Sei sulla pagina 1di 22

DALLA SECUNDA EDITIO DEL DE UTILITATE

a cura di Marialiuisa Baldi e Guido Canziani

Le pagine cardaniane di cui diamo di seguito la trascrizione provengono


dalla copia di lavoro del De Militate ex adversis capienda nelledizione Ba
silea 1561, stampata da Henricus Petri, sulla quale G. Canziani si soffer
mato nel proprio articolo (cfr. supra, in particolare pp. 126-127). Questa
copia, composta di pagine a stampa cui sono interfoliate le carte manoscrit
te contenenti le modifiche al testo, che avrebbero dovuto comparire in una
secunda editio mai realizzata (altre correzioni sono aggiunte in margine
ai fogli impressi da Petri), reca sia la numerazione recto-verso delle pagine
a stampa, sia una numerazione manoscritta al recto che giunge sino a p.
682; seguono due pagine non numerate, contenenti il colophon e lemble
ma delleditore, e quindi iniziano i trentasei fogli da noi trascritti, numerati
al recto da f. 683r a f. 700v. Come s detto nellarticolo sopra citato, essi
sono redatti da una mano diversa da quella cui si devono gli inserti m ano
scritti che si succedono nel testo a stampa. La questione degli autografi
cardaniani richiede ancora qualche verifica, prima di poter essere chiarita
con sufficiente approssimazione; certo che le nostre carte mostrano una
grafia molto dissimile da quella o quelle che nei repertori bibliografici ven
gono date come autografe; pi prossima a queste ultime invece la scrittu
ra in cui sono redatte alcune correzioni che si leggono nella aggiunta finale
della copia di Basilea. Queste correzioni potrebbero essere della stessa ma
no che intervenuta sul resto della secunda editio, la quale, per la sua
parte manoscritta, assunta tra gli autografi.
Non ci risulta che le pagine qui trascritte siano state sino a ora pubblica
te. Abbiamo quindi ritenuto che fosse opportuno renderle disponibili, riser
vandoci ovviamente di svolgere in seguito tutti gli accertamenti necessari
per avere unidea pi precisa della loro origine e destinazione. E proprio
perch la loro pubblicazione ha questo carattere di anticipazione, ci parso
corretto fornire una trascrizione nella quale il nostro apporto fosse ridotto
al minimo. Siamo intervenuti soltanto sulle abbreviature, che sono state
sciolte, e sulla distinzione tra le u e le v; in presenza di errori di scrittura
evidenti, abbiamo riportato in nota quella che ci parsa la lezione esatta.
499

Marialuisa Baldi e Guido Canziani

L indicazione grafia b, posta in nota, identifica la seconda mano, che


corregge il manoscritto. Per il resto, il lettore dovr avere la pazienza di di
stricarsi in un testo dove la punteggiatura piove a capriccio, le maiuscole si
inalberano o vengono omesse a sorpresa, e dove linterpretazione delle pro
posizioni latine richiede un piglio particolarmente risoluto in chi voglia ve
nirne a capo. M a ogni lettore delle cinquecentine cardaniane sa quanto que
sti requisiti siano necessari per entrare in rapporto con lautore.

Hieronymi Cardani M ediolanensis I M edici De Utilitate ex Adversis I


capienda libri iiii Editio I secunda cum in prilma vix umbra pullcherrimi argumenti 1 reluceret. 1 Eiusdem pr Filio defensio I Jo: Baptistae
Cardani M edici I F. eiusdem Hieronylmi De Abstinentia I ab usu fetidorum I libellus. I Ad venerabilem antistitem D Ludovicum Besutilum
Praesidem libellarum Bononensium. I Indicem versa pagina demonstrabit*
Basel, ffentliche Bibliothek der Universitat, AN XIV 58, ff. 683r-700v
[683r] i. Verum plurimis id persuasum est nullam esse rationem huius
vitae sed omnia ita ordinata ut omnibus satisfaciamus. Vis animos esse immortales quot argumenta rationes spectra exempla legumque consensus: in
nobis vis illa acris1 atque divina? Vis contra esse mortales: ubi silentium illud perpetuum omnium a morte? senectus ipsa sensuum et mentis? Gloriae
et divitiarum tanta cupiditas? ubi immensa illa multitudo? unde tot foetus
imperfecti? quid de tot puers ante aetatem raptis fiet? Quae vis rationis
multis animalibus splendidior quibusdam non solum hominibus sed etiam
nationibus? Vis Deos esse unde fulgura caeli raptus velocissimus sceleratorum ultiones? naturalis in illos inclinatio? Nolo esse statim occurrunt impij
atque [683v] tyranni quibus tuto licet etiam dijs illudere. Quis enim beatior
quo advixit Dionysio seniore siculo qui omnia tempia Deorum spoliavit
etiam scommatibus additis. Quis est cui curam apertam susceperint, quando
unquam moti sunt iniustissimo vel indignissimo facto? Vis casu fortunaque
cuncta accidere? Vide quam infelices sint Astrologi? quem invenias vatem
qui saepius non erraverit quam divinaverit: perplexa inspice oraculorum responsa. Cicero augur auguria irridet: ipsi qui profitentur minus habent fidei: Philosophi aspernantur leges damnant Theologi oderunt. Vis fato cunc
ta fieri? Unde series rerum unde quae praevidemus? Unde tot prodigia et
ostenta? Principibus ac fortibus viris haec opinio est. Negas felicitatem ullam hominibus esse? omnia vides piena miseriarum, nullus potest inveniri
felix: omnia [684r] mortalia ruunt. Contra si nullus est felix nullus erit in*
A bbiam o qui riportato il frontespizio m anoscritto che n ella secunda editio
sostituisce quello a stam pa.
1. acris] grafia b.

500

Dalla secunda editio del De utilitate

felix? Unde tot Philosophorum disputationes de felicitate? cur tot contentiones in hominibus ut regna adipiscantur ut possideant? Vis mundum finem habere hoc Philosophus ait hoc Theologi fatentur, mens nostra non
potest imaginari contrarium. Vis infinitum? quis finem imposuit? quid ex
tra caelum? omnia ratione et mente regi dicis consentaneum est: syderum
motus ostendit. verte oculos quae sapientia inest fluctibus maris qua ratione
venti reguntur, maris arene numerus atque pisciculorum: tot hominum facta
et cogitationes quis ratione ulla constare dicatur2: Itaque videtur haec mun
di constitutio ita ordinata ut cuicumque aliter atque aliter sentienti satisfacere possit: Sed non est: inquire diligenter et penetralia videbis omnia men
te constare, sed tu vis oscitanter cogitare, non queris ut scias quod mirum
est si omnia fortuito constare videntur? [684v] Perinde est ac si quis oculos
occludat et cogitet omnia confusa esse tumultuosa nec regi ulla ratione: an
ob id postmodum quod3 illi ita videatur ac cogitet dicendum est non esse
hunc ornatum mundi quem nunc4 inspicimus?
ii.
Cum ergo tria sint genera vitae secundum virtutem vel ut felicitas in
sola virtute ponatur ut nullius indigeat5 spretisque omnibus commodis. qualis fuit opinio Stoicorum et praecipue Epicteti et Arriani illum exponentis:
quae omnino absurda saltem in hoc argumento est. Vel ut in virtute sola non
despiciendo communia bona fortunae ac corporis, quae optima est et digna
viro, nam quae in virtute cum bonis ipsis coniuncta felicitatem ponit6 dupliciter peccat et quod felicitatem constituit in arbitrio fortunae, ut non sit in
potestate nostra infelicem non esse, ne felicem esse dicam: Et quod solum
earum virtutum curam nobis ingeneret quae ad opes et potentiam aut constantiam ad summum [685r] in adversis faciunt. Quam melius est ergo feli
citatem in sola virtute constituere? Nam si hoc fecerimus et prudentiam ma
gnani desiderabimus atque fortitudinem. At prudentis viri est commoda
quam plura quaerere et si liceat omnia et maxima. Sed quanto plus virtuti
tribuemur tanto minus relinquemur in arbitrio fortunae. Optimum est sic statuere de rebus humanis: atque eousque ut arbitremur bonum etiam esse nunquam mentiri. Laudemque Persarum morem qui mentiri supremum vitium
esse ducebant post furari. Itaque huius causa ego in sectionibus venae7, in
clarificandis urinis adesse et expectare volebam cum alij medici pauperibus
persuaderent haec non referre. Ut ut Deum necesse sit offendere haec dicen
do, aut obiurgando quod tonsorem non promptum ad opus ob avaritiam retinuerint morosi infamiam apud vulgus subeat: aut expectando iacturam facias lucri et valitudinis pluraque incommoda subeas, ego ubi non de incommodo vali- [685v] -tudinis ageretur malui expectare: ubi timerem mihi, non
2.
3.
4.
5.
6.
7.

dicatur] m a si legga dicat.


quod] grafia b.
nunc] grafia b.
indigeat] -geat grafia b.
cum b o n is ... ponit] grafia b.
sectionibus venae] -us venae grafia b.

501

Marialuisa Baldi e Guido Canziani

obiurgavi sed testatus iacturam ex facto discessione veritatem non solum


fallerem mentiendo sed ne dissimularem quidem. Ergo metiaris utrumque et
damnum veritatem fatendo leve rarumque turpitudine carens: et consciam
mendacij mentem: nam qui semel mentitur mendax evasit: qui semel calumnia vel damno levi afficitur non ob id pauper fit, aut infamisi hoc enim differunt mala animi a malis corporis atque fortunae, quod illa vel minima vel
levissima coinquinant hominem: haec non nisi sapias reperita aut magna laedunt. quamobrem melius est studere conscientiae securitati. Et certe si velis
consyderare brevitatem vitae, re rum instabili tatem, parvitatem discriminis
felicis atque infelicis in huiusmodi fortuitis, raro nisi in magnis damnis aut
periculis, recedere licet a virtutis instituto ob fortuitos casus.
[686r] iii. Verum ut omnium horum quae dieta sunt tum etiam sequentium ratio habeatur unum precipuum quod et si alias saepe commemoravimus quodque ad omnia huiusmodi est maxime necessarium observandum
est. id scilicet ut in ea patria degas8 quae leges bonas habeat et servet. Quid
enim rogo infelicius esse potest quam ut ibi sis ubi dum opes magnis laboribus congregaris tyrannus tibi aut iniustus magistratus eripiat? aut ubi nec
vita innocenti in tuto sit? Ubi paucorum vel unius arbitrio cuncta aguntur?
ut non possis scire quando securus sis? quid gravius esse potest quam cum
semper pendeamus ex fortunae casibus et vita nostra in periculo posita sit
pravorum etiam hominum voluntati subijci? Et id etiam minimum est si ad
consequentia comparetur. nam ubi principes aut magistratus sunt horum
exempla plebs imitatur: et omnia audet: leges posse9 non servari animadvertens exemplo incitatur, necessitate compellitur. [686v] cum enim exsugitur exsugit: cum expilatur decipit, furatur, rapit. Ubi etiam virtus in precio
non est impossibile est inquit Philosophus optimos firmiter dominari. Qui
etiam iubent leges praeesse10 leges et Deum praecesse iubent: qui autem
hominem hominem ac bestiam. Nihil crudelius est quam scire ut hominem
et vivere ut belluam. Dico belluas eo esse felices quod non norunt incommoda sua miseriam atque pericula: homines autem quia neque incommodis
his vexantur nec periculis subiacent: At si homines sub iniustis Principibus
aut magistratibus vivant longe miseriores erunt belluis quoniam eadem incommoda atque pericula patientur et intelligent se pati ac subire, quo nihil
est miserius: Neque ergo sub tyrannis neque sub saevis magistratibus maxi
me perpetuis est habitandum. Non solum quod ut idem ait sit mentis quae
dam senectus ut etiam corporis (hoc enim leve est incommodum et sero advenit) sed quod ea securitas [687r] improbos illos etiam 11 si natura boni essent reddit. Quin etiam bonis magna auctoritas esse debet, nec potest diu
turna esse Respublica in qua boni a malis non dignoscuntur. multo vero
8. degas] grafia b.
9. posse] g rafia b, in interlinea.
10. praeesse] -esse g rafia b.
11. etiam ] grafia h.

502

Dalla secunda editio del De utilitate

minus beata cum malis boni non dominantur. Est enim malorum male agere. tum vero tot incidunt extra legem aut quae iuditio aequo indigent, ut
etiam bonis sub legibus si quis vivat non tamen boni viri vita in tuto sit.
sed quid dico de vita propria quam forsan quis prudentia tuebitur? sed fi
lios et fratres et parentes et amicos quomodo tueberis et si bonos nisi apud
bonos? Nihil melius est feliciter vivere volenti quam ut patriam bonam eligas. Quid prodest pudica uxor si arbitrio potentioris subiecta illius pudicitia
est? Quid iuvant filij si occidi si opprimi si vexari possunt ab iniusto iudice? non solum m isere12 affici ad misteriam 13 pertinet sed etiam si nil patiaris hoc miserrimum est [687v] posse pati. M ulto melius esset nullas esse
leges, quam ab iniustis iudicibus administrari. si nullae essent leges multa
pateremur violenta sed fortuita: at inde cum mali sint iudices quamvis bonae leges meditata iniuria afficimur et sub aequi et iusti titulo atque specie,
at quanto durius est meditata et pervoluntariam iniuriam et etiam sub iusticiae velamine pati quam fortuita et temere et nulla tuae existimationis labe?
Quin quod maximum est cum etiam iusta pateris iniustae14 videris affligi.
Quis enim potest tibi persuadere legibus condemnatum ubi nullas vides servari leges? Quid hoc crudelius, quid asperius in summa saevitia esse pote
st? Quamobrem maximum commodum adversus omnia maximum lenimentum est vivere inter bonos et ubi iustum et aequum colitur. omitto modo
frumenti precium vile, cibos sine15 dolo, artifices sine fraude aeris bonitatem atque [688r] clementiam. sed haec ultimo loco habenda sunt. his in urbibus aut oppidis talibusque sub Principibus vitam instituere utile fuerit.
iiii. Cavendum est autem summa ope ne in quo quam aberres. nam nullus maior dolor esse potest quam conscientia erroris, tum vero maximus si
cum scelere coniunctus sit. An vero maior sit conscientia sceleris an stultitiae seu iacturae alibi non semel dictum 16 est. sed hic docuisse sufficiar ca
vendum maxime esse ab omni errorum genere. Si quidem duplex est malum calamitas ex errore: et minor illius pars est calamitas ipsa quoniam
communes sunt hom inibus17 calamitates: errores non adeo multo autem mi
nus errores calamitosi ac miseri. Nec negligendum quod exiguum videtur
aut speciem habet boni: si quidem dicebat Philosophus ex falsis bonis vera
mala sequi consueverunt.
v.
Forsan ergo quaeres si tam misera est principum [688v] vita cur omnes esse principes cupiunt? curque tam pauci a principatu se abdicant? cur
tam multi etiam furiose adipisci principatum querunt? An ergo omnes stultos esse dicemus? Nequaquam: absit: imo piane stulti est se solum existi12.
13.
14.
15.
16.
17.

m isere] -re grafia b.


m isteriam ] ma si legga m iseriam .
iniustae] ma si legga iniuste.
sine] scrive e corregge scine.
dictum ] grafia b.
hom inibus] grafia b.

503

Marialuisa Baldi e Guido Canziani

mare sapentem, reliquos omnes aut saltem praecipuos credere esse insanos. Ergo dulcissima res est imperare, hoc nectar est Deorum quod cum
quis degustarit ita inebriantur homines ut commodorum quietis suorum tum
etiam filiorum imo ipsorum met obliviscantur. tantus furor invadit eorum
animos ut nunquam sine ilio conquiescant. At si cum ilio omnia perpetiantur, adversa aequo animo patiuntur. sed iure id: est in regno potentia: honor, gloria, scientia secretorum, sunt opes voluptates exquisitae, maior vi
tae securitas seu prudentia adsit seu non. adest imperium, [689r] admiratio,
veneratio, amicorum copia potestas ulciscendi atque beneficiendi, quae om
nium maxima sunt bonorum quae in regno habeantur: sed haec ad felicita
teli! et animi beatitatem prope nihil sunt. Est celsitudo et eminentia super
omnes homines his omnibus melior, sed non tamen ea est quae eos gaudio
ilio immenso repleat. Est aliquid longe maius atque splendidius propter
quod mortales omnes quot quot attigerint inebriantur et furore quodam
aguntur ut amittere vitam, filijs privati potius eligant quam regno. Id dici
non18 potest quoniam maius est animo nostro: ideoque nec ab illis satis percipitur: est tamen divinum quippiam: et Deo assimilari ac quoquomodo approximari magis: quod non sine numine esse potest. aut quoniam ad id
consequitur. Itaque non [689v] solum hoc unum sed omnes voluptates: om
nes delitiae hoc odore atque sapore perfunduntur redolentque ac spirant
omnia divinum quiddam. Unde etiam reges genium habent quem quidam
factis multis improbis obscurant. Ille tamen eos usque ad exitium non dese
r. Propterea reges semidei aut semidaemones sunt, neque omnia ex pro
pria voluntate agunt: sed plurima impulsu genij. nam non ob ipsos sed ob
subditos nati videntur. plurimique qui mali habentur iustitiae divine mini
stri sunt. alij qui boni ob Dei misericordiam dati, sed haec alio pertinent,
nunc satis sit docuisse causam immensae beatitatis regum: Rursus obijcias
me superioribus contraria dicere nam infoelicissimos principes19 esse proposueram, quomodo ergo beati esse20 possunt? imo beatissimi? sed non repugnant haec: volui docere primum cur haec vita non [690r] sit appetenda:
ubi tamen quis eam adeptus fuerit, eam cur nolit relinquere. Propterea dicebat Tyrannus ille aeque periculosum esse relinquere tyrannidem et retinere.
At ego molestiam in animo infigi aio propter quam durius sit exuere potentiam quam vitam. Quamvis quidam fuerint adeo impudentes ut tyrannide
exuti quaesierint turpiter retinere vitam: ut Perseus et Jugurtha. Quid ergo?
dicis qui crassa es minerva, tandem: an bonum est principem esse an non
esse? an felix est princeps an infelix? Dico nemini qui non sit expedire ut
fiat, etiam si absque periculo omni adipisci regnum possit. Ni vero qui iam
adepti sunt eos stimulos habent ut nec felices esse possint retinendo, nec
multominus relinquendo quando eaedem maneant [690v] molestiae, maxi
ma autem pars ac praecipua perierit bonorum. Cum enim anima assueta
18. Id ... non] grafia b.
19. principes] g rafia b, in interlinea,
20. esse] scrive e corregge essent.

504

Dalla secunda editio del De utilitate

percipere summa voluptate illa destituitur misera evadit. et tamen interim


principum calamitatibus homo premitur. At dum est princeps stimulum il
luni retinet purum beatitudinis, reliquum21 totum in summa miseria repositum est. Longe ergo plura et maiora mala sunt Principum quam privatorum.
meliorque est vita plebei hominis ac nobilis quam Principis: felicitas tamen
principis est veluti fortis viri mors, quae eiusmodi est ut omnibus commodis humanis anteponatur. Sed mors gloriosa solum a forti viro praeponitur,
Principis autem felicitas ab omnibus quoniam haec non est naturae adversa
ut mors. Ergo felicitas haec nostra in humilioris fortunae viris rebusque minimis velut et vires admirande rerum non in gemmis sed vilibus lapidibus
non in leone vel aquila [69Ir] sed apibus atque bombycibus repositae sunt.
vi.
Sed sunt alij modi plures parandi sine arte opes et ut ita dicam sine
industria, narrabo autem quid acciderit militi cuidam gregario Regis Gallo
rum civi22 nostro. Is hanc commentus est rationem, cum omnibus Gallorum
principibus atque aulicis versabatur assidue eos mille modis officijs atque
blandicijs et adulationibus demerebatur. Ubi compositae sunt res cum Hispaniarum rege, nullus fuit militum dux cui23 Gallorum rex non deberet ingentem pecuniam, quam more quodam antiquo aut non persolvunt omnino
aut partem sed aegre, ubi singuli peterent nihil numeratum est. is interim
miles multos convenit paciscitur se solicitaturum negocium sua pecunia:
proventus et eius quod acciperet redditurum dodrantem retenturum quadrantem. omnes [69 lv] receperunt conditionem cum secus cogerentur sua
pecunia aulam regis sequi et plus consumere quam essent exacturi. Itaque
industria muneribus familiaritate tantum est consecutus ut ex quadrante ilio
reddita creditoribus parte pacta, vix vertente anno dives evaserit: dominusque latifundiorum, et eques ducebat octo decemque famulos vestibus pulchrioribus quam ipse antea soleret uti. Est et ratio alluvionum certa et paucis tamen cognita in quam partem fluvius incumbat quam sit deserturus:
quam qui norit ex centum iugeribus iuxta ripam quam deserturus est emptis
multorum millium dominus evadet. Latet et modus ad hanc usque diem inveniendi thesauros reconditos aliquos sed memorabile est exemplum Thaletis24 qui biennio ditatus est. Primo anno praestinatis omnibus olivis [692r]
quo fuerat ubertas, altero divenditis cum esset penuria, quamquam referunt
renunciasse emolumento. M ulta sunt in expectatione futurorum certa ratio
ne secura et recondita quibus homo brevi dives evadere potest: ut non sit
pauper nisi senex aut aeger aut omnino infortunatus aut consilij inopos25
vel qui26 dives esse nolit. Utinam tam vita filij essent in potestate nostra
quam sunt opes atque divitiae.
21.
22.
23.
24.
25.
26.

reliquum ] scrive e corregge relliquum .


civi] grafa b.
cui] g rafia b.
Cfr. A ristotele, P o litic a , I, 11, 1259a; D iogene L aerzio, V ite, I, I, 26.
inopos] m a si legga inops.
quii scrive e corregge quid.

505

Marialuisa Baldi e Guido Canziani

vii.
Praeterea et illud poetam tueri Potest quod ingrati solent esse ma
gnanimi viri adeo ut Artaxerxes27 autores salutis suae atque regni ob id
quod in illum beneficia commemorassent crudeliter interimi permiserit.
Alexander Clitum a quo servatus fuerat telo ob id occidit. Et erat Clitus
collactaneus suus28. Dicere solebat quod verissimum est Aloysius Gallorum
rex eius nominis undecimus vir sapiens reges magis amant eos in quos be
neficia contulerant quam a quibus [692v] acceperint. Mirum est quod vix
unum videas autorem potentiae qui bene acceptus fuerit: et qui pr meritis
parem gratiam sit consecutus. Quid dicam de monstris illis cum mihi optimorum omnium iudicio exempla sufficiant. Vespasianus enim ille quem
etiam dij probasse videntur quas retulit Mutiano aut29 Antonio Primo30 gratias a quibus mundi imperium adeptus est?31 Quas Iustinianus ille sanctissimus et legum conditor aut32 Narseti eunucho aut Belisario? non dicam
quod plurimi fabulantur exoculasse Belisarium33. Nostris temporibus quid
egit Solimanus Turcarum Princeps erga Abraimum a quo tot fuerat affetus34 beneficijs? Non ne servatorem suum occidi iussit?35 Quid ergo est
27. Cfr. P lutarco, V ite, A rtoxerxes, in partic. 14 ss., dove si narra delle feroci
condanne inflitte a alcuni tra quanti avevano aiutato il re nel conflitto con il fratello
C iro e del ruolo avuto dalla m adre di entram bi in queste vicende.
28. Cfr. ivi, A lexander, 13, 4; 16, 11; 50; 51; 52, 1-2.
29. aut] grafia b.
30. Sui rapporti tra V espasiano, L icinio M u d a n o e A ntonio Prim o, cfr. T acito,
S to rie , II-IV .
31. est?] grafia b.
32. conditor aut] -or aut grafia b.
33. T ra le principali fonti su questi personaggi P rocopio di C esarea, con i suoi
A neddoti o Storia segreta. N e lledizione g reco-latina da noi consultata, O perum
P ro co p ii C aesariensis Tom i D u o , Parisiis, T y pographia R egia 1662-1663, la A rc a
na H istoria data nella versione annotata da N icolaus A lem annus e rivista da C laudius M altretus S.J. In una nota al capitolo IV (dove P rocopio n arra com e B elisario
fosse stato ingiustam ente esautorato d a llim peratore) il curatore d e lledizione m o
derna osserva: H oc loco veram & integram de Belisarij exauthoratione atque restitutione habem us historiam . N am effossis oculis in trivio m endicasse obolos B elisa
rium narrant alij, quibus P etrus C rinitus lib. 15 de honesta disciplina, & R aphael
V olterranus lib. 33 A nthropol. fidem habent. Id etiam si Ioannes T zetzes C hiliade 3
c om m em oravit; tam en illud m agis consentaneum huc Procopij narration subdidit.
[;..] A lij C hronologi tradunt non excaecatum illum fu isse , se d dignitate, & om nibus
p e n e honoribus spoliatum , iterum a d pristin a m gloriam revocatum esse (ed. cit.,
T. II, p. 96). M a per quanto riguarda il rinvio a C rinito forse il caso di segnalare
che n e lledizione del De honesta disciplina di cui ci siam o serviti (P etri C riniti [...]
D e honesta disciplina libri XXV, D e p o tis latinis [ ...] libri V, P om atum [ ...] libri
II, B asileae, H enricus Petrus 1532) il luogo esatto p e r il caso di B elisario costitui
to dal V I capitolo del libro IX (ed. cit., p. 152).
34. affetus] m a si legga affectus.
35. Cfr. La vita di Solim ano in P. G iovio, T urcarum rerum com m entarius [...]
ex italico latinus fa c tu s F rancisco N i gr B asssianate interprete, Parisiis, Ex O ffici
na R. Stephanus 1539, pp. 61-74.

506

Dalla secunda editio del De utilitate

stulte ut queraris de communi malo? et ibi quaeras gratiam ubi odium esse
solet?
viii.
Antiquo tempore res ad oratores deferebatur ut latior esset potestas
iudicum: atque ut [693r] multa magis ad aequum referebantur, ita iudicum
arbitria maiora erant. bonis quidem iudicibus melior fuit consuetudo: improbis autem nostra, ut quibus solum ex lege iudicare licet. At (proh dolor
et tempora) Christiani etiam arbitria sibi dilatarunt, aequi ratio nulla habetur. Ita amisimus o cives quid bonum erat antiquo tempore, cui cavebatur
ut ex lege iudicaretur non sumus adepti. At quanta improbitas in malis iu
dicibus. Nihil est pronius quam hominem occidere. ad hoc natura parati
mortales videntur. neque enim absistunt homines a caede nisi metu legum.
Vide quid egerint triginta tyranni Athenis, quid decem viri Romae cum absque metu iudicia exercerent. Vide quid in triumviratu36 egerint tres illi
egregij viri! Quae ferae quae belluae qui serpentes huiusmodi monstris
conferri37 [693v] possunt? Nemo ergo securus est nisi per leges. ubi ergo
suramus quidam magistratus est qui leges non vescatur si non omnino opti
mi sint quales olim Areopagitae non magis quam a latronibus imo minus
multo tuti sunt homines. nam latrones leges et si violent timent tamen: iudices improbi violant et non timent, Nemo ergo tutus esset nisi metus foret
legum: de reliquo nihil est quod nobis sit auxilio ad salutem nisi quaedam
pigritia esset et38 torpor pravorum in occidendis hominibus ut ut minima ta
men causa irritari in caedes39 ruant. Quo ergo in statu nos sumus erga Principes et40 qualis sit41 vita hominum cogitare? Plures eripit ignoratio quam
ulla alia causa, cum ergo ita sit, quam multi pereant falsis iudicijs (nunc
mihi est sermo de plebeijs et rusticis et humilis sortis viris) aestimandum
relinquo nam pluribus [694r] iudicibus hominis vita damnacio laqueus ne
tanti quidem est quanti vel canis vel edam pulii, o miserum genus homi
num! Et infelicius lupis ac damis. nam his fugere vel libere licet: homini
sine hominum coetu vivere non licet42. Hoc volui scire mortales quod vix
puto etiam me monente credituros: tantum abest, ut antea scirent, quod ego
tot iam annis ignoravi, mea bona fortuna quadam: nam miserior longe
vixissem si scivissem. At nunc cum scio, senectus me audaciorem reddit.
Forsan dices Decem viros et triumviros43 et triginta illos tyrannos fuisse?44
Non equidem illi quia tyranni essent tot cives occiderunt, et inquilinos, sed
quia occiderunt tyranni postmodum sunt appellati. Ex decem hominibus
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.

in trium viratu] in trium vir- grafa b.


conferri] grafia b.
et] grafia b.
caedes] -es grafia b.
P rincipes et] -cipes et grafia b.
sit] grafia b.
c o e tu ... licet] grafia b.
trium viros] grafia b.
fuisse] g rafia b, seguito da cancellatura.

507

Marialuisa Baldi e Guido Canziani

quibus permissum sit impune occidere etiam sine premio septem semper
functuri sunt latronis officio, at si non solum [694v] impune id permissum
sit sed etiam occidentibus proposita sint premia satis rimis si unus inter decem innocens et insons huius culpae inveniatur. Dicebat Alexander matri
roganti ut quendam occideret eius gratia, hominis necem scilicet45 iniustam
nullo beneficio pensari. Heu Christiani falsorum Deoram cultor non putat
hominis necem beneficio gestationis uteri et autori vitae condonandam es
se: at precipites magistratus, nec moram interponere volunt ad damnandum.
Ex quibus causis hodie damnantur homines, minima est causa quae digna
sit homicidium: sed maximas ducimus furtum exiguum aut si non paruerit
iudicibus. At non norunt Nemosim46 illam aeternam quae omnia mundana
revolvendo licet obscuris videatur ex causis humiles [695r] evehit deprimit
potentes poenas exigendo scelerum praeteritorum etiam multo antea admissorum. Sed nihil acerbius est seu occideris seu occisum occidione ulcisceris. Nihilominus vides barbaros quam parum curaverint caedes iniustas ut
pauca pecunia redimerentur. At Romanis licebat non solum servos sed et
peregrinos absque poena occidere47. O miseram mortalium conditionem ubi
nullas bonas invenias leges et si adsint48 clypeus evadunt sceleratorum iudicum. Tum enim securissime occidimus cum per leges occidimus. Inquire
vitam huiusmodi hominum dum iuvenes in gymnasijs operam iuri darent:
videbis omni scelere coinquinatam. Quomodo ergo persuadebis nobis ex
tam acerbo fructu postmodum fieri dulcem atque suavem? Et ex tam immundo adolescente purum et innocentem incorruptumque iudicem? Latrones [695v] dimittuntur, ultores iniuriarum puniuntur et quarum iniuriarum?
in quibus eripitur decus existimatio opes spes successionis, vitaque in discrimen vocatur. nam in adulterio haec omnia comprehenduntur. At ergo
dicis quid agemus? quod Romani docuerunt: nemo plectebatur nisi Princeps subscripsisset. Itaque et splendidiorum virorum causam audiebat in
senatu. Aliud exemplum ut ad id iudicium non eligantur nisi viri multis
magistratibus functi iam qui multis experimentis vitae innocentiam testati
sint: paupertate etiam pr testimonio acri adhibita et senectute pr freno. Id
curarunt Athenienses in Areopagitis a quibus in tot seculis nunquam decepti sunt. Ipsi nocentes cognoscere non per alios volebant. aetatem ingenium
mores causam maxime facti. Tertium est sine exemplo et tamen cum exemplo nostro, ut nullus iudex sit qui factorum non teneatur reddere [696r] rationem. observatis hoc in minimis causis, In49 capitalibus quoniam ad supremos iudices rem detulistis, haec lex imposita non est. sed perpetuos
creando magistratus indemnes efficitis: cum apud Romanos et provocare
saltem ad Populum liceret ante damnationem: Et si damnati essent eidem
45. scilicet] -licet g rafia b.
46. N em osim ] m a si legga N em esim o N em aesim .
47. R o m an is... occidere] in m argine A m ianus M arcellinus (cfr. A m m iani M arcellini, R erum gestarum libri q u i supersunt, X X V III, 4, 16-17).
48. le g e s... adsinfl g rafia b.
49. In] g rafia b.

508

Dalla secunda editio del De utilitate

rationem reddere cogebantur. Ergo ut ad rem redeam utile interim50 fuerit


boni Rhetoris opera uti ubi consuetudo admittat, quod etiam Venetijs observatur: nam et veritas melius declaratur et aequi ratio efficacius imprimitur: et adversariorum rationes magis aperte confutari possunt. Sunt ergo in
oratione duo probandi modi unus artificio carens testes scripta questiones:
artificiosum quod ex tribus sumitur primo a vita et moribus oratoris: secundo a rationibus: Tertio a commovendis affectibus. Affectus ad indicem
[696v] pertinent velut ut misericordiam in ilio moveamus, rationibus ut
probemus aut saltem persuadeamus atque vita et moribus fidem dictis faciat. At quoniam haec in usu esse desierunt ad princjpum gratiam recurrere
opus est. qua ut tutissimo et supremo auxilio nonnullis temporibus51 uti solent. Preterea te admoneo de testibus (nam52
ix. Caeterum tam et si m ulta sint com m em orata nihil arbitrar ad salutem corporis utilius puero gymnastica cuius meminis etiam Aristoteles.
Ea enim et tuem ur corpus ab iniuria, et in bellis non parum utilis est, et
ad sanitatem tuendam accommodata. O quot in vita humana casus contingunt in quibus corporis agilitas non solum utilis est sed etiam necessaria.
Quid quod dum viribus m oderate confidim us nihil [697r] interea turpe
admittimus nec legibus invisum. magna est ansa bene videndi atque honeste moriendi.
x. Sed iam de his satis. Reliquum est enim solum ut de illis53 dicamur
qui ad summum calamitatum omnium devenere.
De extremis miserijs
Quales fuere Priamus, Aggens54, Dion55, Cicero, Seneca, Nero, Vitellius,
50. interim ] preced u to da ergo cancellato.
51. nonnullis tem poribus] -s tem poribus grafia b.
52. P re te re a ... nam ] la p ro p o sizio n e qui si interrom pe.
53. illis] grafia b.
54. P o co oltre, f. 698r, il m s. torner a m enzionare questo personaggio con il n o
m e di A ggeus e preciser trattarsi di un ingratissimM.s- prodito r et sum m a ausi*.?.
Posto che sem bra doversi escludere il riferim ento al profeta A ggaeus, ci lim itiam o a
segnalare una sia pur vaga assonanza con il nom e del re spartano A gis (A gide IV,
250-240 a.C .) su cui si intrattiene Plutarco in una delle sue Vite. L a biografia di
questo sovrano m essa in parallelo con quella di u n altra figura qui evocata da
C ardano, C leom ene III, re di Sparta dal 235: questi com batt con alterne fortune la
lega achea e fin suicida in E gitto (219 a.C.).
55. D ione siracusano (410 ca.-354 a.C .), am ico e consigliere dei tiranni di Sira
cusa D ionisio I e D ionisio II. Si adoper perch Platone fosse invitato a recarsi n el
la citt siciliana; dopo essersi im padronito del potere assoluto, fin v ittim a di una
congiura. Plutarco ne narra la vita, in parallelo con quella di M . Bruto.

509

Marialuisa Baldi e Guido Canziani

Plautianus56, Sabinus Gallus57, Cleomenes Spartanus58. Quaerendum est


igitur primum in his an haec fortuita fuerint nam exempla alia infinita non
desunt velut Capuani. T. Iubelij Taureae59 et Heliogabali ac Bruti totque
aliorum. Et si vitio aliquo, quonam praecipue? Videtur autem hoc maxime
accidere in seditione urbium et factionibus et propter magna scelera atque
errores tum flagitia. [697v] Quis enim Ciceronum vitam quantumcumque
potentium inspiciens non eum exitum in utroque divinasset? Frater fratri
pater filio inimicus: Ipse Cicero ambitiosus iactabundus ad fastidium usque
venali lingua vindex atque moribus cum a pluribus timeretur, a nemine
amaretur, merito has poenas dedit. Q<uintus>60 autem Statium servum habuit quem non solum manumissit sed eum praetulit cunctis alijs, maioribusque negocijs praefecit cum infamia non levi et indignatione omnium domesticarum et precipue uxoris. Ergo si diligenter inspiciamus non cadit in has
miserias nisi quisque sordidissim a. Heliogabalus Caligula Vitellius Nero.
Iam impudentia [698r] adeo detestabilis non nisi in abiectissimo animo at
que flagitiosissimo cadere potest. Quo fit ut adeo impudenter se gerentibus
et tam contempti alium finem expectare non debeant. obijcis Brutum Aggeum Dionem tres ingratissimos proditores: et summa ausos. Quis enim fi
nis iure illos alius manere poterat quam quem habuerunt. Senecam non
nunc damno antiquis sceleribus: sufficiant quae a Dione narrantur: quanta
luxuria viveret hic stoicus: qui etiam causa fuit crudelissimis illis usuris ut
Angli deficerent a Romanis, legionesque eorum duce Bonduica foemina me
morabili caederentur. Quingentos tripodas e ligno cedrino61 habuisse fertur
reliquaque huic correspondentia, [698v] multitudinem exoletorum quibus
abutebatur, et cum illustribus foeminis adulteria miscebat. Sed haec extra
rem, at quod crudelissime usuras exigeret decies centum mille coronatorum
quos in ea insula crediderat hoc enorme est adeo ut inerito omnino62 in eam

56. L uciano Fulvio Plautiano, favorito di Settim io Severo che lo nom in prefetto
del pretorio, fu m andato a m orte nel 203, a seguito di un com plotto contro C aracalla (su di lui D ione C assio C occeiano, Storia rom ana, in particolare 11. L X X V IL X X V II; e E rodiano, Storia d e ll im pero dopo M arco, 1. Ili, 10, 1 1, 12).
57. G iulio Sabino, dei G alli L ingoni, tent di liberare la G allia dal dom inio ro
m ano (69-70 d.C .), m entre G iulio C ivile sollevava i G erm ani e i Batavi. B attuto e
m esso in fuga, dopo nove anni in cui visse nascosto, tradito, fu m andato al suppli
zio da V espasiano (cfr. T acito, Storie, IV , 55 e 67).
58. C fr. supra, n. 47.
59. T itus Iubelius T aurea protagonista di un episodio svoltosi in occasione d el
la presa di C apua (211 a.C .) da parte del console rom ano Q uinto F ulvio Fiacco.
C ardano vi allude poco pi innanzi (ff. 699v-700r), servendosi d ella versione data
ne da V alerio M assim o (cfr. infra, n. 66).
60. Il testo reca la sola iniziale puntata di Q uintus, fratello di M arco T ullio.
61. cedrino] -ri- grafa b.
62. om nino] grafia b.

510

Dalla secunda editio del De militate

calamitatem incidisse dici possit63. Cicero cum alijs haec precario evenerint
infortunium suum emit. Omitto quod inimicos sibi quotidie et potentes
compararet: quid stultius (nec nisi Antonij odio occecatus) quam Rempublicam et exercitus in manus filij et haeredis tyranni constituere, armatum
Antonium opprimere velie? ut necessario64 sub alterutro cadendum esset.
Nec his contentus quanta ignominia [699r] affecit quem evexerat puerum
appellando, quasi simplicitate ductus solum iuverit Rempublicam. Idem obstitit quominus premia militibus et honores illi deferrentur. nec hoc ipso
contentus etiam scommatibus illum impetebat, ornandum tollendumque
dictitans. Ergo merito infelicissime cecidit. cum in sylva ipse fraterque eiularent. Q<uintus> quod M<arco>65 credidisset. M<arcus> quod et se et fratrem et fratris filium et Rempublicam perdidisset. Quid enim durius accidere potest homini quam sua pertinacia non solum se sed praecipuos omnes
charissimosque coniunctos perdere? De Priamo nota est amentia: non so
lum Paridis et aliorum fratrum [699vl sed ipsius patris. quoties in manibus
suis fuit ut se regnumque servaret. Fastu summo atque superbia perijt qui
bus Plautianus etiam: sed Plautiano et summum scelus et stultitia iuncta
fuit. Cleomenem qualis fuerit docent facta: ex rege enim in urbe maxime
regum suorum studiosa factus est et exul et servus alterius regis, quem
etiam prodere nixus est. Sabinus Gallus et ipse in seditione contra Vespasianum arrepta imperij parte inde victus demum captus est: vir inquietus ac
levis. At T. lubelij factum non ad infoelicitatem sed ad furorem referri debet. Valerius [700r] maximus66 etiam ad fortitudinem transfert. Quinimo
cum servari posset pereunte civitate maluit mori, scilicet odio maiore Romanorum quam sui amore aut suorum. Ergo si diligenter inspiciamus haec
sunt summae levitatis, aut prostituti pudoris in scelerata mente, vel iniquis
63. Cfr. D ione C assio C occeiano, Storia rom ana, L X II, 2 (per il prestito co n ces
so da S eneca e per la rivolta capeggiata da B uduica) e LX I, 10 (per il co nflitto tra
le parole e le azioni, e per le ricchezze di Seneca).
64. necessario] grafia b.
65. 11 testo reca solo liniziale puntata di M arco, prenom e d e lloratore.
66. V alerio M assim o narra che il console Q uinto F ulvio Fiacco, im possessatosi
nel 211 a.C. di C apua, ne m and a m orte i capi, prim a che gli fosse co m unicata la
decisione in senso contrario presa dal senato rom ano. Iubelio, a questo punto, si fe
ce avanti spontaneam ente per essere ucciso a sua volta, proclam ando che in tal m o
do Fiacco avrebbe potuto vantarsi di aver soppresso un uom o il cui valore era m ol
to pi grande di quello che si sarebbe potuto riconoscere al console stesso. Fiacco
respinge la proposta, giudicandola insensata, oltre che incom patibile con le disp o si
zioni del senato. Iubelio dichiara che queste disposizioni non hanno autorit sulle
sue scelte e si suicida, dopo aver ucciso la propria m oglie e i figli. E V alerio M assi
m o conclude: Q uem illum virum putem us fuisse, qui suorum ac sua caede testari
voluit se Fulvii crudelitatem suggillare quam senatus m isericordia uti m aluisse?
(F actorum et dictorum m em o ra b iliu m , 3, 2 ext. 1). P er una versione leggerm ente
diversa cfr. T. L ivio, A b U rbe condita libri, 23, 47, 12 (dove il nom e del capuano
C errinus V ibellius, soprannom inato Taurea).

5 1

Marialuisa Baldi e Guido Canziani

simi et ingratissimi animi debita suplicia. aut cum in seditionibus civitatum


immortalibus odijs quis concidit ut etiam apud Pisanos Ugolinus comes
cum filijs fame in turri miserabili morte67 consumptus. Ut vel meritas quisque horum luisse poenas intelligatur: vel non incurrisse liberum sit. si igitur utilitatem in huius-[70Qv]-modi casibus excerpere cupias: qualem ego
dicam? cum iam prope finem sis nisi ut fortiter ferendo nomen tibi gloriosum parias? quod multi etiam ut de T. lubelio fertur qui suos omnes occidit
deinde voluntaria morte occubuit sponte eisdem erumnis quaesiere. At et id
accedit quod multitudo malorum animum confundit ut dum omnia patitur
nullum ex his sentiat.

67. m orte] g rafa b, in interlinea.

512

TAVOLE

N elle pagine seguenti sono riprodotte alcune carte tratte dai m anoscritti del D e
co n so h ito n e , d ella secunda e d itio del D e utiiitate e del C a reer, che secondo le
indicazioni fornite dalle rispettive B iblioteche di ap p arten en za sarebbero da rite
nersi autografi. F orniam o inoltre lim m agine di una lettera card an ian a del 1560,
co n serv ata presso la B iblioteca A m brosiana di M ilano; q uesta lettera inclusa a n
che fra le tavole di m anoscritti raccolte tra le pp. 736-737 del voi. X V I della S to
ria di M ilano, 20 voli., F on d azio n e T reccani degli A lfieri per la storia di M ilano,
M ilano, 1953-1966.

-;nc
tn n.ryi
. m W ivnc> fom iJ*< fn
?
lAn', . '
Ifenij^iiT nta&w ) * J * / k r . ..'
ff .iVtfii'-U'.i
fu i aire Tih4nt" .i..r 'n.'c'-.'.-'i . '
1
. \ /
i . 'X
tvjl't'
\ u 'i

i*
>

>>

< /' !.'


'

ij-i.fr!

P J V ij,-U ff

1 > lir.

.Jd t' ;-

-...

i , 1 !: *. i / A

> >

u-)-t1

II., J .v VMmjftll*
>:>t*' t' >K|>
Kty P.
;i i/nf mi1
^mu'niiV
ivniv)"7r',iayh>i.r awm /*
jUw'ii*'"n- i 1- >m ** lim- 'j'iV, <>V . iA!*.f*p h . v
,vi- ,\m* ij>a ir ma u tj'i
i'm it.it
-'j4'4<ra,i* /*'/n jU tfir h m v
u t f i nvip jw

,c

r* 'c ' j \ ' u ( r c J r y v v i t e s p t l m 'j n H t y i t m i

/r

m i!iv ,

'

.,Tp'-i-it

Vnii jititj*
VitT f.-T .(.ij* t.iJ Kj" rtuVn
/(ita* TfMi/.un ^ffHinK
r -uhi,
W
f5T' (< w vT.f/P * f(rttnr;t fili*'

V.* /<* .illf-jii.J


*a' fm, n ff

\t\r nit iv

. - /

aO

>i j l 4 ( i

t v t f t i r ' .%

f /^*
* * * J i

J *' i > i' *


"Mtrf rtti<^av*/ <tnVf n tru v ? iftY t^ rjpmA>Wiu?>jef

4>. A

->w (#mnfir}Jf\JikJp

^%
.>. >

)(** tctw if jfh tfo


. .- f sjf_jrit

J mww^
(ma#

"t*tr

**/' *'
^

u t.

(llA il* La

ip

1rtA5
$*}
^r

!,> |V ri

orrmt fuum Jhrt* tt&ct d irfict h lW fivi-wu^ . ,; lasrnut}1*' nr^ c r


ir

A$

- , * :

f d e . r t n m f t 'q i i % t t t u t e jufi.*r< & rtnn>i X h W

fi

1. G. C ardano, De consolatione ?.s\, R om a, B iblioteca N azionale V ittorio E m a


n u e le , Sessoriano 302, f. 6 3 r

EXv ADV ER SIS,

LIB. I.-

duntur.pfc quot]; dolor partiifrnfirn obttmdit,quo&


in bis qui diu torquentur,cr qui uruntar experimurv
Quncramanimut ipfetriftiuacuutaduerfa n e i jwyMf dicifolct,plenis udisse dolorem tota in f i hai*
rit.Si cui in tutta confittilo p a tti rei, agrumgrand*
depopuletur^iix c<mcalamitatifentit. Et contra pa
feri fi flius aufgiatt propri* moleje mattar nix
iffcitur:contra dittiti cr filici adeo grauis cura h*c
tfi,utnnnunquamhominemperiniat.flh S 'j'ty w u /A m fa n i U ;
N ff l i omittendm in cottfoLttione rerum nokra- , * n M J fy n ttn ^
ru,plcrjq; tatua nm fiitate agi,ut nulla burnita pr- K 'J ^ t'jf PA W J n
uientiauitariqueant.Quinetiam qux nobis mulatti y #
kntur,dm.hominemdifcruct,aduniuetfi ordina U ffr y / ' iti* n ttfltt
tq;perfezione pertiner. A da ut quifati opinione!
atra legis noftrx iniuriam inum ano paxutn i folan r' , '1 1
r
dot miferos commodiattulerit. Q v ii uer tm triflei
quod tempus non leniatiQid tm calamitoftm,cuiut f a r 4 iJ tf f v ir o f a p u tn
mariani anni non abolejntfQuid miferiut autftt- t r U y f i V> ><<tiuttff potejl, quam mala noflra animi dolore auge- J W S A H ty n t f i l e
rrf* animofratto fubtrahere fmeta medicahdi mor t e r tu' t i f i f i / i n .1
iunfcrnntammeliorajperare tibi quantdeterio- 01 . * / / '
uliceticurnait in arena < onjtlim ,ut dici folet,caC t j f y t m u ' M M '>
pit'Curnoti ali menta conuertift negoaa$ q u tte
if n t n p * a ) w
bttneatitjOCuebementcrfollicitent capefiis i Cur noti
I^H* /! i f t
/fin .
dio migraf^lisq; tibi quartifocios Et uelui qui im
mobile Uxt jbie uriia putido humore uacitareuult, h u i n t s
p i immittitfidu,ut Olfuptrgrediehte labra attt
G' tffuG, U lti* fn i / n h i v yul
v tfJ 'y fm fv A f'
J j x m U i i ? tijC iifW i

2. G. Cardam i, De utltatc, secunda editio", Basilea, ffentliche Bibliothek der


U niversitt, AN XIV 58: integrazione m anoscritta aggiunta in m argine alla stam pa
(f. 6Jr, grafia b )

"1V v / - i n f t o n r i n t
I <*?*

a n i ' C n u f i t o ^ t M * - e p i < r > if J u ^ k n C - f r # -

c n { CjUi'v p i - t v t t n h x n t u y j u h t - r u

flftnUjix&TtZ fa, h*wj>s>ii ^ jnA^n*hi=


Ai-ut, -rei atut tfiiU txH tr \U)t^ tn*$*:
fm?* t y k t c f a t
t*

, j
,i ( u t , J r r A h n h " T n ittu n tk /

t\

l'n in fu n a ti puU^Vt fff* jmrft'C tu>U<4M L


*

h i, i i h f J i x

.,

(*? r ^ '

-- ------ -

fi'

t h

Jhitim 714

c ! h : t t h ( i f; q t n

**

-n.*

f*

m p i tua ( M

in iti# fi~

u t- %cr/H- ruccfc
e ]:

tr ij* f l ic a b fith v fn ! fo k 'u f

fi 'n fjb n rfV tJ ceri It n/f{t} j d 4x. e* fr


.

i tn

'
4 t

.1

# < u u ' s * < ' S x.c

<*2c w htrvf d c jtfiih :<J t r h W ^ '. ^


f p n : u t r t ***?; % a
i
^
^
i^
I
#
C i U t m K f ilia li#
f3*rr
,
.
1
A *
* n i

fffc o im C n h C

**

m u
I

U -n & t - n a t u r e ,

/itm

u jtU t's fa * * j y u u t

* * i t i n c y c f u n i - tH~

brnyiuiH t t f i( li, q iu P ul i x t'n arft*~


jn 'riu m i'Vt?~' t-/fiti iti THirr J;{(u ,k

C=

i . 6. L ardano De Utihtate, secunda e d itio r.: carta m anoscritta interioliata al


la stam pa <f. 140r, grafia b)

xx/ c

n /tn if /n iif

x a

ito H tfz tfr ^ .

-?/i s i / s i a

<r & a i i

S c r f s jh > / f ^ / > f a t e . (K
t b C t C i t \ f

? i e c A y i& H f
fa n n itte /t

e f/q /t/i c ^ - f o /z t'

iiiC A / 9 % 4 * 4 * / 4 ,t A

&.'

a s n s i t / e s t e s i v i ,
T*e e x f ^ r ^ i i r M t f o i j n
Qj

i a

J f ? i t ' / ~ ? l? s t n m / t / , .

q fe

j}

':

r<v* ijfesficcfi. Affr>-p, /'? fe // 7itf, *1*fa a iviu w l.

(i A fift /, C/t'OMCA tS
P y /f /w
'fw -fh tfn
a

ia

*$T u fi

A '* * &

9 t

fu ir in t

T u fin ifa

n A f t i . <T m
. lu

ific
u r f p * ^

fjiM n m

?um

t&

A 'P i e f - & * { &

fu n / j c e / u / f a ' .

ie /tj C f a o t'f f e ( J C e t r ^ f / t
a

e f iT -iw

^ t t J i s t i f z 'o

te i/v e

in ^ J e /C tfc tn

r ^ p i c ? 0X ; s i _ f e J jtr A > *

4. G. Cardano, De Utilitate, secunda e d itio cit.: carta m anoscritta d a d a aggiunta


finale (f. 697r, grafia a)

/
J
<**va fr-Aypm
-jAr

a ? w r M r jif- ^ iu \t arW ?*' jfu,-? sirr

'm*!hs- [ f f

jn#) h*"T

fuf/tM . -untk iHtlrr

riu tU to** >* tflA /$/" is r P ?,'/>}*>


catw**" tr>wrri+ b**H> c*y*rt

JATISX*'- Uu*in*-t f i V * t* T ? - ? '4 * b fr - jiH - tjm A jX e 4 ^ ) tf f r * " * ***

n tw fii:

r*> M: f ijU f r M h r tr S ijiy /* m/U*>,Y

fU tt* ip n tfh j-L fr- hjp'jrt* tu'-flU* nt c*Mnih*.K tfit j>ah*Jrt$

wm n - &r**i ijty t 'Tr/w tajlp C M ^ W ^ i* r n^r>rPj m'ra


ft
4w
f t w ^ < f- /w, nH f i
/ /V prfr
- f y]^ me yMT s& fo+ tK
<w T fkirr- ?)/>*
r-inm
W l UaJ*n-y^Tnr iM'Tf**'!* a[*
Ui\ /~b'4t\7r>P i&0lfjl*r*hU*
jjt+r+if fj^r-r^D
K\->>er*i0 m rff in>i*U J # w
v w **fh afi'4*^
^
r> y f ^ y r ' i t tn i r t p <M>> p L / > 4 .H g
C f i^ .k
f l * \ * Oirmlr*
Jkr* nt

<****"
J*
h o k s p Ja ( e f H0 V io-'t+r* finir** Jf?***'
l
hi? jfrtptn t)* pi?* #t*p vntr^W t- fm Jiuffrx^** f***"
il# /
M im a tpt+nJpp
0* w f / f/rp-Tm/? -tatf*** ' >
in f/r -t/)- f / t y r A l i t n t k r f
um Jrrm - h***.
^ yt*^_
a *)ryr*"p

/vm iati* pitrjrpi>9f tdjW tu ynPf} 'otlbc##pth

M"f4 > * r ty y M > t


y*?W ^ r i x j ^ ^ m
c*p- W 4 y ,> - iiiA Tv*f fw W n yn r p & * *$ *? * ? * * **
t, ,* * M W ,
, **. ' rw r n m b r w 'tf f r h t X *
<Ao *- M M n /n w f / p rh fa f/p t^ A ^yi/fiU-nhJhy^f- tf/fo fi* -

T i f ir * * * u f i*

'

y*th ( A * ^ :J r ^ n t ^ y w
-n+tusr
4**
<!>
fit. t l n r - > \* r fy ^ jr -n ttifs-u s n to ffy tti' <JAP% f& * /J * * ' M *!'~
^
rjp/ frc*t%U+yti--yr&
'
Uch- -n* k i V Uif2
u*0(iM r. n ty r j ,y

MW-w -ntifir |f 'ntytr- (tt*- Siu'i** '$fj ? (ut /tum)* W

< & u c * y , U ? y H J J ' ^ t s b y r U U U j x H f+ W

^V.M,v
'\ .

H-s -hti r + * r M n tr * t> l> c f i , * f l .

J h - i4 >*r?

f*<'*Vfa' *T tAMfW M + .rft- 'U teri' f* C t,-/i> . fi. f;

y ih ) rh 'Mjf-*
tvr f?yr*t?n>

fr;

f f b 0irtrn't0 dm.'rii nJjf**->


! n ^ m ~ ^ M t t o

5. G. Cardano, Dialogus cui nomen Career ms C itt d el Vaticano, B iblioteca A p o


stolica, Fondo Chigi E V 171, f. 88v

< jk

7(1

m-v

,, 0r

JUrn-i^

t fr-,*ri>v

mw

Ojj, i.

Jt* z* U tfy '/ jw*> efA W ** -jvrhmA m jb-n-: vut f ' 7*** f* * *

hf p't- *- nirM u y*. fi- ohtn*. ^ ar/~


AJ ) U

fr i

/-

i t ?ka 4rM fkt- f ) Je

r *<t_ fr%n/t> p i p,tH \

t'p ti cyrj}<\ tiinufa*. S i ypiei fi m tS v ' fctrM A quKQfarx# it)jn ijl>


n t (tfflv U rnsmAtA m

}?/*./)>* f a

Ji thihalitiyrtn*)1- aSjitm p flm it />j>fitutm0v> e- firrt? m i v^tr


/<W fi*t U uff* m i tt fotwv>i d i m a flitr ca! ttmpe flt/Jsw '- H* *

w/a- f t r bue * nenn in. u in n ^ M Alcimi* bum*Jrpftvt l w ri-Mi


tier*- (*
M ***<&r/uii}* JiUf0jit<*/ (.exi) y*~ <*fr-/fU tt

f pn freme- j? pft. m i- ^rvL 2jJ>tjht. .jh-*- 1* w*^y


a n te ttjr M lfr. Otm A ,
i r (* -frm p u L p n fjiiv n i- J f i rrp r
]/- ymDje lo , ? (ju tffn fh iti (j'wfn&fl/nirtt ftsnrfor*. effiJk\tQ*u

Jt

ivtlJi m i

fi

J n b m a

C^'Jfo fM. fv ity i 1*. wSjTWrm J -irfide c*ft, u*Llnh'i+- ja r ti yuA


c'fa

m a

f 'K Ihm et Jt- > i ~ f S n fi )fi b vnti jvltyi t^m etatV ,

'<* . rWA t'rf*' '**** 6w3Ua c

'f r r

<*

i* $ lt

at\* f grem iij't ynfi m i ^ # f c n u iter*. W Jj//r fw par/i& iU ^+^j


.-^rX ^ >*-$'**ih* / m*'f>Aripv*t pn p v i* r pt<- - n i r fu* f J ^

jiryw p 'fi

j'-H d {*''$>'? Fn d tmrht***- >pft-0HPr<** *M>

yytA. jm f/> h i iiU fjb 'jrtn & v im> A f t p t it cmt yf* f A t f r M . X vc^ / a .
>f^- >jtmfijio tp ffnq*~ >s4tmt^
a . tnfH'c# lf-

ym'l-ml- sif cpji^


^ ho pAv'- j >k
i f t t - ^ f'Ajk'leflt*, ^ i n i b i i >n ? t /> w//<*-

cif- **& />*-

1* Lfiflt cS'tnp i\ l i t i n t o (t
A'J1*? et/}? f tA U w i

h fify

ci

/yyyfTytf

gztip AMtieifr/w hnni 'AgKsfixs 0i*tf

*t caJ? 0^crj2

; (a

jCvt-Ys-f- j(a.l i/V ?t*- y Jf^^Afri r n i S a t a v u cvr**-tflp ywl (mft&rA


*n0 f& y \ - ) t Mitfh. A? t h$* U> imi v>U'. K
001r i% eX* -^.n 1
U k ^ f^ k / A
M'ti&fiv!?*''.
p'
yO
* m**
\ <L\jJ Jfyv'tb'- 7) b 77?
t i

VK

t . / * , * '
,;

- ,-t-thr

6. G. C ardano , lettera a C arlo B orrom eo , P avia, 21 aprile 1560, M ilano, B ibliote


ca A m brosian a, F 100 inf., c. 152r