P. 1
Gjirokastra

Gjirokastra

|Views: 362|Likes:
Published by drugaledi

More info:

Published by: drugaledi on Jan 12, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/04/2013

pdf

text

original

QUADERNI DI PIANO N.

2

ALLA SCOPERTA DELLA CITTA’ DI PIETRA
Il Piano di Recupero del Centro Storico di Gjirokastra

a cura di FABRIZIO TORRESI

Traduzioni / Perkthyen: Theodor Bilushi Foto / Fotografite: Le foto sono a cura degli autori e di Arian Koshi
Ministero Affari Esteri

Cartografia / Hartografia: rilievo ed elaborazione AERTECNO - Grottammare - anno 2001-2005 Stampa / Shtypshkronja: FAST EDIT - Acquaviva Picena - Italia

Regione Marche

Provincia di Ascoli Piceno

La cartografia e il presente volume sono stati realizzati all’interno del progetto “Sostegno alla formazione di strumenti di governo del territorio della città di Gjirokastra” redatto dall’Amministrazione Comunale di Grottammare in collaborazione con l’Amm.ne Provinciale di Ascoli Piceno, l’Ong ARCS-Arci Cultura e Sviluppo e cofinanziato dalla REGIONE MARCHE. Hartografia dhe ky volum jane realizuar ne projektin “Mbeshtetje per formimin e mjeteve te administrimit te territorit te qytetit te Gjirokastra”,pregatitur nga Administrata Bashkiake e Grottammare ne bashkepunim me Amm.ne Prov. e Ascoli Piceno, OJQ -ne ARCS - Arci Kultura dhe Zhvillim dhe bashkefinancuar nga RAJONI I MARKEVE. Si ringrazia l’Ass. Prov.le all’Urbanistica Dott. Antonio Canzian, il Dirigente Ing. Ivano Pignoloni e i funzionari tutti che hanno sopportato le frequenti incursioni e le lunghe riunioni presso i locali del S.I.T., fornendo spesso consigli preziosi. Un grazie a Katia Saro coordinatrice regionale UNDP che ha portato a termine con grande impegno numerose opere nell’ambito del progetto “Beautiful Gjirokastra” dimostrando estrema sensibilità per le valenze storiche della città, fornendo materiale per gli studi del centro storico. Si ringrazia il Prof. Gianfranco Dilonardo Prof. Ord. di chimica-fisica presso l’Univ. degli studi di Bologna per aver ospitato gli studi e favorito la collaborazione per le indagini di microspettroscopia Raman e IR; il dirigente scolastico dell’Ist. Statale Superiore d’Arte di Fermo, Prof. Ciro Maddaluno, per aver messo a disposizione il laboratorio di chimica dell’istituto per svolgere le indagini chimiche inerenti il progetto, con il coinvolgimento degli studenti dell’indirizzo “Conservazione e restauro dei beni culturali”; gli assistenti di laboratorio Luigi Bassi e Anna Callari per l’assistenza agli studenti nello svolgimento delle analisi e delle stratigrafie; gli studenti della classe 5° dell’indirizzo “Conservazione e restauro dei beni culturali”, a.s. 2005/2006, che hanno collaborato con entusiasmo alla ricerca. Un ringraziamento particolare va al Dott. Marco Bellardi e alla Dott.ssa Marina Maurizi dell’Ufficio Cooperazione allo Sviluppo e Solidarietà Internazionale della REGIONE MARCHE per l’impegno e la costante collaborazione a questa prima fase del lavoro. Nje falenderim i vecante per Dr.Marco Bellardi dhe Dr. Marina Maurizi te Zyres se Kooperim Zhvillimit dhe Solidaritetit Nderkombetar te RAJONIT TE MARKEVE per bashkepunimin konstant ne kete faze te pare te punes.

Comune di Grottammare

Comune di Gjirokastra

Indice
Massimo Attilio Iannucci - Ambasciatore d'Italia in Albania Massimo Attilio Iannucci - Ambasadori i Italise ne Shqiperi 6 7

Gian Mario Spacca - Presidente della Regione Marche Gian Mario Spacca - Presidenti i Rajonit Marche

8 9

Grottammare - Gjirokastra: DAL GEMELLAGGIO AD UN CONCRETO RAPPORTO DI COOPERAZIONE NELLA GESTIONE DEL TERRITORIO Grottammare - Gjirokastra: NGA BINJAKEZIMI, NE NJE RAPORT KONKRET BASHKEPUNIMI PER ADMINISTRIMIN E TERRITORIT Luigi MERLI - Sindaco di Grottammare / Kryetar i Bashkise se Grottamare - s

12

13

IL PIANO DI RECUPERO DEL CENTRO STORICO UN CONTRIBUTO DI IMPORTANTE PER IL FUTURO DI GJIROKASTRA KONTRIBUT ME VLERE PER TE SOTMEN E TE ARDHMEN E GJIROKASTRES Flamur Bime - Sindaco di Gjirokastra / Kryetar i Bashkise Gjirokaster

16 17

CAPIRE LA COMPLESSITA' Il Piano di Recupero del Centro Storico di Gjirokastra TË KUPTOJMË KOMPLEKSITETIN Plani I Rikuperimit të Qendrës Historiketë Gjirokastrës Fabrizio TORRESI

19

DALLA SCHEDATURA DEGLI EDIFICI ALLE TAVOLE DI ANALISI E DI PROGETTO NGA SKEDIMI I NDERTESAVE TE HARTAT E ANALIZAVE DHE ATO TE PROJEKTIT Bruno Bonifazi

33

DAL CASTRUM ALLA CITTÀ: L'EVOLUZIONE STORICA DI GJIROKASTRA NGA KESHTJELLA TE QENDRA HISTORIKE. HIPOTEZA NDËRHYRJEJE PËR RESTAURIMIN E PIKTURAVE MURALE.Francesca Ospitali 101 L'ASSETTO GEOLOGICO LOCALE E LE PRIME CONSIDERAZIONI SUGLI ELEMENTI DI RISCHIO SISMICO PERBERJA GJEOLOGJIKE LOKALE DHE KONSIDERATAT E PARA MBI ELEMENTET E RREZIKUT SIZMIK Claudio CARDUCCI 4 ???????????? . ELEMENTI IN PIETRA E SUPPORTI LIGNEI NJË TRASHËGIMI PËR TU SHPËTUAR. LINDJA E QYTETIT TE GJIROKASTRES Vladimir Qirjaqi PIANO DI RECUPERO DEL CENTRO STORICO COME BASE PER LO SVILUPPO URBANO PLANI I RIKUPERIMIT TE QENDRES HISTORIKE BAZE PER ZHVILLIMIN URBAN TE QYTETIT Alfred Mamani 47 55 CENTRO STORICO DI GJIROKASTRA: ipotesi di sviluppo futuro QENDRA HISTORIKE E GJIROKASTRES:mes problemeve dhe zgjidhjeve per te ardhmen. Teodor BILUSHI 63 INDIRIZZI NORMATIVI PER IL PIANO DI RECUPERO DREJTIMET NORMATIVE PËR PLANIN E REKUPERIMIT Carlo Brunori 75 UN PATRIMONIO DA SALVARE: IPOTESI DI INTERVENTI PER IL RECUPERO DELLE PITTURE MURALI. ELEMENTEVE TË GURIT DHE TË DRURIT Guido Botticelli 81 STUDIO DEI MATERIALI COSTRUTTIVI DEGLI EDIFICI STORICI DI GJIROKASTRA STUDIMI I MATERIALEVE TE PERDORURANE BANESAT HISTORIKE TE GJIROKASTRES Pierluigi Ferracuti .

coloro che dell'indifferenza hanno fatto una seconda natura. Essa disarma coloro che non sono in grado di stupirsi.GJIROKASTER: LA CITE' DE PIERRE . Ismail Kadaré .Gjirokastra non si accontenta di facili vittorie. Abbandonate ogni indifferenza o voi che entrate.

84/01. affinché l'Albania sia in grado di progettare da sola il futuro delle proprie città. La pianificazione territoriale. La ricognizione. per coloro che lavorano allo sviluppo delle comunità locali in Albania. La promozione dello sviluppo sostenibile ed il coordinamento delle azioni di crescita e tutela dei territori e del patrimonio storico-artistico nell'intera area dell'Adriatico -Jonio. sono i mezzi con cui si è operato nell'ottica di una crescita degli amministratori locali. Inutile dire che la cooperazione decentrata dovrebbe essere caratterizzata dalla capacità di evitare sovrapposizioni e imposizioni: essa è nella pratica. rimane uno dei punti fermi della politica dell'Italia. Il tentativo è quello di superare i gravosi problemi legati alla mancata tutela del territorio. della partecipazione dei cittadini attraverso il coinvolgimento tutte le componenti della società civile. lo studio. dagli operai del settore edile ai tecnici progettisti ed alle associazioni.Q uesta pubblicazione fa parte di un progetto di cooperazione decentrata ideato dalla Regione Marche e cofinanziato dal Ministero Affari Esteri con i fondi della legge n. L'esperienza della Regione Marche nel settore della pianificazione urbanistica. costituisce quindi. ha fatto della cooperazione decentrata e della collaborazione tra amministrazioni locali. la progettazione. costituisce un passo decisivo verso l'obiettivo strategico di garantire alle comunità uno sviluppo sostenibile in armonia con le proprie risorse naturali. volto a implementare la politica di intesa e di collaborazione tra i due paesi. Dall'altra. le competenze territoriali di soggetti che stanno sperimentando da tempo percorsi analoghi di organizzazione economica. non un modello da esportare. realizzata attraverso la fase preliminare dell'aerofotogrammetria e della successiva progettazione del Piano di Recupero del Centro Storico e del Piano Regolatore Generale di cui le città sono sprovviste. A questo si aggiunga valore aggiunto costituito dai momenti di crescita per gli operatori e per i consulenti italiani continuamente a confronto con i tecnici d'oltremare. bensì uno strumento di riferimento per una appropriata formazione di tecnici albanesi in grado di operare nel settore. la formazione ed il consolidamento di un Ufficio di Piano dotato di avanzate tecnologie informatiche. Massimo Attilio Iannucci Ambasciatore d'Italia in Albania 6 . il sostegno. Da una parte le domande di intervento e di collaborazione dei soggetti che cercano partner in grado di aiutarli su una strada di sviluppo e modernizzazione che essi stessi hanno intrapreso. La cooperazione italiana. un incontro e una mediazione tra due prospettive. l'utilizzo di tecniche di intervento appropriate e di procedure conformi agli standards europei. sociale e civile. uno dei punti chiave della propria agenda in Albania. I progetti di cooperazione decentrata sono il risultato dell'inter -relazione tra amministrazioni e società civili locali dei rispettivi paesi. da tempo. alla scarsità di risorse per gli interventi di recupero. alla complessità delle procedure burocratiche ed all'inevitabile degrado degli edifici storici.

me skarsitetin e resurseve per nderhyrjet e rekuperimit. Projektet e kooperimit te decentralizuar jane rezultati i inter-relacionit midis administratave dhe shoqerive civile lokale te secilit vend. studimi. perben atehere. Massimo Attilio Iannucci Ambasadori i Italise ne Shqiperi 7 . 84/01. Promovimi i zhvillimit te pranueshem dhe koordinimi i veprimeve te rritjes dhe mbrojtes se territoreve dhe te pasurise historiko-artistike te te gjithe zones Adriatik -Jon. nje takim dhe nje ndermjetesim midis dy prospektivave. jo nje model per te eksportuar.K y Publikim ben pjese ne nje projekt kooperimi te decentralizuar te ideuar nga Rajoni Marche dhe te kofinancuar nga Ministria e Puneve te Jashtme me fondet e ligjit n. Ketij fakti i duhet shtuar rendesia e perbere nga momentet e rritjes per operatoret dhe per konsulentet italiane vazhdimisht ne konfront me tekniket pertej detit. ngelet nje nga pikat stabel te politikes se Italise. me qellim implementimin e politikes se marreveshjes dhe bashkepunimit midis dy vendeve. Kooperimi italian. me kompleksitetin e proçedurave burokratike dhe me degradimin e paevitueshem te ndertesave historike. me qellim qe Shqiperia te jete ne gjendje te projektoje vete te ardhem e qyteteve te saj. prej kohesh ka bere kooperimin e decentralizuar dhe bashkepunimin midis administratave lokale. kompetencat territoriale te subjekteve qe jane duke eksperimentuar prej kohesh rruge te ngjashme organizimi ekonomik. Planifikimi territorial. i realizuar nepermjet fazes preliminare te aerofotogrametrise dhe projektimit pasues te Planit te Rekuperimit te Qendres Historike dhe te Planit te Pergjitshem Rregullator me te cilet qytetet nuk jane te pajisur. Eshte e padobishme te thuhet qe kooperimi i decentralizuar duhej te ishte i karakterizuar nga aftesia e evitimit te mbivendosjeve dhe te imponimeve: ai eshte ne praktike. per ata qe punojne per zhvillimin e komuniteteve lokale ne Shqiperi.Nga ana tjeter. jane mjetet me te cilat eshte punuar ne optiken e nje rritje te administratoreve lokale. mbeshtetja. Nga njera ane kerkesat per nderhyrje dhe bashkepunim te subjekteve qe kerkojne partnere ne gjendje qe ti ndihmojne ne nje rruge zhvillimi dhe modernizimi qe ata vete kane ndermarre . perben nje hap vendimtar drejt objektivit strategjik per tu garantuar komuniteteve nje zhvillim te pranueshem ne armoni me resurset e tyre natyrore. nga punetoret e sektorit te ndertimit tek tekniket projektues dhe shoqatat. social dhe civil. por nje instrument referimi per nje formacion me te pershtatshem te teknikeve shqiptare ne gjendje qe te operojne ne kete sektor.perdorimi i teknikave te duhura te nderhyrjeve dhe te proçedurave konforme me standartet evropiane. Tentativa eshte ajo e kapercimit te problemeve te veshtira te lidhura me mungesen e ruajtjes se territorit. te pjesemarrjes te qyetareve nepermjet aktivizimit te te gjithe komponenteve te shoqerise civile. formimi dhe konsolidimi i nje Zyre Plani e pajisur me teknologji te avancuara informatike. Njohja. nje nga pikat kyçe te axhendes se tij ne Shqiperi. projektimi. Eksperienca e Rajonit Marche ne sektorin e planifikimit urbanistik.

Gian Mario Spacca Presidente della Regione Marche 8 . di sperimentare forme di cooperazione con i Paesi del Sud-Est Europa finalizzate alla costruzione e allo sviluppo di una euroregione adriatica. con il Comune di Grottammare e con la Provincia di Ascoli Piceno. Sono convinto che i risultati ottenuti con il progetto siano la migliore dimostrazione che sussidiarietà e partenariato sono i principi su cui si fonda l'opera della Regione Marche.S ono lieto di presentare questa pubblicazione che testimonia come la Regione Marche sia protagonista di un modello di cooperazione internazionale che vede nel sostegno allo sviluppo locale e sociale la sua specifica missione. competenze e “buone pratiche”. In questa ottica. sono le tre fasi di un progetto di cooperazione decentrata che ha rafforzato i rapporti di collaborazione della Regione Marche con la Regione e il Comune di Gjirokastra. sentita da tutte le regioni adriatiche italiane. la costituzione dell'Ufficio di Piano della Municipalità e la predisposizione del piano di recupero del centro storico della città. capace di far crescere e sviluppare le comunità locali costruendo concreti percorsi di democrazia. Questa iniziativa della Regione Marche nasce dall'esigenza. caratterizzata principalmente da una logica di sistema. Credo che l'Adriatico possa diventare un “mare europeo” su cui far navigare progetti di sviluppo economico e sociale basati su forti partenariati territoriali che diano il senso dell'appartenenza ad un'unica comunità impegnata nella costruzione di un sistema stabile ed omogeneo nel quale siano valorizzate tutte le opportunità e occasioni di crescita. la Regione Marche ha posto le basi di un modello di cooperazione non frammentata ed improvvisata. guidata da un approccio territoriale e indirizzata alla messa in rete di attori. La realizzazione della cartografia del territorio di Gjirokastra.

e ndjere nga te dyja rajonet adriatike. Jam i bindur qe rezultatet e arritura me projektin jane dimostrimi me i mire qe ndihma dhe partneriteti jane parimet mbi te cilat themelohet puna e Rajonit Marche. ne gjendje qe te rrise dhe te zhvilloje komunitetet lokale duke ndertuar udhe konkrete demokracie. Gian Mario Spacca Presidenti i Rajonit Marche 9 . e udhehequr nga nje perqasje territoriale dhe e adresuar drejt venies ne rrjet te aktoreve. e karakterizuar parimisht nga nje logjike sistemi. Realizimi i kartografise se territorit te Girokastres. per te eksperimentuar forma kooperimi me vendet e Evropes Jug-Lindore te finalizuara drejt ndertimit dhe zhvillimit te nje “Eurorajoni Adriatik”. kompetencave dhe pervojave. hapja e Zyres se Planit te Bashkise dhe predisponimi i planit te rekuperimit te qendres historike te qytetit. me komunen e Grottammare dhe me Provincen e Ascoli Piceno. Ne kete optike . jane tre fazat e nje projekti kooperimi te decentralizuar qe ka perforcuar raportet e bashkepunimit te Rajonit Marche ma Qarkun dhe Bashkine e Gjirokastres. Besoj qe Adriatiku mund te shenderrohet ne nje “ det evropian” mbi te cilin te udhetojne projektet e zhvillimit ekonomik dhe social te bazuara mbi partneritete te forta territoriale qe te japin sensin e pjesemarrjes ne nje komunitet te vetem te perkushtuar ne ndertimin e nje sistemi stabel dhe homogjen ne te cilin te jene te vleresuara te gjitha mundesite dhe shanset e zhvillimit.K am kenaqesine te prezantoj kete publikim qe deshmon si Rajoni Marche eshte protagonist i nje modeli kooperimi nderkombetar qe sheh ne mbeshtetjen ndaj zhvillimit lokal dhe social misionin e tij specifik. Kjo iniciative e Rajonit Marche lind nga nevoja. Rajoni Marche ka vene bazat e nje modeli kooperimi jo te copetuar dhe te improvizuar.

anche grazie al nostro lavoro. un'Amministrazione Pubblica in gravi difficoltà e assolutamente priva di mezzi. Gjirokastra è stata inserita dall'UNESCO. la ricettività turistica ha raggiunto standard internazionali. il bazar ha riempito di merci i suoi negozi. insicurezza per il futuro. alle procedure burocratiche ancora lente e macchinose. unite dall'Adriatico. gravi carenze nelle infrastrutture e nei servizi. La grande partecipazione dei cittadini. Allora ero sindaco a Grottammare e lo scopo della missione era quello di sottoscrivere un patto di gemellaggio che scaturiva dalla visita della nostra città che il primo cittadino dell'affascinante città albanese Ylli Asllani mi aveva riservato nel gennaio dello stesso anno. ma quel rapporto invece di interrompersi si è rafforzato e. uno sviluppo sostenibile in armonia con le proprie risorse naturali. porterà in breve tempo risultati importanti per la Gjirokastra del futuro. 10 .GJIROKASTRA: UN RAPPORTO DI AMICIZIA CHE SI CONSOLIDA.Presidente Provincia di Ascoli Piceno E ra l'8 luglio 1999 quando insieme all'indimenticato assessore regionale Bruno Di Odoardo visitai per la prima volta la città di Gjirokastra. come ogni pianta radicata saldamente su terreno fertile. Una prima grande soddisfazione è che. insieme al Comune di Grottammare e alla Regione Marche è quella di provare ad invertire questa tendenza attraverso l'individuazione di tecniche di intervento appropriate e di procedure conformi agli standards europei. di cui oggi mi onoro di essere Presidente. sia a Gjirokastra che a Grottammare. L'intento del gemellaggio era quello di collaborare soprattutto nelle politiche di governo del territorio allo scopo di assicurare alle nostre comunità. La vita è ricominciata a fluire per le antiche strade di pietra. Purtroppo un processo esattamente inverso è toccato ai suoi edifici antichi. La sfida che abbiamo raccolto come Provincia di Ascoli Piceno. hanno accelerato il degrado degli edifici storici che fino all'inizio degli anni '90 erano sottoposti ai continui interventi di manutenzione da parte dei tecnici e delle maestranze esperte dell'Istituto dei Monumenti che provvedeva a propria cura e spese ad evitarne il degrado. sta dando molti frutti. Problemi legati alla proprietà sempre contesa. l'entusiasmo con cui alcuni funzionari del nostro Ente si sono impegnati nelle fasi di elaborazione del Piano di Recupero del Centro Storico di Gjirokastra ci confermano la convinzione di aver centrato l'obiettivo avviando un processo che. la città ha ripreso vita. Da allora sono passati quasi sette anni e varie amministrazioni comunali. Da allora la città e i suoi abitanti ne hanno fatta di strada e. siamo certi. Nel 1999 la città di Gjirokastra presentava tutti i problemi dell'Albania di quegli anni: grandi differenze sociali. Massimo Rossi . delle associazioni e degli amministratori locali alle numerose assemblee che in questi quasi due anni si sono svolte. tra i siti Patrimonio dell'Umanità. come per magia. nel giugno dello scorso anno. alla scarsità di risorse per interventi di recupero notevolmente onerosi.

Ne 1999 qyteti i Gjirokastres ishte misherim i te gjitha problemeve te Shqiperise te asaj periudhe: diferenca te medha sociale . ne korrikun e vitit te shkuar . duke i ngjare nje peme te mbjelle me kujdes ne nje terren pjellor dhe qe jep shume fruta.Sfida qe morrem si Province e Ascoli Piceno .te cilet me shpenzimet e shtetit parandalonin degradimin. fryt ky i vizites ne qytetin tone ne janarin e te njejtit vit te ish Kryetarit te Bashkise Gjirokaster. pritja e turisteve po arrin standartet nderkombetare. na konfirmojne bindjen . qe sot kam nderin ta drejtoj. Prej asaj kohe kane kaluar pothuajse shtate vjet. se kemi gjetur objektivin e duhur duke nisur nje proces . 11 . mangesi ne infrastrukture dhe ne sherbime . vizitova per here te pare Gjirokastren. mungesa financiare per nderhyrje rikuperuese .NJE MARREDHENIE MIQESIE NE KONSOLIDIM. ne listen e Pasurive Boterore. nje administrate publike ne veshtiresi te medha dhe e privuar nga shume mjete… Prej asaj periudhe qyteti dhe banoret e tij kane ecur shume perpara dhe si per magji . Pjesmarja e madhe e qytetareve. Gjirokastra eshte futur nga UNESCO. Ne ate kohe isha Kryetar i Bashkise se Grottammare-s dhe qellimi i misionit ka qene nenshkrimi i nje akti binjakezimi. per fat te keq nje proces i kundert i ra per fat ndertesave historike. Massimo Rossi . kane pershpjetuar degradimin e banesave historike qe deri ne fillim te viteve '90 i ishin nenshtruar nderhyrjeve te ndryshme per mirembajtje prej specialisteve dhe punetoreve te Institutit te Monumenteve . jeta ka filluar te lulezoje neper rruget e kalldremta.qyteti ka rimarre jete .si dhe entuziazmi me te cilin disa funksionare te Entit tone jane impenjuar ne fazat e elaborimit te Planit te Rikuperimit te Qendres Historike te Gjirokastres. e shoqatave si dhe administratoreve lokale ne asamblete e shumta qe keto dy vitet e fundit jane zhvilluar . qe edhe fale punes tone. pazari ka dyqane te mbushura me mall . Qellimi i binjakezimit ishte ai i bashkepunimit ne politikat e administrimit te territorit per te siguruar per komunitetet tona te bashkuara nga i njejti det. por ajo marredhenie njohu vetem zhvillim.GJIROKASTRA . Probleme te lidhura me pronesine. si ne Gjirokaster ashtu edhe ne Grottammare. qe me siguri do te japi rezultate te rendesishme per te ardhmen e Gjirokastres.pasiguri per te ardhmen. duke bashkepunuar edhe me Bashkine e Grottammare-s dhe Rajonin e Markeve eshte ajo e invertimit te kesaj tendence nepermjet individualizimit te teknikave te nderhyrjeve si dhe procedurave konform me standartet europiane. Por. kur bashke me te paharruarin keshilltarin rajonal Bruno di Odoardo. nje zhvillim ne harmoni me pasurite natyrore.procedurat burokratike akoma te ngadalshme dhe te komplikuara.President i Provinces se Ascoli Piceno K a qene 8 korrik 1999. dhe bashke me vitet jane nderruar edhe disa administrata bashkiake. Kenaqesi e madhe eshte per ne. zotit Ylli Asllani .

ha riportato di nuovo la parte antica della città al centro della discussione e dell'attenzione da 12 . alle associazioni dei cittadini del Centro Storico. nel confronto diretto e costante con i cittadini. al di là dell'elevato livello scientifico. una crescita anche degli amministratori locali. costruendo passo dopo passo un Piano che. iniziarono i primi rapporti istituzionali fra i rappresentanti eletti di Gjirokastra e Grottammare sfociati nel giugno 1999 con la stipula di un atto di gemellaggio firmato dai Sindaci delle nostre cittadine. penso. In un momento in cui tutti in Albania chiedevano aiuti nel settore delle infrastrutture a noi venne richiesta una collaborazione nel settore del governo del territorio. I consulenti italiani avrebbero dovuto svolgere il ruolo di indirizzo mentre le scelte negli intenti iniziali sarebbero state prese all'interno dell'Ufficio di Piano. oltre ad essere motivo di orgoglio per la municipalità. in particolare nella progettazione del Piano di Recupero del Centro Storico e del Piano Regolatore Generale di cui la città era sprovvista. La grande prova è stata proprio l'elaborazione del Piano di Recupero del Centro Storico. ai tecnici progettisti. Ma l'enorme mole di lavoro svolta insieme ha rappresentato un momento di grande crescita sia per il gruppo di consulenti italiani che per il gruppo dei tecnici albanesi.Democracy. Naturalmente tutto ciò ha visto un grande impegno e. La nostra sfida iniziale è stata quella di formare tecnici in grado di progettare da soli il futuro della propria città.Grottammare .Gjirokastra: DAL GEMELLAGGIO AD UN CONCRETO RAPPORTO DI COOPERAZIONE NELLA GESTIONE DEL TERRITORIO Luigi MERLI . Oggi a distanza di sei anni posso constatare quanto quella richiesta fosse centrata. dagli operai del settore edile. è diventato negli anni un punto di riferimento a livello nazionale nell'uso delle più avanzate tecnologie informatiche. Mi torna in mente lo stupore con cui accogliemmo le richieste di Cooperazione. formulate dall'allora sindaco Asllani in visita nella nostra città insieme con il Dirigente dell'Ufficio Tecnico. Debbo essere sincero: proprio così non è stato. il percorso intrapreso insieme ha portato negli anni alla formazione di tecnici albanesi in grado di operare nel settore della pianificazione territoriale e ad un Ufficio di Piano che. Per la prima volta a Gjirokastra si è operato su base interdisciplinare coinvolgendo nelle scelte tutte le componenti della società civile. Sotto la guida del Sindaco Flamur BIME la municipalità ha operato in stretto contatto con i tecnici e gli specialisti. nel 1998. aderendo al programma comunitario europeo denominato Phare .Sindaco di Grottammare R icordo l'inizio di questa entusiasmante avventura quando.

Me vine ne mendje gjithashtu momentet e habise prej kerkesave per bashkepunim. Nderkohe qe te gjithe ne Shqiperi kerkonin ndihma ne sektorin e infrastruktures. ne na u be nje kerkese per bashkepunim ne sektorin e administrimit te territorit dhe ne vecanti per projektimin e nje Plani Rekuperimi te Qendres Historike dhe te nje Plani Regullues te Pergjithshem. dhe ne ngritjen e nje Zyre Plani. raporte qe u kurorezuan me pas ne vitin 1999 me firmosjen e nje akti binjakezimi prej Kryetareve te Bashkive te dy qyteteve tona. Duhet te jem i sinqerte: nuk shkoi tamam keshtu. z. Asllani na beri gjate vizites ne qytetin tone. kur filluan raportet e para institucionale midis perfaqesuesve te Bashkise se Grottamares dhe atyre te Gjirokastres. puna e madhe e kryer sebashku. duke perfshire ne zgjedhjet e bera te gjithe komponentet e shoqerise civile. NE NJE RAPORT KONKRET BASHKEPUNIMI PER ADMINISTRIMIN E TERRITORIT Luigi Merli . Natyrisht qe ne te gjithe kete. Nen drejtimin e Kryetarit te Bashkise z. pas gjashte vjetesh mund te pohoj se kjo ishte nje kerkese e gjetur: rruga qe ndermorem se bashku beri te mundur formimin e specialisteve shqiptare te afte te punonin ne sektorin e planifikimit territorial. qe pervecse eshte motiv krenarie per Bashkine. eshte trasformuar ne keto vite ne nje pike referimi ne nivel kombetar. per perdorimin e teknologjise informatike me te avancuar.Grottamare-Gjirokastra: NGA BINJAKEZIMI. impenjimi i administratoreve lokale ka qene shume i madh dhe mendoj se kjo ka sjelle edhe nje rritje te tyre ne nivel profesional. Sot. specialistet projektues e deri tek shoqatat e qytetareve te Qendres Historike. ndersa zgjedhjet per nderhyrjet e para do te merreshin nga Zyra e Planit. qe Kryetari i atehershem i Bashkise se Gjirokastres. Per here te pare ne Gjirokaster u punua mbi nje baze shumeplaneshe. duke u konsultuar drejt perse drejti me qytetaret. aparati i bashkise ka mbajtur kontakte te ngushta me specialistet dhe tekniket dhe keshtu eshte arritur pergatitja hap pas hapi e nje 13 . te cilat qytetit i mungonin. ne vitin 1998. solli nje moment ritjeje si per grupin e konsulenteve italiane. Flamur Bime.Kryetar i Bashkise se Grottamare .s M e kujtohet fillimi i kesaj aventure entuziazmuese. i shoqeruar nga Drejtori i Zyres per Programim Zhvillim. me aderimin tone ne programin europian Phare . duke filluar qe nga punetoret e sektorit ndertimor. Prova e madhe ishte pikerisht hartimi i Planit te Rekuperimit te Qendres Historike. ashtu edhe per grupin e specialisteve shqiptare. Sfida jone e pare ishte pergatitja e specialisteve te afte per te projektuar vete te ardhmen e qytetit te tyre. Konsulentet italiane duhej te luanin nje rol udhezues. Sidoqofte.Democracy.

14 . Il fatto che un piccolo comune come Grottammare possa con grande impegno ed entusiasmo centrare obiettivi tanto importanti è la riprova di quanto (più che le disponibilità economiche) sia importante la determinazione e l'amicizia tra città geograficamente così lontane eppure caratterizzate da un sentire comune. e un grande sentimento di orgoglio mi ha preso quando visitando il sito internet dell'UNESCO ho visto citato il nome di Grottammare tra i contributi al rilancio della città di Gjirokastra e nell'istruttoria dell'ICOMOS (la struttura scientifica) vedere citato il progetto del Piano di Recupero come elemento determinante nella proposta di inserimento.parte di tutti i cittadini e delle autorità nazionali. Sono molto soddisfatto che questa grande opera di partecipazione abbia contribuito in maniera determinante all'ingresso di Gjirokastra tra le città Patrimonio dell'Umanità per l'UNESCO.

Plani, qe pertej nivelit shume te larte shkencor, solli serish ne qender te diskutimit dhe vemendjes te qytetareve dhe autoriteteve kombetare pjesen e vjeter te qytetit. Jam shume i kenaqur qe ky bashkepunim ka kontribuar ne menyre determinuese ne futjen e Gjirokastres ne listen e qyteteve Pasuri te Njerezimit te UNESKO-s, dhe personalisht u perfshiva nga nje ndjenje krenarie kur pashe te citohej ne faqen e UNESKO-s ne internet emri i Grottamare-s midis kontribuesve per rilancimin e qytetit te Gjirokastres,si dhe te listuar ne listen e ICOMOS (struktures shkencore) pashe te cituar projektin e Planit te rekuperimit, si nje element thelbesor ne propozimin per futjen e Gjirokastres ne UNESKO. Fakti qe nje bashki e vogel si ajo e Grottamare-s fal impenjimit te madh dhe deshires mundi te harrije objektiva shume te rendesishem ,duke provuar keshtu se sa e rendesishme eshte miqesia midis qyteteve qe gjeografikisht jane larg por qe karakterizohen nga ndenja e te qenit bashke.

15

IL PIANO DI RECUPERO DEL CENTRO STORICO UN CONTRIBUTO DI IMPORTANTE PER IL FUTURO DI GJIROKASTRA.
Flamur Bime - Sindaco di Gjirokastra

I

l Piano di Ricupero del Centro Storico di Gjrokastra realizzato grazie al contributo degli specialisti italiani della Regione Marche e degli specialisti albanesi dell'Ufficio del Piano, rappresenta un contributo fondamentale di collaborazione tra i due paesi. La filosofia posta alla base del governo della nostra realtà locale è stata finora quella di una grande apertura verso le soluzioni innovative, senza complessi e pregiudizi, promovendo i valori significativi e le opere funzionali al benessere della comunità. Nel nome dei cittadini di Gjirokastra voglio esprimere la massima gratitudine nei confronti del Ministero degli Esteri italiano, dell'Ambasciata d'Italia a Tirana , della Regione Marche, della Provincia di Ascoli Piceno, del Comune di Grottammare e di tutti gli specialisti che hanno ideato e realizzato questo progetto di grande valore per il futuro del Centro Storico della nostra città, definito dall'UNESCO parte del patrimonio culturale mondiale, pensato come sfida al grave degrado in cui versano alcuni importanti edifici storici. La realizzazione del Piano di Recupero del Centro Storico della città di Gjirokastra rappresenta non solo un contributo tecnico ma una vera e propria Costituzione Urbana per la parte vecchia della città e sarà considerato come indirizzo operativo certo per le opere che si debbono urgentemente fare oggi e per quelle necessarie in futuro. Questo documento tra l'altro è per Gjirokastra un contributo di grande valore in un'ottica di integrazione europea, ma è anche un modello per ripensare la città e operare in modo positivo sulla base di una mentalità moderna. Il lavoro comune degli specialisti italiani e di quelli albanesi ha portato anche una nuova tradizione di amicizia, di collaborazione, di scambio di valori e di esperienze di buona gestione del territorio, che nel futuro si arricchiranno ancor di più. Noi siamo decisi ad andare avanti su questa strada di amicizia, di collaborazione e di arricchimento reciproco nel confronto costruttivo di valori, culture e rispetto reciproco che i popoli esprimono tra di loro. Nel Comune e nei cittadini di Gjirokastra gli amici italiani troveranno sempre aperto la porta ed il cuore per la realizzazione dei grandi progetti finalizzati al bene comune, allo sviluppo e alla prosperità. Un grazie di cuore.

16

KONTRIBUT ME VLERE PER TE SOTMEN E TE ARDHMEN E GJIROKASTRES.
Flamur Bime - Kryetar i Bashkise Gjirokaster

P

lani i Rikuperimit te Qendres Historike te qytetit te Gjirokastres realizuar me kontribute te perbashketa te specialisteve italiane te rajonit te Markeve dhe te bashkise tone, mbetet nje deshmi e qarte e nje bashkepunimi te shkelqyer midis dy vendeve tona. Filosofia e drejtimit te puneve bashkiake qe kemi ndjekur deri tani ka qene ajo e nje shoqerie te hapur, pa komplekse e paragjykime, duke motivuar e promovuar ide novatore, vlera te verifikuara dhe pune te dobishme per komunitetin. Do te deshirojsa te pershendesja ne emer te qytetareve te Gjirokastres, e te isha thellesisht mirenjohes ndaj kontributit te Ministrise se jashteme te Italise, Ambasades italiane ne Tirane, rajonit te Markeve,Provinces se Ascoli Piceno,Bashkise se Grottammare-s dhe te gjithe specialisteve qe ideuan dhe realizuan kete projekt me vlere teper te rendesishme per ardhmerine e qendres muzeale te qytetit tone, pasuri e trashegimise kulturore boterore te UNESKO- s, si dhe sfiden e perballimit te renimit e te konkurences se kohes. Perfundimi i Planit rikuperues te qendres historike te qytetit te Gjirokastres eshte ne vetvete jo thjesht nje kontribut teknik, por eshte kushtetuta urbane e qytetit, eshte nje udherefyes per punet qe do te realizohen sot e ne te ardhmen. Ajo eshte vec te tjerave edhe nje kontribut me vlere i integrimit europian te Gjirokastres, por edhe nje model per te menduar ne menyre pozitive, per te formuluar mentalitete gjitheperfshirese, qytetare e bashkekohore. Puna e perbashket e specialisteve italiane e shqiptare solli edhe nje tradite te re te miqesise e bashkepunimit, te shkembimit te vlerave e eksperiencave, te cilat do te zhvillohen e pasurohen me tej ne te ardhmen. Ne jemi te vendosur per te ecur ne kete rruge te miqesise e bashkepunimit, ne kete rruge te perfitimit reciprok te vlerave, kulturave dhe dashurise se popujve per njeri - tjetrin. Tek bashkia e qytetaret e Gjirokastres, miqte e pertej Adriatikut do te kene gjithmone deren e zemren e hapur per pune te medha e te dobishme ne sherbim te qytetareve, te zhvillimit e prosperitetit. Ju faleminderit !

17

Fredi e K jo fraze e Kadaresë. njëri poet e tjetri ekonomist. Duhet të zhvishemi nga skemat që na drejtojnë në veprimtarinë tonë të përditshme. . pa ndonjë arsye të dukshme. sidomos kur ai i përket një qytetërimi dhe një kulture të ndryshme nga e jona. tradotta anni fa da un testo in francese (la traduzione italiana del testo è introvabile da tempo). të vizitojmë Antigonenë dhe Finiqin. in uno stesso luogo. . ku dhe ai nënvizonte paradoksin e çuditshëm të Gjirokastrës. qartësojnë në mënyrë të pagabueshme kufizimet e planit tone: sado i kujdesshëm dhe në bashkëpunim të plotë me qytetarët qoftë ai. Do të thotë të lexojmë tekstet e Ismail Kadaresë dhe të përpiqemi të kuptojmë Shqipërinë moderne. që nga Enver Hoxha deri tek kriza e piramidave financiare si dhe kontradiktat më të fundit. një tëresi banesash të ndërtuara nga qytetarë të pasur që fati I ka bashkuar. Genc Rulin. egli affermava come il paradosso di Gjirokastra fosse che una città costruita dai ricchi dovesse essere conservata dai poveri. comporta un grande atto di umiltà. Këto dy reflektime të shprehura nga dy persona krejt të ndryshëm. Queste due riflessioni provenienti da un poeta e da un economista chiariscono in maniera inequivocabile quale sia il limite del nostro Piano: per quanto questo possa essere accurato e condiviso con i cittadini. qytetërimin Epiriot. potrà incidere realmente sul Centro Storico di Gjirokastra solo se accompagnato da interventi di carattere economico che ne incentivino il recupero. Occorre spogliarsi dagli schemi che guidano il nostro operare quotidiano. studiare a fondo innanzitutto le radici storiche del popolo albanese. të studiojmë thellësisht rrënjët historike të popullit shqiptar. che peraltro appartiene ad una civiltà e ad una cultura diverse dalla nostra. të zbresim deri në Butrint dhe të ngjitemi deri në Apoloni. këtij qyteti të ndërtuar nga të pasurit . arrivare fino a Butrinto e risalire fino ad Apollonia. Që të mund të kuptohet kompleksiteti i një qyteti.senza una ragione apparente. Vuol dire leggere i testi di Ismail Kadaré e provare a capire l'Albania moderna da Enver Hoxa alla crisi delle Piramidi Economiche insieme. dhe duhet ta pranoj se ka qenë një rrugë për të cilën unë 19 .por që duhej ta ruanin të varfërit. Ismail Kadare: . la civiltà Epirota. ky plan duhet të shqërohet me ndërhyrje të karakterit ekonomik qe ndihmojne rikuperimin. kerkon një akt të vërtetë përulësie. e përkthyer vite më pare prej një teksti ne frengjisht (përkthimin Italisht te tekstit. Capire la complessità di una città. Ka qenë pikërisht kjo rruga e ndjekur prej meje.“Kronike ne gur”. conoscere gli Illiri. Genc Ruli. per arsye kohe. Vladimir.CAPIRE LA COMPLESSITA' Il Piano di Recupero del Centro Storico di Gjirokastra Fabrizio TORRESI … un insieme di edifici costruiti da cittadini ricchi che il destino ha riunito. të njohim Ilirët. në të njëjtin vend. Ismail Kadaré . E' stato proprio questo il mio approccio e confesso che è stato un percorso entusiasmante per il quale sono grato ai miei amici albanesi (Teodor. alle grandi contraddizioni recenti.Gjirokaster la città di pietra TË KUPTOJMË KOMPLEKSITETIN Plani I Rikuperimit të Qendrës Historike të Gjirokastrës Fabrizio TORRESI . mu kujtua gjatë një bisede të kohëve të fundit me prof. mi è tornata in mente durante una conversazione avuta recentemente con il Prof. L a frase di Kadaré. për të ndikuar realisht mbi Qendrën Historike të Gjirokastrës. nuk e kam gjetur). visitare Antigonea e Finiq.

In tutti coloro che hanno lavorato al Piano. è comunque sempre prevalso l'entusiasmo. di superare i pregiudizi. complesso come quello del Centro Storico di Gjirokastra. grazie all'impegno del Comune di Grottammare e della Regione Marche è stata realizzata la cartografia informatizzata del territorio comu- duhet t'ua di për nder dhe të falënderoj miqtë e mi shqiptarë (Teodorin. Është një udhëtim që po zgjat prej gjashtë vitesh. edhe falë punës tonë. vullneti për të kuptuar. la volontà di capire. është shpallur Pasuri e Njerëzimit nga UNESCO. që kanë qenë për mua udhërëfyes të ditur dhe inteligjentë. në dukje. durante i quali ho potuto tenere un contatto costante (molto più intenso in questi ultimi due anni di elaborazione del Piano di Recupero) con la realtà albanese in continua e rapida evoluzione. Durante questo periodo. è stato possibile solo grazie al lavoro di preparazione svolto nei quattro anni precedenti. con i quali ho condiviso oltre alle innumerevoli difficoltà (dalla neve e gelo del gennaio 2005. Vladimirin. për të kapërcyer paragjykimet. Ata më kanë drejtuar nëpër shtigje krejtësisht të panjohura dhe shume pak të zbuluara prej udhetareve dhe operatorëve ndërkombëtarë që kanë kaluar në Gjirokastër gjatë këtyre viteve. ai guai con i vari mezzi di trasporto) anche la gioia delle scoperte in un confronto costante su riflessioni comuni. të shoqërisë shqiptare. Fredin dhe Arianin). curiosi ed entusiasti almeno quanto me. kuriozë dhe entuziastë potuajse sa unë.Arian) che sono stati delle guide colte e intelligenti. si ai i një Qendre Historike. nella convinzione comune dell'importanza di un processo che ha come fine ultimo la salvaguardia di un patrimonio culturale divenuto. nel frattempo e anche grazie al nostro lavoro. Realizimi per dy vjet i nje Plani Rikuperimi kompleks. PROCESI I PREGATITJES SE PLANIT. Tek të gjithë ata që kanë punuar mbi Planin. Mi hanno portato per sentieri a me ignoti e scarsamente esplorati dai viaggiatori e dagli operatori internazionali che sono passati per Gjirokastra in questi anni. me të cilët kam ndarë përveç vështirësive të shumta (duke filluar që nga dëbora dhe ngricat e janarit 2005 dhe deri tek problemet me mjetet e ndryshme të transportit). Patrimonio dell'Umanità per l'UNESCO. duke ndarë me njëri-tjetrin vështirësitë e një planifikimi kompleks. condividendo le difficoltà di una pianificazione complessa come quella di un Centro Storico. e cila kohët e fundit. IL PROCESSO DI PIANO Giungere alla elaborazione in soli due anni di un Piano. Impenjim maksimal më është dashur për të kuptuar disa paradokse. me bindjen e përbashkët për rëndësinë e një procesi. Gjatë këtij rrugëtimi njohjesh kam qene bashke me shumë bashkeudhetare. që ka si qëllim përfundimtar rruajtjen dhe shpëtimin e një pasurie kulturore. si dhe ndryshimet e shumta midis rajoneve të jugut dhe pjesës tjetër të vendit. E' un viaggio che dura ormai da sei anni. gjatë të cilave kam arritur të mbaj një kontakt të vazhdueshëm (edhe më intensive këto dy vitet e fundit. edhe kënaqësinë e zbulimeve gjatë ballafaqimeve të vazhdueshme per refleksione e perbashketa. L'impegno maggiore è stato quello di capire alcune apparenti incongruenze della società albanese e le tante differenze tra le regioni del sud e il resto del paese. u . gjithmonë ka mbizotëruar entuziazmi. In questo percorso di conoscenza mi sono ritrovato insieme a tanti compagni di viaggio. siç është ai i Qendrës Historike të Gjirokastrës. në të cilat kam bashkëpunuar për përgatitjen e Planit të Rikuperimit) me realitetin shqiptar qe eshte ne evolucion të shpejtë dhe të vazhdueshëm.

sia come tracciato che ricalca antiche vie sia come superfici lastricate in pietra dello stesso materiale cioè che dei tetti e delle pareti. Në legjislacion. për të cilin përcaktohen norma shtrënguese dhe një sistem burokratik që ka për qëllim kontrollin nga qendra per çdo ndërhyrjeje mbi objektin. falë impenjimit të Bashkisë së Grottamare-s dhe të Rajonit të Markeve. përbëhet nga një tërësi elementesh. gli spazi pubblici da riqualificare e i tanti dettagli costruttivi da tutelare e valorizzare. e pajisur me teknikat më të avancuara të GIS. Abbiamo quindi iniziato con il definire un'area che contenesse all'interno la gran parte degli edifici di Prima Categoria e che consentisse. come non considerare infatti le strade. deri pak para dorëzimit të materialeve perfundimtare.nale. E' solo grazie ai componenti dell'Ufficio di Piano che è stato possibile schedare centinaia di edifici. si dhe materialet më bashkëkohore hardware dhe software. brenda të cilës kërkohet që tu kushtohet një vëmendje e veçantë të gjitha ndërhyrjeve që do të aplikohen mbi ndërtesat duke i pare ato objekte te vecuara. Që në fillim e kuptuam se koncepti “Qendër Historike” si njësi urbane nuk është i përcaktuar plotësisht prej legjislacionit shqiptar. është ai I një hapesire të kufizuar. hapesirat publike dhe detajet e shumta kon- . Quest'area coincideva in gran parte con il perime- bë i mundur falë punës përgatitore të kryer në katër vitet paraardhëse. Fin dai primi sopralluoghi ci siamo resi conto di quanto esteso fosse il territorio in cui sono molto forti le presenze del passato. është ngritur Zyra e Planit pranë Bashkisë së Gjirokastrës.qofte si gjurme që përshkojnë rrugët e vjetra e qofte si sipërfaqe të veshura me gurë të gdhendur. për të cilat duhet treguar kujdes. dhe që na mbajti të impenjuar për pjesën më të madhe të kohës. ishte përcaktimi i perimetrit të Qendrës Historike. di effettuarne una schedatura accurata. Gjatë kësaj periudhe. in un tempo ragionevole. in particolare quello di Gjirokastra. è stato attivato l'Ufficio di Piano presso la municipalità di Gjirokastra. Në realitet Qendrat Historike. In realtà il Centro Storico. Abbiamo capito subito che il concetto di Centro Storico come tessuto urbano non è conteplato nella legislazione albanese. është bërë I mundur realizimi I hartografisë së informatizuar të territorit bashkiak. si mundet vallë të mos studiohen në detaje hapësirat e gjelbërta. discutendo insieme ogni passaggio prima di sottoporlo al giudizio dei cittadini e delle autorità locali e nazionali Il primo problema che ci siamo trovati ad affrontare e che ci ha tenuti impegnati fino a poco prima della consegna degli elaborati finali è stato la definizione del perimetro del Centro Storico. si te mos merren vallë në konsideratë rrugët . dhe veçanërisht ajo e Gjirokastrës.si dhe diskutimi i perbashket i cdo problemi përpara se ai ti nënshtrohej gjykimit të qytetarëve dhe autoriteteve lokale e kombëtare. Falë pjesetarve te kësaj Zyre është bërë i mundur skedimi i qindra banesave . të realizuara me të njëjtin material që është përdorur për çatitë dhe muret. come non prendere in esame in dettaglio le aree verdi. Le normative sono tese a tutelare l'oggetto. Al massimo viene individuata un'area all'interno della quale si richiede un'attenzione particolare agli interventi da effettuarsi sugli edifici e solo su questi. il singolo edificio. Normativat jane te prirura drejt tutelimit të objektit ne vetvete. è il risultato di un insieme di elementi a cui va posta attenzione. Problemi i parë me të cilin u ndeshëm. formato sulle più avanzate tecniche del GIS e dotato di materiale hardware e software all'avanguardia. per il quale vengono fissate norme restrittive ed un iter burocratico finalizzato al controllo centrale di ogni intervento. përcaktimi maksimal I Qendrës Historike.

në pjesën më të madhe të saj koinçidonte me perimetrin e përcaktuar për Qytetin Muze. dhe në brendësi të saj përfshinte rreth 750 ndërtesa. Kështu arritëm të kapërcenim kufirin e 1200 ndërtesave. Un discorso a parte merita il quartiere di Manalat che presenta molte analogie con la parte più antica della città. u vendos që t'i kushtohej një vëmendje e vecante lagjes “Dunavat”. in esso sono presenti edifici importanti per tipologia e dettagli costruttivi. Por që në fillim të fazave të skedimit. Që prej vizitave te para kuptuam se sa e madhe ishte shtrirja territoriale brenda të cilës prania e të kaluarës është shumë e fuqishme. Ma già all'inizio delle fasi di schedatura ci siamo accorti come quest'area non fosse sufficiente a dare conto della complessità e della ricchezza del tessuto urbano antico. Siamo arrivati così ad oltre 1400 edifici. Si è quindi passati. paraqisnin karaktere jo shumë të ndryshme nga ato të hapesirës së brendshme dhe në disa raste edhe më interesante. Pas shume diskutimesh ne Zyren e Planit u kalua ne nje perimeter pak me te gjere prej atij te percaktuar prej UNESCO -s. Nel corso dell'ultima missione si è poi deciso di porre un'attenzione particolare al quartiere di Dunavat. përmban brenda saj shumë banesa të kategorisë së parë dhe është e vendosur në një pozicion sugjestiv dhe panoramik duke te ofruar elemente të mrekullueshme të qytetit te vjeter. Gjatë misionit të fundit. sidomos në veri dhe në jug. . hapesirat anësore. limitandone però la schedatura a 840 in ragione dei tempi previsti dal progetto per la consegna degli elaborati. che regala scorci stupendi della città antica. Hapesira e përcaktuar nga ne. por skedimin e banesave e limituam te 840 per arsye te kohes qe eshte parashikuar ne Projekt per dorezimin e materialeve te Planit. ad allargare il perimetro poco oltre quello definito dall'UNESCO raggiungendo così quasi 1000 edifici. in attesa di indagini di maggior struktive. soprattutto a nord e a sud. presentavano caratteri non molto differenti e in alcuni casi molto più interessanti di quelle interne. le vie di arroccamento sono del tutto simili per tracciato e materiali a quelle tradizionali. që duhet te mbrohen dhe vlerësuar. le coperture e le tecniche costruttive sono in gran parte conformi a quelle del Centro Storico vero e proprio. le aree di bordo. u arrit ne rreth 1000 ndertesa. contiene al suo interno numerosi edifici di Prima Categoria ed è posto in una posizione particolarmente suggestiva e panoramica.tro fissato per la Città Museo e al suo interno conteneva circa 750 edifici. che presenta caratteristiche simili al resto del Centro Storico. e cila paraqet karakteristika të ngjashme me pjesën tjetër të Qendrës Historike. Per kete arsye e filluam punën me përcaktimin e një hapesire që të përfshinte brenda saj pjesën më të madhe të objekteve të kategorisë së Parë dhe të na lejonte që brenda një kohe të arsyeshme të realizonim një skedim të plotë dhe të kujdesshëm. e kuptuam se kjo hapsirë nuk ishte e mjaftueshme dhe nuk na paraqiste te gjithë kompleksitetin dhe pasurine e hapsirës se vjeter urbane. dopo lunghe discussioni all'interno dell'Ufficio di Piano. Tali elementi ci hanno consigliato di sottoporre questa parte della città ad una normativa di salvaguardia provvisoria.

u pa e arsyeshme ndalimi i aktivitetit ndërtimor pa kriter. Kjo zone ruan lidhje të forta të karakterit fizik. t'i nënshtrohet një mbrojtjeje të veçantë. veçanërisht. Çatitë dhe teknikat ndërtuese. lo stato di abbandono di una parte consistente della città. si è pensato di sottoporre a tutela una porzione di territorio posta a monte del Centro Storico. si për materialin e përdorur ashtu edhe për shtrirjen e tyre. in particolare da una elaborazione che evidenziava sul modello tridimensionale del terreno le principali visuali panoramiche.dettaglio che ne consentano l'inserimento a pieno titolo all'interno del perimetro del Centro Storico. Nga një refleksion i lindur pas studimit të hartave fillestare dhe. e gjitha kjo në pritje të Planit te Pergjitshem Urbanistik. duke kufizuar lartësitë. Questa zona mantiene forti connessioni di carattere fisico. Kjo Zone dallohet . jashtë perimetrit të Qendrës Historike. e ndodhur mbi Qendrën Historike. perceptues dhe vizual me qendrën e vjeter. në të cilën përfshihen hapesira të reja urbane. pressoché inedificata ma in diretta connessione visuale con esso. percettivo e visuale con il centro antico. Rrugët lidhëse janë plotësisht të ngjashme me ato tradicionale. qe janë në kontakt të drejtpërdrejtë me ato të Qendrës Historike. përcakton gjithashtu edhe një zone të gjerë. che interessa tessuti urbani recenti. mbi të gjitha. arkitektonik. në pritje të një studimi më të detajuar. in particolare quelli più antichi. in attesa del PRG che definisca norme di maggior dettaglio. Në këtë Lagje vihen re ndërtesa të rëndësishme për nga tipologjia dhe detajet ndërtimore. të një përpunimi kompjuterik i cili paraqet në model tredimensional pamjet kryesore panoramike të terrenit. paesaggistico e panoramico. Per kete motiv. pothuajse e pabanuar. në pjesën dërmuese të tyre. esterna al perimetro del centro storico. i cili do të përcaktojë norma më të detajuara. por në lidhje të drejpërdrejtë me të. Si è valutato pertanto di evitare un'attività edilizia indiscriminata. e cila paraqet shumë analogji me pjesën e vjeter të qytetit. Da una riflessione nata dalle tavole preliminari. që do të bënte të mundur futjen me të drejta të plota të kësaj zone brenda perimetrit të Qendrës Historike.duke vendosur masa te vecanta ne nderhyrjet ndertimore . u mendua që një pjesë e territorit. soprattutto limitandone le altezze. Il Piano di Recupero inoltre individua un'ampia zona. Plani i Rikuperimit. Këto elemente na nxitën që ta trajtonim këtë pjesë të qytetit me një normative provizore ruajtjeje. janë njësoj me ato të Qendrës Historike. Tale area è contraddistinta da una forte acclività dei versanti e dalla compresenza di importanti elementi di tipo geologico geomorfologico. architettonico. Completata la schedatura degli edifici abbiamo avuto la conferma di quanto avevamo percepito girando per le strade di Gjirokastra: l'elevato livello di degrado degli edifici. Si è ritenuto che anche questa zona dovesse essere preservata da interventi finalizzati all'urbanizzazione o alla costruzione di nuovi edifici al fine di salvaguardare le visuali panoramiche fruibili dal Centro Storico. imponendo particolari cautele nella realizzazione degli interventi edilizi. la Një diskutim më vete meriton lagjja “Manalat”. ma che sono a diretto contatto con quelli del Centro Storico.

ogni volta che si chiedeva di poter entrare nei cortili per compilare le schede e fare le foto o dopo ogni riunione pubblica. il grave dissesto di numerose strade e della rete di smaltimento delle acque piovane che portano infiltrazioni negli edifici e dissesto nelle fondazioni. pejsazhistike dhe panoramike. por elementi tjeter që na ndihmoi më shumë ishte pikërisht kontakti i 24 . fatto di cordialità e grande volontà di farci capire. abbiamo sperimentato quanta verità vi fosse in quelle intuizioni e la ragione di quei marciapiedi ai lati delle strade del Bazar. Më kujtohet edhe sot se si na befasoi modelimi i pare tredimensional i terrenit qe na la me goje hapur kur shikonim rrugët e Pazarit. I tanti Rachì bevuti insieme a qualsiasi ora del giorno.qe ngjanin me kanalet per rrjedhjen e ujrave qe vine prej malit mbi qytet. si dhe dobesim te themelet qe jane pothuaje ne siperfaqe.Kur u gjendëm (gjatë një takimi me qytetarët dhe shtypin) të mbyllur në një Bar përgjatë rrugës kryesore të Pazarit. alti anche un metro in alcuni punti. con più di mezzo metro d'acqua che scorreva lungo la strada. nel frattempo. na dhanë mundësinë të thelloheshim më tepër në deshifrimin e artikulimeve komplekse të hapsirës urbane dhe lidhjen e kësaj të fundit me elementet morfologjike të terrenit. ma l'altro elemento che ci ha aiutato maggiormente è stato il contatto diretto con i cittadini. Le sofisticate elaborazioni del GIS. sidomos e atyre më të vjetra. dëmtimi i rëndë i rrugëve të shumta dhe e rrjetit të kanalizimeve të ujërave të bardha duke krijuar infiltrime nëpër ndertesa. a noi stranieri. Është gjykuar që edhe kjo zonë të ruhet nga ndërhyrjet urbanizuese ose nga ndertimet e ndertesave të reja. hanno messo a dura prova la nostra lucidità ma hanno costruito rapporti che vanno ben oltre il lavoro svolto. mirmbajtja e keqe e banesave.si dhe për praninë e elementeve të rëndësishëm gjeologjikë gjeomorfologjike. në mes të një stuhie të shkurtër pranverore. përpunimet e sofistikuara të GIS. Nella fase di programmazione iniziale avevamo ipotizzato per ogni missione un incontro tecnico-politico për një thyerje të fortë të faqeve ku eshte vendosur.carenza di manutenzione degli immobili anche in discreto stato di conservazione. E quando ci siamo trovati (nel corso di un incontro con i cittadini e la stampa) all'interno di un Bar lungo la via principale del Bazar. braktisja e një pjese të konsiderueshme të qytetit. të rrethuar nga më shumë se gjysëm metri ujë që rridhte në rrugë patëm mundësinë të verifikonim vërtetësinë e hamendjeve tona rreth arsyes qe pse trotuaret anësore të rrugëve të Pazarit. NGA PJESMARJA TE MIREKUPTIMI: roli i qytetarëve. quasi sempre superficiali. edhe e atyre që ndodhen në një stad konservimi të mire. Ndërkohë. me qëllim që të mbrohen pamjet panoramike te dukshme prej Qendres Historike. Il GIS ha rappresentato indubbiamente un supporto importante per cogliere alcuni elementi della complessità del sistema urbano di Gjirokastra. consentivano approfondimenti importanti per cogliere le articolazioni complesse del tessuto urbano e di come questo sia strettamente legato agli elementi morfologici del territorio. Në përfundim të skedimit të ndertesave u konfirmua ajo cfare kishim përceptuar duke kaluar neper rruget e Gjirokastres : shkalla e lartë e degradimit të banesave. durante un acquazzone primaverile. GIS ka qene pa dyshim një mbështetje të rëndësishme për përvetësimin e disa elementeve të kompleksitetit të sistemit urban të Gjirokastrës. Ricordo ancora la prima modellazione tridimensionale del terreno che ci ha lasciato stupiti nel vedere come le vie del Bazar fossero nient'altro che canali di scorrimento e smaltimento delle acque piovane provenienti dai rilievi montuosi retrostanti. DALLA PARTECIPAZIONE ALLA CONDIVISIONE: il ruolo dei cittadini. vende vende jane edhe një meter te larte. le difficoltà di vivere in un centro antico.

qe në asamblenë më të fundit. associazioni) raccogliendo un'attenzione ed un interesse insperati. Më kujtohet nje zonje. etj…). e vunë kthjelltesine e trurit tone në një prove të vështirë. Pikërisht pjesmarja e qytetarëve në projekt. la signora che nell'ultima affollatissima assemblea denunciava le difficoltà imposte dalla burocrazia con le autorizzazioni da ottenere a Tirana. i cili tregonte për veshtirësitë e shumta të hasura për mirmbajtjen e catise me rasa guri dhe për pamundësitë e tij ekonomike për të përballuar ndërhyrjet e shpeshta që kërkoheshin. Ricordo l'anziano proprietario di un edificio storico che raccontava delle enormi difficoltà incontrate nella manutenzione della copertura in pietra. i tempi lunghissimi per ottenerle e la sua pratica che giaceva presso gli uffici da oltre un anno. della Direzione Centrale a Tirana. STORIA DI UN RAPPORTO CONTROVERSO: il ruolo delle istituzioni. all'elevato livello di collaborazione dimostrato nei fatti dalla Direzione Regionale dell'Istituto dei Monumenti. ose pas çdo mbledhjeje publike. një kontakt miqësor dhe plot vullnet të mire për të na treguar ne të huajve vështirësitë e të jetuarit në një qendër te vjeter. La collaborazione richiesta agli enti ha evidenziato un atteggiamento controverso. kemi arritur të mbajmë premtimet tona. që nga autorizimet që duhej të vinin nga Tirana. Gotat e shumta me raki të konsumuara në çdo ore të ditës. ha corrisposto il totale disinteresse. nonostante i numerosi incontri a Tirana e i solleciti del Direttore Regionale (che si è recato più volte presso gli archivi dell'Istituto). por gjithashtu ndihmuan në ndërtimin e mardhenieve që shkojnë përtej punës së kryer. nonostante le richieste ufficiali della Regione Marche. che ci ha seguito in tutte le fasi più delicate. 25 . eseguiti negli anni dai tecnici dell'Istituto. për të bërë foto. kohën e gjatë që duhej për të marrë këto autorizime. Në fazën fillestare të programimit kishim hipotizuar që për çdo mision të realizonim fillimisht një takim tekniko-politik dhe në përfundim të tij një asamble publike. e cila kishte më shumë se një vit që rinte nëper zyra. Ed è per drejtpërdrejtë me qytetarët. apo ankohej për praktikën e saj. quando non l'aperta ostilità. Grazie al gran lavoro dell'Ufficio di Piano siamo riusciti a mantenere questi impegni. non siamo riusciti ad avere copia di nessuno delle centinaia di raffinati disegni degli edifici storici. madje duke e zgjeruar aktivitetin tone me takime tematike që përfshinin kategori të interesuara për Planin (operatorë të sektorit ndërtimor. të tejmbushur me njerëz. Si mund të harohet asambleja e mbajtur në janar 2005 nen rreshjet e shumta te dëbores dhe me një auditor të mbushur plot . arricchendoli con incontri a tema con le varie categorie interessate al Piano (operatori del settore edile. forumi i ekonomistëve. Falë punës së madhe të kryer nga Zyra e Planit. duke grumbulluar kështu rreth vetes një interes dhe vëmendje të paparashikuar. Come dimenticare l'assemblea tenuta a Gennaio 2005 sotto una fitta nevicata in una sala piena con numerosi interventi di grande livello? La partecipazione dei cittadini è stata la sorpresa più bella che ha ripagato appieno il nostro impegno. ishte surpriza më e bukur dhe shpërblimi më i mire për impenjimin tone. forum degli economisti.all'inizio e un'assemblea pubblica finale nel corso della quale si illustravano i progressi nel lavoro e si registravano i consigli e le critiche. Nonostante le garanzie dei quattro Direttori che si sono succeduti. denonconte vështirësitë e shumta burokratike. sa here që ne futeshim në oborret e shtëpive për të mbushur skedat. Më kujtohet nje pronar me moshe te vjetër i një shtëpie historike. shoqata të ndryshme. ku shpesh kishte ndërhyrje të një niveli të lartë. gjatë të cilës të ilustrohej puna e kryer dhe të mbaheshin shënim këshillat apo kritikat. che richiedeva interventi frequenti e per lui impossibili da sostenere economicamente.

mano libera alle manovre di burocrati più o meno zelanti.questo che in questo nostro volume e nel CD. Bashkëpunimi qe kërkuam prej Enteve shtetërore ka nxjerre ne pah një sjellje jo te qarte: nivelit të lartë të bashkëpunimit. o. ancor peggio. pavarësisht takimeve të shumta në Tiranë dhe ngacmimeve të Drejtorit Rajonal (i cili ka shkuar shpesh pranë arkivit të Institutit). 26 . do të thotë dore të lire manovrave te burokratëve te zellshëm. con il rischio che il suo iter divenisse complesso. soprattutto in una realtà amministrativa ancora molto centralizzata come quella albanese. soprattutto in una realtà sprovvista di una normativa generale di riferimento. i është përgjigjur mosinteresimi i plotë. o un Piano che andasse oltre la routine per spingere a riflettere anche sull'intero territorio circostante. Pavarësisht garancive të katër drejtorëve që kanë pasuar njëri-tjetrin. pavarësisht kërkesave zyrtare të Rajonit të Markeve. Ci si è trovati davanti il classico foglio bianco. Tante erano le opzioni che si aprivano al nostro operare. si në rikonstruksionin e shtëpive plotësisht të shkatërruara. ashtu edhe në rindërtimin e pjesëve të rëna apo ndërhyrjeve të gabuara nëpër vite. Pikërisht për këto arsye. nuk kemi mundur të kemi kopjen e ndonjërës prej qindra skicave ose vizatimeve të ndërtesave historike të realizuara nëpër vite nga teknikët e Institutit. të treguar nga Drejtoria Rajonale e Monumenteve të Kultures. nuk janë të pranishme këto dokumente të çmuara. che raccoglie tutto il lavoro del Piano di Recupero. për të mos thënë një qëndrim i hapur pengues i Institutit te Monumenteve ne Tiranë. Për sa kohë që do te mohohet hyrja per te pasur këto dokumenta. do t'i lihet projektuesve një liri e tepruar krijuese . Da HISTORIA E NJE MARDHENIEJE JO TE QARTE: roli i institucioneve. La decisione non è stata né semplice né indolore e ha visto contrapporsi due fazioni molto determinate ed agguerrite. Finché non si avrà accesso a questa documentazione si lascerà un eccessivo spazio alla creatività e alla sensibilità del progettista sia nella ricostruzione degli edifici demoliti che delle porzioni mancanti per crolli o interventi non corretti succedutisi negli anni. LA SCELTA DIFFICILE: quale Piano per la città di Gjirokastra. La prima scelta che ci siamo trovati di fronte è stata tra uno strumento snello e di basso profilo che consentisse anche un processo di approvazione agevole da parte delle autorità competenti. në këtë volum dhe në CD-në që përmbledh gjithë punën e Planit të Rekuperimit. Apo më keq akoma. non sono presenti questi preziosi documenti che consentirebbero di capire meglio l'evoluzione degli edifici che documentano per ricostruirne facilmente le parti mancanti. të cilat do të na lejonin të kuptonim më mire evolucionin e banesave dhe të rindërtonim kështu pjesët që mungojnë. qe na ka shoqeruar në të gjitha fazat delikate të projektit.

una parte i nostri amici albanesi dell'Ufficio di Piano che propendevano per uno strumento sostanzialmente mediato tra le scarne norme esistenti e le procedure consolidate, dall'altra il gruppo dei consulenti italiani che non voleva rinunciare ad uno strumento all'avanguardia, in grado di svolgere un ruolo di indirizzo per gli altri Piani che seguiranno, provando a forzare la mano su un decentramento in perfetta sintonia con le migliori pratiche amministrative a livello europeo. La discussione si è sviluppata prevalentemente sul tema del decentramento, molto osteggiato soprattutto da chi, a livello centrale, non vuol rinunciare ad alcuni privilegi, contrari peraltro ad ogni logica di snellimento delle procedure indispensabile per non rendere complicati interventi già di per sé molto onerosi. Su questo punto una visione comune non è stata raggiunta e, supportati dalle continue segnalazioni dei cittadini e tecnici locali che denunciano insopportabili lungaggini burocratiche, abbiamo maturato la convinzione che quanti siano intenzionati ad intervenire in una realtà difficile come quella del Centro Storico, accollandosi maggiori costi che vanno dalla disposizione del cantiere, alle tecniche del recupero estremamente complesse e onerose, alle regole molto severe fissate dal Piano, non possono essere gravati anche dall'incertezza nei tempi di rilascio delle autorizzazioni necessarie. Non è giusto che si sottopongano a continui viaggi a Tirana per sollecitare pareri

NJË ZGJEDHJE E VËSHTIRË: cili plan i duhet Gjirokastrës. Opsionet që shtroheshin para nesh ishin të shumta, sidomos po të kihet parasysh një realitet pa norma të përgjithshme referimi. Dhe kështu e gjetëm veten pëprara një letre të bardhë klasike. Zgjedhja e parë që na u desh të bënim ishte ajo midis një instrumenti të thjeshtë dhe me profil të ulët, që ben te mundur edhe një proces aprovimi pa probleme prej autoriteteve kompetente dhe një Plani që shkonte përtej rutinës së zakonshme, qe të shtyn per reflektim edhe per territorrin perreth, por me rrezikun qe procedura i tij te behet komplekse, mbi te gjitha ne nje realitet administrativ akoma shume te centralizuar, sic eshte ai shqiptar. Vendimi nuk ishte as i thjeshtë dhe as pa dhimbje dhe pa kundervenien e dy fraksioneve shume te vendosura dhe luftarake . Nga njëra anë ishin miqtë tanë shqiptarë të Zyrës së Planit, që insistonin për një instrument që të ndiqte një rrugë të mesme midis normave ekzistuese aspak të përshtatshme e procedurave të konsoliduara dhe nga ana tjetër grupi i konsulentëve italianë, të cilët nuk dëshironin të hiqnin dorë nga një instrument i perparuar, në gjendje qe të luante rolin e një udhëzuesi për Planet e tjera që do te behen me vone, duke provuar te meshohej mbi nje decentralizim ne sinfoni perfekte me praktikat me te mira administrative ne nivel europian. Diskutimi u zhvillua sidomos mbi temën e decentralizimit, e penguar veçanërisht prej atyre qe ne nivel qendror nuk duan te zhvi-

27

che possono benissimo essere espressi in ambito locale. L'attuale procedura alimenta una logica di clientela del tutto contraria allo spirito che ci ha mosso durante tutto il processo di progettazione. Dopo lunghe riflessioni e scambi di opinione il gruppo di consulenza italiano ha deciso su questo argomento di andare avanti assumendosi tutte le responsabilità di un possibile insuccesso. Siamo infatti ben coscienti che con questa impostazione aumenta in modo esponenziale il rischio che il nostro lavoro venga dimenticato in qualche cassetto dal giorno successivo alla presentazione ufficiale e che non inizi neanche il suo iter di approvazione. Siamo coscienti di metterci contro una parte dell'apparato burocratico, ma siamo altrettanto certi di interpretare le istanze di cambiamento che la nuova Albania manifesta in molti settori e che i cittadini di Gjirokastra ci hanno rappresentato nei tanti incontri pubblici tenuti in città. Cedere su questo importante principio ci sembrerebbe quasi un tradire le tante aspettative che un processo di Piano così intensamente partecipato ha legittimamente fatto nascere in importanti settori della società civile.

shen nga disa privilegje ,te cilat bien ndesh me cdo logjike lehtesimi te procedurave te domosdoshme, pra nuk duhen bere te komplikuara nderhyrjet qe ne vetvete jane shume te kushtueshme. Në të vërtetë, rreth kësaj pike nuk u arrit një vizion i përbashkët, dhe falë sinjalizimeve të qytetarëve dhe teknikëve lokalë për stërzgjatje burokratike të padurueshme, kemi arritur në përfundimin se ata që kanë si qëllim ndërhyrjen në një realitet të vështirë si ai i qendres historike, dhe që marrin përsipër kostot e larta të nevojshme në kantieret restauruese, teknikat shumë komplekse dhe të bazuara në regullat strikte të përcaktuara nga Plani i Rekuperimit, nuk mund që të ngarkohen edhe me barrën e pasigurisë lidhur me afatet e dhënies së autorizimeve ose lejeve të nevojshme. Nuk është e drejtë që ata t'u nënshtrohen udhëtimeve të vazhdueshme në Tiranë për të trajtuar probleme, të cilat shumë mirë mund të parashtroheshin brenda kuadrit lokal. Procedura e sotme ushqen një llogjikë klienteliste, krejtësisht kundër shpirtit të veprimit qe ne na ka udhëhequr gjatë gjithë procesit të projektimit. Pas reflektimeve të gjata dhe shkëmbimit të opinioneve të shumta, grupi italian i konsulencës, vendosi që të vazhdojë punën e vet, duke marrë përsipër çdo rrezik te mundshem mos suksesi. Jemi të

28

I LIMITI DEL PIANO E I POSSIBILI SVILUPPI FUTURI. Mostrare la complessità del tessuto urbano di Gjirokastra è stato il primo principio posto alla base del nostro operare, pur nella convinzione che questo è un processo lungo che non può concludersi nei tempi stretti imposti dal Piano, ma siamo convinti di averne colto alcuni elementi che sono leggibili nelle tavole di analisi. Abbiamo comunque messo a punto un metodo di lavoro e di indagine che, per approfondimenti successivi, potrebbe portare molto vicino all'obiettivo. Il lavoro va continuato e portato a termine seguendo il tracciato pensato sei anni fa e messo a punto per approfondimenti successivi in questi anni. Il successivo passo, ormai non più rinunciabile, dovrà essere il Piano Regolatore Generale che, dopo la città storica, analizzi la città moderna e ne definisca lo sviluppo futuro, nel rispetto dell'ambiente. Uno studio intermedio, senz'altro urgente in virtù di quanto indicato nella tavola di analisi geologica, è quello sul rischio sismico. La grave situazione relativa alla stabilità dei versanti e alla faglia ipotizzata che attraversa l'intero centro urbano ci lascia molto preoccupati su potenziali danni a persone e cose in caso di eventi sismici. La riduzione del rischio sismico è un obiettivo sicuramente praticabile e che si lega con le proposte contenute nel Piano

ndërgjegjshëm se me këte menyre te vepruari rritet shume reziku që puna e jonë të harrohet në ndonjë sirtar që të nesërmen e paraqitjes zyrtare , madje të mos fillojnë as procedurat e aprovimit të saj. Jemi të ndërgjegjshëm se po përballemi me një pjesë të aparatit burokratik, por nga ana tjetër jemi gjithashtu të bindur edhe per ndryshimet që Shqipëria e re po shfaq në shumë sektorë. Kete fakt na e kane konfirmuar edhe qytetaret e Gjirokastres ne takimet publike te mbajtura ne qytet. Te dorëzoheshim tani, do të na duket si një tradhëti kundrejt shpresave që një Plan i hartuar me një bashkëpunim kaq të gjerë, ka bërë të lindin në shumë sektore të rëndësishëm të shoqërisë civile. KUFIZIMET E PLANIT DHE MUNDËSITË E ZHVILLIMEVE TË ARDHSHME Paraqitja e kompleksitetit të hapesirës urbane të Gjirokastrës, përbënte principin bazë të punës sonë, edhe pse ne jemi të ndërgjegjshëm se ky eshte një proces i gjatë, i cili nuk mund të përfundoje brenda afateve strikte të përcaktuara nga Plani, por ne jemi të bindur se kemi arritur të mbledhim disa elemente të lexueshme qartësisht në hartat e analizës. Sidoqofte, ne kemi ngritur një metodë pune dhe vrojtimi e cila do të na lejonte të thelloheshim më shumë mbi temën, dhe do të na afronte më shumë me objektivin. Puna duhet të vazhdojë dhe të përfundojë duke ndjekur rrugen e përcaktuar gjashtë vjet më parë, dhe të përshtatur për thellim të mëtejshëm gjatë viteve te ardhshem.

29

ci fa sperare sia difficile interrompere. tashmë i pashmangshëm. midis cilësive të tij arkitektonike dhe vlerave të tij shpirtërore. në raportin midis paraqitjes fizike dhe mentalitetit të banorëve të tij.do të analizojë qytetin modern dhe do të përcaktojë zhvillimin e tij të ardhshëm.mbetet ende shumë për të zbuluar në universin e këtij qyteti. po të marim në konsideratë dëmet e mundshme në jetë njerëzish dhe materiale gjatë aktivitetit sizmik. nel rapporto tra il suo aspetto fisico e la mentalità dei suoi abitanti. 30 . jemi të bindur se vetëm një Plan. tra le sue acquisizioni architettoniche e i suoi valori spirituali. filozofisë. që përshkon gjithë qendrën urbane. Ismail Kadare: . e bën të pamundur të ndërpritet. Natyrisht. nevoja e të cilit del edhe nga tabela e analizave gjeologjike. na shqetësojnë së tepërmi. nuk i zgjidh të gjitha problemet e një qyteti. la costante e attiva partecipazione dei cittadini. Nderkohe gjykoj se duhet të kryhet patjetër një studim sizmik. . Por nga ana tjetër jemi të ndërgjegjshëm se jemi bërë nismëtarë të një procesi të cilin pjesmarrja aktive e qytetarëve. tra l'arte di costruire da una parte e. Situata e rëndë që paraqesin faqet e kodrave. la poesia e lo sviluppo audace del pensiero di coloro che ci vivono. poezisë dhe zhvillimit të mendimit të atyre që jetojnë në të. Siamo convinti che un Piano non possa risolvere tutti i problemi di una città e che la pianificazione urbanistica. Ismail Kadaré .del Centro Storico. … resta ancora molto da scoprire nell'universo di questa città.“Kronike ne gur”. la filosofia.. i cili pas qytetit historik. dhe nga ana tjetër. dhe carja nëntokësore e hipotezuar. se non supportata da una pianificazione accorta degli investimenti pubblici. ma siamo coscienti di aver avviato un processo che. orientandone le priorità e finalizzandone i potenziali finanziamenti. dall'altra. i cili orienton prioritetet dhe përcakton mundësitë potenciale të financimit. dhe se një planifikim urban nese nuk pasohet nga një planifikim i investimeve publike nuk ka kuptim. Reduktimi i rezikut sizmik është një objektiv shumë i realizueshëm dhe lidhet drejtpërsëdrejti me propozimet e Planit të Rekuperimit të Qendrës Historike. midis artit të ndërtimit nga njëra anë. duhet të jetë Plani Regullator i Përgjithshëm. non abbia senso.Gjirokaster la città di pietra Hapi i radhës. duke respektuar ambientin.

.

në perimetrin e së cilës 33 .2 km 2. janë të tilla që kërkojnë një ballafaqim të shumë disiplinave dhe të teknikave më të avancuara të analizës dhe të përvetësimit të të dhënave. duke përqëndruar në pjesën më të madhe analiza në zonën më përfaqësuese të saj. duke përfshirë edhe pjesën më antike rreth kështjelles si dhe zhvillimet e mëtejshme deri në ndërtimet e shekullit XIX. është një sfidë sigurisht shumë impenjative për çdo urbanist: mbi të gjitha dimensionet. erano anche stati avviati una serie di studi ed indagini confluiti nella pubblicazione del primo quaderno di piano. Plani i rekuperimit përfshin gjithë qendren historike. più esteso di quello della P ërpilimi i Planit të Rekuperimit të një qendre historike si Gjirokastra. Pjesa e banuar historike përfshin një sipërfaqe prej rreth 1. kishin filluar gjithashtu edhe një sërë studimesh dhe kërkimesh sëbashku me publikimin e dokumentit të parë të Planit. Le basi per la redazione del Piano erano già state poste con il lavoro svolto negli anni precedenti. in particolare con la redazione della cartografia aerofotogrammetrica in formato digitale e l'attivazione dell'Ufficio di Piano presso il Comune di Gjirokastra con strumentazioni informatiche GIS all'avanguardia dal punto di vista tecnologico. por edhe shumëllojshmëria dhe kompleksiteti i aspekteve që janë për t'u analizuar. le dimensioni innanzitutto ma anche la molteplicità e la complessità degli aspetti da analizzare sono tali da richiedere un approccio multidisciplinare e le più avanzate tecniche di analisi e di acquisizione dei dati.2 km2 comprendendo la parte più antica a ridosso del castello ed i successivi sviluppi fino alle costruzioni del XIX secolo. Bazat e përpilimit të Planit ishin hedhur që me punën e bërë në vitet e kaluara në veçanti me redaktimin e hartografise aerofotogrametrike në format dixhital dhe aktivizimi i Zyrës së Planit pranë Bashkisë së Gjirokastrës me mjete informatike GIS.DALLA SCHEDATURA DEGLI EDIFICI ALLE TAVOLE DI ANALISI E DI PROGETTO Bruno Bonifazi NGA SKEDIMI I NDERTESAVE TE HARTAT E ANALIZAVE DHE ATO TE PROJEKTIT Bruno Bonifazi L a redazione del Piano di Recupero di un centro storico come Gjirokastra è una sfida certamente impegnativa per qualsiasi urbanista. në pararojë nga këndvështrimi teknologjik. Il piano di recupero ha interessato l'intero centro storico concentrando maggiormente l'analisi nella zona più rappresentativa dello stesso nel cui perimetro. L'abitato storico copre una superficie di circa 1.

është proçeduar me skedimin e plotë të ndërtesave. e karakterizuar kjo nga një prezencë më e vogël e emergjencës arkitektonike. classificati dall'Istituto dei Monumenti di Cultura come di prima categoria. Per la restante parte. 34 . të klasifikuara këto nga Instituti i Monumenteve të Kulturës si të kategorisë së parë. caratterizzata dalla minore presenza di emergenze architettoniche ma nella quale si rilevano un buon numero di edifici di interesse storico e tipologico immersi in un tessuto minore che va comunque conservato per mantenere la fisionomia complessiva del centro storico. si è proceduto alla integrale schedatura degli edifici. por në të cilën dallohen një numër i konsiderueshëm ndërtesash me interes historik dhe tipologjik të shfaqura në një rrjet më të vogël që gjithësesi duhet ruajtur për të mbajtur të paprekur fizionominë e përgjithshme të qendrës historike. È questa la zona nella quale sono presenti la quasi totalità degli edifici residenziali storici caratteristici di Gjirokastra.città museo. Për pjesën që mbetet. si è proceduto ad una rilevazione delle caratteristiche degli edifici in via më i shtrirë nga ai i qytetit muze. Është pikërisht kjo zonë në të cilën janë të pranishme pjesa më e madhe e ndërtesave të banuara historike karakteristike të Gjirokastrës.

speditiva con una serie di sopralluoghi e con l'ausilio di foto aeree ad alta risoluzione. Il perimetro così definito ricomprende per intero l'area tutelata dall'U.N.E.S.C.O come patrimonio dell'umanità ed interessa un numero di edifici superiore a 1400. Il Piano ha poi previsto una serie di zone di tutela, alcune delle quali transitorie, all'intorno di tale perimetro; si tratta: - della zona di tutela delle visuali panoramiche che interessa la parte a monte del centro storico con lo scopo di tutelare la veduta d'insieme di Gjirokastra; - della zona di salvaguardia del quartiere storico di Manalat, posto a sud-ovest del castello, che non è stato incluso nel Piano di Recupero avendo definito quale margine per quest'ultimo il crinale che sale verso monte e che costituisce il limite fisico delle visuali dal cuore del centro storico; - della zona di salvaguardia del centro storico che interessa i tessuti urbani recenti a diretto contatto con quelli storici e che hanno con essi forti connessioni di carattere fisico, architettonico, percettivo e visuale; in tale zona, in assenza di un piano regolatore della città, è opportuno che vengano adottate particolari cautele nella realizzazione degli interventi edilizi. La scheda di rilevamento utilizzata è stata derivata da quella studiata dalla Provincia di Ascoli Piceno per il censimento degli edifici di valore storico architettonico del proprio territorio, opportunamente adattata per le specificità del centro storico di Gjirokastra. La scheda comprende oltre ai dati identificativi dell'edificio, informazioni sull'epoca di costruzio-

është proçeduar me gjetjen e karakteristikave të ndërtesave në mënyrë të shpejtë me një sërë vrojtimesh në vend dhe me përdorimin e fotografive ajrore me saktësi të madhe. Perimetri i përcaktuar ne kete menyre, përmbledh gjithë zonën e mbrojtur nga UNESKO si trashëgimni mbarë humanitare dhe përfshin një numër më të madh se 1400 ndërtesa. Plani, më tej ka parashikuar edhe një sërë zonash të mbrojtura, disa prej të cilave kalimtare përreth këtij perimetri dhe bëhet fjalë për: - Zonën e mbrojtur të pamjeve panoramike , që përfshijnë pjesën mbi qendrën historike, me qëllim mbrojtjen e pamjes së përgjithshme të Gjirokastrës. - Zona e mbrojtur e lagjes historike Manalat e shtrirë në jug-perëndim të kështjellës, e cila nuk është përfshirë në Planin e Rekuperimit, duke vendosur si kufi për këtë të fundit, kreshtën që ngjitet drejt pjesës së ngritur dhe që përbën një limit fizik të pamjeve nga zemra e qendrës historike. - Zonën tampon te qendrës historike që përfshin pjesët urbane te kohëve të fundit në kontakt të drejtpërdrejt me ato historike dhe, që kanë me to lidhje të forta të karakterit fizik, arqitektonik, perceptues dhe pamor: në këtë zonë në mungesë të një plani rregullues të qytetit,është e domosdoshme që të adoptohen përkujdesje të vecanta në realizimin për rindërtimin e mundshëm të ndërtesave. Skeda e rilevimit e përdorur vjen nga ajo që është studiuar deri vonë në Provincën e Ascoli Piceno për regjistrimin e ndërtesave me vlerë historike të territorit të vet, e përshtatur veçanërisht në veçantitë specifike për qendrën historike të Gjirokastrës.

35

ne e sugli eventuali successivi interventi di restauro, sulle caratteristiche geometriche dell'edificio (superficie, altezza e numero di piani), sulle destinazioni d'uso originarie ed attuali, sulla dotazione di impianti e sull'accessibilità dalle strade pubbliche anche con mezzi meccanici; gli edifici vengono altresì classificati dal punto di vista tipologico secondo le descrizioni contenute nella pubblicazione “Qyteti-muze i Gjirokastrës” di Emin Riza. Sono presenti anche dettagliate informazioni sullo stato di conservazione degli elementi tipologici e costruttivi quali strutture verticali, solai, coperture, paramenti esterni, architravi aggetti, balconi, ecc.. Infine vi è una parte della scheda relativa agli eventuali annessi, antichi o recenti, ed alle aree di pertinenza esterne. La scheda è completata dal rilievo fotografico ed in alcuni casi dai disegni dell'edificio. Tutto il lavoro di schedatura è stato informatizzato attraverso procedure GIS (Geographical Information System) e reso disponibile in un cd-rom interattivo con il quale è possibile consultare gli elaborati cartografici di piano e richiamare con un semplice click sull'edificio che interessa la scheda relativa completa di foto e disegni di rilievo in alcuni casi presenti. Circa i disegni degli edifici storici si deve rilevare che non è stato

Skeda përmbledh, përveç të dhënave identifikuese të ndërtesës, informacione për periudhën e ndërtimit dhe të restaurimeve të mundshme më pas, për karakteristikat gjeometrike të ndërtesës (sipërfaqe, lartësi dhe numri i kateve), për destinacionin e përdorimit në origjinë dhe aktual, për pajisjen me impiante dhe mundësinë e hyrjes në rrugët publike të mjeteve mekanike. Ndërtesat klasifikohen gjithashtu edhe nga pikëpamja tipologjike sipas përshkrimeve që përmban botimi “Qytetimuze i Gjirokastrës” i Emin Rizës. Janë të pranishme edhe informacione të detajuara mbi gjendjen e ruajtjes të elementeve tipologjike dhe të ndërtimit si: strukturat vertikale, soletat, çatite, veshjet e jashtme, arqitrarët që dalin, ballkonet, etj. Në fund, një pjesë e skedës ka të bëjë me shtesat e mundshme të papërfshira, te vjetra ose të kohëve të fundit dhe, zonave që u përkasin pjesëve të jashtme. Skeda është e kompletuar nga rilevimi fotografik dhe në disa raste nga skicat e ndërtesave. Gjithë puna e skedimit është informatizuar me anë të proçedurave GIS (Geographical Information System) dhe është e disponueshme në një CD-rom interaktive me të cilin është i mundur konsultimi i materialeve kartografike të Planit dhe mjafton një klik i thjeshtë mbi ndërtesën në shqyr-

36

possibile ottenere copia di quelli conservati presso l'archivio dell'Istituto dei Monumenti di Cultura né si è potuto procedere, nei tempi e con le risorse a disposizione, ad un rilievo diretto; la procedura informatica tuttavia è stata costruita in modo da consentire l'inserimento oltre che delle foto anche dei disegni qualora si rendessero disponibili. Le operazioni di schedatura e rilievo hanno visto impegnati i tecnici albanesi dell'ufficio di piano; si è trattato di un lavoro lungo e molto impegnativo per il grande numero degli edifici da rilevare e per la complessità degli agglomerati del centro storico, addossati e stretti fra vicoli e viuzze, tanto da rendere spesso difficoltoso il rilievo e le riprese fotografiche delle facciate. A conclusione risultano schedati 840 edifici e questo lavoro ha rappresentato la base per la realizzazione degli elaborati del Piano di Recupero divisi tra elaborati di indagine e di progetto. Gli elaborati di indagine, limitati alla zona in cui è stata realizzata la schedatura completa, sono costituiti da 11 tavole alla scala 1:2.000; precisamente si tratta di: Tav. A - “Epoca di costruzione degli edifici” nella quale gli edifici del centro storico sono distinti in cinque classi in base all'epoca di costruzione; si evidenzia come un buon numero di essi, circa 380, siano di epoca precedente al 1900 mentre altri 250 risalgono alla prima metà del XX secolo. Tav. B - “Categoria degli edifici” nella quale vengono indicati gli edifici di I e II categoria come classificati dall'Istituto dei Monumenti di Cultura. Tav. C - “Classi tipologiche degli edifici” nella quale gli edifici vengono classificati in base alle tipologie caratteristiche del centro storico desunte dalla pubblicazione “Qyteti-muze i Gjirokastrës” di Emin Riza. Tav. D - “Stato di conservazione degli edifici” nella quale viene evidenziato in quattro classi, buono, medio, cattivo e pessimo, lo stato di conservazione generale dell'edificio. Da mettere in rilievo il dato allarmante di oltre 300 edifici che risultano in pessimo o cattivo stato

tim, për të patur skedën e kompletuar me fotografi dhe skica në rastet kur janë të pranishme. Në lidhje me skicat e ndërtesave historike duhet patur parasysh mungesa e kopjeve të ruajtura në Arkivin e Institutit të Monumenteve të Kulturës, gjithashtu nuk është bërë i mundur proçedimi në vite dhe me burimet e disponueshme në një rilevim direkt. Gjithësesi proçedura informatike është ndërtuar në mënyrë të tillë që të lejojë shtimin e mëtejshëm, jo vetëm të fotografive, por edhe të skicave në qoftë se këto do të ishin të disponueshme. Veprimet e skedimit dhe të shqyrtimit kanë impenjuar mjaft teknikët shqiptarë të Zyrës së Planit: bëhej fjalë për një punë të gjatë dhe impenjative për numrin e madh të ndërtesave që duhej të merreshin në shqyrtim dhe për kompleksitetin e elementeve të qendrës historike te vendosur një mbi një, midis sokaqeve dhe rrugicave, aq sa disa herë bëhej i vështirë si shqyrtimi ashtu edhe fotografimi i fasadave. Si konkluzion rezultojnë të skeduara 840 ndërtesa dhe kjo punë përbën bazën e realizimit të materialeve të Planit të Rekuperimit të ndara këto, midis materialeve të kërkimeve dhe të projektit. Materialet e kërkimeve, të kufizuara në zonën ku është realizuar skedimi i plotë, përbëhen prej 11 hartash me shkallë 1:2.000. Më saktë flitet për: Harta A-“Periudha e ndërtimit të banesave”, në të cilën ndërtesat e qëndrës historike ndahen në 5 klasa në bazë të periudhës së ndërtimit; vihet re se numëri me i madh i tyre, rreth 380,të jenë para 1900, ndërsa 250 të tjera janë të gjysmës së parë të shekullitXX. Harta B -”Kategoria e ndërtesave”, në të cilën tregohen ndërtesat e kategorisë së parë dhe të dytë të klasifikuara nga Instituti i Monumenteve të Kulturës. Harta C- “Klasat tipologjike të ndërtesave”, në të cilën ndërtesat klasifikohen në bazë të tipologjive të qëndrës historike të nxjerra nga botimi ”Qyteti-Muze i Gjirokastrës” me autor Emin Rizën. Harta D- “Gjëndja e ruajtjes së banesave”, në të cilën ndertesat ndahen në katër klasa: e mirë,e mesme,

37

.

da considerare quali elementi in contrasto con le caratteristiche originali degli edifici. buono. H . Il numero di piani e quindi l'altezza è un importante elemento nella valutazione della vulnerabilità sismica degli edifici. qoftë sepse çatitë karakteristike në gur që përcaktojnë veçantinë e qendrës historike të Gjirokastrës. da considerare quale tipologia impropria per le caratteristiche del centro storico e pertanto da sostituire. gjithashtu ekzistojnë edhe çatitë e sheshta (rreth 200 ndërtesa).“Numero dei piani” nella quale gli edifici vengono classificati in base al numero dei piani. qoftë sepse kushtet e këqija të çatisë në një ndërtese te vjeter paralajmërojnë për një degradim të strukturave poshtë tyre me mundësinë e rrëzimit të vetë ndërtesës. për t'u konsideruar si tipologji jo e saj. pure consistente è la presenza di coperture piane (circa 200 edifici).“Tipologie delle coperture” dalla quale risulta che la tipologia di gran lunga prevalente è quella a padiglione con manto di copertura in pietra (oltre 500 edifici). Harta G . F . elemente që janë në kontrast me karakteristikat origjinale të ndërtesave. E . Sono stati altresì evidenziati gli edifici con manto di copertura in pietra e presenza di porzioni piane. pra mirëmbajtja e tyre është e rëndësisë absolute.“Numri i kateve”.di conservazione. questo numero è peraltro da considerare in rapido e costante aumento a causa del progressivo degrado degli edifici privi di manutenzione. gjendja e konservimit të çative që përbën një element të një rëndësie të madhe. mbi 200 rezultojnë ndërtesa me tre .“Destinacioni i përdorimit të katit 39 . Tav.“Gjendja e ruajtjes së çative”. medio e cattivo.“Stato di conservazione delle coperture” nella quale viene evidenziato in tre classi. Harta F . ky numër është për t'u konsideruar në rritje të shpejtë dhe të vazhdueshme për shkak të degradimit progresiv të ndërtesave të privuara nga mirëmbajtja. në bazë të të cilës ndërtesat klasifikohen sipas numrit të kateve. Tav. Duhet të vihet në dukje gjendja alarmante e më shumë se 300 ndërtesave qe rezultojnë në një gjëndje të ruajtur shumë të keqe ose të keqe. Numri i kateve dhe lartësia është një element i rëndësishëm në vlerësimin e cënueshmërisë sizmike të ndërtesave. Anche in questo caso emerge un dato non confortante risultando circa 200 gli edifici con copertura in cattivo stato di conservazione.kater kate. sia perché le cattive condizioni della copertura in un edificio antico preludono ad un rapido degrado delle strutture sottostanti con possibilità di crollo dell'edifico stesso. për karakteristikat e qendrës historike dhe ndërkohë për t'u zëvendësuar. Harta E . e mesme dhe e keqe. oltre 200 risultano gli edifici di tre e quattro piani. Tav.“Tipologjia e çative” nga ku rezulton se tipologjia më mbizotëruese është ajo e veshjes së çatisë në gur (më tepër se 500 ndërtesa). lo stato di conservazione delle coperture che costituisce un elemento di grande rilevanza sia perché le caratteristiche coperture in pietra determinano la specificità del centro storico di Gjirokastra e quindi il loro mantenimento è di assoluta importanza. G . Gjithashtu janë evidentuar ndërtesa me veshje në gur dhe prezencë e shtesave njekatshe. në të cilat përfshihen shtëpitë karakteristike kullë. një tregues ky i një rritjeje të mëtejshme të demtimeve për arsye të mungesës te çfarëdo lloj ndërhyrjeje për mirëmbajteje. nei quali sono comprese le caratteristiche case torre (kullë) tipiche del centro storico di Gjirokastra. Tav. tipike për qendrën historike të Gjirokastrës. Edhe në këtë rast del në pah një e dhënë jo pak shqetësuese ku rezultojnë rreth 200 ndërtesa me çati në një gjendje të keqe. Harta H.“Destinazioni d'uso dei piani terra” dalla quale risulta che la destinazione prevalente è la resi- e keqe dhe shumë e keqe. Përveç kësaj në hartë tregohen ndërtesat e braktisura pjesërisht apo tërësisht. Nella tavola vengono altresì indicati gli edifici parzialmente o totalmente abbandonati essendo questo un indice di maggiore vulnerabilità per l'assenza di qualsiasi intervento di manutenzione.ne të cilat evidentohen në tri klasa: e mirë.

Tav. Harta 2 .“Harta gjeologjike” në të cilën janë përmbledhur rezultatet e kërkimeve gjeologjike dhe gjeomorfologjike. Harta J . laddove consentite. Harta K. me përjashtim të Pazarit në të cilin mbizotërojnë destinacionet tregëtare duke pohuar emrin e kësaj zone. Dai risultati di questa elaborazione è stata definita la zona di tutela delle visuali panoramiche ovvero la zona in diretta connessione visiva con il centro storico che deve rimanere inedificata al fine di non compromettere il profilo della parte a monte e la vista d'insieme.“Categorie d'intervento” nella quale gli edifici sono classificati sulla base degli interventi edilizi a cui possono essere sottoposti. acquedotto e rete fognante.“Visuali panoramiche” nella quale è stato riportato il risultato di una elaborazione ottenuta dal modello tridimensionale costruito sulla base della cartografia digitale. duke vendosur disa pika vëzhgimi në zonat e luginës së qëndrës historike dhe. Tav. Gli elaborati di progetto sono invece estesi ad un perimetro più ampio che comprende l'intero centro storico e sono costituiti da 5 tavole di cui la prima in scala 1:4000 e le altre a scala 1:2000.“Impiantet e rrjeteve”. linjat elektrike. Tav. vengono altresì individuate alcune aree da sottoporre a ristrutturazione urbanistica ed in particolare quella per la realizzazione della nuova sede della facoltà di economia. në disa pozicione kuptimplote në brëndësi të saj. në të cilën ndërtesat janë të ndara në bazë të ndërhyrjeve urbanistike që mund t'u bëhen. Tav. në të cilën janë pasqyruar rrjeti i impianteve teknologjike ekzistuese.“Carta geologica” nella quale sono sintetizzati i risultati delle indagini geologiche e geomorfologiche svolte. në të cilën është pasqyruar rezultati i një përpunimi i përftuar nga modeli tridimensional. linee elettriche.“Impianti a rete” nella quale sono state riportate le reti degli impianti tecnologici esistenti. aty ku janë të lejuara. mbi të gjitha zona e përcaktuar për 40 . I . K . nga analiza që i është bërë modelit tridimensional. all'interno delle quali si applica la normativa generale che disciplina le nuove costruzioni. Nga rezultatet e këtij përpunimi është përcaktuar zona e mbrojtur e shfaqjeve panoramike. J . i ndërtuar në bazë të kartografisë dixhitale. Harta I . ku nuk duhet të ndërtohet në mënyrë që të mos kompromentohet profili i zonës më të lartë dhe i pamjes së përgjithshme. è stato possibile determinare le aree visibili da tali punti. dall'analisi effettuata sul modello tridimensionale.“Zonizzazioni di piano” nella quale sono riportati i perimetri delle varie zone individuate dal piano.“Pamjet panoramike”.denza con l'eccezione del Bazar in cui prevalgono le destinazioni commerciali a confermare la vocazione di questa zona. fissati una serie di punti di osservazione nelle zone a valle del centro storico ed in alcune posizioni significative all'interno di esso. 2 . 1 . intervento considerato strategico dalla municipalità di përdhes”. ose për më saktë zona që ka një lidhje të drejtpërdrejtë vizive me qëndrën historike. Përpunimet e projektit janë të shtrira në një perimetër më të gjerë që përfshin gjithë zonën historike dhe janë të përbëra nga 5 harta nga të cilat e para në një shkallë 1:4000 dhe të tjerat me një shkallë 1:2000. të cilat duhet t'i nënshtrohen ristrukturimeve urbanistike . është bërë e mundur të përcaktohen zonat që duken nga këto pika. i cui contenuti sono di seguito sinteticamente descritti: Tav. nga i cili rezulton se destinacioni i përgjithshëm është banimi. përbërja e të cilit është përshkruar me imtësi më poshtë: Harta 1-“Ndarja në zona e planit” në të cilën janë pasqyruar perimetrat e zonave të ndryshme të zgjedhura në plan në brëndësi të të cilave aplikohet normativa e përgjithshme që disiplinon ndërtimet e reja. gjithashtu përzgjidhen edhe disa zona.”Kategoritë e ndërhyrjeve”. ujesjellësat dhe rrjeti i ujërave të zeza.

tipologia e stato di conservazione. projekti i së cilës është në një fazë të avancuar. Vengono anche individuate alcune grandi aree poste al margine del centro storico in diretto rapporto visuale con lo stesso. tipologjisë dhe gjëndjes së ruajtjes.si dhe zona për rindertimin e Kishes Katolike. Vihen re edhe disa zona të mëdha të vendosura në kufi të qendrës historike në raport të drejtëpërdrejt pamor me të. peraltro anche dal punto di vista della tecnica costruttiva molto complessa e suggestiva esse rappresentano un elemento di assoluta originalità. quelli in cui deve essere adeguata con interventi modesti e quelli che presentano una copertura in netto contrasto con quelle tipiche del centro storico e che deve quindi essere sostituita. la cui vocazione è quella di essere destinate a parchi urbani. Tav. ndërhyrje kjo e konsideruar strategjike nga Bashkia e Gjirokastrës për rigjallërimin e qëndrës historike. në të cilën janë përzgjedhur ndërtesat çatia e të cilave duhet të mirëmbahet dhe të mbrohet. gjithashtu edhe nga pikëpamja e teknikës ndërtuese shumë komplekse dhe tërheqëse këto përfaqësojnë një element të një origjinaliteti absolut. 5 . e quella per la ricostruzione della chiesa cattolica. ndërtesat në të cilat catia duhet përshtatur me nderhyrje të thjeshta dhe ato që prezantojne një çati në kontrast të thellë me çatitë e qëndrës historike si rezultat duhen ndryshuar.“Pavimentazioni stradali” nella quale vengono classificate le pavimentazioni stradali per materiale. Tav. Çështja e çative është e një rëndësie të veçante për Gjirokastrën meqënëse këto të fundit karakterizojne fuqishëm pamjen e qëndrës historike. në të cilën klasifikohen shtrimet e rrugëve në bazë të materialit.“Sistema del verde” nella quale vengono individuati gli spazi liberi pubblici e privati che hanno rilevanza dal punto di vista urbano e che debbono pertanto essere sistemati e riqualificati.Gjirokastra per la rivitalizzazione del centro storico ed il cui progetto si trova in avanzata fase di redazione. La base cartografica utilizzata è stata realizzata dalla società Aertecno di Grottammare: si tratta di una cartografia aerofotogrammetrica le cui riprese sono ndërtimin e fakultetit të ekonomisë.“Coperture” nella quale sono individuati gli edifici la cui copertura deve essere mantenuta e tutelata. 4 . 3 . në të cilën shihen hapësirat e lira publike dhe private që kanë rëndësi nga këndvështrimi urban dhe që duhet ndërkohe të sistemohen dhe të rikualifikohen. Tav. zonë e cila është e destinuar për parqe urbane. distinguendo quelle originarie o realizzate con materiali e tecniche conformi a quelle originali da quelle difformi per le quali si prevede nel tempo la sostituzione. duke dalluar ato origjinale ose ato të realizuara me materiale dhe teknika të bazuara në ato origjinale dhe ato të deformuara për të cilat është parashikuar më vonë ndryshimi. Harta 5-“Shtrimi i rrugëve”. Harta 4-“Sistemi i gjelbërimit”. Harta 3 .“Catitë”. Baza kartografike e përdorur është realizuar nga shoqeria Aertecno e Grottammare: bëhet 41 . Il tema delle coperture è di particolare importanza per Gjirokastra poiché queste ultime caratterizzano fortemente l'aspetto del centro storico.

e realizuar si në leter dhe në dixhital në file të kodifikuara sipas nivele topologjike. È seguita quindi una campagna di rilievi a terra.000 për zonën ekstraurbane. Gjeometri Filippo Girolami.) con quattro strisciate per un totale di 53 fotogrammi ad una scala fotografica di circa 1:8000 al fine di rappresentare con un maggior dettaglio il centro urbano. Le operazioni di misura sul terreno sono state eseguite nel mese di luglio 2001 da una squadra di topografi italiani coordinata dal titolare della Società Aertecno. dhe filmimet nga një kuotë e lartë (2200) me tre fasha për një shumë prej 29 fotogramash të një shkalle fotografike prej rreth 1:15.) con tre strisciate per un totale di 29 fotogrammi ad una scala fotografica di circa 1:15. Occorre rilevare che la scelta della scala 1:5000. e shtrirë kjo në gjithë territorin e bashkise Gjirokaster.000 per il territorio extraurbano. zgjedhja u bë e detyrueshme nga nevoja e realizimit të një hartografie të përgjithshme të territorit të Gjirokastrës. të realizuara me teknologjitë GPS. realizzati con tecnologie GPS. decollato dall'aeroporto di Brindisi. necessaria per la restituzione della cartografia e per il suo inquadramento nella rete nazionale Albanese (sistema di riferimento Gauss-Kruger). Duhet vënë në pah se zgjedhja e shkallës 1:5000. in file codificati secondo livelli topologici adatti per l'utilizzazione con sistemi GIS (Geographical Information System) che consentono di associare agli oggetti cartografici le informazioni non grafiche. Geom. I tecnici della società Aertecno tuttavia hanno lavorato in modo da ottenere il massimo dettaglio possibile del centro urbano proprio in vista di una possibile uti- fjalë për një kartografi aerofotogrametrike filmimet e së cilës janë bërë në 12 qershor 2001 me një avion me pajisje te posacme. memorizzate in un data base correlato.200 m. te pershtatshem për përdorim me sistemet GIS (Geographical Information System) të cilat lejojnë bashkangjitjen e objekteve kartografike informacionet jografike të memorizuara në një data base të bashkangjitur. Janë realizuar dy lloje filmimesh njëra në kuotë të ulët (1200m) me katër fasha për një shumë prej 53 fotogramash të nje shkalle fotografike prej rreth 1:8000 në mënyrë që të prezantohej me saktësi qëndra urbane. ed una ad alta quota (2. Gjithashtu u arrit realizimi i një Hartografie teknike moderne të punuar me kujdes në shkallën 1:5000. fu dettata dalla necessità di realizzare una cartografia completa del territorio di Gjirokastra che garantisse la massima versatilità di utilizzo per gli scopi di progettazione di opere pubbliche e di pianificazione del comune stesso e che potesse essere utilizzata anche nella redazione del piano regolatore generale della città. në mënyrë që të mund të përdorej edhe në redaktimin e planit të përgjithshëm rre- 42 . jo tamam e përshtatshme për redaktimin e një plani urbanistik të detajuar siç është plani i rekuperimit. estesa a tutto il territorio comunale di Gjirokastra. i nisur nga aeroporti i Brindisit. Filippo Girolami.state eseguite il 12 Giugno del 2001 con un aereo appositamente attrezzato. non del tutto adatta alla redazione di un piano urbanistico di dettaglio quale è un piano di recupero. e nevojshme kjo punë për rikthimin e kartografise dhe për inkuadrimin e saj në rrjetin kombëtar shqiptar (sistemi i referimit Gauss-Kruger). që garanton kthyeshmërinë maksimale të përdorimit për qëllimet e projekteve të ndërtimeve publike dhe të planifikimt të vetë bashkise. Më pas u vazhdua me një fushatë shqyrtimesh në tokë. në mënyrë që të hidheshin bazat e rrjetit të mbështetjes të modeleve stereoskopike të fotogramave. Ndërhyrjet e matjeve në terren janë kryer në korrik të vitit 2001 nga një skuadër topografësh italianë e drejtuar nga titullari i Shoqërisë Aertecno. al fine di costituire la rete di appoggio dei modelli stereoscopici dei fotogrammi. Si è pertanto giunti alla realizzazione di una moderna ed accurata cartografia tecnica alla scala 1:5000. Sono stati realizzati due tipi di riprese di cui una a bassa quota (1200 m. restituita sia in formato cartaceo che digitale.

Gli elaborati del Piano di recupero sono stati infatti realizzati alla scala 1:2. In ogni caso i fotogrammi in formato digitale ad alta risoluzione (1200 dpi) sono stati molto utili nel lavoro di redazione del Piano. Kohët e fundit me rastin e fluturimit të bërë në 29 prill të vitit 2005 mbi qytetin e Beratit u proçedua me një filmim fotogrametrik në kuotë të ulët të qendrës urbane të Gjirokastrës. Për mungesë të fondeve të disponueshme. Gjithsesi fotogramat në format dixhital me saktësi të lartë (1200 dpi) kanë qënë mjaft të nevojshme në përpunimin e redaktimit të planit: u realizua në fakt një mozaik i 37 fotogramave të realizuara nga fluturimi duke i përshtatur këto me bazën hartografike ekzistuese 43 . Për punimet e planit të rikuperimit janë në fakt të realizuara me shkallën 1:2. duke marrë parasysh mundesinë e përdorimit të një harte në një shkallë më të larte se ajo e përmendur.000. È auspicabile che nei successivi approfondimenti degli studi urbanistici del Centro Storico di Gjirokastra. nuk u proçedua dot me kthimin kartografik të fotogramave me ngjyra të këtij fluturimi.lizzazione della carta ad una scala maggiore di quella nominale. Teknikët e shoqërisë Aertecno gjithsesi kanë punuar në mënyrë që të arrijnë deri në detajin më të vogël. sep- gullator të qytetit. Per mancanza di disponibilità economica nell'ambito del progetto finanziato non si è potuto procedere alla restituzione cartografica dei fotogrammi a colori di questo volo dai quali potrebbe ottenersi una cartografia in scala 1:500. si trovi la possibilità di realizzare una cartografia e un ortofotopiano digitale a colori che consentirebbero una lettura molto dettagliata delle zone urbanizzate. në kuadrin e projektit të financuar.000. Il prodotto ottenuto. Shpresohet që në studimet e mëtejshme urbanistike të qëndres historike të Gjirokastrës të gjendet mudësia e realizimt të një kartografie dhe të një ortofotoplani dixhital me ngjyra. të mundshëm të qëndrës urbane. Più recentemente. in occasione del volo eseguito il 29 aprile 2005 sulla città di Berat. që do të lejonin një shqyrtim shumë të detajuar të zonave të urbanizuara. si è proceduto ad un ripresa fotogrammetrica a bassa quota del centro urbano di Gjirokastra. nga të cilat mund të përfitohej një hartografi e shkallës 1:500. è stato infatti realizzato un mosaico dei 37 fotogrammi ottenuti dal volo adattando gli stessi alla base cartografica esistente attraverso procedure di georeferenziazione dei raster con buoni risultati.

ha tuttavia consentito di disporre di uno strumento attraverso il quale eseguire al computer una serie di verifiche circa la forma. fermo restando che occorre prioritariamente ricercare tutti i modi possibili per evitare che l'ingente patrimonio storico culturale del centro storico possa andare nëpërmjet proçedurave të gjeoreferencimit të raster me rezultate të mira. Questa esperienza di pianificazione può rappresentare un modello da ripetere.N. Në konkluzion të përshkrimit të Planit të Rekuperimit. può tuttavia evitare quegli interventi senza regole che compromettono in maniera definitiva il contesto del centro storico.O. është se mund të evitojë ndërhyrjet e parregullta që komprementojnë në mënyrë përfundimtare kontestin e qëndrës historike. Kjo rrethanë është për t'u vlerësuar me rëndësi të madhe në mënyrë që mbi Gjirokastër të përqëndrohet vëmendja ndërkombëtare dhe të investohet për restaurime konkrete të ndërtesave. con gli opportuni adattamenti ed approfondimenti. 44 . me përshtatjet dhe thellimet e nevojshme në qytete të tjera shqiptare. Si è trattato in primo luogo di una notevole esperienza formativa per i tecnici albanesi che hanno partecipato al progetto. quest'ultima circostanza è da ritenere di grande importanza affinché su Gjirokastra venga concentrata l'attenzione internazionale e confluiscano finanziamenti per interventi concreti di restauro degli edifici. Predispozita e një plani të mbrojtjes të qëndrës historike është një element mbizotërues dhe mbase vendimtar për regjistrimin e Gjirokastrës në listën e vlerave të pasurisë së njerëzimit te U. shtrimit të rrugëve etj.C. il tipo di materiale e lo stato di conservazione delle coperture degli edifici. Kjo përvojë e planifikimit mund të parashtrojë një model për t'u përsëritur. Anche per i tecnici italiani che si sono trovati ad affrontare il tema della salvaguardia di un centro storico dalle specificità uniche quale quello di Gjirokastra. në lidhje me të cilët ka ndodhur një transformim i rëndësishëm i njohurive në fushën e planifikimit dhe të administrimit të të dhënave gjeografike. me teknologji të përparuar.pure non possa ritenersi corretto dal punto di vista cartografico. tipit te materialit dhe gjendjes së konservimit të çative të ndërtesave.E. ka bërë të mundur të kemi një mjet me anë të të cilit mund të kryejmë në kompjuter një sërë verifikimesh rreth formës.O.S. Infine un'ultima considerazione sul ruolo del piano di recupero che seppure di per se non risolve concretamente i problemi di degrado degli edifici. alcune considerazioni sugli esiti che il lavoro svolto ha avuto e potrà avere sulla realtà di Gjirokastra e dell'Albania. in altre città albanesi. ecc. le pavimentazioni stradali.E. disa mendime mbi rezultatet që puna e bërë ka patur dhe do të mund të ketë mbi realitetin e Gjirokastrës dhe të Shqipërisë.N. Edhe për teknikët italianë që u gjendën në përballimin e problemit të mbrojtjes të një qëndre historike me veçanti unike. si è trattato di una esperienza professionale di assoluto rilievo.S. nei confronti dei quali è avvenuto un importante trasferimento di conoscenze nel campo della moderna pianificazione e della gestione dei dati geografici con tecnologie avanzate. la consistenza degli spazi verdi.C. Duke u ndalur në këtë pikë nevojitet mbi të gjitha të kërkohen të gjitha mënyrat e mundshme për të evituar që trashëgimnia historikekulturore e qëndrës historike të humbasë origjinalitetin. Rezultati i përftuar. është folur për një eksperiencë profesionale të një rëndësie absolute. Së pari është folur për një eksperiencë të dukshme formuese të tekikëve shqiptarë që kanë marrë pjesë në projekt. La predisposizione di un piano di tutela del centro storico è stato un elemento rilevante e forse decisivo per l'iscrizione di Gjirokastra nell'elenco dei beni patrimonio dell'umanità dell'U. Një vlerësim i fundit mbi rolin e Planit të Rekuperimit që gjithsesi nuk zgjidh konkretisht problemin e degradimit të ndërtesave. si kjo e Gjirokastrës. dëndësisë së hapësirave të gjelbërta. edhe pse jo plotësisht i saktë nga pikëpamja hartografike. A conclusione della descrizione del piano di recupero.

le vecchie strade lastricate e quell'edilizia minore che può sembrare priva di importanza ma che costituisce il tessuto connettivo. oltre ad un corretto restauro degli edifici.perso nei suoi caratteri originali. sikundër janë sistemimet e terrenit me muret karakteristikë pa llaç. pra duhet thënë që një ndërtesë ose edhe lagje të tëra të ngrihen mbi rrënojat e tyre ndërsa kur tjetërsohet aspekti në tërësi i një qyteti historik. È dunque necessario. 45 . thirrja e një qëndre historike ku emergjencat arkitektonike mund të shprehin në mënyrë efektive vlerën e tyre. por që përbën nje rrjet të domosdoshëm. anche la conservazione degli elementi apparentemente meno significativi come le sistemazioni del terreno con i caratteristici muri a secco. nëpërmjet rregullimit tërësor të aspekteve të tij të veçanta dëmi nuk do të mund të rekuperohet më. la trama di un centro storico nel quale le emergenze architettoniche possono effettivamente esprimere il loro valore. Pra është e nevojshme. vi è comunque da dire che un edificio o anche interi quartieri possono essere ricostruiti dalle loro rovine mentre quando viene alterato l'aspetto complessivo di una città storica attraverso la generalizzata manomissione dei suoi aspetti peculiari il danno non sarà più recuperabile. një restaurimi korrekt të banesave edhe konservimi i elementeve në dukje më pak sinjifikativ. rrugët e vjetra me kalldrëme dhe ajo mjeshtëri e pakët e ndërtimit qe mund të duket e parëndësishme.

46 .

Duket qarte ngjashmeria me rrugen e zhvillimit dhe formimit te qytetit evropian nga antikiteti ne mesjete dhe me vone ne rilindjen evropiane.DAL CASTRUM ALLA CITTÀ: L'EVOLUZIONE STORICA DI GJIROKASTRA. por jo te plota. Per arrivare a questo punto è stato necessario percorrere una strada lunga e difficilissima. Kryesorja eshte vazhdimi i kerkimeve arkeologjike dhe historike qe duhet te kompletojne kete tematike. da molte città europee dall'antichità al medioevo e più tardi nel rinascimento. Questo percorso è molto simile a quello compiuto. architettonico e storico rappresenta una città di rilevante interesse. Plotesimi i Planit te Rikuperimit dhe vazhdimi i restaurimit e bejne ate edhe me te domosdoshme. La differenza e l'originalità di Gjirokastra è rappresentata dallo stretto D uke zgjedhur nje teme te tille nga me te rendesishmet e qytetit nga me interesantet dhe te kerkuarat per ata qe kerkojne te njohin kete vlere te UNESKO-s po perpiqem te hedh disa te dhena te reja qe i konsideroj te rendesishme. Ajo qe ndryshon dhe duhet mare parasysh eshte mardhenia e tij me hinderlandin. seppur ancora non complete. originale e molto ben dimensionata. Occorre premettere come sia indispensabile dare continuità alle ricerche archeologiche e storiche che interessano questo tema. arkitektonik dhe historik Gjirokastra perfaqeson nje qyteterim te spikatur. Ne kete artikull do te perpiqem t'u jap pergjigje disa pyetjeve: 1. Natyrisht per te aritur ne kete pike ka pasur nje rruge te gjate e te veshtire. Kur lindi 47 . origjinal dhe shume dimensional. Capire la genesi di Gjirokastra rappresenta un grande contributo per il Piano di Recupero e per il programma dei restauri che ad esso deve assolutamente essere collegato. Gjirokastra al culmine del suo sviluppo urbano. Ne te vertete eshte ajo qe ne teresi ruan dhe tregon te plote te gjitha fazat dhe permasat historike te qytetit tone. cercherò di raccogliere in queste poche pagine le ultime novità che ritengo possano carpire l'interessare del lettore. considerata dall'UNESCO Patrimonio dell'Umanità. Ne kulmin e saj te zhvillimit urban. LINDJA E QYTETIT TE GJIROKASTRES. nel processo di formazione. Vladimir Qirjaqi NGA KESHTJELLA TE QENDRA HISTORIKE. luginen e Drinos. Vladimir Qirjaqi D ovendo trattare un tema che è allo stesso tempo complesso e molto interessante per quanti vogliano conoscere questa città.

a. fortifikimet para urbane dhe ne vazhdim me qytetet e verteta perfaqesojne para historine. con le prime fortificazioni urbane e quindi con le prime città che rappresentato la proto storia. Shekulli i III-te para krishtit perkufizon karakteristika te rendesishme te qyteterimit tone qe e dallojne nga rajonet fqinje. shkelqejne dhe zbehen ne baze te oshilacioneve historike. 3. Quando ha assunto il ruolo di capoluogo nella Valle del Drino. Quando è stato formato il Centro Storico. lugina e Drinosit paraqet nje profil tjeter nga Apolonia. In questo mio contributo cercherò di dare risposta alle seguenti domande: 1. Essendo un esempio di sviluppo nel mondo antico mediterranea la Valle del Drino rappresenta un diverso livello rispetto ad Apollonia. Antigoneja dekretohet nga Piro I Epirit ne 297 para krishtit dhe digjet nga Konsulli Emil Pauli ne 167 para Krishtit. Ne historine e tyre mijera vjecare keto qytete rriten. I dati che partono dal medio paleolitico continuano con le tombe dell'età del bronzo medio. Dyrachium. Nella loro storia queste città crescono. Dyrrahu. Te dhenat qe nisin nga paleoliti i mesem vazhdojne me tumat e bronxit te mesem. Kur u formua Qendra Historike? Etapat e qyteterimit tone sot dokumentohen mire prej germimeve arkeologjike ne Luginen e Drinos. brillano e decadono in base agli eventi storici che interessano l'intera Gjirokastra si qender urbane? 2.rapporto con la Valle del Drino. attraversano crisi di avario tipo. Kur ajo mori rolin e kryeqendres se Lugines se Drinosit? 3. che è stata la vera culla della nostra civiltà. Questa Valle conserva le testimonianze di tutte le fasi dell'evoluzione storica della nostra città. Duke qene ne kulmin e zhvillimit te botes antike mesdhetare. Dodona apo edhe Bylisi. Lugina e Drinosit i kapercen fazat historike duke cvendosur qendren urbane. tkuren. Ne mes te shekullit te II-te pas Krishtit ndertohet ne qender te 48 . Butrinti. Kerkyra. Le tappe della nostra civiltà oggi vengono documentate bene attraverso gli scavi archeologici portati atermine negli anni lungo la Valle del Drino. 2. Dodona o Bylys. Corfù. Quando si è formato Gjirokastra come centro urbano. ndersa fenomeni i jone c'faqet ndryshe. Butrinto. Nel III sec.C si formano gli elementi caratteristici della nostra civiltà che la distingue da quelle delle regioni vicine. e cila ka perbere djepin e vertete te qyteterimit tone.

Il reperto più importante rinvenuto nel corso degli scavi archeologici è il frammento di un muro del V sec. X pas Krishtit do te gjenin materializimin me te mire ne kete monument unikal. kjo flet per nje qender te vogel ashtu si dhe rreth 15 te tjera qe funksiononin ne varesi te Antigonese para krishtit dhe Hadrianopolit pas krishtit.C. “Mecite” dhe prane Ures se Nanxes evidentohet antikiteti dhe periudha romake. E dhena me e rendesishme e ardhur nga germimet arkeologjike eshte traseja e murit brenda keshtjelles. Kjo 49 . Butrinto.Te dhenat historike qe permendin Gjirokastren si qender episkopale ne shek. La Valle del Drino attraversa le varie fasi storiche spostando di volta in volta il centro urbano di riferimento.C . Kur Gjirokastra filloje te funksinonte si qender urbane ? Nga te dhena spontane arkeologjike te zbuluara ne Kala . d. che si trova all'interno Castello. Dai reperti archeologici rinvenuti presso il Castello. L'altare in pietra rappresenta quattro colombi con foglie di eucalipto.ne Lagjet “Dunavat” . e viene distrutta con il fuoco dal console Emilio Paolo nel 167 a. Stesse vicissitudini hanno vissuto anche Melani e Kardhiqi.a. la quale dopo 150 anni viene abbandonata a causa delle sempre più frequenti inondazioni del fiume Drino. viene edificata al Centro della Valle la città di Hadrianopoli. sono concentrati in questo unico monumento. Antigonea viene fondata dal Re Pirro nel 297 a.C. Ioannina e Nicopol. Il Castello di questo periodo conserva la Cappella Lugines Hadrianopoli i cili pas rreth 150 vjetesh pushon se ekzistuari si kryeqender nga permbytjet e lumit Drino. L'altro dato importante risale al X sec. E' questo è il periodo in cui si formano i Principati albanesi e Gjirokastra viene fortificata in quanto centro strategico lungo le vie che portavano verso Ohenzmi. I dati storici del X sec.Me vone e dhena tjeter e rendesishme vjen ne shek X pas Krishtit me zbulimin para disa vitesh te Episkopates ne kodren e Obeliskut. mentre gli stessi fenomeni nella nostra città si presentano in modo diverso. nei quartieri “Dunavat” e ”Mecite” e presso il ponte di “Nanxa” viene evidenziato come il periodo più antico di cui si trovano tracce è quello romano. Le strutture del Vescovado al di sotto la pavimentazione del piazzale dell'ex monumento al dittatore. a quel tempo Gjirokastra era un piccolo centro come altre 15 città che sono sottomesse ad Antigonea avanti Cristo e ad Hadrianopoli dopo Cristo. (foto di Antigonea e Hadrianopoli) Quando Gjirokastra ha iniziato a funzionare come centro urbano.C. Altari i saj ka kater pellumba dhe gjethe apokalipti .regione. d. Histori jeteshkurtra duhet te kene perjetuar edhe Melani e Kardhiqi .datuar ne shek V pas Krishtit .C. Ky eshte fortifikimi i pare i Gjirokastres. Alla metà del II sec.C. E' questo il primo segno della fortificazione di Gjirokastra. con la scoperta avvenuta qualche anno fa del Vescovado sulla collina dell'Obelisco.d.Strukturat e Episkopates u murrosen gjate ndertimit te monumentit te ish diktatorit te kodra e Obeliskut. Pra ne shek V pas Krishtit Gjirokastra ka nje fortifikim.

por asnjehere ajo s'ka pasur funksionet e nje vendbanimi te vertete. Il Principe Gjin Zenebishi muore senza arrendersi ai Turchi. residenza. Ne 1336 kronikat Bizantine e emertonin Argyropolihne. il mercato e il tunnel. Ajo kthehet ne kryeqender princerore te Zenebisheve (Zeneviseve) qe ne aleance edhe me Gjin Bue Shpaten zoteronin nje pjese te madhe te despotatit te Epirit. Fuori dalle mura i punti più rilevanti sono r a p p re s e n t a t i dall'Episcopato e dalle “Sette Fontane”. centro commerciale e religioso. L'occupazione turca per Gjirokastra ha avuto conseguenze negative. tregu dhe tuneli ndersa ne qender ku rindertimet e mevonshme kane qene te fuqishme ndodhen furat e bukes. il quale in alleanza con Gjin Bue Shpata controllava la gran parte del despotato dell' Epiro. mentre al centro si trovavano i forni per il pane. Un'altra struttura del periodo antecedente l'occupazione turca si trova presso il Ponte di Nanxa.Nje tjeter strukture e periudhes para pushtimit turk ndodhet prane Ures se “Nanxes”. nella parte nord-est le residenze e la chiesa. Nel 1336 Gjirokastra nelle cronache bizantine veniva chiamata Argyropolihne. qui nel corso degli scavi sono state rinvenute le strutture di un periodo più antico che lasciano presupporre la presenza delle Terme Romane. Mendoj se ne baze te karakteristikave te saj kalaja e Gjirokastres ka sherbyer si qender ushtarake . ketu jane zbuluar struktura te nje periudhe te meparshme qe me rezerve do ta konsideronim si monument publik ne stilin e termave romake. Queste strutture più tardi sono state adattate e trasformate in hamam (Bagno turco a vapore) e in Moschea. In questo periodo la città diventa un importante centro sotto il controllo del Principe Gjin Zenebishi. Jashte mureve pika me e rendesishme ka qene Episkopata dhe “Shtate Kronjte”. Janines duke vazhduar deri Nikopol. ma non abbia mai avuto funzioni di vero e proprio centro abitato. La città aveva certamente i seguenti elementi urbani: il Castello. Ne kete kohe qyteti kishte disa elemente urbanistike qe sot faktohen ne kala: rezidenca dhe kisha ne krahun veri-lindor. te cilat me vone u pershtaten duke u trasformuar ne Hamam dhe Xhami. rezidence . qender tregtare dhe fetare. ne jugperendim. kulla. In base alle sue caratteristiche tipologiche ritengo che il Castello di Gjirokastra abbia funzionato come centro militare. kullen e Dullges ne jug-perendim si dhe Tunelin nen te . ma i suoi figli non riescono a resistere ed insieme con una parte delle famiglie nobi- eshte koha e evidentimit te principatave shqiptare dhe e fortifikimit te Gjirokastres ne kryqezimin e rruge kalimit te rrendesishem drejt skeles se Onhezmit. Kalaja ruan nga kjo periudhe Kapelen kristiane ne krahun veri-lindor. 50 .Butrintit . la Torre di Dullga nell'estremo sud-ovest e il Tunnel sotterraneo.Cristiana nella parte nord-est. a sud-ovest la torre.

per conservare la posizione sociale. Le parti che si conservano come nuclei originari sono il Castello. che contava 434 edifici. Pushtim turk i Gjirokastres ka pasur pasoja shkateruese. duke blere keshtu poziten shoqerore. Gjirokastra cade sotto il dominio turco.Nje pjese prej shtreses te pasur dhe asaj te mesme gjirokastrite per te ruajtur poziten shoqerore u konvertua ne fene islame.Keto mardhenie vertetohen edhe prej monedhave veneciane te gjetura me shumice prane ambjenteve te disa banesave. con la caduta di Zenebishe nel 1432. Gli argirocastrensi hanno comunque cercato di conservare i rapporti con l'occidente cristiano. Gjirokastritet u munduan me te gjitha mundesite te ruanin mardheniet me perendimin e krishtere dhe kjo jo vetem shpirterisht. adatti per l'ancoraggio delle navi e delle barche. kodra e Episkopates dhe 7 Kronjte. duke shfrytezuar disa skela. e presso il Regno di Napoli. è costretta a convertirsi alla religione musulmana. Fuori le mura in base allo schema classico delle città medioevali si trovavano i quartieri “Varosh”. por djemte e tij dhe bashke me ta nje pjese e fisnikeve morren aratine drejt Korfuzit. Gjirokastra ne vitet ne vazhdim pati nje marredhenie te vecante me Porten e Larte. all'epoca sotto il dominio veneziano. non solo sotto l'aspetto spirituale. Dopo trent'anni di guerre quindi. In base all'appartenenza religiosa il cronista descrive anche la presenza di chiese e moschee in varie parti della città. Kronikat Turke te 1583 e bejne Gjirokastren qender 51 . Princi Gjin Zenevishi vdes pa ju dorezuar turqeve. Gjirokastra negli anni che seguono ha rapporti particolari con la Porta Grande di Instambul. Questi rapporti sono testimoniati anche dal rinvenimento di monete veneziane presso alcuni ambienti delle vecchie case.Kjo periudhe e gjate luftrash rezulton nje katastrofe per qytetin. la guarnigione e la moschea. In base alle Cronache Turche del 1583 Gjirokastra risulta come centro di Sanxhak (divisione amministrativa durante l'Impero ottomano). La sua descrizione realistica può essere considerata un importantissimo documentato sulla formazione del Centro Storico. Ne mbylljen ekonomike te perandorise osmane.Situata e re reflektonte nje lloj bindjeje ndaj Portes se Larte .li si rifugiano a Corfù. Pas tridhjet vjet luftrash ne vitin 1432 Gjirokastra bie nen sundimi turk. Gjirokastra nel 1672 è stata visitata dal cronista turco Elvia Celebi. Buona parte del ceto alto e medio della popolazione. e che amministrava i territori albanesi dalla Cameria al sud.qe ne kete periudhe qe nen dominimin Venecian si dhe drejt Mbreterise se Napolit. Ato qe do te ruhen si nukle urbanistike jane Kalaja. per mantenere rapporti economici informali con l'occidente. prona te dikurshme ata perfituan shume prej marredhenieve informale me perendimin. l'Episcopato e le “Sette Fontane”. “Pazari Vjeter” (Vecchio Bazar) ed gli altri dieci quartieri. fino al fiume Mat al nord. Durante la chiusura economica dell'Impero ottomano. Questo lungo periodo di guerre produce risultati molto negativi anche per la città. Secondo il cronista in questo periodo presso il Castello è localizzata l'amministrazione turca. gli abitanti di Gjirokastra hanno usato alcuni luoghi vicino al mare.

Galanxhi etj. In questo periodo il tessuto urbanistico del Centro Storico risulta completamente definito. ”Dunavat sono i quartieri che il cronista nomina secondo le denominazioni del tempo. L'uso del cemento e dei tiranti sostituisce il ruolo svolto storicamente dalle volte in pietra. garnizoni dhe xhamia. Babocate.Ne kohen qe Varoshi zhvendos funksionet e banimit atje ku ndodhet Varoshi i sotem ato pjeserisht sherbyen si depot e dyqaneve dhe ne pjesen me te madhe u mbuluan nga ndertimet e Pazarit te ri. il Liceo. Cimentua zevendeson kubete . XIX) rifortifikohet kalaja dhe ndertohen nje varg banesash monumentale si : Zekatet. 52 . Toro. Shapllo e Mezinate illustrano un periodo importante dell'edilizia che riguarda gli ultimi anni del XVII sec. Ritengo che il quartiere “Varosh”. “Teqe”. si trasforma in un centro amministrativo e commerciale. Babocate. tjegullat zendesojne rasat e gurit. le tegole sostituiscono le lastre in pietra nelle coperture. il Comune. I kesaj periudhe eshte edhe Akuedukti qe sillte ujin nga mali i Gjere ne cisternat e kalase. A questo periodo risale anche l'acquedotto che portava l'acqua dalla montagna nelle cisterne del castello. Pershkrimi i tij realist mund te merret si moment i dokumentuar i formimit te qendres historike.me 434 banesa dhe qe kishte ne zoterim trojet shqiptare nga Cameria deri ne lumin Mat. Mendoj se Varroshi duhet te kete qene Pazari i sotem i cili ne fund te shek XVII shnderrohet ne qender administrative dhe tregetare . “Hazmurat”. ”Manalat”. Pra. ”Teqe”.I quartieri odierni di “Pazar i Vjeter”.) vengono potenziate le fortificazioni del Castello e si costruiscono vari edifici monumentali quali Zekate. e gli inizi del XVIII sec. Zigai. in base alle descrizioni del cronista. sia stato posizionato dov'è oggi l'odierno Bazar. Studimet te banesat Kikinon. Pazari I Vjeter dhe dhjete Lagje te tjera. Faza e fundit e nderhyrjes ne qendren historike eshte fillimi i shek XX.Kabilatet. Kabilate. L'ultima fase degli interventi presso il Centro Storico risale all'inizio del XX sec. la Prefettura.etj. “Cfake”. Sipas kronistit te mesiperm ne kete periudhe Kalase i eshte shtuar administrata turke. Babameto. Galanxhi ecc. Mezinate flasin per periudhen e rendesishme ndertimore qe I takon viteve te fundit te shek. Sanxhaku. Kisha Katolike. Le nuove tecniche edilizie che vengono utilizzate in questo periodo di importanti cambiamenti storici consentono l'edificazione di vari immobili come l'albergo Sopoti (ex Royal). Ne periudhen e Ali Pasha Tepelenes( fillimi shek. Prefektura. Gli studi presso le abitazioni di Kikino. Pra eshte formuar plotesisht skema urbanistike e qendres historike.Babaramo.Bashkia . Shapllo. All'epoca del dominio di Ali Pasha Tepelena (inizio del XIX sec. Gjirokastra ne 1672 vizitohet prej kronistit turk Elvia Celebi . Quando le funzioni residenziali si spostano dal Bazar nell'odierno quartiere “Varosh” le catacombe sono state utilizzate come depositi o sono state occupate dalle costruzioni del nuovo Bazar. Babaramo.Zigai burgu ne Kala. “Mecite”. Questo fatto si rileva in particolare sulla base degli ultimi studi effettuati presso le catacombe. Toro. te XVII fillimeve te shek. Teknikat e reja qe futen ne kete periudhe ndryshimesh historike sjellin ndertimin e nje varg ndertesash si Hotel “Sopoti” (ish Hotel Royal). ”Hazmurat”. XVIII. ”Mecite”. il Carcere presso il Castello ecc.Kjo mbeshtetet edhe nga studimi i fundit qe i eshte bere katakombeve te Pazarit te cilat shtrihen poshte dyqaneve dhe rrugeve aktuale. la Chiesa Cattolica. Kronisti sipas perkatesise fetare evidenton kishat dhe xhamite. “Pazari i Vjeter”. tirandat zevendesojne harqet. che si trovano sotto i negozi e le strade dell'odierno Bazar. il quale alla fine del XVII sec. “Manalat” jane lagjet qe Celebiu i permend me emrat e kohes. Babameto. Le innovazioni architettoniche che interessavano l'Italia si rispecchiava anche su Gjirokastra. ”Cfake”.Liceu. Jashte mureve sipas skemes se qyteteve evropiane ndodhej Varoshi .

le settimane e i giorni che hanno segnato la storia della nostra città. Un grande lavoro ancora ci aspetta per poter leggere i mesi.In conclusione vorrei dire che. Ne fund do te thosha qe ne kete kuader studimesh per qendren historike te Gjirokasteres u mundova te shfletoj nje kalendar ku dallohen stinet dhe nje pune kolosale kemi perpara per te kompletuar gjithe muaj. nel corso degli studi effettuati sul Centro Storico di Gjirokastra mi sono sentito come una persona che cerca di sfogliare un calendario dove sono indicate solo le stagioni. javet dhe ditet . CENTRO STORICO DI GJIROKASTRA Tracce Antiche Costruzioni X secolo 53 . Nje ere ndryshimesh qe vinte nga Italia pasqyrohet gjeresisht edhe ne Gjirokaster.

.

aveva quasi l'estensione della città odierna.est del castello.XVIII duke bere te mundur krijimin e qytetit.PIANO DI RECUPERO DEL CENTRO STORICO COME BASE PER LO SVILUPPO URBANO.XV sec. lagje kjo qe shtrihet ne anen veri-lindore te keshtjelles. Qyteti i Gjirokastres eshte i shtrire ne pese kodra ne reze te Malit te Gjere . all'inizio del XVII secolo comincia la costruzione del L indja e qytetit te GJirokastres sipas studiuesve lidhet me fillimet e shekullit te XIII. ”Manalat” “Dunavat” ecc. Dagli studi risulta che la città di Gjirokastra alla fine del XVII sec. La città di Gjirokastra si estende su cinque colline. Alla fine del suddetto secolo le abitazioni cominciano ad estendersi fuori della cinta muraria del castello. in questo periodo la città comincia ad acquisire la sua forma attuale. Alfred MAMANI PLANI I RIKUPERIMIT TE QENDRES HISTORIKE BAZE PER ZHVILLIMIN URBAN TE QYTETIT Alfred MAMANI L a nascita della città di Gjirokastra in base alla documentazione storica risale agli inizi del XIII sec. Me daljen e ndertimeve jashte konturit te keshtjelles formohet lagjja e pare e qytetit e cila mban emrin “Pazari i Vjeter”. “Dunavat” etj . ”Varosh”.Ne kete periudhe nje zhvillim te shpejte merr edhe zejtaria Nga studimet e bera pranohet qe qyteti i Gjirokastres ka arritur ne fund te shekullit te XVII shtrirjen qe pothuajse ka edhe sot. Con l'uscita delle prime case fuori castello si forma il primo quartiere oggi denominato “Pazari i Vjeter” (Il Vecchio Bazar). questo quartiere si trova nella parte nord . Tale fenomeno inizia appunto nel XIV . Insieme all'espansione urbana in questo periodo si sviluppa anche l'artigianato. “Manalat”.Me pas zgjerimi i qytetit vijon me krijimin e lagjeve te reja (te tjera) sic jane lagjja “Hazmurat”. Inizialmente le abitazioni si trovavano all'interno delle mura del Castello. Ne fund te ketij shekulli banesat filluan te zhvillohet jashte mureve te Keshtjelles .Fillimisht pazari i qytetit ka qene lagjja qe sot mban emrin Pazari i Vjeter dhe ne fillim te shekullit te XVII fillon ndertimi i pazarit te ri 55 . Dalja e ndertimeve jashte mureve mori nje zhvillim te shpejte ne shekullin e XIV-XV dhe vazhdon deri ne shekullin e XVII . Fillimisht qyteti ka qene i ndertuar brenda mureve te Keshtjelles. e continua fino al XVII -XVIII sec. la gran parte del suo territorio è collinoso-montagnoso. I primi negozi della città sono stati costruiti nel quartiere “Pazari i Vjeter”. ”Palorto”. Più tardi cominciano a formarsi gli altri quartieri come: “Hazmurat”. “Palorto”. “Mecite”.duke zene kryesisht ne nje teren kodrinor e malor.

Nel terreno collinoso segnato dai torrenti la continuità delle strade è stata garantita dalla costruzione di numerosi ponti anche di piccole dimensioni. Gjirokastra pershkohet nga nje rrjet i dendur rrugor .Perenjte malore qe pershkojne qytetin kane bere qe vazhdimesia e rrugeve te realizohet nepermjet urave. “Hazmurat”. ”Pllake”. Da questa parte della città nasce il tracciato delle principali strade. Nello sviluppo urbanistico della città ha avuto un ruolo molto importante anche l'orografia del territorio.Rindertimi i tij u be duke ruajtur dhe zgjeruar rrjetin rrugor te meparshem. Il ruolo del Bazar è cresciuto molto nella seconda metà del XIX sec. tale operazione ha comportato anche l'allargamento della sede stradale originaria. Ndertimi i pazarit beri qe te krijohen arteriet kryesore te qytetit te cilat bejne te mundur lidhjen e lagjeve te qytetit me qendren e tij. che corrisponde all'attuale.periudhe kjo qe e shendroi ate ne nje qender te vertete te qytetit. risale allo stesso periodo l'avvio della costruzione degli edifici monumentali e dei complessi di dimensioni minori. “Partizani”. “Mecite”. Krahas ndertimit te qendres se qytetit dhe te lagjeve perreth saj ne te njejten periudhe nje zhvillim te madh merr edhe ndertimi i banesave monumentale si dhe ndertimi i komplekseve ndertimore te vogla te cilat ruajne vlera te konsiderueshme arkitektonike edhe ne ditet e 56 . I dati storici ci dimostrano che l'architettura odierna del Bazar è quella del XIX sec. In generale tutti i vecchi quartieri della città si presentano come grandi blocchi con caratteristi- te qytetit i cili ruan fizionomine e tij edhe sot. che ancor oggi presentano grandi valori architettonici.nuovo Bazar. Oltre alla costruzione del centro della città e dei quartieri attorno. kryesor e sekondar te cilat jane te kondicionuara edhe nga tereni ku ato kalojne. Nga kjo pjese e qytetit fillon edhe shperndarja e rrugeve kryesore qe te cojne ne kala. quali i complessi di Angolate e Kabilate. Dopo l'incendio che ha distrutto il Bazar questo è stato ricostruito conservandone l'aspetto architettonico. che portano al Castello e nei quartieri “Palorto”. ”Mecite”. Te dhenat na tregojne se Pazari i cili ruan fizionomine e tij edhe sot eshte ribere rreth shekullit te XIX pasi u dogj nga nje zjarr masiv qe perfshiu gjithe objektet e tij. I complessi più caratteristici sono presenti nai quartieri “Pazar i Vjeter”. Roli i pazarit filloi te rritet ne gjysmen e dyte te shekullit te XIX. Ne pazarin e qytetit eshte perqendruar e gjithe veprimtaria ekonomike si dhe ajo zejtare e tregetare. Presso il Bazar sono state concentrate tutte le attività economiche e commerciale della città. E oltre al ruolo di centro economico e commerciale assume anche il ruolo di centro amministrativo che conserva fino ai giorni nostri. ”Palorto”e “Varosh”. “Hazmurat”. ”Varosh”.Pazari tashme ka pervec rolin e qendres ekonomike e tregetare edhe ate te qendres administrative te cilin e ruan edhe ne ditet e sotme. che ha condizionato la costruzione dei diversi quartieri che caratterizzano l'attuale fisionomia urbanistica. in questo periodo il Bazar si trasforma nel vero centro della città di Gjirokastra. ne lagjen “Hazmurat”. Ne zhvillimin Urbanistik te qytetit ka luajtur nje rol te rendesishem edhe tereni i cili ka bere qe lagjet e qytetit te funksionojne si njesi te shkeputura po qe se bashku perbejne fizionomine Urbanistike te qytetit.

Ne vitin 1973 u aprovua Rregullorja per “ Mbrojtjen. Ne qytet gjejme te ndertuara edhe objekte te Kultit sic jane: Xhamia e Mecites. Grupimin me karakteristik te banesave e perbejne banesat e lagjes “Pazari i Vjeter”. “Hazmurat”. Nella città di Gjirokastra sono presenti anche alcuni edifici di culto come: la Moschea di Mecite. la Chiesa Ortodossa di “San Michele” nel quartiere “Varosh “. Dopo l'anno 1990 il Centro Storico ha subito nume- sotme. Gjirokastra rappresenta la realtà albanese più ricca per quanto riguarda i valori architettonici e museali e per questo nel 1961 è stata dichiarata “Città Museo”. ”Pllake” e “Hazmurat” te cilat jane banesa qe kane te njejtat karakteristika ne trajtimin e tyre si ansamble. “Palorto”.Ndertimet me te rendesishme i gjejme ne zonat rreth qendres se qytetit sic jane lagjet:”Mecite” “Hazmurat” “Palorto””Dunavat” etj. il Centro Storico è stato diviso in due aree: la Zona Museo e la Zona Protetta . da allora il Centro Storico è stato posto sotto la tutela dello Stato. Ne lagjen “Palorto” “Manalat”.qe ruan vlera arkitektonike e urbanistike.che simili dal punto di vista architettonico. ”Dunavat” gjenden banesat me me vlera arkitektonike te qytetit. la Moschea del Bazar. questo orientamento è dettato dalla giacitura del terreno su cui la città è stata costruita.Ndertime te tilla jane si kompleksi i Angonateve. Zona muze duke perbere pjesen me te ren- 57 . Nella Zona Museo è vietata la costruzione degli edifici nuovi.Monumentet ne qytetin Muze ndahen ne monumente te kategorise se pare dhe te dyte. Gjirokastra per vlerat e saj arkitektonike e historike ne vitin1961eshte shpallur “Qytet Muze”dhe duke filluar qe nga ky moment Qendra Historike eshte ne mbrojtje te shtetit. La tipologia degli edifici rispecchia la differenza tra gli strati sociali. L'orientamento prevalente delle case è verso Est. U be plani i Zonifikimit te qytetit per ato pjese qe do te ishin ne mbrojtjen e shtetit. la Chiesa Ortodossa del quartiere “Pazar i Vjeter”.Ndersa ne pergjithesi te gjitha lagjet e vjetra te qytetit paraqiten si blloqe te medha te trajtuara njelloj nga pikepamja arkitektonike. Gli edifici compresi all'interno del perimetro della Città Museo si dividono in monumenti della Prima e della Seconda Categoria. Restaurimin dhe Administrimin e Qytetit Muzete te Gjirokastres” si dhe u miratua Lista e monumenteve te kategorise se pare dhe te dyte . ndersa Zona e Mbrojtur eshte pjesa tjeter e Qendres Historike . orientim ky qe eshte i detyruar edhe nga tereni ku eshte i zhvilluar ky qytet . ”Dunavat”. Kabilateve etj.Pothuajse orientimi i te gjitha banesave eshte nga Lindja . Della Zona Museo fanno parte tutti i complessi storici di grande valore nel Centro Storico. In base allo studio per la zonizzazione della città e per la classificazione degli edifici in base ai valori storicoarchitettonici. Nel 1973 è stato approvato il Regolamento per “La Difesa. Gli edifici della Prima Categoria sono protetti ed è vietata ogni modifica dell'aspetto architettonico e dei volumi.Ne baze te studimit per Zonifikimin e qytetit dhe per klasifikimin e objekteve sipas vlerave Qendra Historike u nda ne :Zona Muze dhe Zona e Mbrojtur.Pazarit si dhe Kisha Ortodokse e Pazarit te Vjeter dhe Kisha Ortodokse e “Shen Mehillit” ne lagjen Varosh . ”Dunavat”. “Palorto” e “Hazmurat” sono presenti gli edifici di maggior importanza sotto il profilo architettonico.. Nei quartieri”Manalat”.Ne Zonen Muze perfshihen gjithe asamblet me vlera te qendres historike.Duke u nisur edhe nga tipologjia e banesave mund te gjykojme edhe per diferencimin klasor ndermjet shtresave te popullsise. il Restauro e l'Amministrazione della Città Museo di Gjirokastra” quindi è stato definito l'Elenco dei monumenti della Prima e della Seconda Categoria e la Zonizzazione del Centro Storico. la Zona Protetta comprende la parte di città storica dove sono localizzati gli edifici che ricalcano il tessuto urbano storico. gli edifici più importanti sono localizzati attorno al Centro della città nei quartieri “Mecite”.

Pas vitit 1990 Qendra Historike ka pesuar shume demtime. Vladimir Qirjaqi. per aumentare gli spazi e per migliorare le condizioni abitative. tek banesat e kategorise se pare dhe ne pergjithesi ne gjithe zones muzeale te Qendres Historike. strutturale e tipologico delle case della Prima Categoria e negli altri edifici posti al suo interno. Prof.Fabrizio Torresi e Ing. Po keshtu edhe objektet e shpallura te katigorise se pare ruhen dhe nuk lejohen te ndryshojne pamjen e volumin e tyre. Ne kuadrin e binjakezimit midis bashkise se Grottammares dhe bashkise se Gjirokastres filloi edhe projekti per Planin e Rikuperimit te Qendres Historike te qytetit.Brenda zones muze banore te ndryshem per te ritur hapesirat dhe permiresuar kushtet e banimit kane bere nderhyrje ilegale duke shkaktuar ndryshime te aspektit arkitektonik dhe strukturor. attrezzato con computer. Il gruppo di lavoro come inizio ha desishme te qendres historike nuk lejohet qe te behen ne te ndertime te reja. dopo alcuni mesi di preparazione. ploter dhe programe te ndryshme. Teodor Bilushi. Ne Jana rte vitit 2005 fillon konkretisht puna me Projektin e Planit te Rikuperimit.Ndertesa te ndryshme me vlera historike e arkitektonike jane demtuar pothuajse totalisht. plotter e vari programmi. Ne kete pune u impenjuan specialistet italiane si: Ark. Alfred Mamani. hanno comportato modifiche sostanziali nell'aspetto architettonico. Ne fillim u pergatit Hartografia dixhitale qe sherbeu si baze e te gjithe punes qe u zhvillua me pas. inizia concretamente il Progetto per il Piano di Recupero. Nell'ambito del gemellaggio tra il Comune di Grottammare e il Comune di Gjirokastra è stato previsto il progetto per il Piano di Recupero. Nel gennaio 2005. Fabrizio Torresi e ing. All'interno della Zona Museo vari interventi illegali. vari edifici di grande valore storico e architettonico sono stati danneggiati quasi totalmente. In questo lavoro sono stati impegnati direttamente gli specialisti italiani arch. Questa situazione veramente pesante è stata messa in luce dal “Piano di Recupero del Centro Storico”. Si è iniziato con la predisposizione della Cartografia digitale che è servita come base di tutto il lavoro svolto successivamente.rosi danni. Me vone u vu ne funksionim Zyra e Planit prane Bashkise e paisur me kompjutera.Bruno Bonifazi e il gruppo degli specialisti albanesi dell'Ufficio di Piano arch. Bruno Bonifazi si dhe grupi i spe- 58 . In seguito è stato attivato l'Ufficio di Piano presso il Comune. Ing. Arjan Koshi e Prof.

karakteristikave. Grupi i punes ne baze te eksperiences Italiane e asaj Europiane si dhe problematikes se Qendres Historike pergatiti edhe nje material shume te rendesishem sic jane “NORMATIVAT E NDERHYRJEVE NE QENDREN HISTORIKE”. il quale definirà lo sviluppo urbano nelle zone nuove della città.000 fotografie realizzate su tutti gli edifici schedati. Ne baze te informacionit te mesiperm u pergatiten ne Itali Tavolinat e punes (hartat) perkatese per te gjitha problemet dhe destinacionin e perdorimit te ndertesave te qendres historike. Ing. llojit te materialeve te perdoruura etj. Il gruppo di lavoro dell'Ufficio di Piano per qualche mese ha potuto realizzare la schedatura e il rilevamento di circa 840 edifici con più di 10. il rilevamento e le fotografie sono il materiale di base che ci ha fornito importanti informazioni molto dettagliate finalizzate a definire l'età. Teodor Bilushi. la realizzazione del Piano Regolatore Generale rappresenta ormai un'urgenza non più rinviabile per la città. La schedatura.Ky eshte nje material shume i dobishem per mbrojtjen dhe zhvillimin e ardhshem te Qendres Historike te Gjirokastres. la destinazione attuale. In questi ultimi anni è cresciuta la richiesta da parte della popolazione di nuovi insediamenti residenziali.gjendjes arkitektonike dhe strukturore te objektit. Realizimi i Planit te Rikuperimit te Qendres Historike do te sherbeje si baze edhe per hartimin e Planit te Pergjithshem Rregullues i cili do te percaktoje zhvillimin Urban ne zonat e reja te qytetit.destinacionit original te perdorimit. cialisteve shqiptare te zyres se Planit Ark.destinacionin aktual. Il gruppo di lavoro ha basato la sua attività sulle migliori tecniche di gestione del territorio frutto dell'esperienza italiana ed europea elaborando anche un materiale di approfondimento molto importante rappresentato dalle Norme Tecniche di Attuazione.Kjo Zone eshte e njejta te qe ka aprovuar edhe UNESCO . In base a questo materiale sono state preparate le Tavole di analisi e di progetto. E' questo un materiale fondamentale per la salvaguardia e lo sviluppo futuro del Centro Storico di Gjirokastra.Arkeolog historian. Ne keto momente qe ka shume kerkesa prej qyteta- 59 .Alfred Mamani.Skedimi rilevimi dhe fotografimi jane materialet baze qe na ofroje nje informacion shume te detajuar rreth moshes . mancano però gli spazi studiati per l'espansione della città. Vladimir Qirjaqi e Prof. questa aerea coincide con quella definita dall'UNESCO come patrimonio mondiale dell'Umanità. lo stato di conservazione degli aspetti storico-architettonici e lo stato di conservazione degli elementi statici.Grupi i punes prane Zyres se Planit per disa muaj ka realizuar skedimin dhe rilevimin e rreth 950 ndertesave duke realizuar gati 10 000 fotografi per te gjitha keto ndertesa.kategorise.delineato il perimetro dell'area all'interno della quale si sarebbe effettuato il rilevamento e la schedatura degli edifici. Arian Koshi. le caratteristiche. La realizzazione del Piano di Recupero del Centro Storico servirà come base anche per il Piano Regolatore Generale. Grupi i punes si detyre fillestare realizoi konturimin e Qendres Historike ku do te beheshin rilevimet dhe skedimet e banesave. il tipo dei materiali edili usati. la destinazione d'uso originale. la categoria.

Gjirokastra è una città dove sono presenti e convivono sia la parte storica che quella recente. che insieme ai partner italiani saremo presto in grado di offrire studi di grande livello qualitativo in grado di supportare le scelte future. soprattutto dopo la coerenza dimostrata con la costante collaborazione di questi ultimi anni. con problemi complessi dal punto di vista architettonico ed urbanistico.problem ky qe ben te domozdoshem realizimin sa me shpejt te ketij Plani Rregullues te Pergjithshem. Per questo serve uno stretto coordinamento tra gli studi architettonici e urbanistici per gli edifici e le aree del centro storico con quelli finalizzati allo sviluppo delle nuove zone.mungojne hapesirat e studiuara per shtrirjen e qytetit. Ne baze te karakteristikeve te qytetit te Gjirokastres nje qytet ku bashkejeton pjesa historike me ate te re dalin probleme te ndryshme dhe komplekse. 60 .Bashkepunimi edhe ne kete aspekt me partnere Italiane do te na ofroje zgjidhje cilesore nga pikepamja shkencore duke na krijuar keshtu nje baze te sigurte per zhvillimin e ardhshem te qytetit te Gjirokastres. Questo è un aspetto nuovo e delicato che nessuno ha mai affrontato finora. Per kete duhet nje kordinim i studimeve arkitektonike dhe urbanistike per ndertimet e qendres historike me ato te zones se re. reve per ndertime te reja. ma siamo certi.

.

62 .

abuzivizmin dhe infrastrukturen . Gjirokastra rappresenta una particolarità nel contesto storico-culturale albanese. Prej te dhenave statistikore te vendeve te ndryshme per turizmin rezulton se turizmi kulturor eshte i vetmi qe ka njohur rritje dhe stabilitet per vendet me vlera historiko-kulturore dhe po transformohet me shpejtesi ne nje aktivitet me interes te madh ekonomik. Teodor BILUSHI I Il turismo nell'epoca della globalizzazione. non è più monopolio dei singoli paesi del mediterraneo come un tempo. gli europei ora stanno frequentando sempre più spesso le spiagge esotiche. si sta infatti trasformando in un'attività altamente redditizia. la carenza di infrastrutture che ostacolano di fatto gli investimenti in questo settore. Nje fat pak a shume te ngjashem po peson edhe industria e turizmit. e kohen e sotme te globalizimit pothuajse cdo gje po nderkombetarizohet. europianet kane filluar te frekuentojne me shume plazhet ekzotike se sa ato mesdhetare. n questi ultimi anni in virtù dei processi di globalizzazione quasi tutto si sta internazionalizzando. Grazie ai suoi valori particolari nel luglio del 2005 viene inserita dall'Unesco N Epoka e Globalizmit dhe Turizmi. Grazie ai mezzi veloci di trasporto e ai pacchetti turistici economici. Questa è la condizione in cui si trova anche l'industria del turismo. Shume karakteristika e krenari ekonomike te vendeve te vecanta si pa u kuptuar duke mos i rezistuar konkurences se tregut po falimentojne duke ngelur vetem si fakte librash dhe statistikash.por edhe interesit gjithnje ne rritje qe njerezit kane per te njohur vlerat e vecanta historiko-kulturore te popujve te tjere. Pra nderkombetarizimit me shpejtesi te gjithckaje por dhe perspektives tone te zhvillimit mund ti bejme balle vetem me valorizimin dhe prefeksionimin e te vecantave ekonomiko-kulturore. In questo contesto anche l'Albania non può attendersi troppo dallo sviluppo del turismo costiero. stanno cedendo il passo senza grandi resistenze alla concorrenza del grande mercato mondiale. Cdo sukses dhe kenaqesi lidhet vetem me te vecanten. Il settore del turismo balneare europeo che è il più attivo tra tutti. Turizmi detar si me i frequentuari nuk eshte me monopol ose krenari e vendeve te vecanta sic ka qene dikur. Ne kete kontekst edhe Shqiperia nuk mund te pretendoje se me venien ne eficence te turizmit detar do te kete nje bum zhvillimi.CENTRO STORICO DI GJIROKASTRA: ipotesi di sviluppo futuro Teodor BILUSHI QENDRA HISTORIKE E GJIROKASTRES: mes problemeve dhe zgjidhjeve per te ardhmen. kjo mbi te gjitha fale funksionimit ne cdo stine te vitit . Dalle statistiche risulta che il turismo culturale è l'unico settore che in tutto il mondo presenta un trend di crescita costante. Me mjetet e shpejta te transportit dhe me paketat turistike ekonomike. I problemi del Centro Storico di Gjirokastra. In un momento come l'attuale un importante elemento di sviluppo per il futuro del nostro territorio può essere rappresentato dalla valorizzazione del nostro patrimonio culturale che è unico e irripetibile. Ketu duhet patur parasysh edhe koha e gjate qe do te na duhet per te kapercyer problematikat qe ka bregdeti shqiptar lidhur me pronesine . 63 . Occorre tenere presente anche i tanti problemi legati alle proprietà. Tante caratteristiche tipiche dei vari paesi.

celesi per zhvillimin perspektiv te Gjirokastres ngelet tek ruajtja dhe valorizimi i Qendres Historike ose “Gjirokastres se vjeter”. Ajo fitoi vemendjen e vendeve qe e vleresojne dhe po kontribuojne per te mbajtur te gjalle kete pasuri qe shekujt kane krijuar. Parte integrante di questa particolare realtà sono gli edifici storici. per fat. Ajo permban brenda saj banesat karakteristike. njerezit e shquar dhe gjithe vlerat e tjera qe koha i krijoi dhe qe qytetin e bene te vecante jo vetem ne Shqiperi e ne Ballkan por ne mbare boten. i personaggi illustri e tutti gli altri elementi creati dalla storia e che hanno fatto conoscere la nostra città non solo in Albania e nei Balcani. Tutti questi valori sono senza dubbio la base potenziale per costruire lo sviluppo futuro che dovrà avere come elemento centrale il turismo culturale. anche da parte dei singoli paesi. perben nje vecanti kulturorohistorike ne kontekstin shqiptar. Ketu edhe Italia ka nje rol te vecante. ma in tutto il mondo. rajonal dhe ate boteror. la gente. Qui senza dubbio anche l'Italia ha un ruolo molto importante. il bazar. la cucina. Per non restare però nel campo delle fantasie e dei desideri. Fale vecantive te vlerave te saj. I valori di questa città sono posti sotto tutela oltre che dall'Unesco. Te gjitha keto te vecanta jane padyshim baza dhe potenciali ku mund te mbeshtetemi per te ndertuar infrastrukturen e zhvillimit dhe ku padyshim 64 . ne Korrikun e vitit 2005 ajo hyri ne listen e pasurive boterore qe mbrohen nga Unesco-s. Sotto questo aspetto lo sviluppo futuro di Gjirokastra è legato alla conservazione e valorizzazione del Centro Storico o “della Gjirokastra museo” come si usa spesso definirlo. kalldremet. Ne kete kendveshtrim.nell'elenco dei siti patrimonio mondiale dell'Umanità. i selciati le tradizioni. kuzhinen. il castello. pazarin. i quali tramite vari progetti stanno contribuendo a tenere vivi questi valori che i secoli ci hanno tramandato. keshtjellen. traditat. occorre porsi una domanda: Problemet e lidhura me Qendren Historike te Gjirokastres Gjirokastra.

purtroppo Gjirokastra perderà i suoi valori e fra dieci anni somiglierà più ad un sito archeologico del periodo medioevale che non ad una città medievale che cerca di sopravvivere ai danni del tempo. prape situata vazhdon te jete jashte kontrollit. qe eshte procesi emergjent i frenimit te shkaterimit te monumenteve. Per te kaluar konkretisht te problemet dhe te zgjidhjet qe ato kerkojne ne baze edhe te studimit te fundit ne Planin e Rikuperimit mund te permendim keto fakte te vena ne evidence prej specialisteve dhe vete banorve te qendres historike ne takimet e ndryshme qe ne organizuam ne Gjirokaster: 65 . della Direzione Regionale dei Monumenti e di Enti e Fondazioni straniere. duke pare studimin e fundit te realizuar prej specialisteve italiane te Rajonit te Markeve dhe atyre shqiptare te Zyres se Planit Rregullues se Bashkise Gjirokaster. Drejtorise Rajonale te Monumenteve si dhe Enteve dhe organizmave te huaj per te shpetuar vlerat qe po rrenohen. possiamo citare ciò che gli abitanti e gli specialisti del Centro Storico hanno messo in evidenza durante gli incontri da noi organizzati a Gjirokastra. Passando ai problemi e alle soluzioni evidenziate dagli ultimi studi del Piano di Recupero. Questo fatto si evidenzia maggiormente proprio attraverso i dati dello studio realizzato dagli specialisti italiani e da quelli albanesi dell'Ufficio del Piano presso il Comune. Ky fakt perforcohet kur analizon situaten. Pa ekzagjerim sot ky qytet I ngjan nje realiteti qe cdo dite konsumon vlerat e vetvetes. Kjo pasi ne kete qender historike per fat te keq sot mbizoteron fenomeni i shkaterimit te vlerave si dhe mungesa e infrastruktures normale per te perballuar pritjen dhe trajtimin e turisteve. per te frenuar rrenimin e monumenteve. Oggi la nostra città somiglia ad una realtà che consuma continuamente i suoi valori senza pensare alla tutela. Pra nuk eshte arritur akoma tek minimalja. Nese ritmet . Edhe pse kohet e fundit nuk kane munguar perpjekjet dhe nderhyrjet prej Bashkise . Se non vi sarà una rapida inversione di tendenza. Gli intervenenti di restauro Gli interventi di restauro che rappresentano l'unica soluzione concreta alla situazione attuale del Centro Storico sono di fatto fortemente impediti dai problemi complessi legati alle scarse disponibilità finanziarie. ma turizmi kulturor mund te kete vendin prioritar. aktoret dhe faktoret do te funksionojne si deri me sot fatkeqesisht Gjirokastra do te humbasi vlerat e saj dhe pas nje dhjete vjecari do ti ngjaje me shume nje qendre arkeologjike te periudhes mesjetare se sa nje qyteti mesjetar ku mund te kete jete normale. me te vertete preokupante kerkon te pakten nderhyrje te natyres emergjente. Per te mos ngelur thjesht te deshirat ose fantazite. In base a questi dati più della metà delle abitazioni della Prima Categoria ha subito danni gravi. Anche se ultimamente non sono mancati gli interventi da parte del Comune. Nje situate e tille. oggi l'intero Centro Storico è caratterizzato da un elevato degrado dei valori storici originari e dalla mancanza di infrastrutture turistiche. mentre la gran parte di quelle che sono in condizione discreta stanno subendo un rapido degrado per vari motivi. natyrshem lind pyetja: A eshte sot Qendra Historike e Gjirokastres nje realitet qe permbush standartet per te pasur nje turizem kulturor bashkekohor ? Pergjigjja realiste per momentin do te qe.Il Centro Storico di Gjirokastra è una realtà conforme agli standard del turismo culturale di livello internazionale? La risposta sincera per il momento è no. Shifrat na tregojne se pothuajese gjysma e monumenteve te kategorise se pare ka demtime te renda dhe pjesa me e madhe e atyre qe kane gjendje disi te mire po degradohen me shpejtesi per arsye nga me te ndryshmet. jo. Questa situazione ha bisogno di interventi urgenti per rallentare i ritmi del degrado.ku me kryesori ngelet braktisja. Ancora non si è compreso a pieno che è giunto il momento di bloccare i fenomeni di degrado di edifici e monumenti storici. la situazione continua di essere fuori controllo.

banesa ka mungesen e perfaqesuesit legal. Lejet e restaurimi per objektet e Qendres Historike. perché risulta che la maggior parte degli edifici della Prima e Seconda Categoria hanno numerosi proprietari i quali per vari problemi non hanno effettuato la registrazione della loro casa nel registro delle proprietà. Problemi i pronesise eshte nje problem madhor .anche da tanti altri problemi collegati quali: • La proprietà degli edifici. Pra me kete situate. te cilet nuk kane realizuar akoma hipotekimin e baneses se tyre per arsye e shkaqe te ndryshme. In queste condizioni gli edifici storici risentono della mancanza del legale proprietario. Quando si presenta l'esigenza di collaborare negli interventi di restauro o nell'elaborazione dei progetti in mancanza del proprietario ufficializzato da atti legalmente validi blocca ogni procedura. Il tempo necessario per approvare un progetto di Nderhyrjet restauruese. • I fenomeni legati alla mentalità conservatrice e gretta.rezultojne me nje numer te madh pronaresh. pasi pjesa me e madhe e banesave te kategorise se pare dhe atyre te kategorise se dyte . • burokracite qe ndeshin shpesh projektet restauruese dhe ato studimore. Nderhyrjet restauruese si zgjidhja e vetme e situates ndeshen me probleme komplekse te krijuara si prej mundesive te pakta financiare per te investuar por edhe prej nje sere problemesh te lidhura me : • pronesite e banesave . • L'attuale legislazione per gli edifici tutelati. per te mos thene i monopolizuar dhe aspak realist dhe i barabarte. Le autorizzazioni per gli interventi di restauro sugli edifici del Centro Storico. Nje problem tjeter shume i ndjeshem eshte sot problemi i procedurave te tejzgjatura dhe aspak fleksibel per aprovimin e lejeve per restaurimet. Un altro problema molto preoccupante è quello legato alle procedure lunghissime e molto burocratizzate per ottenere il rilascio delle licenze necessarie per gli interventi sugli edifici del Centro Storico. Kjo ndodh pasi tregu i projektimit dhe zbatimit te punimeve restauruese eshte shume i kufizuar. I Problemi legati alla proprietà I problemi legati alla proprietà sono un fattore molto importante. • ligjshmerine aktuale per monumentet . per non dire monopolizzato. • La burocrazia cui i progetti di restauro sono sottoposti. Ciò dipende dal fatto che il mercato della progettazione e dell'esecuzione dei lavori di restauro è molto limitato. spesso i problemi sono la diretta conseguenza di leggi anacronistiche.baze per cdo procedure. Problemet e pronesise. strutturate in funzione di interessi personali. Ne nje moment kerkese per bashkepunim per nderhyrje restauruese ose veniejeje ne funksion per qellime te ndryshme te nderteses mungon elementi ligjshmerisht i domosdoshem. produkt i mendjeve konservatore dhe meskine . i 66 . • si dhe fenomenet frenuese.

Banoret e qendres historike ne te gjitha takimet qe jane organizuar gjate prezantimit te fazave te Planit te Rikuperimit kane ngritur si shqetesim faktin se si disa normativa te Ligjit per trashegimine kulturore frenojne rijetezimin e banesave te kategorise se pare. Questo fenomeno ha prodotto interventi illegali sugli edifici del Centro Storico. si konseguence do te kemi fenomenin e abandonimit dhe shkaterimit te banesave te medha ose fenomenin qe ndodh me shpesh. oggi nessuno può vivere nelle condizioni in cui si viveva nel XVIII sec. si Zekatet.restauro è molto lungo e in qualche caso viene bloccato da pregiudizi. Kontradikta midis Ligjit dhe realitetit . Ndoshta ky problem si zgjidhje mund te kete decentralizimin e kompetencave duke ju dhene me funksione strukturave ne nivel lokal. usando il camino per riscaldamento o i servizi igienici di allora. Koha per aprovimin e nje projekti restaurues deri me sot ka qene e gjate dhe ne ndonje rast paragjykues. È questo un caso in cui sembra del tutto appropriata l'espressione “ogni esagerazione produce l'effetto contrario”. La soluzione di questo problema può essere la decentralizzazione delle competenze.Skendulatet etj. funzionale e volumetrico o dovremmo prendere in considerazione anche le richieste degli abitanti finalizzate a raggiungere standard abitativi di più alto livello? Gli articoli di questa legge possono essere applicabili solo nei casi in cui le abitazioni debbono svolgere le funzioni di casa-museo. nderhyrjet te pa studiuara. I finanziamenti dello stato per gli edi- justifikuar shpesh me disa ligje te vjeteruara ne funksion te interesave personale . che non è favorevole a nessun cambiamento architettonico. hanno alzato la voce su certi punti della Legge sul Patrimonio Culturale che ostacolano il recupero degli edifici della Prima Categoria.funksional e vellimor apo do te kerkojme ti rijetezojme duke respektuar edhe kerkesat e njerezve per nje jete me komode ? Ligji sot eshte i zbatueshem vetem per nje numur te kufizuar banesash.strukturor. che nella maggior parte o sono abitate o fortemente degradati. Gli abitanti del Centro Storico in tutti gli incontri che sono stati organizzati durante le fasi di discussione delle scelte di Piano si sono dimostrati molto preoccupati. strutturale. Kjo ligjshmeri aspak fleksibel po i kthen objektet e kategorise se pare ne te paprekshme dhe veshtiresisht funksionale . come ad esempio i complessi Zekate e Skendulate e non per tutti i 56 edifici della Prima Categoria. fenomen ky qe nuk ndihmon zhvillimin normal. Ci troviamo dinanzi ad un dilemma: gli edifici della prima categoria dovranno essere trattati in base alla Legge attuale. Ky fenomen ka stimuluar shpesh abuzivizmin dhe nderhyrjet pa leje . attivando strutture efficenti a livello locale . Banesa te shekujve te kaluar nuk mund te jene te banueshme dhe te shfrytezueshme duke perdorur normativat aktuale. Secondo costoro l'abitazione del secolo scorso non può essere utilizzata oggi se si applicano le normative vigenti. al degrado o ad interventi inappropriati che ne compromettono i caratteri originari.qe kane vetem funksione muzeale.Ligji eshte i pamundur te zbatohet per shumicen e objekteve.pasi dihet se jane rreth 56 objekte te 67 . La contraddizione tra le Leggi in vigore e la realtà. Questa impostazione pone tante difficoltà nel recupero degli edifici della Prima Categoria e come conseguenza porta all'abbandono. Normativat aktuale prodhojne vetem muzeologjizimin e baneses. Pra jemi para nje fakti: Banesat e kategorise se pare do ti mbajme duke respektuar Ligjin aktual te trashegimise i cili nuk lejon asnje ndryshim arkitekturor.pasi nje familje nuk mund te jetoje sot ne kushtet e shekullit te XVIII . Per kete problem ze fare mire vend shprehja “Cdo teprim do te prodhoje efektin e kundert”. Tali norme per gli edifici della Prima Categoria hanno come conseguenza il fenomeno della musealizzazione dell'edificio..

per njezet vjet e fundit neni 36 ka qene inaktiv pasi shteti ska pasur mundesi finanziare. partendo dalla riclassificazione degli interventi sulla base della situazione attuale degli edifici. Atehere kush do ta ndihmoje kete pasuri me kosto te larte restaurimi qe te mbijetoje ?!.Kontradikta po ndeshet ne cdo drejtim. In queste condizioni occorre individuare una normativa appropriata kategorise se pare.qe ne pjesen me te madhe ose jane te banuarara ose te renuara totalisht. 28 e 29 della stessa Legge.por ka rreth 20 vjet qe nderhyrjet e parashikuara nga ky ligj spo praktikohet me. Perché possa definirsi praticabile e funzionale allo sviluppo questa legge ha bisogno di modifiche radicali. Nese neni 36 garantonte dhe justifikonte funksionimin e neneve 27. Se il funzionamento dell'articolo 36 della Legge ha garantito anche il funzionamento degli articoli 27.Pra ne kete situate nuk na sherben se 68 . rimanendo di fatto solo come indirizzo a causa dei problemi finanziari che sta vivendo l'intera nazione. la situazione odierna degli edifici della Prima Categoria non è compatibile con una legge che tratta in modo indifferenziato tutti i 56 edifici interessati. Nese ky ligj eshte konceptuar shume vite me pare ose para pak vitesh.Situata dikton nje riklasifikim te banesave te kategorise se pare dhe si konseguence edhe Ligji duhet rikonceptuar ne baze te gjendjes se sotme te monumenteve por edhe te mundesive financiare qe jane ne dispocicion te banesave . Le leggi si fanno e si cambiano in base alle esigenze e al mutare dello stile di vita dei cittadini. Neni 36 i Ligjit te trashegimise per shume vite i ka ndihmuar banesat e lartpermendura per te mbijetuar. Le contraddizioni sono evidenti attraverso vari elementi.Kjo per arsye financiare dhe pronesie. negli anni passati. prej fakteve reale dhe jo prej fantazive ligji per munumentet e kategorise se pare ndoshta kerkon nje rishikim per t'ju pershtatur realitetit ku sot ndodhen monumentet.Gjendja e sotme e banesave te kategorise se pare nuk pranon nje Ligj me efekte te barabarta per te 56 objektet. gli articoli della Legge che riguardano i monumenti della Prima Categoria hanno bisogno di una riformulazione in base alle nuove problematiche evidenziatesi in questi ultimi anni. mendoni pak se c'gjendje eshte krijuar te monumentet e kategorise se pare. Allora chi potrà aiutarci per garantire la sopravivenza degli edifici del Centro Storico? Giudicando dai fatti e non sulla base di indirizzi normativi non applicabili.fici della Prima e Seconda Categoria previsti nell'articolo 36 della suddetta Legge per tanti anni hanno favorito i lavori di restauro. ma da venti anni questo articolo non viene più applicato. Ligjet behen dhe ndryshojne ne funksion te zhvillimeve bashkekohore. basti pensare per un momento a quali danni ha subito il Centro Storico di Gjirokastra in questo ultimo ventennio in cui sono completamente mancati i finanziamenti in base dell'articolo 36. per gli ultimi 20 anni tutti questi articoli sono diventati di fatto inefficaci per la mancanza di finanziamenti pubblici. Pra.28 dhe 29 te Ligjit te Trashegimise. sot situata reale na tregon se Ligji spo jep rezultat. kur per njezet vjet askush ska ndihmuar financiarisht dhe gjithcka eshte bere ne menyre spontane dhe te pastudiuar.

In base alla situazione creatasi nel Centro Storico non è difficile comprendere come i problemi non sono solo frutto degli interventi illegali. Jo cdo demtim si rregullator dhe frenim duhet te kete fadromat e Policise Ndertimore. cili ligj eshte me i mire . Dobbiamo prendere atto che oggi i monumenti del Centro Storico stanno subendo grossi danni anche a causa della mancanza di politiche flessibili legate ai finanziamenti e al decentramento delle politiche di salvaguardia e valorizzazione dei monumenti. Me pak largpamesi dhe deshire per nje jete me te mire dhe per me shume zhvillim Gjirokastra duhet te shkeputet sa me pare nga problemet qe njerezit cdo dite komentojne dhe diskutoj- 69 . ma anche delle politiche sbagliate. Nuk eshte e veshtire qe ne baze te situates qe eshte krijuar ne Qendren Historike te kuptosh se jo cdo demtim eshte fryt i abuzivizmit dhe i mos respektimit te ligjeve. nell'ottica di uno sviluppo organico del Centro Storico di Gjirokastra dobbiamo superare problemi banali di ogni giorno. In questa situazione il Centro Storico di Gjirokastra ha bisogno di politiche nuove di conservazione e valorizzazione. Me dhimbje duhet pranuar dhe korrigjuar fakti se sot monumenteve te Gjirokastres po i vjen demi me i madh prej mungeses se politikave fleksibel lidhur me thithjen dhe zbatimin e financimeve si dhe decentralizimi i politikave lidhur me monumentet. te tilla qe shikojne larg atyre qe deri tani na kane prodhuar vetem izolim dhe shkaterrim. Per andare avanti con lungimiranza. Politika te reja konservimi dhe valorizimi Ne kete situate Qendra Historike e Gjirokastres ka nevoje per politika konservimi dhe valorizimi progresiste. in grado cioè di contrastare il degrado dei monumenti in maniera determinata.in tempi brevi. tali da consentire di guardare al futuro e diverse da quelle attuali che stanno producendo solo isolamento e abbandono.Nje ligj i papraktikueshem nuk ka sens. Me i mire eshte ai ligj qe dote frenoje sadopak fenomenin e shkaterimit te monumenteve dhe do te favorizoje rijetezimin e Qendres Historike. ma che allo stesso tempo favorisca anche in ritorno della vita all'interno di questi edifici monumentali. Che valore può avere una Legge inapplicabile?! Politiche nuove di conservazione e valorizzazione. ponendo particolare attenzione a migliorare le condizioni di vita dei cittadini.

la realizzazione di Website e l'attivazione di agenzie e uffici per l'informazione e la promozione turistica. Duke qene ne kete pike i frymezuar dhe prej eksperiences se vendeve me turizem kulturor te zhvilluar do te shihnim me vend per zhvillimin e ardhshem te qendres historike aplikimin e disa politikave stimuluese zhvillimi .Occorre collegarci alle esperienze e alle normative dei paesi europei che ci sono vicini ed hanno una grande esperienza nel campo della gestione e valorizzazione dei monumenti. Gjirokastra duhet te funksionoje si nje realitet i hapur.Gjirokastra ka nevoje per dashamiresi. ma essere incoraggiato a contribuire alla valorizzazione e allo sviluppo del Centro Storico. Pikat potenciale ne funksion te turizmit : Pazari. Gjirokastra deve assumere il ruolo di realtà aperta ed amichevole.Duhet sa me shpejt ti bashkangjitemi eksperiencave bashkohore dhe normativave te vendeve europiane me nje tradite ne kete sektor. In funzione di ciò è indispensabile la pubblicazione di Guide. sipas normativave te planit. Ogni giorno che passa sta producendo danni seri al patrimonio architettonico. Ambjentet karakteristike mund te perdoren per tregetimin e prodhi- 70 . I negozi caratteristici dovrebbero specializzarsi ne. Le te mendojme pak seriozisht per Gjirokastren pasi koha qe na ka ngelur ne dispozicion eshte e kufizuar. impenjim te te gjithe faktorve dhe aktorve. Dobbiamo pensare seriamente al futuro del Centro Storico perché il tempo a disposizione è molto limitato. nel rispetto delle normative previste nel Piano può iniziare a funzionare come una realtà al servizio dei cittadini e dei turisti. ku cdo person vendas apo i huaj duke respektuar ligjet bashkekohore . Trattando questo problema anche sulla base delle esperienze degli altri paesi. Gjirokastra ha bisogno di un impegno concreto di tutti i fattori e dei soggetti interessati. Bazar Il Bazar è una realtà molto interessante che attraverso un progetto di restauro. Pazari eshte nje hapesire qe me nje projekt restaurimi. realizimi i Websiteve ne internet si dhe ngritja e agjensive dhe zyrave te promocionit dhe informacionit turistik. non deve essere ostacolato da certe mentalità caratteristiche dei secoli passati. nel settore del turismo culturale possiamo dire che per il Centro Storico oltre alle politiche funzionali al restauro e alla valorizzazione dei monumenti necessita anche di azioni finalizzate a propagandare tutti questi valori. rispettando le regole. Ne funksion te kesaj sot del i domozdoshem botimi i guidave .por edhe duke mos u penguar prej ligjeve dhe normave te ”mykura”duhet te inkurajohet qe te kontribuoje ne valorizimin dhe zhvillimin e qendres historike. I punti di forza nell’ottica di uno sviluppo turistico. mund te filloje te funksionoje si nje realitet shume funksionesh per qytetaret dhe turistet. dove ogni soggetto albanese o straniero.ku pervec rikuperimit te monumenteve te punohej edhe per propagandimin e tyre .Cdo dite qe kalon prodhon shkaterim.

nella commercializzazione di prodotti tipici. queste case si possono benissimo trasformare in ambienti espositivi. concerti e conferenze nazionali ed internazionali. Shtepite Karakteristike Pervec te qenit vlere ne vetvete te krijuara nga historia. . souvenir.koncertesh e konferencash kombetare dhe nderkombetare. mund edhe te rijetezohen nepermjet vendosjes ne ambjentet e tyre te muzeumeve. Kalaja Kalaja perfaqeson nje ambjent me vlera historiko -arkitekturore unikale. Pervec elementeve baze qe perbejne Qendren Historike .Rivenia ne funksion e aeroportit . affiancati a bar.Celja e kurseve ose degeve te reja prane universitetit per restaurim turizem. edifici scolastici. oltre alle naturali funzioni museali si potrebbero reperire spazi per spettacoli. Per pozicionin dhe shtrirjen qe ka me ane te nje projekti te vecante menaxhimi.agenzie di credito per il restauro e le attività turistiche. Oltre a rappresentare un valore storico-architettonico nel contesto della città. . Castello Il Castello rappresenta un elemento di grande valore storico e architettonico. Oltre ai monumenti che rappresentano la base del turismo culturale è oggi indispensabile attivare infrastrutture di supporto quali: . Shtepite karakteristike te Gjirokastres i kane te gjitha mundesite qe te jene edhe me funksione hotelerie te sistemit B&B. gelaterie ecc. Il Castello può trasformarsi facilmente in un modello per il turismo culturale. per i quali la posizione centrale ne favorirebbe notevolmente la vendita. Gli edifici storici hanno tutte le possibilità di essere utilizzati come alberghi del sistema B&B.Kalaja i ka te gjitha mundesiste per tu kthyer ne nje ishull model te turizmit kulturor cilesor. bareve.ne funksion te zhvillimeve te ardheshme ne fushen e turizmit kulturor Gjirokastra do te kishte nevoje edhe per infrastruktura te tjera ndihmese si : . attraverso un progetto di restauro e di riuso degli ambienti. Le Case caratteristiche. 71 . ristoranti con cucina caratteristica ecc. pasticcerie. Il settore terziario potrebbe trovare qui facile sviluppo con uffici per le agenzie turistiche. mund te kthehen ne ambjente spektaklesh. Per la posizione e la grande estensione. biblioteche. .institucioneve arsimoro-kulturore .qendrave studimore. sedi di istituzioni culturali. veshjeve. agjencive turistike. suvenireve .zyrave te perfaqesimi etj.ristorante me guzhine karakteristike. uffici di cambio.lo sviluppo e recupero della vecchia struttura aeroportuale.biblotekave etj. artigianali.l'attivazione di nuovi corsi meve artizanale. agjensive te kembimit. ambjentet e kesaj kalaje pervec funksioneve te natyres muzeale. uffici di rappresentanza di società straniere ecc.

potrà essere trasformato in breve tempo in un esempio per il turismo culturale portando una reale prosperità economica per i suoi cittadini.la ristrutturazione dei musei esistenti e la realizzazione di nuove strutture mussali legate alla tradizione popolare e alla storia della città. . anche se gravato dei problemi sopra citati. .. Duke perfunduar kete artikull mund te them se Qendra Historike e Gjirokastres edhe pse ka probleme te shumta . . basterà solamente una dose di buona volontà unita ad una nuova mentalità positiva dei suoi abitanti.Aplikimi dhe pjesmarja ne Projektet e Komunitetit Europian dhe Unesco-s per monumentet. -Ringritja e muzeumeve qe kane ekzistuar duke shtuar edhe te rinj.la partecipazione attiva delle istituzioni locali ai progetti europei e dell'Unesco.do te mjaftonte vetem vullneti i mire dhe mentaliteti konstruktiv i aktoreve vendas per ta trasformuar ate pas pak vitesh ne nje shembull te turizmit kulturor dhe te prosperitetit ekonomik. Concludendo questo articolo posso dire che il Centro Storico di Gjirokastra. .presso l'Università legati al restauro e al turismo. .Venia ne funksion e agjensive per kreditimi e nderhyrjeve restauruese dhe aktiviteteve turistike.

2. Gli altri interventi di restauro per questi monumenti vengono cosi risolti: a) 50% da parte dello Stato e 50% dai proprietari dei monumenti di cultura della I categoria. Ne momumentet e kultures se kategorive I dhe II.La Legge per il “Patrimonio Culturale” Art. proprietà dei privati. Qui entrano in gioco i valori che non sono legati con la struttura degli edifici. prone e subjekteve joshteterore. Ligji per “Trashegimine Kulturore” Neni 36 1. b) 30% nga shteti dhe 70% nga pronari per monumentet e kultures te kategorise . b) 30% dallo Stato e 70% dai proprietari dei monumenti della II categoria. 36 1. Nei monumenti della I e II categoria. lo Stato si accolla tutte le spese per la conservazione dei valori storici-artistici. 2. Punimet e tjera te restaurimit per keto monumente perballohen ne masen : a) 50% nga shteti dhe 50% nga pronari per monumentet e kultures te kategorise I. te cilat nuk lidhen me qendrueshmerine e objektit.shteti perballon te gjitha shpenzimet per ruajtjen e vlerave historiko-artistike.

.

ricco di beni storico-architettonici e così affascinante da rientrare tra quelli definiti patrimonio dell'umanità da parte dell'UNESCO. vista anche la particolarità della situazione . të pasur me element historiko-arkitektonik dhe shpesh mahnitëse. madje interesante. mund të mos jetë dicka interesante as për rrethin e ngushtë të të ngarkuarve me kete pune.INDIRIZZI NORMATIVI PER IL PIANO DI RECUPERO Carlo BRUNORI DREJTIMET NORMATIVE PËR PLANIN E REKUPERIMIT Carlo BRUNORI P arlare di normativa di uno strumento urbanistico può non essere stimolante per il ristretto numero di addetti ai lavori. perciò riteniamo più utile e forse più interessante parlare brevemente dell'“atteggiamento” con il quale ci si è accostati al tema. figuriamoci per il cosiddetto “uomo della strada”. dhe nga ana tjetër si referim një kuadër normativ kombëtar shumë të dobët. te cilat mund të futen në rangun e Pasurive të njerëzimit të UNESKO-s.nga njëra anë kishim një Qendër Historike me një shtrirje shumë të madhe.da un lato un centro storico molto esteso. T ë flasësh për normativat e një instrumenti urbanistik. prandaj e gjykojmë se është e nevojshme. të flasim shkurtimisht për “qendrimin”me te cilin ju afruam temes duke pare dhe vecantite e situates : . dall'altro un quadro normativo nazionale di riferimento in materia molto scarno. pa le pastaj për të ashtuquajturin “njeriun e rrugës”. një shoqëri dhe një stil jetese ndryshe nga ajo italiane (me këtë nuk kemi për qëllim të bëjmë kritika) dhe një 75 . una società ed uno stile di vita ancora molto distanti da quella italiana (e non vuole essere una critica) ed una struttura della proprietà privata enormemente diversa dalla nostra.

viste anche talune evoluzioni non proprio esaltanti della nostra situazione urbanistica) e calarsi in una realtà per molti versi ancora “pura”. Gjëja e parë e rëndësishme ishte të kuptohej funksionimi i procedurave të pakta urbanistiko-ndërtuese.). duke qenë se një qendër historike. Si è cercato pertanto in primo luogo di capire come funzionassero le (poche) procedure urbanistico-edilizie. come si approva un progetto edilizio. quali fossero gli organi coinvolti. vista la particolarità e la bellezza della tipologia tradizionale.derivante dalle operazioni di schedatura . che sulla tipologia e le caratteristiche degli edifici . regolamentari. la normativa ha introdotto indicazioni . tanto che probabilmente l'approvazione del piano avverrà addirittura con legge nazionale e la normativa assumerà carattere di riferimento per le future esperienze pianificatorie. anche con riferimento al tipo di copertura. Una volta che il quadro si è fatto meno nebuloso si è cercato di trasformare in opportunità l'assenza di particolari sovra-strutture e si è tentato di “trasferire” nella normativa di piano la parte migliore della disciplina urbanistico-edilizia italiana.të cilat na kanë dhënë disa tregues lidhur me ndërhyrjet qe efektivisht ishin te nevojshme.cilat jane format e tuteles se ndertesave me vlere etj. giurisprudenziali. u përpoqëm që të kthenim në mundesi mungesen e disa strukturave dhe u tentua te “transferohej” ne normative e planit pjesa me e mire e disiplines urbanitiko-ndertimore italiane. Pasi situata u bë e qartë. i cili nga shumë këndvështrime eshte ende i “ pastër”. etj. duke ia përshtatur atë situatës në Shqipëri dhe veçanërisht asaj të Gjirokastrës. in sostanza se esiste e come si approva l'equivalente di un nostro piano regolatore. etc.Prima di poter pensare all'elaborazione dell'articolato “tecnico” è stato infatti necessario “depurarsi” del nostro bagaglio di conoscenze . (esperienza per alcuni aspetti liberatoria. ashtu si çdo hapsirë tjetër urbane.me referim edhe tipin e mbuleses .si aprovohet nje projekt ndertimi.le quali hanno anche fornito indicazioni sugli interventi che effettivamente necessitavano. come qualsiasi tessuto edilizio..duke pare vecantine dhe bukurine e tipologjise tradicionale. adattandola alla situazione Albanese ed al particolare contesto di Gjirokastra. mirrembajtje e veçantë. quali sono le forme di tutela degli edifici di valore. non è formato soltanto da edifici ma anche da vie e spazi pubblici e privati. restauro. Inoltre.legislativi.ed anche di assunti . etj (në një farë mënyre kjo ishte një eksperiencë per disa aspekte çliruese po të meret parasysh evoluimi aspak i kënaqshëm i situatës tonë urbane). In particolare si è ritenuto opportuno creare un'articolazione normativo-regolamentare basata sia sul tipo di intervento (manutenzione ordinaria. cilat ishin instrumentat dhe aktet normative që vepronin. regulloreve. restaurim. aq sa që ka shumë gjasë qe aprovimi i Planit të rekuperimit do të bëhet me anë të një ligji kombëtar dhe normativa do të kete karakter referimi për eksperiencat e mëvoneshme planifikuese. straordinaria. poiché un centro storico. nuk përbëhet vetëm 76 .). në thelb u përpoqëm të kuptonim nëse egzistonte një ekuivalent me planin tonë regullator..sia in termini di materiali strukturë të pronës private jashtëzakonisht të ndryshme nga e jona. Përpara se të fillonim përpunimin e pjesës teknike të planit. ishte e nevojshme të “pastroheshim” nga bagazhi ynë i njohurive ligjore. normave të jurisprudencës.këto te nxjera prej operacionit te skedimit . E pamë veçanërisht të domosdoshme të krijonim një artikulim normativo-regullator të bazuar si mbi llojin e ndërhyrjes (mirrembajtje e zakonshme. etc. quali fossero gli strumenti e gli atti in materia. ashtu edhe mbi tipologjinë dhe karakteristikat e banesave . të kuptohej cilat ishin organet e përfshira në to. etc. dhe na u desh të futeshim në një realitet. Përveç kësaj.

si në termat lidhur me materialet ashtu edhe në sistemimin .. Këta tregues mund të mos kenë shumë rëndësi për më profanet. di trasferire i canali di finanziamento da operazioni di cementificazione delle strade che erano in corso ad interventi di manutenzione e rifacimento degli splendidi lastricati esistenti. aree verdi. etc.anche sugli spazi inedificati (strade. spesso addirittura con disegni geometrici.edhe në hapsirat e pa zena me ndertime (rrugë. non appena divulgate e prima ancora quindi di essere adottate.che di sistemazioni . nga ndërtesa. por ato kanë bere te mundur. por që konkurojnë me këtë të fundit në formimin e kuadrit perceptivo-vizual dhe që me ate ruajnë lidhje të pazgjidhshme. Në pritje të realizimit të një instrumenti urbanistik të përgjithshëm dhe duke parë konformimin e veçantë plano-altimetrik të qendrës historike dhe zonave rreth saj.. etj.shpesh me dizenjo gjeometrike shume te bukura. bëhet fjalë në veçanti për lagjen historike të Manalatit. por edhe nga rrugë dhe hapsira publike ose private. hapsira të gjelbra. piazze. ende pa u futur dhe pa u adaptuar mirë. sheshe. që të transferojne kanalet financuese nga operacione te cimentimit te rrugeve qe ishin duke u kryer ne nderhyrje mirembajtjeje dhe riberje te kalldremeve ekzistuese . normativa ka futur tregues . “Zonën e tuteluar per pamjet panoramike” dhe per “Zonën tampon të Qendrës historike”. janë futur disa norma tranzitore për pjesë të territorit jashtë qendrës historike. della “Zona di tutela delle visuali panoramiche e della “Zona di Salvaguardia del Centro Storico. Tali indicazioni potrebbero risultare molto poco rilevanti per i profani ma hanno invece consentito. sono state inoltre introdotte norme transitorie per estese porzioni di territorio “esterne” al centro storico vero e proprio ma che con esso concorrono alla formazione del “quadro” percettivovisuale e che con esso presentano pertanto inscindibili legami: si tratta in particolare del Quartiere storico di Manalat.). In attesa della redazione di uno strumento urbanistico generale e vista la particolare conformazione plano-altimetrica del centro storico e quella insediativa circostante.). 77 .

do të influencojnë në mënyrë deçizive mbi të. una cucina. dikur krejtësisht shtetërore. duhet detyrimisht të kapërcehen në nivel legjislativ. Megjithatë mbetet e rëndësishme të perfundoje ky kontribut modest duke i kushtuar një vëmendje të veçantë dy aspekteve që edhe pse nuk janë të lidhur ngushtësisht me normativat e menaxhimit të Planit.vështirësi që sipas gjykimit modest të hartuesit të këtij teksti. etc. Si ritiene però necessario terminare questo modesto contributo ponendo l'attenzione quantomeno su due aspetti che.por mbi të gjitha fakti.th banesave të cilësuara “monumente”). ato janë:struktura e pronësisë dhe kanalet e financimit. që në Shqipëri shpërndarja e pronës. një guzhinë.tanto che è possibile per esempio la proprietà di singoli ambienti non autonomi all'interno delle abitazioni (una stanza. ma di “selezionare” tra le trasformazioni possibili quelle che coniugassero il miglioramento delle condizioni di vita degli abitanti con il mantenimento delle straordinarie condizioni tipologico-edilizie che rendono così particolare e bello il centro storico di Gjirokastra. snellezza e praticità dell'articolato (una quarantina di pagine in tutto. Con la speranza di esserci riusciti. e pa kodifikuar dhe e “palexueshme” (shpesh mungojnë akte të traskriptuara regullisht dhe gjendja e kadastrës është shumë e keqe për shkak të problemeve të viteve 90'). Ne mbetemi gjithmonë me shpresën se dicka kemi mundur te bejme. një banjo. madje as ato të kategorisë së parë dhe të dytë (d.) .m.Il tutto ponendo particolare attenzione alla chiarezza. anche di quelli di prima e seconda categoria (cioè quelli vincolati come “monumenti”). thjeshtësinë dhe prakticitetin e materialit (rreth dyzet faqe .aq e fraksionuar sa që kemi edhe pronarë të ambienteve të vogla joautonome në brendësi të banesave (një dhomë. Per quanto riguarda il primo aspetto si deve evidenziare come sia presente in Albania una struttura proprietaria estremamente frazionata . por gjithmonë duke zgjedhur midis transformimeve të mundshme. te privatët eshtë bërë pjesërisht. influiranno in maniera decisiva su tale gestione e determineranno le sorti del piano: essi sono la struttura della proprietà ed i canali di finanziamento.difficoltà che. ato që lidhen ngushtësisht me përmirësimin e kushteve të jetesës së banorëve dhe me ruajtjen e kushteve të jashtëzakonshme tipologjiko-ndërtimore që e bëjnë kaq të veçantë dhe të bukur Qendrën Historike të Gjirokastrës. do të mund të meren me mend se sa vështirësi ka gjatë kryerjes së ndërhyrjeve restauruese në shumicen e ndërtesave që e meritojnë përkujdesje . madje do të përcaktojnë fatet e Planit. dovranno necessariamente essere risolte a livello legislativo con provvedimenti che riorganizzino la materia e consentano di Gjithcka përpiqemi ta bëjmë duke treguar kujdes të veçantë për qartësinë. Përsa i përket aspektit të parë. etj. me pak se 50 nene) .) . pur non essendo strettamente legati alla normativa di gestione del piano.. meno di 50 articoli) e con l'obiettivo primario non di “impedire” la trasformazione degli edifici. me anë të masave që do të riorganizo- 78 . Po të shtohet më tej fakti se një pjesë e mirë e popullsisë ka emigruar jashtë vendit. è avvenuta in maniera parziale. un bagno. duhet evidentuar fakti se në Shqipëri egziston një strukturë pronësie shumë e fraksionuar .ma soprattutto che la ridistribuzione ai privati delle proprietà.. si possono comprendere quantomeno le difficoltà che si avranno nell'attuazione degli interventi sui tanti edifici meritevoli di tutela . a modesto giudizio di chi scrive. Se si aggiunge la circostanza che una consistente parte della popolazione è recentemente emigrata all'estero. una volta interamente pubblica. duke pasur si objektiv primar mos “pengimin” e transformimit të banesave. non codificata e non “leggibile” (spesso mancano atti regolarmente trascritti ed il catasto risulta molto carente a causa delle distruzioni avvenute nel corso dei disordini degli anni '90).

për vetë karakteristikat e këtyre ndërhyrjeve. eshtë e qartë se shumë nga ndërhyrjet e parashikuara nga plani për banesat monumentale. kanë një kosto inpenjative (të lartë) edhe për një vend si Shqipëria.por edhe te ndalin fenomenet shume evidente te abandonimit dhe degradimit. Banorët që jetojnë në to përgjithësisht gjenden në kushte aspak të këndshme. qe te bejne te mundur valorizimin e karakteristikave tipologjike dhe arkitektonike te ndertesave te Qendres Historike. come l'Albania. 79 . nin të gjithë lëndën në fjalë dhe do të na lejonin të përcaktonim me saktësi subjektet zbatuese te restaurimit (psh. ma anche arrestare i sempre più evidenti fenomeni di abbandono e degrado. per kete del si nevojë kryesore aktivizimi i formave financiare specifike. Ndërsa. per caratteristiche intrinseche degli stessi. Le “prestazioni” abitative attuali di tali edifici sono molto carenti. do të na jepej mundësia të përcaktonim shumicën e pronarëve ose perfaqësuesit e tyre). Rijetezimi i ketyre ndertesave ka kosto shume te larte. ku kostua e punës është shumë herë më e ulët se në Itali. sidomos përsa u përket impianteve dhe shërbimeve . risultano impegnativi ed onerosi anche in un paese. risulta pertanto vitale l'attivazione di misure finanziarie specifiche che possano non solo consentire la valorizzazione delle caratteristiche tipologiche ed architettoniche degli edifici del Centro Storico. Per quanto riguarda invece i finanziamenti è evidente che molti degli interventi previsti dal piano per gli edifici monumentali.individuare con certezza i soggetti attuatori degli interventi (per esempio sulla base di un qualche tipo di maggioranza dei proprietari o di rappresentanza degli stessi). ove il costo del lavoro è di gran lunga più basso che in Italia. përsa i përket financimeve. soprattutto in termini di impianti e servizi e gli abitanti versano generalmente in condizioni non certo agiate.

dhe si të tilla. Kjo vlen si Veduta panoramica di Gjirokastra Pamje panoramike e Gjirokastres Veduta di una strada di Gjirokastra Pamje e nje rruge ne Gjirokaster Gjirokastra è una splendida cittadina il cui centro storico è pieno di testimonianze del passato.UN PATRIMONIO DA SALVARE: IPOTESI DI INTERVENTI PER IL RECUPERO DELLE PITTURE MURALI. pasuritë dhe mireqënia. në rrugët antike. në dekorimin dhe mobilimin e shtëpive. HIPOTEZA NDËRHYRJEJE PËR RESTAURIMIN E PIKTURAVE MURALE. Personaliteti dhe temperamenti i qytetarëve të saj vihet re falë disa detajeve si: mënyra e ndërtimit të rrugëve dhe banesave. mund të lexohen nëpërmjet shenjave të lëna pas në kohë. qendra historike e të cilës. Sono lo specchio della cultura e del carattere di un determinato popolo e come tale ne riflettono il grado di civiltà. Ato janë pasqyra e kulturës dhe e karakterit të një populli të caktuar. E questo vale sia per le città che per i borghi antichi. në ndërtesat historike. ELEMENTI IN PIETRA E SUPPORTI LIGNEI Guido BOTTICELLI NJË TRASHËGIMI PËR TU SHPËTUAR. Gjirokastra është një qytezë e mrekullueshme. L'indole e la personalità dei suoi abitanti si riconoscono da tanti piccoli particolari: dal modo di costruire le strade o di erigere gli edifici. eseguiti in argilla e paglia o. dalle rifiniture di intonaci. ricchezza e benessere. in calce e peli animali. karakteristikat 81 . është e mbushur me shume dëshmi të se kaluarës. dagli edifici storici. degrado e rovina: tutto si può leggere attraverso i segni lasciatici dalle strade antiche. ashtu edhe për ato moderne apo të krijuara rishtazi. che tin- për qytetet dhe qendrat antike të banimit. più preziosi. paraqesin në mënyrë besnike historinë e një qyteti dhe problemet që e kanë shoqëruar atë nëpër shekuj. degradimi dhe rënimi: të gjitha këto. dai dettagli accurati degli stipiti di porte e finestre. S istemi dhe dekori urban. Usi e costumi. dai decori e le suppellettili. ELEMENTEVE TË GURIT DHE TË DRURIT Guido BOTTICELLI L 'assetto e il decoro urbano rivelano fedelmente la storia e le vicissitudini di una città. reflektojnë qytetërimin e tij. Doket dhe zakonet. sia per quelli moderni o nati ex novo.

pietre lavorate. Megjithatë. risultano nella parte alta rivestite da una “pelle” di intonaco. dekorative të portave dhe dritareve. oxhaqe karakteristike të veshura me dekoracione që vazhdojnë edhe në faqet e murit rreth tyre. di grande valore. I dettagli diventano ancor più importanti quando si entra all'interno di questi edifici: soffitti in legno dipinti. Talvolta però. dëshmojnë për kapacitetin 82 . është e mundur që të mbajne dekoracione të thjeshta figurative ose floreale. mbi të cilën janë pikturuar elemente floreale dhe dekorime figurative. të ndërtuara tërësisht me pllaka guri. ndërsa futesh në brendësi të këtyre ndërtesave. e cila shpesh përbëhet nga një përzierje argjili dhe kashte. ndonjëherë. Sipërfaqet arkitektonike te ndertesave. suvase te perdorur për veshjen e mureve. ose materialesh të tjera më Veduta di un caratteristico tetto in pietra Pamje e nje catie karakteristike me rasa guri Caratteristici tetti spioventi sorretti da puntoni in legno Cati karakteristike Le superfici architettoniche. Të gjithe këta elemente me vlerë të madhe. rezultojnë të jenë të veshura në pjesën e sipërme të tyre me një shtrese suvaje. piktura murale. per la maggior parte in pietra. të cilat në pjesën më të madhe të tyre janë prej guri. të cilën syri ta kap menjëherë sapo bie në kontakt me qytetin. etj. per non gravare e appesantire la struttura. Por gjëja më karakteristike. ma deve coinvolgere tutti questi elementi che sono testimonianza di una cultura che viene da molto lontano. në mënyrë që të mos rëndohet struktura. sono costituite da una struttura in legno rinzaffato e rifinito da un intonaco dipinto con elementi floreali o con decorazioni figurative. Detajet e rrisin rëndësinë e tyre. të cilat nëse lyhen me ngjyrë të bardhë. sikur zbresin drejt njëra-tjetrës.teggiati di bianco recano semplici decorazioni figurative o floreali. La prima caratteristica che salta agli occhi sono i famosi tetti spioventi con copertura in pietra. caratteristici caminetti adorni di decorazioni che si diramano sulle pareti circostanti. L'obiettivo del restauro non è solo quello di una bella presenta- të çmuara siç janë gërqelja dhe qimet e kafshëve. gurë të gdhendur. ossia all'aspetto esteriore degli edifici urbani. pjesët e sipërme të këtyre ndërtimeve janë të punuara me dru dhe të veshura me një shtresë suvaje. janë çatitë e famshme. testimoniano la capacità artigianale e il gusto artistico di un popolo nel realizzare opere di rilievo. mund të përmendim disa të tilla si: tavane druri të pikturuara. Tenendo conto di queste considerazioni è facile intuire che l'intervento di recupero di un centro storico non si deve limitare al semplice “involucro”. così come semplici oggetti utili alla vita quotidiana. me atë pamjen e tyre. pitture murali. Tutti questi elementi.

83 . rërë dhe fibra vegjetale. material i paindividualizuar kimikisht. është e lehtë të kuptohet se ndërhyrjet për rekuperimin e qendres historike nuk duhet të kufizohen vetëm në fasadën e saj. qe nuk mund të jetë tjetër veç pluhur mermeri. architettonico. sic rezulton edhe prej analizave kimike. Solo in questo modo è possibile progettare un recupero corretto. in altri casi da argilla e fibre vegetali. L'arriccio è costituito di calce e sabbie e fibre vegetali. Duke patur parasysh këto veçori. por duhet të përfshijnë të gjithë elementet që dëshmojnë për një kulturë të hershme. tramandando il centro storico alle nuove generazioni. përbëhet kryesisht nga karbonati i kalciumit. ma sta nella coscienza di voler recuperare il valore storico. del terreno su cui è collocato. Pikërisht për këto arsye. è senz'altro costituito da polvere di marmo. È inoltre indispensabile la conoscenza della tecnica di esecuzione degli edifici e della loro “pelle”. Ecco quindi che prima di intervenire bisogna progettare il restauro partendo dalla ricerca storica. Shtresa e pare e suvase përbëhet nga gëlqere. lasciandone inalterata la memoria storica. arkitekturore dhe kulturore të një qyteti. come risulta anche dalle analisi chimiche. ashtu edhe në atë të objekteve të thjeshta të përdorimit në jetën e përditshme. artizanal dhe shijet artistike të një populli si në realizimin e veprave të rëndësishme. Suvaja per dekoracione. patrimonio unico e irripetibile che appartiene all'intera collettività. culturale di una città. i terrenit mbi të cilin është vendosur objekti. që u përkasin të gjithëve. dei materiali che lo compongono. Tutte queste notizie devono essere raccolte e documentate e infine discusse. është e domozdoshme që të njihen teknikat e ndërtimit të objekteve dhe të aplikimit të “veshjes” të L'intonaco pittorico. Infine una serie di analisi stratigrafiche in modo da verificare le tonalità delle tinteggiature originali. Gjithashtu. in modo da valutare le scelte metodologiche di restauro e di presentazione estetica più opportune. por në disa raste edhe nga argjili dhe fibrat vegjetale. por ai ndeshet te koshienca për të rikuperuar vlerat historike. Objektivi i restaurimit nuk përfshin vetëm realizimin e një paraqitjeje të bukur. në pamjen e jashtëme të ndërtesave. ossia delle superfici. sia intonacate. apo edhe materialet që e përbëjne. dallo studio del territorio. konservative dhe estetike. l'inerte non individuato chimicamente. studimi i territorit.zione conservativa ed estetica. è costituito da carbonato di calcio. sia in pietra.para se te nderhyet duhet te projektohet restaurimi duke filluar nga kërkimet historike. të cilat përbëjnë pasuri unikale dhe të papërsëritshme .

por e hapur ndaj modifikimeve të shumta. quindi. e il restauratore non dovrà snaturare il carattere intrinseco della materia che è testimonianza del vissuto. Natyrisht që kjo nënkupton edhe disa kompromise: p. Sipas kësaj mënyre. affinché possano vivere al meglio la città.Per quanto riguarda Gjirokastra. duke bere te mundur qe procesi i mevonshem i urbanizimit dhe infrastrukturimit te territorit përreth te ndodhi si vazhdimesi e vlerave . për t'ua lënë atë më pas trashëgim brezave të rinj . l'intervento di restauro dovrà essere preceduto da un progetto di recupero unitario dell'intero complesso per individua- sipëfaqeve të tyre. sia di grande importanza per Gjirokastra. Sarà quindi il manufatto stesso che imporrà le indicazioni per il suo riuso. Anche in questo caso. che la salvaguardia di questo complesso pittorico. të dokumentohet dhe në fund të diskutohet rreth tij. l'architetto-restauratore deve essere in grado di creare le condizioni ottimali senza snaturare macroscopicamente la struttura originaria. Un discorso a parte merita il recupero delle pitture murali che decorano alcuni importanti edifici quali la chiesa di ( San Michele . che ha annerito e degradato i dipinti. Në fund. duhet të evitojë sa më shumë që të jetë e mundur ”muzeologjizimin” e qendrës historike të banuar. quindi. Nje diskutim me vete meriton restaurimi i pikturave murale që zbukurojne disa ndërtesa të rëndësishme të 84 . In questo caso. materia ed estetica del manufatto. që do të imponojë kushtet për ripërdorimin e tij dhe restauratori nuk duhet në asnjë mënyrë të ndryshojë karakterin intim jetësor të tij. në mënyrë që të mund të verifikohet tonaliteti i ngjyrimit origjinal. Mënyra se si do të realizohet kjo gjë nuk duhet të jetë e ngurtë dhe metodike. duke favorizuar investimet dhe zhvillimin. Le pitture ricoprono le pareti. Credo. gjithmonë duke respektuar karalteristikat arkitektonike. Në këtë kuadër. il recupero del patrimonio storico e architettonico deve evitare la “musealizzazione” del centro storico cittadino.sh. zgjidhjet metodologjike më të përshtatshme për restaurimin dhe realizimin e një paraqitjeje sa më estetike. ha reso il ciclo poco leggibile e confuso. kështu. Questo naturalmente comporta dei compromessi: per esempio tra la necessità di conservare negli edifici determinate testimonianze storiche e artistiche e le esigenze dei cittadini che in quegli edifici dovranno vivere con il comfort adeguato agli standard della vita contemporanea. le volte e le cupole. atë midis nevojës për të ruajtur elementet e vecante historik dhe artistik të ndërtesave dhe nevojave të qytetarëve. però. pa e ndryshuar në mënyrë të dukshme strukturën origjinale të objektit. për të vlerësuar. creando un insieme unico. te cilet do të duhet të jetojnë në ato ndërtesa me konfortin e përshtatshëm për një jetë të standarteve bashkëkohore. Në rastin e Gjirokastrës. e rëndësishme është që të përfshihen në projekt edhe vetë qytetarët. ma scorretto intervento di restauro che. duke lënë keshtu të paprekur dhe të patjetërsuar kujtesën historike. qofshin këto prej guri ose prej llaçi. arkitekti-restaurator duhet të jetë i aftë të krijojë kushtet optimale të jetesës. është e rëndësishme të kryhet një analizë shtresore e kujdesshme. attraverso un suo adeguato restauro. me këshillat dhe nevojat e tyre për përmirësimin e jetës në qytet. I gjithë ky informacion duhet të grumbullohet. favorendone l'insediamento e lo sviluppo. rikuperimi i trashëgimisë historiko-arkitektonike. materiale dhe estetike të objektit. Vetëm në këtë mënyrë mund të përgatitet një restaurim sa më i saktë i qendres historike. do të jetë vetë objekti.quartiere “Varosh”). con una pulitura impropria ed ampie ridipinture. ma si trovano purtroppo in un cattivo stato di conservazione a causa di un incendio. facendo in modo che il successivo processo di urbanizzazione e infrastrutturazione del territorio circostante avvenga in continuità con questi valori. ma suscettibile di infinite modifiche rispettose nello stesso tempo della caratteristica architettonica. L'approccio non deve essere metodico. e di un recente. Në kete rast . A questo scopo è importantissimo coinvolgere nel progetto gli stessi cittadini ascoltando i loro consigli e le loro necessità.

Fotot paraqesin disa piktura murale interesante. në një gjendje konservimi të keqe per shkak te nje zjarri qe ka erresuar dhe degraduar pikturat. harqet dhe kupolat e saj. ato paraqesin zbardhje dhe ndryshim të ngjyrave. attraverso le indagini scientifiche sarà possibile. që zbukurojne kishën e “Shen Mehillit” ne Lagjen “ Varosh”. la genesi dei dipinti e la loro tecnica pittorica.si dhe nje nderhyrjeje jo te specializuar per restaurimin qe me nje pastrim jashte normave dhe ripikturimet e ka bere ciklin pak te lexueshem Le foro mostrano alcune delle interessanti pitture murali che decorano la chiesa di San Michele. qytetit. 85 . Le pitture versano in un pessimo stato di conservazione con imbianchimenti ed alterazioni cromatiche che deturpano e impediscono la corretta lettura dell'opera. Gjendja e konservimit te pikturave është mjaft e keqe. la diagnosi per immagine e. gjë që e kompromenton leximin e saktë të veprës. fatkeqësisht. pikturat mbulojnë plotësisht muret. duke krijuar një ansambël unik dhe të veçantë. Nel progetto dovranno essere ricostruiti la storia dell'edificio.re la metodologia di restauro più idonea al suo recupero estetico e alla sua conservazione nel tempo. la tecnica pittorica e valutare la metodologia di intervento. infine. Attraverso la lettura diretta dei dipinti. Në rastin e kishës se lart permendur . le sue vicissitudini. si për shembull kisha e. analizzare lo stato di conservazione. por sot ato ndodhen. “Shen Mehillit” ne lagjen “Varosh”.

Pas një farë kohe 86 . unë besoj se mirëmbajtja dhe ruajtja e këtij kompleksi pikturor. Materialet dhe metodat që mund të përdoren janë të shumta. në mënyrë që të përcaktohet metodologjia më e përshtatshme e restaurimit. dhe konfuz. si cercherà di seguito di dare degli indirizzi di metodo. Një metodë e eksperimentuar gjerësisht si mbi gurin edhe mbi materialet prej mermeri. dhe që. Il consolidamento finale. SIPËRFAQE GURI ME VLERA ARTISTIKE Pasi të jenë përcaktuar karakteristikat teknike të objektit. Una metodologia ampiamente sperimentata sia sulla pietra che su altri materiali lapidei è quella basata sull'impacco di carbonato di ammonio supportato da polpa di cellulosa (più o meno combinata con sepiolite) in percentuali da valutare a seconda dello strato da rimuovere. ndryshk. për rekuperimin estetik dhe garantimin e një jetëgjatësie më të madhe në kohë të objektit të restaurimit. ndërhyrja restauruese duhet të paraprihet nga një projekt restaurimi i njësishëm i të gjithë kompleksit. Le singole operazioni possono essere così schematizzate: . apo të elementeve dekorative prej guri dhe prej druri. SUPERFICI IN PIETRA DI VALORE ARTISTICO Individuate le caratteristiche tecniche dell'oggetto pietra. deri tek trajtimi me Lazer. Pra. që karakterizojnë ndërtesat e tjera të Gjirokastrës. all'utilizzo di micro sabbiatrici. nga vlera e tij artistike dhe nga materiali që duhet eliminuar (papastërti.. Molti sono i materiali e le metodologie che si possono utilizzare: dall'acqua. duke filluar që nga uji. teknika e pikturimit si dhe të vlerësohet metodologjia e ndërhyrjes. croste nere. me anën e një ndërhyrjeje restauruese të përshtatshme. può essere eseguito mediante stesura di polimeri diversi o tramite impacco di ossalato di ammonio. solucionet acide. edhe në këtë rast. diagnozës së çdo pamje dhe në fund nepermjet kerkimeve shkencore do të mund të analizohet gjendja e konservimit të tyre. është ajo e bazuar në aplikimin e një shtrese karbonat amoni e përzier me xhelatinë celuloze në një përqindje që do të vlerësohet në varësi të shtresës që duhet hequr.. përdorimi i mikrotrajtimit me rërë. Në projekt duhet të rindërtohet historia e ndërtesës. etj.). limitando al massimo l'azione meccanica. invece. mermer.. Në rastin e restaurimit të pikturave murale.. incrostazioni. do të përpiqemi të paraqesim. ricarbonatazioni.si valuterà il solvente più idoneo a soddisfare le nostre esigenze. La scelta dipende dallo stato di conservazione del manufatto. degli elementi in pietra e dei supporti lignei che caratterizzano gli altri edifici di Gjirokastra. shkaku i dëmtimit. ka një rëndësi të madhe për Gjirokastrën. korëzim. Zgjedhja midis tërësisë së metodave dhe materialeve varet nga gjendja e konservimit e objektit. Por. dal suo valore artistico e dal materiale che deve essere asportato (materiali incoerenti. alle soluzioni acide. në vijim.). karbonizim. Le pietre particolarmente porose o in arenaria possono essere trattate con silicato di etile. (gur. La suddetta malta può anche essere colorata per ottenere la tonalità desiderata. si dhe gjeneza e pikturave dhe teknika e realizimit të tyre.Nel caso.) do të vlerësohet preparati që u përshtatet më shumë kërkesave tona. al laser. oggetto dell'attuale progetto. ecc…. l'impacco viene tolto e la superficie lavata con piccole spugne naturali. Dopo tempi di contatto che saranno stabiliti in corso d'opera. del restauro delle pitture murali. A pulitura ultimata vengono poi realizzate le stuccature dei cretti e delle lesioni con una malta a base di calce e sabbia e una piccola percentuale di resina acrilica. Nëpërmjet leximit të drejtpërdrejtë të pikturave. che può essere eseguito anche a scopo protettivo specialmente per le superfici in pietra poste all'esterno... disa detaje të metodës që do të përdoret.Rilievo architettonico attraverso fotogrammetria. përbëjnë objektin e projektit aktual. marmo ecc…. etj. për më tepër.

atyre duhet tu kthehet ngjyra origjinale. fetare apo pagane. religiosi o profani che vanno recuperati e studiati. në të tjera i suvatuar. Po aq të rëndësishme janë edhe elementet prej druri. në disa raste i lënë në dukje. Guri përbën një element ndërtimi shumë të rëndësishëm në Gjirokastër. pjesa më e madhe e këtyre strukturave kanë humbur ngjyrën e tyre dhe janë zbardhur. attualmente la maggior parte di queste strutture sono state imbiancate. ma in fase di restauro vanno recuperate nella loro cromia originale. sia che si tratti delle mensole di terrazze o delle strutture in aggetto dei tetti. Altrettanto importanti sono gli elementi in legno. elemente këto që duhen studiuar dhe restauruar. por në fazën e restaurimit. Ai është elementi kryesor i shumë ndërtimeve. Capita. Molti edifici sono caratterizzati dalla pietra talvolta lasciata a vista.La pietra è un elemento di costruzione di grande importanza per Gjirokastra. që me ngjyrën e tyre. Altro elemento decorativo di grande valore artistico sono le strutture architettoniche in mattoni che col loro colore naturale o artificiale creano scansioni geometriche di grande effetto. Duke vëzhguar ndërtesat. apo struktura mbajtëse të çative. Aktualisht. spesso osservando gli edifici. Një element tjetër dekorativ me vlerë të madhe artistike përbëjnë edhe strukturat arkitektonike prej tulle. qofshin ato parmakë . krijojnë thyerje gjeometrike me efekt të fortë. shpesh bien në sy basorelieve guri me motive simbolike. 87 . talvolta intonacata. di trovare elementi in pietra lavorati a basso rilievo con motivi simbolici.

. 88 . mund të trajtohen me përzierje silic etili. veçanërisht mbi përbërjet karbonike.. è necessario fare una distinzione fra le pitture esterne all'edificio. ose mbulimit me një shtresë me përbërje amoni.. trajtim me lazer. periudhë që do të vlerësohet gjatë punës. që përveç të tjerash ka si qëllim edhe mbrojtjen e sipërfaqes së trajtuar.Pastrim përfundimtar me anë të përhapjes mbi objekt të shtresës trajtuese me përbërjen dhe preparatet e përshtatshme (karbonat amoni. Në përfundim të pastrimit realizohet shtokimi i dëmtimeve dhe plasaritjeve. etj. . Konsolidimi përfundimtar.Documentazione fotografica e grafica del manufatto e del suo stato di conservazione.). quando lo stato di conservazione si presenta fortemente compromesso o comporta l'utilizzo di prodotti che modificano la consistenza e le caratteristiche materiche delle malte originali. Operacionet e veçanta . ecc. Përzierja e mësipërme mund edhe të ngjyroset për të përftuar tonalitetin e dëshiruar. ose që paraqesin shenja të gërryerjes. Gurët shumë porozë. . . gjithmonë duke evituar përdorimin e solucioneve acide. incrostazioni calcaree.Rilevim arkitektonik me anë të fotogrametrisë. per quanto riguarda le pitture murali esterne all'edificio. . mund të realizohet me anën e përhapjes së polimerëve të ndryshëm.. è consigliabile la loro ricostituzio- pas aplikimit të shtresës së sipërpërmendur. .. ajo hiqet dhe sipërfaqja mbi të cilën është aplikuar lahet me sfungjerë të vegjël natyrorë. kalcifikim. gjithmonë duke kufizuar maksimalisht veprimin mekanik.Eventuale protettivo finale INTONACI E PITTURE MURALI Prima di parlare del recupero delle decorazioni murali.Eventuale pulitura al laser o con micro sabbiatrici (in caso di superfici non dipinte) per la rimozione di materiale incrostato sulla superficie (patine di ossalato. va fatta una ulteriore distinzione tra intonaci semplicemente tinteggiati e superfici affrescate. . ossia le decorazioni o le tinteggiature degli intonaci di rivestimento .Stuccature con calce.Analiza kimike për përcaktimin e materialeve përbërës së tij. (bëhet fjalë sidomos për ato sipërfaqe që gjenden në pjesët e jashtëme të ndërtesës). Inoltre.shtokime. in particolare su supporti carbonatici. ndryshk. . .) me mdihmën e spatulave dhe bisturive. su superfici preventivamente bagnate e non. për eliminimin e papastëritve (sherbetime . ose mikrotrajtim me rërë (në rastin e sipërfaqeve të papikturuara) për eliminimin e ndryshkut nga këto sipërfaqe (shtresa kripërash.Pulitura finale per diffusione ad impacco con supportante e solvente appropriato (Carbonato di ammonio resina a scambio ionico anionico o cationico) evitando l'uso di soluzioni acide. .) con ausilio di raschini e bisturi.Pulitura preliminare per la rimozione dei materiali incoerenti (scialbature.Analisi chimiche per l'individuazione dei materiali costitutivi. rëshirë me shkëmbim jonik anionik ose kationik). sabbia e una piccola percentuale di resina acrilica.. nonostante il mantenimento degli intonaci preesistenti sia comunque importante.Nëse është e nevojshme. dhe një përqindjeje të vogël rëshire akrilike. me anë të një përzierjeje me bazë gërqeleje dhe rëre. mbi sipërfaqe të lagura ose jo më parë. stuccature ecc.) .che costituiscono quella che potremmo definire la “pelle” del fabbricato e quelle poste all'interno. Nel primo caso. etj. .Dokumentim fotografik dhe grafik i objektit dhe gjendjes se konservimit të tij.Pastrim fillestar. infatti.Consolidamento o ricoesione materica con ossalato di ammonio o resine sintetiche. mund të paraqiten skematikisht si më poshtë: .

invece. oltre alla pulitura. ma anche perché gli intonaci di rivestimento svolgono una importante funzione protettiva contro gli agenti atmosferici e l'umidità. në vend të rikonstruksionit të pjesëve shumë të dëmtuara. individuati attraverso l'analisi della struttura e le stratigrafie degli intonaci. . Nel caso di pitture a tempera. Por duhet që të përdoren në mënyrë preferenciale materiale që i përkasin traditës lokale dhe të ruhen ngjyrat origjinale.ne ex novo. forcim i lidhjes së materialeve me anë të përzierjes së amonit ose rëshirës sintetike. si ottiene il preconsolidamento del colore. Successivamente i dipinti devono essere puliti con metodologie appropriate alla tecnica pittorica. SUVATË DHE PIKTURAT MURALE Përpara se të flasim për dekoracionet murale. duhet të bëjmë domosdoshmërisht një dallim midis pikturave të jashtëme të ndërtesës. edhe këtu duhet të bëjmë një ndarje të mëtejshme: në suva thjesht të lyera me bojë. më saktë dekoracioneve ose lyerjeve të suvave që veshin muret e jashtëme (kjo përbën atë që mund ta përcaktojmë si 'lëkura” e ndërtesës). por edhe sepse suvaja që vesh këto mure kryen një rol të rëndësishëm mbrojtës ndaj agjentëve atmosferikë dhe lagështirës. duke nxjerrë në pah strukturën e gurit ose të tullës poshtë saj. in modo da ripristinare l'aspetto materico ed estetico primitivo. Se invece il film pittorico si presenta polverulento ed esfoliato. në mënyrë që atyre tu rikthehet aspekti material dhe estetik primitiv. . non solo perché viene falsificata la memoria storica di tali edifici. alterando il paesaggio urbano. in modo da mantenere una testimonianza storica delle diverse tonalità cromatiche che si sono succedute nel tempo e valutare un “piano del colore” del centro storico. mentre è importante intonacare nuovamente quelle che dovevano sostenere una policromia o elementi decorativi o semplicemente una tinteggiatura uniforme. In caso di pitture eseguite a bianco di calce. dhe sipërfaqe të mbuluara me afresk. Qualora sia necessario ricostituire la malta. përsa u përket dekoracioneve murale të jashtëme. nëse është e nevojshme. fatkeqësisht. gli intonaci originali devono prima di tutto essere “messi in sicurezza”. dhe pikturave të brendshme. al posto della ricostituzione si preferisce spesso scarnificare la superficie lasciando a vista la struttura in pietra o mattone sottostante: questo è un grave errore.Shtokim me gërqele. Dovranno però essere preferiti i materiali utilizzati dalla tradizione locale e mantenuti i colori originali. . Në rastin e parë. E' corretto conservare a vista le superfici nate per esserlo. dhe jo vetëm për faktin se kështu fallcifikohet kujtesa historike e këtyre banesave. rërë dhe një përqindje të vogël rëshire akrilike.Aplikim i shtresës përfundimtare mbrojtëse. Oggigiorno. Më e saktë do të ishte që të liheshin të zbuluara ato sipërfaqe muresh që duhen 89 . Përveç kësaj. ossia nelle condizioni ottimali per il proseguo del restauro strutturale e architettonico. purtroppo. ose kërkon përdorimin e produkteve që detyrimisht do të modifikojnë karakteristikat materiale të përzierjeve origjinale. në fakt. se lo stato di conservazione lo consente. In presenza invece di superfici dipinte o decorate. Në ditët e sotme. shpesh preferohet të krruhet sipërfaqja. è quindi utile eseguire una campagna di saggi stratigrafici.Konsolidim. Ky është një gabim i rëndë. in quanto le scaglie sollevate vengono riadagiate al loro supporto originale. deve essere eseguita una pulitura per tamponamento con acqua attraverso un foglio di carta giapponese: con questo metodo. kur gjendja e konservimit e saj paraqitet shumë e kompromentuar. është e këshillueshme që ajo të rikonstruktohet nga e para. të cilat do të përcaktohen nga analiza e strukturës dhe stratografitë e suvasë. da documentarsi sia fotograficamente che graficamente. edhe pse ruajtja e suvasë egzistuese është e rëndësishme. la metodologia consigliata consiste in una prima pulitura a secco con spugne Wishab.

anche se in alcune situazioni sono stati riscontrati intonaci a base di argilla e fibre vegetali. duhet ekzekutuar një pastrim me anë të mbështjelljes me letër japoneze të lagur me ujë: me anë të kësaj metode. përveç pastrimit. Pitture parietali esterne agli edifici: si tratta di decorazioni eseguite con la tecnica del bianco di calce e tempera. Molte di queste decorazioni sono state dipinte su un intonaco applicato su strutture lignee. mund të 90 . Nëse do të jetë e nevojshme të rikrijohet përzierja e llacit te suvasë. elemente dekorative. in situazioni estreme. in lënë të tilla. gjithmonë mund të përdoren makromolekula hidrokalciumi. ose thjesht një lyerje uniforme. L'intonaco dell'arriccio risulta invece costituito da calce. si fillim. metoda që këshillohet të përdoret konsiston në një pastrim fillestar në të thatë me sfungjer Wishab. e dopo le opportune analisi scientifiche. është me dobi ndërmarja e një sërë vëzhgimesh stratografike dhe dokumentimi i tyre si fotografikisht edhe grafikisht. dhe të mund të vlerësohet një “plan ngjyrash” i qendrës historike. ose. Më pas pikturat duhet të pastrohen me metodologjinë që më shumë i përshtatet teknikës së lyerjes. possono essere utilizzate macro molecole di idrato di calcio o. dhe ndryshimet që kanë pësuar ato. quelle individuate a Gjirokastra sono per lo più decorazioni eseguite a bianco di calce o a tempera (molto resistente. dhe të risuvatoheshin ato që duhet të përmbajnë një kolorit ngjyrash. In questa sede possiamo quindi fornire solo delle indicazioni di metodo che andranno personalizzate ai singoli manufatti. suvaja origjinale. në mënyrë që të mund të ruhet një dëshmi historike e tonaliteteve të ndryshme të ngjyrave gjatë kohës. sabbia e una percentuale di gesso. Nëse eventualisht. forse una tempera a latte) su un intonaco costituito da calce. Konsolidimet e nevojshme të filmit piktografik mund të realizohen me anë të përhapjes së një shtrese hidroksid të bariumit. Nëse në të do të jenë të pranishme sipërfaqe të pikturuara ose të veshura me dekoracion. e cila aplikohet me ndihmën e një letre japoneze. ose uji të përzier me karbonat amoni. duhet “të sigurohet”. Paraloid AB 52 in soluzione a basse concentrazioni. Le stuccature devono essere realizzate ad imitazione dell'intonaco originale. Ci troviamo quindi di fronte a opere tecnicamente complesse e solo in fase operativa. mentre il ritocco pittorico potrà essere eseguito ricostituendo le parti mancanti a selezione cromatica o a neutro valorizzando ciò che resta dell'originale. ndërhyrja restauruese konsiston në përdorimin e një shtrese uji.. Në rastin e pikturave të realizuara me bojra uji. Per i distacchi dell'intonaco pittorico al supporto si può intervenire con micro fermature a punti di resina termoplastica o iniezioni di malte minerali. sabbia e fibre vegetali. ad esempio a seconda che si tratti di semplici e ripetitivi elementi decorativi oppure più complesse scene figurate. La scelta dovrà essere valutata a seconda delle situazioni. nuk do të jetë e mundur të aplikohet kjo metodë. pra të vendoset në kushtet optimale për vijimin e punës restauruese strukturale dhe arkitektonike. në situata ekstreme. Në rastin e pikturave të realizuara me gërqele të bardhë. solucion Polaroid AB 52 me përqëndrim të ulët. Eventuali consolidamenti del film pittorico possono essere eseguiti per diffusione ad impacco di idrossido di bario. arrihet edhe një prekonsolidim i ngjyrave dhe nga ana tjetër celfisjet ringjiten me mbështetësen e tyre origjinale. gjithmonë në qoftë se gjendja e konservimit e lejon. qualora non sia possibile operare con questo procedimento. Në pikat ku suvaja e perdorur per piktura është shkëputur nga mbajtesja e saj. Nëse filmi piktografik paraqitet i mbuluar me pluhur dhe i ciflosur.l'intervento di restauro consiste in una pulitura ad impacco di acqua o acqua e carbonato di ammonio supportata da carta giapponese. Per quanto riguarda le pitture murali poste all'interno degli edifici. sarà possibile avere una conoscenza più approfondita e valutare la metodologia di recupero più opportuna. protette dalle grandi tettoie si sono conservate dalle intemperie.

protette dalle grandi tettoie si sono conservate dalle intemperie. për të verifikuar egzistencën ose jo të pikturave poshtë këtyre shtresave. 91 . domosdoshmërisht duhet të kryhen një sërë provash stratografike në nivele të ndryshme. sot. veprimit të agjentëve atmosferikë. pse jo. in fase di restauro sarà opportuno staccarli o strapparli per poi collocarli su un nuovo supporto in modo da garantirne la conservazione. këto dekoracione i kanë shpëtuar. duke garantuar në këtë mënyrë konservimin dhe jetëgjatësinë e tyre. Molte di queste decorazioni sono state dipinte su un intonaco applicato su strutture lignee. In fase di restauro sarà indispensabile operare una serie di prove stratigrafiche a diversi livelli per valutare l'esistenza di pitture sotto lo scialbo e la presenza di differenti strati pittorici. rezultojnë të jenë të mbuluara pjesërisht nga lyerje me gelqere te bardhe.. dhe. Pikturat e fasadës së ndërtesave: bëhet fjalë për dekoracione të realizuara me teknikën e gëlqeres së bardhë dhe bojrave të ujit. edhe egzistencën e disa shtresave të pikturuara. in alcuni casi. në pjesën më të madhe. Shumë nga këto dekoracione janë realizuar mbi suva të shtruara mbi struktura prej druri. këto dekoracione të shkëputen nga mbështetësja e tyre origjinale dhe të ngjiten mbi një mbështetëse të re.Pitture parietali esterne agli edifici: si tratta di decorazioni eseguite con la tecnica del bianco di calce e tempera. Molte delle antiche decorazioni risultano oggi parzialmente nascoste dalle imbiancature. Shumë dekoracione antike. të mbrojtura nga sprethet e çative. Gjatë fazës së restaurimit. në disa raste do të jetë e domosdoshme që gjatë fazës së restaurimit.

Në këtë stad mund të japim vetëm disa specifikime të metodave që do të përdoren. është ajo e aplikimit të një pastrimi fillestar me sfungjer Wishab të thatë. ndërsa restaurimi i pikturave mund të realizohet duke rindërtuar pjesët që mungojnë. do të kemi në dispozicion një njohuri më të plotë dhe do të jemi në gjendje të përcaktojmë metodën më optimale për restaurimin e tyre. ndoshta bëhet fjalë për bojë të përzier me qumësht). Se i risultati non fossero ancora ottimali. Shtokimet duhet te realizohen duke imituar suvanë origjinale. se lo stato di conservazione lo consente la metodologia consigliata è quella che prevede una prima pulitura a secco con spugne Wishab. si può prevedere una pulitura con acqua. përveç pastrimit. ato të vëzhguara në Gjirokastër. ndodhemi përballë punëve teknikisht shumë komplekse në fazën e tyre operative dhe vetëm pas analizave të nevojshme shkencore. mentre il ritocco pittorico andrà a ricostituire le parti mancanti rendendo omogenea la lettura d'insieme. në pjesën më të madhe të tyre janë realizuar me gërqele të bardhë ose me bojëra uji (bojëra këto shumë rezistente. vista la caratteristica tecnica di questi supporti non escluderei anche delle iniezioni di di latte calce e gesso. mund të ndërhyet me anë të një pastrimi me ujë. mentre molte sono ndërhyet me pikim rëshire termoplastike. Pra. të cilat më pas do të personalizohen sipas profilit të krijimeve të veçanta. Në vija të përgjithshme mund të themi se: duke qenë se në pjesën më të madhe bëhet fjalë për piktura me bojra uji. 92 . sipas rastit nëse bëhet fjalë për elemente dekorativë të thjeshtë ripërsëritës. oltre alla pulitura. in fase di restauro sarà opportuno staccarli o strapparli per poi ricollocarli sul un nuovo supporto in modo da garantirne la conservazione.rera dhe fibra vegjetale. si ottiene un riadagiamento delle scaglie sollevate al loro supporto originale. In fase di restauro sarà indispensabile operare una serie di prove stratigrafiche a diversi livelli per valutare l'esistenza di pitture sotto lo scialbo e la presenza di differenti strati pittorici. rërë dhe nje perqindje allcije. edhe pse në disa situata është hasur suva me bazë argjile dhe fibrash vegjetale. ad esempio con soluzioni in acqua di carbonato o bicarbonato di ammonio. Purtroppo ne sono rimaste poche a vista: in parte sono state distrutte nel rifacimento degli intonaci. duke e mbështjellë sipërfaqen e pikturave me letër japoneze: me anë të kësaj metode. In situazioni estreme si può utilizzare il Paraloid AB 52 in soluzione a basse concentrazioni. domethënë. Il consolidamento potrà essere effettuato con idrossido di Bario o macro molecole di idrato di calcio. In origine molte abitazioni dovevano essere decorate internamente con pitture parietali. metoda më e këshillueshme për restaurimin e tyre. si può intervenire con solventi appropriati a rimuovere lo sporco salvaguardando il colore originale. Nëse pikturat do të kenë shtresa pluhuri apo celfisje. Le stuccature devono essere eseguite con calce e sabbia ad imitazione della malta originale. Përsa u përket pikturave murale të vendosura në brendësi të ndërtesave. In linea di massima. Qualora la pittura presenti polverulenza e esfoliazioni. Molte delle antiche decorazioni risultano oggi parzialmente nascoste dalle imbiancature. sipas zgjedhjes së ngjyrave ose në mënyrë neutrale. arrihet edhe një ringjitje e celfisjeve me mbështetjen e tyre origjinale. Zgjedhjet do të vlerësohen sipas situatave. apo për skena më komplekse figurative. tamponando le superfici attraverso un foglio di carta giapponese: con questo metodo. mbi një suva të përbërë nga gërqele. trattandosi per la maggior parte di pitture a tempera. duke vlerësuar pjesën që mbetet nga origjinali. gjithmonë nëse gjendja e konservimit të pikturave e lejon këtë. Shtresa e pare e suvase ne kontakt me murrin eshte e perbere nga gelqerja. Eventuali distacchi dell'intonaco pittorico all'arriccio possono essere trattati con micro fermature a punti di resina termoplastica. ose me injektim llaci mineral.alcuni casi.

shumë të tjera gjenden të fshehura poshtë shtresave të pluhurit dhe papastëtive. në fillim duhet të kenë qenë të veshura më dekoracione që përfshinin faqe të tëra muri. edhe pse nuk mund të përjashtohet mundësia që ngjyrat të jenë holluar me ndihmën e një lidhesi organik.In origine molte abitazioni dovevano essere decorate internamente con pitture parietali. Edhe në këto raste. è importante eseguire delle prove stratigrafiche: nella foto. Përgjithësisht. mentre molte sono ancora nascoste da scialbature. Fatkeqësisht. shumë pak prej tyre kanë mbetur të dukshme. Purtroppo ne sono rimaste poche a vista: in parte sono state distrutte nel rifacimento degli intonaci. përpara se të fillohet puna për restaurimin e tyre. A prima vista può sembrare eseguita a buon fresco. Në pamje të parë ajo të lë përshtypjen se është realizuar gjatë një periudhe të ftohtë. Shumë banesa karakteristike. është e nevojshme që të kryhen disa teste stratografike: Në foto paraqitet marrja e kampioneve për të analizuar teknikën e realizimit të pikturës. La pittura in genere si presenta molto luminosa. piktura paraqitet shumë e ndriçuar. Një pjesë e tyre janë shkatëruar gjatë risuvatimeve të mureve. 93 . vengono eseguiti dei prelievi per l'analisi della tecnica pittorica. prima dell'intervento di restauro. anche se non si esclude che i colori possano essere stati diluiti con un legante organico. Anche in questo caso.

Intonaci esterni non decorati . . dhe. Psh. porta. elementi in ferro ecc. marmo. . basorelieve) .Rilevim grafik dhe fotografik i elementeve të veçantë arkitektonik (dritare. gurë. . bassorilievi) . mund të përdoren solucione uji karbonik. mund të ndërhyhet me pikim rëshire termoplastike.Rilievo architettonico . Nel complesso. duke parë karakteristikat e mbështëtëseve.Ricostituzione dell'arriccio e dell'intonaco finale eseguito preferibilmente con calce aerea e sabbia. mund të paraqiten skematikisht si më poshtë: .Analize dhe rilevim grafik dhe fotografik i gjendjes së konservimit. . duke imituar përzierjen origjinale.Analisi e rilievo grafico e fotografico dello stato di conservazione . Duke e përmbledhur: Metoda që do të ndiqet. harqe. nuk do të përjashtoja edhe përdorimin e injeksioneve me qumësht gërqeleje dhe shkumësi. suva.Documentazione fotografica e grafica della struttura e dello stato di conservazione dell'intonaco. dhe njekohësisht për të ruajtur ngjyrat origjinale. elemente hekuri.) dhe natyrën e degradimit të tij. . intonaci.Analisi e rilievo grafico e fotografico delle modifiche strutturali . . Në pikat ku suvaja karakteristike është shkëputur nga mbështetësja e saj. prima dell'intervento di restauro. Më pas konsolidimi mund të realizohet me ndihmën e hidroksidit të bariumit. porte. ose makromolekulave të hidratit të kalciumit. Intonaci esterni dipinti . Suva të jashteme pa dekoracion: . La pittura in genere si presenta molto luminosa.Rilevim arkitektonik. Nëse rezultatet do të vijojnë të jenë jo të kënaqshme. A prima vista può sembrare eseguita a buon fresco.. Anche in questo caso.Indagini stratigrafiche per l'individuazione delle tinteggiature originali con documentazione delle medesime tramite acquerelli. anche se non si esclude che i colori possano essere stati diluiti con un legante organico.) e della natura del degrado. . . etj. vengono eseguiti dei prelievi per l'analisi della tecnica pittorica.Analize dhe rilevim grafik dhe fotografik i modifikimeve strukturore. è importante eseguire delle prove stratigrafiche: nella foto. duke lejuar një lexim sa më homogjen të veprës. . Në raste situatash ekstreme.Valutazione delle cause di degrado e costituzione di scannafossi e vespai in caso di umidità di risalita. mermer. ose bikarbonate amoni. archi. mund të përdoret solucioni Polaroid AB 52 me përqëndrim të ulët.Rilievo grafico e fotografico dei singoli elementi architettonici (finestre. pietre.Studime stratografike për përcaktimin e ngyrave origjinale me dokumentim të këtyre të fundit me ane te akuareleve. la metodologia di intervento può essere schematizzata nelle seguenti fasi: .Rilievo fotogrammetrico .Documentazione Fotografica a luce visiva e radente.Tinteggiatura con colori stemperati in latte di calce..Analisi chimiche per l'individuazione dei materiali di cui è costituito il manufatto (mattoni.Analiza kimike për përcaktimin e materialeve që përbëjnë objektin (tulla. ndërsa ripunimi i pikturave do të shërbejë për të rindërtuar pjesët që i mungojnë mozaikut.Demolizione del vecchio intonaco. Shtokimet duhet të realizohen me gërqele dhe rërë. atëhere mund të ndërhyhet me tretësira të përshtatshme për të eliminuar papastërtitë.ancora nascoste da scialbature.Vlerësim i shkaqeve të degradimit dhe krijimi i shtre- 94 . . . “cuci e scuci” dei mattoni e delle parti ammalorate.Rilevim fotogrametrik. ecc.Dokumentim fotografik dhe grafik i strukturës dhe gjendjes së konservimit të suvasë.

Analiza kimike të teknikës së realizimit të pikturës. .Shtokim i të çarave dhe plasaritjeve me gërqele dhe rërë.Prekonsolidim i filmit piktografik që ndodhet në rezik rënieje. Suva të brendshme të pikturuara . Intonaci interni dipinti . . .Reintegrazione pittorica con colori. save izoluese dhe kanaleve për evitimin e lagështirës.Preconsolidamento del film pittorico e dell'intonaco a rischio .Stuccatura delle lesioni e delle lacune con calce e sabbia ad imitazione dell'originale. .oksideve të holluara me tretësirë gërqeleje.Analiza dhe rilevim grafik i teknikës së pikturës. .Lyerje me ngjyra të holluara me qumësht gërqeleje. duke imituar origjinalin.Analiza kimike dhe seksionime stratografike të ngjyrave dhe të teknikave piktografike. pastrimi do të kryhet duke e mbështjellë sipërfaqen me letër japoneze.Analisi e rilievo grafico dello stato di conservazione .shqep) i tullave dhe pjesëve të dëmtuara. 95 . .Analiza dhe rilevim grafik të gjendjes së konservimit.Prishje e suvasë së vjetër.Pastrim final i suvasë me solucione që i përshtaten llojit të degradimit dhe teknikës së realizimit të pikturës. stemperati in caseinato di calcio.Consolidamento del film pittorico al supporto e ricoesione materica del medesimo (possibilmente tramite trattamento ad impacco di idrossido di bario).Konsolidim i filmit piktografik dhe ripërtëritje materiale e tij (mundësisht me anë të trajtimit me një shtresë hidroksid bariumi). in caso di colore particolarmente decoeso. tramite tamponamento delle superfici con spugne imbevute di acqua deionizzata previa interposizione di un foglio di carta giapponese.Analisi e rilievo grafico della tecnica pittorica .. Qualora il colore fosse particolarmente decoeso la pulitura sarà effettuata attraverso tamponamento della superficie previa interposizione di un foglio di carta giapponese. . . Nëse ngjyrat do të jenë veçanërisht të degraduara. .Dokumentim fotografik me dritë të mjaftueshme dhe jo reflektuese.Konsolidim i suvasë së pikturuar dhe ngjitje në mur me anë të pikimit me rëshirë termoplastike ose me injeksion përzierjeje minerale. çmontim (me teknikën qep .Analisi chimica e sezioni stratigrafiche dei colori e della tecnica pittorica . .Pastrim fillestar i sipërfaqes së pikturuar.Analisi chimiche della tecnica pittorica -Analisi chimiche su le cause del degrado . .Rikonstruksion i suvasë i realizuar mundësisht me gërqele dhe rërë.Pulitura preliminare della superficie dipinta attraverso spolveratura. për eliminimin e pluhurave.Documentazione grafica della tecnica pittorica e dello stato di conservazione . në rast se ajo ka tendencë të ritet. . . . terre e ossidi. .Consolidamento dell'intonaco pittorico all'arriccio e dell'arriccio al muro con fermature a punti di resina termoplastica o iniezioni di malte minerali.Analisi chimica dei fenomeni di degrado .Analiza kimike për përcaktimin e shkaqeve të degradimit. .Riintegrimi i pikturave me anë të ngjyrave.Dokumentim grafik i teknikës së realizimit të pikturës dhe gjendjes së konservimit të saj. . .Pulitura finale ad impacco con un supportante e un solvente appropriati al tipo di degrado e alla tecnica pittorica. .Pulitura preliminare del materiale incoerente a secco o.Preconsolidamento del film pittorico a rischio di caduta (tramite caseinato di bario applicato puntualmente a pennello). . Suva të jashtme të pikturuara: . .

. nero fumo e sporco. Per alcuni di questi manufatti andrà addirittura previsto lo smontaggio e il successivo riassembramento. gjithmonë duke imituar në karakterin e tij estetik dhe material origjinalin.Pastrim fillestar në të thatë i papastërtive. . L'aspetto policromo può essere dovuto all'accostamento di legni diversi. me reliev (të gdhendura). . decorati con elementi eseguiti ad intarsio. . Ato përmbajne dekoracione me elemente të ngjyrave të ndryshme të ndërthurur me njëri-tjetrin. . . Në fakt bëhet fjalë për objekte më bukuri të rallë.Presentazione estetica con integrazione pittorica del dipinto e ricostituzione delle parti cromatiche mancanti. ossalato di calcio o resine a bassa percentuale).. che vengono poi assorbi- . con la sostituzione delle parti non più recuperabili.Pulitura finale per diffusione ad impacco con supportante e solvente appropriato alla situazione e alla tecnica pittorica. . (bllokimi kryhet me anë të pikimit me rëshirë termoplastike. oppure ad una vera e propria stesura pittorica a tempera magra.Consolidamento interstrato. a rilievo o con cornici a formare riquadri o rosoni. andranno recuperate le decorazioni originali. PIKTURA TË REALIZUARA MBI SIPËRFAQE MBËSHTETËSE PREJ DRURI Termi. kripëra kalciumi. Si tratta di manufatti di squisita bellezza.Pastrim përfundimtar me anë të përhapjes së një shtrese tretësire që i përshtatet gjendjes së konservimit dhe teknikës së realizimit të pikturës.Shtokim dhe ripërtëritje e suvasë në pjesët e dëmtuara (ose që mungojnë).Konsolidim midis shtresave si dhe konsolidim i suvasë së pikturuar në mur. na u dha mundësia të 96 . . Durante il nostro sopralluogo è stato possibile notare il precario stato di conservazione in cui versano oggi tali soffitti: il degrado più evidente è dovuto ad infiltrazioni di acqua.Prekonsolidim i filmit piktografik dhe i suvasë të rezikuar. me anën e përhapjes së një shtrese sfungjeri të zhytur në tretësirë uji të dejonizuar dhe mbështjelljes më pas të sipërfaqes me letër japoneze. . ose me anë të injektimit të përzierjeve minerale). . mund të përdoren: hidroksid bariumi. duke përdorur gërqele dhe rërë. Una metodologia di pulitura ampiamente sperimentata è quella basata sull'applicazione di fogli di carta giapponese imbevuti di soluzioni di carbonato di ammonio o di ammoniaca: questa operazione consente la solubilizzazione delle sostanze da rimuovere.Realizimi i një paraqitjeje estetike me anë të integrimit piktografik të piktures dhe rindërtim i pjesëve të ngjyrosura që mungojnë.Analiza kimike të fenomenit të degradimit. Gjatë vizitës tonë në vend. ose rëshirë me përqindje të ulët).Konsolidim i filmit piktografik dhe ngjitje e tij me materialin mbështetës (duke iu përshtatur situatave. Aspekti shumëngjyrësh me shumë mundësi e ka prejardhjen nga kombinimi i llojeve të ndryshme të drurëve.Stuccatura e rifacimento degli intonaci mancanti con calce e sabbia ad imitazione materica e estetica dell'originale. dhe në rastin e ngjyrave shumë të dëmtuara. pikture mbi dërrasë i referohet më së shumti tavaneve prej druri. PITTURE SU SUPPORTI LIGNEI La pittura su tavola è riferita per la maggior parte ai soffitti lignei.Consolidamento e ricoesione della pellicola pittorica al supporto (a seconda delle situazioni si possono usare Idrossido di bario. ose ndoshta bëhet fjalë per aplikim te elementeve piktorik me bojra uji të holluara. ose me korniza që formojnë kuadrate apo hapsira rrethore. e consolidamento dell'intonaco pittorico all'arriccio e questo al muro (Fermatura a punti di resina termoplastica o iniezioni di malte minerali) . Terminato il restauro strutturale.

ose amoniaku: ky operacion bën të mundur që substancat që duhen eliminuar të shkrihen dhe më pas të thithen nga letra japoneze. Lo stesso risultato può essere ottenuto anche con supportanti di cellulosa a media fibra. te pangjyrosura. lehtëson eliminimin e papastërtive. është metoda e bazuar në aplikimin e letrës japoneze të ngopur me solucion karbonat amoni. krijohet mundësia e ndërhyrjes me ndihmën e një fiksuesi kompatibël kundrejt teknikës së realizimit të pikturës. Per le suppellettili e gli oggetti in legno policromo la metodologia non si discosta da quella sopra menzionata. oltre al recupero degli elementi policromi. ma il loro corretto recupero è importante per tramandare la memoria storica sulla tecnica e la cultura artistica del luogo. le quali sono elementi di grande valore sia a livello artigianale che artistico e testimoniano la grande cultura del passato. struktura mbajtëse prej druri të brendshme dhe të jashtëme. A pulitura ultimata è possibile intervenire con un fissativo da individuare fra quelli compatibili con la tecnica pittorica. Në përfundim të operacionit. nga tymi i zi apo papastërtitë. Për mobiliet dhe objektet prej druri shumëngjyrësh. mënyra e ndërhyrjes është më e thjeshtë dhe konsiston në përdorimin e produkteve që përdoren zakonisht për drurin. nuk mund të flitet për ndonjë metodë ndryshe nga ajo e paraqitur më lart. mentre per le parti lignee non policrome si potrà intervenire in modo più semplice utilizzando prodotti normalmente usati per il legno. deve tener conto di tutte le altre parti lignee prive di cromia. Il restauro di questi elementi si presenta molto complesso. duke përdorur ngjyra të holluara me qumësht ose tretësirë gërqeleje. sipërfaqja e pastruar mund të trajtohetme një shtresë dylli mikrokristalor. Il restauro. Ripunimi i pikturave do të ketë si qëllim rikonstruksionin e pjesëve që mungojnë. Ne kompleks . Po i njëjti rezultat përftohet edhe duke përdorur celulozë gjysem fiber. Il ritocco pittorico sarà integrativo a ricostituire le parti mancanti. ndërsa për pjesët prej druri te pangjyrosura. Gjithashtu. I soffitti lignei sono elementi importanti nell'arredo delle case di Gjirokastra. i cili. 97 . Për disa prej këtyre objekteve do të jetë e nevojshme madje edhe që të çmontohen dhe të ribashkohen sërishmi pas resturimit dhe zëvendësimit të pjesëve të parikuperueshme. Nel complesso. Questo processo può essere accelerato utilizzando come supportante la silice micronizzata che.Documentazione fotografica.metodologia e nderhyrjes mund te skematizohet ne keto faza : Tavane dhe dysheme.Analisi chimiche per l'individuazione del tipo del legno. në të cilën gjenden sot këta lloj tavanesh: forma më e dukshme e degradimit është ajo që e ka prejardhjen nga infiltrimi i ujit. Një metodë pastrimi e eksperimentuar gjerësisht. facilita la rimozione dello sporco. A operazione ultimata le superfici potranno essere trattate con un protettivo di cera microcristallina.te dalla carta giapponese. la metodologia di intervento può essere schematizzata nelle seguenti fasi: Soffitti e solai. . Sarà importante trattare il legno con prodotti antiparassitari qualora se ne presentasse la necessità. strutture portanti lignee non policrome interne o esterne . Sidoqoftë procesi mund të përshpejtohet duke përdorur si ndihmës silicin e mikronizuar. falë potencialit të tij të lartë thithës. Në përfundim të pastrimit. avendo un alto potere assorbente. e rëndësishme është që druri të trajtohet me produkte antiparazitare. utilizzando colori stemperati in latte o caseinato di ammonio. për efekt mbrojtës. Nëpërmjet restaurimit struktural do të realizohet rekuperimi i dekoracioneve origjinale. verifikonim gjendjen jo të qëndrueshme të konservimit.

Çatitë prej druri përbëjnë një element të rëndësishëm të dekorimit të shtëpive Gjirokastrite. edhe në atë artistik. ma il loro corretto recupero è importante per tramandare la memoria storica sulla tecnica e la cultura artistica del luogo. Përveç elementeve shumëngjyrësh. Restaurimi i këtyre elementeve paraqitet shumë kompleks. dhe qe janë dëshmimtarë të një kulture të madhe ne të shkuaren. oltre al recupero degli elementi policromi. deve tener conto di tutte le altre parti lignee prive di cromia. Il restauro. por rekuperimi i tyre i drejtë dhe i saktë ka shumë rëndësi në transmetimin e kujtesës historike mbi teknikat dhe kulturën artistike të vendit. por që përbëjnë elementë të një vlere të madhe si në nivelin artizanal.I soffitti lignei sono elementi importanti nell'arredo delle case di Gjirokastra. gjatë restaurimit duhet të kihen parasysh edhe të gjitha pjesët e tjera prej druri që nuk kanë ngjyrë. le quali sono elementi di grande valore sia a livello artigianale che artistico e testimoniano la grande cultura del passato. Il restauro di questi elementi si presenta molto complesso. 98 .

Diagnostikim i gjendjes së konservimit të ndërtesës. . .Consolidamento materico ad impregnazione di resina Paraloid o resine epossidiche .Stuccatura del supporto pittorico. .Pulitura finale con solventi appropriati alla tecnica pittorica. .Pulitura preliminare da materiale incoerente (spolveratura con pennello).Konsolidim i filmit piktografik me suportin e vet. Paraloid B72 ) .Documentazione fotografica. .Pulitura finale con solventi appropriati.Pastrim fillestar për eliminimin e papastertive (eliminim i pluhrave me penel).Pastrim fillestar për eliminimin e papastertive (eliminim i pluhrave dhe shtresezimeve). Primal AC 33.Dokumentim fotografik.Dizinfektim kundër molës.Diagnosi dello stato di conservazione dell'edificio.Ripunim piktografik.. . 99 . .Patinim dhe nivelim i pjesëve të reja. që i përshtaten teknikave të pikturimit. . . . . . .Diagnosi dello stato di conservazione attraverso l'osservazione diretta del manufatto. Tavane dhe dysheme prej druri të lyera.Konsolidim i strukturës me ngjeshje dhe shtokim. për ti ekuilibruar me ato të vjetra. . .Analiza kimike për përcaktimin e llojit të drurit.Pastrim përfundimtar me ndihmën e tretësirave përkatëse.Dizinfektim i sipërfaqes ndaj insekteve Ksilofage. .Diagnosi dello stato di conservazione dell'edificio. ose duke e forcuar ate me fibra karboni.Consolidamento del film pittorico al supporto.Zëvendësim i pjesëve të degraduara plotësisht. .Analizë vizive dhe kimike e teknikës së realizimit të pikturës. . .Preconsolidamento del colore a rischio. .Diagnostikim i gjendjes së konservimit të ndërtesës. . . .Disinfestazione contro gli insetti xilofagi .Diagnostikim i gjendjes së konservimit me anë të vëzhgimit të drejtpërdrejtë të objektit.Sostituzioni delle parti degradate. . .Consolidamento del legno. Soffitti e solai lignei dipinti . . .Disinfestazione antitarlo. .Ritocco pittorico ad imitazione dell'originale. .Diagnosi dello stato di conservazione e della natura dei materiali attraverso analisi chimiche.Pulitura preliminare dai materiali incoerenti (spolveratura).Analisi visiva e chimica della tecnica pittorica. . .Konsolidim i materialit me injektim rëshire Polaroid ose rëshire eposidike.Consolidamento strutturale tramite massellatura e stuccatura.Prekonsolidim i ngjyrave të rezikuara (Qafë lepuri. .Shtokim i suportit piktografik. (Colletta di coniglio. . .Diagnostikim i gjendjes së konservimit dhe natyrës së materialeve me anë të analizave kimike.Pastrim përfundimtar me ndihmën e tretësirave përkatëse. duke imituar origjinalin.Konsolidim i strukturës me ngjeshje dhe shtokim.Diagnosi dello stato di conservazione attraverso l'osservazione diretta del manufatto.Dokumentim fotografik .Consolidamento strutturale tramite massellatura e stuccatura o rinforzi di fibre di carbonio. . . . Polaroid B72) . Primal AC 33. .Patinatura ad equilibrio delle parti nuove con quelle vecchie.Konsollidim i strukturës së drurit.Diagnostikim i gjendjes së konservimit me anë të vëzhgimit të drejtpërdrejtë të objektit. . . .

100 .

con l'obiettivo di rintracciare i caratteri comuni alle diverse tipologie studiate per quanto concerne l'uso di tecniche costruttive consolidate e caratteristiche del luogo.me objektiv gjetjen e karaktereve te perbashketa per tipologjite e ndryshme te studiuara lidhur me perdorimin e teknikave ndertimore te konsoliduara dhe karakteristike per vendit.STUDIO DEI MATERIALI COSTRUTTIVI DEGLI EDIFICI STORICI DI GJIROKASTRA Pierluigi Ferracuti . 101 . anche in funzione di una più precisa individuazione dei luoghi di provenienza dei materiali e della cronologia della loro messa in opera.edhe ne funksion te nje individualizimi me te sakte te vendeve nga ku jane marre materialet si dhe kronologjia e perdorimit . Per effettuare uno studio sufficiente alla caratterizzazione di intonaci e murature di interesse storico è indispensabile poter conoscere e caratterizzare le seguenti parti in opera: .duke integruar studimin kimikokompozicional te materialeve me karakteristikat dimensionale te mureve dhe ato stratografike te suvave dhe mbi te gjitha me burimet arkivore e historike qe mund te gjenden. in quanto in questa prima campagna le indagini sono state concentrate e approfondite solo su intonaci e murature di un paio di edifici storici. evidenziando nel contempo le situazioni di degrado. sa qe ne kete fushate te pare kerkimet jane perqendruar dhe thelluar vetem per suvate dhe muret e disa shtepive karakteristike.composizionale dei materiali con le caratteristiche mensiocronologiche delle murature e quelle stratigrafiche degli intonaci e soprattutto con le fonti d'archivio storiche rintracciabili. .realizimi i siperfaqeve pa suvatim me karakteret mensikronologjik dhe teknikat e rifiniturave te adoptuara. Puna e zhvilluar deri tani perfaqeson nje faze paraprake te ketij kerkimi.Llojet e gureve te perdorur dhe punimet e kryera per pregatitjen e materialeve ndertimore. integrando lo studio chimico . . N johja e materialeve dhe perdorimi i tyre i sakte ne funksionet konservative perben nje stad te rendesishem ne planifikimin e cdo projekti te rikuperimit arkitektonik. con i suoi caratteri mensiocronologici e le tecniche di finitura adottate.Me kete kontribut na propozohet hapja e nje fronti studimi per materialet e perdorura ne ndertesat historike te Gjirokastres. Per te kryer nje studim te mjaftueshem per pershkrimin e suvave dhe muraturave me interes historik eshte e domozdoshme njohja dhe pershkrimi i pjeseve te meposhteme : .Francesca Ospitali L a conoscenza dei materiali e la verifica della loro riuscita in funzione conservativa costituisce uno stadio irrinunciabile nella pianificazione di ogni progetto di recupero architettonico. utili a fornire indicazioni sullo stato delle strutture e sugli interventi conservativi più consoni da adottare. Il lavoro fin qui svolto rappresenta tuttavia una fase preliminare di tale ricerca.i litotipi utilizzati e le lavorazioni impiegate per la preparazione del materiale da costruzione.duke evidentuar ne kohe situatat e shkaterimit . esse potranno comunque trovare uno sviluppo ulteriore nell'ambito dello stesso progetto.Francesca Ospitali STUDIMI I MATERIALEVE TE PERDORURA NE BANESAT HISTORIKE TE GJIROKASTRES Pierluigi Ferracuti . Con il presente contributo ci si propone di aprire un fronte di studio sui materiali d'uso negli edifici storici di Gjirokastra. ato sidoqofte mund te gjejne nje zhvillim te metejshem ne kuadrin e te njejtit projekt .te dobishme per te na dhene tregues mbi gjendjen e strukturave dhe rreth nderhyrjeve konservuese me koherente qe duhen adaptuar.la realizzazione delle superfici faccia a vista.

1 e 1. e krijuar mbi seleksionimin e materialit qe disponohej. ne disa raste jane cfaqur edhe fragmente me tulla ne realizimin e lla- 102 . 1. Fig 1. In particolare è stata riscontrata una pratica molto estesa e generalizzata nell'uso di peli di animali di origine ovina e di fibre vegetali con funzione di armatura e di sostegno degli intonaci sia esterni che interni.1 dhe 1. Teknika ndertimore e banesave te Gjirokastres shfaqet autonome dhe e panvarur prej perdorimit te strukturave ndertimore te periudhes antike. in stato di buona conservazione come Zekate o in stato di abbandono come Babameto. te dallueshme si ne ndertesat e kategorise se pare . Fig 1.2. Particolare delle caratteristiche tegole in pietra locale. Fig. parzialmente intonacato. rinvenute sia negli edifici di prima categoria.ne gjendje te mire konservimi si te Zekatet ose ne gjendje abandonimi si te Babameto.. legati alle possibilità di sfruttamento delle cave circostanti l'area della città. in alcuni casi si sono rilevati Materialet lidhese (llaci) dhe suvate paraqesin karakteristika te vecanta .2.2.1.me referim te vecante per materialet lidhese. .pjeserisht e suvatuar. Fig 1. con particolare riferimento a leganti. Le malte di connessione e gli intonaci presentano caratteristiche distintive ricorrenti e peculiari.te perseritura dhe tipike. aggregati e additivi.ose ne ndertesat e lagjeve Palorto e Pllake.llojet e llacit te perdorura ne lidhjet dhe veshjet .1. come paglia e fibre di canapa. Edificio tipico di Gjirokastra in pietra locale.i tipi di malta utilizzati nelle connessioni e nei rivestimenti. per evidenti motivi di approvvigionamento. La tecnica costruttiva degli edifici di Gjirokastra appare autonoma e indipendente dal reimpiego di strutture edilizie di età antica. Pjesa me e madhe e mureve dhe e derrasave per mbulimin e cative te Gjirokastres eshte e perbere prej guri lokal sic shihet prej shembujve tipike te paraqitur ne fig.1. Ndertese tipike e Gjirokastres me gur lokal . Ne vecanti eshte ndeshur nje praktike shume e perhapur ne perdorimin e qimeve te dhive dhe te fibrave vegjetale me funksion armature dhe mbeshtetjeje te suvave te jashteme dhe te brendeshme . La stragrande maggioranza delle murature e dei manti di copertura di Gjirokastra è infatti costituita da materiale lapideo in pietra locale come si vede da esempi tipici mostrati nelle fig 1.perberese dhe materialet shtese per te permiresuar cilesine. o negli edifici visitati presso i quartieri di Palorto e Pllake.2 Element i mbulesave karakteristike me gur lokal.

hanno permesso di confrontare i campioni prima e dopo la loro manipolazione. previa inglobamento di microcampioni in resine termoindurenti. Ma è possibile confidare in successive ricerche di archivio che possano permettere una collocazione temporale più precisa delle tecniche e dei materiali adottati.konkretisht 1988 dhe 2004 . Tuttavia il prelievo dei campioni per la realizzazio- cit kociopest.por edhe jashte shtepise muze te Zekateve.me qellim per te pasur nje ide per teknikat e perdorura te keta te fundit dhe per teknikat e perdorura ne dekoracionet murale te ndertesave historike. risalenti rispettivamente al 1988 e al 2004.me dy nderhyrje restauruese te dokumentuara vetem te ndertesa e Zekateve . Per te parat ju eshte drejtuar teknikave fotografike . Tra le prime si è fatto ampio ricorso alle tecniche fotografiche. Purtroppo allo stato attuale non è ancora nota la data esatta di costruzione dei due edifici presi in considerazione. 103 . 1. realizzate. In questo studio tuttavia il maggior rilievo è stato dato alle analisi di pitture e decorazioni originali su intonaco e su legno della casa museo di Zekate e alle stratigrafie degli intonaci dell'edificio di Babameto. METODOLOGJITE DIAGNOSTIKUESE Metodologjite e adoptuara ne kete kerkim. sviluppando al contempo una conoscenza dei pigmenti utilizzati e monitorare la natura delle patine e delle incrostazioni presenti sulle superfici dipinte. ottenute con l'ausilio di ingranditori e microscopi. indice di relativa modernità della muratura. allo scopo di documentare i luoghi presi in considerazione e i materiali prelevati. come nel caso delle stratigrafie di intonaci e di parti dipinte. me qellim dokumentimin e vendeve te marra ne trajtim si dhe materialet e marra si kampion . al fine di avere una idea delle tecniche realizzative di questi ultimi e delle tecniche pittoriche utilizzate nelle decorazioni parietali di edifici storici. con due interventi di restauro documentati per il solo edificio di Zekate. te realizuara nepermjet marrjes se mikrokampioneve me rreshire nxehtesi-duruese .tregues ky i mureve me te reja te ndeshura keto ne zonen e Pazarit te vjeter . come nei casi riscontrati nel quartiere di Pllake. METODOLOGIE DIAGNOSTICHE Le metodologie adottate nella presente indagine possono essere suddivise in distruttive e non distruttive. mund te jene te ndara ne shkaterruese dhe joshkaterruese. Ne kete studim me shume vemendje i eshte kushtuar analizave te lyerjeve dhe dekoracioneve origjinale mbi suva dhe ne dru tek shtepine karakteristike te Zekateve si edhe stratigrafie te suvatimeve te banesa e Babametove.Zekate dhe Babameto.Po mund te vazhdohet me kerkime arkivore qe mund te japin nje pozicionim kohor me te sakte ne baze te teknikave dhe materialeve te perdorura. kane bere te mundur krahasimin e kampioneve para dhe pas trajtimit te tyre. nepermjet prerjes dhe levigimeve e lucidimeve te seksionit ne kampionin e seleksionuar. 1. Per fat te keq ne gjendjen aktuale akoma nuk eshte bere e njohur data ekzakte e ndertimit te dy ndertesave qe po trajtojme.qe te dyja te periudhes para 1900. si tek rasti i stratigrafive te suvave dhe te pjeseve te lyera . in particolare la macrofotografia e le immagini ingrandite. ma anche all'esterno della casa museo di Zekate. ne menyre te vecante makrofotografia dhe pamjet e zmadhuara te realizuara me perdorimin e zmadhuesve dhe mikroskopeve .duke zhvilluar njekohesisht nje njohje rreth pigmenteve te perdorura dhe monitorimin e natyres se shtresave dhe celfave qe jane prezent te siperfaqet e lyera. per mezzo del taglio e delle successive levigatura e lucidatura della sezione di campione selezionata.frammenti di mattoni nella realizzazione di malte a cocciopesto. Zekate e Babameto. entrambi di epoca precedente al 1900.

questa ultima. quando era chiara la loro origine e funzione in opera. mentre quando si è ricorsi al prelievo di parti integre si è fatto ricorso a tecniche di microprelievo con bisturi. Ciò si è reso indispensabile per effettuare anche le analisi chimiche di laboratorio necessarie alla comprensione della natura chimica e della composizione globale di malte e intonaci. l'importanza e la centralità delle tecniche spettroscopiche per il presente lavoro impongono di delinearne brevemente le caratteristiche e la relativa strumentazione utilizzata presso il Dipartimento di Chimica Fisica e Inorganica dell'Università degli Studi di Bologna. bashke me karakteristikat e tipologjive te kriperave te tretshme . Eshte kerkuar psh. come spiegato più avanti nella introduzione alle indagini svolte nell'edificio di Babameto. pjeseve karbonike . Ndersa teknikat e kerkimeve te perdorura ne studimin e perberjes teresore te llacrave dhe suvave dhe rreth prezences se kriprave te tretshme jane tashme te pershkruara ne botimet e meparshme te projektit per Gjirokastren . perfaqeson nje moment shkaterrues . Analiza dhe kritere per rikuperimin e qendres historike te Grotamares . alle frazioni carbonatica. u perdoren teknikat e mikrokampionatures me bisturi. me rreze infra te kuqe dhe Raman . quali le micro-spettroscopie Infrarossa e Raman.fisiche sui materiali da costruzione”. rendesia e teknikave spektroskopike per kete pune . [“kerkime kimiko-fizike per llacet e qendres historike te Grotamares. prezente.imponon perkufizimin shkurtimisht te karakteristikave dhe mjeteve te perdorura prane departamentit te Kimise. Megjithate marrja e kampioneve per realizimin e seksioneve stratigrafike me shkelqim. 209-230 (1999)].fisiche sulle malte del centro storico di Grottammare”. per te qene e qarte origjina dhe funksioni . qe jane joshkaterruese . di per sé non distruttive. 104 . Si è cercato ad esempio di raccogliere frammenti di materiali staccati o raccolti da terra. Mentre le tecniche di indagine utilizzate nello studio della composizione globale di malte e intonaci e dei sali solubili sono già state descritte in pubblicazioni precedenti al progetto per Gjirokastra. 247-259 (2004)].fizike dhe inorganike te Universitetit te Bolonjes. Manuali I rikuperimit te qendrave historike te provinces se Askoli Picenos. su Analisi e criteri per il recupero del centro storico di Grottammare. Manuale del recupero dei centri storici della provincia di Ascoli Piceno. te grumbullohen fragmente materialesh te shkeputura ose te marra nga toka. Disa kerkime jane zhvilluar me ndihmen e metodave te kerkimeve instrumentale si mikro-spektroskopie. [“Caratteri e indagini chimico . ancorché effettuato con accorgimenti tali da renderlo il meno invasivo possibile. refuar kjo e fundit . unitamente alla caratterizzazione delle tipologie di sali solubili presenti. ndersa kur ju eshte drejtuar marrjes se kampioneve prej pjeseve ne teresi . silicatica e idrosolubile.ne delle sezioni stratigrafiche lucide rappresenta un evento distruttivo. te nevojshme per te specifikuar karakteristikat e pigmenteve. silikate dhe te tretshme ne uje . lendeve lidhese dhe pregatitjen e dekoracioneve murale dhe ne dru. leganti e preparazioni delle decorazioni parietali e lignee. 209230(1999)] dhe [“Karakteret dhe kerkimet kimiko-fizike per materialet e ndertimit “. necessarie alla caratterizzazione di pigmenti. edhe pse realizohet me shume kujdes per ta demtuar sa me pak . Alcune indagini sono state svolte con l'ausilio di metodi di indagine strumentali. Kjo gje eshte e domosdoshme per te kryer edhe analizat kimike ne laboratore . 247259(2004)]. [“Indagini chimico . te nevojshme per te kuptuar natyren kimike dhe kompozimin teresor te llaceve dhe suvave . riferita.

per ti karakterizuar dhe per te identifikuar vecori te mundshme ne pregatitjen e suportit. la microscopia Raman è utilizzata per l'identificazione di pigmenti e materiali inorganici. Rizolucioni I larte hapesinor I te dy teknikave. Alcuni campioni sono stati analizzati anche con microspettroscopia IR (Nicolet FT-IR Nexus 470 colle- Mikro-spektroskopite IR dhe Raman Aplikimi I mikro-spektroskopise IR dhe Raman ne analizat diagnostike te lyerjeve murale dhe mbi dru eshte bere aktualisht nje instrument I vlefshem per percaktimin e pigmenteve . mineraleve dhe lendeve lidhese . te afta te analizojne kampione te dimensioneve te vogla dhe lejojne te identifikohen substancat qe jane prezent ne kampion . In particolare. te lejon percaktimin e perzierjeve te ngjyrave ose ndryshueshmerine e shtresave te ndryshme prej te cilave eshte e perbere nje lyerje . I campioni di Zekate sono stati sottoposti a microspettroscopia Raman (System RM1000 Renishaw collegato a un microscopio Leica DMLM) con laser ad Ar+ (514. ma anche eventuali diverse strutture cristalline della stessa sostanza. interpretimi i te dhenave eksperimentale ndodh si ballafaqim me spektrat e referimit te pigmenteve .0 nm). Ne menyre te vecante mikroskopia Raman eshte perdorur per identifikimin e pigmenteve dhe materialeve inorganike . minerali e leganti puri. una volta registrato lo spettro. permette la determinazione di miscele di colori o la diversificazione dei differenti strati di cui è composto un dipinto. e permettono di identificare le sostanze presenti nel campione. In entrambi i casi. duke punuar ne modalitetin “near-normal reflection-absorption” 105 . nella forma e nella posizione delle bande. e per identificare eventuali particolarità nella preparazione del supporto. duke iu njohur atyre jo vetem strukturen molekulare. come valido strumento per la determinazione dei pigmenti. ndersa mikroskopia IR eshte me e pershtatshme per karakterizimin e pigmenteve dhe lidhesve organike . per te gjetur nje prezence te mundshme te elementeve te degraduar . L'elevata risoluzione spaziale delle due tecniche. poiché lo spettro vibrazionale riflette nel numero.Micro-spettroscopie IR e Raman L'applicazione delle micro-spettroscopie IR e Raman nell'analisi diagnostica di dipinti murali e su tavola è diventata ormai abituale. capaci di analizzare campioni di piccole dimensioni. per riscontrare la probabile presenza di prodotti di degrado e caratterizzarli. me lazer ne Ar + (514. per te percaktuar pigmentet e perdorura gjate punes. mbi te gjitha I mikro-Raman. leganti e dei materiali di supporto. por edhe ndonje strukture kristaline te se njejtes substance.5 nm) e laser a diodo (780. Ne te dyja rastet . Analizat jane kryer direkt mbi siperfaqet e kampioneve dhe ne seksione . soprattutto del micro-Raman. mentre la microscopia IR è più adatta per la caratterizzazione di pigmenti e leganti organici.5 nm) dhe lazer ne diode (780.0 nm) per determinare i pigmenti utilizzati nella stesura dell'opera. elementeve lidhes dhe materialeve mbajtes . Disa kampione jane analizuar edhe me mikrospektroskop IR (Nicolet FT-IR Nexus 470 e lidhur me nje mikroskop Nicolet Continuum) per te percaktuar materialet lidhese te perdorura . Kampionet e Zekateve i jane nenshtruar mikro-spektroskopise Raman (System RM 1000 Renishaw i lidhur me nje mikroskop Leica DMLM). senza pretrattamenti. la chimica e la struttura dei gruppi molecolari caratteristici di quella sostanza nelle sue varie fasi e modificazioni cristalline. Le analisi sono state effettuate direttamente sulla superficie dei campioni e in sezione. l'interpretazione del dato sperimentale avviene per confronto con spettri di riferimento dei pigmenti. Le micro-spettroscopie IR e Raman sono tecniche di caratterizzazione non distruttive e non invasive. Mikro-spektroskopite IR dhe Raman jane teknika me karakter joshkaterrues . riconoscendone non solo la struttura molecolare. pasi eshte regjistruar spektri .

Raccolta della pietra locale. si ne strukturat mbajtese prej guri dhe ne pjese shume te ngjashme me litotipet gel- 106 . nelle coperture caratteristiche della Shkemb tipik karbonik shume i qendrueshem dhe kompakt (fig 2. shume afer qytetit . CAMPIONI PRELEVATI E RELATIVE INDAGINI 2. KAMPIONE TE MARRA DHE KERKIMET RRETH TYRE 2. Pietra locale di Gjirokastra 2. Roccia tipicamente carbonatica molto tenace e compatta (fig 2. paraqet zona me rezistence te vogel ne krahasim me katet e depozitimeve sedimentare (fig 2. ma anche in quelli più recenti. dhe ne modalitetin ATR (Attenuated Total Reflectance). Pjese guri shume e ngjashme me Alberese. al pari della maggior parte della superficie esposta agli agenti atmosferici (fig 2. sia nelle strutture portanti. lavorando in modalità “nearnormal reflection-absorption” e in modalità ATR (Attenuated Total Reflectance). Fig 2. Fig 2. e barabarte me pjesen me te madhe te siperfaqes se ekspozuar ndaj agjenteve atmosferike (fig 2. te lidhura me soluzione kriperash . 2. Particolare della pietra con incrostazioni superficiali. e. eshte perdorur shume ne pjesen me te madhe te ndertesave te vjetra .2. Raccolta in cave molto vicine alla città è utilizzata largamente nella quasi totalità degli edifici antichi. Fig 2.1.1).2). mbi te cilat formohen mikrocarje ne te cilat hyjne pjese te materialeve organike .1 Materiale me origjinë guri A.1. presenta tuttavia zone di minor coesione in corrispondenza dei piani di deposizione sedimentaria (fig 2.gato a un microscopio Nicolet Continuum) per determinare i leganti impiegati. Guri lokal i Gjirokastres Fig 2.3).1). Materiali i grumbulluar ne gurore . Grumbullimi i gurit lokal.1 Materiali litici originari A. che nelle murature faccia a vista. in conci di spessore più sottile.2.2). por edhe tek ato me te rejat.3) sulle quali si formano microfessurazioni in cui si inseriscono incrostazioni di materiali organici cementati con soluzioni saline.

Analizat e perberesit kryesor te reres. Rera e lumit Drino Shtrati i lumit Drino eshte shume afer qytetit . come si può osservare dalla fig.5% è di natura silicatica.3 Lavorazione della pietra locale. mentre il limite inferiore non è facilmente rilevabile essendo mescolata a limo. Nel suo aspetto estetico risulta molto somigliante al litotipo calcareo noto come Alberese. All'osservazione granulometrica appare piuttosto sottile.città.5% kalcit mikritik dhe vetem 24. prandaj eshte e mundur qe pjesa me e madhe e materialit te perdorur per realizimin e llacit .3 Punimi i gurit lokal.4. Fig 2. sic mund te vihet re ne fig. i grani più grossi sono di dimensioni inferiori a 100 micron. e realizuar me mikroskop optik me 100 zmadhime dhe per krahasim 107 . shfaqet shume e imet . pertanto è plausibile che la maggior parte del materiale utilizzato per la fabbricazione di malte provenga dalle relative aree golenali. Le analisi della composizione globale della sabbia hanno evidenziato una prevalenza netta di materiali di natura silicatica rispetto a quelli di natura carbonatica. con il 75. L'analisi chimica ne rivela in effetti una composizione principalmente carbonatica. kane nxjerre ne pah nje mbizoterim te materialeve te natyres silikore . vjen prej ketyre luginave . me 75. mentre solo il restante 24. e B. B. neanche a livello di tracce. Sabbia del fiume Drino Il letto del fiume Drino è molto vicino alla città. come si vede dalla fig 2. ndersa kufiri me i ulet nuk eshte lehtesisht i dukshem . kokrrizat me te medha jane te dimensioneve me te vogla se 100 mikron. Fig 2. qerore te njohura si Alberese.5 % eshte e natyres silikatike.5.4 . aq sa tipologjite e ndryshme te kriperave te kerkuara nuk arrijne te evidentohen ne nivel gjysem-cilesor. Fig 2. ne krahasim me ato te natyres karbonike dhe nje perberje te kriperave te tretshme shume te varfer. sic duket ne fig 2. Fig 2.5% di calcite micritica. tanto che le varie tipologie di sali ricercate non si riescono ad evidenziare a livello semiqualitativo. pasi jane te perziera me llumin . 2. 2. as ne nivel gjurmesh .5. Ne vezhgimet granulometrike . e un contenuto di sali solubili estremamente esiguo. ottenuta al microscopio ottico a 100 ingrandimenti.4 Pjese guri shume e ngjashme me Alberese.4 Particolare della pietra somigliante all'Alberese. Analizat kimike nxjerrin ne pah nje perberje kryesisht karbonike .

Al tatto la sabbia risulta molto soffice per effetto della forma prevalentemente tondeggiante e delle rilevanti frazioni di limo.8 % Sali solubili in acqua 0.5 % Silicati 77.6. Fig 2.8 %Kripera te tretshme ne uje 0.6.5 %Silikate 77. Fig 2.6 Riferimento.9 %Karbonate 16.5 Zmadhimi i reres se lumit Drino. per efekt te formes mbizoteruese te rrumbullakte si dhe pjeseve te llumit . 2. Fig 2. 2. Fig 2.5 Ingrandimento della sabbia del fiume Drino: 100x.9 % Carbonati 16. rera rezulton shume e bute . una suddivisione della scala corrisponde a 100 micron.per confronto con la scala di riferimento mostrata nella fig. me shkallen e referimit te treguar ne fig. nje nendarje e shkalles korrespondon me 100 mikron. Ne prekje.8 Ricerca semiqualitativa Sali solubili nella Sabbia del Drino Nitriti Nitrati Cloruri Solfati Ammonio Ferro Kerkime gjysem-cilesore te Kriperave te tretshme ne Reren e Drinos Nitrite Nitrate Klorur Sulfate Amon Hekur - - 108 . Composizione globale Sabbia Drino % Umidità in equilibrio 4.8 Perberja e pergjithshme e Reres se Drinos %Lageshtira ne ekuiliber 4.6 Referim.

unitamente ad abrasioni di vario grado. Pjesa me e madhe e pikturave prezente ne oden kryesore . 109 .2.10 Particolare del prelievo effettuato tra le decorazioni del camino. Fig 2.10 Elemente te kampioneve te marra midis dekoracioneve te oxhakut .7 Esterno della casa Zekate. mentre gli intonaci appaiono notevolmente lesionati e attraversati da numerose fratture. ashtu edhe zbukurimet polikrome ne dru. Fig 2. Fig 2. 2. jane kryer kerkime me te thelluara duke marre ne konsiderate si dekoracionet murale perfshire llacin dhe suvate . 2.9 e 2. causa di cadute di intere parti dipinte o bianche come è visibile dalle fig 2. particolare della struttura architettonica. Ne kete shtepi muze .8. sia alcune decorazioni policrome su legno.9 dhe 2.2 Edificio di Zekate 2.8 Pamje e jashtme e shtepise se Zekateve.10.10 . In questa casa museo.8. sono state effettuate le ricerche più approfondite.9 Pamje e brendeshme e shtepise Zekate me mure te zbukuruara dhe dru polikrom. sic paraqitet ne fig.7 dhe 2. La maggior parte delle pitture presenti nel salone principale presenta patine e incrostazioni biancastre. comprese le malte e gli intonaci ad essi sottostanti.7 e 2.2 Banesa e Zekateve Fig 2. prej se ciles jepen dy pamje te jashtme ne fig. Fig 2. paraqet shtresa te holla dhe kore te bardha se bashku me gervishtje te shkalleve te ndryshem. 2. residui di scialbature sovrapposte. Fig 2.8 Esterno della casa Zekate. ndersa suvate shfaqen shume te demtuara dhe pershkohen prej shume carjesh . Fig 2. elemente te struktures arkitektonike.7 Pamje e jashtme e shtepise se Zekateve. in quanto sono state prese in considerazione sia le decorazioni parietali. Fig 2.9 Interno della casa Zelate con pareti decorate e legni policromi. di cui vengono mostrate due immagine dell'esterno nelle fig.

Fig 2. Intonaco e malta interni di Zekate Frammenti di intonaco caduti in vicinanza del camino mostrato nella fig 2. sic paraqitet ne fig. qe evidenton llacin e pasur me inerte silikore dhe i lidhur me gelqeren e bardhe .12).3 cm.13 e 2.12 Stratigrafia della malta. Natyra gelqerore eshte evidentuar edhe prej perberjes kimike te pergjithshme e krahasuar me ate te llacit te shtreses se pare te suvatimit. sic paraqitet me poshte . unitamente a quella della malta dell'arriccio. eshte e perbere prej fibrave vegjetale te kashtes dhe zhakut. mentre l'intonaco bianco sottostante le pitture. ndersa suvaja e bardhe pavaresisht lyerjeve . Fig 2. 2. in giunzione con l'intonaco sovrimmesso: 20x. in cui l'aggregato è costituito da polvere bianca microcristallina in legante di calce. è formato da una malta prevalentemente carbonatica. costituente l'arriccio.10 sono stati raccolti e analizzati. qe ne pamje te pare duket se ka konsistencen e nje shtokoje prej allcie edhe per trashesine e konsiderueshme . mundesisht i realizuar prej gurit lokal te bluar . Fig 2. 2. rreth 2-3 cm. e vezhgueshme me ane te nje zmadhimi ne fig. A.14.A. che evidenzia la malta sottostante. Fig 2.11 Llac me fije zhake poshte dekoracioneve murale ne afersi te oxhakut : 4x.10. osservabile a forte ingrandimento nelle Fig 2.11. 2. 2.11 Malta con fibre di canapa sottostante le decorazioni parietali nei pressi del camino: 4x. ne te cilin elementet perberes jane pluhuri i bardhe mikrokristaline me lidhes gelqereje.12).sic mund te shikohet . che a prima vista sembra avere la consistenza di uno stucco gessoso. Pjesa e poshtme . probabilmente ottenuta dalla pietra locale macinata. Suva dhe llac ne pjeset e brendeshme te Zekateve Fragmente suvaje te rena afer oxhakut . ku vihet re ne krah stratigrafia (fig. jane grumbulluar dhe analizuar si ato te treguara ne fig. come si può osservare è interconnessa da fibre vegetali di paglia e canapa.12 Stratigrafia e llacit ne bashkim me suvane qe qendron siper : 20x. anche per il suo notevole spessore. come quello mostrato in fig. 110 . La natura calcica è evidenziata anche dalla composizione chimica globale sotto riportata.14 . eshte e formuar prej nje llaci kryesisht karbonik. 2. dell'ordine di 2 .11. ricca di inerte silicatico e legata con bianco di calce. di cui si vede al fianco la stratigrafia (fig 2. La parte inferiore.13 dhe 2.

mostrata nella fig.2 %Kripera te tretshme ne uje 3.3 prej te cilave 71. La granulometria dell'inerte dell'arriccio.5 %Perberes gelqerore 89.1 % Sali solubili in acqua 2. ka evidentuar mbetje te gelqeres te pakarbonizuara tek kampionet e suvase. i larte 111 . effettuato per verificare la completezza della reazione di carbonatazione delle malte di calce e degli intonaci a bianco di calce.4 % Perberes gelqerore 51. por qe mungojne te shtresa e llacit qe eshte poshte. 2.2 % Sali solubili in acqua 3.13 Suva te Zekatet 40 x Fig 2. evidenzia altresì una grana più grande di quella della sabbia del Drino ed un livello di inerte carbonatico nettamente superiore.9% quasi esclusiv. vecanerisht me e larte tek suvaja qe kemi pare .14 Intonaco Zekate 100 x Fig 2.1 %Kripera te tretshme ne uje 2.15. ha evidenziato residui di calce non carbonatata nel campione di intonaco.Fig 2.2 % di Carbonati Composizione globale Malta sotto Intonaco camino Zekate % Umidità in equilibrio 3. evidenton nje kokrrize rere me te madhe nga ajo e reres se Drinos dhe nje nivel te inerteve karbonike me te larte .9 % pothuajse ekskluzivisht Karbonate % Silikate Saggio alla fenolftaleina Tale saggio.13 Intonaco Zekate 40 x Fig 2. 2.5 % Composti calcici 89.1 %Silikate 7. Carbonati % Silicati 41.5 Perberja e pergjithshme Suva e oxhakut Zekate %Lageshtira ne ekuiliber 1. Granulometria e ketyre inerteve .1 % Silicati 7. invero assenti nel campione di malta dell'arriccio sottostante.14 Suva te Zekatet 100 x Composizione globale Intonaco camino Zekate % Umidità in equilibrio 1. e kryer per te verifikuar perfundimin e reaksionit te karbonizimit te llacit me gelqere dhe te suvave te bardha me gelqere .4 % Composti calcici 51. particolarmente elevato 41. treguar ne fig.15.5 Prove me fenolftaleine Nje prove e tille.3 di cui 71.2 Karbonate Perberja e pergjithshme Llaci poshte Suvase se oxhakut Zekate %Lageshtira ne ekuiliber 3.

2.16 Inerte malta Zekate 40 x dopo lavaggio in acido. Fig 2. magari frammista alla sabbia del Drino.nell'intonaco come già visto. pjeset e shkeputura kane te bejne mbi te gjitha me lidhjen e llacit me murin e gurit . ndoshta i perzier edhe me reren e Drinos. 2.16 Inerte llaci i Zekateve 40 x pas larjes me acid.15 Inerte malta Zekate 10 x. Sic duket kokrrizat rezultojne me te rrumbullakosura me nje homogjenitet me te madh te formes dhe dimensionit ne krahasim me reren e Drinos. inertet pas larjes me acid qe evidenton pjesen e vetme silikore te lidhur me mbetjet vegetale. Fig 2. La determinazione semiqualitativa dei Sali solubili presenti nei due manufatti è di seguito riportata: Sali solubili Intonaco camino Zekate Arriccio camino Zekate Percaktimi gjysem-cilesor i kriperave te tretshme prezente ne dy pune . Fig 2. Ne fig. sic paraqitet me poshte : Nitriti Nitrati Cloruri Solfati Ammonio tracce tracce + ++ tracce ++ tracce Prezenca me e madhe e kriperave te llaci. Ne efekt.16 . La maggior presenza di sali nella malta rispetto all'intonaco dipende dalla maggior permeabilità della 112 . Fig 2. che fa presumere una accurata selezione del materiale.16 viene mostrato a più alto ingrandimento l'inerte dopo lavaggio con acido. rezulton edhe heterogjeniteti i formes dhe dimensioneve qe te ben te mendosh per nje zgjedhje te kujdesshme te materialit. Nella fig. shkalla e mbivendosur me mase totale 1 cm. la scala sovrimposta misura complessivamente 1 cm. ne krahasim me suvane . che evidenzia la sola parte silicatica unitamente a residui di vegetali. previa separazione dal limo. probabilmente derivato anche da pietra macinata. mundesisht i krijuar edhe prej gurit te bluar . notevole risulta anche l'eterogeneità della forma e delle dimensioni. qe transporton vete kriperat brenda struktures murore.15 Inerte llaci i Zekateve 10x. tregohen me zmadhimin me te larte . varet nga pershkueshmeria me e madhe e te pares nga burimet e jashtme te lageshtires. Come si può vedere i grani risultano più tondeggianti con una maggiore omogeneità di forma e dimensioni con la sabbia del Drino.

in cui si vede il colore a contatto con l'intonaco. ne afersi te kampioneve te suvase dhe shtresës fillestare te sapo pershkruar. te hijezuara ne siperfaqe nga pjese kriperash te bardha . B.18 Pika e sakte e marrjes se kampionit Nr.18. te shperndara ne menyre homogjene si dhe stratigrafia qe evidenton dy shtresa te rregullta me ngjyre . In effetti le parti distaccate riguardano soprattutto il collegamento della malta al muro di pietra. 113 . 1. quello inferiore di colore arancio con uno spessore di circa 60 micron.19 dhe 2. della decorazione nella zona di prelievo del campione N.19 e 2. 1: Decorazione rosso . che evidenzia due strati regolari di colore.arancio Il campione è stato prelevato nei pressi di una finestra del salone principale. ne nje zone te degraduar me renien si te suvase ashtu edhe te llacit nga muri . fragmentet e kampioneve.portokalli. in prossimità dei campioni di intonaco e arriccio appena descritti. 1.prima a fonti esterne di umidità.20.17 e 2. B. Fig 2. Campione N. fig. velato in superficie da scaglie saline bianche omogeneamente distribuite. me trashesi 60mikron dhe e sipermja me ngjyre te kuqe te erret. me trashesi rreth 30 mikron. e la stratigrafia.18 .17 dhe 2.17 Elemente te zbukurimit ne zonen e marrjes se kampionit Nr. che trasporta i sali stessi all'interno delle strutture murarie. 2. fig. 2. nelle fig. 1. Fig 2.1: Dekoracioni i kuq . il frammento di campione. e poshtmja me ngjyre portokalli .18 Punto esatto di prelievo del campione N. e quello superiore di colore rosso scuro con uno spessore di circa 30 micron. ku shikohen ngjyra ne kontakt me suvane . Fig 2. 2. Ne vazhdim tregohen ne fig. Di seguito vengono mostrati. Fig 2. Kampioni N. in un'area particolarmente degradata con caduta sia di intonaco che di malta dalla muratura. 1. 2.17 Partic. ne afersi te suvase se shkeputur Kampioni eshte marre afer nje dritareje te odes kryesore.20.

• Shtresa e lyer ne ngjyre te kuqe te erret .24 Spettro Raman di un grano rosso scuro presente nello strato rosso (sup.26 jepen spektret Raman . • lo strato pittorico di colore arancio è stato realizzato con minio.1: 10x. 2. na kane dhene karakterizimin e materialeve te perdorura ne shtresa te ndryshme : • pregatitja eshte realizuar me te bardhe gelqereje puro.23.24. Fig 2. Analizat e kryera ne mikrospektroskopi Raman.) Fig 2.23 Spettro Raman di un cristallo rosso-arancio presente nello strato arancio (inf.) Fig 2.1 : 50x Fig 2. prezent ne shtresen e kuqe Fig 2. te cinabro (sulfur merkuri) dhe kokrriza te karbonit . Ne fig.23. Ne fig.1: 40x.21 Dettaglio della superficie del campione N.22 Detaj I seksionit stratigrafik te kampionit Nr. 2. Ne kete shtrese ndodhen edhe kristale te PbO .Fig 2.20 Stratigrafia del campione N.26 Spektri Raman i nje kokrrize te zeze.19 Campione N.21 dhe 2. eshte realizuar me pluhur te kuq me plumb. ma anche litargirio).25 Spettro Raman di un grano rosso chiaro presente nello strato rosso (sup. • shtresa e lyer ne ngjyre portokalli . 2. 1: 50x Fig 2.21 e 2. 2.22 jepen dy pamje te kampionit Nr.25 Spektri Raman i nje kokrrize te kuqe te hapur .23 Spektri Raman i nje kristali i kuq ne portokalli.1: 40x Le analisi effettuate in micro-spettroscopia Raman hanno portato alla caratterizzazione dei materiali impiegati nei vari strati: • la preparazione è realizzata con bianco di calce puro.1: 10x Fig 2. In questo strato si ritrovano anche cristalli di PbO (massicot. 2. Nelle fig.25 e 2. prezent ne shtresen portokalli Fig 2.26 sono riportati gli spettri Raman ottenuti.22 si riportano due immagini del campione N.) Fig 2. anche se non è stato possibile definire se derivino da degrado o da impurezze presenti nel minio. Nelle fig. Fig 2.19 Kampioni Nr. edhe pse nuk ka qene e mundur te pershkruhen nese jane prej degradimit apo prej papastertive qe jane prezente ne pluhurin e kuq.1. • in superficie sono presenti cristalli di calcite e di ossalato di calcio. 2. 2.26 Spettro Raman di un grano nero presente nello strato rosso (sup. mbi te cilin jane kryer analizat Raman. prezent ne shtresen e kuqe 114 .25 dhe 2. Fig 2.24. • Ne siperfaqe jane prezente kristale te kalcitit (karbonat kalciumi) dhe te osalat kalciumi.24 Spektri Raman i nje kokrrize te kuqe te erret prezent ne shtresen e kuqe Fig 2. 1: 50x Fig 2. • lo strato pittorico di colore rosso scuro è stato ottenuto impiegando cristalli di ematite.1: 50x Fig 2.21 Detaj i siperfaqes se kampionit Nr.20 Stratigrafi e kampionit Nr. di cinabro e grani di carbone. 2.) Fig 2.22 Dettaglio della sezione stratigrafica del campione N. eshte realizuar duke perdorur kristale te ematitit (Fe). 1 su cui sono state fatte le analisi Raman.

115 .

Pigmenti . come già evidente da un'analisi al microscopio ottico (fig. i lidhur direkt me pregatitjen. qe megjithate zbulojne nje shtrese te vetme me ngjyre qe lidhet direkt me pregatitjen .31). che comunque rivelavano un unico strato di colore legato direttamente alla preparazione. 2: decorazione azzurra del cami- La decorazione in esame appare deteriorata e solcata da fessurazioni dell'intonaco (fig. per te mos demtuar me shume lyerjen.27).31).2: 4x Analizat e kryera me mikrospektroskopine Raman.27 Sx: Pika e sakte e marrjes se kampionit Nr. kane cuar ne karakterizimin e materialeve te perdorura ne shtresa te ndryshme: Pregatitja eshte realizuar me te bardhen e gelqeres se paster.33) 116 . 2.29. Dagli spettri Raman si può notare come alcuni frammenti abbiano struttura maggiormente vetrosa (fig. 2.27). 2. Fig 2. 2. ne te cilat nuk eshte kryer ekzaminimi stratigrafik I kampioneve . 2. sulle quali non è stato fatto l'esame stratigrafico. mostrate in fig. mentre altri abbiano mantenuto parte della struttura silicoalluminatica (fig. Kampioni Nr. 2. Fig 2.29. 2. distacchi e patine saline. sic tregohet ne fig.29. Dekoracioni ne ekzaminim. Sx: Punto esatto di prelievo del campione N. 2. in superficie sono presenti cristalli di calcite e di gesso. Jane gjetur edhe kristale blu te natyres organike (fig.32) .2 : dekoracion I kaltert i oxhakut Fig 2.33).2: 50x. ndersa te tjere kane mbajtur pjese te struktures siliko-aluminore (fig. marrja e kampionit eshte limituar vetem ne disa pjese me ngjyre te kaltert ne suva. data l'esiguità dei campioni. il pigmento.27. Sono stati trovati anche 'cristalli” blu di natura organica (fig.28.28.30).28 Dx: Element I shtresave me ngjyre te kampioni Nr. mund te vihet re se si disa fragmente kane strukture vetrose (fig. 2.32). Sx: dettaglio della superficie del campione N. 2: 4x. Prej spektrave Raman.2 Fig 2. per non danneggiare ulteriormente la pittura il prelievo è stato limitato ad alcune scagliette di colore azzurro ancorate all'intonaco.30). Mund te trajtohet per blu cobalti (CoO*Al2O3) ose blu smaltoje (CoO*SiO2). sic evidentohet nga nje analize me mikroskope optike (fig. 2. me cipa . con esfoliazioni. Fig 2. C. 2. 2.28. 2. Dx: Particolare delle scaglie di colore del campione N. è di natura vetrosa. 2. eshte i natyres vetrose (xhamore). 2. Potrebbe trattarsi di blu cobalto (CoO*Al2O3) o di blu di smalto (CoO*SiO2). shfaqet I demtuar dhe I gervishur prej carjeve te suvase (fig.C. shkeputje dhe gjurme kriperash . Le analisi effettuate in micro-spettroscopia Raman hanno portato alla caratterizzazione dei materiali impiegati nei vari strati: la preparazione è realizzata con bianco di calce puro. legato direttamente alla preparazione. no Campione N.

elemento 117 . 3.2: 50x Fig 2. anch’essa con esfoliazioni.2 . tracce di colature e patine saline (fig.38). me shtrese kriperash: 10x Analizat e kryera me mikrospektroskopine Raman.33.nello strato pittorico di colore giallo è stato riscontrata la presenza di goetite (fig.35.36.3. 3. shkeputje dhe gjurme kriperash (fig. 2. Campione N. 2. 2.3 : dekoracion floreal I kuq ne bezhe te oxhaku Dekoracioni ne ekzaminim. Dx: dettaglio della superficie del campione N. Basso Sx: Spettro Raman di un cristallo blu più scuro.32 Lart Dx: Spektri Raman i nje kristali blu : blu kobalti ose blu smalti Fig 2.35).la preparazione è realizzata con bianco di calce puro. 2.3 Fig 2. Fig 2.2: 200x. l’esame stratigrafico ha confermato uno strato beige sottostante e uno rosso chiaro superiore sormontato da una concrezione salina bianca di spessore variabile.30 Dx: Detaj I siperfaqes se kampionit N.34. edhe ajo me cipa . D. Ne shtresen e lyer me ngjyre te verdhe eshte ndeshur prezenca e goetite (lloj ngjyre me oksid hekuri) Fig 2. Kampioni N. shfaqet I demtuar dhe I gervishur prej carjeve te suvase (fig. 2.30.31. Alto Dx: Spettro Raman di un cristallo blu: blu cobalto o blu di smalto.34 Sx: Pika e sakte e marrjes se kampionit Nr. Le analisi effettuate in micro-spettroscopia Raman hanno portato alla caratterizzazione dei materiali impiegati nei vari strati (fig. ekzaminimi stratigrafik ka konfirmuar nje shtrese bezhe poshte nje shtrese te kuqe te hapet.37): Pregatitja eshte realizuar me te bardhe gelqereje te paster . 2. 2. 2.33 Poshte Sx: Spektri Raman i nje kristali blu me te erret qe mundesisht ka natyre organike D. Fig 2.36.32.37): . 2. Fig 2. Dx: Particolare del campione N. distacchi.35). Ne siperfaqe jane prezente kristale te kalcitit dhe te allcise . Fig 2. di probabile natura organica. Fig 2. e pershkuar prej nje depozitimi kripe te bardhe me trashesi te ndryshueshme.2 : 200x Fig 2. Alto Sx: Spettro Raman di un cristallo blu a struttura vetrosa.35 Dx: Pjese e kampionit Nr.31 Lart Sx: Spektri Raman i nje kristali blu me strukture xhami Fig 2.29 Sx: Detaj I siperfaqes se kampionit N.34) njesoj me kampionin Nr. Fig 2. Sx: Punto esatto di prelievo del campione N.34) al pari del campione N. . 2. con la concrezione salina: 10x. kane cuar ne karakterizimin e materialeve te perdorura ne shtresa te ndryshme (fig. 3: decorazione floreale rosso – beige del camino La decorazione in esame appare deteriorata e solcata da fessurazioni dell’intonaco (fig.Fig 2.

37): e para me ngjyre te kuqe te hapur qe korrespondon me kuroren e lules.41) è stato prelevato da una mensola in legno policromo posta nel salone di Zekate. elementet lidhes dhe pigmenti.37. 2. Ne siperfaqe jane prezente kristale te allcise. 2. Sx: dettaglio della sezione stratigrafica del campione N.39 Lart Dx: Spektri Raman i nje kristali me ngjyre te kuqe te hapur Fig 2.lo strato pittorico di colore rosso è in realtà costituito da due strati (fig. 3: 200x. 2.2. di colore rosso scuro e corrispondente alle sfumature dei petali. a contatto con il legno vi è una sottile preparazione in gesso.38 Lart Sx: Spektri Raman i shtreses se verdhe Fig 2. i ndodhur ne oden e Zekateve. 2. eshte realizuar me kristale te xeherorit te hekurit (fig.3: 200x Fig 2. eshte e mundur te vihet re stratigrafia qe evidenton tre shtresa te ndryshme . il secondo di colore bianco ed il terzo è di colore brunastro pecioso. legante e pigmenti. Fig 2.41). da dove provengono anche gli altri campioni di decorazione parietale analizzati. eshte e ralizuar me cinabro (lloj ngjyre me sulfur merkuri) (fig. Kampioni i vezhguar (fi. Te zhytura ne oker gjenden edhe kokrrizat e karbonit. 2. 2. 2. prej ketej kemi edhe kampione te tjere te dekoracionit mural te analizuara. Alto Sx: Spettro Raman dello strato giallo.40.4 118 . Fig 2.37 Dx: Detaj i seksionit stratigrafik te kampionit Nr.37): il primo.36 Sx: Detaj i seksionit stratigrafik te kampionit Nr. ne kontakt me drurin eshte nje shtrese e holle e pregatitur me allci.41 Sx: Pika ekzakte e marrjes se kampionit Nr.39). eshte marre nga nje cope druri polikrom. 4: pittura su legno policromo Il campione indagato (fig. Fig 2. è stato realizzato con cinabro (fig. te adoptuara : pregatitja. (fig. Nella fig.40). Alto Dx: Spettro Raman di un cristallo rosso chiaro (strato rosso inferiore). Campione N. prossimo a 20 micron ognuno: dall’esterno verso l’interno. 2. Fig 2.40).42.in superficie sono presenti cristalli di gesso.38). Kampioni Nr. Fig 2.38. Shtresa e lyer ne ngjyre te kuqe.3: 500x Fig 2. e dyta. è stato realizzato con cristalli di ematite (fig. 2.36.39. . shtresa e pare eshte e kuqe . il secondo. di colore rosso chiaro e corrispondente alla corolla del fiore. Immersi nell’ocra si ritrovano anche grani di carbone. eshte ne te vertete e perbere nga dy shtresa (fig. E.39).4 : lyerje mbi dru polikrom Fig 2. 3: 500x. 2.42 è possibile osservare la stratigrafia che evidenzia tre diversi strati di spessore. element kryesor i okres se verdhe . e dyta me ngjyre te bardhe dhe e treta eshte ngjyre bezhe. Il prelievo è stato effettuato al fine di indagare la specifica tecnica pittorica adottata: preparazione. me ngjyre te kuqe te erret korrespondon me sfumaturat e petaleve. Fig 2. il primo strato è rossastro. me trashesi te perafert ne rreth 20 mikron escila : nga jashte brenda . Kampionatura eshte kryer me qellim te studimit te teknikave specifike ne lyerje. .40 Poshte Sx: Spektri Raman i shtreses se kuqe te erret E. Basso Sx: Spettro Raman dello strato rosso scuro. Dx: dettaglio della sezione stratigrafica del campione N.principale dell’ocra gialla. Ne fig.

mundesisht objekt i nje prej restaurimeve te fundit (fig.44.4: 40x Fig 2. Fig 2. 2. qe ka lejuar identifikimin e materialeve inorganike prezente te kampioni. Alto Sx: Spettro Raman dello strato nerastro pecioso.4: 200x.46). Fig 2.41. 4 è stato analizzato sia con la micro-spettroscopia Raman sia con la micro-spettroscopia Infrarossa. 2. dettaglio della sezione stratigrafica del campione N. e njollosur nga shtresa kriperash.Fig 2. In questo strato è disperso un pigmento rosso di cui non è stata possibile la caratterizzazione Kampioni Nr.45 dhe 2.46 .46. per te cilen nuk ka qene e mundur identifikimi .43 detaj i seksionit stratigrafik te kampionit Nr. Sx: Punto esatto di prelievo del campione N.4. Dx: Stratigrafia del campione N. 2. 2. 2.46 Poshte qender : Spekter infra i kuq i shtreses se kuqe te erret F. Fig 2. ashtu edhe me mikrospektroskopine me rreze te kuqe. 2. Il campione N. dru shtrese e bardhe : allci shtrese bezhe : bitum (fig.47). 4: 40x.45 Lart Dx: Spektri Raman i shtreses se bardhe qendrore Fig 2.43.45 e 2.45. 2. kompozimi stratigrafik i kampionit (fig. 2. Dalle analisi Raman e IR effettuate.44) . Nga analizat Raman dhe IR te kryera . Ne kete shtrese eshte shperndare nje pigment i kuq . 4.strato biancastro: gesso .5: dekoracion floreal mbi kamare Fig 2.legno .44. 2. Alto Dx: Spettro Raman dello strato bianco centrale.42. 2.44. Kampioni Nr.44) shtrese e bardhe : e bardhe plumbi (fig. Fig 2.45) . 2. la composizione stratigrafica del campione (fig. rezulton e perbere keshtu : fig.strato bruno-pecioso: bitume (fig. Fig 2. eshte analizuar si me mikrospektroskopine Raman.43) risulta così costituita: fig.45) shtrese e kuqerremte: gome (polisakarid) (fig. .44 Lart Sx: Spektri Raman i shtreses se zeze Fig 2. Dekoracioni ne ekzaminim i demtuar per shkak te gerryerjeve dhe shtresave te kriperave (fig. ekzaminimi stratigrafik ka konfirmuar nje shtrese te verdhe poshte nje te zeze me pjese te kuqerremta . 2.43).4: 200x Fig 2. che ha permesso l’identificazione dei materiali organici presenti nel campione. 2. 2.47 Sx: Element i vecante i zones se zbukuruar 119 .42 Dx: Stratigrafia e kampionit Nr.46).strato rossastro: gomma (polisaccaride) (fig.strato bianco: bianco di piombo (fig.48) eshte vendosur mbi nje suva .

6 : lyerja e verdhe F.53 Poshte Sx: Spektri Raman i zones se kuqe te erret Fig 2.5 Fig 2.48 Dx: Pike ekzakte e marrjes se kampionit Nr.2.48).52). . Analiza Raman e kampionit Nr. .5: 200x Fig 2. con delle parti rossastre.5: 200x Fig 2. che sono state in seguito parzialmente rimosse.lo strato pittorico di colore nero è costituito principalmente da nero di carbone (fig. 2. 2.56). 2. ne siperfaqe shtresa e bardhe eshte e perbere prej kalciteve. element kryesor i okres se verdhe.49. Fig 2. ka treguar se si : eshte realizuar pregatitja me te bardhen e gel- 120 . Campione N. 2. 2. probabilmente oggetto di uno dei restauri recenti (fig. 2. allcise dhe osalatit te kalciumit (fig.51).49 Sx: detaj i siperfaqes se kampionit Nr.54 Poshte Dx: Spektri Raman i shtreses se bardhe siperfaqesore G. 2. me ngjyre te verdhe (fig. 2. 2.47). l’esame stratigrafico ha confermato uno strato giallo sottostante e uno nero superiore.nello strato pittorico di colore giallo è stato riscontrata la presenza di goetite (fig. elemento principale dell’ocra gialla.50): .47.50 Dx: detaj i seksionit stratigrafik te kampionit Nr.52 Lart Dx: Spektri Raman i shtreses se zeze siperfaqesore Fig 2. 2.53) in elevata quantità.Fig 2.54). 2.55.46. imbrattato da scialbature successive. Sx: Particolare della zona decorata del prelievo N.la preparazione è realizzata con bianco di calce puro.50): pregatitja eshte realizuar me te bardhe gelqereje puro. Basso centro: Spettro Infrarosso dello strato rosso bruno. 2.51 Lart Sx: Spektri Raman i shtreses se verdhe ne portokalli Fig 2. 5. è posta sopra un intonaco abbastanza integro. ne shtresen e lyer me ngjyre te verdhe eshte ndeshur prezenca e goetite (fig.52). con cristalli di ematite (fig. Fig 2. 2. Dx: Punto esatto di prelievo del campione N. Le analisi effettuate in micro-spettroscopia Raman hanno portato alla caratterizzazione dei materiali impiegati nei vari strati (fig. i kampionit Nr. 5: decorazione floreale sopra nicchia La decorazione in esame. Fig 2.49.5 Analizat e kryera me mikrospektroskopine Raman kane bere te mundur evidentimin e karakteristikave te materialeve te perdorura ne shtresa te ndryshem (fig. shtresa e lyer me ngjyre te zeze eshte e perbere kryesisht prej te zezes se qymyrit (fig.6. Kampioni N.48. me kristale ematiti (fig.53) ne sasi te madhe . deteriorata a causa di abrasioni e patine saline (fig.51). 2. 5.

57 Lart Sx: Spektri Raman i zones se verdhe portokalli.59 Poshte Sx: Spektri Raman i shtreses se bardhe siperfaqesore.51.58).49. Fig 2. 2. Fig 2. Fig 2. 2. Dx: dettaglio della superficie del campione N. ndeshim ne te njeten kohe prezence te nje sasie te madhe lageshtie ne ekuiliber me ambientin. entrambi idrossidi di ferro).59). Fig 2. 2. 6: 200x.58 Lart Dx: Spektri Raman i zones se verdhe .5: 200x. Fig 2.55.55 Sx: detaj i siperfaqes se kampionit Nr. la patina biancastra sia composta da calcite e gesso (fig.54). Fig 2. kryesisht nitrat dhe klorur .56). 6.56 Dx: detaj i siperfaqes se kampionit Nr. ha mostrato come: . Alto Dx: Spettro Raman dello strato nero superficiale. Kjo mund te vihet ne dukje me shkallen e larte te degradimit te llacrave qe paraqesin carje dhe shkeputje te mureve . 2. .lo strato pittorico di colore giallo sia stato ottenuto stendendo un’ocra gialla (è stata riscontrata la presenza di goetite (fig. qe shkakton cikle te vazhdueshme shkrirjeje dhe kristalizimi te te njejtave kripera me ndryshimin e kushteve te ambientit. gesso ed ossalato di calcio (fig. fale igroskopicitetit te tyre te larte . nje deformim i tille zvogelohet shume duke prekur vetem pjese silikatik te elementit .57) e di lepidocrocite (fig. lageshtise dhe te temperatures . shtresa e lyer me ngjyre te verdhe eshte realizuar duke hapur nje oker te verdhe (eshte ndeshur prezenca e goetite dhe e lepidokrocite (fig. .58. 121 .53.. 2.57.la preparazione sia realizzata con bianco di calce puro. Sx: dettaglio della superficie del campione N. shtresa e bardhe eshte e perbere prej kalcitit dhe allcise (fig. Alto Sx: Spettro Raman dello strato giallo aranciato. Fig 2. Campione N. Ndersa diferenca e ndjeshme ne perqindjen e karbonateve. 6: 50x.5: 200x. 2.54. 2. Fig 2. ne siperfaqe.50. Sx: dettaglio della superficie del campione N.6 : 200x Fig 2. Basso Dx: Spettro Raman della patina biancastra superficiale. Basso Sx: Spettro Raman della zona rosso scura. di colore giallo (fig. Fig 2. rezultojne te ndryshme prej reres se Drinos . Alto Sx: Spettro Raman della zona giallo arancio. G.55.59). Diskutim i te dhenave te marra nga analizat e llacit dhe afreskeve te Zekateve Llaci me gelqere qe perben shtresen fillestare ne afersi te oxhakut permban nje sasi te konsiderueshme te kriperave te tretshme . deshmon nje grum- Fig 2. Dx: dettaglio della sezione stratigrafica del campione N. qe te dyja hidroksid hekuri).52.in superficie. Alto Dx: Spettro Raman della zona gialla. 2. shume e larte ne llac dhe ne permbajtjen e reres se lumit Drino . Elementet e llacit qe perbejne shtesen fillestare. Fig 2. qeres se paster.in superficie la patina biancastra è composta da calcite. 2.6 : 50x Fig 2. 6: pittura gialla L’analisi Raman del campione N.57. Fig 2.58). Fig 2.56.

Suvaja e te njejtit objekt . materialeve mbajtese dhe degradimin e pranishem mbi siperfaqet e afreskeve. shek. e da un aggregato molto sottile. risulta alquanto dissimile dalla sabbia del Drino. Ciò può essere messo in relazione con il notevole stato di degrado delle malte. che causa continui cicli di dissoluzione e cristallizzazione degli stessi sali al variare delle condizioni ambientali di umidità e temperatura. rezultojne te jene po ato qe perdoren normalisht ne realizimin e nje afresku. i shkaktuar ndoshta prej trashesise se madhe . qe perbehet prej nje perqindje te larte guri lokal i bluar. edhe pse ka trashesi te madhe . Lo strato di intonaco presenta peraltro una incom- bullim te kesaj te fundit me gure gelqerore te bluar me origjine lokale.Fig 2. Pigmentet e gjetura. kryesisht kashte dhe nje element shume i holle . Perdorimi i spektroskopise IR dhe Raman lejoi karakterizimin e pigmenteve. Nuk ishte e mundur nga analizat te kuptohej se cila lloj bluje kobalti eshte perdorur. Shpesh keto patinime jane pasoja te reaksionit kimik midis substancave me karakter acid dhe minera- 122 . si oksidi dhe hidroksidi i kalciumit ne mase komplesive prej 18. aq sa ngjan ne pamje te pare me shtokon. principalmente nitrati e cloruri. data la loro alta igroscopicità si ha contemporanea presenza di una notevole quantità di umidità in equilibrio con l’ambiente.1 %. costituito da una elevata percentuale di pietra locale macinata. cinabro) që vihen re ne dekoracione qe nga epoka klasike. i koheve me te vona eshte perdorimi i bluse me strukture xhamore te perbere nga jone kobalti (shek. L’aggregato della malta che costituisce l’arriccio. qe gjendet poshte dekoracioneve me motive floreale. Shtresa pergatitese e piktures perbehet nga gerqele e bardhe (gerqele e shuar. Mbi siperfaqen e afreskeve eshte i pranishem thuajse gjithmone nje patinim i bardhe i perbere nga kalciti. XV: ngjyre blu smaltimi. Basso Sx: Spettro Raman della patina bianca superficiale. che presentano fessurazioni e distacchi dalla muratura. Jane te pranishme si pigmentet ekonomike (okra te verdha dhe te kuqa. Ndersa.) ashtu edhe pigmentet e kushtueshme (minio. i lidhur prej gelqeres dhe fibrate te kashte pa perdorur allci. molto elevata nella malta e invero molto contenuta nella sabbia del fiume Drino testimoniano un assemblaggio di quest’ultima con pietra calcarea macinata di probabile origine locale.59. XIX: blu kobalti). Inoltre la notevole differenza nella percentuale di carbonati. principalmente paglia. thuajse plotesisht e karbonizuar). eshte e perbere prej llacrave te vecante me gelqere te cilet permbajne nje sasi te konsiderueshme fibrash vegjetale.. allcia dhe kriperra kalciumi. ne brendesi te te cilave evidentohen perberes te kalciumit jo karbonik. Discussione dei dati ottenuti dall’analisi di malte e affreschi di Zekate La malta di calce aerea costituente l’arriccio in prossimità del camino contiene una cospicua quantità di sali solubili. tale difformità diminuisce ampiamente considerando la sola frazione silicatica dell’aggregato. nonostante il notevole spessore. tip suvaje.. L’intonaco dello stesso manufatto presente al di sotto delle decorazioni raffiguranti motivi floreali è costituito da particolari malte di calce contenenti una considerevole quantità di fibre vegetali. Shtresa e suvase paraqet nje karbonizim jo te plote te llacit. dhe ne te gjenden kristale kalcito ose prej materiali me natyre tjeter. qymir i zi. ne krahasim me gjithe masen e llacit. etj. tale da assomigliare a prima vista ad uno stucco. legata dalla calce e dalle fibre di paglia senza l’utilizzo di gesso. tipo intonachino.

Le patine sono sovente il risultato della reazione chimica tra sostanze a carattere acido e i minerali del manufatto. ndersa prania ne shtresen e patinimit e kalcitit mund te lidhet me numrin e madh te shtresave zbardhuese te mbivendosura mbi pikture dhe te hequra me pas pjeserisht. Fig. soprattutto ossalati. hyrja. in questo caso di calcio (il catione più rappresentativo delle malte a base di calce). presenti nella tavolozza già in epoca classica. I pigmenti ritrovati risultano essere quelli normalmente impiegati nella stesura di un affresco. L’impiego delle spettroscopie IR e Raman ha permesso la caratterizzazione dei pigmenti. solfati e carbonati. causata probabilmente dal notevole spessore. che trovano punti di ancoraggio su materiali porosi calcarei o a cemento calcareo. L’acido combinandosi con i cationi porta alla costituzione dei corrispondenti sali. te cilat gjejne pika mbeshtetjeje mbi materiale poroze gerqelore ose cimento gerqelore ne ambientet e jashteme. cinabro). acideve agresive te pranishme ne uje ne mase shume te ndjeshme. Lo strato preparatorio alla pittura (intonachino) è costituito da bianco di calce (calce spenta quasi completamente carbonatata). in cui non si ritrovano cristalli di calcite o di altra natura.3: Shtëpia e Babametos Fig.60: Sx Shtëpia e Babametos. Shtëpia e Babametos ka të njëjtën tipologji me atë 123 . tale acido è in genere secreto dai licheni. 2. tregon per nje lageshti te madhe. pamje e plotë. 2. sic jane kloruret dhe nitratet. XIX sec: blu di cobalto). Prania e tyre si patinim siperfaqesor ne te gjitha pikturat murale te mara ne shqyrtim. nero di carbone) sia pigmenti costosi (minio. come si è visto attraverso gli spettri. te cilat favorizohen nga dobesimi i strukturave gerqelore per shkak te bashkeveprimit sinergjik midis veprimtarise se kriperave.1 % rispetto all’intera massa della malta. Nese kombinohet me kationet. Gli ossalati presenti possono essere stati prodotti dall’azione dell’acido ossalico sul carbonato di calcio degli intonaci. sic doli edhe nga analiza spektrografike. gesso e ossalato di calcio. i cili edhte jashtezakonisht i ndotur nga kripera shume te tretshme dhe higroskopike. si tratti. dhe me siguri eshte krijuar nga uji i shiut qe futet nga pjeset e demtuara te cative dhe te mureve perimetrale. quali ossido e idrossido di calcio. dei materiali di supporto e dei prodotti di degrado presenti sulla superficie degli affreschi. La loro presenza come patina superficiale in tutte le pit- leve te pranishme ne artifakt.61: Dx Shtëpia e Babametos. Prania e allcise. ne formen e sulfatit te kalciumit te bihidratuar. all’interno del quele si evidenziano composti del calcio non carbonatati. Dalle analisi svolte non è stato possibile chiarire di quale blu. dhe me fenomenet mikrokarstike. Lageshtira ngoshta e ka prejardhjen nga te carat e shumta qe lidhin ambientin me ate te jashtem. vecanerisht kripera osalate. Sono presenti sia pigmenti economici (ocre gialle e rosse. a base di cobalto. in ambienti esterni. ky lloj acidi pergjithesisht formohet nga sekrecionet e likeneve. Sulla superficie degli affreschi è quasi sempre presente una patina biancastra composta da calcite. Più recente è l’impiego dei blu a struttura vetrosa con ioni cobalto (XV sec: blu di smalto. te njejte me ate te vezhguar ne llacin poshte pikturave. ne kete rast kriperat e kalciumit (kationi me i perhapur ne llacin me baze gerqele). in misura complessivamente del 18. Osalatet e pranishme mund te jene prodhuar nga veprimi i acidit osalatik me karbonatin e kalciumit te pranishem ne suva.pleta carbonatazione della calce. 2. acidi formon kriperat perkatese. qe e geryejne gerqelen dhe ekuilibrit natyror karbonat-bikarbonat. sulfate apo karbonate.

mentre la presenza. e il naturale equilibrio carbonato – bicarbonato. In questo edificio sono stati studiati prevalentemente gli intonaci per definirne. è probabilmente originata dalle enormi fessure che collegano l’ambiente con l’esterno e quindi principalmente acqua piovana che si infiltra nelle parti maggiormente lesionate dal tetto e delle pareti perimetrali. quindi deliquescenti.61. prerjen në seksione.3 Edificio di Babameto Fig 2. coerente con quanto riscontrato nelle malte sottostanti.60 dhe 2. nelle stesse patine. 2. favoriti dalla alveolizzazione della struttura calcarea per l’azione sinergica tra l’azione dei sali. gjendja e konservimit të saj. si dhe lëmimin dhe shkëlqimin e tyre. come solfato di calcio biidrato. Sx: Edificio Babameto.63. është analogjikisht I njëjtë me atë të përdorur në afresket e shtëpisë së Zekateve. Për secilin nga këto kampione është marrë në konsideratë e gjithë struktura e përbërë nga: shtresat fillestar. për të bërë të mundur që nepermjet seksionimit të shtresave dhe analizave kimike. ngjyra dhe dimensionet e stadeve të vijimësisë shtresore. të vëzhgoheshin dhe të mateshin struktura. duke zmalluar disa here me ndihmën e një mikroskopi dhe një telekamere. dhe konsiston në veshjen me rëshirë termoizoluese të sipërfaqeve. për të bërë të mundur edhe verifikimin e grades së ndërthurjes së pjesëve të ndryshme me njëra-tjetrën. veduta d'insieme. Fig. objektin.61. quali cloruri e nitrati. etj. 2. L’umidità. përbërjen kimike dhe gjendjen e konsevimit të tyre.ture parietali indagate stanno a dimostrare dunque una situazione di umidità molto spinta. ingresso. Janë vlerësuar disa lloje të ndryshme suvaje. Dx: Edificio Babameto.63: Dx Shtëpia e Babametos. struktura e brendshme murale prej guri. Fillimisht është kryer një studim I suvasë së kësaj ndërtese. që paraqesin pamjen e jashtëme të saj. le tecniche esecutive. të një shtëpie muze. ajo gjendet në një stad braktisjeje të plotë. lo 124 . dhe janë zgjedhur mes një sërë kampionesh ato më interesantet. tuttavia a differenza dell'edificio di Zekate versa in stato di totale abbandono. è dovuta ad aggressivi a carattere acido in abbondante presenza di acqua. 2. L'edificio di Babameto appartiene alla stessa tipologia di casa museo. duke qenë se bëhet fjalë për një ndërtese karakteristike përfaqësuese të arkitekturës tipike gjirokastrite. siç edhe mund të shihet nga figurat 2.63 që paraqesin atë të brendshme.62 dhe 2.61. suvatime të mundshme paraprake. può essere messa in relazione alle numerose scialbature sovrapposte alle pitture e poi parzialmente rimossi e a fenomeni di microcarsismo. L’occorrenza del gesso. relative all'interno.62 e 2. ovviamente.60 e 2. të cilat më pas do t'iu nënshtrohen studimeve mbi strukturën fizike. teknika ekzekutuese dhe natyrisht. por në ndryshim nga shtëpia e Zekateve.60. të përshtatura në katër situata ambientale të ndryshme. erosiva sul calcare. në këtë mënyrë u bë e mundur që. come si può vedere dalle fig. la natura. të përcaktohet natyra. attraverso le sezioni stratigrafiche e le analisi chimiche. Fig. piktura apo shtresa zbardhuese të mbivendosura ose të shtresëzuara. Fig 2. Seksionimi stratografik I zbatuar këtu. 2. ndërkohë kanë pasur si qëllim përcaktimin e përbërjes së përgjithshme të suvave dhe të përzierjeve që gjenden 2. e. avllia në hyrje.62: Sx Shtëpia e Babametos. di calcite. dhe figurat 2. abbondantemente inquinate da sali estremamente solubili e igroscopici. come dimostrato dalle tracce di scolature. Analizat kimike. relative all'esterno e dalle fig.

in particolare per quanto concerne i distacchi degli strati e le incrostazioni. është vlerësuar mbi bazën e parametrave të mëposhtëm. cioè dell'arriccio. që marrin parasysh edhe fibrat vegjetale dhe shtazore. levigatura e lucidatura. pitture o imbiancature sovrapposte e stratificate. a quei composti salini. Veçanërisht. Questo tipo di caratterizzazione è stata rivolta. 125 . per mezzo dell'inglobamento in resina termoindurente. Nitratet Kloruret. prania e të cilave është tregues I ndotjes me prejardhje organike (sit të tillë mund të përmendim amoniakun) ose I një degradimi shumë të theksuar kimik të llaçit (si ndotës të tillë mund të përmendim hekurin.62. Le sezioni stratigrafiche sono state effettuate. Fig 2. Anione: Nitritet. la cui presenza è in chiara relazione con il degrado. Per ognuno di essi è stata considerata l'intera struttura. taglio in sezione. Fig 2. Sx: Edificio Babameto. iu përshtatet sidomos atyre përbërjeve kripore. tipologjinë dhe dozën e kripërave të tretshme që mund të jenë eventualisht të pranishme nëpër shtresa. si dhe për të përcaktuar me anë të kritereve gjysëm sasiore karakteristikat. dhe të kationeve. e per caratterizzare e dosare con criteri semiquantitativi le tipologie dei sali idrosolubili eventualmente presenti. Dozat gjysëmsasiore simbolizohen si më poshtë: I paidentifikueshëm: I identifikueshëm me vështirësi: Nën 1% Mbi 1% Gjurmë + ++ Përbërja e përgjithshme. selezionando i diversi campioni tra quelli più interessanti ai fini delle indagini per lo studio della struttura fisica. struttura muraria in pietra all'interno. Hekur. la struttura. con l'ausilio del microscopio e di una telecamera. janë bërë kërkime për individualizimin e anioneve të kripërave të ndeshura më shpesh nëpër mure. Sulfatet. I cili normalisht nuk tretet në ujë). in questo modo si sono potuti osservare e misurare a vari ingrandimenti. della composizione chimica e dello stato di conservazione. in modo da verificare anche il grado adesione tra le varie parti. attraverso meccanismi noti e trattati ampiamente nelle pubblicazioni già citate. eventuale intonaco preparatorio. ashtu si edhe ai I kampioneve të mara në shtëpinë e Zekateve.stato di conservazione.63. analogamente a quelle degli affreschi di Zekate. trattandosi di un edificio caratteristico e rappresentativo della tipicità architettonica di Gjirokastra. domethënë shtresave fillestare. analogamente ai campioni di Zekate. prania e të cilave përbën një lidhje të dukshme me procesin e degradimit dhe që veprojnë me anë të mekanizmave tashmë të njohura dhe të trajtuara gjerësisht në publikimet e mëparshme me temë mbi shkëputjet e shtresave dhe kalcifikimin. e shprehur në përqindje. androne all'ingresso. costituita da: arriccio. Le analisi chimiche hanno riguardato la determinazione della composizione globale degli intonaci e delle malte sottostanti. Sono stati ricercati gli anioni di quei sali che più poshtë tyre. il colore e le dimensioni degli strati della successione stratigrafica. Dx: Edificio Babameto. Sono stati presi in considerazione diversi intonaci in quattro diverse situazioni ambientali. Ky lloj karakterizimi. Katione: Amoniak.

1: Kampioni I nxjerë nga fasha e ngjyrosur. Anioni: .66 dhe 2. I janë nënshtruar një egzaminimi të kujdesshëm dhe të hodhësishëm dy kampione N.Cloruri . % % % % % % e e e e e e lagështirës në ekuilibër. A. në të cilat shihet ndërthurja e dendur e fibrave vegjetale dhe shtazore. che normalmente non viene solubilizzato dalle acque. Fig. paraqitet në figurat 2. La composizione globale. che tengono conto anche delle fibre vegetali e animali.Ammonio . Mbi këtë suva vihen re disa fasha të ngjyrosura.spesso vengono rinvenuti nelle murature e i cationi. që luajnë rolin e armaturës. Mbi nivelin e 30 . leshit shtazor.1.64: Sx Suvaja N. 2. kripërave të tretshme.1 në afërsi të avllisë së hyrjes. 2. Fig. ashtu siç tregohet edhe në figurat 2.65. karbonateve. è stata valutata.Solfati Cationi: . ndoshta ato janë pjesa e mbetur e një xokolature të vjetër të ngjyrosur mbi një sfond të bardhë. data la grande quantità riscontrata: % % % % % % Umidità in equilibrio Sali idrosolubili Carbonati Fibre vegetali Peli animali Silicati Il parametro % silicati è ottenuto come differenza a 100. espressa in termini percentili. o un degrado chimico delle malte estremamente spinto.1 bis. ndërsa poshtë këtij niveli shtresat e saj janë plotësisht të shkëputura nga njëra-tjetra. 126 .1 dhe N. Suvaja N.Ferro Il dosaggio semiquantitativo viene esplicitato con la seguente simbologia: non rilevabile appena rilevabile inferiore all'1% superiore all'1% tracce + ++ duke qenë se është vënë re një sasi e madhe e tyre e pranishme në objekt. sulla base dei seguenti parametri . che con la loro presenza indicano un inquinamento di provenienza organica.67.65: Dx Ekstrakti N. merret në konsiderate edhe përqindja e tretësirave silicate (këtu kemi parasysh silikatin e kalciumit.Nitriti .Nitrati . fibrave vegjetale.64 dhe 2. silikateve. come il ferro. dhe shkak për këtë janë numri gjithnjë e më shumë në rritje I kapilarëve të ujit. Nel caso di malte con carattere idraulico è stato fatto specifico riferimento anche al % silicati solubili.1: avllia e hyrjes. Kampioni N. Përqindja e Silikatit përftohet nga diferenca e përqindjeve të tjera me 100. come l'ammonio. prania e të cilit percakton karakterin hidraulik të përzierjes). Në rastin e përzierjeve me karakter hidraulik.60 cm suvaja paraqitet relativisht e plotë.

kripërave të tretshme.Doppio strato bianco azzurro . mentre al di sotto è completamente distaccato come mostrato nelle fig. Kampioni N. 2. e dukshme vetëm me ndihmën e një zmallimi maksimal (figurat 2.1 31.71).1 0.67. 1 e N.1 pamje ballore e shtresave të pikturës.68 e 2.68: Sx shtresës fillestare: Fig. Dx: Prelievo N.1 stratografia. 1 nei pressi dell'androne all'ingresso. leshit shtazor. 2. in cui si vede il ricco intreccio di fibre vegetali e animali con funzione di armatura.68 dhe 2. detaj i 20x.71: Dx suvasë: 80x. Shtresë gri 100 mikron.70 dhe 2. Intonaco N. mostrata a vari ingrandimenti nelle figure 2. 1bis CAMPIONE N. .66 e 2. visibile a più alto Përbërja e përgjithshme e shtresës fillestare poshtë suvasë N.1 pamje e shtresës fillestare.6 4. 2.Arriccio: malta di calce con inerti di diametro fino a 300 micron. La stratigrafia. përzierje gërqeleje me materiale me diametër deri në 300 mikron. detaj I Kampioni N.1 stratografia. con paglia (prevalente) e peli animali. përbëhet nga: Shtresa fillestare.65. Fig.Strato grigio 100 micron .69. Kampioni N. Fig 2.64.0 1. 1. 1. vista frontale degli strati di pittura.1 stratografia. A. 100 mikron. per cause evidenti legate a fenomeni di risalita capillare di acqua dal piano di campagna. detaj I Fig 2.69: Dx suvasë: 20x. 1 Il campione prelevato in corrispondenza della fascia colorata è mostrato nelle fig. Fig. 2. Stratografia e paraqitur me përmasa të ndryshme në figurat 2. me kashtë dhe qime kafshësh. Seri shtresash të bardha me diameter kompleksiv prej 300 . Shtresë portokalli 100 mikron.400 mikronësh. Fig 2.1. Fig 2.dovuto ai silicati di calcio. la cui presenza è in relazione con il carattere idraulico della malta.64 e 2.Serie di strati bianchi.65. L'intonaco si presenta relativamente integro solo al di sopra di 30 . 1: androne d'ingresso Fig.67 Dx: Campione N.67: Dx Kampioni N. 1. su un fondo bianco.70: Sx suvasë: 40x. Shtresë e kuqe e errët 100 mikron. di complessivi 300 .66 Sx: Campione N. probabilmente ciò che resta di una vecchia zoccolatura colorata.69. vista dell'arriccio. Sx: Intonaco N.1 stratografia. Presenta delle fasce colorate. detaj I Kampioni N.100 micron .Strato arancio 100 micron.9 127 . 1. è composta da: . 2. 2. % % % % % % e e e e e e lagështirës në ekuilibër. Shtresë e dyfishtë e bardhë dhe e kaltër.400 micron . 2. Fig. karbonateve.66: Sx Kampioni N.3 61. Fig. fibrave vegjetale.60 cm. 2. Sono stati esaminati due campioni N. silikateve.

73: Dx Kampioni N. Fig 2. 2. stratigrafia.73. Composizione globale della malta dell'arriccio sotto l'intonaco N. e njëjta paraqitje me atë të kampionit N. Nitritet Nitratet Kloruret Sulfatet Amoniak Hekur ++ ++ ++ - Fig 2.Strato rosso scuro 100 micron Fig 2. stratigrafia.inerte.72.0 Da rilevare l'alta percentuale di carbonati nell'arriccio che denota un alto rapporto legante . 1. 1 % % % % % % Umidità in equilibrio Sali idrosolubili Carbonati Silicati Fibre vegetali Peli animali 1.0 Mbetet për tu vlerësuar përqindja e lartë e karbonateve në përbërjen e shtresës fillestare. 1.1 bis: Ky kampion.1.ingrandimento (fig 2.68 Sx: Campione N. Studim gjysëmsasior I kripërave të tretshme në shtresën fillestare poshtë suvasë N.3 61. 1. Ricerca semiqualitativa dei sali solubili nella malta dell'arriccio sotto l'intonaco N.74.71).75. në të cilën duken shtresat e ndryshme të suvasë dhe shtresa fillestare poshtë saj. paraqitet në figurën 2. 1. . Fig.1 0. klorureve dhe amoniakut.1. gjë e cila nënvizon një raport të theksuar materiale bashkuese materiale inerte.72: Sx Kampioni N. stratigrafia.6 4.1 bis pamje ballore e shtresave të pictures. dhe një seksionim stratografik I tij në figurën 2.71 Dx: Campione N. përbëhet nga: . me trashësi kompleksive prej 1 mm. vijimësia të cilës sqarohet në figurën 2.1 Vihet re prania në sasi të ndjeshme e kripërave të tretshme. stratigrafia.70 Sx: Campione N. particolare dell'intonaco: 80x. 20x.shtresa fillestare: përzierje gërqeleje me materiale inerte me diametër deri në 300 mikron dhe me kashtë e % Carbonati negli strati pittorici 91.69 Dx: Campione N. 1 Nitriti Nitrati Cloruri Solfati Ammonio Ferro ++ ++ ++ - 128 . particolare dell'intonaco: 20x. particolare dell'intonaco: 40x. Stratografia. 2.0 31. Fig.1 bis stratografia. % e karbonateve në shtresat piktografike 91.9 1.70 e 2. I marrë nga një fashë tjetër e ngjyrosur e të njëjtit mur. Kampioni N. Fig 2. që paraqitet e zmalluar në figurën 2. particolare dell'arriccio: 20x. veçanërisht nitrateve.

2 me një shtresë fillestare dheu poshtë një suvaje të shkëputur. La stratigrafia.800 micron . 2. CAMP N.Serie di strati bianchi.75. 1bis. sepse ndikon veçanërisht në vënien në dukje të një detaji të rëndësishëm: sidomos në muret e jashtëme. 2. Fig.2: muratura e jashtëme. stratigrafia: 20x.77: Dx Detaj i shtresës së dheut të muraturës së jashtëme. in cui si vedono i diversi strati dell'intonaco e l'arriccio sottostante. 2.3 pa shtresë fillestare dheu poshtë. qime shtazore. Fig. Fig 2. con paglia (prevalente) e peli animali praticamente identico a quello di N.75 Dx: Campione N. 1.73 Dx: Campione N. ai është i mbështetur 129 . Suvaja N. Fig. Fig.Strato rosso (non ben visibile) 80 micron Marrja e kampioneve këtu ka një rëndësi të veçantë dokumenmtarizimi.shtresë e dyfishtë bardhekaltër: 200 mikron. ndërsa në figurën 2. poshtë suvasë. verosimilmente lo stesso del campione N. Fig 2. 1.78 shfaq një gjendje konservimi shumë të keqe. 2. Fig 2. mostrata a maggior ingrandimento nella fig. 1 bis. . è composta da: .1. .Strato grigio 30 micron . cloruri e ammonio.700 . Fig 2. Kampioni i paraqitur nmë figurën 2.77 mund të shihet qartësisht prania në këtë shtresë e fibrave vegjetale.74.1 bis vijimësia e shtresave. 2. 1 bis.një seri shtresash të bardha. successione degli strati.72 e. në pjesën dërmuese të tyre të padallueshme qartësisht: 700-800 mikron.3: 4x. në figurën 2.76 vihet re qartë një shtresë e tillë poshtë suvasë së shkëputur. shpesh aplikohet një shtresë fillestare dheu.79: Dx Kampione të suvasë N. dello spessore complessivo di 1 mm. Fig. non tutti chiaramente distinguibili . la cui successione è spiegata in fig. 2.78: Sx Suvaja N.200 micron . C. . . Na rezulton se një praktikë e tillë është shumë e përhapur në lloje dhe kategori të ndryshme shtëpish. 2. Fig. sezione stratigrafica dell'intonaco: 80x. 2. vista frontale degli strati di pittura. B. .shtresë e kuqe (e padukshme) 80 mikron.76: Sx Suvaja N.72 Sx: Campione N.1 bis seksionim i shtresave të suvasë: 80x. 2.3: muratura e jashtëme.73. 2. in sezione stratigrafica nella fig. 1 bis Il campione prelevato in corrispondenza di un'altra fascia colorata della stessa muratura è mostrato in pianta nella fig.Si evidenzia la cospicua quantità si sali idrosolubili presenti. 1 bis.Doppio strato bianco azzurro .74: Sx Kampioni N.Arriccio: malta di calce con inerti di diametro fino a 300 micron.shtresë gri 30 mikron.74 Sx: Campione N.75: Dx Kampioni N. in particolare nitrati. Suvaja N. është praktikisht identike me kampionin N.

Seksionimi shtresor paraqitet në figurën 2.3 profili 4x. mbi një mur guri me sipërfaqe të kufizuar. Trashësia kompleksive e këtyre shtresave (shtatë shtresa të ndryshme zbardhuese) shkon deri në rreth 800 mikron.81: Dx Suvaja N. Intonaco N.77 Dx: Particolare dell'arriccio in terra della muratura esterna. atë të një armature për artifaktin. 2.Shtrese gri-e kaltër 100 mikron. paraqitet e detajuar në figurën 2. . Fig 2. Struktura e suvasë.82. 2. per mettere in evidenza come. pertanto non si evidenzia un vero e proprio arriccio.Shtresë e bardhë sipërfaqësore 50 mikron. e cila ndodhet në kontakt të drejtpërdrejtë me murin. Fig. . dhe ku janë më se të dukshme fibrat vegjetale të kashtës.79 Dx: Campione dell'intonaco N.B.76 Sx: Intonaco N. si funksion primar dhe karakteristik. .Shtresë ngjyrë arre-portokalli: 100 mikron. . . 2: muratura esterna Il presente prelievo ha un interesse documentaristico. 2.77 in cui si osserva anche in questo caso la presenza di fibre vegetali. ndërsa në figurën 2. mostrato nella fig.Shtresë e dyfishtë bardhekaltër: 200 mikron.80: Sx Suvaja N. 2. Fig 2. luajnë.82: Sx Stratografi e suvasë N. 3: muratura esterna Fig 2. .3: 10x.85). 2.84 dhe këtu mund të vëzhgohet regullsia e zgjidhjeve të vazhdimësisë së shtresave që ndërpresin strukturën e përzierjes me Fig 2.80 dhe 2.Tre shtresa të bardha: 300-400 mikron në total. ne këtu do të paraqesim përbërjen e përgjithshme dhe analizat për tretësirat e kripërave. Tale pratica risulta molto diffusa in tipologie di case appartenenti alle varie categorie. Fig. 3.Suva e bardhë e përbërë nga fibra dhe qime shtazore: 3 mm (detaji në fig. Intonaco N. senza arriccio di terra. 2. 2. Në figurat 2. ndoshta pikërisht për arsyen e këtij kufizimi midis kornizave të drurit.79.83: Dx Stratografi e suvasë N. në të vihen re qimet shtazore. Fig. ben visibile nelle fig 2. të përziera me fibrat e kashtës. C. sotto l'intonaco venga spesso realizzato un arriccio di terra. probabilmente per il fatto di essere posto su di un'area limitata.76 sotto l'intonaco bianco staccato e il particolare nella fig. Harta e kampionit paraqitet në mënyrë integrale në figurën 2.84 dhe 2.78. soprattutto nelle murature esterne. è ancorato al muro di pietra attraverso limitati e localizzati rinzaffi. të cilat. 2.79. con arriccio di terra sotto un intonaco bianco staccato. 3: 4x. posta tra riquadrature in legno.78 Sx: Intonaco N. nuk është hasur në të një shtresë fillestare me të gjithë kuptimin e fjalës.3: 80x. Il campione prelevato è mostrato integralmente in pianta in fig.83 paraqitet një detaj i shtresave të mëvonshme të shtuara mbi suvanë paraprake me trashësi 3 mm. si presenta alquanto deteriorato. 2. Fig. L'intonaco.3: vijimësia e shtresave. nel quale si scor- 130 .81 mund të shihet një prospekt i strukturës së kampionit dhe një hartë e pjesës së poshtëme.

por që evidenton egzistencën e diferencimit në kompaktësim të shtresave të ndryshme. è mostrata in dettaglio nella fig.300 . Nella fig. svolgono in modo caratteristico la principale funzione di armatura del manufatto.80 e 2. Megjithë këtë fakt. in cui sono ben visibili le fibre vegetali di paglia. që ndoshta është shkaktuar nga manipulimi i kampionit. che assommano.84. 2. karbonateve. Dhe në fakt.Intonaco biancastro con fibre e peli . fibrave vegjetale. e.Doppio strato bianco azzurro . shtresat e mëpasshme piktografike.gono i peli animali.8 1. Nelle fig.Strato grigio .Strato beige . leshit shtazor. rezultatet e të cilave paraqiten më poshtë. duke arritur një kompaktësim të konsiderueshëm me suvanë poshtë saj. Fig. Një diferencim i tillë vihet në dukje edhe nga ndryshimi i përbërjes kimike.80 Sx: Intonaco N.arancio 100 micron .85. Fig. 3.81 Dx: Intonaco N. anë të çarjeve të holla të shkaktuara nga mungesa e sasisë së duhur të materialit inert.5 4. 2. silikateve. ciononostante la struttura non è cadente. cui è riferita la successiva composizione globale e l'analisi dei sali solubili. profilo: 4x. Përbërja e përgjithshme e suvasë N.400 micron complessivi . siç mund të shihet edhe nga përqindjet e karbonatit në analizat kimike. kanë mundur të realizojnë vetëm ngjitjen midis tyre. ma resta collegata dalle numerose fibre e dai peli che la attraversano. kripërave të tretshme. che insieme alle fibre della paglia. shkëputje kjo.0 Fig 2. % % % % % % e e e e e e lagështirës në ekuilibër. a contatto con la muratura. mentre nella fig 2.85) .3. 1.4 92.1 78. a circa 800 micron complessivi su sette diversi strati.3. Fig 2. La sezione stratigrafica è mostrata nella fig.Tre strati bianchi . por mbetet e lidhur me shtresën poshtë saj me anë të fibrave të shumta dhe qimeve që e përshkojnë. 3. 2. % e karbonateve në shtresat piktografike % e karbonateve në shtresën poshtë suvasë Studim gjysëmsasior I kripërave të tretshme në suvanë N. struktura nuk ka tendencë të bjerë.85: Dx Seksione të detajeve të suvasë poshtë shtresave të pikturuara: 20x. për më tepër të shtuar kohë më vonë. 2.3 48. ku paraqitet seksionimi i një pjese tjetër të suvasë.3mm (dettaglio nelle fig. La struttura dell'intonaco. posti al di sopra di un intonaco preparatorio dello spessore di 3 mm: .84 e 2. Fig 2. Fig 2.84: Sx.82. 2. 3: 80x.2 9. retro: 10x.200 micron .83 Dx: Stratigrafia dell'intonaco N.82 Sx: Stratigrafia dell'intonaco N. 2.Strato biancastro superficiale 50 micron. da cui si può osservare la regolarità delle soluzioni di continuità che interrompono la struttura della malta da sottili fratture provocate dalla scarsità di inerte minerale.81 si vede un prospetto della struttura del campione. vihet re një shkëputje e ndjeshme midis shtresës së parë të bardhë dhe shtresave të tjera. per le parti imbiancate. di seguito riassunti unitamente alle misure degli spessori.83 è riportato il dettaglio degli strati.0 5. Në figurën 2. Nitritet - 131 . in pianta il lato inferiore.celestino 100 micron . 3 successione degli strati. ndërsa shtresa e parë me ngjyrë është shtruar mbi llaç të freskët.

posti successivamente negli anni. Fakti që ky I fundit gjendet në sasi më të madhe në krahasim me nitratet. me shumë gjasë I detyrohet një procesi ende aktiv thithjeje të kripërave minerale nga terreni si dhe ndotjes organike. vihen re qimet shtazore në shtresën që gjendet menjëherë poshtë shtresave piktografike.84 Sx. Fig 2.1. in sezione. raggiungendo una coesione con l'intonaco sottostante.4. 2.88) me karakteristika të dukshme hidraulike.3 % Carbonati nell'arriccio 48. analoge me atë të vëzhguar në kampionin N. Composizione globale dell'intonaco N. gli strati pittorici successivi.8 1. Në fakt. mund të vihet re një shtrukturë relativisht komplekse. Fig. causata probabilmente dalla manipolazione del campione.87: Dx Kampion i suvasë N. bien gjithmonë në sy kloruret. Suvaja e paraqitur në figurën 2.0 Ricerca semiqualitativa dei sali idrosolubili nell'intonaco N.4: me shtresë fillestare me përzierje çimentoje.86 evidenton një situatë degradimi të pakthyeshme. Infatti mentre il primo strato di colore è stato posto verosimilmente a fresco. sasia e zbuluar e kripërave të tretshme është e ndjeshme.5 mm. e cila përmban qime dhe fibra vegjetale dhe që arrin një trashësi prej 2.4 5.88. që përfshin % Carbonati negli strati pittorici 92. Vijueshmëri e shtresa piktografike. Ajo vijon të qëndrojë e ngjitur me murin e gurit falë një shtrese fillestare të karakterizuar nga përzierje ngjyrë gri-të errët (fig. 3 Nitriti Nitrati Cloruri Solfati + ++ ++ 132 . që bashkë me fibrat vegjetale (këto të fundit gjenden edhe në shtresën fillestare). come si può osservare dalle analisi chimiche che seguono nella percentuale di carbonati. D. hanno potuto realizzare solo una adesione tra l'uno e l'altro. Tale differenziazione è evidenziata anche dalla composizione chimica. e cila formon shtresën fillestare.5 4. dalla sezione di un altro punto dell'intonaco. sulfatet (anionet) dhe amoniaku (kationet).1 78. Fig 2.1. che evidenzia tuttavia una differenza coesiva tra gli strati. formojnë një armaturë analoge me atë të kampionit N. 2. Nitratet Kloruret Sulfatet Amoniak Hekur + ++ ++ ++ - Njësoj si për kampionin N. dell'intonaco sottostante gli strati dipinti: 20x.3. Në kampionin e paraqitur në fig.2.2 Fig. Suvaja N. la netta separazione tra il primo strato bianco e il successivo.86: Sx Suvaja N. 2. 3 % % % % % % Umidità in equilibrio Sali idrosolubili Carbonati Silicati Fibre vegetali Peli animali 1. e përbërë nga tre pjesë të ndryshme: Përzierje e errët me trashësi në rendin e centimetrave. në rastin tonë. 2. në fig.0 9. 2.87. elemente këto.4: muratura e jashtëme.85 si osserva. Suva e pastër.85 Dx: Dettagli.

të cilat kanë luajtur funksionin e sipëfaqes së suvasë në epoka të ndryshme (fig. shtresa e dyfishtë e kaltër. con arriccio in malta 133 . 1 la quantità presente di sali solubili è rilevante.93: Dx Stratografi e kampionit N. Më në detaj. 2. E gjithë vazhdimësia e shtresave ka një trashësi prej 1.4: suvaja dhe shtresat piktografike 20x. 2. 4: muratura esterna Fig 2. Në fig. ashtu siç tregon edhe fig 2. Analizat kimike në vijim evidentojnë diferencën e Analogamente al campione N. La presenza maggiore di quest'ultimo rispetto ai nitrati starebbe ad indicare un processo di assorbimento di sali dal terreno ancora in atto. Intonaco N.89: Dx Seksionim stratografik i kampionit N.4.91 mund të shihet e zmadhuar një pjesë e shtresës piktografike.89).4: suvaja dhe shtresat piktografike 20x.88: Sx Profil i kampionit të suvasë N. në të cilën është futur një shkallë referimi me njësi matëse prej 0.90.4: me dritë të butë dhe shkallë referimi 40x.91: Dx Stratografi e kampionit N. 2.93.92. shihet se këto të fundit janë edhe më të shtresëzuara. Në këtë kampion.86 Sx: Intonaco N. në të cilën është e vënë në dukje qartësisht struktura e shtresës së dyfishtë të kaltër e pranishme në të gjithë kampionet e marra në shqyrtim. D. 2.Ammonio Ferro ++ - disa shtresa të bardha.90: Sx Stratografi e kampionit N. con inquinamento da sostanze organiche. struktura e shtresave dhe e suvasë mund të vëzhgohet në figurën 2. e cila lejon një lexueshmëri më të mirë të shtresave.3 mm. të përftuar me dritë të butë dhe jo reflektuese. me dritë të butë 40x Fig. Fig. Në fig. ku vihet re dendësia e thurjeve të fibrave që karakterizojnë suvanë. 2.4. Fig. Fig. Fig. per quanto concerne in questo caso cloruri e solfati tra gli anioni e sempre l'ammonio tra i cationi. për të evidentuar shtresëzimin e pikturave. 2. që në suvatë e tjera kishte një trashësi prej 200 mikronësh. Fig. është sa një e dhjeta dhe përbën shtresën e fundit për nga radha e shtresave. 2. 2.1 mm (100 mikron). 2.4: detaj i shtresës së dyfishtë të kaltër 100x.92: Dx Stratografi e kampionit N. 4.

5 % e karbonateve në shtresat piktografike 89. Kjo gjë bën të mundur një 134 . të cilat kanë evidentuar një prani të ndjeshme silikatesh të tretura në tretësira acide. suvasë dhe shtresave piktografike. 3. Fig 2. 2.9 % e karbonateve në shtresën poshtë suvasë 47. Nitritet Nitratet Kloruret Sulfatet Amoniak Hekur + - Fig 2. që përcaktohet nga përqindja e ndjeshme e kripërave të tretshme në të. Fig 2. costituita dalle varie imbiancature che hanno rappresentato la superficie dell'intonaco in diverse epoche (fig. % % % % % % e e e e e e lagështirës në ekuilibër. 2.89). La struttura degli strati e dell'intonaco può essere osservata in maggior dettaglio nelle fig. In effetti nel profilo mostrato nella fig. silikateve.87. leshit shtazor. 4.cementizia. analogo a quello visto nel campione N. Karakteri hidraulik i shtresës fillestare është verifikuar me anën e analizave kimike.0 % e tretësirave të silikateve në shtresën poshtë suvasë 5. 2.9 56.scura (fig 2. caratterizzato da una malta grigio . Il campione prelevato è mostrato in pianta in fig. 2.87 Dx: Campione dell'intonaco N.88 Sx: Profilo del campione dell'intonaco N. Fig 2. 1. intonaco chiaro contenente peli e fibre vegetali dello spessore di 2. 4: intonaco e strati pittorici: 20x. përqindjeve të karbonatit midis një shtrese fillestare me cilësi hidraulike.90 in cui è visibile il ricco intreccio di fibre che caratterizza l'intonaco. Përbërja e përgjithshme e suvasë.3 0. presenti peraltro anche nell'arriccio. costituita da tre diverse parti: malta scura di spessore centimetrico che forma l'arriccio.5 mm.90 Sx: Stratigrafia del campione N. nel quale si scorgono i peli animali. è ancorato al muro di pietra per mezzo di un arriccio. 3.4. 2. kripërave të tretshme.3 Studim gjysëmsasior I kripërave të tretshme në përzierjen shtresë fillestare .88) con apparenti caratteristiche idrauliche. in prossimità di una parte diroccata dell'edificio. 4: intonaco e strati pittorici: 20x. 4.1 38.suva N. fibrave vegjetale.2 1. successione di strati pittorici.0 2. prania e tretësirave të kripërave është shumë e vogël dhe kufizohet vetëm në praninë e nitrateve. nella parte subito sotto gli strati pittorici.86 palesa una situazione di degrado irreversibile. dhe shkak për këtë ndoshta është përshkueshmëria e ulët nga uji e shtresës fillestare me karakteristika hidraulike. L'intonaco mostrato nella fig. che insieme alle fibre vegetali. karbonateve.88 si può osservare una struttura alquanto composita.89 Dx: Sezione stratigrafica del campione N. Në këtë rast. formano un'armatura del tutto analoga al campione N.

94 vihet re që është e shkëputur plotësisht nga muri i gurit. 2. sidomos. Le analisi chimiche che seguono mettono in evidenza le differenze di percentuale in carbonati tra l'arriccio con proprietà idrauliche. Kampioni nr.92.3 mm. Janë marrë në konsiderate.Nella fig.92 Dx: Stratigrafia del campione N.Fig 2.5 % Fibre vegetali 2. come evidenziato dalla fig. la cui unità di misura è 0.95: Dx Kampioni i suvasë N.2 % Sali idrosolubili 1. Në këtë rast bie në sy mungesa e fibrave vegjetale dhe e qimeve shtazore. 4 a luce radente: 40x. 4: particolare del doppio strato azzurro: 100x. Kampioni 5: .95 tregon në seksion detajet e shtresës fillestare. Një teknikë e ngjashme është hasur edhe në pjesët e jashtëme të rindërtuara të banesave të tjera. po të kihet parasysh përqindja e lartë e dheut të pjekur e pranishme në të. dhe kjo është një dëshmi e një periudhe kur kjo praktikë ndërtimi është përdorur gjerësisht. Fig. na është dashur që tu hedhim një sy edhe suvave të jashtëme të pranishme në ndërtesa të lagjes Pllakë.5: i parë në seksion. 2. Përbërja e përgjithshme e përzierjes me përzierje dheu të suvasë N. me përzierje dheu. per evidenziare la stratificazione delle pitture.Fig 2. Për të pasuruar studimin tone.1 mm (100 micron) che permette una migliore lettura degli strati. kompaktësim më të madh.93 in cui è stata inserita una scala di riferimento. 4 a luce radente con scala di riferimento: 40x. 2.5 I realizuar me një përzierje dheu dhe Kampioni nr.93 Dx: Stratigrafia del campione N.3 % Peli animali 0.5.4: Suvatë e jashtëme të lagjes Pllakë. ndërsa prania e kripërave të tretshme rezulton e papërfillshme. in cui è ben evidenziata la struttura del doppio strato azzurro presente in tutti i campioni esaminati. la quale evidenzia una percentuale non trascurabile di silicati solubili in trattamento acido. të realizuar kohët e fundit. Il carattere idraulico è stato verificato all'analisi chimica. dy lloj suvash të jashtëme. tregojnë për një përdorim të kufizuar të agregatëve me origjinë gërqelore. 135 . në krahasim me kampionet e mëparshme. për kujdesin e treguar në realizimin e shtresës fillestare. Come si vede anche dalla successiva figura 2.5. Figura 2.6 I realizuar me një përzierje me sasi të madhe qimesh dhie që shërbejnë si lidhës për gërqelen.Fig 2. intonaco e strati pittorici. L'intera successione presenta uno spessore complessivo di 1. . In questo campione il doppio strato azzurro. Analizat kimike të paraqitura më poshtë.9 % Carbonati 56. esso è ulteriormente stratificato.91 Dx: Stratigrafia del campione N.94: Sx Suvaja N. dhe në shumë pjesë ka rënë. . në veçanti. Composizione globale dell'intonaco % Umidità in equilibrio 1.1 Fig. è circa il decimo e ultimo della successione. Suvaja e paraqitur në figurën 2. che come quello degli altri intonaci ha uno spessore di 200 micron.0 % Silicati 38. ottenuta a luce radente.91 è possibile osservare a maggior ingrandimento una parte dello strato pittorico. me përzierje dheu. 2. 2.

Fig. tregojnë praninë e ndjeshme në strukturë të agregatëve gërqelore. In particolare sono stati presi in considerazione due intonaci esterni.0 silikateve. 4 Nitriti Nitrati Cloruri Solfati Ammonio Ferro + - In questo caso la presenza di sali solubili risulta scarsa e limitata ai soli nitrati. 2. 59. con una malta contenente una quantità davvero rilevante di peli di capra in legante di calce.8 Studim gjysëmsasior I kripërave të tretshme në përzierjen e shtresës fillestare N. me përzierje me qime dhie.3 % % % % e e e e lagështirës në ekuilibër.0 karbonateve.9 % Carbonati nell'arriccio 47. il primo.96: Sx Suvaja N. realizzato con una malta a cocciopesto.0 % Silicati solubili nell'arriccio 5. duke qenë se nuk kemi mundur të evidentojmë praninë e fibrave vegjetale. Në figurën 2. Suvaja e paraqitur në figurën 2. Nitritet Nitratet Kloruret Sulfatet Amoniak Hekur Kampioni 6: Fig. evidenziate dal riscontro di una percentuale non trascurabile di silicati solubili. campione N. Njëlloj si në rastin e mëparshëm.5. 2.intonaco N. campione N.2 kripërave të tretshme. 38. probabilmente a causa della minore permeabilità dell'arriccio con caratteristiche idrauliche. në këtë rast funksionin e armaturës e kryejnë vetëm qimet. prania e kripërave të tretshme.6. il secondo. Përbërja e përgjithshme e përzierjes me përzierje gjurmë gjurmë - Ricerca semiqualitativa dei sali idrosolubili nell'insieme arriccio . 2. ose ndoshta prej dhive.6. pikërisht në sajë të tyre shtresat e suvasë janë shkëputur nga muret.4 Intonaci esterni nel quartiere di Pllake Per arricchire la casistica si è voluto gettare uno sguardo agli intonaci presenti in alcuni edifici del quartiere di Pllake.97: Dx Kampioni i suvasë N.97 paraqiten detajet e shtresës fillestare. shtresë kjo e realizuar me një sasi të konsiderueshme qimesh me origjinë nga viçat. 136 . duket qartë që është thuajse plotësisht e shkëputur nga muri prej guri. aventi tutti caratteristiche eminentemente aeree. che presenta una maggiore compattezza rispetto a quelli precedenti.96. Analizat kimike të paraqitura më poshtë.94 duket qartë efekti I qimeve mbi suva. është e papërfillshme. 1. data la peculiarità nella realizzazione dell'arriccio. kashtës apo fibrave të tjera. 5.% Carbonati negli strati pittorici 89. 1. Në figurën 2. 6. Pa dyshim që edhe kjo shtresë I përket një periudhe të vonë.

prania e amoniakut dhe nitrateve të gjetura në kampionet N. etj) shumë të përhapur. silikateve.8 Studim gjysëmsasior I kripërave të tretshme në përzierjen e suvasë N. e cila lidhet direkt me terrenin ku është ndërtuar banesa. Nitritet Nitratet Kloruret Sulfatet Amoniak Hekur gjurmë gjurmë gjurmë - 2. 1. leshit shtazor.94 Sx: Intonaco N.0 59. 2.6.9 Fig 2. të cilat janë vënë re gjatë analizës vizive të suvasë N.0 38. La fig.1 dhe N. CAMPIONE N. Shkëputja e të gjithë shtresës fillestare nga muri prej guri. data l'elevata percentuale di cotto macinato.3. 5. kripërave të tretshme. 5 % % % % % e e e e e lagështirës në ekuilibër. gjë e cila ka sjellë rritjen e përqëndrimit të kripërave të tretshme në ujë në këto shtresa. na tregon për praninë e një ndotjeje me origjinë organike (jashtëqitje kafshësh. siç edhe është verifikuar nga analizat. Composizione globale della malta a cocciopesto dell'intonaco N. realizzata in cocciopesto in epoca piuttosto recente.3 60. In questo caso sono assenti fibre vegetali e peli.dheu të suvasë N. 5 % % % % Umidità in equilibrio Sali solubili in acqua Carbonati Silicati 1. mentre la presenza di sali idrosolubili risulta del tutto irrilevante. Analizat kimike lidhur me përbërjen e përgjithshme të përzierjeve që përbëjnë shtreën fillestare poshtë shtresave të ndryshme të suvasë. Ndërkohë.6.92 si presenta sollevato dalla muratura in pietra e in molte parti caduto. kanë treguar një domi- Ricerca semiqualitativa sali solubili nella malta dell'arriccio sotto l'intonaco N. 5 visto in sezione.5: Diskutim rreth të dhënave të mbledhura gjatë analizave të suvave në shtëpinë e Babametos dhe shtëpitë e lagjes Pllakë. Fig 2.95 Dx: Campione dell'intonaco N. skorie. bimë muresh. dhe ngjitja e dobët midis shtresave me ngjyre. Le analisi chimiche sotto riportate mostrano in questo caso un limitato apporto di aggregato di origine calcarea.93 mostra in sezione la particolarità dell'arriccio.1 (shtresa në avllinë në hyrje të banesës së kategorisë së pare të Babametos). tale tecnica è stata riscontrata anche in parti esterne rifatte di altri edifici. 2.0 30. L'intonaco mostrato nella fig. duket të jetë shkaktuar nga shtimi I sasisë së kapilareve të lagështirës.2 1. segno di un periodo in cui tale pratica costruttiva è stata ampiamente utilizzata.6 6. 5 Nitriti Nitrati Cloruri Solfati Ammonio tracce tracce - 137 . karbonateve.2 1. con malta in cocciopesto.

Ferro - CAMPIONE N.2 1. L'intonaco mostrato nella fig. Në suvatë e jashtëme N. Analogamente al caso precedente i sali idrosolubili sono presenti in quantità irrilevante.6 6. gjendet një shtresë llaçi e regullt me trashësi 3 mm. 6. 6. fibra vegjetale dhe qime. Një punim I tillë. Në fakt bollëku I këtij matëriali është shumë i dukshëm në seksionet e vëzhguara me mikroskop. di paglia o altro. kjo shtresë mund të përbëjë një të ashtuquajtur shtresë guide. anch'esso di epoca recente.3 60. mund të na japë një të dhënë të rëndësishme lidhur me kronologjinë e muraturave. dhe prej këndej mund të arrihet në një raport: material lidhës-material inert. dato che non c'e traccia di fibre vegetali. dhe kjo suva nga ana 138 . me qëllim që shtresat piktografike të shtriheshin mbi një bazë të suvatuar dhe të aplikoheshin teknika rigoroze dhe të sakta mbi to. analoge me horizontet shtresore gjeologjike. duke qenë se struktura që e karakterizon atë është zbuluar mbi çdo lloj suvaje. Molto evidente dalla figura 2. Le analisi chimiche sotto riportate mostrano un notevole apporto di aggregato di origine calcarea. janë ekstremalisht të ndryshme.9 Ricerca semiqualitativa sali solubili nella malta dell'intonaco N. Fig 2. që në rastin për të cilin po flasim. me shumë gjasë. presumibilmente capra. Gërqelja rezulton të jetë e përdorur gjerësisht edhe në pikturat e suvave. shumë të lartë. se në kampionet e suvasë N. e vëzhguar në të gjitha stratografitë e kryera. in questo caso la funzione di armatura è svolta dai soli peli.97 Dx: Campione dell'intonaco N. 2. realizzata con una quantità considerevole di peli di origine ovina.3 kjo shtresë ndodhet mbi një sërë shtresash piktografike të bardha. por në shtresa të niveleve të ndryshme.94 si presenta sollevato dalla muratura in pietra e quasi completamente staccato.3 dhe N. midis shtresave piktografike dhe suvave. 6 % % % % % Umidità in equilibrio Sali solubili in acqua Carbonati Silicati Peli animali 1. Dhe në fakt. në banesën e Babametos. La fig. con malta in peli di capra. duke vënë në dukje njëkohësisht kontributin e ndjeshëm të materialeve me origjinë kalciumi si lidhës së shtresave. të cilat mbështeten mbi një suva të përbërë nga gërqele.96 Sx:Intonaco N. Shtresa e dyfishtë e kaltër. qime kafshësh dhe sasi minimale agregatësh me origjinë minerale. Edhe ky fakt është vënë në dukje nga analizat kimike të shtresave piktografike. 2.4. che ne ha favorito il distacco dalla muratura.94 è l'effetto pelle. Këto piktura përgjithësisht përcaktohen si “figura me gërqele”.95 mostra in pianta la particolarità dell'arriccio. 6 nim të materialeve me natyrë karbonike (përmendim karbonatin e kalciumit) kundrejt atyre me natyrë silikati. e përbërë kryesisht nga karbonati I kalciumit dhe e armuar me fibra vegjetale. Vëmë re.0 30. për përcaktimin e një kronologjie relative midis vetë shtresave. me një përqindje karbonatesh që shkon në mënyrë kostante mbi 90%. Composizione globale della malta a cocciopesto dell'intonaco N. ka qenë I nevojshëm për të niveluar paregullsitë e shtresës fillestare. 6 Fig 2. psh. midis pikturës dhe shtresës fillestare në kontakt me murin.

trovati in quantità rilevanti nell'arriccio. scorie. presso l'androne di ingresso dell'edificio di prima categoria di Babameto. Le analisi chimiche inerenti la composizione globale delle malte costituenti l'arriccio sottostante i vari intonaci indagati hanno evidenziato una prevalenza di materiali di natura carbonatica. shtresa e dyfishtë e kaltër ka të njëjtin pozicionim si jashtë saj. In effetti l'abbondanza del legante è ben visibile dalle sezioni osservate al microscopio.4 shtresa e dyfishtë e kaltër ndodhet në nivelin më të jashtëm. Në pikturat në brendësi të banesës. mund të mendohet egzistenca e një strukture nën to. ngjyrimin që duhej të karakterizonte të gjithë ndërtesën. rreth 60% në shtresat me gërqele dhe në përqindje më të vogël. Në këtë rast. si antik edhe modern. në krahasim me të tjerat. megjithatë. appare causato dalla risalita di umidità capillare con trasporto di sali idrosolubili. residui vegetali) abbastanza generalizzata. duke qenë se janë vërejtur të paktën dhjetë shtresa pararendëse kësaj shtrese të dyfishtë të kaltër. 3. rispetto a quelli di natura silicatica. 1 e N. Kjo hipotezë konfirmohet edhe nga fakti se kjo shtresë guide ndodhet gjithmonë në vijimësi të një numri të caktuar shtresash të bardha. Krahasimi midis analizave kimike të kryera për përcaktimin e përbërjes së përgjithshme të shtresave të jashtme më të vona të lagjes Pllakë. trovati entrambi nei campioni N. por gjithsesi të lartë në shtresat me karakter hidraulik. në një të kuqe të gjallë. Duhet theksuar. denuncia una contaminazione di origine organica (deiezioni animali. konfirmon përdorimin në sasi të mëdha të gërqeles si material lidhës së shtresave. che quindi si configurano invariabilmente come pitture a e saj është e mbështetur mbi një shtresë fillestare të realizuar nga një përzierje gërqeleje. dhe përbën në këtë rast. se në këtë rast po flasim për xokolaturën e avllisë hyrëse. Diferenca në përbërje e shtresës fillestare (me karakteristika hidraulike). në një periullë jo shumë larg fillimit të shekullit të kaluar. materialesh inerte dhe fibrash.inerte costantemente molto alto. 139 . me të vetmin ndryshim se këtu.5 Discussione dei dati ottenuti dall'analisi degli intonaci di Babameto e Pllake Il distacco dell'intero arriccio dalla muratura di pietra e la scarsa adesione tra i vari strati di colore riscontrati all'analisi visiva dell'intonaco N. duhet ta konfirmojë këtë hipotezë. La calce è risultata di uso generalizzato anche nelle pitture degli intonaci. përbën pjesën më të veçantë të shtresave të studiuara. Në kampionin N. denotando al tempo stesso un cospicuo apporto in origine di calce con funzione di legante aereo. të paktën në fasadën e saj. dhe atyre të banesës së Babametos. anche questo evidenziato dalle analisi chimiche degli strati pittorici. paraqesin një ngjyrim të ndryshëm që kalon nga grija. në shtresat më të sipërme të tyre. 1. verosimilmente carbonato di calcio. Përdorimi I përgjithshëm. con riscontri percentili di carbonati costantemente superiori al 90%. I një sasie të madhe fibrash vegjetale dhe qimesh shtazore si armature. siç janë ato me përzierje dheu të lagjes Pllakë dhe ato të shtëpisë së Babametos.Nitriti Nitrati Cloruri Solfati Ammonio Ferro tracce tracce tracce - 2. në të cilat përqindja mbetet midis 40 dhe 50%. legato quindi al terreno di edificazione. da cui si può desumere un rapporto legante . më antike se të tjerat. Veçanërisht kjo evidentohet nga përqindja e karbonateve. La presenza di ammonio e nitrati. shtresat e bardha.

calce. Negli intonaci esterni N. 3 e N. 4 tra la pittura e l'arriccio o rinzaffo a contatto con la muratura di pietra vi è uno strato di malta regolare dello spessore di 3 mm, costituita principalmente di carbonato di calcio, armata con sole fibre vegetali e peli animali e quantità minime di aggregato di origine minerale; tale manufatto si è evidentemente reso necessario per pareggiare le irregolarità dell'arriccio e del rinzaffo, in questi casi estremamente irregolari, al fine di stendere le pitture su una base intonacata con una tecnica rigorosa e precisa. Il doppio strato di colore azzurro, osservato in tutte le stratigrafie tra gli strati pittorici degli intonaci di Babameto, può costituire un importante indizio nella cronologia delle murature. Infatti, dato che la struttura che lo caratterizza è rinvenibile su ogni intonaco, ma a diversi livelli stratigrafici, può costituire uno strato guida, analogamente agli orizzonti stratigrafici geologici, per stabilire una cronologia relativa tra gli stessi strati. Notiamo, ad esempio, che nei campioni dell'intonaco N. 3 tale doppio strato si trova spesso al di sopra di diversi strati pittorici bianchi, che poggiano sull'intonaco costituito da calce, fibre vegetali e peli, il quale, a sua volta, è collocato su un arriccio o rinzaffo, costituito da una malta formata da calce, inerte e fibre. Nelle pitture più interne dell'edificio il doppio strato azzurro, è posto al pari di questo, al di sopra degli strati bianchi, ma con una differente cromia degli strati superiori, rappresentati da grigi e da un vivace rosso, limitato però alla zoccolatura dell'androne di ingresso. Nel campione N. 4 il doppio strato azzurro si trova invece al livello più esterno, manifestando in questo caso la tinteggiatura che doveva caratterizzare l'intero edificio, perlomeno nelle parti all'esterno o ad esso attigue, in un periodo che si può stimare molto vicino all'inizio del secolo scorso. A conferma di questa ipotesi vi è la constatazione che tale strato guida si trova sempre in contiguità e successivo a un certo numero di strati bianchi. In que-

Konsideratat perfundimtare mbi rikuperimin e banesave historike te Gjirokastres . Vështirësia për të gjetur përgjigje për situatat dhe metodat e përdorura në situatat e ndryshme, mjaft komplekse dhe shumengjyreshe të Gjirokastrës, nuk na lejon, në stadin aktual të studimit, që të përcaktojmë zgjidhje përfundimtare dhe të përgjithshme për një përgatitje sa më të saktë të rekuperimit. Në të vërtetë situatat ndryshojnë ndjeshëm për çdo ndërtesë, apo për çdo objekt, aq sa çdo situatë paraqet një rast më vete. Në një projekt ideal, rastet e degradimit, si ato të paraqitura në fig N1 dhe N2, që i përkaasin banesave të lagjes Pllakë, do të kërkonin studime specifike të materialeve të mbledhura nga burime të ndryshme si: tradita gojore, arkivat historike, njohuritë mbi teknikat e përdorura, prejardhja e materialeve të punimeve, epoka e ndërtimit apo problemet qe kane kaluar ato. Fig. 1 Sx: Banesë me suva të veshur me dekoracion në pjesën e sipërme të mureve prej guri Fig. 2 Dx: Banesë thuajse e renuar me piktura gërqeleje pa shtresa zbardhuese Studimi duhet të zhvillohet në drejtim të krahasimit të përfundimeve me përfaqësuesit e punimeve të restaurimit, në mënyrë që këta të fundit të fillojnë restaurimet eventuale arkitekturore apo piktografiko-dekorative vetëm pas një analize të kujdesshme të çdo detaji. Kjo lloj analize duhet të mbështetet mbi dokumentacionin fotografik të ambientit të përgjithshëm, mbi një analizë vizive, mbi fotografitë e detajeve të veçantë dhe mbi të gjithë ato operacione që do të bëjnë të mundur përcaktimin e teknikave realizuese dhe gjendjes së konservimit të objektit. Veçanërisht për sipërfaqet e suvatuara, (ashtu siç u veprua edhe në banesën e

140

sto caso dato che si possono contare almeno dieci strati precedenti ad esso nella successione stratigrafica, si può pensare ad una struttura sottostante più antica delle altre. La differenza composizionale dell'arriccio (con caratteristiche idrauliche per un probabile utilizzo di pozzolana) rispetto agli altri confermerebbe questa ipotesi. Il confronto tra le analisi chimiche effettuate per determinare la composizione globale delle malte esterne più recenti del quartiere di Pllake e quelle esterne dell'edificio di Babameto, conferma l'utilizzo di quantità elevate di calce come legante. Ciò è evidenziato in particolare dalla percentuale di carbonati, prossima al 60 % nelle malte di calce aerea e in quantità minore, ma comunque alta, anche nelle malte con carattere idraulico, come quella a cocciopesto di Pllake o come quella pozzolanica di Babameto, in cui la percentuale resta compresa tra 40 e 50 %. L'utilizzo generalizzato, sia antico che moderno, di grandi quantità di fibre vegetali e peli animali come armature, rappresenta il tratto più distintivo delle malte studiate.

Babametos) do të tregohet një kujdes i veçantë për stratografinë, si në nivelin makroskopik (nëse është i mundur studimi me sy të lirë) ashtu edhe me anë të vëzhgimeve më të thelluara ad-hoc në nivelin mikroskopik (në rastet kur studimi me sy të lirë nuk është i mundur). Kështu do të na krijohet mundësia të përftojmë informacionet e nevojshme që do të na lejojnë të zbulojmë çfarë fshihet poshtë artifakteve shpesh shumë të shtresëzuara dhe tepër komplekse, po të kemi parasysh shijet artistike dhe teknikat e ndryshme realizuese nëpër epoka të ndryshme. Në fig. në vijim (fig. 3, 4 dhe 5) paraqiten disa raste suvash të mureve të jashtëme të lagjes Pllakë, me trashësi të ndryshme dhe të shtresëzuara. Fig. 3: Faqe e jashtëme muri, me suva të shtresëzuar dhe të llojeve të ndryshme Fig. 4 Sx: Fragment suvaje me disa shtresa me ngjyrë Fig. 5 Dx: Fragment suvaje me shtresa me ngjyrë dhe me trashësi te ndryshme Përgatitja shkencore lejon një praktikë rekuperimi rigoroz, që ka si qëllim evitimin e dëmtimeve që mund të shkaktohen nga puntorët e pakujdesshëm, dhe në mënyrë të veçantë rekuperimin e kujtesës historike dhe artistike, për të bërë të mundur kështu ruajtjen e një pasurie që shumë shpejt do të njihet si një Pasuri e Njerëzimit. Duke u bazuar në këto konsiderata, mund të themi se që këtej e tutje, për realitetin e Gjirokastrës, do të jetë e nevojshme të realizohet një rekuperim i kontrolluar shkencërisht dhe i bazuar në ballafaqimet e vazhdueshme midis projektuesve, teknikëve dhe operatorëve shkencorë. Në këtë studim na rezultoi e rëndësishme ndërthurja midis restauratorit dhe kimistit; një bashkëpunim i cili falë vëzhgimeve me sy të lirë, stratografive dhe analizave laboratorike, bëri të mundur përcaktimin

Considerazioni conclusive sul recupero degli edifici storici di Gjirokastra

La difficoltà di trovare risposte alle casistiche e alle metodologie utilizzate nelle varie situazioni, estremamente complesse e variegate della realtà di Gjirokastra, non consentono allo stato attuale di studio di individuare soluzioni definitive e generali per un corretto approccio di recupero Infatti le situazioni cambiano per ogni edificio e per ogni manufatto, in modo tale che ogni situazione rappresenta un caso a se stante. Pertanto in un progetto

141

ideale, casi di degrado, come quelli mostrati nelle fig. 1 e 2, relative al quartiere di Pllake, richiedono studi specifici che utilizzino diverse fonti, quali, la tradizione orale, gli archivi storici, la conoscenza delle tecniche utilizzate, la provenienza dei materiali in opera, l'epoca di costruzione e le vicissitudini.

e karakteristikave të llojeve të ndryshme të suvave dhe të pikturave murale, si dhe nxjerjen e përfundimeve të para rreth praktikave të përdorura për pikturat e realizuara mbi mure apo mbi dru dhe përzierjeve të përdorura në zbukurimet e mureve (ashtu siç tregohet në fig. më poshtë). Fig. 6: Mbetje të suvasë së jashtëme të shtëpisë së Babametos Në banesën e Babametos, të cilës i referohet fig. 6, janë studiuar, fillimisht me sy të lirë dhe më pas me teknikat Cross-Section me mikroskop optik, raportet shtresore të disa suvave të jashtëme. Pra, është kryer karakterizimi i përbërjeve të strukturave mbajtëse (shtresa fillestare) dhe i suvave bazë të pikturave; përveç kësaj, mbi bazën e lidhjeve të ndryshme stratografike midis shtresave të pikturave, u bë e mundur të vlerësohej me njëfarë përafërsie datimi i objektit origjinal. Analizat mbi kampione suvaje të mara jashtë banesave, tregojnë se llaçi që përbën shtresën fillestare, edhe pse bëhet fjalë për teknika të ndryshme ndërtimi, është i përbërë nga komponentët e mëposhtëm, me raporte përqindjeje shumë variable: gërqele, fibra vegjetale, qime kafshësh dhe material inert silic. Sipër shtresës fillestare dhe poshtë shtresave të ndryshme piktografike të mbivendosura, gjendet një shtresë përfundimtare suvaje e përbërë nga një përqindje shumë e lartë karbonat kalciumi, dhe që paraqet një mungesë thuajse të plotë materiali inert silici; kjo ndoshta për arsye të përdorimit pikërisht të gërqeles të përzier me material lidhës organik të pa identifikuar, por që supozohet të jetë qumësht. Në fakt, qumështi, duke u kombinuar kimikisht me gërqelen, formon të ashtuquajturin llacin, që e rrit ndjeshëm rezistencën ndaj agjentëve atmosferikë. Me shumë mundësi, brenda përqindjes së lartë të karbonatit të kalciumit, që shkon nga 70 - 80% si peshë specifike totale, përfshihet edhe një sasi materiali me prejardhje inerti, i cili përbëhet nga pluhuri i mermerit;

Fig 1. Sx: Edificio con intonaco decorato nella parte alta della muratura di pietra. Fig 2. Dx: Edificio diroccato con pitture a calce senza scialbo. Lo sviluppo della presente indagine deve pertanto andare nella direzione del confronto con gli addetti alle operazioni di restauro, che potranno intervenire in eventuali recuperi architettonici o pittorico - decorativi solo dopo un'accurata analisi di ogni singola situazione. Questa si potrà avvalere della documentazione fotografica dell'ambiente globale, dell'analisi visiva e della raccolta fotografica di particolari realizzativi e di tutte quelle operazioni che permettano l'individuazione delle tecniche e dello stato di conservazione. In particolare per le superfici intonacate, come è stato fatto per l'edificio di Babameto, verrà posta attenzione alla stratigrafia, sia al livello macroscopico, se osservabile a vista, sia per mezzo di indagini ad hoc più approfondite al livello microscopico e chimico - composizionale, nei casi non facilmente caratterizzabili alla semplice osservazione a vista. In questo modo sarà possibile ricavare quelle informazioni indispensabili per conoscere ciò che il manufatto nasconde sotto le diverse stratificazioni, che spesso si rivelano assai composite, in virtù della variazione delle tecniche e dei gusti nelle varie epoche. Nelle immagini che seguono (fig. 3, 4 e 5) vengono mostrati alcuni casi di intonaci di murature esterne di spessori molto variabili e stratificati, presso lo stesso quartiere di Pllake.

142

në fakt.Fig 3. duke përdorur produkte përgjithësisht inorganike dhe mundësisht me bazë kalciumi. nga analizat më të fundit kimike. Nell'edificio di Babameto. në rastet e mara në shqyrtim. Këto suva. do të jetë e nevojshme të rivendoset një sasi substancash organike me e përshtatshme. për suvatë e jashtëme të banesës. në pjesë të ndryshme të fasadës. Fig 4. da qui in avanti. është i padallueshëm nga ai. Fig 5. përveç të tjerash. ha come scopo principale quello di evitare scempi da parte di incauti operatori e in particolar modo il recupero delle memorie di storia e d'arte che possano permettere la salvaguardia di un patrimonio che si accinge ad essere riconosciuto come bene dell'umanità. gjatr të cilës. hanno potuto individuare e caratterizzare diverse tipologie di intonaci e di pitture e di trarre le prime conclusioni sulle pratiche esecutive. siç 143 . che. ende të paintegruara në studimin e materialeve.1700. Shtresa e fundit e tjetërsuar krejtësisht për shkak të kolonizimit të likeneve.40 viteve. per quanto concerne le tecniche pittoriche su muro o su legno. di un recupero scientificamente controllato. tecnici e operatori scientifici. le stratigrafie e le analisi di laboratorio. attraverso le osservazioni in situ. pa dyshim që është realizuar me bojra uji dhe me material lidhës organik. Da queste considerazioni nasce la necessità per la realtà di Gjirokastra. lungi dal rispondere ad una mera curiosità accademica. konfirmojnë praninë e materialeve lidhëse organike në masën 6 . sipas shijeve mbizotëruese në këto periudha.: Parete esterna con intonaci stratificati di tipologie molto diverse. Sx: Frammento di intonaco con diverse scialbature di colore. dhe është e dukshme edhe sot. Analiza stratografike e shtresave piktografike. sul tipo di malte utilizzate nei paramenti murari. cui si riferisce la fig. kanë pësuar disa veshje me shtresa me ngjyra dhe tone të ndryshme. qartësisht e dukshme në seksionet stratografike të paraqitura në figurat në vijim (aty paraqiten du struktura të ndryshme bazë). L'approccio scientifico permette una pratica di recupero rigorosa. mund të vlerësohet se ndërtimi i strukturës ka variuar midis viteve 1600 . na lejoi të përcaktonim me përafërsi moshën e banesës. basato sul continuo confronto tra progettisti. të lë të mendosh se kemi të bëjmë me një periudhë kohe. sono stati studiati i rapporti stratigrafici di alcuni into- ky i fundit. che. dhe gjithmonë një nivel të lartë të pranisë së gërqeles. Nella presente indagine fondamentale è risultata l'interazione tra il restauratore e il chimico. jo më të gjatë se një shekull. Një vrejtje e tillë na lejon të pohojmë se: në rastin e një restaurimi eventual të kompleksit arkitektonik dhe piktografik. N. come nel caso riportato nella seguente immagine. Dx: Frammento di intonaco con scialbature di colore e spessore variegati. Analizat e mëtejshme. Prania e një shtrese të dyfishtë të kaltër. dhe duke pasur parasysh konstatimin e disa shtresave të ngjyrosura që variojnë nga një minimum prej 10 shtresash deri në një maksimum prej 15 të tilla. rezulton se në shtresat piktografike. 6. duke qenë se kimikisht paraqet të njëjtat karakteristika me karbonatin e kalciumit. Fig 6: Resto di intonaco esterno dell'edificio di Babameto. që karakterizon të gjitha suvatë. gjatë kohës. Duke llogaritur si një periudhe kohe të arsyeshme nga një shtresë tek tjetra harkun e 30 . kjo ngjyrë ka karakterizuar fasadën e jashtëme të ndërtesës. prania e substancave organike arrin deri në 10% të peshës specifike totale.7% të peshës specifike totale.

naci esterni. Quest'ultimo infatti combinandosi chimicamente con la calce forma il caseinato di calcio. risulta da essa indistinguibile. per passare poi alle osservazioni in cross . in quasi totale assenza di inerte siliceo. che. composta da polvere di marmo. potrebbe essere compresa una quota derivante dall'uso di una carica inerte. inizialmente attraverso le osservazioni a vista. conferma la presenza del legante organico in misura del 6 . Sono state quindi caratterizzate le malte delle strutture di supporto (arriccio) e degli intonaci di base delle pitture. compresa tra 70 e 80 % in peso del totale. L'ultima stesura completamente alterata dalla colonizzazione dei licheni è senz'altro stata condotta con tempere in legante organico. è costituita dai seguenti componenti. Questi intonaci hanno subito nel tempo varie scialbature con tinteggiature di vario tono a seconda dei gusti. peli animali ed inerte siliceo. che aumenta notevolmente le caratteristiche di resistenza all'azione degli agenti atmosferici. pur denotando una varietà di tecniche costruttive.section al microscopio ottico.7 % in peso del totale e l'elevato tenore di matrice calcarea. Successive analisi. dovuta all'uso essenzialmente di calce miscelata con un legante organico non identificato. inoltre sulla base delle diverse relazioni stratigrafiche tra gli strati delle pitture è stato possibile fare delle stime sulla datazione approssimativa del manufatto originale. fibre vegetali. non ancora inserite nel contributo specifico sullo studio dei materiali. Nella elevata percentuale di carbonato di calcio. che nei rinzaffi e negli arricci. in rapporti percentili anche assai variabili: calce. Le analisi dell'intonaco eseguite sui prelievi effettuati all'esterno mostrano una malta. che si può supporre trattarsi di latte. dalle ultime analisi chimiche si evidenza infatti una quantità di sostanza 144 . Sopra l'arriccio e sotto i diversi strati di scialbo sovrapposti è presente una stesura di intonaco finale costituita da una elevata percentuale di carbonato di calcio. mostrando chimicamente le stesse caratteristiche della calce carbonatata.

come nell'intonaco della fig. e avendo constatato la presenza di diverse stratificazioni di colore. Queste prime strutture di intonaci studiati e docu- 145 .40 anni.organica che negli strati pittorici arriva fino al 10 % in peso del totale. Considerando un periodo di tempo ragionevole tra un'imbiancatura e l'altra per intonaci posti all'esterno. Fig cromia Fig cromia 7. La presenza di un doppio strato di colore azzurro. non più antico di un secolo. caratteristico e comune a tutti gli intonaci. variabili da un numero minimo di dieci a un massimo di quindici tra i casi analizzati. Sx: Stratigrafia delle scialbature di colore bianco e azzurra sopra malta di calce e sabbia. Dx: Stratigrafia delle scialbature di colore bianco e azzurra sopra malta di calce e fibre. 8. mediamente di 30 . Dx: Stratigrafia delle scialbature a diversa sopra malta di calce e fibre. in cui questo stesso colore deve aver caratterizzato tutto l'esterno dell'edificio. L'analisi stratigrafica degli strati pittorici ha permesso inoltre di effettuare una prima stima dell'età dell'edificio. Sx: Stratigrafia delle scialbature a diversa sopra malta di calce e sabbia. ben evidente nelle diverse sezioni stratigrafiche mostrate nelle seguenti figure. lascia pensare ad un periodo di tempo. utilizzando prodotti essenzialmente inorganici e possibilmente a base di calce. 10. Fig 9. Fig 10. ancora oggi osservabile in molte parti di esso. che palesano peraltro due diverse strutture di base. Tale osservazione permette di affermare che in un eventuale restauro del complesso architettonico e pittorico bisogna ristabilire una quantità di sostanza organica più idonea al contesto. si può collocare l'edificazione della struttura in un periodo di tempo compreso tra il 1600 e il 1700.

nella tecnica esecutiva. probabilmente in questo caso in minima quantità. di cui alla fig. ma anch'essi realizzati con peli. 11. Solo cinabro e minio. che cioè si tratti di pitture condotte con tecniche a fresco. anche in senso cronologico. sono testimonianza di una tradizione molto antica che si tramanda fino ad oggi. in quanto non sono presenti esfoliazioni che normalmente si producono sulle pitture a tempera. 5.: Decorazione in affresco all'interno di Zekate. come nell'esempio di decorazione della fig. in quanto il supporto pittorico è costituito essenzialmente da carbonato di calcio e non è stato individuato nessun legante organico. presenti nei fiori rossi del prelievo N. confermato anche dallo spessore molto esiguo degli strati pittorici. almeno in quantità apprezzabili analiticamente e tali quindi da far modificare il presupposto iniziale. Gli intonaci indagati presso il quartiere di Pllake. Il danno che possiamo evidenziare anche dalla foto sopra è provocato da 146 .section hanno confermato quanto ipotizzato nelle indagini preliminari.mentati nelle murature di Babameto potranno costituire una base di confronto con quelle che verranno indagate in altri edifici con caratteristiche simili. per verificare se tali pratiche e tecniche esecutive siano estendibili anche agli altri edifici e risultino paragonabili. molto più recenti. L'ottima resistenza e luminosità delle pitture fa pensare ad una successiva mineralizzazione del legante stesso avvenuta nel tempo. Per quanto concerne le pitture interne parietali dell'edificio di Zekate. vengono generalmente applicati con legante organico. La resistenza è confermata anche dal fatto che il colore è rimasto integro anche dopo la descialbatura. le analisi chimiche e le cross . Fig 11. Anche i colori impiegati sono quasi tutti tipici della tecnica del buon fresco. 11.

eventualmente durante le fasi di restauro. viste le caratteristiche dell'opera. L'intervento di restauro. se vi sarà conferma anche da altre analisi su altri supporti. questo fattore dovrà essere tenuto in debito conto per non modificare questa caratteristica tecnica di particolare luminosità e di grande effetto. che sarà rivolto 147 . visibile ad alto ingrandimento nella fig. In fase di restauro. 12 Fig 12. La presenza del fissativo avrebbe peraltro reso la pittura lucida.un intervento di recupero non correttamente eseguito. non dovrebbe discostarsi da quello già previsto in fase preliminare e che non si discosta dalla tecnica utilizzata per numerosi altri affreschi. Le indagini eseguite sulle pitture policrome su supporti lignei poste all'interno dello stesso edificio di Zekate hanno evidenziato una tecnica comunemente usata sul legno con uso di una preparazione a gesso e colori legati da colla. La notevole compattezza della malta di calce che costituisce l'intonachino sottostante le decorazioni è coerente con l'aggiunta alla calce di polvere di marmo o carbonato di calcio in polvere. si può supporre che l'artista abbia voluto produrre un effetto analogo a quello di una pittura sul muro per armonizzare l'insieme dei dipinti sui vari supporti. in altre zone della parete pittorica per confermare o approfondire questo aspetto. Sarà comunque necessario eseguire nuovi prelievi. Per le decorazioni interne dell'edificio di Zekate è stata fatta anche una prima ricerca sulle cause di degrado delle pitture. più scura e soprattutto maggiormente alterabile. il bitume individuato dalle analisi potrebbe derivare unicamente da materiale di depositato nel tempo. una vernice o altro allo scopo di fissare il colore al supporto.: Struttura dell'intonachino sottostante le decorazioni di Zekate. La tecnica utilizzata può essere definita pittura a tempera magra. Il suo sviluppo. in quanto non essendo stato individuato alcuno strato di fissativo finale.

la cui presenza è a volte molto evidente. Sx: Zekate: incrostazione salina di notevole spessore al di sopra delle decorazioni. dopodichè sarà possibile trarre delle conclusioni. Principalmente come legante delle malte sia antiche che recenti. e quindi molto probabilmente localizzata nelle aree coinvolte dai dissesti delle coperture dell'edificio. In queste zone in fase operativa si possono eseguire degli impacchi assorbenti con impacchi di polpa di cellulosa stemperata in acqua o di silice micronizzata. permetterà agli operatori del restauro di individuare le metodologie di intervento e di risanamento più opportune. Fig 14. data la versatilità e il gran numero di funzioni che tradizionalmente è in grado di svolgere. In ogni caso la presenza dei sali idrosolubili individuati negli intonaci di Zekate non può essere estesa a tutta la superficie. Dx: Zekate: incrostazione salina pluristratificata coprente la decorazione.ad una conferma delle cause sinora accertate. Fig 13. come nelle fig. 13 e 14 riportanti due casi di palese incrostazione sopra le decorazioni parietali. In generale si può affermare che le osservazioni e le analisi scientifiche hanno permesso di individuare nella calce il materiale costruttivo usato più diffusamente. attraverso la scelta di solventi specifici per le operazioni di pulitura e decontaminazione dai sali. La datazione di questi dipinti al momento appare difficilmente deducibile delle analisi chimiche dei pigmenti o attraverso l'osservazione. sarà fondamentale a questo scopo lo studio attraverso documenti che possano aiutare a collocare temporalmente la nascita dell'edificio. e in particolare nelle preparazioni degli affreschi studiati presso l'e- 148 . ma anche come pittura negli strati pittorici. in quanto è evidente l'origine da infiltrazioni di acqua dal tetto.

Di contro piuttosto contenuta risulta generalmente nelle malte la frazione di inerte silicatico. Ord.inerte. come pitture a calce con o senza scialbature (fig. 15) e malte con abbondante uso di calce (fig. probabilmente proveniente in origine dalla lavorazione della pietra locale.dificio di Zekate. la grande disponibilità locale del carbonato o la tecnica peculiare che utilizza come armatura grandi quantità di fibre vegetali e peli animali. Anche questa osservazione dovrà essere ulteriormente confermata dalle prossime indagini che riguarderanno altri contesti e in modo particolarmente mirato gli interventi di restauro. Fig 16. di Chimica . Si ringrazia: • Il prof. 149 .Fisica presso l’Università degli Studi di Bologna per aver ospitato gli studi e favorito la collaborazione per le indagini di microspettroscopia Raman e IR. se confrontata ad esempio alle malte studiate nella provincia di Ascoli Piceno. a dimostrazione di una grande disponibilità di questo materiale in loco. Sarebbe interessante indagare se tali differenze siano riconducibili solo alla diversa epoca storica cui i manufatti si riferiscono. nonostante la grande abbondanza di tale componente nella sabbia del fiume Drino. Gianfranco Dilonardo . Le figure seguenti mostrano esempi tipici di manufatti. o se prevalga invece. per quanto attiene Gjirokastra. 16). Fig 15. Dx: malta di calce e sabbia con elevato rapporto legante . tanto da mostrare strati di intonaco apparentemente privi di inerte.prof. Sx: parete esterna imbiancata con calce senza intonaco (sotto) e con intonaco (sopra).

• Il dirigente scolastico dell’Istituto Statale Superiore d’Arte di Fermo. prof. con il coinvolgimento degli studenti dell’indirizzo “Conservazione e restauro dei beni culturali”. per aver messo a disposizione il laboratorio di chimica dell’istituto per lo svolgimento delle indagini chimiche inerenti il progetto. • Gli studenti della classe V dell’indirizzo “Conservazione e restauro dei beni culturali”. anno scolastico 2005-2006 che hanno collaborato entusiasticamente alla ricerca. • Gli assistenti di laboratorio Luigi Bassi e Anna Callari per l’assistenza agli studenti nello svolgimento delle analisi e delle stratigrafie. Ciro Maddaluno. 150 .

151 .

152 .

153 .

154 .

155 .

156 .

157 .

158 .

159 .

160 .

161 .

ed incise da vallate di perberje variabile. Gjirokastra è caratterizzato. se si territori shqiptar perfshihet ne mes se si colloca nella porzione mediana del più vasto ambite kuadrit te gjere dinariko-ballkanik.L'ASSETTO GEOLOGICO LOCALE E LE PRIME CONSIDERAZIONI SUGLI ELEMENTI DI RISCHIO SISMICO Claudio CARDUCCI PERBERJA GJEOLOGJIKE LOKALE DHE KONSIDERATAT E PARA MBI ELEMENTET E RREZIKUT SIZMIK Claudio CARDUCCI P INQUADRAMENTO GENERALE KUADRI I PERGJITHSHEM er comprendere ed analizzare le pecuorità del terer te kuptuar dhe analizuar karakteristikat e territorio della Regione nonché del Comune di ritorit te Rajonit dhe te Bashkise se Gjirokastres.fushash.e di rilievi altamente frazakonisht te thyera . qe i tutta una serie di sub-regioni rifereferohen nje game te gjere peiribili ad un'ampia gamma di paesazhesh natyrale. lumenjte e te cilit colarmente sviluppato. to dinarico . Nje rajon i tille perf“sub-regione della media montashin nje strukture te perbere nga gna meridionale”. montuose parallele. zionati -altopiani. quali menteve morfologjik rajonale. Tale regione ha vargmale paralele. nuk vihen re karaktenon si rilevano caratteri di semplicità ed unitarietà e re te thjeshta dhe unitare.Palorto). Dal punto di vista orografico Nga kendveshtrimi orografik. te skalitura ampiezza variabile che sono solcanga nje rrjet hidrografik shume i te da un reticolo idrografico partizhvilluar. lugina dhe si di depressioni . con andamendhe qe pershkohen nga lugina me to NW-SE. vallate pellgje . 1: Calcari Micritici con liste di selce nera in strati medi (Loc. catene e massicvargmale dhe grumbuj malore. nje alternim saggi naturali. ci montuosi-.pianure. Granice . che il territorio albanepergjithshem. portate significative.balcanico. Territori i qarkut te Il territorio della Regione di Gjirokastres. quale inquaeshte e nevojshme te percaktojme ne nje kuader te dramento morfologico generale. Gjirokastra è necessario premettere. in cui i pergjithesisht kane prurje corsi idrici generalmente hanno domethenese. prandaj mund te dallohen pertanto si possono distinguere nje seri e tere sub-rajonesh. qe shkojne una struttura costituita da catene nga Veriperendimi ne Juglindje.si dhe relievesh jashtee bacini.rafshnalta. un brusco alternarultesirash . Territori i Qarkut te Il territorio della Regione di Gjirokastres ben pjese ne krahun Gjirokastra si inserisce nel contesto perendimor te “nenrajonit malor della porzione occidentale della meridional”. persa i perket eleFoto n. P 163 .

strati da medi a spessi (Loc. KARAKTERET E PERGJITHSHME GJEOLOGJIKE. ndersa ai lindor perben vazhdimin e vargut malor te Lunxherise dhe ne te dallohen Mali i Lunxherise dhe me ne jug ai i Buretos. a sud. nga Lumi Drino. 3: Depositi Conglomeratici alla base delle mura del Castello.e Kishajt. i Lunxheri e. che costituisce la propaggine meridionale della catena del Kurvelesh. Ne vecanti. i Buretos. ai perendimor perben vazhdimin e vargut malor te Kurveleshit dhe ka nje lartesi topografike qe vjen duke u ulur nga veriu ne Jug. che costituisce la propaggine meridionale della catena del Lunxheri. nga te cilet. lokalizohet ne territorin e percaktuar nga koordinatat e meposhteme: x: 44°37'100” 44°39'600” y: 44°26'000” 44°28'900” CARATTERI GEOLOGICI GENERALI Il rilevamento geologico di campagna è stato eseguito in scala 1:2.000. Lartesine maksimale ky varg malor e arrin ne majen e Lalucit.000.18 Shtatori). In particolare l'area del Centro Storico del Comune di Gjirokastra è localizzata interamente nel territorio compreso tra le seguenti coordinate: x: 44°37'100” 44°39'600” y: 44°26'000” 44°28'900” Foto n. hartografia baze perbehet nga Hartografia Teknike Bashkiake (me shkalle 1 : 5. il M. zona e Qendres Historike te Bashkise se Gjirokastres.000) ed ha compreso un'area significativamente estesa intorno al Centro Storico. 2: Alternanza di Argille marnose e marne calcaree.elementi morfologici regionali. e hapur. La metodologia di rilevamento è consistita nell'eseguire il maggior numero possibile di distinzioni geolitologiche sui sedimenti marini costituenti il Foto n. Metodologjia e rilevimit konsiston ne kryerjen e nje numri sa me te madh percaktimesh gjeolitike mbi sedimentet detare. duke arritur lartesine maksimale ne majen e Kishajt.Tali catene montuose sono incise da un'ampia vallata solcata dal F. da due catene montuose. mentre quella orientale. Keto vargje malore pershkohen nga nje lugine e gjere. ove si distinguono il M. di cui quella occidentale. qe perbejne nenshtresen (terreni pri- 164 . e Lalucit. Rilevimi gjeologjik i hapesires eshte kryer me shkallen 1 : 2.000) dhe perfshin nje hapesire shume te gjere rreth Qendres Historike. ha altezza topografica decrescente da Nord a Sud ed in cui la massima altezza è raggiunta dal m. karakterizohet nga dy vargje malore. la cartografia di base è costituita dalla Cartografia Tecnica Comunale (in scala 1: 5. ed in cui la massima altezza è raggiunta dal m. Drino.

pertanto. 1980). in tutti gli altri casi la formazione marina è stata considerata come affiorante. jane hartografuar vetem nese kane patur trashesi me te madhe se nje meter.substrato (terreni primari).pjesa III .. Ricci Lucchi. percaktimi i njesive litostratografike dhe elementeve tektonike eshte kryer ne menyre subjektive. Le osservazioni geomorfologiche hanno coadiuvato il rilevamento geologico. Gjate rilevimit. per te hartografuar shtresat mbuluese. l'individuazione delle unità litostratigrafiche e degli elementi tettonici è stata Foto n. Ricci Lucchi.arenacei. Il rilevamento diretto delle unità marine ed il riconoscimento di elementi strutturali (faglie) è stato significativamente impedito dall'urbanizzazione e dalle attività antropiche in generale. per distinguerne le varie unità litostratigrafiche è stato seguito il metodo deposizionale relativo alle torbiditi di Mutti e Ricci Lucchi (Sedimentologia -parte III . ricostruendone l' assetto strutturale locale. Sedimentet detare te papershkueshme (terreni primar) jane hartografurar se bashku. I sedimenti marini torbiditici (terreni primari) sono stati cartografati in associazioni. per te rindertuar perberjen strukturore lokale. vecanerisht ne percaktimin e formave te prejardhura nga ndikimi dhe/ose kontrolli i litologjise mbi gjeomorfologjine. e cartografare le coltri di ricoprimento. ne te gjitha rastet e tjera formacioni detar eshte konsideruar si i mireqene. in particolar modo nell'individuazione di forme derivate dall'influenza e/o controllo della litologia sulla geomorfologia. F. mar). principalmente sono stati seguiti i criteri del rapporto arenaria/pelite e dello spessore degli strati. ne disa vende. Nel corso del rilevamento i depositi eluvio-colluviali sono stati cartografati solo quando mostrano spessori maggiori di un metro. Rilevimi i drejtperdrejte i njesive detare dhe njohja me elementet strukturore (thyerjet). duke dalluar perberjen litologjike perkatese. 1980).F. depozitimet pluiviale. Foto n. per kete arsye. 4: Discontinuità tettonica (diaclasi) nei Deposti Carbonatici lungo il F. 5: Prevalenza di facies marnosa all'interno dei depositi pelitico . Vezhgimet gjeomorfologjike kane ndihmuar ne rilevimin gjeologjik. 165 . distinguendone la composizione litologica prevalente. Merajve. a luoghi. ne menyre qe te dalloheshin njesite e ndryshme litostratografike eshte ndjekur metoda depozicionale qe ka te beje me shtresat e padepertueshme te Mutti dhe Ricci Lucchi (Sedimentologjia . fillimisht u zbatuan kriteret e raportit rere/qime kafshesh dhe te trashesise se shtresave. eshte penguar shume nga urbanizimi dhe nga aktiviteti antropik ne pergjithesi.

s. dei Monti Albanidi. sic pohojne autorët shqiptarë. in particolare modo nell'individuazione di forme derivate dall'influenza e/o controllo della litologia sulla geomorfologia. Tali strutture a pieghe inviluppano spesso strutture minori. Le osservazioni geomorfologiche hanno coadiuvato il rilevamento geologico. Dal punto di vista tettonico la regine si colloca all'interno della Zona Ionica. Nga kendveshtrimi tektonik.Peja che divide i Monti Dinaridi s. La principale caratteristica strutturale di tale zona è costituita dal susseguirsi di strutture anticlinaliche e sinclinaliche. Kuadri struktural i pergjithshem eshtë verifikuar edhe nëpërmjet realizimit te seksionimeve gjeologjike perkatese. Karakteristika kryesore strukturore e nje zone te tille perbehet nga vijueshmeria e strukturave antiklinatike dhe sinklinatike me kahe paralele dhe sub paralele midis tyre. la regione si colloca pertanto all'interno dei M. Në përgjithësi krahu perëndimor i antiklinaleve nuk është i dukshëm në sipërfaqe dhe kështu kontakti me sinklinalet fqinje eshte e natyrës tektonike. rajoni gjendet në brendësi të maleve Helenike. 6: Prevalenza della facies calcarea all'interno dei depositi pelitico .arenacei. një zonë e zhvilluar gjatë fazës tektogjenetike duke u nisur nga periudha e fundit e Terciarit. që ndan malet Dinarike nga malet Helenike. per te qene me te sakte. con andamento parallelo e sub parallelo tra di esse. tettonica. una zona sviluppatasi a seguito della fase tettogenetica a partire dall'ultimo periodo del Terziario. Una più approfondita conoscenza dell'area in studio è stata ottenuta mediante l'analisi degli affioramenti risultanti a seguito di sbancamenti eseguiti in occasione degli interventi relativi all'attività edilizia. në malet Albanide. Inquadramento Geologico Regionale Il territorio della Regione di Gjirokastra è localizzato a sud della faglia trasversale di Shkroda . si gjatë proçesit të ndertimit dhe per ato qe nuk janë realizuar ende. dai Monti Hellenidi. Struktura të tilla te rrudhosura.dedotta da elementi soggettivi. In genere il fianco occidentale delle anticlinali non è visibile in superficie e tuttavia il contatto con le vicine sinclinali è di natura Foto n. Hellenidi ovvero. shpesh formojne struktura me të vogla. L'assetto strutturale generale è stato verificato anche mediante la realizzazione delle allegate sezioni geologiche. secondo gli autori Albanesi . Kuadri Gjeologjik Rajonal Territori i Rajonit të Gjirokastrës gjendet në jug të te çares transversale Shkodër-Peje. rajoni gjendet ne brendesi të zonës Jonike. e zhvilluar përgjatë gjithë hapësirës së Zonës Jonike meridionale. ose. te ushtruara gjate ndërhyrjeve qe lidhen ngushte me aktivitin ndertues. sia in corso di realizzazione che non ancora realizzati. Një njohje më e hollësishme e hapësirës në studim është marrë nëpërmjet analizave me te sofistikuara te kampioneve te marra nga terreni. sviluppate pressoché lungo l'intera area della Zona Ionica meridionale. 166 .

nga ana gjeologjike.mbetje konglomerate Subshtresa e .Litotipi terrigeni (flish).koluviale c . Drino e si rinviene in forma terrazzata lungo la pianura alluvionale..Geologia Il centro storico del Comune di Gjirokastra è ubicato. si trova lungo il fianco orientale dell'anticlinale di Mali i Gere che si raccorda con il fianco occidentale della sinclinale dal Drino. c . te crregullta. Depositi di copertura A) Depositi Alluvionali. Il grado di addensamento dei granuli si presenta buono. variamente arrotondati e di classi granulometriche comprese tra i ciottoli ed i massi e. Nga përbërja e nxjerrë u bë e mundur njohja e litotipeve të mëposhtëme: Depozitime sipërfaqësore a .litotipe terigjene f . Ndihet gjithashtu dhe prezenca e një lënde të hollë dhe me rërë. Klasa glanurometrike e percaktuar me shpesh në menyre te dukshme përgjatë relieveve varion nga 3 . in subordine.mbetje gravitative d . talora sono presenti rari clasti di dimensioni decimetriche.colluviali: sono depositi caratterizzati da tessitura medio -fine (prevalentemente da limo sabbioso-argilloso). dal punto di vista geologico. Il litotipo è riconducibile ai cicli sedimentari di età quaternaria del F. B) Depositi Fluviali . sedimentet e kane prejardhjen nga shperberja kimike dhe mekanike e nenshtreses: ky lloj litotipi perfshin mate- 167 . Il litotipo si presenta ben gradato e variamente arrotondato. megjithatë përgjithësisht te medha.mbetje fluviale.10 cm. janë të përbërë nga klaste eterometrike kalciumi dhe silici. gjendet përgjatë krahut lindor të Malit Të Gjerë që lidhet me krahun perëndimor të shtreses sinklinare te lumit Drino.litotipe karbonike Depozitime sipërfaqësore A ) Depozitime Aluvionale. Si rileva comunque la presenza di una matrice limosa e talora anche sabbiosa.Depositi alluvionali. B) Depozitimet Fluviale-koluviale: janë depozitime të karakterizuara nga një ndërthurje materialesh mesatare-fin (përgjithësisht nga përbërje rërë-argjil). comunque generalmente grossolane. Grada e përhapjes së granuleve paraqitet e mirë. f .Depositi fluviali ..Depositi gravitativi d . por janë të pranishme dhe klaste të rralla me përmasa decimetrike. Il rilevamento condotto ha permesso di riconoscere i seguenti litotipi: Depositi di copertura a .Depositi conglomeratici. b .mbetje aluvionale b .Litotipi carbonatici. tale litotipo include materiale residuale (eluvium) e traspor- Gjeolgjia Qëndra historike e Bashkisë së Gjirokastrës. i sedimenti provengono dalla disgregazione chimica e meccanica del substrato. La classe granulometrica rilevata con maggior frequenza in affioramento nel corso dei rilievi varia tra i 3-10 cm. Litotipi jepet me një gradë të mirë dhe relativisht i rrumbullaktë. shpesh te rrumbullakosura dhe me klasa granulometrike midis guraleceve dhe shkembinjve. Substrato e .colluviali . sono costituiti da clasti eterometrici calcarei e selciosi. Litotipi daton deri ne ciklet sedimentare te katernarit të lumit Drino dhe paraqitet në një formë taracore përgjatë shtresës aluvionale.

jane te karakterizuara nga dimensione variabile klastesh qe nga cakelli deri tek guralecet. 8: Dep. (vedi foto n. Granice.parallele al versante (tali da essere identificati anche come Depositi stratificati di versante -brecce-) con scarso o nullo grado di arrotondamento e grado di cementazione variabile e comunque ridotto. lungo superfici piano . pergjate siperfaqeve te sheshta paralele te faqeve te malit (aq sa mund edhe te identifikohen si: Depozitime te shtresezuara te faqeve) me nje grade rumbullakesimi shume te Foto n. Lo spessore è consistente e > 5. 168 . Il meccanismo deposizionale è essenzialmente dovuto alla gravità e pertanto si rinvengono ai piedi del rilievo montuoso di Mali i Gere (area Grehoti). Kjo lloj morfologjie eshte verejtur ne pjesen me te madhe te qendres historike dhe pergjate kodrinave. Si individua con spessori variabili in gran parte del centro storico e lungo le vallecole con caratteristiche geotecniche variabili e talora mediocri.torrentizio (anche se comunque per un tragitto limitato) e possono anche risultare con granulometria di maggiori dimensioni (sabbie e ghiaie) dando luogo anche alla tipica morfologia a “conoide”. Mekanizmi depozitues padyshim qe i detyrohet gravitetit dhe per kete arsye keto depozitime jane gjetur ne kembet e relievit malor te Malit te Gjere (zona e Gerhotit). deri diku mediokre. 7: Particolare della foto n. (Shih foto n. 8) C)Depositi gravitativi.8) C) Depozitimet Gravitative: Jane depozitimet me origjine katernare dhe qe e kane prejardhjen nga riperpunimi i formacioneve karbonike sedimentare detare te cilat u jane nenshtruar veprimit te agjenteve morfogjenetike.tato (colluvium) che viene depositato lungo i versanti dei rilievi collinari. sedimentet depozitohen nga transportet fluiviale dhe perrenjte (edhe pse neper nje rrjedhe te kufizuar) dhe granulometria e tyre mund te rezultoje e larte (rere dhe cakell). sono i depositi di origine quaternaria che si originano dalla rielaborazione delle formazioni carbonatiche sedimentarie marine presenti ad opera degli agenti morfogenetici. Ne fundin e lugines. 6 Foto n.0 m. Nel fondovalle tali sedimenti si depositano a seguito di trasporto fluviale . Loc. duke i dhene forme keshtu morfologjise tipike conoide. sono caratterizzati da dimensioni dei clasti variabili dalle ghiaie ai ciottoli. te cilat depozitohen pergjate shpateve te relievit kodrinor. 9) riale te zones (eluvium) dhe te transportuara aty (colluvium). dhe paraqitet me trashesi variabile dhe me karakteristika gjeoteknike te ndryshueshme. gravitativi a tessitura medio grossolana (ghiaie e ciottoli con abbondante matrice limoso argillosa). (vedi foto n.

pergjithesisht shkon nga 5 10 metra (shih foton 10). Nenshtresa E) Litotipe terigjene: perbehen nga nje alternim i shkembinjve gerqelore. sidoqofte te ulet. e. Vihet re nje laminim shesh-paralele dhe gjithashtu vihen re edhe forma biopeshtjellimi. me e aferta me nenshtresen litotipo gerqelore. gati zero dhe me nje grade cimentimi variable. L'assetto generale è di una monoclinale con immersione orientale e con debole inclinazione (andamento circa NNW-SSE ed immersione ad Est di 1015°). aq te cimentuara ne zona te ndryshme sa qe formojne shpesh nje horizont konglomerat (shiko foton 3) dhe me grade cimentimi variabile.9). 10). L'età è riferibile all'Oligocene Inferiore. (vedi foto n. Talora si rinvengono anche frequenti veli siltosi bruno-ocracei. Si individua una generale laminazione piano-parallela e talora si individuano anche forme di bioturbazione. Mosha e ketyre formacioneve daton nga periudha e Oligocenit te vone. si rileva compiutamente lungo i fianchi del rilievo collinare ove sorge il castello nonché nei rilievi orientali a ridosso della piana del F. me shtresa pergjithesisht mesatare dhe ralle te trasha (shiko foton 2). di cui più prossima al sottostante litotipo calcareo. 6. me mase gurore te erret me shirita dhe 169 . teresia e litotipit karakterizohet nga nje shtresezim pergjithesisht gerqelore-shkembore (shiko fotot 6. Affiora ulet. Il litotipo si rileva con geometria pressoché tabulare e base erosiva in discordanza con la sottostante formazione marina. trashesia e tij.marnosa (vedi foto n. marne argillose grigie e calcari marnosi color ocra. me zhytje lindore dhe me nje pjeresi te vogel (drejtimi edhte pothuajse Veri/Verilperendim-Jug/Juglindje dhe zhytja ne 10-15o ne Lindje). rezulton te jete e perbere nga shkembinj argjilore te holle (shiko foton 5). Shpesh vihen re edhe shtresa te shumta shkembore me ngjyre kafe-oker. 1). nga te cilat. in strati da sottili a medi (raramente spessi). F) Litotipi carbonatici Costituiti da calcari micritici biancastri. me baze erozive dhe te kundert me ate te formacionit detar nen te. 3) con grado di cementazione e facies variabili localmente. marne calcaree. spessi (vedi foto n. D) Depozitimet konglomerate: perbehen nga cakell poligjenik eterometrik. F) Litotipet Karbonike: perbehen nga shkembinj gerqelore. Teresia e pergjithshme perbehet nga nje monoklinal. Il litototipo si rinviene compiutamnte sul rilievo morfologico ove è localizzato il Castello. Si distinguono due facies. risulta prevalentemente caratterizzata da marne argillose in strati sottili (vedi foto n. Litotipi lokalizohet pergjithesisht dhe i plote mbi relievin morfologjik ne te cilin gjendet Keshtjella. in strati da sottili a medi. la porzione sommitale del litotipo è caratterizzato da un facies prevalentemente calcareo . Substrato E) Litotipi terrigeni Sono costituiti dall'alternanza di marne.7). Mund te dallohen dy lloj shtresezimesh. te holla.D) Depositi conglomeratici: costituiti da ghiaie poligeniche eterometriche che sono localmente cementate tali da costituire un orizzonte conglomeratico (vedi foto n. in strati sottili. 2). 5). Drino. con selce scura in liste e noduli (vedi foto n. ajo mund te shihet e plote pergjate brinjeve te relievit kodrinor poshte keshtjelles dhe ne relievet lindore ne krah te lugines se Drinos. Trashesia eshte e ndjeshme dhe shkon mbi 5m (shih foto n. Litotipi paraqitet me nje gjeometri pothuajse tabulare. lo spessore è generalmente compreso tra 5-10 m. solo raramente.7). shkembinjve argjilore gri dhe mbetjeve shkembore ngjyre okre. con sottili intercalazioni pelitiche che aumentano in prossimità del passaggio litologico con i soprastanti depositi pelitici.

Il sottobacino di riferimento è quello indicato dagli autori come “Bacino della Zona Ionica”. Kufizimet dhe raportet shtresore midis litotipeve te ndryshme paraqiten ne harten gjeologjike dhe ne seksionet gjeologjike. Tali depositi sono riconducibili alla sequenza carbonatica di età riferibile dal Cretaceo Superiore all'Eocene. si sono depositati i carbonati di origine pelagica. L'evoluzione neotettonica Pliocenico . Qe nga fillimi i Miocenit te Mesem. ky lloj levizjeje perfshihet brenda evolucionit tektonik te periudhes se PliocenKaternarit. Ne bazen e seksionit stratografik shihen depozitimet avullore qe te cojne ne periudhen e Permian-Triasikut. gjate te cilit eshte realizuar nje ngritje e pergjithshme e rajonit te Mesdheut. me shtresa te zakonshme deri ne te mesme (ralle te trasha).sedimentar te hapesires te mare ne shqyrtim. ky varg percaktohet te jete rezultat i evolucionit te mikropllakes Adriatike. Keto depozitime datojne ne periudhen e Kreatikut te vone dhe te Eocenit. tale catena si configura come il risultato dell'evoluzione della microplacca Adriatica durante l'orogenesi alpina dal Triassico ad oggi. Alla base della sezione stratigrafica di tale zona si rilevano i depositi evaporitici riconducibili al Permiano-Triassico e. Duke filluar nga periudha e Oligocenit. Dal Dogger all'Eocene la Zona Ionica costituisce un bacino pelagico e. qe nga Triasiku deri me sot. Nga Doxheri deri ne Eocen. kuadrojne me ato te njohura ne literaturen per gjithe vargun e Albanideve. Kuadri Tektonik Rajonal Konsideratat mbi paleogjeografine dhe mbi evolucionin tektonik .Quaternaria delinea quindi una suddivisione dell'Albania in quattro principali aree. in tale periodo di tempo. La delimitazione ed i rapporti stratigrafici tra i vari litotipi sono stati riportati nella Carta geologica e nelle relative Sezioni geologiche. dhe duke filluar nga Triasiku i vone deri ne Liasikun e mesem. ne zonen e brendshme shfaqen depozitime Flysh. Nenpellgu i marre si pike referimi. Tale fase inizia con movimenti tettonici distensivi che interessano l'area interna del paese e creano una struttura ad horst e graben. dhe vecanerisht e Shqiperise.lungo la catena montuosa ad W del capoluogo. me nderfutje pelitike te holla . dhe pikerisht ne kete periudhe jane depozituar karbonatet me origjine pelagjike. nje mekanizmi qe realizon nje ngritje te pergjithshme te siperfaqes. la Regione di Gjirokastra è localizzata rrumbullakesime (shiko foto 1). e dell'Albania in particolare. ky lloj formacioni vazhdon deri ne periudhen e Miocenit te Mesem. l'area si configura come una piattaforma neritica. Zona Jonike perbente nje pellg pelagjik. Dall'Oligocene si rilevano nella zona interna depositi di Flysh. gjate orogjenezes alpine. qe shtohen ne afersi te peizazhit litologjik me depozitime te mbivendosura pelitike. hapesira konfigurohet si nje platforme shkembore. dal Triassico Superiore al Liassico Medio. Kjo faze fillon me levizje tektonike shtendo- 170 . eshte i njejte me ate te treguar nga autoret si “Pellgu i Zones Jonike”. tale movimento si inquadra all'interno dell'evoluzione neotettonica Pliocenico . Inquadramento Tettonico Regionale Le considerazioni sulla paleogeografia e sulla evoluzione tettonico -sedimentaria dell'area rilevata si inquadrano con quelle note in letteratura relativamente a tutta la catena degli Albanidi.Quaternaria che realizza un forte sollevamento generale della Regione Mediterranea. eshte mbivendosur mbi ate te Sazanit nepermjet Thrust. Ky lloj litotipi vihet re pergjate vargut malor ne Perendim te Qendres. Dall'inizio del Miocene Medio la Zona Ionica è sovrascorsa sulla Zona di Sazani mediante thrust che realizza un generale sollevamento dell'area. tale formazione persiste fino al Miocene Medio. Zona Jonike.

Tettonica I depositi individuati (sia quelli Cretacico .Pliocenici. ove sese. Nel corso dei rilievi. continentali (Conglomerati). qe perfshijne zonen e brendshme te vendit dhe krijojne nje strukture horst dhe graben. 10: Contatto stratigrafico in discordanza stratigrafica tra i Dep. te njejtes zone qe rezulton e perfshire se tepermi nga levizjet kompleksive Para-Pliocenike. Tale discontinuità realizza in affioramento il contatto tettonico Calcari micritici . Loc. prane ures mbi Gropen e Merajve. sic paraqitet edhe ne harten gjeologjike bashkengjitur ketij materiali. quella che risulta fortemente interessata dai movimenti compressivi Pre . sono stati rilevati dei piani di discontinuità di origine tettonica (piani di faglia) che hanno andamento circa N110 con elevata inclinazione . pergjate rruges midis lagjeve Palorto e Granice. Evolucioni neotektonik Pliocen-Katernar percakton gjithashtu ndarjen e Shqiperise ne kater Zona kryesore: Rajoni i Gjirokastres gjendet ne brendesi te Zones se Jashtme Alpine. si ritiene possibile ipotizzare che tale discontinuità tettonica abbia una continuità spaziale verso sud. Sulla base di considerazioni morfologiche nonché dall'esame aereofotogrammetrico. nei pressi del ponte stradale sul Fosso Merajve e lungo la strada tra i quartieri di Palorto e Granice.Depositi Detritici. 4 e 15).all'interno dell'Area Esterna Alpina.piani sub verticali (vedi foto n. Foto n. Mbi bazen e konsideratave morfologjike dhe te studimit aerofotometrik.Oligocenici) costituiscono una monoclinale con andamento generale NNW-SSE. 9: Dep.plane sub vertikale . ashtu edhe ato EocenikoOligocenike) perbejne nje monoklinale me drejtim te pergjithshem Veri/Veriperendim-Jug/Juglindje. te zhytura ne Lindje-Verilindje (ralle ne Juglindje) me nje pjerresi te bute (rreth 20°). Marini ed i Dep. Granice.Paleocenici che Eocenici .lato Ovest del Castello. na u be e mundur te hipotezonim se nje thyerje e tille tektonike ka nje vijim hapesinor drejt jugut.(shiko fotot 4 dhe 15). immergente ad E-NE (raramente verso SE) con blanda inclinazione (~20°). Tali considerazioni sono suffragate dalle risultanze del rilievo geologico eseguito anche lungo il versante a sud del Castello. Foto n. gravitativi a tessitura medio grossolana talora cementate con stratificazione apparente sub parallela (brecce di versante). come riportato nell'allegata Carta Geologica. 171 . Gjate rilevimit. jane verejtur shkeputje me origjine tektonike (plane shkembore) me drejtim rreth 110° Veriore dhe me pjeresi te madhe . Tektonika Depozitimet e identifikuara (si ato Kreatiko-Paleocenike.

11: Panoramica del versante montuoso ad Ovest della Città. la porzione più settentrionale di tale scarpata è in parte stabilizzata dalla presenza di una fitta vegetazione. s. gjendet keshtjella. sulla sommità del rilievo collinare. è localizzato il Castello.. evidenziate la superficie strutturale inclinata del rilievo.in affioramento è chiaramente distinguibile (alla mesoscala) una zona intensamente tettonizzata che interessa i depositi pelitico . qe arrin lartesine rreth 375 m mbi nivelin e detit. me nje lartesi akuale mbi 10 m. La morfologia dell'area ove sorge il centro storico è abbastanza dolce (limitata pendenza). qe ka te beje me gerryerjen e niveleve argjilore me pak kompakte). Pjesa me meridionale e Zones se Qendres historike. mund te lidhen.l. qofte me veprimtarine e faktoreve antropike (nivelime perkatese modeste. pjesa me veriore e kesaj skarpate eshte pjeserisht e stabilizuar nga prania e nje vegjetacioni te dendur. Keto konsiderata u vertetuan edhe nga rezultatet e rilevimit gjeologjik te kryer pergjate krahut jugor te Keshtjelles. che raggiunge ~ 375 mt. KARAKTERISTIKAT E PERGJITHSHME GJEOMORFOLOGJIKE Thyerjet morfologjike qe vihen re ne brendesi te Qendres historike. La porzione più meridionale dell'area del centro storico è quella con maggior rilievo topografico.arenacei (vedi foto n. 12: Accentuati fenomeni di erosione torrentizia lungo il fosso a sud del Castello. 172 .m. specie nel- Foto n. ku eshte qartesisht e dukshme (me shkalle te mesme) nje zone shume tektonike qe u perket depozitimeve pelitiko-ranore (shiko foton 14). Siperfaqja strukturore e siperpermendur kufizohet ne perendim nga nje skarpate poligjenike. me ane te heqjes se materialit mga mali dhe dergimin e tij poshte ne lugine si nevoje te urbanizimit). 14). La superficie strutturale sopra menzionata è bordata ad ovest da una scarpata poligenica con influenza strutturale di altezza talora maggiore di 10mt. edhe me veprimtarine litologjike (erozioni selektiv. ne pjesen me te larte te relievit kodrinor. i depositi gravitativi di versante (brecce) e gli sbancamenti antropici. Foto n. eshte zona qe paraqet relievin me te madh topografik. tale morfologia diventa invece più aspra sui rilievi collinari. CARATTERI GEOMORFOLOGICI GENERALI Le rotture morfologiche che si individuano all'interno del centro storico sono da porre in relazione sia a fattori antropici (prevalentemente modeste livellazioni con sbancamenti a monte e riporti a valle per l'urbanizzazione) che litologici (erosione selettiva in corrispondenza di livelli argillosi meno competenti).

formimin e nje trashesie te konsiderueshme depozitimi detritesh te 173 . tuttora attivi. nga prania e siperfaqeve strukturore (perbehen nga siperfaqe te shtreses se litotipeve gerqelore) qe perbejne krahun lindor te antiklinales se Malit te Gjere (shiko fotot 11-16). hanno avuto una maggiore influenza sull'evoluzione degli elementi geomorfologici presenti e del paesaggio I fenomeni franosi. si ritiene comunque che la recente (di epoca quaternaria) evoluzione tettonica (con innalzamento dell'area) possa aver contribuito significativamente alla morfogenesi locale. gjithsesi mendohet se evolimi i vone (i epokes se Katernarit) tektonik (ngritje e zones) ka kontribuar ndjeshem ne morfogjenezen lokale.l'area del Castello. ove gli elementi geolitologici. dalla presenza di superfici strutturali (costituite dalle superfici di strato dei litotipi calcarei) che costituiscono il fianco orientale dell'anticlinale di Mali i Gere (vedi foto n. 11-16). ne Perendim nga nje berthame e banuar e qendres historike. Fenomenet gravitacionale qe i detyrohen erozionit selektiv te litotipeve argjilore. njekohesisht me nje transportim te kufizuar gravitacional. per te mos perjashtuar veprimin gravitacional. essi sono diffusi in corrispondenza delle litologie più pelitiche e delle coperture eluvio-colluviali a prevalente composizione argillosa. abbia condizionato profondamente l'evoluzione morfodinamica dell'area ad opera degli agenti morfogenetici. Gjeomorfologjia Qendra historike e Bashkise se Gjirokastres. unitamente all'elevato richiamo gravitazionale dovuto all'elevata pendenza topografica ed alla carenza di una adeguata rete di deflusso idrico superficiale. Fenomenet rrenimtare. megjithate ashpersohet ne relievet kodrinore. Geomorfologia Il centro storico del Comune di Gjirokastra è localizzato in corrispondenza del piede del versante orientale di un rilievo montuoso (m. tektonike dhe strukturore. creep dhe rreshqitje. unitamente ad un Morfologjia e zones mbi te cilen shtrihet qendra historike eshte mjaft e embel (ka nje pjeresi te kufizuar). nonché l'azione gravitativa. kane patur nje ndikim me te madh mbi evolucionin e elementeve gjeomorfologjike te peisazhit. gjendet ne kembet e krahut Lindor te nje relievi malor (Mali i Kishajt). ato jane te shperndara sipas litologjive me pelitike dhe te shtresave mbuluese eluvio-colluvionale me perberje argjilore. dhe nga nje rrjet hidrik siperfaqesor. ka kushtezuar thellesisht evoluimin morfologjik te zones e cila ndodhet nen veprimin e agjenteve morfogjenetike. tettonici e strutturali. creep e scivolamenti. I fenomeni gravitazionali presenti dovuti ad erosione selettiva dei litotipi argillosi. Ne fakt vihet re se litotipet gerqelore i jane nenshtruar nje procesi degradimi fizik dhe mekanik intensiv dhe ne permasa te tilla qe te lejonte. elementet gjeolitologjike. dhe ne vecanti kompaktesia e ndryshme e lototipeve te studiuara. Drino. po kjo morfologji. ne te cilen. e Kishajt) in prossimità del raccordo morfologico con la pianura alluvionale del F. ed in particolare la differente competenza dei litotipi individuati. rrezime. ad W del nucleo abitato del centro storico. Studimi i kryer na lejoi qe te percaktonim se si kompleksiviteti litologjik dhe strukturor. se bashku me rrezikun gravitacional qe lind nga pjeresia e madhe topografike. L'aspetto morfologico d'insieme dell'area studiata è caratterizzato quindi. sono del tipo deformazioni crolli. Si rileva infatti che i litotipi calcari hanno subito un processo di degradazione fisica e meccanica particolarmente intensa e tale da permettere. ne afersi te bashkimit me fushen aluvionale te Lumit Drino. ende aktive. Aspekti morfologjik i teresise se zones se studiuar karakterizohet. sidomos ne zonen e Keshtjelles. paraqiten te llojit: deformime. Lo studio condotto ha permesso di evidenziare come l'assetto litologico e strutturale complessivo.

9). qofshin keto aktive ose jo (behet fjale per skarpata te perfshira tashme ne brendesi te berthames se banuar). ose skarpata perrenjsh te formuara nga erozioni. la formazione di un consistente spessore di depositi detritici di versante (brecce). Fragmentimet. tale struttura sorge su di una superficie strutturale costituita da depositi conglomeratici variamente cementati (vedi foto n. atij topografikisht me te larte. kjo strukture qendron mbi nje siperfaqe strukturore te perbere nga depozitime konglomerate. Litotipet pelitiko-ranore nga ana tjeter kane pesuar nje erozion selektiv qe korrespondon me disa thyerje shkembore te permasave te tilla. Grehoti e Granice (vedi foto n. Duke u nisur nga shkalla e rrumbullakesise se klasteve. pergjithesisht te cimentuara (shiko foton 3). 13: Briglie fluviali lungo il fosso a sud del Castello al fine di contrastare l'azione erosiva del torrente.arenacei hanno invece subito una erosione selettiva in corrispondenza della frazione marnosa tale da determinare fenomeni di approfondimenti in alveo (fosso a sud del Castello . Il piede di tale rilievo montuoso è solcato da nume- faqes malore. gjendet keshtjella. La frazione maggiormente calcarea determina invece morfologie in rilievo.limitato trasporto gravitativo. Foto n. ose jane depozitime te llojit glacis. è localizzato il Castello. ovvero a depositi del tipo glacìs . Kembet e ketij relievi malor jane te gdhendura nga Foto n. In relazione al grado di arrotondamento dei clasti. 14: fenomeni gravitativi superficiali (del tipo creep) lungo i ripidi versanti coinvolgenti la vegetazione. topograficamente il più alto. 3). mund te hidhet hipoteza se keto depozitime e kane origjinen ose nga aktiviteti i Lumit Drino gjate epokes se Kuternarit. 12) ovvero scarpate di erosione torrentizia sia attive che relitte (laddove sono oramai inglobate all'interno del nucleo abitato). ne pjesen me te madhe te tyre gerqelore. qe jane te afta te krijojne fenomene fundosjeje (gropa ne jug te Keshtjelles . sidomos ne zonen e Gerhotit dhe ne Granica (shiko foton 9). Ne pjesen me te larte te njerit prej ketyre relieveve. Drino in epoca quaternaria. I litotipi pelitico .Vedi foto n. percaktojne morfologjine e relievit. si può ipotizzate che tali deposti siano stati originati da episodi deposizionali riconducibili o all'attività del F.shiko foton 12). Sulla sommità di uno dei suddetti rilievi. in evidenza anche le opere sottoscarpa di sostegno alla strada. 174 . specie in Loc.

). qofte nga regjimi klimatik lokal. sia sulla sommità dei crinali collinari. pas rreth nje kilometer nga pikenisja e tyre. 13). Drino. confluiscono. dopo un breve tragitto (< 1km. dhe ndoshta korrespondojne edhe me linjat e dobesimit strukturor. praticamente non è stata oggetto di insediamenti antropici significativi in quanto soggetta a fenomeni di esondazione. vihen re edhe fenomene te llojit te perzier (reshqitje dhe/ose shkeputje). assecondando la naturale pendenza topografica.rosi fossi laterali che. Relievi morfologjik. quindi. keto fenomene jane verejtur ne zonat e karakterizuara nga nje cementim me i vogel i depozitimeve. pergjithesisht nuk ka qene objekt i nje urbanizimi antropik te theksuar. ashtu edhe mbi kreshtat kodrinore. tali fenomeni sono localizzati in corrispondenza di zone a minor cementazione dei depositi e sono agevolati sia dall'energia di rilievo che dal regime climatico locale. dhe jane ndikuar qofte nga energjia e relievit. e determinando strette ed incise vallecole a”v”. duke formuar gryka te ngushta ne forme “V”-je. Si nota infatti che l'edificazione ha avuto sviluppo sia lungo i fianchi dei rilievi montuosi ad W. numerosi muri di contenimento per permettere l'espan- shume gropa anesore. ne depozitimet koluviale siperfaqesore vihen re thyerje te llojit creep (shiko foton 13). è stato chiaramente condizionato dal locale assetto topografico e morfologico. forse in corrispondenza anche di linee di debolezza strutturale. I fossi si sviluppano incidendo significativamente i fianchi dei rilievi collinari caratterizzati da litotipi maggiormente argillosi. Ne zonat ku depozitimet kane nje trashesi me te madhe. La pianura alluvionale del F. Ulteriori dissesti gravitativi sono stati localmente rilevati laddove lo spessore delle coperture risulta significativo (>2m. duke pershtatur pjeresine natyrale topografike. Ne fakt. Aktiviteti antropik Zhvillimi i aktivitetit antropik dhe vecanerisht ai i qendrave te banuara. pervec te tjerash ka nxjere ne pah edhe pranine e rrezimeve te blloqeve shkembore konglomerate. keto gropa karakterizohen nga nje regjim i theksuar perrenjsh. bashkohen me pellgun hidrografik te lumit Drino. dhe behen aktive vecanerisht gjate renies se meteoriteve. Il rilievo morfologico ha evidenziato inoltre la presenza di crolli di blocchi di conglomerati lungo la porzione sud del rilievo ove è localizzato il Castello (vedi foto n. Attività antropica Lo sviluppo dell'attività antropica e degli insediamenti in particolare. eshte kushtezuar dukshem nga perberja topografike dhe morfologjike e zones. in sinistra idrografica nel F. aq sa ka qene subjekt i fenomeneve te permbytjeve. 17). Thyerje te tjera gravitacionale jane verejtur vecanerisht ne zonat ku trashesia e shtresave mbuluese eshte e ndjeshme (mbi 2m). te cilat. Laddove i depositi hanno un maggior spessore si rilevano anche fenomeni di tipo misto (scivolamento e/o colamento). Gjate shekujve jane ndertuar shume mure mbajtese per te bere te mundur ekspansionin urbanistik te . te cilat karakterizohen nga litotipe pergjithesisht argjilore. tali fossi sono caratterizzati da un regime marcatamente torrentizio e sono attivi esclusivamente in occasione di precipitazioni meteoriche. bie ne sy se ndertimet jane zhvilluar qofte pergjate shpateve te relievit malor ne Perendim. Drino.). Nel corso dei secoli sono stati realizzati. pergjate pjeses jugore te relievit mbi te cilin gjendet Keshtjella (shiko foton 17). Gropat zhvillohen duke ndikuar ne menyre domethenese mbi shpatet e relieveve kodrinore. Fusha aluvionale e lumit Drino. nei depositi colluviali superficiali si evidenziano dissesti del tipo creep (vedi foto n. invece.

all'interno del substrato marino si evidenza la discontinuità di giacitura degli strati sa il centro storico. vit mbi te cilin eshte vendosur Keshtjella.vedi documentazione fotografica) al fine di cionin fotografik). Eshte per tu theksuar gjithashtu se zonat me vegjeSi segnala inoltre. quali briglie e traverse. 176 . timet dhe muret) qe percaktojne nje ngadalesim per te sono state realizzate di recente lungo il Fosso che attramos thene nje pengese per shperndarjen hidrike natyversa il quartiere 11 Janari (subito a nord-est del rore siperfaqesore. specie all'interno del rilievo ove è ubicato il Castello. hanno estensione limitata alle zuar. sulla base di jane shume te perhapura. opere di intubamento dei Vihen re punime per vendofossi nel tratto che attraversje tubacionesh ne gropat qe Foto n. che le aree ricoperte da vegetatacion spontan. sipas deshmive te mbledhura. zioni) che determinano un rallentamento ovvero un Nderhyrje te tjera antropike (sic mund te jene nderimpedimento al naturale deflusso idrico superficiale. 15: Lato Sud del Castello. Gjate ketij studimi nuk kemi pasur mundesi te rinNel corso della presente indagine. Ulteriori interventi antropici (quali muri ed edificane gropen e Merajve). te cilat. (nderhyrja ende ne punim gjate Bulevardit 18 Shtatori. shpesh transportimin verso valle. e shtresave me trashesi te L'intensa attività antrondjeshme drejt lugines. epoca passata (come nell'ahistorike. duket se terranee (cunicoli. oramai. (sic vihet re ne (in corso d'opera l'intervento lungo il Bulevard Shtatori zonen e Pazarit) ashtu edhe ne periudhen aktuale del F. jane kryer kohet e fundit ne gropen Castello) in prossimità del raccordo con la piana alluqe pershkon lagjen 11 Janari (drejperdrejt ne Verivionale del F. sidomos ne brendesi te relietestimonianze raccolte. te gjithe muret e nderhanno comportato sbancatuara kane kerkuar marrje menti a monte e rinterri. localizzate lungo i fossi (di mund te jene digat dhe traversat (bien ne sy vecanerisht particolare evidenza quelle localizzate a sud del ato te verejtura ne jug te Keshtjelles . aree con maggiore acclività. sia in gjenden pergjate Qendres in corrispondenza di una zona tettonizzata (faglia). Si rilevano infatti hidrografik siperfaqesor. infine. Si rilevano inoltre numerose opere trasversali ai Vihen re punime te ndryshme qe perfshijne gropa. tashme kane nje shtrirje shume te kufizione spontanea. pica si manifesta anche Aktiviteti i ngjeshur attraverso la modifica del antropik manifestohet edhe regime idrografico superfinga modifikimi i regjimit ciale. Merajve). grotte e scantinati) che.sione urbanistica del centro Qendres historike drejt lugistorico verso valle. foto n. qellimi i te cilave eshte kufizimi i vepricercare di limitare l'azione erosiva dei fossi stessi (vedi mit eroziv te ketyre gropave (shiko foton 13). Drino. malet. sembrano diffusamente presenti. tali muri nes. dheu dhe materialesh nga anche di notevole spessore. Lindje te Keshtjelles). non è stato dertojme pozicionimin e gropave te mundshme nentokepossibile ricostruire l'andamento di eventuali cavità sotsore. sic fossi. si gjate epokave te rea del Pazar) che attuale shkuara. 13).shiko dokumentaCastello .

proces kthimi ne uje te pijshem. e pertanto sono da pergjithesisht nga cakelli dhe rera. depositi alluvionali.IDROGEOLOGIA I litotipi individuati presentano differente grado di permeabilità e pertanto possono essere distinte tre principali complessi idrogeologici: a. b. (mbulon rreth 60% te nevojave). te lidhur alla frazione granulometrica preme thyerjet granulometrike te valente. Depozitimet eluvio-kolupresentano un grado di permeabiviale paraqesin nje pershkueshlità molto variabile in relazione meri shume variabile. I depositi carbonatici della D. e comunque generalmenpranishme. depositi carbonatici. Sidoqofte ky ujesjelTale acquifero risulta però parles rezulton te jete vecanerisht i ticolarmente vulnerabile ed a demtueshem dhe rezikohet nga rischio di inquinamento e pertanndotjet. ato te medio.Palegenica sono serise Kreatiko-Palegjenike caratterizzati da una ridotta perkarakterizohen nga nje perFoto n. c. B. dhe mund te perconsiderare con permeabilità buona (i valori possono caktohen si me pershkueshmeri te mire (vlerat mund essere stimati intorno a 1 cm/s) e costituiscono l'acquite vleresohen deri rreth 1cm/s) dhe perbejne ujesjellefero di fondovalle. Depozitimet pelitike te formazione marina presentano un macionit detar paraqesin nje grado di permeabilità primaria grade pershkueshmerie fillestare molto ridotto. ky lloj litotifigura pertanto come "acquiclupi konfigurtohet si nje ujemde" basale. qytegiona per la maggior parte da tale acquifero (circa il ti i Gjirokastres. Ne pjesen me te madhe te saj. Depozitimet aluvionale te lumit Drino perbehen lenza costituiti da ghiaia e sabbia. depositi detritici eluvio-colluviali. 16: Frattura lungo un piano sub verticale all'interno dei depositi conglomeratici. depozitime detritesh eluvio-koluviale c. depozitime aluvionale b. Drino sono in prevaA. tale litotipo si conshume te reduktuar. meabilità primaria ma con pershkueshmeri fillestare e reduk- 177 . si configurano come konfigurohen si gropa me uje. depozitime karbonike A. D. HIDROGJEOLOGJIA Litotipet e zbuluara paraqesin grada te ndryshme pershkueshmerie nga uji dhe mund te ndahen ne tre komplekse kryesore hidrologjike: a. por mesatare. bledhes baze.. d. Depozitimet karbonike te serie Cretacico . Pikerisht per kete arsye to le acque emunte necessitano di keto ujera kane nevoje per nje un processo di potabilizzazione. depozitime pelitike d. I depositi eluvio-colluviali B. furnizohet pikerisht nga ky ujesjelles 60% dei fabbisogni). nje sasie te ndjeshme uji. La città di Gjirokastra si approvvisin e fundlugines. I depositi pelitici della forC. depositi pelitici. I depositi alluvionali del F. C. "acquitard" e non permettono un por nuk lejojne grumbullimin e significativo accumulo idrico.

1. Perfundimisht mund te pohojme se. a trazione ≥ N g/cm3 % 2 = 1. po te kemi parasysh faktoret e shumte qe mund te ndikojne ne keto parametra.05÷2.meabilità secondaria tanto più elevata in prossimità delle zone tettonizzate. ≥ N g/cm3 % = 1.05 7÷40 = 2÷5 2. ndaj terh. (shkemb argjil) Calcari Kalcium Peso di volume Porosità Resist.2÷2. 178 . ashtu edhe gjeoteknike te tyre.05 7÷40 2÷5 2. ndaj pres.15 10÷20 2. Coefficienti geotecnici medi. mentre la coltre superficiale risulta coinvolta nei dissesti gravitativi e pertanto presenta caratteristiche geomeccaniche assolutamente scadenti. Mendojme se studimi i ketyre burimeve duhet te thellohet ne te ardhmen. me qellim qe te verifikohet cilesia dhe dsisponibiliteti i ketyre burimeve hidrike. Koeficientet gjeoteknike mesatare Cakell Koluvione fine Form. Sulla base della indagine bibliografica svolta si rilevano inoltre diffusi fenomeni di carsismo e si individuano anche sorgenti carsiche. dhe paraqet karakteristika gjeomekanike te dobeta. La valutazione svolta è da intendersi di massima in quanto all'interno dello stesso litotipo è possibile riscontrare caratteristiche fisico-meccaniche differenti in quanto sono numerosi i fattori che possono influenzare tali parametri. Le considerazioni svolte in merito ai valori geomeccanici dei terreni presenti hanno il solo di fornire un'indicazione d'insieme immediata. dhe jane zbuluar edhe burime karstike. I coefficienti geotecnici medi possono essere così valutati: Tab.0÷2. nenshtresa detare ka karakteristika gjeomekanike te larta.0÷2. Koeficientet gjeoteknike mesatare mund te vleresohen ne kete menyre: Tab.6 2. considerando sia la disposizione delle caratteristiche litologiche e geotecniche degli stessi. a pressione Rp Kg/cm2 = Pt Kg/cm Rezist.3÷2.7 400÷550 40÷80 Resist. sebbene non ancora sfruttate ai fini idropotabili. integr. duke mare ne konsiderate si shperndarjen e karakteristikave litologjike. ndersa mbulesa siperfaqesore rezulton e perfshire nga demtimet gravitacionale. por me nje pershkueshmeri dytesore shume me te larte ne afersi te zonave tektonike.3÷2. Si ritiene pertanto che lo studio di tali risorse dovrebbe essere sviluppato in un prossimo futuro al fine di verificare la qualità e la disponibilità di tale risorsa idrica.2÷2. 1.6 2.15 10÷20 2.9 2. Rp Kg/cm2 = Pt Kg/cm2 = In definitiva si può affermare che il substrato marino ha caratteristiche geomeccaniche elevate.8÷1. Vleresimi i kryer mund te merret si baze. integra (argilla marnosa) KARAKTERI LITOLOGJIKO-TEKNIK Karakterizimi i ketyre terreneve eshte realizuar me ane te krahasimit te vlerave te njohura ne literature dhe vlerave te nxjera gjete kerkimeve. duke qene se ne brendesi te ketij litotipi mund te ndeshen karakteristika fiziko-mekanike te ndryshme.05÷2. Perfundimet e nxjerra ne baze te vlerave gjeomekanike te terreneve te mesiperme.9 2.7 400÷550 40÷80 Pesha e volumit Poroziteti Rezist. vihen re gjithashtu fenomene shume te perhapura karstike. kane per qellim te na japin tregues te teresise . Ghiaie Colluvioni fini Form. tuar.8÷1. edhe pse keto burime nuk jane shfrytezuar ende per qellime konsumi. CARATTERI LITOLOGICO TECNICI La caratterizzazione dei terreni presenti è stata eseguita mediante confronto con i valori noti in letteratura e con i valori desunti dalla ricerca bibliografica svolta. Mbi bazen e studimeve bibliografike.

na ka lejuar qe te nenvizojme elementet gjeologjiko-strukturore qe mund te krijojne skenare rrezikshmerie gjeologjike dhe sizmike ne shkallen e studimit. Si rilevano pertanto i seguenti principali fattori: . ed il locale contesto territoriale. Jane percaktuar ne vijim faktoret kryesore: . in evidenza i crolli di massi conglomeratici lungo il lato sud del rilievo 179 . edhe pse mund te cilesohet si ne vijimesi te studimeve specifike fillestare per nje planifikim te sakte urbanistik.depozitime siperfaqesore me karakteristika mekanike te dobeta.aktiviteti i forte i shpateve te maleve . . Foto n. sebbene debba quindi essere inteso quale propedeutico ai successivi specifici studi preliminari per una corretta pianificazione urbanistica. in tale contesto sono state evidenziate quindi le situazioni di criticità che hanno condizionato il locale assetto urbanistico. Me skenare nenkuptojme zonat ne te cilat disa fenomene natyrore .dissesti idrogeologici (frane) sia in atto che potenziali . 17: Panoramica nord del centro storico. In tale contesto per scenari si intendono le aree in cui alcuni fenomeni naturali . e strutturali di base necessarie per valutare correttamente i rapporti tra l'attività antropica.ovest del Castello.mund te zhvillohen me karakteristika te tilla qe te modifikojne negativisht pamjen natyrale origjinale te vendit. ha permesso di delineare gli elementi geologico-strutturali che possono indurre scenari di pericolosità geologica e sismica alla scala di studio. Ky studim. ne kete kontekst u evidentuan situatat kritike qe kane kushtezuar aspektin urbanistik lokal.Scenari di pericolosità Lo studio eseguito ha permesso di acquisire le conoscenze geologiche. 18 Panoramica da sud .demtimet hidrogjeologjike (rreshqitjet e dheut). . qofshin keto ne veprim apo potenciale . movimenti gravitativi. e l'insediamento urbanistico del centro storico in particolare. Foto n. avvenire con caratteri tali da modificare negativamente l'aspetto naturale originario dei luoghi.skarpata me lartesi te ndjeshme . se in atto. levizjet gravitacionale .scarpate di altezza elevata. geomorfologiche.elevata acclività dei versanti.potrebbero o possono. Il presente studio. gjeomorfologjike dhe strukturore per vleresimin e sakte te raporteve midis aktivitetit antropik dhe urbanizimit te qendres historike ne vecanti dhe kontestit teritorial lokal. erosioni..quali ad es. Skenaret e rezikut Studimi i kryer na lejoi qe te perftonim njohurite e nevojshme baze gjeologjike.si psh erozioni.

rezulton se Shqiperia eshte nje nga vendet me aktivitetin me te larte sizmik te Europes. ed uccidendo 400 soldati turchi. . ne dhjetorin e vitit 1866. sic jane bregu AdriatikoJonian. almeno 55 terremoti. con intensità all'epicentro I ≥ VIII MSK-64 (scala Medvedev. Midis ketyre mund te permenden vecanerisht termetet qe gjate 1851-it goditen Beratin duke shkaterruar shume shtepi. coincidenti con il limite tra la placca Europea e la Microplacca Adriatica. Teritori i Bashkise se Gjirokastres futet ne zonat e klasifikuara sizmike. Konsideratat e mesiperme jane te nje niveli te pergjithshem dhe fillestar. . edhe Gjirokastra u godit nga nje termet shkaterrimtar. sipas normativave ne fuqi. nga ky kendveshtrim mund te nxiret perfundimi se pjesa me e madhe e termeteve me te fuqishem ndodhin pergjate linjave te percaktuara qarte.9. Nje zone tjeter vecanerisht aktive nga kendveshtrimi sizmik eshte edhe lugina e Drinos. Un'altra area particolarmente attiva dal punto di vista sismico include la fascia del Drino all'interno della placca Europea. ferkimit dhe bashkeveprimit midis pllakes euroaziatike dhr asaj arabo-afrikane. perfshire edhe Keshtjellen. ia detyron morfologjine e saj. Anche l'analisi storica evidenzia come in Albania si siano verificati fino al 1900.Rrjedhje siperfaqesore dhe nentokesore hidrike.Te cara dhe zona tektonike . analogamente anche Gjirokastra nel dicembre 1866 fu colpita da un devastante terremoto.0÷6. Sponheur and Karnik 1964).Adriatica. tra cui anche il castello. paleomagnetici si evidenzia che in Europa l'Albania è una delle aree maggiormente attive riguardo l'attività sismica.circolazione idrica superficiale e sotterranea. ne brendesi te pllakes europiane. eshte e dukshme qe zona mesdhetare dhe ato qe e rethojne ate.. linja qe koincidojne me kufirin midis pllakes europiane dhe mikropllakes adriatike. Il territorio del Comune di Gjirokastra rientra tra le aree classificate sismiche ai sensi della normativa vigente. Nga analizat e te dhenave sizmologjike dhe paleomagnetike. ed almeno 36 nel corso del XX sec. Sponheur and Karnik 1964). ne menyre analoge. qe evidenton kompleksitetin gjeodinamik te kesaj zone. . africana e araba. dhe intensiteti maksimal i pritur i nje aktiviteti sizmik te mundshem eshte me magnitude 6. dhe duke vrare rreth 400 ushtare turq. SISMICITÀ DELL'AREA Il bacino del Mediterraneo e le zone circostanti sono interessate da un'intensa attività sismica che evidenzia la complessa geodinamica di quest'area. deri ne vitin 1900 kane ndodhur te pakten 55 termete dhe te pakten 36 te tille gjate shekullit XX. risulta infatti è evidente come l'area mediterranea e le zone circostanti debbano la loro morfologia all'interazione fra le placche euroasiatica.depositi superficiali di caratteristiche meccaniche scadenti. Edhe analiza historike ve ne dukje se ne Shqiperi.9 balle. come la costa Ionica .faglie ed aree tettonizzate. ne vecanti rajoni i Gjirokastres perfshihet ne zonen sizmike te grades se shtate sipa shkalles Rihter.. duke qene se keto perfundi- 180 . Le considerazioni sopra espresse sono da intendersi a livello esclusivamente generale e KARAKTERISTIKAT SIZMIKE TE ZONES Pellgu i Mesdheut dhe zonat qe e rrethojne ate jane te perfshira nga nje aktivitet sizmik intensiv. Tra questi si ricordano come particolarmente devastanti quelli nel corso del 1851 che colpirono Berati distruggendo molti edifici. Dalle analisi dei dati sismologici. me intensitet ne epiqender qe varion nga I≥VIII MSK-64 (Medvedev. a tale riguardo si rileva che la maggior parte dei terremoti più intensi si verificano lungo degli allineamenti ben definiti. in particolare la provincia di Gjirokastra è ricompresa nella zona sismica di settimo grado della scala Rihter e l'intensità massima attesa di un eventuale sisma è M = 6.0÷6.

gli scenari di pericolosità sismica nonché i fattori di rischio necessari per individuare. si fillim te verifikoheshin thyerjet e verejtura. permetterebbe di caratterizzare dal punto di vista sismico i litotipi presenti. sic jane psh strukturat mbajtese themelet. Tali approfondimenti di indagine permetterebbero. Risulta di tutta evidenza quindi. CONSIDERAZIONI FINALI Sulla base delle considerazioni sinora svolte.. quali ad es. debba essere verificata in sito mediante ulteriori ed approfonditi studi. etj. eshte absolutisht e nevojshme qe te kryhen studime te metejshme. • Carta geomorfologica • Carta litologico-tecnica • Carta pericolosità geologica • Carta pericolosità sismica. quale fine ultimo. Per la riduzione del rischio sismico è comunque necessario predisporre puntualmente tutte le indagini che riguardano il patrimonio edilizio esistente dal punto di vista sismico e strutturale. Si sinteze e studimeve me te thelluara. successivamente. Prandaj eshte e dukshme nevoja e studimeve te metejshme specifike. Quale sintesi di tale approfondimento di studio si potrebbero individuare.preliminare in quanto sono state desunte dalla bibliografia citata. qofte ne nje shkalle me te detajuar. e. di verificare puntualmente l'eventuale sviluppo delle discontinuità rilevate. per nje planifikim te sakte dhe te rregullt territorial. eseguita con il presente studio. si ritiene quindi assolutamente necessario che vengano svolti ulteriori studi al fine di approfondire esaustivamente le conoscenze di settore finalizzate alla redazione. sia mediante rilievi geologico-strutturali di dettaglio sia mediante prove geofisiche in sito. me qellim qe te thellohen njohurite mbi keta sektore. almeno. mund te percaktoheshin. ne menyre qe te mund te behen vleresime me te sakta lidhur me aktivitetin sizmik te zones dhe qytetit te Gjirokastres ne vecanti. ashtu edhe me ane te provave gjeofizike ne vend. Si ritiene parimenti necessario che la ricostruzione litologico strutturale. Per reduktimin e rrezikut sizmik eshte e nevojshme sidoqofte qe te kryhen te gjitha studimet qe kane te bejne me pasurine ndertimore egzistuese si nga kendveshtrimi sizmik. per una corretta pianificazione territoriale.. sia a vasta scala che a scala di maggior dettaglio. ashtu edhe nga ai strukturor. dei seguenti elaborati. KONSIDERATAT PERFUNDIMTARE Mbi bazen e konsideratave te nxjerra deri tani. dhe ne vijim te karakterizoheshin nga kendeveshtrimi sizmologjik keto litotipe. fondazioni etc. in primo luogo. qofte ne nje shkalle te gjere. la necessità di successivi e specifici studi per le puntuali valutazioni riguardo la sismicità dell'area e della città di Gjirokastra in particolare. gli eventuali interventi necessari per la mitigazione del rischio dei singoli edifici.. si me ane te rilevimeve gjeologjiko-strukturore. per te perfunduar te pakten redaktimin e punimeve te meposhteme. • Harta gjeomorfologjike • Harta Litologjiko-teknike • Harta e rrezikshmerise gjeologjike • Harta e rrezikshmerise sizmike Gjithashtu eshte e nevojshme qe rindertimi litologjiko-strukturor i kryer nga ky studim duhet te verifikohet ne vend. me jane nxjere nga bibliografia e meposhteme. skenaret e rrezikshmerise sizmike. struttura portante. me ane te studimeve te metejshme. Keto studime te metejshme do te benin te mundur.. dhe pse jo faktoret e nevojshem te rrezikut per te percaktuar nderhyrjet e nevojshme per zvogelimin e rrezikut per cdo banese. 181 .

Teodor BILUSHI . Arian KOSHI Prof. Alfred MAMANI Ing. Vladimir QIRJAQI Arch. Ing.l. Giorgio BORGHINI . Andrea ERCOLI .I.l. Pittorici . dell'arte .AERTECNO S. Provinciale Ascoli Piceno) Prof.Aspetti Urbanistici e G. UFFICIO DI PIANO di Gjirokastra: Istituto dei Monumenti Uff. PTC) Geol. Macerata) Prof. restauro App.S.Univ.r. Roberto CAPANCIONI . Arch. Vladimir QIRJAQI Ing.r.Aspetti urbanistici e del restauro Coordinatore . Bruno BONIFAZI (Esperto GIS . Intern. Filippo GIROLAMI . tecnico comune di Gjirokastra Gis e informatizzazione cartografica Università di Gjirokastra Prof.Resp.Consulente Informatico P.GEOSERVICE S. Pierluigi FERRACUTI (Docente di Chimica dei Materiali da Costruzione .Firenze) Dott.Operatore GIS Geom. SIT Provincia di Ascoli Piceno) Indagini di settore Rapporto tra normativa vigente e NTA di Piano: Indagini geologiche-geomorfologiche: Analisi storica degli intonaci e delle malte Analisi chimico-fisiche delle malte e leganti: Indagini Storiche Informatizzazione ARC/INFO Procedure informatizzate Geol.Operatore GIS Aerofotogrammetria e stereorestituzione Ing. Carlo BRUNORI (Funzionario Amm. Guido BOTTICELLI (Doc.Piano di Recupero del Centro Storico di GJIROKASTRA GRUPPO DI CONSULENZA: Coordinatore . Claudio CARDUCCI (Funzionario Amm. Fabrizio TORRESI (Esperto in Pianificazione dei Centri Storici) Ing.Univ. Ivan CIARMA .I. Provinciale Ascoli Piceno-Resp.

Alfred MAMANI Inxh. Andrea ERCOLI .SIT Provinca Ascoli Piceno) Kerkimet sektoriale Raporti midis normatives ne fuqi dhe NTA te Planit: Kerkimet gjeologjike-gjeomorfologjike: Analizat historike te suvave dhe llacit Analizat kimiko-fizike e llacit dhe materialeve lidhes: Kerkimet Historike Informatizimi i ARC/INFO Procedurat e informatizuara Aereofotogrametria e stereorestituimit: Inxh. PTC) Gjeol. Vladimir QIRJAQI Inxh. Guido BOTTICELLI (Profesor restaurimeve IST. Teodor BILUSHI . P. Giorgio BORGHINI .Aspektet urbanistike dhe G.Pergj.S.l. Ark.Firenze) Dott. Provinciale te Ascoli Piceno-Pergj. Fabrizio TORRESI (Ekspert per Planifikimin e Qendrave Historike) Inxh. Claudio CARDUCCI (Funksionar i Adm. Carlo BRUNORI (Funksionar i Adm.Bashkia e Gjirokastres Gis dhe informatizimi hartografik Universiteti i Gjirokastres Prof. DELLE PIETRE DURE .Fermo) Prof.Operator GIS Gjeom. Provinciale Ascoli Piceno) Prof.Bruno BONIFAZI (Ekspert GIS .I. Vladimir QIRJAQI Ark. Pierluigi FERRACUTI (Profesor i Kimise per Materialet Ndertimore EUF. ZYRA E PLANIT: Drejtoria Rajonale e Monumenteve Zyra e Urbanistikes . Arian KOSHI Prof.GEOSERVICE S.Plani i Rikuperimit te Qendres Historike GJIROKASTER GRUPI KONSULENCES: Koordinator-Aspektet urbanistike dhe te restaurimit Koordinator . Roberto CAPANCIONI . Inxh.l.r.r.I. Filippo GIROLAMI .AERTECNO S.Konsulent Informatik.

Finito di stampare nel mese di aprile 2006 Perfundoj se shtypuri ne muajin XXXXXXX 2006 184 .

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->