4
0 y
0 1
=

=
x + t 2t
1 0
z 0

4 y(x + 2)
0 1
yz(x + 2) 4
=

=
.
2t y(t x)
z 0
yz(t x) 2t
Jednakost

yz(x + 2)
yz(t x)

4
2t

1 0
0 1

se svodi na sistem jednacina


yz(x + 2)

4 = 0
yz(t x) = 0
2t

1,

koji, ocigledno, nema resenje, pa zakljucujemo da trazene vrednosti za


x, y, z, t ne postoje.

4. Odrediti sve kvadratne matrice drugog reda


ciji je kvadrat nulamatrica.
Resenje:
Ako su a, b, c, d proizvoljni (kompleksni) brojevi, trazena matrica treba
da zadovoljava uslov

a b
a b
0 0

=
,
c d
c d
0 0
odnosno

a2 + bc
c(a + d)

b(a + d)
d2 + bc

0 0
0 0

119

Zbirka resenih zadataka iz Matematike I


odakle sledi da a, b, c, d treba da zadovoljavaju sistem
a2 + bc

b(a + d) = 0
c(a + d) = 0
d2 + bc

0.

Iz prve i cetvrte jednacine sledi da je a2 = d2 . U slucaju kada je a = d,


iz druge i trece jednacine sledi da je b = c = 0, a tada je i a = d = 0.
Ako je a = d, onda b i c uzimaju proizvoljne vrednosti, uz uslov da je
a2 + bc = 0.
Zakljucujemo da svaka matrica oblika

a
b
,
c a
a2 + bc = 0, zadovoljava uslov da joj je kvadrat jednak

pri cemu je
nula-matrici.

Uocimo da je ovim obuhvacena i nula-matrica, koja takode ispunjava


trazeni uslov, ali da to nije jedina matrica sa takvom osobinom.

5. Izra
cunati A3 ako je

1
1
3
2
6 .
A= 5
2 1 3

Resenje:

A3

1
1
2
= 5
2 1

1
1
2
= 5
2 1

0
0
3
= 3
1 1

3
3
6 =
3

3
1
1
3
6 5
2
6 =
3
2 1 3

0
1
1
3
0 0 0
9 5
2
6 = 0 0 0 .
3
2 1 3
0 0 0

Uocavamo da matrica A ima osobinu da je A2 6= 0, a da je A3 = 0.

120

5. MATRICE I DETERMINANTE

6. Izra
cunati

1 1
0 1

1 1
0 1

n N.

Resenje:
Za n = 2 je

1 1
0 1



1 2
1 1
.
=

0 1
0 1

Za n = 3 je

3
2


1 1
1 1
1 1
1 2
1 1
1 3
=

=
.
0 1
0 1
0 1
0 1
0 1
0 1
Koristeci matematicku indukciju, pokazacemo da je

1 1
1 n
=
.
0 1
0 1
Pretpostavimo da je

Tada je
k+1

1 1
0 1

=
=

1 1
0 1

1
0

k
1

k N.


k
1
1 1
=

0
0 1

k+1
.
1

k
1

1 1
0 1
1
0


1 1
=

0 1

Dakle, tvrdenje ocigledno vazi za n = 1 a, na osnovu indukcijske pretpostavke da vazi za neki prirodan broj k, dobijamo da vazi i za sledbenika
k + 1 tog prirodnog broja. Konacno zakljucujemo da je tvrdenje zadovoljeno za svaki prirodan broj n.

7. Odrediti inverznu matricu za

1 2
a) A =
.
2 5
c)

1
C = 1
1

Resenje:

1
4
1

1
0 .
1

b)

d)

B=

cos
sin

1
2
D=
1
1

2
3
1
0

sin
cos
3
1
1
2

4
2
.
1
6

121

Zbirka resenih zadataka iz Matematike I

a) Kako je D(A) = 5 4 = 1 6= 0, inverzna matrica matrice A postoji.


Da bismo je odredili, izracunacemo prvo adjungovanu matricu adj(A)
matrice A kao transponovanu kofaktor-matricu matrice A. Kofaktori
Aij , i, j {1, 2} elemenata aij matrice A su
A11 = (1)1+1 5 = 5,

A12 = (1)1+2 2 = 2,

A21 = (1)2+1 2 = 2,

tako da je
A

1
1
=
adj(A) =
D(A)
1

A22 = (1)2+2 1 = 1,
5
2

2
1

5
2

2
1

b) Determinanta matrice B je D(B) = cos2 +sin2 = 1 6= 0. Prema


tome, inverzna matrica matrice B postoji i vazi:

(1)2 cos (1)3 sin


cos sin
1
B =
=
.
(1)3 ( sin ) (1)4 cos
sin cos
c) Determinanta matrice C je

D(C) = 1
1

1
4
1

sto znaci da inverzna matrica postoji i

C 1 =

1
8

4
0
(1)1+1
1 1

1
1
(1)2+1
1 1

1
1
(1)3+1
4 0

1
0
1

= 8,

1
0
(1)1+2
1 1

1
1
(1)2+2
1 1

1 1
(1)3+2
1 0

1 4

(1)1+3
1 1

1 1

(1)2+3
1
1

1 1
(1)3+3
1
4

Dakle
C 1
d) Kako je

4 1
1
= 0 2
8
4 1

D(D)

1
2
1
1

2
3
1
0

(1)3+1

T
5
4
1
2 = 1
8
3
5

0
2
2

1
3
4
1
2

2
1
2
1
1
=
1 1
0
0
1
1 1 3
2 6

1
2
5

1 1
4 = 1,

1 3 5

4
1 .
3
5
4
0
5

122

5. MATRICE I DETERMINANTE
inverzna matrica matrice D postoji i

1
1
2

2
1

1
1

1 2

2 3

1 1

1 0

2 3

1 1
1 0

2
1
6

1
0

3
1
2

4
1
6

3
1
2

4
2
6

3
1

3
1
1

4
2
1

2
1
6

3
1
2

4
1
6

2
1

3
1
2

4
2
6

3
1
1

4
2
1

2
1
6

1
1

2
1
0

4
1
6

2
3
0

4
2
6

2
1

2
3
1

4
2
1

1
1
2

2
1
0

3
1
2

2
1

2
3
0

3
1
2

3
1
1

26
20
2
5

17
13
.
1
3

odnosno
D1

22 6
17
5
=
1
0
4 1

2
3
1

8. Re
siti matri
cnu jedna
cinu
A X B = C, ako je

3 1
5 6
14 16
A=
, B=
, C=
.
5 2
7 8
9 10
Resenje:
Nepoznatu matricu X izracunacemo tako sto cemo jednacinu pomnoziti
sa leve strane matricom A1 , a sa desne strane matricom B 1 , ukoliko
navedene inverzne matrice postoje. Koristeci da je A1 A = I i
B B 1 = I, dobijamo resenje matricne jednacine
X = A1 C B 1 .
Kako je

3
D(A) =
5

1
= 1(6= 0)
2

5 6
D(B) =
7 8

= 2(6= 0),

sto implicira egzistenciju matrica A1 i B 1 , dobijamo da je

3
5

1
2

1

1
5 6
14 16
=

7 8
9 10

123

Zbirka resenih zadataka iz Matematike I

1
2

1
2

1
2 1
14 16
8

5 3
9 10
7
(2)

8 6
19 22
=

7
5
43 50

2 4
1 2
=
.
6 8
3 4

6
5

(Napomena: S obzirom da mnozenje matrica nije komutativno, rezultat


mnozenja matricne jednacine nekom matricom sa leve strane u opstem
slucaju nije jednak rezultatu mnozenja te matricne jednacine istom matricom sa desne strane. Drugim recima, u navedenom primeru se nepoznata
matrica X izracunava kao proizvod tri matrice A1 C B 1 , pomnozene
u navedenom, a ne proizvoljnom poretku.)

9. Re
siti matri
cnu jedna
cinu ABX = 4X 2C, ako je
B=

1 0 3
1 2 1

A = BT ,

1
C = 0 .
1

Resenje:
Za datu matricnu jednacinu vazi
ABX = 4X 2C

4X ABX = 2C

(4I AB) X = 2C.

(Napomena: S obzirom da mnozenje matrica nije komutativno, poslednja


jednacina je dobijena izdvajanjem matrice X kao zajednickog faktora sa
desne strane, i nije ekvivalentna jednacini X(4I AB) = 2C.)
Kako je

4I AB


4 0 0
0 4 0
0 0 4

4 0 0
0 4 0
0 0 4

1 1
1 0
0 2
1 2
3 1

2 2 4
2 4 2 =
4 2 10

3
1

2 2
2
0
4 2

4
2 ,
6

124

5. MATRICE I DETERMINANTE
i D(4I AB) = 16 6= 0, zakljucujemo da postoji (4I AB)1 , i vazi

(4I AB)1

16

2

4

4
1
4

16
4

4
28
12

2
6

2
6

0
2

2

2

2

4

4
6

4
6

2
2

2

2

4
1
1
1
12 =
4
4
1

Resenje date matricne jednacine je

1
1
1
7
X = 2 (4I AB)1 C = 1
2
1 3

1
7
3


4
2

2
0

1
3 .
1

1
1
0
3 0 = 1 .
1
1
0

10. a) Re
siti matri
cnu jedna
cinu AX + B = AC, ako je

1
A= 1
0

0
1
2 , B = 10
3
13

2
3
4

3
0
1

9
2
1 , C = 1
8
3

3
0
1

2
4 .
1

b) Za dobijenu matricu X odrediti sve matrice M za koje va


zi
XM = M X.
Resenje:
a) Imamo da je
AX = AC B

X = A1 (AC B)

X = C A1 B,

ukoliko A1 postoji. Ovaj uslov je ispunjen, jer je

1
2
0

3 2 = 7 6= 0.
D(A) = 1
0 4
3
Dalje imamo

A1

1
1
1
3
adj(A) =
=
D(A)
7
4

6 4
3 2 ,
4 5

125

Zbirka resenih zadataka iz Matematike I


odakle je
X

2
1
3

3
0
1

2
1
1
4 + 3
7
4
1

6
3
4


1
4
2 10
13
5

2
1
3

3
0
1

2
7
1
4 + 7
7
1
21

7
7
7

35
14 =
0

3
0
1


2
1
4 + 1
1
3

2
1
3
1
0
0

2
1
0

1
1
1

3
0
1

9
1 =
8

5
2 =
0

3
2 .
1

b) Format matrice M mora biti 3 3, da bi se ona mogla pomnoziti i sa


leve i sa desne strane matricom X, formata 3 3.
Napisimo M u obliku

a b
M = d e
g h

c
f .
i

Tada se matricna jednakost XM = M X svodi na

1
0
0

a + 2d + 3g
d + 2g
g

2
1
0


3
a
2 d
1
g

b + 2e + 3h
e + 2h
h

b
e
h

c
f
i

c + 2f + 3i
f + 2i
i

a
d
g

b
e
h

2a + b
2d + e
2g + h

a
d
g


c
1
f 0
i
0

2
1
0

3
2
1

3a + 2b + c
3d + 2e + f .
3g + 2h + i

Odavde se dobija sistem devet linearnih jednacina sa devet nepoznatih:


a + 2d + 3g = a,
d + 2g = d,
g = g,

2d + 3g = 0,
g = 0,

b + 2e + 3h = 2a + b,
e + 2h = 2d + e,
h = 2g + h,

c + 2f + 3i = 3a + 2b + c,
f + 2i = 3d + 2e + f,
i = 3g + 2h + i,

2e + 3h = 2a,
h = d,

2f + 3i = 3a + 2b,
2i = 3d + 2e,
0 = 3g + 2h.

Lako se utvrduje da nepoznate a, b, c, d, e, f, g, h, i zadovoljavaju uslove


a = e = i,

b = f,

d = g = h = 0,

126

5. MATRICE I DETERMINANTE
odakle sledi da je opsti oblik

a
M = 0
0

trazene matrice

b c
a b za a, b, c R.
0 a
1
A, ako je
8

(X + 2I)1 =

11. Re
siti matri
cnu jedna
cinu

3
1 .
2

4 7
A= 2 3
3 5
Resenje:

Nakon mnozenja date jednacine sa desne strane sa X + 2I, dobijamo


I=

1
A (X + 2I)
8

1
1
A = A X,
4
8

a odatle, nakon mnozenja sa leve strane sa A1 (ako postoji), imamo


A1

1
1
I= X
4
8

X = 8 A1 2 I.

Kako je D(A) = 8 6= 0, zakljucujemo da matrica A1 postoji i da se


data matricna jednacina moze resiti na prethodno navedeni nacin.
S obzirom da je

A1

1
1
=
adj(A) =
D(A)
8

7
3

5 2

4
3

3 2

4 7

3 5

29 2
17
2 ,
1 2

1
2

2
1
3 2

2 3

3 5
3
5

11
1
7
=
8
1

dobijamo da je



11
29 2
2 0 0
13
7 17
2 0 2 0 =
7
X=
1
1 2
0 0 2
1
12. Date su matrice

1
A= 1
1

1
0
1

1
0
1

7
3
4
2
4
2


3
1


3
=
1


7
3

29 2
19
2 .
1 4

2 1
B = 0 1 .
p 1

127

Zbirka resenih zadataka iz Matematike I


Re
siti matri
cnu jedna
cinu

AX =B

a) p = 2.

za

b) p = 2.

Resenje:
Odmah mozemo utvrditi da je D(A) = 0, tako da matrica A1 ne postoji.
To znaci da ne mozemo primeniti postupak kojim smo resavali matricne
jednacine u prethodnim zadacima (8.-11.).
Matricu X, koja zadovoljava matricnu jednacinu AX = B, odredicemo
polazeci od toga da ona mora biti formata 32 da bi se mogla pomnoziti sa
leve strane matricom A33 , i da bi rezultujuca matrica mogla biti matrica
B32 . Napomenimo da u ovom slucaju, kada A1 ne postoji, matricna
jednacina AX = B ne moze imati jedinstveno resenje (ima beskonacno
mnogo resenja, ili ih uopste nema).

a b
a) Stavljajuci da je X = c d , za p = 2 dobijamo da se mae f
tricna jednacina

1
1 1
a b
2 1
1
0
0 c d = 0 1
1 1
1
e f
2 1
svodi na sistem jednacina
a+ce
a
ac+e

=
2,
=
0,
= 2,

b+df
b
bd+f

= 1,
= 1,
= 1,

koji mozemo posmatrati kao dva nezavisna neodredena sistema po


a, c, e, odnosno b, d, f , za cija resenja vazi:
a = 0,

c = 2 + e,

b = 1,

d = f.

Zakljucujemo da je, za , R, opste resenje date matricne jednacine

0
1
X = + 2 .

b) U ovom slucaju, matricna jednacina

2 1
a b
1
1 1
1
0
0 c d = 0 1
2 1
e f
1 1
1
se svodi na sistem jednacina
a+ce
a
ac+e

= 2,
= 0,
= 2,

b+df
b
bd+f

= 1,
= 1,
= 1,

128

5. MATRICE I DETERMINANTE
za koji se lako moze uociti da nema resenje (za podsistem jednacina
po a, c, e vazi da je a = 0, a tada su prva i treca jednacina,
c e = 2 i c e = 2
medusobno protivrecne). U ovom slucaju, dakle, data matricna jednacina nema resenje.

13. Matri
cnim ra
cunom re
siti sistem linearnih jedna
cina
2x 3y
x + y
3x + y

+ z
+ z
2z

= 1
=
6
= 1.

Resenje:
Dati sistem treba zameniti odgovarajucom matricnom jednacinom. Matricna jednacina AX = B je ekvivalentna datom sistemu ako je A matrica
sistema, matrica X sadrzi kolonu promenljivih, a matricu B cini kolona
slobodnih clanova sistema:

1
x
2 3
1
1
1
1 y = 6 .
1
z
3
1 2

Ocigledno, sistem linearnih jednacina ima smisla resavati matricnim racunom samo kada je matrica sistema regularna, tj. kada postoji A1 . Kako
je

2 3
1

1
1
1 = 23 6= 0,

3
1 2

postoji A1 i vazi da je X = A1 B. S obzirom da je

3
5 4
7 1 ,
adj(A) = 5
2 11
5

sledi da je

3
5 4
23
1
1
1
1
5
7 1 6 = 46 = 2 ,
X=
23
23
2 11
5
69
1
3

odakle zakljucujemo da je resenje datog sistema jednacina


x = 1,

y = 2,

z = 3.

129

Zbirka resenih zadataka iz Matematike I


14. Odrediti karakteristi
cne korene i vektore matrice

2 1 0
0 0 .
A = 1
3
0 0
Resenje:
Karakteristicna matrica matrice A je

2
I A= 1
3

Karakteristicni polinom matrice A je

p() = D(I A) = 1
3
=

1 0
0 .
0

1 0
0
0

(2 2 1) = ( 1

2)( 1 +

1
=

2).

Karakteristicni koreni matrice A su koreni njenog karakteristicnog polinoma, tj.

1 = 0, 2 = 1 + 2 i 3 = 1 2.
Za svaki karakteristicni koren odreduju se karakteristicni vektori kao resenja matricne jednacine
Ax = x

(I A)x = 0.

Za = 0 odgovarajuca matricna jednacina je


0
x
2 1 0
1 0 0 y = 0 ,
0
z
3 0 0

a ona je ekvivalentna sistemu linearnih jednacina


2x +y
x
3x

= 0
= 0
= 0.

Skup karakteristicnih vektora (resenje sistema) je u ovom slucaju

)
(
0

0
R =
R \ {0} .

130

5. MATRICE I DETERMINANTE
Za = 1 +

2 matricna jednacina je data sa

1 +

2
0
x
0
1

= 0 ,
1 1+ 2
0 y
z
0
3
0 1+ 2

a odgovarajuci ekvivalentan sistem je

(1 + 2)x +
y
x + (1 + 2)y
3x

(1 +

= 0
= 0
= 0,

2)z

odakle sledi da skup karakteristicnih vektora ima oblik

)
(

R = (1 2) | R \ {0} .

3( 2 1)
Za = 1

odakle je

2 imamo

(1


2
0
0
x
1
= 0 ,

1 1 2
0 y
0
z
3
0 1 2

2)x

(1 2)y

3x

(1 2)z

0,

a tada je skup karakteristicnih vektora

)
(
( 2 1)

| R \ {0} .
R=

a b 0
15. Data je matrica A = 0 a 0 ,
0 0 a

a, b R,

a 6= 0.

a) Odrediti karakteristi
cne korene matrice A.

b) Odrediti karakteristi
cne vektore matrice A u zavisnosti od
vrednosti realnog parametra b.
Resenje:

131

Zbirka resenih zadataka iz Matematike I

a) Karakteristicni koreni matrice A su koreni njenog karakteristicnog


polinoma. Kako je

a
b
0

a
0 = (a )3 ,
p() = D(A I) = 0
0
0
a
i

(a )3 = 0 za

= a,

zakljucujemo da je = a karakteristicni koren date matrice.


b) Karakteristicni vektori koji odgovaraju karakteristicnom korenu
matrice A su resenja matricne jednacine Ax = x. Za = a
navedena matricna jednacina je

a b 0
x
x
0 a 0 y = a y
0 0 a
z
z
i ekvivalentna je sistemu linearnih jednacina
ax

by
ay
az

= ax
= ay ,
= az

odnosno
by = 0
0 = 0
0 = 0.
Odatle zakljucujemo:
Za b 6= 0 je y = 0, sto znaci da je skup karakteristicnih vektora

0 , R \ {0} .

Za b = 0 je skup karakteristicnih vektora

, , R \ {0} .

16. Koriste
ci Kejli-Hamiltonovu teoremu odrediti inverznu matricu
matrice

2
1 1
2 1 .
A= 1
1 1
2

132

5. MATRICE I DETERMINANTE

Resenje:
Pre svega, treba proveriti da li inverzna matrica matrice A postoji. Kako
je

2
1 1

2 1 = 6 6= 0,
D(A) = 1
1 1
2

matrica A je regularna. To znaci da se A1 moze odrediti uz pomoc


Kejli-Hamiltonove teoreme.
Karakteristicni polinom p() = D(I A) matrice A je
p()

=
=

( 2)

( 2)


2
1
1

= 2 2
1 =

2
1
2

1
1
1
1
1
1

1 2
1 = ( 2) 0 1
0
0
1
1
2
2
3

1
0
= ( 2)( 1)( 3) =
2
3

1
2
1

1
1
2

3 62 + 11 6.

Na osnovu Kejli-Hamiltonove teoreme je p(A) = 0 (matrica zadovoljava


svoju karakteristicnu jednacinu), odakle je
A3 6A2 + 11A 6I = 0.
Nakon mnozenja sa A1 , prethodna jednacina postaje
A2 6A + 11I 6A1 = 0,
odakle dobijamo da je trazena inverzna matrica matrice A data sa
A1 =
S obzirom da je

2
1
2
A2 = 1
1 1

sledi

1 2
(A 6A + 11I).
6


2
1
1 1
1
2
A1 =

1
2
1

4
1
1 = 3
3
2

1
(A2 6A + 11I) =
6

5
6
3

5
5 ,
4

133

Zbirka resenih zadataka iz Matematike I

4
5 5
2
1 1
3
6 5 6 1
2 1 + 11
3 3
4
1 1
2

11
12
6 6
4
5 5
1
3
6 5 6 12 6 + 0
6
0
6 6 12
3 3
4

4 12 + 11
56
5 + 6
1
36
6 12 + 11
5 + 6 =
6
36
3 + 6
4 12 + 11

3 1 1
1
3
5 1 .
6
3
3 3
1
6

!
1 0 0
0 1 0 =
0 0 1
!
0 0
11 0 =
0 11

17. Primenom Kejli-Hamiltonove teoreme izra


cunati

2
0 1
0 .
a) f (A) = A4 3A3 3A2 +8A+5I, ako je A = 1 1
0
0
3

1
1
1
2
3 .
b) f (B) = B 4 2B 3 + B 2 + 2B + 2I,
ako je B = 0
1 1 2
Resenje:
a) Odredicemo prvo karakteristicni polinom p() matrice A.

2
0
1

1 +1
0 =
p() = D(I A) =

0
0 3
=

( 3)( 2)( + 1) = 3 42 + + 6.

Na osnovu Kejli-Hamiltonove teoreme vazi da je p(A) = 0, odnosno


A3 4A2 + A + 6I = 0.
Poslednju jednakost iskoristicemo pri izracunavanju vrednosti f (A):
f (A)

= A4 3A3 3A2 + 8A + 5I =
= A(A3 4A2 + A + 6I) + A3 4A2 + 2A + 5I =
= A3 4A2 + 2A + 5I =
= (A3 4A2 + A + 6I) + A I =
= AI =

1
0 1
0 .
= 1 2
0
0
2

134

5. MATRICE I DETERMINANTE
b) Karakteristicni polinom p() matrice B je

1
1
1

0 2
3
p() = D(I B) =

1
1 +2

= 3 2 + 2.

Ako sa q() oznacimo kolicnik pri deljenju polinoma


f () = 4 23 + 2 + 2 + 2
polinomom
p() = 3 2 + 2,
a sa r() ostatak pri tom deljenju, onda je
f ()

p() q() + r()

(3 2 + 2) ( 1) + 4.

Na osnovu Kejli - Hamiltonove teoreme je p(B) = 0, odakle sledi


f (B) = p(B) q(B) + r(B) = r(B) = 4I,
odnosno

18. Odrediti rang matrice

a)

4 0 0
f (B) = 0 4 0 .
0 0 4

1 1
A= 2 3
3 4

1 1
1 1 .
0 2

b)

B=

4
8
4
4
8

3
6
3
3
6

5
7
8
2
1

2
4
2
2
4

3
2
7
5
6

Resenje:
a) Rang date matrice odredicemo kao rang njoj slicne matrice koja ima
stepenastu formu. Primenom elementarnih transformacija na datu
matricu dobijamo

1
A= 2
3

1
3
4

1
1
0


1
1
1 0
2
0

1
1
1

1
3
3


1
1
1 0
1
0

1
1
0

1
3
0

1
1 .
0

Na prvoj matrici izvrsene su sledece elementarne transformacije:


elementi prve vrste pomnozeni su sa (-2), odnosno sa (-3), i sabrani
sa odgovarajucim elementima druge, odnosno trece, vrste.

135

Zbirka resenih zadataka iz Matematike I

Na drugoj matrici izvrsena je sledeca elementarna transformacija:


elementi druge vrste pomnozeni su sa (-1) i sabrani sa odgovarajucim
elementima trece vrste.
Treca matrica C = [cij ]34 ima stepenastu formu. Kako je c11 c22 =
1 6= 0, a c11 c22 c33 = 0, rang matrice C jednak je 2, a tada je i
rang(A) = 2.

Ilustrujmo i postupak odredivanja ranga matrice uz pomoc minora.


Odredicemo minor date matrice koji je razlicit od nule, a da su pri
tome svi minori veceg reda jednaki nuli. Tada je rang matrice A
jednak redu uocenog ne-nula minora.
Matrica A je tipa 3 4, pa njen maksimalni minor moze biti reda
3 (uocimo da je to i maksimalni moguci rang date matrice). Minor
reda 3 date matrice je determinanta podmatrice matrice A, dobijene
izostavljanjem jedne kolone. Izracunavajuci ove minore, dobijamo:

1 1
1 1 1
1

2 3 1 = 0 , 2 3 1 = 0,

3 4
3 4 2
0

1 1
1 1 = 0
0 2

1 1
1 1 = 0,
0 2

odakle zakljucujemo da je rang(A) < 3, s obzirom da su svi njeni


minori reda tri jednaki nuli.
Posmatrajuci, dalje, minore reda dva, koje izracunavamo kao determinante podmatrica matrice A dobijenih izostavljanjem jedne vrste
i dve kolone, dobijamo da je

1 1

2 3 = 1 6= 0,

odnosno da postoji minor reda dva razlicit od nule, odakle zakljucujemo da je rang(A) = 2.
b) Elementarnim transformacijama svescemo
nastu formu:

4
4 3 5 2
3
0
8 6 7 4
2

7
B =
0
4 3 8 2
0

4 3
2 2 5
0
8 6 1 4 6

datu matricu na stepe3


0
0
0
0

5
3
3
7
9

2
0
0
0
0

3
4
4
8
12

136

5. MATRICE I DETERMINANTE

4
0
0
0
0

3
0
0
0
0

4
0
0
0
0

5
1
0
0
0

5
3
0
1
0

2
0
0
0
0

3
0
4
0
0

2
0
0
0
0

3
4
0
0
0

3
0
0
0
0

4
0
0
0
0

3
0
0
0
0

5
0
0
1
0

2
0
0
0
0

3
4
0
0
0

Kako je rang poslednje matrice jednak 3, sledi da i za rang njoj


ekvivalentne matrice B vazi rang(B) = 3.
(U postupku odredivanja ranga matrice B primenjene su, redom, sledece
elementarne transformacije: prva vrsta je pomnozena sa (-2), (-1), (-1),
(-2) i dodata drugoj, trecoj, cetvrtoj i petoj; druga vrsta je pomnozena sa
1, (-2), (-3), i dodata trecoj, cetvrtoj i petoj; cetvrta vrsta je pomnozena
sa (-3) i dodata drugoj; cetvrta i druga vrsta su zamenile mesta; cetvrta
i treca vrsta su zamenile mesta; druga i treca kolona su zamenile mesta;
treca i peta kolona su zamenile mesta. Dobijena je stepenasta forma sa
tri ne-nula elementa na glavnoj dijagonali.)

19. U zavisnosti od realnog parametra a diskutovati rang matrice

a+1
a2 + 1
a
a) A = 3a 1 3a2 1 a2 + 3a .
a1
a2 1
a

3a + 1
a
4a 1
b) B = a2 + 1 a 1 a2 + a .
a2 + a + 2
a
a2 + 2a
Resenje:
a) Matrica A je kvadratna, pa cemo prvo izracunati njenu determinantu:
D(A)

a+1
a2 + 1

3a 1 3a2 1

a1
a2 1

2
2

2
a 2
a 1 a2 1

2 a3 (a 1).

a+1

a2 + 1
a

a + 3a = a 3a 1 3a2 1
a1

a2 1
a

2
2
0
0

0
a
a = a 0
a 1 a2 1 1
1

1
a+3
1

137

Zbirka resenih zadataka iz Matematike I

Zakljucujemo da je za a 6= 0 i a 6= 1 D(A) razlicita od nule, sto


znaci da je rang date matrice maksimalan, odnosno rang(A) = 3.
Za a = 0 je

1
1 0
1 1 0
A = 1 1 0 0 0 0 ,
1 1 0
0 0 0
odakle sledi da je u ovom slucaju rang(A) = 1.
Za a = 1 je

2
A= 2
0

2
2
0


2
1
4 0
0
1

2
0
0


2
1
3 0
0
1

1
3
1


2
2
0 0
0
0

1
3
0

2
0 ,
0

sto znaci da je, u ovom slucaju, rang(A) = 2.


b) Elementarnim transformacijama svescemo datu matricu na stepenastu formu:

3a + 1
a2 + 1
a2 + a + 2

3a + 1
a2 + 1
a2 2a + 1

2
0
0

a
a1
0

a
a1
a
a
a1
0


4a 1
3a + 1
a2 + a a2 + 1
a2 + 2a
a2 + a + 2

a
a1
a

a2
a1
a2


a2
3a + 1
a 1 a2 + 1
0
a2 2a + 1

a
a1
0

2
0
0

3a + 1
a2 + 1 .
(a 1)2

Do ovog oblika se dolazi primenom sledecih transformacija: prva


kolona je pomnozena sa (-1) i sabrana sa trecom; prva vrsta je
pomnozena sa (-1) i sabrana sa trecom; druga kolona je pomnozena
sa (-1) i sabrana sa trecom; trecoj i prvoj koloni su razmenjena mesta.
Zakljucujemo da poslednja matrica za a 6= 1 ima tri ne-nula elementa
na glavnoj dijagonali, odnosno
za a 6= 1

je

za a = 1

je

rang(B) = 3.

2 1 4
B 0 0 0 ,
0 0 0
sto znaci da je tada rang(B) = 1.

138

5. MATRICE I DETERMINANTE

20. Diskutovati rang matrice

3 1 1
a 4 10
A=
1 7 17
2 2 4

4
1

3
3

u zavisnosti od realnog parametra a. Da li matrica A ima inverznu


matricu?
Resenje:
Primenjujuci elementarne transformacije na matricu A, dobijamo njoj ekvivalentne matrice:

1 3 1 4
1
3 1
4
4 a 10 1
0 a 12
6 15

A

7 1 17 3
0
20 10 25
2 2 4 3
0
4 2
5

1 5 1
4
1 5
1
4
0 a 6 7
0 a
6 15


0 0 2 5 .
0 0 10 25
0 0 0
0
0 0
2
5
(Redom su primenjene sledece elementarne transformacije: zamenjena su
mesta prvoj i drugoj koloni; elementi prve vrste pomnozeni su, redom, sa
(-4), (-7), (-2) i sabrani, redom, sa elementima druge, trece, cetvrte vrste;
elementi trece kolone su pomnozeni sa 2 i sabrani sa odgovarajucim elementima druge kolone; zamenjena su mesta trece i cetvrte vrste; elementi
trece vrste su pomnozeni sa (-5) i sabrani sa odgovarajucim elementima
cetvrte vrste.)
Poslednja matrica ima stepenastu formu, na osnovu koje zakljucujemo:
rang(A) = 3

Za a 6= 0,
Za a = 0

1
0

A
0
0

5
0
0
0

1
6
2
0


4
1

7
0
5 0
0
0

1
2
0
0

4
5
8
0

5
0
,
0
0

odakle zakljucujemo da je i u ovom slucaju rang(A) = 3.

S obzirom da je rang(A) < 4 (koliki je red ove kvadratne matrice), sledi


da je D(A) = 0, sto znaci da matrica A nema inverznu matricu.

139

Zbirka resenih zadataka iz Matematike I

21. U zavisnosti od realnog parametra a diskutovati rang matrice

a
a
2
0
a
a1
1 .
A = 2a
3a 3a 3 a 1 a
Resenje:
Kako data matrica nije kvadratna, u postupku odredivanja njenog ranga
ne mozemo koristiti njenu determinantu. Primenjujuci elementarne transformacije, svescemo matricu A na stepenastu formu:

a a
2
0
a
a
2
0
1 .
a
a1
1 0 a a 5
A = 2a
0 0 3a 1a
3a 3a 3 a 1 a
Uocavamo da je za a 6= 0 rang(A) = 3, jer u tom slucaju za poslednju
matricu vazi:
a 6= 3, odakle je a (a) (a 3) 6= 0,
ili
a = 3, sto znaci da je a 6= 1, odakle se nakon zamene mesta trece i
cetvrte kolone u poslednjoj matrici ponovo dobija da je a(a)(a3) 6= 0.
Za a = 0 vazi
A


0 0 2 0
0 0 1
0 0 5 1 0 0 5
0 0 3 1
0 0 8


0 0 1 0
1 0 0 0
0 0 0 1 0 1 0 0
0 0 0 0
0 0 0 0

odakle sledi da je u ovom slucaju rang(A) = 2.

0
1
0

Zadaci za samostalni rad


1. Izracunati vrednost determinante

cos
a)
sin

sin
.
cos

21
i
b) 143
i

i82
.
i224

140

5. MATRICE I DETERMINANTE
Rezultat:
a) cos 2.

b) 0.

2. Izracunati vrednost determinante 1


1

a a2
b b2 .
c c2

3. Izracunati z ako je Re{z} > 0 i 0


1

1
1
2

i
z
0

b
a
d
c

c
d
a
b

Rezultat:
(b a)(c a)(c b).

Rezultat:
z = 2 i.

4. Izracunati vrednost determinante

a
b
c
d

= 8 + 2i.

d
c
b
a

Rezultat:
(a + b + c + d)(a + b c d)(a b + c d)(a b c + d).

1 1

1 a
5. a) Izracunati vrednost determinante D =
2
1 a3
1 a
b) Izracunati vrednost determinante D za a = i.

1
a2
a4
a6

1
a3
a6
a9

Rezultat:
a) D = a4 (a 1)3 (a2 1)2 (a3 1) = a4 (a 1)6 (a + 1)2 (a2 + a + 1).
b) Ako je a = i, vrednost determinante D je 16i.
6. Ako je f (x) = x2 5x + 3 i A =
Rezultat:

6 3
f (A) =
.
9 0
7. Izracunati

2
3

1
0

, izracunati f (A).

141

Zbirka resenih zadataka iz Matematike I

a)

c)

3 1
2 1 . b)
1 0

1
3 2 1
2 . d)
0 1 2
3

2 1 1
3 0 1

Rezultat:

9 3
a)
.
10 3

1 1 2 3 .
3

1 2 .
1

2 4 6
b) 1 2 3 .
3 6 9

8. Da li se parametri a i b

1
0
a
budu komutativne?
Rezultat:

c)

10
8

6
d) 2 .
2

mogu izabrati tako da matrice

2 1
b b 5
1
3 i 9 a a
2
4
a 8 a

Da. (a = 3, b = 6.)
9. Odrediti inverznu matricu za
a) A =

1 2
3 4

b) B

1 1
0 1
c) C =
0 0
0 0

Rezultat:
a) A1 =

2
3
2

1
21

c) C 1

b) B 1

1
1
0
0

1
0
=
0
0

5
1 .
1

3 4
= 2 3
3 5

1 1
1 1
.
1 1
0 1

8
= 5
1

0
1
1
0

29 11
18
7 .
3
1

0
0
.
1
1

10. Resiti matricnu jednacinu


2 0
9 7 6
2 3 1
4 5 2 X 1 1 2 = 18 12
23 15
1 1 1
5 7 3

2
9 .
11

142

5. MATRICE I DETERMINANTE

Rezultat:

1 1 1
X = 1 2 3 .
2 3 1
11. Resiti matricnu jednacinu
a) (A + I) X + B = 4C,

1 1
A= 1 0
1 2

gde je

1
0
1 , B = 1 ,
0
0

b) A X B = X, ako je

5 2 2
A = 2 1 1 ,
4 0 3

Rezultat:

1
C = 1 .
1

10 4 2
B = 5 2 0 .
8 3 0

1
a) X = 1 .
1

b) Nema resenja.
12. Odrediti karakteristicne korene i vektore

5
0
A = 0 1
1
0

matrice

1
0 .
5

Rezultat:
Karakteristicni koreni su 1 = 1, 2 = 4 i 3 = 6.
Za 1 = 1 skup karakteristicnih vektora je
)
( 0
R = | R \ {0} ;
0
Za 2 = 4 skup karakteristicnih vektora je

)
(

R = 0 | R \ {0} ;

Za 3 = 6 skup karakteristicnih vektora je


(
)
R = 0 | R \ {0} .

Zbirka resenih zadataka iz Matematike I

143

13. Data je matrica

1 0 0
A = 1 1 2 .
1 0 2

a) Naci karakteristicne korene i vektore matrice A.


b) Primenom Kejli-Hamiltonove teoreme izracunati
A4 4A3 + 5A2 A E.
Rezultat:
a) Karakteristicni koreni matrice A su

1 = 2 = 1, 3 = 2.

0
Za = 1 karakteristicni vektori su oblika , R \ {0};
0

0
Za = 2 karakteristicni vektor je 2 , R \ {0}.

0 0 0
b) A(A3 4A2 + 5A 2E) + A E = A E = 1 0 2 .
1 0 1
14. U zavisnosti od realnog parametra a diskutovati rang matrice

a
2
3a
.
10a
a) A = 3a a + 4
2a2 6a 4 7a2 + 3a

2a2 + 3a + 5 2 a2 + 3a + 2
.
a+2
1
a+1
b) B =
2a + 3
0
2a + 3

2
a 1 a1
2
1
a2 1 2a 2
2
a+1
.
c) C =
a2 1 a 1 a 2 + a + 3
2
a2 1 a 1
2
2
Rezultat:
a) Za a = 0 je rang(A) = 1; za a = 1 ili a = 2 je rang(A) = 2; za
ostale vrednosti parametra a je rang(A) = 3.
b) Za a = 32 je rang(B) = 2; za ostale vrednosti je rang(B) = 3.

c) Za a = 1 je rang(C) = 2; za a = 1 je rang(C) = 3; za ostale


vrednosti parametra a je rang(C) = 4.

144

5. MATRICE I DETERMINANTE