P. 1
VLDC_CoHoc_NhietHoc

VLDC_CoHoc_NhietHoc

|Views: 185|Likes:
Published by sonthanh297
vat ly dai cuong
vat ly dai cuong

More info:

Published by: sonthanh297 on Oct 14, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/28/2014

pdf

text

original

A J

VAlLI

"@

I

G

cAe NGUYEN u vA UNG DUNG

T.p tn9t : co HQC VA NHI~T HQC

Bien khdo : TRAN NGQC RQI (Chu bien) - PRAM V AN TRIEU

NHA XUAT BAN GlAo Dl)C

68 - 2006/CXB/3 - 60/GD

Mil so: 7K638M6-DAI

, , ",," ?

til NHA XlJAT BAN

Huang tai ki niem 50 nam thanli itJ,p Nha xudt bdn Giao due va thuc hien chien iUQ'C md rong, phat trien sdn phdm moi, trong nhiing ndm gdn day, ben canh viec xudt ban, phdt hanh kip thai, dong b(J, sach giao khoa va cac loai sach tham khdo phuc vu giao due phd thong, Nha xudt bdn Giao due con rat chu trong to' chuc bien soan, xu at bdn cdc bo sdcli tham khdo lon, co gia tri khoa hoc va thuc tien cao, mang y nghia chinh tri, van hod, gido due sdu sac, duoc trinh bay va in an dep, goi la sacb tham khdo dtjc biet. Cdc sach nay duac xudt bdn nhiim dap (eng nhu cdu hoc tap, nghien cuu, gidng day cua hoc sinh, sinh vien, nghien cuu sinh, gido vien phd ithong, gidng vien dai hoc, cao ddng, day nghe, can bo nghien cuu, can b(J qudn li giao due va dong ddo ban doc, gop phdn nang cao chat luang giao due, dan tri xd hoi trong thai ki moi, giii gin, "xdy dung va phat trien nin van hod Vi¢t Nam tien tien, ddm dd bdn sac dan toe" theo tinb thdn nghi quvet H(Ji nghi Trung uang 5 cua Ban chap hanh Trung uong Ddng khod VIII, tung buac dua gido due Vi¢t Nam hod nhdp vai the' gioi, Day la nhiing cuon sach nghien cuu chti truong, duong ldi cua Ddng, cua Chii tich ns Chi Minh vi van hod, giao due ," cdc chuyen khdo phdn anh ket qud nghien cuu moi ,. tuyin tap cdc cong trinh nghien cuu tieu bieu cua cac nha khoa hoc, nha giao ddc biet la cac nha khoa hoc, nha giao dd duoc tdng Gidi thuong Nha nuac, Gidi thu/ing ns Chi Minh ," cac sach vi danh nhdn van hod Vi¢t Nam va the' giai ," nhiing bo tu lieu, thu tich va nhiing pho sit co' co gia tri lich sit, van hod cao " cdc sach tra cuu, nhiing be? tit die'n tuong gidi tieng Vi¢t, cac tit

3

dien chuyen nganh, lit dien doi dicli tieng nuac ngoai vai tieug Vi¢t, tieng Vi¢t vai tieng cdc dan toe anli em " cdc be) sacli dicli co gid tri van hod, khoa hoc, gido J(lC ddc sdc co ide dung lam tang truong nhanli chong tri thuc khoa hoc hien dai, thay ddi tit duy qudn If, tu duv cong viec, ldi song va each huang thu vall hod trong xd hoi kinb tl tri thuc,

Tham gia bien soan mdng sdch tliam khdo ddc biet la cdc nha khoa hoc ddu nganh, cdc nha giao , nha qudn Ii gioi, nhieu kinh nghiem thuoc cdc linh VI/C khac nhau, co uy tin do'i vai doc gid trong va ngoai nuac,

Be) sach V~t if dai cuong - Cdc nguyen if va ung dung thuoc mdng sach tham khdo d(ic biet do cdc tac gid Trdn N gQC Hoi va Pham Van Thieu bien khdo . Trong bo sach nay, cdc tac gid dii trinh bay nhiing van de' co ban va quan trong cua V (it Ii dai cuong, cling nhu mot sothanh tuu ddc sdc cua V(it Ii hien dai. N goai ra, noi dung sach ding rat chu trong den cdc ung dung cua V (it Ii hoc trong khoa hQC va cong ngli«, gidi thich mot so' hien tuong V (it Ii xdy ra trong thuc thin cuoc song, Cdc kien thuc V (it Ii trinh bay trong b(j sdcli phu hop vai chuang trinli gidng day V (it Ii dai cuong d cac truong Dai hoc va Cao ddtig Vi¢t Nam. Vi v(iy, bo sach nay co the dung lam tai lieu tham khdo cho sinh vien cdc truong Dai hoc va Cao ddng khoi Khoa hoc ki thudt va Khoa hoc tu nhien, cling nhu cdc can bo ki thudt, can bo nghien cuu co lien quan toi V(it If va cdc thd» co giao gidng day V (it Ii d cdc truang phd thong.

B(j sach duac xudt bdn ldn ddu nen chdc khong tranh khoi mot so' thieu sot. Chung toi mong nhan duac S(I gop Y cua cdc th.dy co giao, cdc nhd khoa hQC va dong ddo ban dQC de' nhiing ldn xudt ban sau bo sdcli duac hoan thien 11(/J1. Moi g(jp ,{' xin gl'ti ve' " N lid xudt ban Giao due, 187 B Giang \'6'-- Ba Dinh -na N(ji.

Ha Noi, thang 7 ndm 2005 NHA XUAT BAN GIAo DVC

4

Vi¢c viet nhiing cuon sacl: vat li dap ung duac cdc yeu cdu co bdn, hien dai co tinh ung dung thuc te' cao la mot viec lam kho, doi hoi nhieu thai gian, cong sue va hen thuc sdu rong, Chinh vi veJ,y, chung toi dd tham khdo nhieu sach ve' VeJ,t li dai cuong dung cho mot so truong DC;Zi hQC va C ao ddng d mot so' nude Au - MT va Lien Xo cii, nhdt la cuon Physics Classical and Modern, de'" bien khdo bo sacli "V~t li dai cuong - Cdc nguyen li va ung dung" cho phu hop voi thuc te'd Vi¢t Nam.

B(J sach de' cap den tat cd cac van de' co bdn va quan trong cua vdt li, phu hop vai chuang trinh gidng day VeJ,t li d cdc truang DC;Zi hQC va Cao ddng Vi¢t Nam. Ve' mat hinh thuc, sacb duac trinh bay duai dang giao trinh, cdc kien thuc duac viet co dong, r5 rang nhung can ke, chu trong den bdn chdt vdt ii, nhiim giup cho ban doc cacti tu duy, li gidi truac cdc hien tuang vdt li.

B(J sacl: nay go'm 41 chuang, duac chia thanli ba tdp " Tdp mot " Co hQC va Nhiet hQC (15 chuang)

Tap hai " Dien, Tu, Dao dong va Song (15 chuang) Tdp ba : Quang hoc va VeJ,t li IUQ'ng nc t l I chuang)

Trong moi tdp sach, ngoai phiin trinh bay li thuyet, can rat chu trong den cdc ung dung thuc tien, co nhieu vi du sinh dong xdy ra trong tu nhien va ung dung trong khoa hoc, cong nghe, Sau moi chuang de'u co cac cdu hoi, bai tap, Ben canh do can co nhieu bai doc them ve' than the' S~( nghiep cua cdc nha vdt li 16i lac, cdc van de' thai S~( va ddc sdc clia vdt li.

B(J sacb nay nham phuc VI~ cho viec hoc tdp vdt li clla sinh vien cdc truang DC;Zi hQC va C ao ddng khoi Khoa hoc ki thudt wi Khoa hoc tu nhien. C de thdy, co gido gidng day d cac truong

5

Dai h9C va C ao ddng ciing nhu a cdc truang Trung h9C phd thong co the dung lam tai lieu tham khdo, tim thtiy trong bo sach nhieu kiln thuc bd ich va nang cao. Tuy theo yeu cdu va thai luang cua man h9C tai cdc truang, bo sdch ding co the dap ung duac a nhieu muc do va trinh dl) thich hop,

Tham gia bien khdo bl) sacb nay gam co "

- TS. Trdn Ngoc Hoi - Truong Dai hoc Bach Khoa Hd Noi (Bien khdo chinh - Chu bien).

- Ong Pham Van tnu« - HQi V 4t li Vi¢t Nam.

Trong t4p mot cua bo sach nay, cdc tac gid xin trdn trong cam an cdc nha giao, dong thoi ciing la cdc nha chuyen man co nhieu kinh nghiem va kien thuc sdu tong duoi day dd dong gop mot so' tu lieu cho tdp sdcn "

- PGS. TS. Doan Nhuong - Vi¢n Nang luang nguyen tic QuOc gia.

-PGS. TS. Ngo Phi/An -Truang D(,li h9C Bach KhoaHa Nl)i.

- Ong Luu Dinh Thanh - BI) Gido due va Dao tao

Chung toi bien khdo bl) sach nay vai mong muon giai thieu vai ban d9C nhiing kien thuc vdt li a muc co ban, hien dai, thuc tl sinh dong nhung cling rdt sdu sac, dong thai ding muon gop phdn VaG viec lam phong phu han, chinh xac han mot so' noi dung hen thuc vdt li trong chuang trinh gidng day a bdc Dai h9C va Trung h9C phd thong.

Cuoi cung, chung toi xin chan thanli cam em Trung tam nghien cUu Chien luac va phat trien Chuang trinh giao due Trung h9C chuyen nghiep, Dai hoc va Sau Dai h9C (truac day la Trung tam nghien cUU Giao due Dai h9C) va Ban bien tap sach V 4t li, Nha xudt ban Gido due da nhiet tinh cd vii, ung hI) chung toi de hoan thann bl) sach nay.

cAc TAc GIA

6

TQp mQt : CO HQC vA NHI~T HQC

Chuang 1. Mb dau

Chuang 2. Chuyen dong mot chieu Chuang 3. Chuyen dong hai chieu

Chuang 4. Cac dinh luat chuyen dong ella Newton

Chuang 5. Chuyen dong tron va hrc hap dan vii tru ella Newton Chuang 6. Cong va nang hrong

Chuang 7. Dong luong va chuyen dong cua M Chuang 8. Chuyen dong quay

Chuang 9. Can bang tinh ella mot vat ran Chuang 10. Chat ran va chat luu Chuang 11. Nhiet d¢ va sir truyen nhiet

Chirong 12. DiM luat thir nhat ella nhiet dong hrc hQC Chuang 13. Li thuyet dong hoc ella cac chat khi Chuang 14. Dinh luat thir hai ella nhiet dong hrc hoc Chuang 15. Khi thirc va chuyen pha

TQp hoi : DI~N, TU, DAO DONG vA SONG

Chuang 16. Dinh luat Coulomb va dien tnrong tinh Chuang 17. Dinh luat Gauss

Chuang 18. Dien the

Chuang 19. Dien dung, dien nang va dien moi Chuang 20. Dong dien va dien tro

Chuang 21. Tu tnrong

Chuang 22. Cac nguon ella tir tnrong Chuang 23. Dinh luat Faraday Chuang 24. D¢ tv cam

Chuang 25. Tir tnrong trong khoi chat Chuang 26. Dao dong co

Chuang 27. Song co

Chuang 28. Song am

Chuang 29. Dao dong dien tir va mach dien xoay chieu Chuang 30. Cac phuong trmh Maxwell va song dien tir

7

TQp be : QUANG HOC vA V ~T Li LUQNG nl

Chuang 31. Quang hinh h9C Chuang 32. Giao thoa anh sang Chuang 33. Nhieu xa anh sang Chuang 34. Phan cue anh sang Chuang 35. Thuyet wong doi

Chuang 36. Luong tt'r hoa btrc xa dien ttl Chuang 37. Co h9C luong tt'r

Chuang 38. Nguyen nr va bang tuan hoan cac nguyen to Chuang 39. Vat ran tinh thti va laze

Chuang 40. Hat nhan nguyen nr va hat co ban Chuang 41. Vat If cac sao

8

MUCLUCTAP I

. . .

. -'

Chuang 1 : MO -DAU

1.1. Mo hinh, li thuyet va cac dinh luat 1.2. Phep do va d<) bat dinh. Cac chuan 1.3. Cac he don V!

1.4. Thir nguyen, don vi va do chinh xac 1.5. Phuong phap giai bai toan

Bai doc them: Theo sat sir phat trien cua Vat li h9C

~.- .- ~

Chuang 2 : CHUYEN -DONG MOT CHIEU

2.1. Vecto vi tri va d<) dich chuyen 2.2. V an tee va toe do

2.3. Chuyen dong Mu

2.4. Gia toe

2.5. Chuyen dong bien d6i deu 2.6. Roi nr do

Bai doc them: Vecto va J. Willard Gibbs

-.? -. ~

Chuang 3 : CHUYEN -DONG HAl CHIEU

3.1. Vi tn, van toe va gia toc

3.2. Gia toe khong d6i ; chuyen dong cua vien dan 3.3. Chuyen dong tron deu

3.4. Chuyen dong nrong dol

Bai doc them : Galileo Galilei

, • .- _?.- .,

Chuang 4 : CAC -D!NH LU~T CHUYEN -DONG CUA NEWTON

4.1. LI!C va khoi lirong

4.2. Dinh luat thir nhat cua Newton 4.3. Dinh luat thtr hai cua Newton 4.4. Dinh luat tlur ba cua Newton

4.5. Trong hrong va 1l!C hap dan cua Trai Dat

4.6. Cac lire tiep xuc : hrc phap tuyen va hrc rna sat 4.7. Cac phtrong phap giai toan co h9C

Bai doc them: Isaac Newton

Trang 14 15 17 19 21 22

26 28 32 33 35 37 39

49 52 58 60 63

76 78 83 84 88 91 99 103

9

,,-- ....

Chuang 5 : CHUYEN DONG TRON

.... -! ~ - ?

VA U)C HAP DAN VU TRl) CUA NEWTON

5.1. Dong lire hoc cua chuyen dong tron deu 5.2. Chuyen dong tron khong deu

5.3. Chuyen dong quay cua Trai Dat

5.4. Dinh luat hap dan vti tru

5.5. Khoi luong quan tinh va khoi Iuong hap dan 5.6. Truong hap dan

5.7. Quy dao, toe d9 ve tinh

5.8. Cac dinh luat Kepler va su phat hien ra dinh luat hap dan Bai doc them: Cac hrc co ban va sir thong nhat

Chuang 6 : CONG vA NANG LUQNG 6.1. Cong thuc hien boi mot lire khong d6i

6.2. Cong thirc hien boi mot lire bien d6i

6.3. Dinh If cong - dong nang

6.4. Cong suat

6.5. Cac IVe bao toan va khong bao to an 6.6. The nang

6.7. Co nang va dinh luat baa toan co nang 6.8. Cac lire khong bao toan va noi cong 6.9. Dinh luat bao toan nang Iuong

6.10. The nang cua truong hap dan, chuyen dong cua ve tinh 6.11. Phuong phap giai bai tap

Bai doc them: Cong va nang hrong

-- .... -.? -- ?--

Chuang 7 : DONG LUQNG VA CHUYEN DONG CUA H~

7.1. Khoi tam

7.2. Chuyen dong cua khoi tam 7.3. Dong Iuong

7.4. Xung Iuong cua lire 7.5. Bao toan dong hrong 7.6. Va cham

7.7. Chuyen dong ten lira

Bai doc them: Doi xung va cac nguyen If baa toan

10

122 126 127 130 138 140 143 145 147

162 164 169 173 174 175 177 182 184 186 189 190

206 208 210 212 213 214 222 226

Chuang 8 : CHUYEN -DONG QUAY

8.1. Chuyen dong tinh tien va chuyen dong quay cua vat ran 8.2. Toa do, van toe va gia toe goc

8.3. Dong hoc cua chuyen dong quay quanh mot true co dinh 8.4. Mornen quan tinh

8.5. Dong nang quay - Vat Ian

8.6. Mornen lire doi vci mot true co dinh 8.7. Mornen dong hrong cua mot hat 8.8. Mornen dong hrong cua M hat

8.9. Dong lire h9C cua vat ran quay quanh mot true co dinh 8.10. Cong va cong suat cua chuyen dong quay cua vat ran 8.11. Dinh Iuat bao toan rnornen dong Iirong

8.12. Chuyen dong cua con quay hoi chuyen

8.13. H~ quy chieu quay - Lire Coriolis

Bai doc them : SiX dung cac rna hinh trong vat li

238 239 243 245 250 254 25~ 259 260 265 267 271 273 275

Chuang 9: CAN BANG TiNH CUA MOT VAT RAN

9.1. Can bang tinh cua mot v~t ran 9.2. Cac dieu kien d~ co can bang tinh 9.3. Cac phuong phap giai bai toan

9.4. Trong tam, rnornen lire doi voi mot diem

294 295 296 301

_, ~ .,., J

Chuang 10 : CHAT RAN VA CHAT LUU

10.1. Ung suat va d¢ bien dang 10.2. Khoi hrong rieng

10.3. Ap suat trong chat hru dirng yen (Ap suat tinh) 10.4. Dmh Iuat Archimedes

10.5. Phuong trinh Bernoulli

10.6. D¢ nhot

10.7. Dinh Iuat Stockes

Bai doc them: Archimedes

311 316 318 325 327 335 338 339

Chuang 11 : NHI~T -DO vA su TRUYEN NHI~T

11.1. Cac rna ta vi rna va vi rna

11.2. Can bang nhiet va dinh Iuat thir khong cua nhiet dong lire h9C 11.3. Nhiet bieu va thang nhiet d¢ khi If Wang

350 352 354

11

11.4. Cac thang nhiet d9 khac 11.5. S\! no nhiet

11.6. S\! truyen nhiet

Chuang 12 : DjNH LuAT THU NHAT CUA NHI~T DONG Ll!C HOC

12.1. Cac phirong trinh trang thai

12.2. Nhiet dung rieng va ~n nhiet (chuyen ph a) 12.3. Cong

12.4. Dinh luat thir nhat ella nhiet dong lire hoc 12.5. M9t so irng dung ella dinh luat thtr nhat

Bai doc them: Benjamin Thompson, Ba nroc Rumford

Chuang 13 : Li THUYET DONG HOC CUA cAc CHAT KHi

13.1. Mau phan tir ella khi Ii tirong

13.2. Cach giai thich vi rna cua nhiet d9 13.3. S\! phan be deu nang luong

13.4. Nhiet dung cua cac khi If nrong va cac chat ran nguyen to 13.5. Qua trlnh doan nhiet doi voi khi li nrong

13.6. Phan be toe do cua cac phan tir

Chuang 14 : DjNH LuAT THU HAl CUA NHI~T DONG Ll!C HOC

14.1. Cac dong co nhiet va dinh luat thti hai 14.2. Cac may lam lanh va dinh luat thir hai 14.3. Tinh thuan nghich va chu trinh Carnot 14.4. Hieu suat cua chu trinh Carnot

14.5. Entropi

14.6. Entropi va dinh luat thir hai

Bai doc them: Con quy cua Maxwell

Chuang 15: KHi THl!C vA CHUYEN PHA

15.1. Tirong tac phan tir

15.2. Phuong trinh Van der Waals

15.3. N9i nang khi thirc, hieu irng Joule - Thomson 15.4. Pha va chuyen pha

15.5. Can bang pha, Phuong trinh Clapeyron - Clausius

12

358 359 362

376 379 384 387 391 397

407 412 414 416 421 424

436 438 443 446 449 455 457

466 468 472 475 476

CHlfONG 1

? ~

(I I)lll]

1·1. Me hinh, Ii thuyet va cac djnh lu~t

1·2. Phep do va d9 bat djnh, Cae chuan

1·3. Cae h~ dan v]

1·4. Th(( nguyen, dan v] va d9 ehinh xac

1·5. Phlfang phap giai cac bat toan

Bai doc them: Theo sit sir phit triin ctis Vat If hoc

Bl(C dnh IU1Y so! cho cac ban khai niem, hien tuong vdt Ii new?

Chuyen dong, toe do, dong luang, cong, nang luang, call true va IW cung voi no ; chuyen dong quay, momen luc, chat long, luc ma sat, chuyen dong clla song ...

Til V?t If bat nguan til tieng Hi L9P, co nghTa la "hieu biet ve tl! nhien". V$t If rna ta va giai thfch ban chat cua cac hien tuc;mg xay ra trong tl! nhen veJi mot s6 ft cac 6inh lu$t co ban nhat. Ch~ng ban nhu vi sao bau trOi 19i xanh, vi sao c3U vang co sac rnau ; vi sao cac v$ tinh 19i chuyen 69n9 tren quy 690 rna khang rai ; t9i sao cac

13

con tau sat I~i noi fren song, bien; cac nguyen tu dLfqc cau tao nhu the nao ... V~t If hoc la mot khoa hoc co ban nhat clla cac khoa hoc, Pharn vi rna V~t If nghien cuu rat r(>ng 16'11 va thLf6ng dLfqC phan chia thanh cac tfnh vlfc cua chuyen d(>ng, co hQC chat Iw, nhi$t hoc, am hoc, quang hoc ; di$n va tu, If thuyet tLf0ng doi, cau fnic nguyen tu, v~t If chat ran, v~t If bat nhan va cac hat co ban, thien van hoc ... ChUng ta S8 de cap Wi tat ca cac de tai d6 trong cuon sach nay, nhLfng mroc khi bat dau, chUng ta S8 ban lu~n doi dieu ve V~t If, cac phep do va phLfong phap hoc t~p v~t If.

1-1. MO HiNH, Li THUYET vA cAe DiNH LuAT

Dti dat muc dich la giai thich duoc cac hien urong nr nhien khi chi sir dung mot so it cac dinh luat don gian, cac nha vat li phai tao ra cac mo hinh dti dien ta the gioi xung quanh. Mo hinh thea y nghia cua nha khoa h9C la mot cai gi d6 urong nr hoac nhu mot birc tranh nrong nrong giong voi cac hien nrong rna cluing ta quen thuoc. Cac rna hinh nay tao ra bo khung cho phep cluing ta dua cac tinh huang phirc tap ve cac dang don gian han c6 thti hieu diroc. Vi du, mac du chung ta khong th~ nhin thay diroc nguyen til nhung c6 thti xay dung cac rna hinh d~ c6 thti hi~u biet duoc chung. Vi du khac la rna hinh s6ng cua anh sang, cluing ta cling khong th~ thay duoc s6ng anh sang nhu s6ng mroc, nhung khi dua ra rna hinh s6ng thl nhieu hien tuong thirc nghiern ve anh sang c6 thti giai thich duoc. Nhin chung, rna hinh cua cac M vat li luon di kern voi mot dang toan hoc. Nhirng rna hinh nay la khong day du va khong hoan thien. Chang han, chung ta co th~ rna ta "kha tot" viec nern mot qua b6ng neu ta sir dung rna hinh trong do co bo qua suc can cua khong khi. Tuy nhien cac nha khoa h9C thuong xuyen cai tien cac rna hinh, tharn chi dua ra mot rna hinh moi de no ngay cang phu hop han voi cac quan sat. Mo hinh nguyen til la mot vi du. Luc dau ngiroi ta xern n6 nhu nhtrng qua cau co

14

"gai", voi nhirng cai moe dti giai thich cac lien ket hO<1 h9C, hoac nhir nhtrng qua bi-a lien tuc day cac qua bi-a khac, Dau the ki XX, nguyen til lai diroc xern nhir qua cau tich dien dirong, trong d6 cac electron tich dien am ura nhu cac hat nho trong qua nho. Sau do rna hinh "hanh tinh nguyen til" ra doi, trong rna hlnh nay, nguyen til gam mot hat nhan tich dien duong va cac electron tich dien am chuyen dong xung quanh hat nhan, giong nhu cac hanh tinh chuyen dong xung quanh Mat Troi vay.

Ban co thti muon bier sir khac nhau gitra mot Ii thuyet va mot rna hinh la nhu the

r _

nao ? Doi khi cac til nay duoc sir dung Ian

Ion. Mo hinh thuong la don gian va cung cap mot cai gi do nrong nr ve cau true v6i cac hien nrong nghien ciru. Con If thuyet thi rong 16n han, chi tiet han va co y dinh giai quyet hang loat van de voi dQ chinh xac toan hoc cao. Viec chap nhan mot li thuyet vat If nao do phu thuoc vao sir thanh cong cua no trong viec tien doan va giai thich cac quan sat thu nhan duoc. Nguoi ta thuong phai gan ket cac rna hinh lf thuyet voi cac quan sat thirc nghiern va sir gan bo nay dtroc hlnh thanh thong qua cac phep do dinh hrong. Doi khi mot rna hlnh diroc phat trien, diroc cai tien dti ngay cang gan voi cac ket qua thirc nghiern tren mot pharn vi rong Ion cac hien nrong, khi d6 rna hinh

tra thanh mot If thuyet. Lf thuyet nguyen nr, If thuyet song cua anh sang la nhirng vi du minh hoa.

Cac nha khoa hoc con dua ra cac dinh luat M chi nhirng dieu khang dinh ngan gon nhung tong quat cua cac hien tuong W nhien. Nhieu khi cac dieu khang dinh nay the hien diroi dang cac quan M hoac cac phuong trinh gitra cac dai lirong (vi du dinh luat thir hai cua Newton). Dinh luat duoc tim ra bang thuc nghiem phil hop dung mot pham vi nhat dinh cua cac hien nrong quan sat. Theo y nghia do, dinh luat da mang

tinh thong nhat cho nhieu ngiroi quan sat. Con doi voi nhtrng dieu khang dinh it tong quat hon, ngiroi ta dung thuat ngtr "nguyen li" (principle), vi du nguyen If Archimede. Ciing giong nhu If thuyet, ta khong th~ chac chan rang dinh lU~H la tuyet doi dung. Chung ta dung thuat ngfr "dinh Iuat" khi sir dung dan cua no da diroc kiem nghiem trong mot pham vi rong Ian cua cac tnrong hop, Nhirng mot khi co nhirng bang cluing thuc nghiem moi rna If thuyet hay dinh luat khong con giai thich dung thi chung lai diroc thay d6i M phil hop hon,

, ... __ J. " ~

1-2. PHEP DO VA DQ BAT D!NH. CAC CHUAN

D~ hieu duoc the gioi xung quanh ta, cac nha khoa hoc mong muon tim duoc moi quan he giira cac dai hrong vat li. Chang han nhir toe d¢ hoac gia toe cua mot vat co quan h~ nhu the nao voi do Ian cua mot lire tac dung len no, hay ap suat cua mot chat khi trong binh chua thay d6i ra sao mot khi nhiet d¢ cua binh tang len hay ha xuong. Chung ta mong muon bieu thi cac quan he tren mot each dinh lirong thong qua mot phuong trinh, d~ xac dinh chinh xac phuong trinh do, chung ta can thiet phai tien hanh cac phep do. Ngay nay sir hieu bier cua cluing ta ve cac phep do ngay cang sau sac va cac phep do chinh xac la mot phan rat quan trong cua vat Ii. Nhung ta lai bier rang khong th~ tao ra mot phep do rna no khong anh huang len he dang do, vi vay co sir han che ve d¢ chinh xac cua phep do, nghia la cluing co mot d¢ bat dinh gan voi rnoi phep do. Cac do bat dinh nay co th~ la nho hoac khong quan trong trong cac do dac hang ngay rna cluing ta da quen thuoc,

chang han nhu chieu dai cua mot con tau hoac toe d¢ cua mot oto ... Tuy nhien khi xet cac qua trlnh a mire nguyen nr hay diroi nguyen tir thi sir anh huang cua dung cu quan sat voi cac dai luong can do la khong the bo qua duoc.

I

Trong vat If, cac dai hrong can do deu duoc

dinh nghia mot each can than, Khong chi can cac con so diroc do chinh xac rna phep do cung phai diroc quy v~ mot chuan chung (con goi la don vi CO ban). Thong thirong cac phep do chua dung nhieu chuan da diroc thoa thuan, vi du van toe thirong duoc do theo don vi met tren giay (m/s). Cac met va giay nay phai diroc so sanh voi met chuan va giay chuan,

Trong phan dau cua cuon sach nay, cluing ta chi can xet ba chuan : thai gian, do dai va khoi luong. Ta hay xet dac diem can co cua mot chuan :

1 - Chuan phai bat bien d~ cac phep do thirc hien hom nay co th~ so sanh diroc voi cac phep do cua hang tram nam sau.

15

2 - Chuan phai d~ co diroc, dti nhieu phong thi nghiern co th~ sao lai chung.

3 - Chuan phai chinh xac dti san sang co diroc bat err do chinh xac nao rna cong nghe cho phep.

4 - Chuan phai duoc thira nhan rong rai M cac ket qua nh~n duqc 6 cac nuac khac nhau co thti so sanh duoc voi nhau.

Chuan thai gian Tnroc het ta xet dinh nghia cua chuan thai gian. Luc dau giay duoc dinh nghia qua d¢ dai cua mot ngay. Sau nay nguoi ta thay rang d¢ dai cua mot ngay khi duoc do boi dong h6 che tao dua tren cac hien nrong khac nhau lai thay d6i ngay trong nam, tir nam nay den nam khac. Do do neu mot giay diroc dinh nghia bang 1/86400 thai gian cua mot ngay thi sir thay d6i v~ do dai cua mot ngay lam cho dinh nghia do khong the chap nhan diroc. Hoi nghi can do quoc te (Conference Generale des Poids et Mesures, viet tat la CGPM) la t6 chirc co tham quyen dira ra cac dinh nghia dan vi. T6 chirc CGPM Ian tlur 13 da dinh nghia : Me)t giay la thai gian cua 9192631770 chu ki cua mot birc xa xac dinh ella nguyen tu xesi 137.

Hai chiec dong h6 loai nay chay giong nhau den d¢ chinh xac 1/1013, nrc sai khac nhau mot giay trong mot trieu nam. Trong chirng rrnrc can chua co thay d6i, ngiroi ta tin chile rang cac tinh chat nguyen til la doc l~p voi thai gian, nhung do cling chi la mot trong cac gia dinh dti di den dinh nghia nay. Ban hay wang nrong xem dieu gi se xay ra neu tinh. chat cua nguyen til thay d6i thea tudi cua vti tru, hie do dinh

16

nghia cua chuan thai gian se thay d6i nhir the nao ?

Chuan de) dai Liic dau met chuan diroc t6 chirc CGPM thira nhan Ian thu nhat vao nam 1889 la khoang each giifa hai vach manh duoc khac gan mot dau cua mot thanh hop kim platini-iridi khi thanh duoc

giG' 6 O°C, dat tai Paris (Phap). Met chuan nay bang mot ph an miroi trieu khoang each tir xich dao den Bile eire d9C thea dirong kinh tuyen di qua Paris. Den Hoi nghi CGPM Ian tlnr 17 nam 1983, met chuan duoc dinh nghia thea toe d¢ anh sang :

Me)t met la de) dai rna anh sang di dune trong chan khong trong mot khoang thai gian bang 1/299729458 giay,

Dinh nghia nay cua met phu thuoc vao dinh nghia cua giay va phu thuoc vao gia thiet khong d6i cua toe d¢ anh sang.

Chuan khoi IUQ'ng Chuan khoi Iirong duoc T6 chirc CGPM dinh nghia vao narn 1889

I

nhir sau :

Me)t kilogarn la khoi IUQ'ng cua mot khoi tru platini - iridi dac bi¢t dUQ'C cat gifr iJ gan Paris, Phap.

Mot kilogarn nay da diroc xac dinh sao cho khoi hrong cua la-3m3 nuoc 6 nhiet d¢ 20°C la rat gan voi mot kilogam,

Nho cac chuan nay rna ngiroi ta co thti quy chieu dai cua mot cai thtroc met v~ phep do quang duong di diroc cua anh sang trong 1/299729458 giay, quy giay v~ cac dao dong cua nguyen til xesi, quy can trong cira hang thuc pham v~ kilogam chuan 6 Phap.

1-3. He cAe DON vi

Bang 1-1. Cdc deli luang va dan vj co ball trong II? dan vi SI

D~ IU'Ql1g Don'i Ki hieu
Chien dai met m
Thai gian giay s
Kh6i hrong kilogam kg
CHang dQ ampe A
dong dien
Nhiet dQ kenvin K
Luong chat mole mol
CHang dQ candela Cd
sang Mot h~ cac dan vi bao gam : - Cac chuan.

- Mot phuong phap d~ tao nen cac dan vi

Ion han va nho han.

- Dinh nghia cua cac dai luong dan xuat, chang han nhu nang 1 uong , cong suat va lire ...

Trong toan bo cac mon h9C vat If co 7 dan vi co ban lam chuan, tuong img voi cac dai Iuong : thai gian, d¢ dai, khoi luong, cuong do dong dien, nhiet do, Iirong chat, cuong d¢ sang. Mac du co nhieu he thong dan vi khac nhau Slr dung 0 cac mroc khac nhau trong cac giai doan khac nhau, nhung nhin chung cac nha khoa h9C deu dong y mot he dan vi quoc te (International System of Units, viet tat la SI) diroc t6 clurc COPM narn 1960 dira ra (bang 1-1).

Trong he dan vi quoc te co mot phuong phap chung d~ thiet lap cac dan vi Ian han va nho han. Cac dan vi 10n han va nho han nay duoc tao nen bang cac tiep dau ngii d~

2· VLDC·T1

lam thay d6i cac dan vi co ban va cac dan vi dan xuat nho mot thira so luy thira cua 10 (bang 1-2).

Bang 1-2. Cdc tiip ddu ngic clio cdc dan vi SI

Ki hieu Ten DQ 16n
E exa 1018
P peta 1015
T tera 1012
G giga 109
M mega 106
k kilo 103
h hecto 102
da deka 101
d deci 10-1
q centi 10-2
m mili 10-3
f.l micro 10-6
n nano 10-9
p PlCO 10-12
f femto 10-15
a alto 10-18 M9i dai Iuong do diroc bieu thi boi cac dan vi co ban, hoac la t6 hop cua cluing. Vi du

dan vi dien tich la m2, dan vi toc d¢ la m/s. Pharn vi kich thuoc rna V ~t li h9C nghien crru tv rat Ion den rat nho (hinh 1-1).

17

N

8 :

~ ~ I

~ b ~ :

on ~ ~ :

~ e \9::1 • I

o IS F~ €:s! .S I

@ ~ 00. a ~ ~ I

- ---- - ------------ - --- -- ------------------------------ - --- -- -----------,

I I I

L _

~
<::> ~
,§ 0
,"" 0 ~
-5 .c o.
C <::>
~ "" '-0
~ Oil
C ::l
f-
00
"0
Ii '"
.o E
C ¢
<::> '<0 c:.:
-""
C,.c
'" U
.. ·CiJ~.J
"0 :s~
~ '3 o

b

;'l
s ~.
'"
:-
A '-0
S ~ 1 S

.".

<::>

l'

<::>

o

b

Hinh 1-1. SO'd6 bie'u diln pham vi nia cdc phep do v(a Ii. Cdc phep do vi thoi gian va d¢ dai md rong tren pham vi ciJ 1040 trong khi do cdc pltep do vi khoi luong /1U; rang tren pham vi cd 1080

18

1-4. THU NGUYEN, DON vi vA DO CHiNH xAc

. .

Vat If h9C la mot nganh khoa h9C dinh Iuong, lien quan den the gioi hien thuc. Phep do mot dai luong vat If nhu d¢ dai 5,2m bao gam mot thir nguyen, mot dan vi va mot d¢ chinh xac. Ki hieu "rn" cho ta bier tlur nguyen la d¢ dai, dan vi do la met. So 5,2 dac trung cho d¢ chinh xac cua phep do.

Th« nguyen

Thir nguyen ella mot dai IUQ'ng la mot tinh chat vat Ii rna dai IUQ'ng do mo ta. Vi du, rlnr nguyen cua cac dai luong chuan nhu thai gian la [T], d¢ dai la [L], khoi Iuong la [M]. Tlnr nguyen cua cac dai luong dan xuat la to hop cua cac dai luong CO ban. Chang han tlur nguyen cua van toe la d¢ dai chi a cho thai gian :

[V] = [L] [T]

Con thir nguyen cua gia toe a la d¢ dai chia cho thai gian binh phirong :

Co mot plurong phap goi la phan tich thir nguyen, dung d~ ph at hien ra cac sai sot trong mot phuong trinh. Phep phan tich thu nguyen dua tren co sa la chi cac dai luong cuug tlur nguyen rnoi co th~ bang nhau. Vi du, chieu dai khong th~ bang khoi luong. Khong th~ cong hoac trir cac dai luong co thrr nguyen khac nhau.

Cac quy tac cua viec phan tich tlur nguyen la :

- Gan thir nguyen cho moi kf hieu trang phuong trinh, phu hop voi tinh chat vat If cua no.

- Nhan va chia tlur nguyen thea nguyen tac dai so.

- Ki~m tra thu nguyen cuoi cung cua moi so hang xem co phu hop khong.

Chii y rang doi so cua mot ham sieu viet deu khong co thir nguyen, vi du sinx la khong co nghia neu x la khoang each.

Nhung sin ~ co nghia neu x va d co cung thir nguyen.

Dun V{

Dan vi la thang do cua thir nguyen. Vi du, dan vi cua d¢ dai co th~ la mot met, mot fut (foot) hoac mot darn (mile). Do nhieu he dan vi khac nhau cung dtroc SLr dung, nen cluing ta can phai biet each chuyen tv mot he dan vi nay sang mot he dan vi khac. Vi du, can chuyen mot so giay thanh phut, hoac thanh gio, hoac chuyen mot so inch thanh xentimet hoac met. D6 lam viec nay, chung ta dung mot phirong phap goi la chuyen d6i lien hoan. Theo phuong phap nay, ta viet thira so chuyen d6i nhu la mot thuong co gia tri bang 1, co nghia la tLr so (theo mot dan vi) bang mau so (theo mot dan vi khac).

Vi du : I phut va 60 giay la nhfrng khoang thai gian nhu nhau nen co th~ viet:

1 phut = _1_' = 1

60 giay 60s

1 kilornet va 1000 met la nhirng khoang each nhu nhau, nen co th~ viet:

1 kil6met = 1km = 1

1000 met 103m

19

vi nu 1-1

M9t oto co t6c d9 30 dam/gio. Tim t6c do cua no thea cm/s.

Sir dung lien tiep cac thira s6 chuyen d6i, ta co :

10 d~m = 30 d~m. 1 gia . 1 phut . 1,6km . 103m. 102cm _ 3 3 I'

- 1 . , l zi , 60 lui 60 - 1, .10 ern s.

gio gio p ut s l dam 1km 1m

Di) chinlt xdc va cdc chit s{/ co nghia

D(> chinh xac cua gia tr] do cua mot dai lirong vat Ii diroc phan anh 0 s6 cac chir s6 co nghia dung M thong bao gia trl nay.

Vi du : S6 85,2 co ba chtr s6 co nghia, trong khi s6 6,5 co hai chii s6 co nghia. Cac s6 0 (s6 "khong") dung dau trong mot s6, khong duoc xem la mot s6 co nghia ; vi du nhu s6 0,065 chi co hai chir s6 co nghia. S6 0 dung sau la s6 co nghia neu no dung ben phai dau thap phan, vi du s6 6,30 co ba chir s6 co nghia. Nhung s6 0 dung sau rna nam 6 ben trai dau thap phan co duoc xem la chir s6 co nghia hay khong ? Vi du, s6 6900 thi co hai, ba hay b6n chir s6 co nghia ? Trong twang hop nay, cluing ta phai dinh r6 so cac chir so co nghia ta rnoi co the tra lai duoc.

Dinh nghia mot chir s6 co nghia nhu sau :

Mot chir s6 co nghla la mot con s6 trong mot s6, tnt cac s6 0 dung dau 13 khong co nghia ; con cac s6 0 dung sau chi co nghia khi cluing duoc dinh roo

Chir so co nghia it nhat trong mot s6 la chir s6 co nghia 6 xa nhat v~ ben phai. Trong s6 8,67 thi s6 7 lit chir s6 co nghia it nhat.

S6 cac con s6 co nghia lit sir phan anh d9 chinh xac cua mot dai luong. Vi du, do dai thea y nghia c6 di~n duoc xem lit co th~ chia nho den vo han, vi vay xac dinh do dai "chfnh xac" doi hoi mot s6 vo han cac con s6 co nghia, tuy nhien trong thuc te phep do d9 dai chi chinh xac den mot mire

20

d9 nao do. Cac gia tri do duoc thuong diroc dung d~ tinh cac dai luong khac, chang han nhu tinh chu vi cua mot duong tron IV phep do ban kinh thea cong thirc C = 2m. Gia tri n diroc xac dinh tai nhieu con s6 co nghia. vi du den 7 con s6 co nghia n = 3,141593. neu do ban kinh r = 1,60cm thi khi tinh C ta co:

C = 10,053098 (bang each bam may tinh) Xir l i gia tri nay nhu the nao, VI may tfnh luon xem chir s6 nao ciing deu co nghia ? Ta thay rang chu vi cua vong tron chi co the co cung mot do chinh xac nhu ban kinh, trong twang hop nay, d9 chinh xac co ba chtr s6 co nghia, do vay gia tri

I

C = 10,1. Ta thay s6 cu6i cung da duoc

quy tron len. Cac quy uk dung trong cu6n sach nay d~ quy tron ve mot gia tri co cac chtr s6 co nghia la nhu sau :

1. Quy trim: Neu chir s6 ben phai cua chu s6 co nghia it nhat trong ket qua cuoi cung la 4 hoac nho hem thi gia tri diroc quy tron xuong. vi du d~ co hai chtr so co nghia thi s6 7,53 duoc quy tron lit 7,5. Neu chir s6 ben phai cua chfr s6 co nghia it nhat trong ket qua cu6i cung lit 5 hoac Ian han thi gia tri duoc quy tron len. Vi du, d~ co hai chir s6 co nghia thi s6 8,57 duoc quy tron la 8,6.

2. Phep nhan va phep chia : Ket qua cua phep nhan va phep chia phai co cung mot s6 cac chtr s6 co nghia nhu s6 it chinh xac nhat trong phep tfnh.

Vi du : 36.~~~n = 6,071698 mls (bang each bam may tfnh)

Tuy nhien so hang it chinh xac nhat la 0,53 co hai chir so co nghia ; vay ket qua cuoi cling lay hai con so co nghia, ta phai quy

'I ' 3,218m 6 I I

tron en, ta co 0 5 =, m s.

, 3s

Mot vf du khac : Gia str can tinh dien tich cua bia cuon sach hinh chir nhat co cac canh

. .

do duoc la 1O,6cm va 17,9cm. Dien tich

Bai tu kiern tra 1.1

S = 10,6.17,9 = 189,74cm2 (bang each bam may tinh). Tuy nhien cac so hang trong phep nhan nay deu co ba chir s6 co nghia, vi vay chung ta phai quy tron len, ket qua

S = 190cm2.

3. Cac ham sieu viet : Gia tri cua mot ham sieu viet co cung mot so cac chtr so co nghia nhir cua dci so cua no.

Vf du : sin34° = 0,56 ; In9,356 = 2,236.

Hay tfnh the tfch cua mot Ion sCra hinh tru co dLIang kfnh 1 O,2cm va chieu cao 18,4cm.

Dap 56: 1,50.103cm3.

, ? ..... ,

1-5. PHUONG PHAP GIAI SAl lOAN

Viec hoc tap vat If doi hoi phai hieu bier duoc cac khai niern, cac dinh nghia, cac dinh luat. D~ hieu duoc thuc chat, ban can hoc each ap dung cua cac khai niern, cac dinh Iuat, doi voi cac tinh huong thuc hay gia dinh. Kinh nghiern -chi ra rang, khong th~ hoc tot duoc neu khong co thuc hanh. Vi If do do, ban can phai mat nhieu thai gian cho cac van de luyen tap, Trong qua trinh hQC vat If, sir tien bo cua ban duoc danh gia boi viec ban co th~ giai cac bai roan gioi den dau, Cac buoc sau day co th~ giup Ich cho ban.

1. D(Jc toan hi) bai todn mot each ki luang d~ tim ra xem bai toan dang noi ve van de gi.

2. Vi' hinh, moi khi co th~ ban hay ve ra sa do cua tinh huong vat If dang xet, ghi lai tren hinh cac dtr lieu thong tin cua bai toan.

3. Lua chon dinh IUlJ,t, hay nghien ciru nhirng dieu kien dat ra trong bai toan d~ tim ra dinh luat hoac cac khai niern co th~ ap dung diroc. Thuong vice ap dung dinh luat se dan toi mot hay nhieu phirong trinh chua cac an so, neu co nhieu an so thi ban phai giai nhieu phuong trinh,

4. Butrc tiep theo la giai phuong trinh, thuc hien cac phep tinh dai so d~ tach an so ve phfa trai cua phirong trinh. Tranh thay cac gia tri so cua nhirng dai hrong da bier vao phuong trinh chirng nao chua giai xong phirong trinh. Hay tim dn so theo cac ki hieu cua dai hrong da bier, sau khi da giai xong phirong trinh,

21

ta moi thay gia tri so cua nhtrng dai luong da biet va thuc hien phep tinh. Ban hay nho la phai d6i cac con so trong cung mot he dan vi, vi du nhir he dan vi SI. Khi viet dap so, ban can ghi Iai cac con so c6 nghia.

5. Kiem tra dap s(f. Hay kiem tra thu nguyen va dan vi cua dap so. Dung hinh ve (neu c6 the) d~ xem dap so c6 hop If khong. Ban hay xem xet ket qua bang tnrc giac va nhirng hieu biet thuc te cua mlnh. M9t each d~ kiem tra tinh hop If cua ket qua Ia thuc hien mot phep tinh tho hay Ia uric IUQ'ng. Viec iroc IUQng cung c6 th~ giup cho su phat trien true giac cua ban.

, , _? ? -..,

THEO SAT SU PHAT TRIEN CUA VAT LI HOC

. ..

M¢t cuon sach giao khoa c6 th~ gay ra su ng¢ nhan. Trong cuon sach nay, ban se du~c gioi thieu rat nnieu dinh luat, phironq trlnh va cac quy tac, Cach trlnh bay nhir the diroc xem la thanh conq vi n6 da rno ta diroc mot each chfnh xac va co d9n9 nhieu hlen tu~ng. Sat kl mot If thuyet hay thirc nqhlern nao rna hien tai diroc xem la that bai deu khonq diroc ban bac toi. Chlnh su khong ban bac toi cac that bai do c6 th~ gay ra su ng¢ nhan. 8ieu nay se dan toi mot an tu~ng sai lam cho rang cac that bai la hiem khi xay ra hoac tharn chi khonq bao gid ton tal hoac chunq khong c6 gia tr] g1.

H9C vat If theo mot cuon sach nhu cuon sach nay cOng tuang tu nhu ta di tren mot con dUdng bang ph~ng. Con dUdng nay da diroc san ph~ng bdi nhLi'ng ngudi di tnroc chunq tao Kh6 rna con mot rno dat hay mot <5 ga nao c6 th~ lam chunq ta vap nga. Nhu n6 ton tal hi$n nay thl d mol cho deu khonq con c6 gi giong nhir n6 vao luc dau tien diroc khai pha, Khi d6 n6 con day nhLi'ng cay coi va gai g6c ram rap. Trong qua khu cOng da c6 nhieu tnrcnq hop ngudi nay hoac ngudi kia da khai pha mot con dUdng nhirnq sau do moi vB Ie ra rang n6 da lac hironq, Cac sach qiao khoa deu lang tranh nhLi'ng chuyen lac huong do.

22

V~y con dUdng bang ph~ng rna chunq ta da chon se dan den dau ? N6 se dan toi tuyen ·tien tieu cua V~t If h9C. Tinh than cua V~t If h9C la d tuyen tien tieu do, SI! bat dinh va soi d¢ng nhat chfnh la d do, Canq gan toi tuyen tien tieu, chunq ta canq thay con dUdng trd nen toi tam han. t.uc nay se c6 nhieu rno dat va <5 ga, nhieu cay coi va gai g6c. COng d day, hien dang co nhieu ngudi ham hd khai pha ve phla tnroc, ni'lung su tien b¢ thuc su lai do nhLi'ng con ngudi biet lui lal, biet rei con dUdng bang ph~ng va bat dau mot each tiep can hoan toan mel me. Ch~ng han, Albert Einstein khi phat tri~n thuyet tuonq doi da quay trd I~i nhLi'ng quan di~m co ban nhat ve khonq gian va thcl gian. Ong da chi ra rang virot ra nqoai mot di~m nao do, con dUdng bang ph~ng se dan toi sai lam.

Khi ban doc cuon sach nay, hay bat kl cuon sach giao khoa nao khac, ban nen co y thirc hoai nghi. Tuy nhien, kh6ng nen d~ 6c hoai nghi gay can trd cho viec h9C tap kien thirc cua ban, Neu ban muon rnd mot con dUdng met, thi chac chan ban van se pha: xuat phat W dau d6 tren con dUdng bang ph~ng.

Hay xac dinh thir nguyen cua th~ tfch mot hinh lap phuong, the tfch mot hinh cau, Tim thir nguyen cua ti s6 gifra the tich mot hinh cau va the tfch mot hinh lap phuong c6 canh bang dirong kinh cua hinh cau.

S\! khac nhau gitra thir nguyen va dan vi la gi ?

Neu ta nhan mot vai s6 c6 do chinh xac khac nhau thi s6 nao xac dinh do chinh xac cua ket qua?

T6c d9 anh sang xap xi 3.108m/s. Neu ta dinh nghia mot don vi thai gian moi la mot chop mat bang 30~lS thi toe d9 anh sang thea dan vi met/chop mat la bao nhieu ? Anh sang di duoc bao xa trong mot chop mat?

Hay thao luan sir khac nhau ve y nghia cua ba dai luong 10m ; 10,Om ; 10,00m.

S6 nao sau day c6 ba con s6 c6 nghia 0,003m ; 0,32cm ; 0,320cm ; 3,2mm ; 3,213mm?

M9t sinh vien dung mot thiroc do c6 sai s6 ±lmm d~ do chieu dai va chieu rong cua mot hinh chir nhat c6 cac gia tri 37mm va 46mm. Vi sao co ta bao

cao ket qua dien tich cua hinh chir nhat la 1700mm2 clur khong phai 1702mm2 ?

Xet phirong trinh : v2 = v~ + 2b(x - xo), trong d6 b la mot dai IUQ'ng c6 tlur nguyen chua bier. Hay xac dinh thtr nguyen cua b. Ban biet dai luong vat li nao c6 thir nguyen nay?

x« bieu thirc K = ~ mv2. Thu nguyen cua K la gl ? Tim tfch cua 21,6m va 5,3m.

Trai Dar c6 ban kinh 13. 6,4. 106m. Mat do cua dat da tren be mat Trai Dat khoang ba 1:1n mat do cua mroc. Hay iroc hrong khoi luong cua Trai Dat.

Tim the tich cua mot khoi g6 hinh chtr nhat, chieu cao 6,5cm ; chieu rong 31,4cm ; chieu dai 115cm.

Dien tich mroc Viet Nam khoang 335000km2, dan s6 xap xi 80 trieu nguoi. Mat d9 dan s6 bang bao nhieu ?

Miflt Trai each Trai Dat l,5.lO"m va Miflt Trang each Trai Dat 3.84.108m. Khoang each gifla Mat Troi va Trai Dat bang bao nhieu bin khoang each tir Trai Dat den Miflt Trang?

23

Toe do anh sang trong chan khong la 3.l08m/s. Can mat bao lau d~ anh sang di tir Mat Troi den Trai Dat ?

Mot Ift la thti tich ella 103cm3. C6 bao nhieu cm3 trong 2,5ml ?

Cac hat "nhay quang" ella mot so loai phim e6 kich thiroc eo 0,8I1m. Gia sir cac hat nay e6 tier dien vuong va cluing nam sit nhau tren mat phang cua

phim. Can c6 bao nhieu hat dti phil kin hoan toan lem2 tren phim ?

G6c nhln Mat Trang tu Trai Dat la 9,06.10-3 fad, khoang each tir Trai Dat den Mat Trang la 3,84.l08m. Duong kinh Mat Trang la bao nhieu ?

TIm dien tich ella mot tam gel : (a) c6 dang chir nhat mot canh 1,2m va mot canh I,37m ; (b) c6 dang nira hinh tron duong kinh I,37m. (c) TIm tong dien tich cua hai tam gel tren.

24

CHlfONG2

~) A A A'

II(JYI~N l)t'Nt, )It''I' (~IIII~(J

• •

2·1. Veeta vi trf va d9 djch

ehuy~n

2·2. V~n toe va toe d9 2·3. Chuy~n d9n9 deu 2·4. Gia toe

2·5. Chuy~n d9n9 bien d6i deu

2·6. Rai tlf do

8ai doc them : Vecta va J. Willard Gibbs

Khi trai lang gio, chuy/n dong rai xuong ciia ngll/fi nhdy d/f co the' xem nlut chuyen dong mot chien.

Co h9C 113 mot man h9C nqhien CLrU ve chuyen d9n9. Gia SLr ban quan tam tai chuyen d9n9 cua mot v$ tinh quay quanh Tral mit. Ban da biet vi trf, toc d9 va hLIang chuyen d(_'mg hien thai cua no va muon tien dean quy dao va thai gian d<?t tai m9t diem nao do tren quy dao ay. Co h9C S8 giup ban tra lai cac cau hoi dai loai nhir v~y.

25

Co hoc diroc chia lam hai phan : d(mg hoc va d9n9 Ilfc hoc. ()~>ng hoc la phan nqhien crru chuyen d(mg nhtrnq kh6ng chu y tai nguyen nhan cua chuyen d(mg d6. Trong d9n9 hoc, chung ta S8 dinh nghia mot so dai IlJqng thlJang duoc SLr d~ng trong co hoc nhu van toc va gia toe. Sau d6 ta S8 dOng cac dlnh nghia nay de tim moi lien h$ giCta cac dai IlJqng d6. ()~>ng luc hoc - ph an bao ham cac dinh lu~t ve chuyen d(lng - cho phep chUng ta tien dean chuyen d(lng cua mot v~t xuat phat tcr thOng tin ve v~t d6 va moi trllang xung quanh n6. Ngoai cac dai IlJqng d(lng hoc (nhu vi tri, van tee va gia toc) , d(lng luc hoc con dua VaG cac khai niem nhu Ilfc va khoi IlJqng.

. , .... .- . -."

2·1. VECTO V! TRI VA DQ D!CH CHUYEN

Trong cac chuang rna dau nay, viec xet chuyen dong cua mot vat se duoc dan gian hoa bang each xem vat d6 nhu mot hat hay can goi la chat diem.

Hat la mot thuc th~ Ii tuong hoa khong co kich thuoc va cau true ben trong.

Viec xem mot vat quang tinh nhu mot hat la mot phep gan dung chl dung duoc neu kich thuoc cua vat khong lien quan den bai toan dang xet. Vi du, chang han ta tung mot dong xu len khong trung. Neu ban muon xac dinh do cao eire dai rna dong xu dat toi hoac thai gian rna no a tren khong trung, thi ban co th~ xem dong xu nhu mot hat, Tuy nhien, neu ban lai muon bier dong xu roi xuong dat la sap hay ngira, thi ban lai khong th~ xem n6 nhu mot hat duoc. Khi d6 ban can phai tinh toi sir quay cua dong xu.

D~ rna ta chuyen dong cua mot vat, biroc dau tien ta phai xac lap mot he to'). d¢ hay mot h~ quy chieu, Doi voi chuyen dong thang, dieu nay doi hoi tnroc het phai chon goc tai mot diem tren duong thang do va sau do chon mot chieu duong.

Cac phep do duoc lam sau do la doi voi M quy chieu nay. Ta hay xet mot xe oro chuyen dong tren mot con duong thang theo huang dong tay. Mot di~m co vi tri thuan tien nao do deu co th6 dung Lim diem goc, chang han nhu mot diem d k~ ngay mot

26

cay 16n nao d6 a ben dtrong. Gia sir true x narn d9C theo duong va ta chon huang dong lam hu6ng duong voi vecto dan vi la i. Vecto V! trt r cua xe diroc cho boi :

r = xi

(2-1)

Toa d¢ x cua xe la thanh phan cua vecto vi tri cua n6 khi xe a each g6c ve phia dong 55m, thl vecto vi tri cua n6 r = (55m)i. Can khi xe each goc 25m ve phia tay, thl vecto vi tri cua n6 bang r = - (25m)i.

Vecto V! trf X3C dinh V! tri cua mot vat dui v6i h~ quy chieu,

I

Dc) dich chuyen ~r xuat hien cung voi sir

thay d6i vi tri. N6 bang hieu gifra vecto vi

trf cuoi r2 va vecto vi tri dau rl

Neu vi tri ban dau cua xe each goc 25m v~ phia tay va vi trf cuoi cua n6 each gee 55m v~ phia dong, thi do dich chuyen cua n6 bang:

~r = [(55m) - (-25m)]i = (80m)i

Viec sir dung vecto dan vi i la hoi thira trong dong h9C mot chieu. Boi VI vat luon chuyen dong d9C theo mot duong thang - true x - dau cua x dll cho chung ta biet vat dang a phia nao doi voi goc. Dieu nay co

nghia la cluing ta c6 the mo ta chuyen dong mot chieu ,bang each dung x han la dung r, va dung ~x han la dung Ar. Tuy nhien, sir dan gian nay khong th~ rna rong cho tnrong hop hai chieu va ba chieu. VI

vay, mac du la khong can thiet trong dong hoc mot chieu, trong chuang nay ta van dung kf hieu vecto d6 d~ chuan bi cho viec xem xet cac chuyen dong hai chieu va ba chieu a cac chuang sau.

vi Dl) 2-1

Xe truot tuyet truot len roi truot xuong doc

Gia sir c6 mot xe tnrot tuyet tnrot len mot doc thang. Khi tnrot len xe se chuyen dong cham dan, roi dung lai nrc thai, sau d6 tnrot xuong. Phan tich chuyen dong cua xe cho thay toa do cua n6 phu thuoc thai gian t nlur sau :

x(t) = 18m + (l2m/s)t - (l,2m/s2)t2

trong d6, x duoc do doc thea dirong doc voi huang duong thea chien di len doc. (a) Hay dung do thi cua toa d¢ xe thea thai gian tir t = O,Os den t = 8,Os voi cac khoang thai gian l,Os. (b) Xac dinh do dich chuyen cua xe trong

khoang thai gian tu tl = 1 s den t2 = 7s. (c) Quang duong rna vat di diroc la tong chien dai dirong di cua n6. Hay xac dinh quang duong rna xe da di duoc trong

khoang thai gian tir tl = Is den t2 = 7s.

Giai. (a) TO<;1 d¢ cua xe a thai diem nao d6 duoc tim bang each thay gia tri thai gian vao bieu thirc cua xu), Chang han, tai thai diem t = 2,Os thi

x = 18m + (l2m/s)(2,Os) - (l ,2m/s2)(2,Os)2 = 37m.

TO<;1 d¢ a nhfrng thai diem khac tim diroc bang each nrdng W va duoc cho trong bang 2-1. Hinh 2-1 la do thi cua x thea t.

(b) Dung cac so lieu tir bang (2-1) ta tim duoc d¢ dich chu yen giira tl = Is va t2 = 7s :

~r = r2 - rl = (x2 - xI)i = (43m - 29m)i = (l4m)i.

(c) Tir do thi ta c6 th~ xac dinh duoc vi tri tai d6 xe d6i huang chuyen dong. TO<;1 d¢ cua xe tang cho toi khi x = 48m, roi sau d6 bat dau giam. B~t dau tir thai diem t = 1,Os ; xe da di thea huang +X duoc mot quang dirong bang 48m - 29m = 19m. Ket thiic at = 7,Os ; n6 da di duoc thea huang -x mot quang dirong bang 48m - 43m = 5m. T6ng quang duong xe da di diroc tir t = l,Os den t = 7,Os la 19m + 5m = 24m. Gin hru y s,! pharr biet gifra d¢ dich chuyen va quang duong di duoc. D¢ dich chuyen la mot vecto, nhung quang duong di lai la mot vo huang. D¢ Ian I ~r I cua do dich chuyen bang quang dirong vat di duoc neu huang chuyen dong cua vat khong thay d6i.

Bdng 2-1

r( s) x(m)
--
0,0 18
1,0 29
2,0 37
3,0 43
4,0 47
5,0 48
6,0 47
7,0 43
8,0 37 27

Neu huang chuyen dong cua vat thay d6i thi I ~r I se khong bang quang duong di duoc.

Bai tu kiem tra 2-1

Gii3 SLr t09 d9 cua v~t ducc cho boi bieu thuc :

x(t) = 9,2m - (O,35m/s3)t3 (a) Tim qia tri cua x tal t = 1,45.

(b) Viet vecto vi trf r cua v~t tai t = 1,45.

Oap so : (a) x(1 ,45) = 8,2m ; (b) r(1 ,45) = (8,2m)i.

30

S

'--'

>< 20

50

./' v-' N
/ i'"
/ 40

10

o

o

2

3 4 5

t (s)

Hinh 2·1. Vi du 2-1 : D() thi biiu dien too de) x etta xe truot theo thoi gian t. Ban ddu xe truot l en doc, dung lai Ute tll/ti 6 [ = 5s

rdi truot xuong. .

7

8

6

2-2. V ~N TOe VA Toe DO

Van toe v cua mot vat eho bier vat chuyen dong nhanh nhu the nao va huang chuyen dong cua no 6 mot thai diem nao do. each tot nhat d~ hi~u y nghia cua van toe la trircc het hay dinh nghia van toe trung binh, r6i sau do dung no d~ dinh nghia van tOe.

v dn Me trung binh

Van toe trung binh v cua mot vat trong khoang thai gian tv t) den t2 la :

; = r2 - rl == ~r

t2 - tl ~t

(2-3)

trong do rz va rl la cac vecto xac dinh vi tri cua vat 6 cac thai diem t2 va t I tuong irng. Ki hieu voi gach ngang tren dau, chang han nhir ~, la each thirong dung d~ bieu dien trung binh cua mot dai hrong. Trong twang hop mot chieu, van toe trung binh chi co mot thanh phan

- (X2-XI)i Ax . -.

v == =:: -I == VI

t2 - tl l:'t

V6i

28

- (X2 - xd ~x

V== =-

t2 - tJ ~t

la thanh phan cua van toe trung binh.

D~ lam vi du, bay gia ta se tinh ~ trong hai khoang thai gian doi voi xc truot tuyet trong vi du 2-1. Dung cac gia tri eho trong

bang 2-1, ta thay rang v trong khoang thai gian tv t = I"Os den t = 4,Os bang :

~ = 47m - 29m = ISm. = 6,Om/s.

4,Os - LOs 3,Os

Tren d6 thi bieu dien x thea t, thanh phan van toe trung binh dung bang d(l doc cua duong thang noi hai diem tren d6 th]. Hinh 2-2 eho thay duong thang noi hai diem trong

khoang thai gian tv t I = I,Os den t2 = 4,Os : d¢ doc cua duong thang do Ia ~ = 6,Om/s.

50

S 30

'__,

>< 20

40

/ V T ............, -,
p V 18t <,
r-,
/__ r---- 3 0 ' __ 1' I
, 5 Do doc = V
I '
= 18111/3,05
=,111/5 .: 10

o

o 2 3 4 5 678

qs)

I-Hnh 2·2. Dei thi bilu diell x theo t

Viin toe

Bay gio' cluing ta se dung van toe trung binh M dinh nghia khai niern van toe. V an toe trung binh dac tnrng eho chuyen dong cua vat trong mot khoang thai gian nao do, trong khi van toe dac tnrng eho chuyen dong (1 mot thai diem nao do. D~ nhan manh ding van toe gan lien voi mot thai diem, doi khi no con duoc goi la van toe tire thai.

Ta lai xet chiec xe tnrot 0 vi du 2-1. Trang do thi cua x thea t, hay hinh dung ta dung nhieu diem toi mire cac diem dirong nhir tao nen mot duong eong tron lien tuc, nhir duoc cho tren hinh 2-3. Nhin len hinh ve,

ban co th~ thay rang khi t2 tien gan tai t I' d¢ doc cua moi dirong thang tiep thea tien dan toi do doc cua tiep tuyen voi duong

eong tai t I' Thanh phan cua van toe duoc dinh nghia la gia tri gioi han cua v khi khoang thai gian ~t = t2 - t I tien dan den O. Dieu nay co nghia la v bang do doc cua tiep tuyen voi duong eong bieu dien x thea r hay

I· - I' ~x v = 1m v = Im-

~t~O ~t~O ~t

Khi ~t tien tai 0, ~x ciing tien toi O. Trang gioi han khi ca hai deu tien tai 0, ti so cua cluing tien toi v.

D¢ doc cua tiep tuyen voi mot dirong eong tai mot diem cung thirong duoc xem la dt) doe cua duang eong tai diem do. D¢ doc nay duoc eho boi dao ham cua x doi voi t :

D d >, d ' I' ~x

o oc eua irong eong = 1m - =

. ~t~O ~t

dx dt

Vay v diroc dinh nghia la dao ham cua x

d,,, ,. dx 01 VOl t: V = dt

50

/ ~~ ----i <,
~ ::::"
._y~ ~ r-- i 1-
..(~ r,'I"" I I I
/ I I I
I I I
I I I
I I
I I I
I I
I I I
I i I
I I
I I I 40

30

g

>( 20

10

o

o t 1 2 3 t2 5 t2 7 t2

t(s)

Hinh 2-3. Khi ': tien toi gdn I] tren d/J thi Clla x theo t, dq doc ella moi duong thdng

Jl(J'i cdc diem tai I] va 12 se licII ddn lui dq doc cua liep Illyel1 vai duong cong do tai I].

Dinh nghia cua thanh phan van toe dan toi dinh nghia tong quat cua van toe v. Van toe la gia tri gioi han cua van toe trung binh khi khoang thai gian tien toi O.

V = lim V ~t~O

Vi

~r V =-

~t

nen

~r I V = lim ~t~O ~t

dr

=

dt

(2-4)

v *y van toe cua mot vat la toe dt) bien thien cua vecto V! trio V an toe eho biet vat chuyen dong nhanh nhir the nao va huang cua chuyen d(>ng (1 mot thai diem nao do.

V ~n toe la mot dai hrong vecto vi no diroc dinh nghia la d¢ dich chuyen (mot vecto) ehia eho khoang thai gian (mot vo huang). Trong he SI don vi cua van toe la met /giay (m/s).

T6'c do

Toe d¢ cua mot vat la do Ion van toe cua no :

Toe d¢ = Ivl = I~:I

(2-5)

29

Trong twang hop mot chieu, toe de) = I vi I

= Ivl = I~~I

Chung ta thuong chon huang +i sao eho thanh phan van toe v la duong. Trang nhirng twang hop nhir vay, toe de) I v I va thanh phan toe de) v la nhu nhau. Mot so toe de) tieu bieu diroc liet ke trang bang 2-2.

VI toe de) la de) Ian cua mot vecto, nen no la mot dai luong vo huang khong am.

Bdng 2-2. M(J{ so'toe dr) tieu bill! tiuli ra ml s (ga'1I dung)

,----
Bac Mi (doi voi chau Au, St! troi cua Il;IC dia) 10-9
Song Bang (doi voi mat dar) 10-6
r---_Nguaidi bQ (d6i v6"iduang) . 1
May bay phan luc cat canh (doi voi duong bang) 80
Mat dat a xfch dao (doi voi tam Trai Dar) 2
4,6. 10
Tam Trai Dat (doi voi M~t Trai) 3
3,0. 10
H~ Mat Troi (doi voi tam Thien Ha cua cluing ta) 2,S. 105
Thien ha chuyen dong nhanh nhat diroc biet (do] voi Trai Dat) 8
2,4. 10
A.nh sang 8
3,0. 10 vi D~J 2-2

L~i n6i ve chiec xe tniQ1. (a) 80i vci chiec xe trLII;1t trong VI du 2-1, hay xac dinh bieu thuc cho thanh phan van toc v(t) nhu mot ham cua thai gian. (b) Dl,fng d6 thi cua thanh phan van toc do theo thai gian W t = O,Os den t = 8,Os voi cac khoang thai gian la 1,Os. (c) Dung sd lieu cho trong bang 2-1, hay chi vi trf cua xe doc theo dLIang th~ng quy dao cua no a cac thai diem t = 0,0 ; 2,0 ; 5,0 va 8,Os. Dung mCii ten de bieu dien van tee a moi thai diem do.

Giai. (a) Tv vi du 2-1, ta dii eo :

2 2 x(t) = 18m+(l2m/s)t -(l,2m/s)t

2 L1Y dao ham cua x thea t, ta eo: vet) = 12m/s - (2,4m/s )t

(b) Gia tri cua v, chang han tai thai diem t = 2,Os bang :

v = 12m/s - (2,4m/s2) (2,Os) = 7,2m/s.

Thanh phan van toe 6 nhirng thai diem khac diroc tinh nrong nr va ket qua diroc eho trong bang 2-3. Cac so lieu nay duoc bieu dien tren hinh 2-4a. Chu y rang v = 0 tai thai diem

30

Bdng 2-3

t(s) vun/s)
0,0 12
1,0 10
2,0 7
3,0 S
4,0 2
S,O 0
6,0 -2
7,0 -S
8,0 -7 Gill sCI toa do cua

mot v$t duoc eho bai bieu thuc :

x(t) = 2,Sm +

(8,9m/s)t - (1 ,Sm/s3)t3

(a) Tim bieu thtrc cua v(t).

(e) Tfnh toe d9 cua vat tai t = 2,Os.

t = S.Os. Tai thai diem do, xe d LIng lai nrc thai rai truot nguoc tro lai.

(c) Vi tri va V(lI1 toe ella xe tai bon thai diem duoc eho tren hinh 2-4b. Chicu dai ella moi miii ten urong ung voi toe do ella xe (} thai diem do. Ta thu so sanh chuyen dong 6 t = 2.0s va t = 8,Os tren hinh 2-4b. Vi tri va toe do

. .

ella xe 6 cac thai diem do la hoan roan nhu nhau, nhung van toc thi khac vi huang ella chuycn dong la khac nhau. Dieu nay eho thay 1'6 su' kh.ic bier giira van toe (vecto) va toe do (vo huang).

Bai nr kiem tra 2-2

15

r-. i
i
<. I
~
, ~
r-.
<; 10

~ 5

g

> 0

-5

-10 o

2 3 4 5 6 7 8
t (s)
(a)
X (m)
10 20 30 40 50
X (rn)
10 20 30 40 50
X (rn)
10 20 30 40 50
X (m)
10 20 30 40 50
(b) t = O,Os
0
t = 2,Os
0
t = 5,Os
0
t = 8,Os
0 Hinh 2·4. Vi du 2-2. (a) D(S thi ClIU tlianh plidn van 1(/(' v theo thai gian I. (h) Vi tri WI vdn 1&' d bon tluri die/II k/I(J(, II/WLI. Xe truot diiug yell 1/((' 1/1(J"i d {/(()'i di/1/1 I =:: 5,0.1'.

(b) Xac dinh gia tri cua v tai t = 2,Os. (d) Viet van toe v cua v$t tal t = 2s.

Chu y, dap so duoc viet dLIoi d(,lng veeta.

flap so : (a) v(t) = 8,9m/s - (4,Sm/s2)t2 ; (e) I v(2,Os) I = 9,1 rn/s ;

vi nu 2-3

(b) v(2,Os) = -9,1 rn/s ; (d) v(2,Os) = (-9,1 m/s)i

Van toe va toe d<) trung binh. Mot ehim ba cau bay lll' Khai hoan mon doc thea mot duong thang Dong-Tay.

1. TIm van toe trung binh khi :

(a) Chim bay SOkm tir cong ve phia Dong trong 1 gio. (b) Chim bay SOkm tir cong ve phia Tay trong 1 gio.

31

'''}

(c) Chim bat dau bay tv vi tri each cong lOkm v~ phia Dong den vi tri each cong 20km sau d6 quay ngiroc lai den vi trf each cong 30km v~ phia Tay ciing trong 1 gio.

2. Tim toe d(> bay trung binh trong moi twang hop tren.

Giai.

1. Chon cong lam goe toa d(>, huang v~ phia Dong la duong, huang v~ phia Tay la am. Trong moi truong hop trcn ta deu sir dung cong thirc :

vi trf cuoi - vi tri dau X7 - XI

V - - -=-- --'--

- thai diem cuoi - thai diem dau - t2 - t I

Doi voi moi truong hop ta e6 :

- 50km

(a) v = ----u;- = 50 km/h .

(c) ~ = -30km -IOkm = _ 40km/h

Ih .

2, Toe do trung binh khong giong nhu van toe trung binh, n6 duoc dinh nghia : quang duang da di

u = khoang thai gian da di .

- -50km

(b)v= 'Ih =-50km/h.

Doi voi moi twang hop ta e6 :

- 50km

(a) u = ----u;- = 50 krn/h ,

(c) ~ = lOkm + 50km = 60 km/h

l h '

Toe do trung binh Iuon la so duong, trong tinh huong c) d(> Ian cua do dich chuyen va quang duong da di la khong giong nhau, do d6 gia tri so hoc cua toe 0(> trung binh khong giong nhu van toe trung binh.

- 50km

(b) u = ----u;- = 50 km/h .

Bai nr kiern tra 2-3

(a) Tim he s6 chuyen dei dan vi t6e de? tCr kil6metigia (km/h) sang metigiay (rn/s). (b) Dei toe de? 29km/h ra m/s.

. -1 -1

Dap 56 : (a) O,278mh (km) s ; (b' 8,1 m/s.

_" .- ~

2-3. CHUYEN DQNG DEU

Chuyen dong deu la chuyen dong e6 van toe deu. Trong twang hop d6, toa do X nhu toe khong d6i. Vi du, chuyen dong doc mot ham cua thai gian duoc eho boi :

theo con duong thang cua mot oto voi van x(t) = Xo + vt

32

Ki hieu xo bieu dien gia tri cua x tai t = 0 va duoc goi la toa de;> ban dau hay vi trf ban dau. Gia sir chiec xe n6i tren chuyen dong doc thea mot duong pho thang voi van toe khong d6i bang l Om/s va 0 thoi diem ta chon la t = 0 n6 da vuot qua mot nga tu duoc 20m. Neu ta chon true x nam doc thea duong pho voi i hirong thea huong chuyen dong, va goc 0 riga nr, thi bieu thirc doi voi toa de;> la :

x = 20m + (lOm/s)t

Hinh 2-5 eho do thi cua x thea t va v theo t trong khoang thoi gian tir t = O,Os den 4,Os. Do thi cua x thea t la duong thang e6 de;> doe la v va do thi cua v thea t la dirong thang e6 do doe bang O.

60

~ ~
-> -:
"....._ 40 a

'--'

>< 20

o o

1

2

t (s) (a)

3

4

o

1 2 3 t (s)

(b)

Hinh 2-5. Do' thi ala (a) x thea t va (b) v thea t dOl veri oto clzuye'n dong veri v~n toe khong do'i.

2-4. GIA TOe

Gia toe cua mot vat dac tnrng eho sir bien thien ca ve de;> Ion bin huong cua van toe. N6i each khac, gia toe la toe de;> bien thien cua van toe.

Gia toe trung binh

Tucng W nhu each ta dung van toe trung binh d~ dinh nghia van toe, bay gio ta ciing se dung gia toe trung binh d~ dinh nghia gia toe. Gia toe trung blnh a cua mot vat trong khoang thoi gian tir t I den t2 la :

- v - v L1V

a = 2 1 = (2-6)

t2 - t 1 L1t

trong d6 v 2 va v I la van toe tai cac thoi diem t2 va t 1 tuong irng. Trong chuyen dong mot chieu, gia toe trung binh chi e6

mot thanh phan, VI v2 - vI = v2i - vIi, nen

- (v 2 - v1)i L1 v. - .

a= =-I=al

t2 - tl L1t

3- VLDC-T1

6 day Yz va vIla thanh phan ~~n toe 0 cac thoi diem t2 va tl tuong irng. Dai lirong a la thanh phan gia toe trung binh

Gia toe

D~ dinh nghia gia toe a, ta tim gia tri gioi han cua gia toe trung binh a khi khoang thoi gian tien dan toi 0 :

1. L1V

a = lim a = Im-

f.t~O f.t~O L1t

. L1V dv

lim -=

f.t~O L1t dt

Nen gia toe duoc dinh nghia nhir sau :

VI

dv

a=-

dt

(2-7)

33

Gia toe cua mot vat la toe de) bien thien van toe ella vat do.

Doi voi chuyen dong mot chieu doc thea

A dv

true x, a = ai, nen a = dt' Ciing vi

dx ,

v = dt' ta co:

dv d (dX) d2x

a = dt = dt dt = dt2

Gia toe Ia mot dai hrong vecto vi n6 bang do bien thien cua van toe (vecto) chia cho khoang thoi gian (vo hirong). Thanh phan

gia toe a la thanh phan cua mot vecto. Doi voi chuyen dong mot chieu doc thea true x, he thirc gifra a va a la

a = ai

D9 100 cua gia toe Ia mot vo hirong va khong bao gio am. Trong tnrong hop mot chieu :

D9 100 gia toe = I a I = I ai I = I a I

Trong M SI, don vi cua gia toe la met/(giay)2 (rn/s"),

M9t so gia tri gia toe tieu bieu diroc cho trong bang 2-4.

Bang 2-4. Mot so'd¢ 16'11 gia toe tieu bie'u tinh ra mefl(gidy/(gci'n dung)

H~ M~H Troi (doi voi tam Thien Ha cua chiing ta) 2.10-10
Tam Tnii Dat (doi voi M~H Trai) 6.10-2
Mat dat a xfch dao (doi voi tam Trai Dar) 3.10-2
May bay phan hrc tren dirong cat canh (doi voi duong bang) 4
V at rei a gan mat dat (doi voi mat dat) 10
Proton trong may gia toe a phong thi nghiern (dci voi may 1014
gia tee) I vi Dl) 2-4

Gia toe bien thien. Gia sfr toa do cua vat diroc cho boi

x(t) = (4,Om/s)t + (l,lm/s3)t3

Tim bieu thirc cua (a) v va (b) a. (c) Dung do thi cua v thea t trong khoang thoi gian tir t = O,Os den t = 4,Os. (d) Xac dinh a 6' t = 1,0s va cluing to ding tiep tuyen voi do thi v thea t c6 d9 doc dung bang gia tri d6 cua a.

Giai. (a) Vi v = ~~ = :t [(4,Om/s)t + (1 ,lm/s3)t3] = 4,Om/s + (3,3m/s3)t2

, dv d 3 2 3

(b) VI a =dt = dt [4,Om/s + (3,3m/s )t ] = (6,6m/s )t.

(c) D~ dung do thi, ta dung bieu thirc tir phan (a) tinh v 6' moi mot giay tir t = O,Os toi t = 4,Os. Gia tri cua v 6' t = 2,Os la

v(2s) = 4,Om/s + (3,3m/s3)(2,Os)2 = 17m/s.

34

Bang 2-5

t(s) v(m/s)
0,0 4,0
1,0 7,3
2,0 17
3,0 34
4,0 57 Cac gia tri khac cua v duoc tinh wang tl! va eho trong bang 2-5. D6 thi cua v thea t duoc eho tren hinh 2-6.

(d) Dung bieu thirc cua a a ph an (b), ta diroc a(s) ::: (6,6m/s3)(1,Os) ::: 6,6m/s2.

Duong thang co dQ doc dung bang gia tri tren cua a la tiep tuyen voi duong eong v thea t tai t ::: LOs, nhu diroc thay tren hinh 2-6.

Bai nr kiem tra 2-4

60 50 40

I
/
J
/
/V
.?- V
v- r-- -- DQ doc ;::a Is)
r-::::- :> 20

3

4

2 t (s)

H1nh 2-6. Vi dl;l2-4.

1

Bieu thrrc ella tea dQ xe trvqt trang VI du 2-1 la

x(t) = 18m + (12m/s)t - (1 ,2m/s2) t2

(a) Hay xac dinh bieu tlurc gia toe a ella xe mrot, (b) Gia toe nay la kh6ng doi hay bien thiEln thea thai gian ? (e) DL!ng do thi ella a thea t tlI t = O,Os den t = 8,Os.

(d) Xac dinh gia tri ella dQ Ian gia toe I a I tai t = 4,Os.

Cap so: (a) a = - 2,4m/s ; (b) kh6ng doi ; (d) I a I = 2,4m/s2.

~ -. _, _#) ~

2-5. CHUYEN DQNG BIEN DOl DEU

MQt loai chuyen dong quan trong HI. chuyen dong bien d6i deu, nrc la chuyen dong co gia toe khong d6i. Chuyen dong cua chiec xe tnrot rna cluing ta xet trong cac vi du 2-1 va 2-2 la chuyen dong co gia toe khong d6i. Khi mot vat chuyen dong bien d6i deu, gia toe bang gia toe trung

- I::.v v - v

blnh, Vay a::: a::: - hay a::: 2 1 . D~

. I::.t t2 - tl

tlm bieu thirc cua vet), ta eho t2 ::: tva tl ::: 0, sao eho Yz ::: vet) va vI ::: v(O) ::: Yo- Khi do, ta co :

a::: vet) - Vo t-O

Giai ra ta duoc :

vet) ::: Yo + at

(2-8)

Nhir vay, van toe cua vat phu thuoc tuyen tinh vao thai gian t. Ta co th~ tim duoc bieu thirc cua x(t) tit dinh nghia cua van

d

toe va phirong trinh (2-8). VI v(t)::: dt x(t)

va vet) ::: Yo + at

Ta co

d

dt x(t) ::: Yo + at (2-9)

Dieu nay co nghia la x(t) la ham cua t sao eho dao ham thea thai gian cua no eho "o + at. G9i Xo la vi tri ban dau (a t ::: 0) va x la vi tri a thai diem t, ta co x - Xo ::: V t. Neu goi Yo la van toe ban dau khi t ::: 0 va v la

- v + v

van toe a thai diem t, thi v::: _0"--_ 2

-

thay v vao, ta co :

1 2 x ::: Xo + vot + "2at

(2-10)

35

VI x phu thuoc bac hai van t, nen do thi cua x thea t la duong parabol.

Cac phirong trinh (2-8) va (2-10) mo ta chuyen dong thea thai gian 1. Co th~ dua ra mot phuong trinh thir ba bang each khir t tir hai phuong trinh do. Giai phuong trinh (2-8)

h im d v - Yo Th ke ,

cot, ta tim iroc t = . ay et qua

. a

nay vao phuong trinh (2~10), ta duoc :

(V - v) I (v - v )2

x=x +v 0 + -a 0

o 0 a 2 a

Rut gon va giai cho v2, ta duoc

2 2

v = Yo + 2a (x - xo) (2-11)

Con mot phuong trinh nira doi khi cling duoc dung d~ mo ta mot vat chuyen dong mot chieu voi gia toe khong d6i la

vi Dl) 2-5

I

x = Xo + -(vo+ v)t 2

Bang 2-6. Cdc phuang trinh rna td chuyen dong bien ddi de'u

vet) = Vo + at
x(t) = 1 2
Xo +Vot+"2at
2 2
v =vo+2a(x-xo)
1
X= Xo + "2(vo +vt) Ban co th~ tv rut ra cong thirc nay bang each dung phuong trinh (2-8) d~ khir a trong phuong trinh (2-10). Bang 2-6 tong ket nhimg phuong trlnh quan trong cua muc nay.

Tinh gia toe ella qua bong tennis. Khi giao bong, toe d(> cua qua bong tennis co th~ tang tir xap xi 0 toi xap xi 50m/s, trong thai gian vot tiep xuc voi b6ng. Trong thai gian tiep xuc d6 b6ng co the chuyen dong duoc mot khoang calm. Hay dung thong tin d6 M xac dinh d(> Ion gia toc cua bong trong hie giao bong.

Giai, Gia toe cua bong luc giao bong chac han khong phai la khong d6i. D~ co th~ giai diroc, ta gia thiet gia toe la khong d6i. Bang each sir dung phirong trlnh (2-11) va dat Yo = 0 va x - Xo = d, ta se tim duoc a.

K" 'I' v2 (50m/s)2 03/2

et qua a : a = - = = 1.1 m s .

2d (2m)

Day chi la danh gia rna thoi, nhung n6 cling cho ta mot y niem v~ do 1& gia toe cua qua b6ng.

Bai tu kiem tra 2-5

DOng thong tin cho trong VI du tren, hay xac dinh khoanq thai qian bong tiep xuc voi vet trong luc giao bong. Ban can phai co gia thiet nao de co C8U tra loi ?

Dap so : 0,02s ; gia thiet gia toc khong doi.

36

2-6. ROI TV DO

Tat ca cluing ta deu qua quen thuoc voi cac vat rei, chang han nhu cai chan giay bi gat ra khoi mep ban. Thuong khi rno ta chuyen dong cua cac vat d6 chiing ta bo qua sire can cua khong khi. Neu sire can nay c6 tac

. dung khong dang k~ len mot vat roi, thi ta duoc phep gia thiet rang gia toc cua vat hoan toan do lire hap dan. Trong tnrong hop d6, chuyen dong duoc goi la roi tl,l' do. Xem chuyen dong cua cai chan giay la roi W do, d6 la mot phep gan dung tot chirng nao n6 khong roi qua xa. Tuy nhien, doi voi cac vat nhu chiec long chim hoac qua Galileo Galilei duac xem nhu cha de ala khoa cau long thi du c6 roi gan, phep gan dung h9C hien dai. tis: sit win tlit cua Galileo duac

tren cling la t6i. gioi thieu if CUOl chuang 2.

Galileo Galilei (1564 - 1642) da tien hanh nghien ciru dinh lirong sir roi W do va da xac dinh duoc rang gia toe do lire Rap dan gay ra la khong d6i. Thuc te, chinh Galileo la ngiroi da xac lap tinh tien Ich cua khai niern gia toe nhu n6 diroc dinh nghia hien nay. Cac phep do hien dai xac nhan rang cac vat roi W do deu c6 gia toc khong d6i va huong xuong diroi ; gia toc nay la nhu nhau tai moi thai diem trong qua trinh roi. Han the nira, gia toe nay la nhir nhau doi voi cac vat khac nhau (hinh 2-7). Cai ket qua quen thuoc nhirng cling la lung nay se diroc xem xet mot each chi tiet trong chuang 5.

D(> 100 cua gia tee do luc hap dan gay ra (goi tat la gia toe trong tnrong) diroc ki hieu la g. Mac du g hoi thay d6i tir noi nay sang noi khac tren mat dat, gia tri kha chinh xac cua n6 du cho cac phep tinh cua chung ta la :

2 g = 9,8m/s .

Hmh 2-7. Qua tao va chiec long clum cling rai trong buong chan khong. Khi tdc dung etta luc can cua khong khi nho khong dang kf/, tar cd cdc vat de'u roi vai cung mot gia toe.

37

Khi mo ta chuyen dong roi nr do, ta thirong chon true y d9C thea huang chuyen dong voi vecto don vi j huong len tren. Khi do, gia toe cua vat roi nr do la

a = -gj

Dau trir diroc dat urong minh vao phep tfnh tren vi gia toe huong xuong duoi va g bieu dien mot so duong. Vi chuyen dong roi tu do co gia toc khong d6i, nen ta co th~ dung cac phuong trinh (2-8) va (2-11) d~ mo ta chuyen dong do bang each dat a = - g va thay toa do x bang y.

v(t) = Vo - gt (2-12)

1 2 y(t) = Yo + vot - - gt 2

2 2

v = Vo - 2g(y - Yo)

(2-13)

(2-14)

Hinh 2-8 cho d6 thi cua a, v va y thea t voi mot v*t duoc tha roi nr do tir trang thai dirng yen 6 y = o.

Neu mot vat, chang han nhu qua bong chay, duoc nern len thea phuong thang

dung voi toe do ban dau Yo, thi hai dai hrong de dang do duoc la thai gian tm d~ v*t dat toi do cao cue dai va do cao cue dai hm cua qua bong. Gia sir gee toa d(> duoc chon 6 diem nern va gia sir t = 0 wong irng voi thai diem qua bong duoc nern len, sao

cho Yo = O. Khi qua bong dat t6i diem cao nhat, van toe cua no bang O. Gia sir qua bong roi nr do, ta dung phuong trinh (2-12)

va tim duoc v(tm) = 0 = Yo - gtm' hay:

v

t =_0 m

g

(2-15)

a (m/s") o

-5

(a)

t (s)

1

2

-10

v (m/s) o

2

t (s)

-10

-20

(b)

t Is)

(c)

Hinh 2-8',Cae do thi eua (a) a, (b) v va (e) y theo t dOL voi mot vat roi tu do vo = 0 va Yo = o.

TO<;t do tinh duoc 6 thai diem nay chfnh la do cao cue dai hm = y(tm). Thay tm tir phirong trinh (2-15) vao phirong trinh (2-13), ta duoc

v2 h = __Q_

m 2g

Chinh phuong trlnh nay ding se nhan duoc, neu xuat phat tir phuong trlnh (2-14),

khi thay v = 0 va y - Yo = hm' roi giai ra hm·

(2-16)

vi Dl,J 2-6

Su bay ella hon da, Mot hon da duoc nern len tren thea phuong thang dung sao cho thai gian d~ no dat t6i do cao eire dai la 1 ,2s. Diem nern each mat dat 1,5m. Gia sir t = 0 la thai di~m hon da duoc nern len va y = 0 irng voi mat dat, hay xac dinh bi~u tlnrc thanh ph an van t6c va toa d(> cua hen da nhu la cac ham s6 cua thoi gian. Be qua sire can cua khong khi.

38

Ghii. D~ tim cac bieu thirc d6, ta can phai xac dinh gia tri ella Yo va Yo r6i thay chung VaG cac phuong trinh (2-12) va (2-13). Gia tri ella Yo d:l duoc eho (Yo = 1,5m) '/3 co th~ tim duoc tir phuong trinh (2-15).

Yo = tmg = (l,2s)(9,8m/s2) = 12m/s.

Nhir vay, bieu thtrc ella v va y la :

v = 12m/s - (9,8m/s2)t

y = 1,5m + (l2m/s)t - (4,9m/s2)t2.

Bai tu ki~m tra 2-6

(a) TCr VI d~ tren, hay xac dinh t6e d9 cua han da tai thai diem no co tOI? d9 y = 6,5m. (b) a thai diem nao no co t6e d9 do, khi dang chuyen d9n9 di len? (c) COng hoi nbu phan (b) khi han da dang chuyen d9n9 di xu6ng ?

Cap so: (a) 6,3m/s ; (b) O,55s ; (c) 1,8s.

VECTO vA J.WILLARD GIBBS

Rat nhieu dieu ve khai niern vecto rna chunq ta dung hien nay la do cong lao cua J.Willard Gibbs (1839 - 1903). Gibbs la ngLfdi rat gioi dung chi mot ki hieu de bieu dien eac doi tLf<;1ng gem nhieu dai I Lf<;1ng , ch~ng han nhu cac vecto. Vi du, phironq trlnh vecto A + B = C la mot each den gian va co d9n9 de 99P ba phircnq trinh thong thironq.

Ax + Bx = c, ; Ay + By = Cy; Az + Bz = Cz

Willard Gibbs sinh a New Haven, bang Connecticut va phan Ion thci gian song d tnrcnq dai h9C Yale hay gan d6, nci rna cha ong la giao sir. Gibbs la sinh vien cua tnrcnq Yale va diilc biet xuat sac d hai rnon toan h9C va tieng Latinh. l.uan an tot nghi$p cua ong a day da mang lai cho ong h9C b6ng lam tien si dau tien ve kT thuat a Hoa Kl. l.uan an cua ong nhan de "Ve mot danq banh rang trong cac h$ truyen d9n9 true th~ng". Sau mot so narn

1. Willard Gibbs

chu du va h9C tap a chau Au, Gibbs quay tra ve New Haven va vao narn 1871 da

39

dtroc b6 nhiern lam giao su vat Ii toan 0 trLfdng Dai hoc Yale. Lam vi$c khong c6 ILfdng 0 day va cho den tan narn 1875, ong mdi nheIln dLfc;:1C m9t khoan ILfdng it oi la 2000 dola mot narn.

Gibbs cOng la ngLfdi rat quan tam den cac d~ng c~ va nhang phat minh c6 y nghTa tmrc tien ; ong da c6 mot bang sang che va b9 phanh hoi tren cac toa xe ILta. NhLfng nhang d6ng g6p cua ong cho vat Ii chu yeu la va mat toan h9C chrr khong phai thirc nghi$m. Nhang bai bao diroc cong bo cua ong kha tnru tLfc;:1ng va kh6 hi~u va do d6 it gay diroc sir chu y. Tuy nhien, cong trlnh cua ong da diroc nha vat Ii xuat sac ngLfdi Scotland, James Clerk Maxwell, (1831 - 1879) phat hi$n va danh gia cao. 8a Wng c6 mot blnh luan va cal chet cua Maxwell n6i rang chi c6 mot ngLfdi duy nhat (Wc Maxwell) la hi~u diroc cong trlnh cua Gibbs, nhLfng tiec thay bay gid ong ay da mat rei.

Cong trlnh chu yeu cua Gibbs la va nhiet d9n9 h9C va co h9C thong ke, (Co hoc thong ke chlnh la Cd SO If thuyet cua nhiet d9n9 h9C). Ong cOng da mo r9ng cac ITnh vue: nay d~ ap d~ng cho nhang hen hc;:1p clla cac chat hoa h9c va ong thLfdng dLfc;:1C xem nhu cha de cua rnon hoa If. M9t khal nlern quan tronq trong co

. h9C thong ke la khong gian pha - mot

khong gian tLfong tLfc;:1ng, trong d6 cac true bao gem ba toa d9 khong gian va ba thanh phan van toc doi vdi mot hat hay m9t phan tLt cua h$ nhLf m9t chat khi ch~ng han. Do d6, kh6ng gian pha doi vdi mot hat duy nhat c6 sau chieu. Khong gian pha doi vdi m9t h$ gem N hat,

vi du m9t khoi khi c6 1022 phan tLt, se c6 6N = 6.1022 chieu, COng nhir chunq ta xet vecto v] trl dlnh v] mot di~m trong khonq gian ba chleu, Gibbs xet chuyen d9n9 cua mot di~m trong khong gian pha 6N chieu. Rat nhleu ki thuat va khai niern rna chunq ta dung cho cac vectc trong khong gian ba chieu da dLfc;:1C Gibbs SLt dunq cho khonq gian 6N chieu.

Gibbs dung toan hoc d~ rno ta va tim hi~u cac qua trlnh cua tl,l' nhlen. Khi n6i va nhang Ctng dl;lng cua dal so vectc, Gibbs da nheIln xet rang, VI V! tri trong khong gian va co ban ta mot dal ILfc;:1ng vectc, nen "chtnh tl,l' nhien da dat tay chunq ta va dan dat chunq ta di tLtng birdc de mot ... ". Gibbs kien trl y kien cho rang toan h9C dLfc;:1C nha vat If sLt d~ng phal luon luon hLfdng tdi cac ket qua thirc nqhlem. Ong cOng da t&ng n6i tieng boi cau n6i sau :

"M9t nha toan hoc c6 th~ n6i bat err diau gl rna mlnh thlch, con nha vat Ii thl it nhat phai c6 dau 6c phan nao thirc tien".

Gia sir ta nern mot dong xu len theo phirong thang dirng. Neu ta chi quan tam den d¢ cao cue dai rna n6 co the dat toi thl co th~ xem n6 nhu mot hat khong ? Neu ta quan tam toi no rei xuong dat la sap hay ngira thi co the xem n6 nhu mot hat khong ?

M9t ngiroi di bo tir x = 0 den x = 50m trong khoang thoi gian tir t = 0 den t = IOs. Giira t = lOs va t = I5s, ngiroi nay di tir x = 50m den x = 25m. Hoi quang dirong rna nguci do di diroc co bang do 100 do dich chuyen cua anh ta trong khoang thai gian (a) gitra t = 0 va t = lOs khong, (b) gifra t = 0 va t = I5s khong ? Giai thich.

40

Khi mo ta mot chiec xe chay ve phia Tay, ta chon chien dirong true x huang ve phia Dong. Hay xet cac menh de sau

A. Van toe cua xe la - 32m/s.

B. Van toe cua xe lit ( - 32m)i.

C. Van toe cua xe la ( - 32m/s)i.

D. Toe d¢ cua xe la - 32m/s.

E. Toe do cua xe lit 32m/s.

F. Thanh phan van toe cua xe la - 32m/s.

Trong cac menh de tren, menh de nao la sai ? Giai thich.

Linh Nga noi rang toe do trung binh cua mot vat la do Ian van toe trung binh cua no. Manh Tuan noi rang toe d¢ trung binh cua mot vat bang quang dirong rna vat di dtroc trong mot khoang thai gian ehia eho khoang thai gian do. Toe d¢ trung binh hieu thea Linh Nga va Manh Tuan eo luon eho cung gia tri khong ? Neu vi du ve tnrong hop eo cung gia tri va tnrong hop khong cung gia trio v« phan minh ban ung dinh nghia nao han ? Cho biet Ii do.

Toe d¢ mot vat eo the am khong ? Neu eo, thi eho vi du. Neu khong, thi giai thich tai sao.

Chung ta dinh nghia toe d¢ la do Ion cua van toe. Ddng h6 do toe d¢ cua xe oto eo phu hop voi dinh nghia do khong ? Giai thich.

Dong he chi so kilomet tren xe oto do quang dirong hay do d¢ dich chuyen ? Giai thieh.

Mot xe 016 chay doc mot dirong pho nam theohuong Dong Tay. Gia str vecto dan vi i huang ve phia Dong. Xac dinh dau cua v khi xe di ve (a) phia Dong, (b) ve phia Tay ? Xac dinh dau cua a neu xe di ve (e) phia Dong va cham dan ; (d) phia Dong va nhanh dan ; (e) phia Tay va cham dan ; (f) phia Tay va nhanh dan ?

Mot co gai nem mot qua bong len eao thea phirong thang dung voi toe d¢ ban dau la 10m/s va bat lai no a cling d¢ eao khi no roi xuong. Bo qua sue can cua khong khi, hay xac dinh d¢ Ian van toe cua qua bong khi co gai bar Iai no.

Tir ban cong, ban nem hon da A len eao thea phirong thang dirng. R6i sau do cling a ehinh cho do, ban nern hon da B thea phirong th&ng dung xuong diroi voi cling toe d¢ ban dau nhu hon da A. Hoi neu bo qua sue can cua khong khi, thi hon da nao ngay tnroc khi cham dat co toe d¢ Ian han ?

Gia str rang bieu thirc cua a thea t la tuyen tinh, Tim bieu thirc cua v thea t.

Gia str rang bieu thrrc toa d¢ cua mot vat co dang : x(t) = Co + C1 t + C2t2.

41

(a) Gia toe a phu thuoc nhu the nao vao thai gian ? Bac hai ? Tuyen tinh ? Khong d6i ? Hay kieu gl khac ? (b) Van toe v phu thuoc the nao vao thai gian ?

MI,IC 2-1. Vecto V! tri va dQ dich chuyen

Mot ngiroi di bo 0 each mot bien d6 xe 16m ve phia Tay 0 thai di~m t) va each bien d6 do 37m ve phia Dong 0 thai diem t2. Lay vi tri bien d6 xe lam gee toa d(> vacho vecto don vi i huang ve phia Dong, hay xac dinh x) ; x2 ; rl ; r2 ; ~r.

TO<;1 d(> mot vat duoc cho boi bieu thirc : x(t) = 52sin[(0,14rad/s)t](mm). Hay nho rang Znrad = 360°. (a) Hay ve d6 thi cua x thea t tir t = o,Os den t = 15,Os bang each err m6i giay lai dung mot diem. Ve phac dirong cong di qua cac diem do. Hay xac dinh (b) quang dirong rna vat di duoc va (c) d(> dich chuyen cua vat gnra hai thai di~m t = O,Os va t = 1O,Os.

Muc 2-2. Van toe va toc dQ

Mot xe 016 chay ve phia tay dQC thea mot con dirong thang. Xe each mot nap cong ve phia Dong 81 m 0 thai diem t) = 15s va each nap cong do ve phia Tay 13m 0 thai diem t2 = 22s. (a) Neu vecto don vi i huang ve phia Dong, hay xac dinh thanh phan van toe trung blnh cua xe. (b) Cling hoi nhu tren voi i huang ve phia Tay.

Khoang each trung binh giua Trai Dat va Mat Troi vao khoang 1 00 trieu darn va toe d(> cua anh sang la 3,0.108m/s. (a) Hoi anh sang di tir Mat Troi den Trai Dat mat bao lau ? (b) Mot phut - anh sang la khoang each anh sang di duoc trong mot phut. Hay tinh khoang each giira Trai Dar va Mat Troi ra phiit - anh sang.

Toe d(> cua am trong khong khi 0 nhiet d(> binh thuong vao khoang 340m/s. Gia Slr ban nhin thay tia chap va 6,Os sau ban moi nghe thay tieng sam. Hay xac dinh khoang each tir ban den cho set danh, gia Slr rang toe do cua anh sang la vt: han.

(a) Mot chiec pha di ngang qua mot con song rong 550m tir ba Dong sang bo Tay het 1 phut 9 giay. Tinh van toe trung blnh cua phil. (b) Pha quay tro v~ het 58s. Hay tinh van toe trung binh cua pha tren dirong tro ve. (c) Tinh van toe trung binh cua pha trong ca hanh trinh, Can nho rang van toe la mot dai luong vecto.

Phuong trinh toa d9 cua mot vat nhir mot ham cua thai gian la : x(t) = (2,2m/s3)t3 - 18m. (a) Tinh thanh phan van toe trung binh cua vat

42

d6 trong khoang thai gian tir t I = 1,0s den t2 = 3 ,Os. (b) Xac dinh thanh phan van toe cua vat d6 at = 2,Os.

Muc 2-3. Chuyen dQng deu

Ngtroi nern b6ng trong dQi b6ng chay thuong nern b6ng voi toe do eo 90mi/h. Khoang each gifra ngiroi nern b6ng va ngiroi vut b6ng la khoang 20m. Gia sir b6ng bay voi toe d¢ khong d6i. Hay xac dinh thai gian b6ng bay tir cho nguoi nern den cho nguoi vut b6ng.

Mot nguai chay voi van toe khong d6i 2,2m/s v~ phia Bae. Chon goe toa d¢ la mot cay soi va eho vecto dan vi i huang v~ phia Bac. Gia sir t = ° irng voi thai diem ngiroi d6 each cay soi 15m v~ phia Bac. (a) Xac dinh bieu thirc toa d¢ cua ngiroi d6 nhu mot ham cua thai gian. (b) Xac dinh toa d¢ cua ngiroi d6 a thai diem t = 28,Os. (e) Tai thai diem nao ngiroi d6 e6 toa d¢ x = 51m ?

Mue 2-4. Cia toe

. .

Toe do cua mot xe oto giam tir 23m/s xuong eon 18m/s trong khoang thai gian 5,8s. (a) Gia sir chieu dirong true x nam doc thea huang chuyen dong, hay xac dinh thanh phan gia toe trung binh. (b) Cling hoi nhu vay neu chieu duong true x nam nguoc huang chuyen dong.

Bi~u thirc toa d¢ cua mot vat la x(t) = - (1,6m/s3)t3 + (2,lm/s2)t2 - 42m. (a) Viet bieu thirc cua au). (b) Xac dinh a(4,ls). (e) Xac dinh a(O) = ao.

Bi~u thirc cua thanh phan van toe doi voi mot vat Ia vet) = (3,2m/s3)t2 - 6,lm/s. (a) Viet bieu thtrc cua au). (b) Tinh a(2,7s~. (e) Xac dinh a(O) = ao.

Muc 2-5. Chuyen dQng bien doi deu

Gia sir mot may bay chay lay da d~ eat canh voi gia toe khong d6i va e6 d¢ Ian bang 3,6m/s2. (a) Viet bieu thirc thanh phan van toe cua may bay nhu mot ham cua thai gian. (b) Xac dinh toe do cua may bay sau khi xuat ph at 24s. (e) Viet bieu thirc toa do cua may bay nhu mot ham cua thai gian. (d) Tinh quang duong may bay chay diroc trong 24s dau tien,

Chuyen dong cua mot van dong vien chay dua nuoc rut e6 th~ xem gan dung Ia eo gia toe khong d6i voi d¢ Ian bang 3,4m/s2 trong 40m dau tien sau khi nguoi d6 roi vach xuat ph at. Hay xac dinh toe d¢ cua van dong vien d6 khi eo ta da chay duoc (a) 20m va (b) 40m.

Mot xe oto chay doc thea mot eon duong thang voi van toe 22m/s. 6 thai diem di qua mot bien bao eo "bien d6 phia tnroc" xe bat dau giam toe voi

gia toe khong d6i eo d¢ Ian 2,9m/s2. Tinh toe d¢ cua xe khi di qua bien bao tren (a) 30m va (b) 60m. (e) Neu xe tiep tuc chuyen dong voi gia toe khong

43

d6i noi tren eho den khi no dirng lai ngay sat bi~n bao d6 tier theo, hoi hai bien bao d6 each nhau bao xa ?

MQt nguoi lai xe eho xe chay doc mot eon duong thang toe dQ 18m/s nhin thay mot bi~n bao eho gioi han toe do la 2Sm/s. 6 thai diem xe bat dau tang toe thi bien bao a each 8Sm ve phia tnroc. Hay xac dinh dQ IOn cua gia toe khong d6i lam eho xe khi di qua bien bao dat toe dQ gici han quy dinh.

MQt tau thuy chay voi toe dQ 6,3m/s a thai diem no di qua mot phao hieu, 6 ehinh thai diem nay tau bat dau tang toe voi gia toe khong d6i eo dQ Ian bang O,20m/s2. Hoi khi dat tci toe do 8,6m/s no da a each chiec phao hieu bao xa ?

Chuyen dong cua mot van dong vien chay dua a SOm nuoc rut eo the xem gan dung la eo gia toe khong d6i voi dQ Ian bang 3,7m/s2. Gia sir t = 0 la thai diem bat dau chay mroc rut, hay xac dinh thai diem rna van dong vien do chay duoc (a) S,Om va (b) 10,Om.

MQt xe di qua e6ng vao khach san duoc 18m voi toe dQ 16m/s thi nguoi lai xe dap phanh. Toe dQ cua xe giam voi gia toe khong d6i eo dQ Ian bang

2,3m/s2. Hoi bao lau sau khi dap phanh, xe a each cong 6Sm ?

Toe dQ dien hlnh cua vien dan khi roi mieng nang mot khau sung truong eo 700m/s. U cc luong gia toe cua vien dan khi no chuyen dong trong nang sung.

Bang 2-7 eho toa dQ cua mot vat thea thai gian. Gia sir gia toe la khong d6i, hay xac dinh (a) Xo ; (b) a ; (e) Yo- (d) Hay dung cac ket qua tren cua 'ban d~ viet bieu thirc cua x(t). (e) Dung bi~u thirc tim duoc a ph an (d) chirng to rang cac so lieu eho trong bang phu hop voi gia toe khong d6i.

Hai xe dua tang toe xuat phat tir trang thai dirng yen va chay cung mot quang duong. Xe A toi dich voi thai gian chi bang mot nira cua xe B. Gill sir rang gia toe cua cit hai xe deu khong d6i, hay tinh ti so gia toe cua xe A va xe B.

Ml,IC 2-6. RO'i tl,l' do

Bdng 2-7

t (5) X (m)
0,0 3,0
1,0 7,5
-
2,0 15,2
3,0 26,1
_~o
4,0 40,2
5,0 57,5 D6i khi cilng thuan tien neu ta so sanh mot gia toe voi gia toe trong tnrong. Gia sir ta dinh nghia mot don vi gia toe rna ta goi la g : 1 g = 9 ,8m/s2. Xet mot xe 616 tang toe tir 0 den 2Sm/s trong 40s. Gia sir gia toe cua xe khong d6i, hay xac dinh dQ IOn cua gia toe do thea dan vi g.

MQt nha du hanh vti tru dirng tren bac cira eon tau vu tru dang dau tren hanh tinh X va tha roi mot hon da tir dQ eao 3,Sm. Sau O,83s han da cham dar, Hay xac dinh dQ Ion cua gia toe trong truong a gan be mat hanh tinh X.

44

Mot chau hoa dang dung yen roi xuong tir be cira s6 each mat dat 6,2m. (a) Xac dinh toe do ella chau hoa 11k cham dat, (b) Sau bao lau chau hoa cham dat ? (e) Xac dinh quang dirong rna chau hoa di duoc sau 0,5s. (d) Tinh toe d¢ chau hoa sau khi roi 0,5s. (e) Tinh gia toe chau hoa sau 0,5s.

Mot qua bong diroc nem len thea phuong thang dirng v6i toe d¢ ban dau 12m/s tir diem each mat dat 1,8m. Gia sir t = 0 urong irng voi thoi diem nem va goc

toa d¢ a mat dat voi vecto dan vi j huang len. (a) Xac dinh hmax va tmax' (b) Hoi a thai diem nao tnroc ~ax qua bong eo thanh phan van toe la +5,Om/s va a thai diem nao sau tmax qua bong eo thanh phan van toe la - 5,Om/s. (e) Hay xac dinh toa d¢ nrong irng voi hai thanh phan van toe a cau (b).

Mot hon da diroc nern len thea phirong thang dung a thai diem t = Os. Hon da dat d¢ eao eire dai a tren diem nern 14m. (a) Tinh toe d¢ ban dau ella hon da. (b) Hoi a thai diem nao hie roi xuong hon da di qua diem nern ?

Mot qua bong diroc nern len thea phirong thang dirng, cham vao day dien thoai vai toe d¢ 0,70m/s. Hay xac dinh van toe ban dau ella qua bong. Bier dirong day dien thoai a eao so voi diem nern 5,lm.

Chay mroc rut 100m. Mot van dong vien chay mroc nit 100m trong 10,Os. Gia sir gan dung rang gia toe ella ngiroi do trong 15m dau tien la khong d6i va sau do tren 85m eon lai van toe ella ngiroi do la khong d6i. Hay xac dinh (a) toe d¢ cuoi cung ella ngiroi d6 ; (b) thai gian ngiroi do chay trong 15m dau tien ; (e) thai gian ngiroi do chay 85m cuoi cung ; (d) do Ian ella gia toe trong 15m dau tien.

MQt xe oto du6i kip mot xe khac, Xe 6W A chuyen dong voi toe d¢ khong d6i 18m/s di qua xe 6t6 B dang d6 canh mot bien d6. Vao dung thai diem A va B ngang nhau, xe B bat dau chuyen dong voi gia toe khong d6i la

4,6m/s2. Hay xac dinh (a) thai gian de B duoi kip A ; (b) quang dirong rna B di diroc eho tai khi dudi kip A; (e) toe d¢ ella B khi virot qua A.

Do thoi giao philo irng ella mot nguo], Ta hay xet mot phirong phap de so sanh thai gian ph an irng ella nhtrng ngiroi khac nhau. Hay bao mot nguoi ban de ngon tay cai va ngon tro each xa nhau 20mm, trong khi do ban gitt mot chiec thiroc theo phirong thang dung sao eho dau diroi ella no nam giira ngon cai va ngon tro noi a tren. Ngiroi ban se nam lay thtroc khi no diroc buong ra. Being each tfnh khoang each rna thiroc roi xuong tnroc khi bi giU, ta eo tM do duoc thai gian ph an irng. Hoi neu thiroc roi xuong diroc 200mm, thi thai gian phan irng ella ngiroi ban do being bao nhieu ? Cho rang thiroc roi ur do.

45

Thiet ke duong bang cho may bay phan luc. Gia sir ban can phai thiet ke mot dirong bang d~ dung eho mot loai may bay phan IVe dac biet nao do. Tren dirong chay lay da, toe d¢ cua may bay tang voi gia toe khong

doi co d¢ 16n bang 4,Om/s2 eho tai khi no duoc nang len khong 6 toe d¢ 85m/s. Neu phi cong diroc yeu cau huy cat canh, thl toe d¢ cua may bay se giarn voi gia toe khong doi co d¢ 16n bang 5,Om/s2. Hay xac dinh chieu dai cua dirong bang can phai co de phi e6ng co the ngirng cat canh vao dung thai diem may bay da dat toe d¢ bay rna khong bi lao ra ngoai duong bang.

Thiet ke' phanh cua may bay. Gia sir ban can thiet ke he thong phanh cho mot may bay phan IVe. Tren duong chay lay da cat canh, may bay tang toe

voi gia toe khong doi co d¢ Ian bang 3,5m/s2 eho den khi no duoc nang len khong voi toe d¢ 95m/s. Chieu dai dirong bang la 2500m. Hay xac dinh d¢ 16n gia toe khong doi lam dung han may bay 6 cuoi dirong bang, neu phi cong huy cat canh 6 thai diem may bay da dat toe d¢ cat canh.

Toe d<) trung blnh khi gia toe la khong d6i. Chung minh rang dci voi

chuyen dong bien doi deu (tire la co gia toe khong doi) ~ = ~ [v(t2) + v(t])].

Gai y : Dung dinh nghia ciia thanh phan van toe trung binh va chu y rang t~ -tf =(t2+t])(t2-t]).

Gia toe nhu mot ham tuyen tinh cua t. Xet gia toe bien thien tuyen tinh thea thai gian a(t) = ao + bt. Hay tim bieu.thirc cua (a) v(t) va (b) x(t). Cho biet y nghia vat If cua b.

Tung dong xu. Mot dong xu duoc tung len thea phuong thang dung va quay tir mat ngira sang mat sap roi lai quay lai mat ngjra 10 Ian trong mot giay. Dong xu diroc tung len v6:i mat ngira 6 d¢ eao 0,49m tren mat dat va d¢ eao eve dai rna no dat diroc la I,13m. Hoi khi roi xuong dat dong xu la ngira hay sap?

Dinh luat Galileo ve cac so le, Mot vat roi tv do sau khi diroc buong ra tir trang thai dirng yen. Chung ta ehia thai gian vat roi thanh nhieu khoang thai gian bang nhau ~t. Chung minh rang d¢ bien thien cua toa d¢ trong moi khoang thai gian lien tiep thoa man cac M thirc sau :

~Y2 = 3~y] ; ~Y3 = 5~y] ; ~Y4 = 7~y] ~yn = (2n - 1 )~y 1 (hinh 2.9).

. .

, ,

46

t y

o 0

~t ~Yl

-+--. 3 ~t 9~Yl

Hinh 2-9. BTNC 9

Tim cac thong s6 trong phuoug trinh cua x(t). Trong khoang thai gian tir t = O,Os den 4,Os ; toa d9 cua vat nlur mot ham cua thai gian dtroc cho boi

b·:! hii () b 2 3

leu t uc: x t = t - ct .

Tai thai diem t = 4,Os vat tro ve trang thai dung yen voi x = 32,Om. (a) Hay xac dinh cac gia tri cua b va c. Chu y cho dap so trong he don vi S1. (b) Hay xac dinh thai gian va toa d9 tai do gia toe bang O. (c) Hay xac dinh x, v, a 6' moi giay trong khoang thai gian tir t = O,Os den 4,Os va dung tren do thi moi diem thu duoc. Hay vi'S mot duong cong di qua moi tap hop diem do.

Bao san linh dirong. Gia st'r mot con linh dirong co kha nang tang toe tir trang thai dung yen den toe d9 toi da la 25m/s tren mot khoang each 50m va no co th~ duy tri toe do do trong mot khoang thai gian dai. Cling gia sir rang mot con bao co kha nang tang toe tir trang thai dirng yen t6i toe d9 toi da la 30m/s tren mot doan dirong 60m sau do duy trl diroc van toe nay chi trong 4,Os tnroc khi no chiu bo con moi, Hoi con bao phai 6' gan con linh duong den mire nao d~ no co th~ du6i bat thanh cong ?

M(>t each d~ do g. M9t each d~ do g

la phong mot vat, nhu hon da chang han, len cao thea phuong thang dung trong mot buong chan khong, rdi dung mot may quang hoc d~ do mot each chfnh xac cac khoang thai gian

~tl va ~t2 trong qua trinh bay cua hon da, nhir diroc chi trong hlnh 2-10. (a) Chung minh rang bi~u thirc cua g

bieu dien qua cac gia tri ~tl: ~t2 va ~y do diroc la

y

--t."\--T

: ~y

I

I __ L

o

Hinh 2-10. IfTNe 12

(b) Gia sir phep do cho ~tl = 0,1483s ; ~t2 = 0,6554s va ~y = 0,5000m. Hay tinh g thea cac so lieu do.

Str phu thuoc thai gian theo ham mii. Gia sir toa do cua mot vat diroc cho boi bieu thirc :

x = Ie [t/r - 1 + e-t/T: ]

47

voi A la mot nhan til e6 thir nguyen chieu dai va 't la hang sO' e6 tlnr nguyen thai gian. Hay xac dinh cac bieu thirc cua (a) v va (b) a. (e) Gia sir rang A = 133m va 't = 5,77s ; hay lap bang cac gia tri cua x, v va a tai moi 2,Os trong khoang thai gian tir O,Os den 1O,Os. (d) Hay dung db thi tir bang sO'

lieu d6. (e) Neu y nghia vat If cua A/'t va (f) cua A/'t2.

Chuyen dQng ella mot ten lira. Mot ten lila db choi diroc ph6ng len tren thea phirong thang dirng. D¢ 100 cua gia toe ten lila la khong d6i va bang

14m/s2 cho toi khi n6 het nhien lieu vao thai diem 5,Os sau khi ban. (a) Tfnh toe d¢ cua ten lila sau khi het nhien lieu, (b) Tinh d¢ eao eire dai cua ten lila. (e) Tinh toe d¢ cua ten lila ngay tnroc khi cham dat. Bo qua sue can cua khong khi,

Xac dinh gia toe ella qua bong khi no nay len. Neu ban tha roi mot qua b6ng tir trang thai dung yen a do eao 2,Om so voi nen nha thi n6 se nay len toi do eao eo 1,Om. (a) Hay xac dinh t6e d¢ cua qua b6ng a thai diem ngay tnroc khi n6 cham san nha, (b) Tlnh toe do cua qua b6ng ngay tnroc khi n6 nay len. Gia sil rang qua b6ng bi nen lai t6i da eo 2mm trong khi nay. Hay xac dinh gia toe cua qua b6ng (ke ca do Ian va huang) trong thai gian n6 van eon tiep xuc voi san nha, (e) khi n6 chuyen dong cham dan xu6ng duoi va (d) khi n6 chuyen dong nhanh dan len tren, Ban can phai e6 nhfmg gia thiet gi d~ nhan diroc nhirng ket qua tren tir nhfrng thong tin da eho ?

48

)- Q/ ,0,'"

, ~'A A'

II(JYI~N l)f)Nf, IlllI (~IIII~(J

3-1. Vi trl, v~n toe va gia toe 3-2. Gia toe khong dOi ; ehuy~n dgng eua vi en d~n

3-3. Chuy~n dQng tron deu 3-4. Chuy~n dQng tu'dng doi Bai doc them " Galileo Galilei

Dien vien Fred Mac Murray bay tren khong tren chile xe thdn dieu clla minh,

Trong chuang 2 chung ta da dinh nghTa cac dai ILI<;mg d¢ng h9C nhu v! trf, van tee, gia toe va da dung chung de rno ta CaG chuyen d¢ng d9C theo mot dudng th~ng. Trong chuang nay chunq ta S8 ap d~ng cac d!nh nghTa noi tren cho cac v~t chuyen d¢ng hai chieu hay noi each khac la chuyen d¢ng trong mot m~t ph~ng. Trong chuyen d¢ng hai chieu, ban chat vecta cua v~n toc va gia toc S8 dU<;1C the hien ro han.

3-1. vi TRi, V~N Toe vA GIA Toe

Duoi day U1 dinh nghia cua ba dai hrong dong hoc trong tnrong hop hai chien.

Vi tri

Vecto vi trf r xac dinh vi tri cua mot vat so voi goc toa d¢, nhir duoc eho tren hinh 3-1. Trong tnrong hop hai chieu :

r = xi + yj

(3-1)

4· VLOC-T1

trong do x va y la toa d¢ cua vat, Hinh 3-1 la loai d6 thi dien hinh diroc dung trong chuang nay eho quy dao chuyen dong cua vat trong mat phang xy.

Thuat ngfr "vi tri cua vat" thuong diroc quy ve toa d¢ cua no va diroc vier nhir mot cap co thii nr (x,y). Vi du ; mot vat a x = 3,Om va

49

y = 4,Om eo vecto V! tri r = (3,Om)i + (4,Om)j va eo V! tri (3,Om ; 4,Om). D¢ dich chuyen

Ar = r2 - rj huang tit vi tri dau ella vat den vi tri cuoi ella no, nhir duoc chi ra tren hinh 3-2.

Duoi dang thanh phan :

Ar = (x2i + yzj) - (xli + yd)

= (x2 - xj)i + (Y2 - Yl)j = Axi + Ay] VtJn toe

Vecto trung binh vella mot vat trong khoang thai gian At la d¢ dich chuyen ella no ehia cho khoang thai gian do, hay

- Ar Ax. Ay. v = -=-l+-J

At At At

Vi v

Ar

= M' nen huang ella van toe trung

binh ciing chinh la huang ella Ar (hinh 3-2). V an toe diroc dinh nghia nhir gia tri gioi han ella van toe trung binh khi khoang thai gian tien toi 0 :

1· - 1· Ar dr (3 2)

v = 1m v = 1m - = -- -

t;t~O t;t~O At dt

Khi At tien tai 0 (hinh 3-3), Ar ciing tien tai 0 va v tra thanh v, voi v song song voi tiep tuyen cua quy dao va huang theo huang cua chuyen dong.

Vay, van toe v 6' met di~m nao do tren quy dao cua vat co phuong song song v6'i tiep tuyen cua quy dao va co chieu theo chien chuyen d(mg cua vat.

Thay Ar qua cac thanh phan ella no V~lO dinh nghia cua van toe, ta duoc :

1. (AX. !1y.J dx . dy .

v = 1m -1 + - J = -I + -J

ilHO At At dt dt

Vi v = v xi + v yj, ta eo :

dx, dy

Vx = CIt va Vy = dt (3-3)

so

y

Hinh 3-1. Veef(/ vi tri r trong truang hop hai chien.

y

Hinh }-2:.._ D¢ dicli elzuye'n Llr va van toe trung binh v : v song song vai Llr. Tam giac vecta vi

tri cho : zlr = r2 - rl/zay r2 = rj + zlr.

y

Hinh 3-3. Khi Llr till! tai 0 thi v tien tai v, Qua trinh lay giai han nay cho thdy v song song val tiep tuyen eua quy dao,

y

j e = tg-t ( :: )

----~_.------------------~ x

o

Hinh 3-4. Su phdn tich van fife thanh cdc thanh phdn clio Vx = vcosil va Vy = vsini)

y y y y
Song song \ _ songso11l -l Song song
Lfa 0. ~(!;
VI VI VI
tl Vi t, VI t, Vi
X X X X
..
0 0 0 0
(a) (b) (c) (d) Neu cac toa do X va y dii bier nhu la cac ham ella thai gian, thi van toe eo th~ xac dinh diroc bang each lay dao ham cac bieu thirc x(t) va y(t).

D¢ Ion ella van toe la toe d¢ v :

(3-4)

Hirong cua v tai mot thai diem bat ki eo the diroc mo ta thong qua goc 8 tao boi vecto van toe va true x. Tit hinh 3-4 ta thay :

v v

tg8 = _l_ hay 8 = aretg _l_

Vx Vx

(3-5)

trong do goc 8 la dirong khi diroc do thea chieu ngiroc kim dong ho tit true x. Tit hinh ve do ta cung thay rang cac thanh phan ella van toe la :

Yx = veos8 va Vy = vsin8 (3-6)

Gia toe

Gia toe trung blnh a ella mot vat trong khoang thai gian ~t la d¢ bien thien ella van toe ehia eho khoang thai gian do.

~v a=-

~t

Gia toe diroc dinh nghia la gia tri gioi han ella gia toe trung binh khi khoang thai gian tien toi 0 :

a = lim a = lim ~v = dv (3-7)

6t~O 6t~O ~t dt

( AV ~v J dv dv

. OX· y. X. Y::

a = hm --I + --J = --I + --- j

6t~O ~t ~t dt dt '

va

T·' h ' dx, dy

iep t eo, VI Vx = cit va Vy = cit' nen :

va

Do do, cac thanh phan cua gia toe co xac dinh tit dao ham cua cac bieu thtrc

voi vx(t) va v/t), hay tit dao ham bac ella cac bi~u thirc doi voi x(t) va y(t).

Hinh 3-5 eho thay qua trinh lay gici han nay tren do thi,

i1v

Hinh 3-5. Gia toe a la gia tri gioi han nia - khi L1t -» O.

. . i1t

51

Th di h hi - ~v -"

eo ill ng ia, a=-, nen a co cung

. ~t

huang nhu ~v khi ~t tien toi 0. Khi gioi han duoc dat toi, a tro thanh a, t1 va vI duoc ki hieu dan gian la t va v. Hinh nay cling cluing to rang a mot phan huang van phia trong hay phfa 16m cua quy dao, V~y :

Khi mot vat chuyen d(mg theo quy dao eong, gia toe ella vat luon co thanh phan huang ve phia 10m ella quy dao,

y T6c dO tang $< 900

---I--------x

o

(a)

y

$ > 900 T6c dO giam

Mat khac :

Khi toe d(> ella mot vat tang, gia toe ella vat luon luon co mot thanh phan cung huang vol van toe ella no. Khi toe d(> ella v~t giam, gia toe ella vat luon co mot thanh phan nguoc huang vci van toe ella no.

Hinh 3-6 cho moi lien he gifra huang cua v va huang cua a doi vci vat co toe d9 tang (hinh 3-6a), doi voi vat co toe d9 khong d6i (hinh 3-6b), va doi voi vat co toe do giam (hinh 3-6c).

T6c dO khong dOi Y $=900

o

(b)

(e)

Hinh 3-6. MOl lien h¢ giiia v va a dOl voi vdt chuyen d¢ng congo (a) Neil toe d¢ cua v¢/ tang, g6c ¢ giiia v va a Ilh6 fum 900. (b) Neil toe d¢ Ctta vat khong ddi, ¢ = 900, tuc la a va v vuong g6c voi nhau. (c ) Neil toe d¢ cua vdt gidm, ¢ lim hem 900.

It! -. _? ~ -. ? -.

3-2. GIA TOC KHONG DOl; CHUYEN DQNG CUA VIEN D~N

Bay gio chung ta se xet chuyen dong co gia toe khong d6i. D~ tim bieu thirc cho v va r, chung ta se lam nhu doi voi gia tee khong d6i trong tnrong hop mot chieu (muc 2-4). Khi gia toe la khong d6i, no se bang gia tee trung

52

v - Vo

t2 = tva t1 = 0, thi a = hay:

t-O

v = Vo + at

(3-9)

Bieu dien qua cac thanh phan, ta co : v = (vxoi + vyoj) + (axi + ayj)t = (vxo + axt)i + (vyo + ayt)j

sao cho

"x = Yxo + axt va Vy = VyO + ayt (3-10) Phuong trinh doi voi r co th~ tim diroc pang each tim mot bieu thirc co dao ham cho phuong trlnh (3-9) :

1 2 r = fO + vot + - at 2

(3-11)

Tach phuong trinh (3-11) thanh cac thanh phan, ta diroc :

1 2

x=xo +Vxot + "2axt

1 2

Y = Yo + v yO t + "2 a y t

Cac phuong trinh nay clnrng to rang cac chuyen dong thea phuong x va phuong y la doc lap voi nhau. Dieu nay co nghia la chuyen dong co th~ duoc khao sat nhu hai chuyen dong dong thai va tach roi nhau voi gia toe khong deli doc thea hai phuong vuong goc. D~c diem nay cua chuyen dong voi gia toe khong deli co th~ duoc minh hoa bang chuyen dong cua vien dan rna ta se xet duoi day.

Chuyen dong ella vien dan

Thuat ngir "vien dan" duoc dung 6 day d~ chi chung cac vat duoc ban ra hoac phong len. Chang han nhir qua bong chay diroc nern len. Neu ta dung hai phep gan dung thi ta co th~ xem chuyen dong cua vien dan Ia co gia toe khong deli. Thir nhat, ta gia thiet rang quang dirong di diroc cua vi en dan la rat nho so voi ban kinh Trai Dat, d~ gia toe trong truong ve co ban van la co dinh. Hi~n nhien, phep gan dung nay la chap nhan duoc doi voi chuyen dong cua qua bong chay ho~c qua bong gon.

(3-12)

Tlur hai, chung ta gia thiet rang sue can cua khong khi la khong dang k~, Thuong thi phep gan dung nay la khong dung diroc. B6i vi, cac tac dung ella strc can khong khi tang theo toe do cua vat, nen viec bo qua sire can khong khi la khong th~ chap nhan diroc doi voi cac toc d(J Ian. Bay gio ta se dung ca hai phep gan dung tren va gia sir rang gia toe cua vien dan la khong deli. Ta gia sir rang true y trong he toa do cua ta narn thea phuong thang dirng voi j huang len tren. Khi do :

a = 0 va a =-g

x y

trong do g = 9,8m/s2. Gia sir vien dan diroc ban len voi van toe ban dau Yo lap voi true x mot goc eo, nhu duoc cho tren hinh 3-7. Ta goi eo la goc phoug. Bang each phan tich van toc ban dau, ta nhan diroc cac thanh phan cua van toc ban dau :

Yxo = vocoseo va VyO = vosineo

Voi Vo la toc d(J ban dau. Thay cac bieu thirc tren vao phirong trinh (3-10), ta diroc :

I

vx= vocoseo va Vy = vosineo - gt (3-13)

y

Hinh 3-7. Pluin ticli vt;1n toe ban ddu cua vi en dan thanh cdc thanh pluin .' vxo = vocoseo va VyO = vosineo WYi Vo la to'c d¢ ban ddu va eo la g6c ban.

Neu goc cua M quy chieu diroc chon 6 diem phong (vi tri ban dau), Xo = Yo = 0 thl cac phuong trinh 3-12 cho :

53

x == (voeos8o)t va y == (vosin8o)t - ± gt2

(3-14) Do d6, chuyen dong x e6 th~ xem nhu chuyen dong mot chieu voi van toe khong d6i va chuyen dong y la chuyen dong mot chieu e6 gia toe khong d6i.

Hinh 3-8 minh hoa st,l doc lap ella cac phan thea x va thea y ella chuyen dong. Hinh nay la anh hoat nghiem chuyen dong dong thai ella hai qua b6ng gon ; mot duoc tha roi tir

trang thai dirng yen 0 dung thai diem qua b6ng thtr hai duoc ph6ng ra thea phuong nam ngang. Chuyen dong ella qua b6ng tha roi duoc mo ta boi cac phuong trinh (3-14)

voi Yo == O. Ket qua ta diroc x == 0 voi rnoi t

, 1 2Nh ' ic nh Inh

va y = -"2 gt . u V<,1y, cae P uong tnn

(3-14) eho toa d¢ y nhu nhau d6i voi ca hai qua b6ng 0 moi thai diem va ket qua nay duoc kiem cluing boi hinh 3-8.

Hinh 3-8. AnI! hoat nghiem cua hai qud bong gall. M¢t qud duac thd roi tit trang thai dung yen c1 thai diem qud bong thu' hai duac phong ra voi vt;ln toe iuim ngang. Buc dnh cho thdy toa d¢ theo phuang thdng dung dong thai cua cd hai qud bong la nhu nhau, die'u nay phil hap voi quan sat cua Galileo.

Quan sat nay dii duoc giai thieh Ian dau tien boi Galileo,

Phuong trinh quy dao ella vien dan e6 the tim diroc bang each khir thai gian gitta cac bieu thirc d6i voi x va y trong cac phuong trinh (3-14). Giai phuong trinh

x = (voeos8o)t eho thai gian, ta duoc

t == x 8 . Thay ket qua nay vao bieu

Yo cos 0

thirc ella y, sau khi rut gon ta duoc :

54

y = (tg8o)x - g 2 x2 (3-15)

2(voeos8o)

Nhu vay, cluing ta thay rang neu be qua sue can ella khong khi, thi quy dao ella dan la mot duong parabol. Hinh 3-9 bieu dien quy dao parabol d6 voi vecto van toe

o mot s6 diem. Chu y rang Yx la e6 dinh trong suet chuyen dong, trong khi Vy co d¢

Ian giam khi vien dan di len va tang khi vien dan di xuong, Dieu nay e6 nghia la Vy luon luon giam do ay am. Vao thoi diem dan dat d¢ eao eire dai, Vy = o.

Chuyen dong cua dan diroc eho tren hlnh 3-9 phil hop voi cac ket luan cua muc truce ve huang cua a. 6 d6, cluing ta da chi ra rang a luon e6 mot thanh phan huang ve phia 16m cua quy dao, rang g6e

y

~ gitra a va v 100 hon 900 khi toe do giam va nho hon 900 khi toe d¢ tang. Trong chuyen dong cua vien dan, a e6 phuong thang dirng va huang xuong diroi, nen n6 huang ve phia 16m cua quy dao parabol. Khi vien dan bay len, toe do cua n6 giam

va ~ > 900• Khi vien dan roi xuong, toe d¢ cua n6 tang va ~ < 900• Tat ca cac ket luan d6 deu duoc xac nhan boi hlnh 3:9.

8=0

a = - gj

O~~+L--------------------~~~--~ x

a v""i

I VI I

vj=-v j I

Y Yo . _

r

Hinh 3-9. Neu bo qua sue cdn khong khi, quy &;10 cua JJ(;Lt la mot parabol. Chu y ding thanli phdn x

Clla vdn toe Ilion c{/ dinh trong khi thanli phdn y bien thien lien tuc.

vi nu 3-1

'I" Thiri gian dat too de) cao cue dai. Mot hon da diroc nern len voi toe do ban dau •. Vo = 17m/s voi g6e ph6ng bang 580• (a) Hay tim bieu thirc xac dinh thoi gian tm de hon da dat tai do eao eire dai hm. (b) Tinh tm trong tnrong hop da eho.

Gial. (a) VI Vy = 0 khi t = tm, nen thea phuong trlnh (3-13) ta e6 : o = vosinSo - gtm

hay

(b) Trong tnrong hop da eho tm = (17m/s)(sin58°) = 1,5s. 9,8m/s2

55

Bai tu kiern tra 3-1

(a) Cherng minh rang bieu therc xac d\nh d9 cao eve d9i hm cua han da trong VI ou tren

la hm = (vo S~ng8o )2 , vai hm duoc do doi vai diem nern len. (b) Tfnh hm trong trLIong hop da cho.

vi Dl) 3-2

fhlp so: (b) 4,1m.

I Tam bay. Tam bay R cua vien dan la khoang each thea plurong nam ngang rna vi en dan di diroc tinh til diem ph6ng toi diem dan di qua c6 y == 0 tren dirong roi xuong cua n6. Hay xac dinh bieu thirc tam bay cua vien dan.

Giai, Phuong trinh (3-15) cho quy dao cua vien dan la :

y = (tg80)x - g 2 x2

2( Vo cos80)

Chti y rang y = 0 tai x = 0 do each chon goc toa d¢ cua cluing tao Cling nhir vay, thea dinh nghia cua tam bay R cho a tren, y = 0 ca a x = R (xem hinh 3-9). Thay y = 0 va x = R V?lO phirong trinh quy dao va giai ra R, ta dtroc :

R = 2 v6 sin80 cos80 g

Bai tu kiern tra 3-2

v6 sin 280

= ----"---~

g

M9t qua b6ng g6n diroc vut sao cho no c6 toc d9 ban dau la 14m/s voi g6c ph6ng 80 = 49°. Hoi qua bong rei each cho danh bao xa ? Biet rang nai danh va nai qua b6ng rei a cOng bnh d9 va bo qua sue can cua kh6ng khf.

N6i them vetdm bay

Viec khao sat bien thirc xac dinh tam bay diroc cho trong vi du 3-2 cho phep ta tra lai duoc mot cau hoi li thu. D6 la, doi voi toe d¢

ban dau "o da cho, hoi cluing ta phai ph6ng vien dan voi g6c ph6ng nao d~ tam bay cua n6 dat eire dai ? Nghia la, g6c 80 phai bang bao nhieu d~ R la cue dai khi Vo co dinh ?

56

£lap so : 20m.

Vi sin280 c6 gia tri eire dai la 1 khi 280 = 90°, nen R la eire dai khi 80 = 45°. Nhir vay, 2

tam bay eire dai la Rm = v 0 va gia tri cue

g

dai nay dat diroc khi g6c ph6ng 80 = 45°. Han nira, eire dai nay la doi xung voi

80 = 45°, nhir diroc chi ra tren hinh 3-10.

Bay gio ta Iai gia Slr "o = lOm/s va eo = 45° - 6° = 39°. Khi do,

(10m/sf sin 78°

R= = 10m.

9,8m/s2

Bang 3-1 tong ket nhirng phuong trinh quan trong mo ta chuyen dong cua vi en dan. Nhirng phuong trinh nay la tong quat hen nhtrng phuong trinh diroc xet (} tren vi e6 toa

do ban dau (xo, Yo) khac khong.

Chang han, gia sir Vo = 10m/s va 80 = 45° + 6° = 51°. Khi d6 tam bay

R = (lOm/s)2sin102° = 10m.

9,8m/s2

S 10r-~~-4--~~-+-=~--~~'-~ >,

10

20

40

30

x (m)

Hinh 3-10. Tilm bay R fa dOL xung voi d¢ bien thien ,,1e eua g6e phong d hai phia g6e eo = 45°. Tuc la, film bay Ia nhu nhau khi eo = 45° + ,,1e ciing 1l111( khi eo = 45° - ,,1e.

Bang 3-1 : Chuyc'n dong etta vien d{PI

ax = 0 ay =-g
Yx = Vo coseo Vy = vosineo - gt
x = Xo + (vo eoseo)t . e 1 2
Y = Yo + (vosm o)t - "2 gt
I
g 2
Y = Yo + (tg eo)(x - xo) - 2 (x - xo)
2( Vo cos eo)
.- vi nu 3-3

I Bong co bay qua hang rao khong ? Qua b6ng chay diroc danh di voi toe d<) . 35m/s va g6e ph6ng bang 42°. Hang rao ngoai san each eh6 danh 115m va eao 4m. B6 qua sue can cua khong khi, hay xac dinh xem qua b6ng co bay qua hang rao ra ngoai khong ? Bier rang qua b6ng diroc danh (} do eao 1m so voi mat san phang (} cho vut b6ng.

Giai. Gia sir goc toa d<) diroc chon (} cho vut b6ng co Xo = 0 va Yo = 1. Dung phuong trinh quy dao eho trong bang 3-1, ta tim diroc gia tri cua y (} x = 115m,

2

20 9 , 8m I s (15 2 9

Y = 1m + (tg 4 )(115m) - 1 m) = m.

2(35m I s)( eos42°)

Vi hang rao eao 4m nen qua b6ng bay qua tren hang rao 5m.

Bai nr ki~m tra 3-3

Xet m¢t vien d~n dLIqc ban len tren m~t dat ph~ng veri v~n toe ban dau Vo = (6,Ornls)i + (8,Ornls)j. Lay vi trf ph6ng lam goe toa d¢ va b6 qua sue can cua kh6ng kht, dong thai lay

57

9 = 10m/s2 cho de tfnh toan. Hay xac dlnh (a) g6c ph6ng 80 ; (b) toc d(> ban dau Vo ; (c) thai gian tm de dan dat toi d(> cao cue dC?i ; (d) vectc vi tri r, v~n toc v va gia toc a cua dan tai t = tm.

£lap so: (a) 53°; (b) 10,Om/s; (c) 80s; (d) r = (4,Bm)i + (3,2m)j,

v = (6,Om/s)i, a = - (10m/s2)j.

~ - ,~

3-3. CHUYEN DQNG TRON DEU

MQt vat thuc hien chuyen d<)ng trim deu khi n6 di chuyen tren mot vong tron voi toe dQ khong d6i. Chu y rang, mac du toe dQ cua vat la khong d6i, nhimg van tee cua n6 khong phai la khong d6i. Van toe la vecto tiep tuyen voi quy dao a rnoi diem. Do d6, van toe lien tuc d6i huang, khi vat chuyen dong doc theo mot vong tron. Va boi vi van toe lien tuc thay d6i, nen chuyen dong tron d~u la chuyen dong e6 gia toe. Muc dich ehinh cua cluing ta trong muc nay Ia xac dinh dQ Ian va huang cua gia toe d6.

V~n toe

D6 tim gia toe cua mot vat, tnroc het ta phai xet van toe bien thien cua n6. Vi toe dQ cua chuyen dong tron deu la khong d6i, nen toe dQ nay don gian bang quang dirong ca vong tron ehia eho thai gian di her quang dirong d6 hay thai gian vat di diroc mot vong. Neu R la ban kinh cua vong tron va T la thai gian vat di her mot

o

vong, thi quang duong ca vong tron bang 2nR va

2nR

v =

T

(3-16)

Thill gian T diroc goi la chu k'i cua chuyen dong. Gia Me

Trong muc 3-1, ta di'i tim duoc rang gia toe cua mot vat chuyen dong eong e6 mot thanh phan huang v~ phia 16m cua quy dao, va neu toe dQ khong d6i thi a vuong g6c voi v. Ta xet tnrong hop dac biet cua v~t chuyen dong tron deu,

Tren hinh 3-11a vi v2 vuong g6e voi r2' v I vuong g6e v6i r l' nen ~ v vuong g6e v6i ~r. Can nho rarng huang cua ~ v cung la lnrong cua a. Khi ~t tien toi 0, a tra thanh a va a huang v~ tam vong tron.

o

v

(a) (b)

Hinh 3-11. (a) Tlieo dinh nghia, huang clla a cilng la huang cua L1 v. Do do, furling cua a ding la huang ClIQ L1 v khi L1t huang tai O. (b) Trong giai IUPl L1t tien toi 0, a trO" thanli a. V ¢y, a huang ve' tdm vong trim.

58

D9 Ian cua gia toe la gia tri giai han cua

I~vl .

~t khi ~t tien toi ° :

a = lim I~vl ~t~O ~t

Ta lai xet hlnh 3-11a. VI rl = r2 = R va vI = v2 = v, nen hai tam giac cac vecto vi trf tao boi r I, r 2' ~r va tam giac cac vecto van toe v I' v2, ~v deu la cac tam giac can va cluing dong dang voi nhau, do do ti so cua canh day va mot canh ben cua tam giac nay ciing bang ti so tuong ung cua

tam giac kia :I~vl = I~I hay I~vl = v I~I.

Vay : a = lim I~vl = lim vl~rl

. ~t~O ~t ~t~O R~t

v I~rl

=-limR ~t~O ~t

Tir hinh 3-12 ta thay rang khi I~rl rat nho so

voi R, thll~rl ~ v.At hay I~rl ~ v. Trong gioi ~t

han khi ~t tien Wi 0, phep gan dung do tro nen chinh xac :

lim I~rl = v ~t~O ~t

vi Dl) 3-4

Nhu vay, a = v2(R. VI huang cua gia toe huang ve phia tam cua yang tron, nen gia toe nay duoc goi la gia toe huang tam va

ta se dung kf hieu an de bieu dien d9 Ian cua gia toe nay:

(3-17)

IMI"" v i1t

Hinh 3-12. Khi /iJr/l1lu5 han nhieu so voi R thi chieu dai cung vLit gdn bdng /Lir/ Trang gioi han khi Lit tien t6'i 0, thi vLit = /Lir/

VI v va R la khong d6i, nen d9 Ian cua gia toe huang tam ciing khong d6i. Tuy nhien, khi mot vat chuyen dong tron thi huong cua gia toe cfing lien tuc thay d6i VI no luon huang tir vat ve tam yang tron. Nhu vay gia toe huong tam la khong d6i ve d9 Ian nhirng thay d6i ve huong, VI v = 2nRrt, nen d9 160 cua gia toe huang tam eo the viet duoi dang :

(3-18)

Gia toe cua xe eo toe de) khong d6i tren doan dtrcng vong, M9t xe 6t6 ban dau dang chay ve huang Tay roi yang phai thea mot eung tron eo ban kinh R = 22m va sau khi di het doan duong yang, chay thang thea huang BAe. Biet toe d9 cua xe khong d6i va bang v = 8,5m/s tren ca doan dirong yang. Hay xac dinh gia toe cua xe (a) a thai diem bat dau yang, (b) 0 giira doan duong yang va (e) 0 thai diem ngay tnroc khi ket thuc doan duong yang.

Giai, (a) Trong khi chay yang, xe thuc hien chuyen dong tron deu, do do do Ian gia toe

v2 (8,5m/s)2

cua no la an = -R = = 3, 3m / s2 . Quy dao cua xe duoc eho tren hinh 3-13.

22m

59

Khi xe di VaG doan dirong vong, tam cua vong tron narn 6 huang Bac, do d6 gia toe la 3,3m/s2 va huang ve phia Bac. (b) 6 chfnh gifra doan duong vong, tam cua vong tron nam 6 huang

Dong Bac, do do .gia toe la 3,3m/s2 va co huang Dong B&c. (c) Tuong tu, ngay tnroc khi ket thiic doan dirong vong, gia toc la 3,3m/s2 va huang ve phla Dong.

Bai tu kiem tra 3-4

M(Jt v~ tinh dien hlnh a quy d90 thap quanh Trai Oat eo d(J eao eo 300km lren

m~t dat va ehu kl T = 1,5h = 5,4.1035. Cho ban kfnh Trai 8at R = 6,37.106m, hay xac d!nh gia toe huang tam ella v~ tinh nay.

Dap so : g,Om/52.

v

v

Hinh 3-13. Vi du 3-4 : Xe ban ddu chuyen d¢ng ve' phia T ay r6i qu¢t mot goc 900 thea mot cung iron. Ngay truoc khi vong v huang ve' phia T ay va a huang ve' phia Bile. 6 giiia doan duong vong v co huang Tay Bile va a co huang Dong Bdc. Ngay truoc khi kef thuc doan duong vong v huang vephia Bac va a ve' huang Dong.

~ -. ~

3-4. CHUYEN DQNG TUONG DOl

Tuan Anh dang tren he dirong phia Nam cua dai 19 chay thea huang Dong Tay d~ doi xe buyt, nhir duoc ve tren hinh 3-14. Bao Ngoc lai xe di qua voi toe d9 10m/s v~ phia Dong. Ngay tnroc khi xe di qua cho Tuan Anh dang, Bao Ngoc nern qua etta s6 mot chiec vo chuoi voi cac thanh phan van toc (theo Bao Ngoc) la 10m/s ve phia Nam va 1 Om/s v~ phia Tay. Chiec vo chuoi dap tning vao ngiroi TWIn Anh.

Sau nay, khi Tuan Anh va Bao Ngoc g~p nhau, Tuan Anh dff trach Bao Ngoc nern vo chuoi VaG minh. Bao Ngoc cai minh khong c6 16i va noi thanh that rang minh nern vo chuoi ve phia Tay Nam va 6 thai di~m nern Tuan Anh lai a phia Dong Nam cua diem nern. Cau chuyen nay cho thay rang hai nguoi quan sat chuyen dong voi van tee khong d6i doi voi nhau va moi nguoi khi do van toe cua vat se thay ket qua do cua ho 1ft khac nhau.

60

N

Hinh 3-14. Baa Ngoc lai xe ve' phia Dong va Tudn Anh dung tren he duong,

Chung ta se dung hlnh 3-15 d~ hieu sir bat dong nay gifra Tuan Anh va Bao Ngoc. Hinh nay cho hai he quy chieu, mot he ngiroi quan sat A (Tuan Anh) va mot he cho nguai quan sat B (Bao Ngoc). M6i nguoi quan sat d~u dirng yen trong he quy chieu cua minh. Hai he quy chieu tren chuyen dong voi van toc khong d6i doi voi nhau doc thea huang x chung cua chung, (Trong CU9C cai CQ gitra Tuan Anh va Bao Ngoc, vecto dan vi i huang v~ phia Dong va j huang v~ phia Bk).

(a)

----~~r_------~ XB P

VPtiA

VBA --t----------+ XA

(b)

Hinh 3-15. Hai nguai quat! sat trong h~ quy chieu A va B do (a) vecta vi tri va (b) V(lI1 toe CLla hat P.

D~ phan biet phep do cua hai ngiroi quan sat khac nhau, ta dung chi so diroi kep.

Chung ta ki hieu rpA la vecto vi trf cua hat P (vo chuoi) thea ngiroi quan sat A. TUO'ng tu, vBA la van toe cua ngiroi quan sat B doi voi ngiroi quan sat A. Neu ngiroi quan sat B chuyen dong thea chieu duong true x voi toe d¢ v doi voi ngiroi quan sat A thi vBA = vi. Dieu nay cling co nghia la A chuyen dong thea chieu am cua true x doi voi B : v AB = - vi. Trong kf hieu chi so diroi kep nay, viec dao thir tir cac chi so se lam d6i dau dai luong :

v AB = - vBA

(3-19)

Tir hinh 3-1Sa, ta thay vecto vi trf rpA cua P doi voi A duoc cho boi :

(3-20)

Trong do rpB la vecto vi trf cua P doi voi B va rBA la vecto vi trf cua B doi voi A. Oin hru y sir sap xep cac chi so diroi trong phuong trinh (3-20). Cac chi so dau tien va cac chi so cuci cung 6 hai ve cua phirong trinh la nhu nhau. Con cac chi so "6 gifra'' cua ve phai cling la nhu nhau. Quy tac viet chi so nay de nho va rat hiru Ich.

V ~n toc cua P doi voi A tim duoc bang each lay dao ham cua rpA thea t :

d

dt rpA= vpA

TUO'ng ur :

d d

dt rpB = VPB va dt rBA = VBA

Do do. neu lay dao ham hai ve phuong trinh (3-20), ta diroc :

vpA = vPB + vBA (3-21)

Chung ta sling thay rang cac van toc nrong doi cling thea quy tac chi so nhu doi voi cac vi trf nrong doi (phuong trinh 3-20). Ket qua nay diroc minh hoa bang do thi tren hinh 3-1Sb.

Bay gia cluing ta se ap dung phirong trinh 3-21 cho tnrong hop co lien quan voi Tuan Anh va Bao Ngoc, De dan gian, ta chi xet chuyen dong narn ngang cua chiec vo chuoi va bo qua sire can cua khong khi. Khi do van tee cua chiec vo chuoi doi voi

Bao Ngoc la : vpB = (-10m/s)i + (-10m/s)j, va van toe cua Bao Ngoc dci voi Tuan Anh la vBA = (20m/s)i. Thay cac bieu thtrc nay van phuong trinh (3-21), ta diroc :

vPA = (-lOm/s)i + (-lOm/s)j + (20m/s)i = (lOm/s)i + (-lOm/s)j

61

Tire, van toe cua chiec vo chuoi doi voi TWIn Anh e6 huong Dong Nam. Vi TWIn Anh a phia Dong Nam doi voi diem nem, nen chiec vo chuci se bay thang ve phia anh tao Mac du Bao Ngoc khong e6 l6i, nhung chiec vo chuoi d~p tning vao nguoi Tuan Anh v6'i toe dQ :

)(10m/s)2 + (-10m/s)2 = 14m/s.

Bay gia chung ta xet gia toe cua mot vat thea hai nguoi quan sat chuyen dong doi

voi nhau. Gia toe apA cua P doi voi A tim duoc bang each lay dao ham cua vPA thea

d

thai gian : dt VPA = apA

Tuong tu :

d d

dt VpB = apB va dt VBA = aBA

Lay dao ham hai ve cua phirong trlnh (3-21), ta diroc :

apA = apB + aBA (3-22)

Cac gia toe tuong doi cung tuan thea quy tac viet chi so nhu cac vecto vi tri tuong doi va van toe tuong doi. Them vao d6 cit

vi Dl) 3-5

ba dai hrong nay cung deu tuan thea quy tac dao chi so. Trong truong hop gia toe :

aBA=-aAB

Viec dao chi so cac dai hrong nay deu lam dao dau cua dai hrong d6.

MQt ap dung dan gian cua phuong trlnh (3-22) la tim moi lien he giira gia toe cua hat P doi voi nguoi quan sat A va doi voi nguoi quan sat B khi ho chuyen dong voi van toe khong d6i doi voi nhau. Neu hai nguoi quan sat chuyen dong voi van toe

urong doi khong d6i, thi aBA = 0 va :

apA = apB

Trong tnrong hop nay hai ngiroi quan sat deu do duoc gia toe cua hat P la nhir nhau.

Neu gia tri cua mot dai IUQ'ng dong hoc, chang han nlur .v~n toc hoac gia toe, la co nghia thi h~ quy chien trong d6 n6 duoc do phai dUQ'c chi ro hoac duoc ngarn dinh rn, rna thuong la duoc ngam dinh roo

G6i hang duoc nern xuong tit may bay. MQt ngiroi A dang a tren may bay bay voi van toe nam ngang khong d6i doi voi mat dat, e6 do 100 bang 75m/s va huong v~ phia Dong. MQt nguoi B dang dirng tren mat dat, quan sat A tha mot g6i hang P qua cira s6 may bay, nhu duoc mo tit tren hlnh 3-16. 6 thai diem

'v A = (75m/s)i

~--------------~

A ----_ VAB

p"'~~ vpA=-gtj

""", Quy dao cua g6i hang,

"/ thea nguoi quan sat & B

"

"

" "

"

tha, g6i hang la dung yen so voi A. Hay mo tit chuyen dong cua g6i hang theo

L

j

Hinh 3-16. Vi du 3-5 : Nguai A thd mot g6i hang ttl may bay. Thea quan sat cua nguai B thi quy dao cua g6i hang la mot parabol.

62

quan sat ella (a) A va (b) B. Gia sir goe toa dQ doi voi A va B la diem tha a thai diem tha, va gia sir thai diem do t = o.

Chon vecto vi trf j huang len tren thea phuong thang dung va i nam ngang huang ve phia Dong. B6 qua sue can ella khong khi,

Giai. (a) Theo A, g6i hang P diroc tha tit trang thai dimg yen, roi roi xuong theo phirong thang dung va cham dat a ngay phia diroi may bay. Gia toe ella P doi voi A la apA = -gj. Thanh phan x ella van toe g6i hang la bang 0 trong suet qua trlnh chuyen dong va thanh ph an y ella van toe la -gt, nen van toe ella P doi voi Ala vPA = -gtj.

(b) Vi van toe nrong doi ella A va B la khong d6i (aAB = 0), nen B thay gia toe ella P nhir A (nrc apB = -gj), nhirng ho thay van toe ella P la khac nhau. Van toe ella P doi voi B la VPB = VPA + v AB voi v AB la van toe ella A doi voi B, hay cling chinh la van toe ella may bay doi vci mat dat : v AB = (75m/s)i.

Vay : vPB = (75m/s)i - gtj.

Bi~u thirc van toe nay urong irng voi chuyen dong ella vi en dan. Theo B quy dao ella g6i hang la mot parabol, nhir duoc cho tren hinh 3-16.

Bai tu ki~m tra 3-5

Tren man ra da, ngLIai dieu khi~n khong ILIU (C) do v~n toc cua hai may bay phan hrc A va B. Anh ta do duoc v~n toc cua A la 200m/s hLIang ve phfa Bac va v~n toc cua B la 250m/s hLIang ve phfa Bong Nam. Cho i hLIang ve phfa Bong va j hLIang ve phfa Bac.

Hay viet v AC, vsc, VAS va VSA theo cac vecta dan vi do.

I

Dap so: VAC = (200m/s)j; vac = (1T1m/s)i - (177m/s)j;

vAS = - (177m/s)i + (377m/s)j ;

vSA = (177m/s)i - (377m/s)j.

tJ,;u; d,?~ t4eH~ GAll LEO GAll LEI

Galileo sinh a Pisa, xu Tuscany (mot phan cua ruroc Italia hlen nay) vao narn 1564, narn sinh cua William Shakespeare va narn mat cua Michenlangelo. Than phu ong, Vencenzio Galilei, 113 mot nhac sl va thironq gia rat say me cac hoat d¢ng van hoa ! T6 tien cua Vencenzio deu 113 nhilng

conq dan n6i tieng a vung Florence, nhirnq vao thoi Galileo ra dol, kinh te gia dlnh ong khanh klet. Narn ong 17 tu6i, than phu ong da gLti ong theo h9C y khca a Truong Dai h9C Pisa, nhung chling bao lau ong da b] cucn hut vao noi dam me khoa h9C va toan h9C. Khi con 113 mot sinh

63

vien y khoa, eng da b9C 19 ro kha nang thirc nqhiern va do dac. Ong da t90 ra mot dong ho 109i con lac de do nhip tim. NhCi'ng kha nang dac blet cua eng da dLf<;1C b9C 19 scm va eng da dLf<;1C b6 nhlern lam giao su tnronq D9i h9C Pisa a tu6i 26.

Vi Galileo la con trLfong, nen cal chet cua ngLfdi cha da de 19i cho eng nhCi'ng ganh niilng tal chfnh cua gia dlnh rna khonq c6 mot phironq tien g1. Ong da pha: vay nhCi'ng m6n no Ion de lam cua hoi men cho hai co em gai, roi 19i phai giup dB mot phan cho dtra em trai trong nhieu narn. Trong suet cuoc ddi rnlnh, Galileo chua bao gid hoan toan thoat khoi noi am anh cua sir d6i nqheo, Ong chua bao gid ket hen, nhLfng c6 ba ngLfdi con voi ba Marina Gamba, ngLfdi ban ddi yeu dau cua eng trong suet rrurcl narn. SI! chia tay cua ho la than thien va sau nay Marina da ciroi mot ngLfdi ban cua Galileo. Galileo da goi hai co con gai cua eng la Virginia va Livia VaG mot tu vien a tu6i 13 va 12 va sau nay ho deu la cac ba phircc. Doi vdi cau con trai Vincenzio, Galileo c6 uu ai hon, eng quyet dinh 10 lieu de cau tro

thanh dua con hop phap cua eng. NhLfng roi sau nay, chfnh co con gai Virginia 19i la ngLfdi gan gui nhat ben eng. Cal chet cua co a tu6i 36 la su kien eire ki dau don trong cuoc ddi Galileo.

Sao M(Jc va bon "Mat Trang" sang nhdt clla no. Nhin hr Trdi Ddt cac M¢t Trang nay duang nhu ruim doc theo mot duang thdng vi mdt phdng quy d90 Clla cdc M¢t Trang do gdn nhu fa mot. Vao thai Galileo, viec do kink do fa rdt kho khan va mot trong so' nhiing cong trinli thuc tiln Clla ong fa dung cu do kinli do dua tren nhiing quan sat cdc M¢t Trang ella sao M(Jc.

Cdc pha ella sao Kim. Khi sao Kim va Trdi Dat d hai phia nguac nhau ella M¢t Trai, no each Trai Ddt xa nhdt va quay mdt sang vi' phia Trai Ddt. Khi sao Kim va Trai Ddt d cung mot phia ella M¢t Troi, no d gdn Trdi Ddt nhdt va quay mdt sang ra xa Trai Ddt.

64

Do ca tfnh sol n6i va n6ng nay, cuoc doi Galileo day nhU'ng xao tron va tranh cal. C6 18 ong tro thanh n6i tieng do nhU'ng chuyen rac roi voi nha tho Thiem Chua qiao 0 Rorna hem la do nhU'ng thanh tuu khoa hoc cua ~ng. Ong da hai Ian b] Giao hoi dira ra xet xii. Ong da ling h9 hoc thuyet nhcTlt tam hay can g<;>i la hoc thuyet Copecnic ve vO tru, trong khi do nha tho lai cho rang Trai Bat dung yen 0 trung tam cua vO tru. T<;Ii Ian xet xii thu hai, VaG narn 1633, khi ong da 69 tu6i va sire khoe da suy yeu, Galileo da buoc phal trr be nhU'ng niern tin khoa hoc cua ong dE§ tranh phai tu day.

Cac linh virc khoa hoc rna Galileo quan tam rat r9ng len, kh6 c6 thE§ kE§ ra het 0 day. Ong nqhien ciru co hoc, thlen van hoc, quang hoc va tfnh chat cua cac chat ILfU. Ong cOng thuoc so nhU'ng ngLfoi dau tien che tao ra kfnh vien vonq va dung n6 nhir mot dunq cu thien van. Galileo da phat hlen ra nhU'ng M~t Trang cua sao M9C, cac vanh cua sao Th6, cac pha cua sao Kim va 51! ton tal cac d~c diE§m be mat cua M~t Trang. (Do 09 phan giai han che cua cac klnh thlen van cua ~ng, Galileo da tLfong nharn cac vanh cua sao Th6 la hai v~ tinh, mei v~ tinh 0 mot phla cua hanh tinh nay). NhLf chunq ta da thay trong hai chircnq ve d9n9 hoc nay, Galileo la ngLfoi da giai thich dung 51! roi tu do va chuyen d9n9 cua vien dan, SI! rno ta cua chuyen d9n9 tircnq doi rna chunq ta da thao lu~n 0 muc 3-4 cOng la do cong lao cua Galileo va dLf9C qoi la tinh tll'dng dOi

Galileo. Rat nhieu nha sii hoc can cho rang viec phat hien ra mot trong so ba dinh luat cua chuyen d9n9, cu thE§ dinh luat hien dLf9c g<;>i la dinh lu~t I Newton, hay dinh luat quan tfnh (rnuc 4-2) la thuoc ve Galileo.

Voi nhU'ng quan diE§m trlet hoc cua ong ve khoa hoc, Galileo diroc xem ra cha de cua khoa hoc hien dai. Ouan niem cua ong ve tam quan tronq cua toan hoc trong vlec rno ta cac hien tLf9n9 vat If diroc thE§ hien r6 rang qua dean trich sau :

"Triet hoc - tel muon n6i la vO tru - dLf9C viet trong cuon sach nay luon mo tnroc mat chunq tao NhLfng n6 58 khonq thE§ nao hiE§u dircc neu ngLfoi ta khonq hoc dE§ hiE§u nqon ngU'va cat nghia nhU'ng kf tu rna n6 dLf9C viet ra. N6 dLf9C viet bang ngon ngU' toan hoc va nhU'ng kf tu cua n6 la cac hinh tam giac, cac vonq tron va cac hlnh hoc khac, rna thieu chung, con ngLfoi 58 khong hiE§u ducc mot W nao cua n6 ; thieu chunq, ngLfoi ta 58 lac trong mot me 19 toi tam".

, ."

Galileo cOng la ngLfoi dau tien xem

toan hoc nhu "nqon ngCi" cua til nhien va ong It quan tam toi toan hoc thuan tuy.

Sau Ian b] xet xii trur hai, Galileo song gan nhir co d9C trong suet chfn narn cuoi dOi. Bat chap dau yeu va rnu loa, trong thci gian nay ong da viet ducc m9t so cong trlnh vi dai nhat. SI! hang hal cua ong khonq he met mei cho den tan hoi tho cuo] cung. Galileo mat narn 1642, cOng la narn isaac Newton ra doi.

Doi voi mot vat, lieu c6 th~ c6 gia toe nhung van c6 (a) toe do khong d6i ; (b) quy dao thang ; (c) van toe khong d6i khong ? Giai thich.

5- VLflC-T1

65

Neu van toe cua mot vat bien thien va tro nen bang 0 a mot thai di~m nao do, hoi gia toe eo can phai bang 0 a thai diem do khong ? Gia toe eo th~ bang 0 tren cit mot khoang thai gian chira thai diem do khong ? Cho vi du minh hoa cac cau tra loi cua ban.

Van toe cua mot vat ~o th~ ngiroc huong voi gia toe khong ? Neu eo the, thi cho vf du, neu khong, thi giai thfch tai sao?

Chung ta da thay rang, neu gia toe cua mot vat la khong deli, thi van toe se bien thien tuyen tinh theo thai gian va vecto vi trf bien thien bac hai thea thai gian. Gia sir gia toe bien thien tuyen tfnh thea thai gian, hay xac dinh sir bien thien thea thai gian cua (a) van toe va (b) vecto vi trf.

Mot vat diroc tung len khong trung, Minh Tuan noi rang vat dang roi neu gia toe cua no hirong xuong. Mai Anh noi rang vat dang roi neu van toe cua no huang xuong. Y kien cua Minh Tuan va Mai Anh phil hop voi nhau a phan nao cua quy dao ? 6 ph an nao hai y kien do khong phil hop voi nhau ? Ban irng dinh nghia nao cua thuat ngir "rei" han, dinh nghia cua Minh Tuan hay cua Mai Anh ?

Mot vien dan diroc phong len voi van toe ban dau la (3m/s)i + (2m/s)j. Bo qua sue can cua khong khf. (a) Xac dinh van toe a dinh eao cua quy dao. (b) Xac dinh gia toe a dinh cua quy dao. LUll y viet cac dap so cua ban diroi dang vecto.

Mot vien dan duoc phong len voi van toe ban dau Vo = vxoi + Vyo.i. Bo qua sue can cua khong khf. Tam bay cua dan 'eo phu thuoc vao (a) Yxn ; (b) VyO khong ? D¢ eao eire dai cua dan eo phu thuoc vao (e) Yxn ; (d) VyO khong ? Dei voi mot v~t chuyen dong eong, van toe cua no eo the la khong deli khong ? Toe d¢ cua no eo the Ia khong deli khong ? Gia toe cua no eo th~ la khong deli khong ? D¢ 16'n cua gia toe eo the la khong deli khong ? Neu tra loi eho cac cau hoi do la eo, thi hay cho vf du,

Gia sir mot vat chuyen dong tron voi tee d¢ khong deli va goc toa d¢ dircc chon a tam vong tron. Hoi eo moi quan M nao, neu eo, gitra cac huang cua (a) vecto vi tri va van tOc ; (b) vecto vi trf va gia toe; (e) van tee va gia toe cua vat ?

Trong chuyen dong tron Mu thi (a) toe d¢ Ia khong deli? (b) Van toe la khong deli ? D¢ Ian gia toe la khong deli ? Gia toe la khong deli ? Giai thich.

Mot dong xu dat tren mot mam quay thirc hien chuyen dong tron deu voi toe d¢ O,8m/s va d¢ 16'n gia toe la 4m/s2. Dat lai dong xu tren mam sao eho ban kfnh quy dao tron cua no chi eon bang mot nira truce do. Hay xac dinh toe d¢ va d¢ 16'n gia toe cua dong xu a vi trf maio

66

Mot dong xu d~t tren marn quay chuyen dong tron deu voi toe d¢ O,4m/s va d¢ 16'n gia toe la 2m/s2. Tang toe do cua mam quay len gap doi sao cho chu ki quay cua dong xu giam mot nira. Xac dinh toe d¢ va d¢ Ian gia toe moi cua dong xu.

(a) Gia sir hai ngiroi quan sat chuyen dong voi van toe khong d6i doi voi nhau, moi ngiroi deu tien hanh do van toe cua mot vat. H9 c6 tim thay cling mot ket qua khong ? Neu c6, thi hay giai thich tai sao. Neu khong, thi hai ket qua d6 khac nhau nhir the nao ? (b) Gia sir hai ngiroi quan sat d6 cung do gia toe cua mot vat. H9 e6 tim duoc cung mot ket qua khong ? Neu co, thi hay giai thich tai sao. Neu khong, thi hai ket qua do khac nhau nhu the nao ?

(a) 6 t = 16,8s ; ngiroi nay a dung hirong Dong Bac so voi goc. Xac dinh vecto vi tri cua

ngiroi d6. (b) 6 t = 33,6s ; ngiroi nay a dung huang Biic so voi goc, hay xac dinh d¢ dich chuyen ella ngiroi d6 trong khoang thai gian tir t = O,Os den t = 33,6s. (e) Tinh quang duong rna nguoi d6 da chay duoc trong khoang thai gian tren,

2 (a) Xac dinh van toe trung binh cua ngiroi chay a bai tap 1 trong khoang thai gian tir t = O,Os den t = 33,6s. (b) Tai t = 8,4s vi tri cua nguoi d6 c6 toa d¢ la (41,6m ; 17,2m) va a t = 25,2s e6 toa d¢ la (17,2m ; 41 ,6m). Hay xac dinh van toe trung binh cua ngiroi d6 trong khoang thai gian tren.

Cho vecto vi trf cua mot vat la r = [(3,5m/s)t + 4,2m]i + [(5,lm/s)t]j. Hay xac dinh v. Ve do thi bieu dien quy dao cua vat trong khoang thai gian tir

MI,IC 3-1. V, tn, van toe va gia toe

Mot ngiroi chay xung quanh mot dirong tron e6 ban kinh 45,Om (hinh 3-17). Gd sir goc ella he toa d¢ xy nam a tam vong tron voi i hirong v~ phia Dong va j huong v~ phia Bac. Gia su t = ° irng voi thai diem ngiroi d6 e6 toa d¢

(xo, Yo) la (45,Om ; O,Om).

y (m)

50

-50

Hinh 3-17. Bdi tap I

67

t = o,Os den t = 3,Os bang each dung cac ditim 0 moi khoang 0,5s va ve phac quy dao di qua cac diem d6. Ve v 0 mot so diem tren quy dao dti chi huong ella chuyen dong.

Cac toa dQ ella mot vat diroc eho boi x = (l,9m/s2i va y = (0,47m/s2)t2 - 5,6m. Hay xac dinh (a) cac thanh phan ella van toe va (b) cac thanh phan gia toe ella vat.

Tai mot diem tren dirong ray uon hron trong mot khu giai tri, duong ray lap mot g6e 29° doi voi phuong nam ngang. Neu toa xe di qua diem nay voi toe dQ 16m/s, hay xac dinh (a) thanh ph an narn ngang va (b) thanh ph an thang dung ella van toe toa xe.

MQt may bay dang lay dQ eao sau khi cat canh e6 thanh phan van toe nam ngang va thang dung Wong irng bang 97m/s va 22m/s. Hay xac dinh (a) toe dQ ella may bay va (b) g6e tao bci van toe ella may bay va phirong narn ngang.

Ml;IC 3-2. Cia toc kh6ng doi : Chuyen dc)ng cua vien dan

(Chu y : Trong cdc bai tdp a muc nay, sue can cua khong khi deu duac bo qua) MQt vi en bi-a Ian xuong duoi ve phia Dong theo mot ranh thang lap mot g6e 15° so voi plurong nam ngang. DQ 1&1 gia toe ella vien bi-a nay Ia 1,81m/s2 trong toan bo qua trinh chuyen dong. Gia sir chon true x narn ngang voi i hirong ve phia Dong va j huong len tren theo phuong thang dtrng. Gia su t = ° irng voi thai diem vien bi-a diroc tha ra tit goc, (a) Hay

viet cac bi~u thirc ella ax' ay, vx' vy, x va y.jb) Lam lai phan (a) nhung voi i hirong doc theo ranh va j vuong g6e voi n6.

MQt han da diroc nern len voi toe do ban dau 36m/s va g6e nern bang 62°. Gia su chon goc tai diem nern va t = ° irng voi thai diem nem. Hay viet bieu thirc ella vx' vy, x va y nhu cac ham so ella t.

MQt qua b6ng da dtroc nern len va bay diroc mot khoang each theo plnrong ngang tren mat san 17m tnroc khi cham dat, Biet diem nern a ben tren mat

san 1,5m va g6e nern bang 16°. Tinh toe dQ ban dau ella b6ng.

MQt qua b6ng gon diroc danh sao eho toe dQ ban dau Ia 42m/s va g6e ph6ng bang 34°. Biet mat san khong co la phang. Hay xac dinh (a) thai gian dat dQ eao cue dai ; (b) thai gian bay; (c) dQ eao cue dai va (d) tarn bay ella b6ng.

Tam bay ella mot vien dan la 48m va toe dQ ban dau bang 33m/s. (a) Xac dinh g6c ph6ng. (b) Lieu e6 mot g6c ph6ng khac cling phil hop voi cac so lieu ve R va

"o eho a tren khong ? Neu e6, thi tim g6e d6. Neu khong thi giai thieh tai sao.

MQt khau sung hoi ban mot vien dan voi toe dQ ban dau 52m/s. Biet rang nang sung lap voi phirong narn ngang mot g6e 750 va mieng nang sung

68

nam each mat dat 1,9m. Cho mat dat la bang phang. (a) Hoi bao lau sau khi ban vien dan dat toi dO eao eire dai ? (b) Tinh dO eao eire dai ella vien dan doi voi mat dat. (e) Xac dinh khoang each nam ngang rna vien dan bay diroc til noi ban den noi cham dat.

Hinh 3-18 bieu dien quy dao ciia mot han da va mot cai ehai. Cai ehai diroc tha roi til trang thai dung yen a thoi diem han da duoc nern len. Gia tri ella g duoc lay la

10m/s2 M tien dung voi cac so lam tron. Chu y rang van toe ban dau ella han da huong thing tai chiec ehai. Til cac so lieu eho tren d6

thi, hay xac dinh Yo va 80 ella han da.

y (m)

60

Chai

t = 0

50

ax = 0

<ly = -10mls2

t = Is

40

t = 2s

30

20

10

Hinh 3-18. Bai tdp 13

Ml,IC 3-3. Chuyen d(>ng tron deu

MOt xe 616 chuyen dong tren mot khuc quanh tron, ban kfnh R = 63m, voi toe dO khong d6i bang v = 12m/s. Hay xac dinh dO 160 gia toe huong tam ella xe.

MOt dong xu duoc d~t tren mam quay ella mot may quay rna va a each true quay 130mm. Hay xac dinh gia toe huong tam ella dong xu khi mam quay voi toe dO (a) 33,3 vong/phut ; (b) 45,0 vong/phut.

MOt em be quay soi day eo buoc han da a dau sao eho han da chuyen dong tren mot vong tron nam ngang. Cho ban kfnh vong tron la 0,96m va chu ki quay la l,4s. Hay xac dinh (a) toe dO ella han da ; (b) df,> Ian gia toe ella han da.

Quy dao cua Mat Trang quay xung quanh Trai Dat eo th~ xem gan dung la mot vong tron voi ban kfnh 3,85.108m va ehu ki quay la 27,3 ngay. Hay xac dinh dO 160 gia toe huang tam ella Mat Trang trong chuyen dong do.

(a) Ban kinh ella Trai Dat la 6,37.106m. Hay xac dinh gia toe huong tam cua mot diem nam tren duong xich dao ella Trai Dat doi voi tam ella no ra m/s2 va ra g. (b) Cho ban kinh quy dao Trai Dat quay quanh Mat Troi la 1,5. 1011m. Hay xac dinh gia toe huong tam cua Trai Dat doi voi Mat Troi ra m/s2 va g. (e) Cac phepdo thien van eho biet he Mat Troi ella chung ta chuyen dong gan nhu tren mot quy dao tron xung quanh tam Thien Ha ella cluing ta voi ban kfnh 2,8.1020m va toe dO 2,5.105m/s. Hay xac dinh

69

gia toe huang tam cua he M~H Troi doi voi tam Thien Ha ra m/s2 va ra g. (d) Hay xac dinh ti so cua moi cap gia toe d6.

Trong may gia toe Fermilab a Batavia, Illinois, cac proton chuyen dong voi toc d9 gan toe do anh sang (3.108m/s) doc thea mot quy dao tron co ban kinh 1 km. Tim gia toe huang tam cua mot trong so cac proton d6 ra (a) m/s2 va (b) ra g.

2nv (a) Chung minh rang doi voi mot vat chuyen dong tron deu an = T .

(b) M9t xe chuyen dong tron cir 5,ls duoc mot vong voi tee d9 11m/s. Hay xac dinh gia toe huang tam cua xe d6.

Ml;IC 3-4. Chuyen dc)ng tuong d6i

Tuan Minh lai xe v~ phia Nam thea Ian ben phai cua duong cao toe voi toe d9 22m/s. Thu An lai xe a Ian ben trai theo cung huong nhu Tuan Minh voi toe d9 28m/s. Hay xac dinh (a) toe d9 va van toe cua Thu An doi voi Tuan Minh. Xac dinh (b) toe d9 va van toe cua Tuan Minh doi voi Thu An.

Ngiroi quan sat A do duoc van tee va gia toe cua mot hat P la (3m/s)j va (4m/s2)i. Nguoi quan sat B chuyen dong voi van toe khong d6i doi voi A la vBA = (2m/s)i + (-lm/s)j. Hay xac dinh (a) van toe va (b) gia toe cua P thea nguoi quan sat B.

M9t xe lira chay thea huang Dong voi toe do 3,4m/s. V6i m911a ban trong tay M xac dinh huang, mot nguoi di tren san toa xe thea huang Dong Bcic voi toe d9 1,2m/s doi voi san. Hay xac dinh van toccua ngiroi d6 doi voi mat dat.

Toe d9 cua mot con pha doi voi rnroc la 7,8m/s. Con pha chay ngang qua song toi ben pha ben kia narn dung huang Bcic doi voi ben xuat phat. Khoang each gitta hai ben la 1,8 km. Biet ding toe d9 dong mroc la 2,3m/s va mroc chay v~ huong Dong. Gia sir i huang v~ phia Dong va j chi huang Bac. (a) Hay xac dinh van toe cua pha doi voi ruroc dti pha di thing toi ben a bo ben kia. (b) Pha toi ben ben kia her bao nhieu thai gian ? (c) Cling hoi nhu tren voi toe d9 dong mroc la 4,6m/s va huong ve phia Dong.

(Chu y : Neil khong noi gi khdc, thi trong chltye'n dong cLla vien dan d cdc bai to an duai day deu bo qua sue can etta khong khi)

MQt each phan tich doi voi chuyen dong trim dell. Toa d9 cua mot vat la x = Rcoscot va y = Rsincot, voi R va co la cac hang so. (a) Chung to rang cac thanh phan cua van toc la Yx = - Rcosincot va Vy = Rcocoscot. (b) Chung to rang cac thanh phan cua gia toe la ax = - Rco2coscot va ay = - Rco2sin())t. (c) Chung minh rang: a = _co2r.

70

Tim 80 cua dan tir cac phep do hm va R. (a) Chung minh rang g6e ph6ng 80 doi voi vien dan diroc ph6ng len tir goc toa d¢ diroc eho boi

80 = aretg( 4~m ). (b) Tinh 80 eho tnrong hop hm = 6,2m va R = 32m.

(c) Tinh g6e 80 khi hm = R. (d) Tinh hm khi R = Rm'

Doi xirng cua tam bay doi vOi 80 = 450. Cluing minh rang, tam bay cua vien dan voi g6e phong nho han 450 mot hrong ~8 cling bang tam bay cua n6 voi g6e ph6ng 100 han 450 mot lirong ~8, khi "o co dinh. Nghia la chirng minh rang tam bay R doi ximg doi voi 80 = 450. (G¢ y: Xet cac dao ham cua R thea 80), Truot tuyet tir cau nhay, Mot nguoi truot tuyet roi cau nhay voi van toe 34m/s huong thea phuong nam ngang (hinh 3-19). Dau cau nhay each mat dat thea phuong thang dung 4,2m va suon doc ve phia diroi lap voi

phirong nam ngang mot g6e 250. Bo qua sue can cua khong khi, hay xac dinh khoang each tir diem ph6ng den diem cham siren doc.

Hlnh 3-19.lJTNC 4.

Goc 8 cua vien dan nhir mot ham so cua thol gian. Chung minh rang, dci voi mot vien dan, g6e giira van toe va true x diroc eho boi

v a - gt

8(t) = aretg ~y--

vxo

Quy dao dia tinh. Trong muc 3-3 cluing ta da chi ra rang d¢ 100 cua gia

toe hirong tam e6 th~ viet du6i dang an = 41t:R , voi T la chu kl. Gia toe T

hucng tam doi voi mot ve tinh cua Trai Dat la do lire hap dan cua Trai Dat.

Mot bieu thirc cua gia toe nay la an = gR22 , trong d6 R la ban kfnh quy dao Re

va R, la ban kfnh Trai Dat (R, = 6,37.106m). (a) Hay chirng minh rang ban kinh quy dao cua ve tinh va chu ki cua n6 lien he voi nhau bci he thirc :

R3 = gR~ T2 = (l,O.1013m3/s2)T2.

41t

(b) Quy dao dia tinh la quy dao nam tren dirong xich dao voi chu ki la 24h. v~ tinh chuyen dong thea quy dao d6 luon luon a tren mot diem co dinh a mat dat. Chung minh ding d¢ eao cua quy dao dia tinh a tren mot diem nao

d6 tren xfch dao la h = 5,6Re

71

2

Mc)t each clurng minh khac cua cong tlnrc an = ~ . (a) Dung tam giac

cac vecto van toe trong hinh 3-11a cluing to rang d9 100 cua gia toe trung binh doi voi mot vat chuyen dong tron deu c6 tM viet duoi dang :

_ _ v2 2 [ sin ( tl8 I 2) ]

lal-R· tl8

voi tl8 Hi g6c gitra vI va V2, tinh bang radian. Hay dung bieu thirc tren d~ xac dinh lal khi tl8 bang (b) nl2 ; (c) n14; (d) n/10; (e) n/100. (f) Tir ket

, ., . , li sin(tlB / 2) () D' ic k ' " ( )

qua tren suy ra gra tn cua un . g ung cac et qua a cau a

M-+O tlB

2

'(f) lui . h ' v

va c irng nun ding an = R'

Nguyen li Ferma. M9t van dong vien can phai chay tir A den B, nhu diroc chi tren hinh 3-20. VI dia hinh khac nhau, nen toe d9 cua ngiroi d6 0 hai phia true x la khac nhau.

Gia su v) Hi toe do cua nguoi d6 0 phia tren true x va V2 la toe do cua nguoi d6 0 phia dtroi true x. Cling gia Slr rang hai phan thang cua dirong chay diroc dac tnrng

boi cac g6c 8) va 82 nhtr chi tren hinh ve, Chung minh rang, M thai gian chay la cue

y

A

B

Hinh 3-20. BTNC 8.

tieu thi cac g6c d6 phai thoa man he thirc IV I sin8} = v2sin82'

Ghi chu : Cach thirc nay c6 th~ diroc dung d~ rut ra dinh luat khiic xa trong quang hoc. Trong twang hop do, day la mot irng dung cua mot nguyen If tong quat c6 ten la nguyen li Ferma.

Chay bat bong. Cau thu cam chay vut b6ng sao cho b6ng co "o = 33m/s va 80 = 32° 0 diem ben tren mat dat 1m. Huang nam ngang cua quy dao qua b6ng huang thang ve phia cau thu dirng 0 dau xa cua san each noi phat b6ng 118m. 0,50s sau khi b6ng diroc danh di ; cau thu 0 dau xa cua san bat dau chay thang ve phia cho phat b6ng voi gia toe khong d6i. Xac dinh d9

Ion gia toe cua cau thu d6, neu anh ta bat B

diroc qua b6ng khi n6 con 0 d9 cao 1m so voi mat san.

Thi nghiem Michelson - Morley. M9t co gai neo thuyen 0 gitta song (hlnh 3-21). Van toe cua dong rnroc la 0,85m/s va huang ve phia Dong.

72

t:1 +

I Dong nu6c T D

50ml - N

1 {L... .

~50m___j

Hinh 3-21. EJrNCIO

(a) Hay xac dinh thai gian de eo gai boi den 1 diem each thuyen mot doan 50m v6 phia Dong roi boi tr6 lai thuyen. Biet toe do boi ella eo gai doi voi nuoc la 1,43m/s. (b) Hay xac dinh thai gian de eo gai boi duoc toi mot diem each thuyen 50m ve phia Bile roi boi tro lai thuyen. (e) Trong hai Ian boi do, 1:1n nao mat nhieu thai gian hon va mat bao lau ? Ghi chu : Bai toan nay eo mot quan he gan giii voi mot thi nghiern ndi tieng eo ten la thi nghiern Miehelson - Morley.

Vien dan duoc theo dol boi nhirng ngirot quan sat khac nhau. M9t em be dirng tren san mot toa xe lira dang chuyen dong voi toe do 8,2m/s dci vci mat dat. No nern mot han da len troi thea phuong thang dung (theo no) voi toe d9 12,5m/s. (a) Hay xac dinh van toe ban dau ella han da thea ngiroi dung tren O1~t dat. Dira be bar lai han da khi no roi xuong 6 dung do eao duoc nem len. Hay xac dinh tam bay ella han da thea (b) dira be va (e) thea nguoi dung 6 mat dat. Xac dinh thai gian bay ella han da (d) thea dira be va (e) thea nguoi dung 6 mat dat.

Toc de) giUi han, Khi mot vat roi qua khong khi (hay mot chat hru khac), no se tien mot each tiern can tai O1<)t toe d<) gioi han VI do nhirng hieu irng ella lire rna sat. Gia sir mot vat roi thang dung voi thanh phan gia toe duoc eho boi :

z

ay = -g + bv

trong do b = 0,002m -I. Hay xac dinh Vt. (Gr;i Y : Khi toe do ella vat tien gan toi toe d<) gioi han vI' gia toe ella no tien gan toi 0),

Xac dinh tam ban cua phao. (a) Bang mot phat ban gan va mot phat ban xa so voi muc tieu, ngiroi phao thll eo the chinh de phat thu ba ban tning

dieh. Gia sir phat ban gan eho dan roi tnroc muc tieu O1<)t doan L'lRp khi nang phao lap voi phuong nam ngang mot goc 801 ; trong khi do phat ban xa eho dan roi vuot qua muc tieu mot doan L'lRz, khi nang phao lap voi phuong nam ngang mot goc 80z. Chung minh rang goc 80 d~ phat thir ba

8 _! ,L'lRI sin 2802 + L'lRz sin 2801

eho dan tning muc tieu la 0 - 2 arcsin L'lRz + L'lRI

(b) Cho 801 = 15,20° ; L'lRI = 130m; 80z = 15,85° ; L'lRz = 160m. Hay xac dinh 80 M dan trung dich.

Lam the nao d~ do duoc toc de) cua cac giot mira ? Trong khoang thai gian roi 6 gan mat dat, do tac dung t6 hop ella lire hap dan va cua sue can khong khi, cac giot mua dat tci toe d9 deu goi la toe de) gi6i han ella no. Gia sir mira roi deu va thang dung doi voi mat dat (khong eo gio). Ban ngoi trong xe chay vai toe d<) lOm/s va do diroc goc roi ella mira so voi phuong

thang dung la 50°. (a) Hay xac dinh toe d9 gioi han ella giot mira so voi mat dat. (b) Xac dinh toe d<) gioi han ella giot mua doi voi xe ella ban.

73

Gia toe ella sao Kim doi vOi Trai Dat, Cac hanh tinh deu quay quanh Mat Troi voi quy dao gan nhir tron va tat cit cac quy dao hanh tinh deu gan nhir

nam trong cung mot mat phang. Ban kinh cua quy dao Trai Dat la 1,5.101Im, can ban kfnh va chu ki cua sao Kim nrong irng la 1,1.1011m va 0,61 nam. Hay xac dinh d¢ Ion gia toe cua sao Kim doi voi Trai Dat khi chting 0 (a) cung mot phia M~t Troi va (b) hai phia ngiroc nhau cua M~t Troi.

Duong xycloit. Neu mot banh xe Ian khong tnrot voi toe d¢ khong d6i trong mot mat phang, thi toa do cua mot hat tren vanh banh xe nhu cac ham so cua thai gian la :

. vr x = vt-RsmR

va

vt y = R - RcosR

voi R la ban kinh cua banh xe va v la toe d¢ cua tam banh xe. H~ toa do duoc chon la co dinh tren mat phang, voi i nam d9C thea mat va thea huong chuyen dong va j huong thang dung len tren, (a) Tlnh x va y 0 cac thai diem t = 0 ; T/4 ; T/2 ; .... ; 3T/2, voi T = 2nR/v. Ve do thi quy dao cua hat. Duong cong thu duoc goi la dirong xycloit. (b) Xac dinh Vx va Vy nhir cac ham cua thai gian va bitiu dien v tren do thi 0 cac thai diem t = 0 ; T/2 ; Tva 3T/2. (c) Xac dinh ax va ay nhu cac ham so cua thai gian va bitiu dien a tren do thi 0 cac thai diem t = 0 ; T/2 ; Tva 3T/2. (d) Dung ax va ay 0 diu

2 (c) dti chirng minh rang a = ~ .

Danh cau au qua bong gon, Gia sir ban muon danh cau au qua bong gon tir vung san bang khong co toi vung go cao trong COl (hinh 3-22). Diem rna ban muon qua bong rei xuong each noi danh mot khoang d thea phirong narn ngang va khoang h thea phuong thang dung. Gay danh rna ban chon

, vut qua bong di voi goc phong 80,

B5ico

choi gon

·_--d---I

Hinh 3-22.lfTNC 17.

(a) Chung minh rang khi bo qua sire can khong khi, van toe ban dau va can 2

co dti dira qua bong tci dfch duoc cho boi v02 = 2 d g . (b) Xac

2cos 80(dtg80 - h)

dinh gia tri gioi han cua Yo cho tnrong hop d = 35m; h = 4,Om va 80 = 41°.

Gia toe ella M~t Trang doi voi M~t Troi. Mot phep gan dung tot la xem Mat Trang chuyen dong tron co tam la Trai Dat va Trai Dat chuyen dong tron co tam la Mat Troi, Hay xac dinh d¢ Ion gia toe cua Mat Trang doi voi M~t Troi (a) khi Mat Trang 0 giira Trai Dat va Mat Troi va (b) khi Trai Dat 0 gifra Mat Trang va Mat Trci.

74

, .A ~) AI.

ll(~ I)INII I .. IJll 'I' (~IIIJYI~N l)t)Nt,

• 0 •

4·1. Life va khoi Illqng

4·2. Dlnh Iu~t th(( nha't cua Newton

4·3. Djnh lu~t th(( hai cua Newton

4·4. Dinh lu~t thir ba cua Newton

4·5. Tr<:>ng Illqng va life hap dan cua Trai Dat

4·6. Cac life tiep xuc : Life phap tuyen va life rna sat

4·7. Cae phu'dng phap giai toan co hoc

Bai doc tnem : Issac Newton

BIte dnh chup qua trlnh pluit b6ng ota mot cdu thu tennis

cac dlnh lu~t chuyen d{mg cua Newton lao nen co sa cua co h9C, da dLI<;1C Isaac Newton (1642 -1727) trlnh bay trong quyen sach cua 6ng - Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (NhU'ng nguyen If toan hoc ella triet hoc h! nhlen) - xuat ban vao narn 1686 va thLIong dLI<;1C n6i 99n 113 Cae nguyen Ii. Chung ta se giai lhieu cac nguyen If d6 trong chuonq nay va su d~ng cbunq trong nhieu phan cua cuon sach.

75

4-1. LUC vA KHOI LUONG

. .

Cac dinh luat ella Newton thirong dien dat thong qua cac dai hrong la lire va khoi Iuong. Se la tot han neu chung ta e6 mot vai hieu bier v6 hai khai niem nay tnroc khi trinh bay cac dinh luat. Nhtrng vi lire va khoi luong duoc dinh nghia cung vci cac dinh luat Newton nen cluing ta gap phai mot tinh huong kh6 xu. Mot mat lam the nao chiing ta e6 the thao luan ve cac dinh luat ella Newton khi rna chua biet den cac dinh nghia ella luc va khoi hrong ? Mat khac lam the nao cluing ta e6 the dinh nghia duoc luc va khoi luong rna chua phat bieu cac dinh luat ella Newton? Chung ta se giai quyet tinh huong nay bang each rno ta lire va khoi luong mot each dinh tinh thea kinh nghiern hang ngay va dung cac khai niem tnrc giac trong viec trinh bay cac dinh luat, Sau khi dii phat bieu cac dinh luat cluing ta se gioi thieu cac dinh nghia ehinh thirc ella lire va khoi hrong.

Khi/i luang

Kh6i lirong ella mot vat la so do sue y ella vat d6 d6i voi sir thay d6i ve van toe ella n6. Mot chiec xe noi dang di doc thea via he nam ngang se kh6 dirng han neu nhir xe e6 nhieu do choi.

H~ gorn xe va do choi la nang han khi tren xe e6 nhieu do choi han. Khoi luong la mot dai hrong vo huang va cong diroc. Dieu d6 e6 nghia la neu ta buoc hai vat e6

khoi hrong m! va m2 van voi nhau thl khoi hrong m 12 ella he ghep la :

ml2 = m1 + m2

Trong phong thi nghiem kh6i hrong ella mot vat thuong duoc do bang can thien binh (can e6 canh tay don bang nhau) dira van viec so sanh voi cac "trong lirong" (qua can) chuan co kh6i hrong dii biet, Nhu

76

ta se thay trong muc 4-5 trong hrong ella mot vat ti l~ voi khoi hrong ella n6.

Luc

Trong khi xay dung cac y wang ella minh ve ca hoc, Newton dii nit tran tro voi khai niern ve lire. Trong cac ghi chep ella ong, mot trong cac dinh nghia sam nhat la "lire la sue ep ella mot vat nay len mot vat khac", theo ngon ngu hien dai thuong ngay thi hrc la sue day hoac sue keo. Neu nhtr ban day mot vat bang tay thl ban dii tac dung mot lire len v~t d6. Nhu vay lire la ket qua ella sir tiep xiic tnrc tiep gitra tay ban va vat, day la mot vi du ella hrc tiep xuc, Mot lire quen thuoc khac la trong lirong ella mot vat. Trong luong ella mot vat e6 quan he chat che voi Iuc hap dan do Trai Dat tac dung len vat, Lire hap dan se diroc khao sat chi tier trong chuang 5. Khi ban lay cac bit tat tir may say kho ra trong mot ngay kho rao thl thay cac bit tat dinh van nhau, r d6 la ban dang quan sat cac tac dung ella hrc dien. Cling de nhan thay mot hrc tit khi ban dung mot nam cham nho de gill' cac to ghi nho hoac nhan nhu tren canh cira ella mot tll lanh. Cac hrc dien va tir se duoc nghien CUu a cac chuong sau. Cac hrc hat nhan nam ngoai kinh nghiem tnrc tiep cuacon ngiroi. Bai doc them a cuoi chuang 5 se cho ta mot cai nhin toan bo ve cac lire trong W nhien,

Tir kinh nghiern tlnrong ngay, ta c6 the dira ra bon tinh chat ella hrc :

1. Vi sir dtty hay sir keo deu e6 ca d¢ Ian va huang nen ta e6 the eho rang luc la mot dai hrong vecto, Trong muc sau chung ta se chiing minh dieu d6.

2. Cac lire xuat hien thanh tung cap, Neu vat A tac dung mot lire len vat B thi vat B

cling tac dung mot lire len vat A. Vi du :

Khi ban chan da vao qua bong (hinh 4-1) ban chan da tac dung mot lire vao qua bong nhung qua bong cling tac dung mot lire len ban chan.

3. MQt hrc co th~ lam gia tee mot vat. Neu ban da mot qua bong thi van toc cua qua bong thay d6i chirng nao rna ban chan cua ban van con tiep xuc voi no .

. 4. MQt luc co th~ lam bien dang mot vat.

Nhu ban co th~ thay tir hinh 4-1, qua bong bi bien dang boi lire do ban chan tac dung len no.

Tinh chat thir tir nrc la mot lire lam bien dang mot vat thuong diroc dung d~ do lire. Do chinh la nguyen If cua mot can 10 xo (hlnh 4-2). MQt can 10 xo gam mot 10 xo, thuong diroc dung trong hop va mot cai kim d~ chi dQ gian hay do nen cua 10 xo. DQ IOn cua lire nay ti l~ voi dQ gian (hay dQ nen) cua 10 xo va huang cua lire doc thea 10 xo. Thang do co the diroc chia do d~ doc thea don vi niuton (N), niuton la dan vi cua hrc trong he don vi quoc te SI. Trong bang 4-1 diroi day gioi thieu mot vai do Ion cua luc.

Cuoi cung cluing ta hru y rang, khoi lirong cua mot vat la mot tinh chat cua chinh vat do. Ngiroc lai lire tac dung len mot vat la sir urong tac gifra vat do va nhirng vat khac, Hon mra moi trtrong cua mot vat gam cac vat khac tac dung lire len vat d6. Vi du, neu ban dim mot quyen sach trong tay thi cac phan til quan trong cua moi tnrong xung quanh quyen sach ay la tay ban, no tac dung vao quyen sach mot lire huang len, va Trai Dat tac dung vao quyen sach Hinh 4-2. Call mot qua tao bdng mot can 10 xo. mot lire huang xucng (trong hrong cua

quyen sach).

Hinh 4-1. Qua bong khi bi da, no bi bien dang tam thai va duac gia toe.

77

Bang 4-1. M¢t vai luc tieu bieu

Tac dung boi Tac dung len Loai luc I Clid<)l&n~
Thien Ha Andromeda Diii Ngan Ha Hap dan ! 7,1028
(Cham sao Tien Ntr) ..
Mi;H Trai c 22
Trai Dat Hap dan 3,_;.10
Ten lila Saturn V Tau vii tru Apollo Tiep xiic 7
3,3.10 I
Trai Dat B<;in Hap dan ·----1
600 .8 ~
Hat nhan nguyen til Electron cua Dien I
I 8.10
hidro (proton) nguyen til
Hat nhan nguyen til Electron cua Hap dan I ., 'o··n
'+. I ,
hidro (proton) nguyen til I I
. .1 ______________ • _ *" J ?

4-2. D!NH LU~T THU NHAT CUA NEWTON

Theo t~p quan voi cac cong trinh khoa h9C thoi Newton, quyen Principia (Cac nguyen lf) duoc viet bang tieng La Tinh. Dinh luat thu nhat ella Newton diroc dich Ia :

Dinh luat I Newton : MQt vat tiep tuc iJ trang thai dung yen cua minh hay tiep tuc chuyen dong deu tren mot duong thang neu khong bi buoc phai thay d6i trang thai. do do cac hrc ep len no.

Dinh luat nay thuong duoc goi la dinh luat quan tinh, boi vi tir "quan tinh" eo nghia la ngan can su thay d6i va dinh luar nay khang dinh rang mot vat eo xu huang duy tri mot each nr nhien bat cu van toe nao rna no eo diroc (baa gom ca van toe bang khong).

Bay gio chung ta viet lai dinh luat thir nhat ella Newton thea ngon ngtr hien dai. Thir nhat la neu mot vat 6' trang thai dirng yen hay chuyen dong thang deu thi gia toe ella no bang O. Thir hai la cluing ta sir dung thuat ngtr hop luc dti thay eho each dien dat ella Newton ve "cac lire ep len vat".

78

Hop lire LF tic dung len mot vat la tong vecto ella tat ca cac luc rieng biet tac dung

len vat do tir cac vat khac : LF = FI + F2 + F 3 + " ..

6' day, F I' F 2 .,. la cac lire rieng biet tac dung hoi Cae vat khac. Ki hieu LF d~ chi hop luc boi vi chir Hi Lap, 2: thuong bieu thi mot phep toan lay tong. Hop life doi khi eon duoc goi Iii hrc tong hop hoac la hrc toan phan. Bay gio dinh Iuat thir nhat ella Newton la : Neu hop hrc tac dung len mot vat bang khong (l:F = 0) thi gia toe cua vat 13 bang khong (a = 0).

Dinh. ludt thti nluit ctia Newton va kinh nghiem thuong ngay

Thoat nhin, dinh luat thu nha; ella Newton duong nhu la trai voi kinh nghiem rhirong ngay. Chung ta eo khuynh lurong dong y voi Newton khi ong noi rang mot vat dung yen eo xu huang dung yen mai maio Nhirng lieu mot vat chuyen dong voi van toe khong d6i eo xu huang duy trl van t6e do khong ? Hay

gia sir rang ban dang day mot xe dung hang tap pham (tac dung mot hrc len xe) doc theo loi di trong mot sieu thi voi van toe khong d6i. Neu ban tha xe ra (dirng tac dung 11!C) thi no se chuyen dong cham dan cho den hie dirng yen. Dieu nay dirong nhu la khong phu hop voi dinh luat thir nhat cua Newton. Nhung thirc ra kinh nghiern cua ban voi xe day tren khong mau thuan voi dinh luat thir nhat cua Newton khi ban nhan ra su co mat cua hrc rna sat va phan biet r5 gifra hop l1!C tac dung len xe va l1!C rna ban tac dung len xe. Khi ban day xe vci van toe khong d6i thi 1l!C rna ban tac dung len xe la khac khong, nhung hop lire la bang khong vi lire rna sat tac dung len xe bang va ngiroc chieu voi 1l!C rna ban tac dung. Lire rna sat se diroc thao luan 0 phan sau va 0 do ban se hieu diroc mot each chi tiet han. Khi ban tha xe ra, hop 1l!C tren xe khong can bang khong vi hrc rna sat tiep tuc tac dung len xe cho den khi dung lai, Nhir vay kinh nghiern cua ban voi xe day khong mau thuan voi dinh luat tlur nhat cua Newton, no phu hop voi dinh luat nay.

Nguyen li chong chap

Mot ap dung thtrong thay cua dinh luat thtr nhat cua Newton la can mot vat. Hinh 4-3a cho thay mot con ca treo tren mot can 10 xo. Tren hinh ve chi ra cac vecto luc tac dung len con ca. D~ chi cac lire rieng biet, ta dung them chi so duoi dat canh ki hieu F, chi so nay dung de chi vat gay ra lire do. Trong hrong cua con ca bang lire hap dan

Fe do Trai Dat tac dung len no (huang thing xuong diroi) can F s la lire do 10 xo tac dung len con ca (huang thing len tren).

(Trong muc 4-5 ta se thd» trong IU(_J'ng duac xae dinli bang luc help ddn do Trdi Ddt tdc dung vai de? ehinh xae 0,5%).

(a)

y

Conca

'----+---- X

Fe (b)

Hinh 4-3. (a) Can cd treo tren can 10 XO. So' chi' tren can Iii d¢ Ion Fs cua luc huang len do can tdc dung len call ca. (b) Gidn do vat - tu do dOl vai con ca. Can ca khong co gia toe thea dinh ludt thu nhdt cua Newton hop luc tren can cd Iii bang kl:ong. Nhu v¢y s(f chi cho d¢ 16"11 cua

trong luang can cd Fs = Fe

Hinh 4-3b la gian do vat - W do doi voi con ca. Gian do vat - W do giup ta tim diroc hop lire tren vat. Trong gian do vat - tu do nay cluing ta bieu thi con ca nlur mot dau cham va dat goc cua cac vecto lire 0 dau cham do. Con ca diroc bieu thi nhu mot dau cham la vi chung ta cho rang kich thiroc cua no la khong lien quan den bai roan, dieu do co nghia la con ca diroc xem nhu la mot hat, (Cac tinh huong rna gia thiet nay khong can dung se diroc thao luan trong chuong 8). Su dung he toa d¢ trong gian do vat - nr do, chung ta se tim diroc hop Iirc tac dung len con ca :

l:F = F, + Fe = (FJ) + (-FJ) = (F, - Fe)j

79

Boi vi con d. khong co gia toe, dinh luat thtr nhat cua Newton chi ra rang hop hrc tac dung len con ca bang khong, nhir vay

F s = F c· Dieu do co nghia la so chi cua din la trong IUQ'ng cua con ca (noi mot each chfnh xac, trong IUQ'ng cua mot vat la mot vecto nen co ca d(> Ion Ian huang - trong cac SGK & mroc ta, vecto nay dUQ'C goi la trong lire) nhung boi vi trong hrong luon huang xuong duoi nen thuat ngir "trong IUQ'ng" thuong duoc dung khong chat che, de chi d(> IOn cua trong IUQ'ng.

Chung ta co the sir dung dinh luat thir nhat cua Newton M kiem tra bang thuc nghiem lire la mot dai hrong vecto. Gia sir chung ta treo mot qua cau kim 10<;1i vao mot din 10

xo va do lire Fa do can tac dung len qua cau (hinh 4-4a). Theo dinh luat thir nhat cua Newton, Fa bang va ngiroc chieu voi trong luong qua cau. Sau do cluing ta treo qua cau bang hai can 10 xo sao cho cac can nay tao thanh cac goc 8 va ~ voi phirong thang dung va do cac lire F b va Fe (hinh 4-4b).

Theo dinh luat thir nhat cua Newton, F b va Fe ket hop lai tao thanh mot luc bang va ngiroc chieu voi trong luong cua qua duo Nhtr vay hieu qua cua cac lire ket hop F b va Fe la giong nhir hieu qua chi cua mot hrc Fa' Gian d6 vecto chi ra rang tong vecto F b + Fe la bang Fa (hinh 4-4c). Dieu do co nghia la ket qua cua hai hrc dong thai tac dung la giong nhtr ket qua cua tong vecto cua cluing. Tlnh chat cho rang cac hrc duoc cong nhir cac vecta diroc g(,li la nguyen II chong chap. D6ng thai ta ciing noi them rang hinh 4-4c khong phai la mot gian d6 vat - nr do. Gian d6 vat - ur do chi ra tat ca cac lire tac dung len vat trong mot tinh huong cu the, con hinh 4-4c chi la mot sir so sanh cac lire tac dung trong hai tinh huong khac nhau.

(a)

(c)

(b)

Hinh 4-4. Tren hinh (a) din 10 xo tac dung mot luc Fa len qua cdu kim loai. Tren hinli (b) hai can 10 xo lac dung cdc luc F b va Fe len qua cdu. (c) Phep do chi ra rang Fa la tling vecta cua F b va F C' De' kiem tra cdc luc cong theo quy tdc vecta, hay d9C cdc dr) lim cua cdc luc tu cdc can va su dung thuac do g6c di do huang clla cdc luc .

80

vi Dl) 4-1

I Tim hop luc, M9t vat chiu tac dung boi ba vat khac voi cac lire tuong irng : 1\

I

IF tac dung len vat nay.

F I = (2,ON)j ; F 2 = - (3,ON)i va F 3 = (5,ON)i - (6,ON)j. Hay xac dinh hop lire

Giai : Hop lire la IF = F I + F 2 + F 3

= (2,ON)j + [- (3,ON)i] + [(5,ON)i - (6,ON)j] = (2,ON)i - (4,ON)j.

Bai tu kiem tra 4-1

Xac dinh d9 Ian I IF I cua hop luc trong VI du tren. flap so : 4,5N.

Cdc h¢ quy chieu qudn tinh

Ban co Ie se ngac nhien voi phat hien sau day : Dinh luat tlnr nhat ella Newton khong dung trong moi h~ quy chieu,

Hay xet mot cai thung g6 d~t tren via he. Co hai hrc tac dung len thung : hrc hap dan

Fe huang xuong do Trai Dat tac dung va mot Iuc F, bang va ngiroc chieu huang len do via he tac dung. Hop lire tren thung la bang khong : IF = O. Dinh luat thir nhat cua Newton khang dinh fling gia toc cua thung la bang khong boi VI hop hrc la bang khong. Nhirng lieu gia toe co dung bang 0 hay khong ? Cau tra loi phu thuoc vao he quy chieu rna ta dung d~ do gia toe. Trong muc 3-4, cluing ta biet ding gia toe cua mot vat duoc do boi hai ngiroi quan sat khac nhau la khac nhau neu h~ quy chieu cua ho co gia toc doi voi nhau. Neu ban hra chon he quy chieu co dinh gan voi via he thi thung g6 dung yen va gill' nguyen sir dung yen do chirng nao rna gia toe cua no con bang khong. Nhung neu ban chon M quy chieu gan voi mot xe 6t6 chuyen dong co gia toe doi voi via he thi gia toe cua thung g6 la khac O. Chung ta ket luan rang dinh luat thir nhat cua Newton la dung

6- VLDC-T1

trong he quy chieu gan voi via he, nhtrng Iai khong dung trong he quy chieu gan voi xe 6t6. Do dinh Iuat thir nhat cua Newton khong dung trong mot so he quy chieu, ngiroi ta co th~ nghi ngo la lieu dinh Iuat nay con hll'u ich nfra hay khong. Thirc ra, chinh dac diem nay da chi cho cluing ta thay irng dung cua dinh luat do. Bay gia cluing ta hay xac dinh mot loai he quy chieu dac bier diroc goi la he quy chieu

(

quan tinh.

H~ quy chien quan tinh la he quy chien trong do dinh luat tlnr nhat ella Newton la dung hoac la h~ quy chieu rna doi voi no met vat co hop luc IF = 0 thi gia toe a = O.

Trong phan thao luan 6 tren, he quy chieu gan voi via he la he quy chieu quan tfnh, nhung h¢ quy chieu gan voi xe 6t6 khong phai la quan tfnh. H¢ quy chieu khong quan tinh diroc goi la h~ quy chieu phi quan tinh.

H~ quy chieu co gia toe doi voi mot he quy chien quan tinh la mot h~ quy chieu phi quan tinh.

Gia sir rang xe 6t6 chuyen dong voi van toe khong deli doi voi via he, nhu vay gia

81

toe cua thung go diroc do vci M quy chieu gan voi xe van la bang khong va dinh luat tlnr nhat cua Newton van la dung trong he quy chieu do.

H~ quy chieu chuyen dong voi van toe khong d6i d6i voi mot he quy chieu quan tinh la mot M quy chieu quan tinh.

H~ quy chieu rna ta thuong sir dung eho mot vat a tren hoac gan b~ mat cua Trai Dat la mot he quy chieu co goc cO' dinh voi mot diem nam gan tren b~ mat Trai Dat va cac true cua no cO' dinh voi cac dirong nam ngang va thang dung (hinh 4-5).

Chung ta goi he quy chieu do la h~ quy chieu be mat Trai Bat. H~ quy chieu gan voi via he rna ta thao luan a tren la mot vi du cua he quy chien be mat Trai Dat. Nhu ban da biet, Trai Dat quay xung quanh true cua minh mot yang trong mot ngay va no chuyen dong quanh Mat Troi mot yang trong mot nam. Do S\! W quay cua Trai Dat, mot he quy chieu b~ mat Trai Dat a

xich dao co mot gia toe khoang O,034rn/s2 d6i voi Him qua dat va do chuyen dong cua qua dat rna tam cua no co mot gia t6e

khoang O,006rn/s2 d6i voi M~t Troi (xern chuang 3, bai tap 18). Boi VI cac gia toe nay la nho nen anh huang cua chung thuong la khong dang k~ khi ap dung cac dinh luat cua chuyen dong d6i vci cac bai

vi Dl) 4-2

to an tren mat dat, Do do neu khong noi gi khac cluing ta se xern he quy chieu b~ mat Trai Dat la mot M quy chieu quan tinh, nhu ta da thao luan a tren. Tfnh dung dan cua gia thiet nay se duoc nghien ciru a muc 5-4.

Hinh 4-5. Gdc Clla h¢ quy chieu be' mat Trai Ddt duac cq' dinh ddi vai mot die'm ndm gdn tren be' mat Trdi Ddt va cdc true cua no duac cddinh doi vai cdc duang ndm ngang va thang dung if diem d6.

I Co mQt dinh nghia khac doi vOi he quy chieu quan tinh khong ? Gia sir co nguoi noi voi ban rang Ia khong can dinh luat tlnr nhat cua Newton M dinh nghia mot he quy chieu quan tinh. Thay cho dieu do, mot dinh nghia khac

I diroc dua ra : M¢t he quy chieu quan tinh la mot M rna gia toe cua no bang 0. Dinh nghia nay lieu co th~ sir dung duoc khong ? Neu khong thi VI sao?

Giai. Muc 3-4 da chi ra rang cac dai luong dong hoc r, v, va a chi co y nghia khi he quy chieu trong do cac dai luong tren duoc do, diroc chi r6 ra hoac ngu y mot each r6 rang. Trong mot bai toan, thuong thuong he quy chien duoc ngarn hieu trong khi mo tao Neu

82

chung ta muon thir xac dinh mot he quy chieu bang each noi rang gia toe cua M nay la bang khong, thi dieu do ngay lap nrc goi y cho cluing ta mot cau hoi : Bang 0 la doi voi cai gi ? Dieu do co nghia la can phai co mot he quy chieu d~ xac dinh gia toe do. V~y la mot he quy chieu khong th~ duoc xac dinh khi chi noi rang gia toe cua he nay la bang khong rna khong co mot he quy chieu khac d~ do gia toc do. Do do dinh nghia khac cho 6 tren la khong dung diroc.

Bai nr kiem tra 4-2

Gia SLr chung ta do cac Illc tac d~ng IEm mot v~t va gia toc cua vat nay doi voi cac h~ quy chieu 1, 2 va 3. 8~t chCI K de chi v~t. (a) Tai mot trLIong hop LF = 0 va aK1 "* 0, h~ quy chieu 1 co 113 quan tfnh kh6ng ? (b) Trang mot trLIong hop khac LF "* 0 va aK2 = o. H~ quy chieu 2 co 113 quan tfnh kh6ng ? (c) TrLIong hop con I~i LF = 0 va aK3 = o. H~ quy chieu 3 co 113 quan tfnh kh6ng ? (d) H~ quy-chieu 4 chuyen d¢ng voi van toc kh6ng doi vai h~ quy chieu 3. H~ quy chieu 4 co quan tfnh kh6ng ? (e) H~ quy chieu 5 chuydn d¢ng vai gia toc kh6ng doi doi voi h~ quy chieu 3. H~ quy chieu 5 co quan tfnh kh6ng ?

£)ap so: (a) Kh6ng. (b) Kh6ng. (c) Co. (d) Co. (e) Kh6ng.

• -, ?

4.3. D!NH LU~T THU HAl CUA NEWTON

Newton dii viet dinh luat thtr hai nhu sau :

Dinh luat II : DQ thay d6i cua chuyen dong la ti I¢ thuan vOi hoat hrc, va n6 da dUQ'C tao ra theo huang cua hoat hrc nay.

V oi thuat ngit "chuyen dong", Newton muon noi voi den mot dai hrong ngay nay ta goi la "dQng IUQ'ng". DQng IUQ'ng P cua mot vat khoi luong m chuyen dong voi van toe v la : P = mv

Con voi thuat ngir "hoat lire", Newton muon noi den hop lire LF. Neu hang so ti 1~ giira "hoat lire" va "do thay d6i cua chuyen dong" la 1 thi dinh luat thu hai cua Newton la :

LF= dp

dt

Han nita neu cluing ta gia thiet rang khoi hrong cua vat la khong phl;l thuoc vao thai gian thi :

dp d dv

- = -(mv)=m-=ma

dt dt dt

va dinh luat thir hai cua Newton co th~ viet lai :

LF=ma

(4-1)

Thong thmrng, phirong trinh (4-1) goi la dinh luat thir hai cua Newton. Phuong trlnh nay noi rang:

Gia toe cua mot vat ti I~ thuan vai hop hrc tac dung len vat, va khoi IUQ'ng cua vat la he so ti I¢ giira hop hrc va gia toe,

Doi voi mot hop hrc dii cho, mot vat co khoi hrong cang 16n thl no se co gia toe rang nho, Kho] IUQ'ng la mot thuoc tinh cua moi vat th~, thuoc tinh nay lam cho vat th~ chong lai bat ki mot str thay d6i nao ve van toe cua n6. B6i VI quan tfnh co nghia la s1,1' ngan can doi voi s1,1' thay d6i, cho nen doi khi khoi luong duoc goi la khoi IUQ'ng quan tinh.

Dinh luat thtr hai cua Newton dii cho ta mot dinh nghia ve khai niem 11,1'c :

83

Luc la mot dai luong gay ra gia tee cho mot vat, Khi chi co mot lire tac dung len vat thi lire nay co cung mot huang voi gia toe cua vat doi voi mot M quy chieu quan tinh, va dQ Ion cua hrc ti l¢ thuan voi dQ Ion cua gia toe.

Dinh luat nay da lien ket dan vi cua lire 6 mot ve va cac dan vi cua khoi hrong va cua gia toe 6 ve kia. Dan vi SI cua hrc la Niuton duoc dinh nghia theo dinh luat tlnr hai cua Newton nhu sau :

2 IN = lkg.m/s

(Chinh xac)

Neu vat khoi hrong I kilo gam (lkg) co gia toe mot met tren giay binh phirong (Irn/s'') doi voi mot h¢ quy chieu quan tinh thi hop hrc tac dung len vat la mot niuton (IN).

vi nu 4-3

Khi so sanh dinh luat thu nhat va thu hai cua Newton, ta de bi cam do voi y nghi cho rang dinh luat thu nhat dan gian chi la twang hop dac biet cua dinh luat thir hai. Boi VI LF = rna nen a = ° khi LF = 0. Tuy nhien cluing ta da dung dinh luat thir nhat d~ dinh nghia mot loai h¢ quy chieu rna gia toe trong dinh luat thtr hai cua Newton can phai duoc do doi voi no. H¢ quy chieu do goi la he quy chieu quan tinh. V 6i each giai thich nay thl dinh luat thtr nhat ve ban chat la doc lap doi voi dinh luat thir hai. Dinh luat tlnr nhat khang dinh co ton tai cac he quy chieu quan tinh va no cho ta mot each thirc d~ xac dinh xem mot he quy chieu co la quan tinh hay khong.

I Gia toc cua tau Titanic. Vao hie ha thuy con tau Titanic xau so la con tau nang nhat diroc con ngiroi che tao ra, no co khoi lirong 6,O.l07kg. DQ Ian cua hop lire can phai cola bao nhieu d~ cho tau Titanic mot gia toe co dQ Ian 0,lm/s2 ?

Giai. Ve do Ion, dinh luat thir hai cua Newton co th~ viet la I LF I = rna. Doi

. . . I

voi tau Titanic M co mot gia toe 0,lm/s2 thi do Ion cua hop hrc can phai co la

I LF I = (6,0.107kg).(0,lm/s2) = 6.106N = 6MN.

Bai tu kiern tra 4-3

Hop luc tac dl;mg len mot v~t e6 khoi lL1qng 3,Okg 18

LF = - (6,ON)i + (9,ON)j. Hay xac djnh gia toe cua v~t doi voi mot h$ quy ehieu quan tinh.

Dap so: - (2,Om/s2)i + (3,Om/s2)j.

• - ",. ?

4-4. D!NH LU~T THU BA CUA NEWTON

Ban dich cua dinh luat thu ba cua Newton la :

Dinh luat III : Doi vai moi tac dung, luon luon co mot phan tac dung bang va nguoc huang ; hay la tac dung cua hai

84

vat len nhau luon luon huang ve hai phia ngiroc nhau.

Cac dinh luat thir nhat va thu hai la cac phat bieu chi doi voi mot vat, trong khi do

dinh luat thir ba la ph at bieu d6i voi hai vat. D~ thao luan dinh luat thir ba, ta can dua vao hai chi s6 dat canh ki hieu luc F, chi s6 thu nhat chi vat tac dung luc do va chi s6 tlnr hai chi vat bi luc do tac dung, Gia sir rang hai vat a va b tac dung cac hrc

len nhau (hinh 4-6) F ab la lire do vat a tac dung len vat b va F ba la lire do vat b tac dung len vat a. Dinh luat tlnr ba cua Newton khang dinh rang hai lire nay bang nhau va ngiroc huang, chung ta co th~ phat bieu dinh luat III nhu sau :

Neu vat a tac dung met luc len vat b thl vat b tac dung mot Iuc bang va nguoc huang len vat a.

Fab = - Fba (4-2)

Cac lire xuat hien thanh tung cap, khong th~ ton tai chi mot luc. Khi hai vat tac dung cac hrc len nhau chung ta noi rang co ton tai met tuong tac giira cac vat, Dinh luat thir ba cua Newton cho moi quan he giira hai hrc la ket qua cua mot urong tac.

Hai hrc Fab va F ba thirong diroc goi la mot cap tac dung - phan tac dung, mot trong hai lire nay goi la hrc tac dung va hrc con

vi D1) 4-4

lai la luc phan tac dung. Lire nao Hi tac dung va lire nao 13 phan tac dung la tuy y. Dinh luat thir ba cua Newton boc 19 019t tinh d6i ximg co ban v~ lire xuat hien trong nr nhien,

Hinh 4-6. Dillh ludt thu ba nta Newton. Cdc vat a va b tac dung cdc file len nhau. Theo dtnh luat thu ba cua Newton, cdc file nay bdng nhau

va nguoc huang : F ab = - F ba: Tren hinh vi'

t

cdc file nay duac chi ra nhu cdc luc hut : F ab

huang vao a, F ba huang vao h.

Chong sach. Gia Slr rang cac quyen sach vat If (p) va Itch sir (h) dang nam tren ban lam viec cua ban, quyen lich sir nam tren quyen vat If (hinh 4-7). Trong IUQ'ng cua cac quyen sach Itch sir va vat If la 14N va 18N. Hay chi ra tung hrc tac dung tren moi quyen sach voi cac ki hieu chi s6 kep va xac dinh gia tri cua moi lire nay.

Giai. Cac gian do vat - nr do diroc chi ra tren hinh 4-7. Vi trong hrong cua quyen sach Itch sir la bang lire rna Trai Dar tac dung len no nen diroc bieu thi bang F eh :

Fch = - (14N)j.

Ngoai Trai Dat, quyen sach Itch sir chi urong tac voi quyen sach vat If. B6i vi gia toe cua quyen Itch sir la bang 0 nen hop hrc tac dung len no bang 0 theo dinh luat thir hai cua

Newton: Fph + Feh = O.

85

6 day F ph la lire do quyen vat 11 tac dung len quyen lich sir .

Nhir vay : F ph = - Feh = (14N)j.

Ta thay rang quyen vat 11 tac dung len quyen lich sir mot hrc huang len tren co d(> 160 l4N. Quyen sach

vat 11 co ba hrc tac dung len no. F ep do Trai Dat, Fhp do quyen lich sir va F dp do mat ban (d). VI trong lirong cua quyen vat li la 18N nen F ep = - (18N)j.

Tir dinh luat thrr ba cua Newton: F hp = - F ph' ta co :

Fhp = - (14N)j

Ap dung dinh Iuat thtr hai cua Newton cho quyen sach vat li, ta co :

LF = 0 hay F dp + F ep + F hp = 0 hay la :

Fdp = - F ep - Fhp

Fdp = - [- (18N)j] - [- (14N)j] = (32N)j.

Cai ban d1i tac dung len quyen sach vatIi mot lire 32N huang len tren. D~ dan toi ket qua nay, cluing ta dll ap dung dinh luat thtr hai cua Newton hai Hin va dinh luat thtr ba cua Newton mot Ian.

Bai tu kiem tra 4-4

Gia sCI rang co mot quy~n sach sinh h9C co tr9ng luqng 16N d~t a lren quyen sach [ch sCI

trong hinh 4-7. Xac dinh (a) Fph va (b) Fdp' Hay chi ra huang cua moi Il,l'c bang cac vecta dan vi.

Uap so: (a) (30N)j ; (b) (48N)j.

(a)

y

r
Sach
lich siT
Feh
0 X
(b)
Y
Fdp
Sach
..-- vat u ---~ X

(c)

Hinh 4-7. Vi du 4-4 .' (a) Quyen sach lich sz( va vat li ndm yen tren ban. (b) Gidn d6 vat - tu do ddi vai quye'n sach lich SL(. (c) Gidn d6 vdt - tu do dol vai quye'n sdch vat li.

chi con hop hrc len vat a la F ba va hop luc len vat b la F abo Dinh luat tlnr hai cua Newton ap dung doi voi moi vat cho ta :

Bay gia chung ta ket hop cac dinh luat thir hai va thrr ba cua Newton d~ dira ra mot each xac dinh kh6i hrong mot vat. Gia Slr rang cac vat a va b tac dung cac lire len

nhau Fab va F ba: Cling co th~ co cac lire khac tac dung len hai vat nay ben canh cac

hrc Fab va F ba nhung cluing ta se sap dat d~ tong vecto cua cac luc nay la bang khong,

F ba = ffiaaa va F ab = ffibab

Thay cac kei qua nay vao dinh luat tlnr ba cua Newton, F ba = - F ab ta co :

86

hay theo d9 Ian ella gia toe:

Nhu vay rnb = 1kg (chinh xac), ma = rn va : as

rn = 1kg-'

a

rnaaa = rnbab

Bay gio eho vat b la mot kilogam chuan (hay la ban sao ella no) va vat a la vat rna cluing ta muon xac dinh khoi hrong rn ella no.

6 day as va a la do Ian cac gra toe ella kilogarn chuan va ella vat eo khoi luong rn.

vi nu 4-5

Do khoi luong ella xe. Co hai xe A va B, moi xe deu duoc gtm mot 10 xo (hinh 4-8a). Hai xe duoc ddy sat nhau sao cho cac 10 xo bi nen lai. Khi tha ra cac 10 xo se ddy hai xe xa nhau voi cac gia toe aA= O,87rn/s2 va as = 1,42rn/s2. Cho bier khoi luong cua xe B Hi 1,Okg ; hay xac dinh khoi lirong ella xe A. Gia thiet rang khci hrong ella cac banh xe ella moi xe la rat nho so voi khoi lirong cua xe va cac 6 bi diroc boi dau rna rat tron.

NA
~
A B FBA Xe ~e AB
A
eB
FeA
(a) (b) Hinh 4-8. Vi du 4-5 : (a) Cdc xe A va B mai xe dilu co 10 xo. Hai xe duac da'y Sal vao nhau va salt do thd ra. (b) Gidn do' vat - 11f do dOl voi hai xe ngay sau khi cluing duac tlui ra.

Giai. Voi gia thiet ella dau bai, cluing ta xern moi xe nhu mot hat, khong eo cac life rna sat tac dung len xe, vi vay gian do vat - ttr do nhu tren hinh 4-8b. Thanh phan gia toe thang dung ella moi xe la bang khong, nen hrc huang len tren do b~ mat tac dung len moi xe bang va ngiroc huang voi trong luong ella xe.

Nhir vay hop lire tac dung len moi xe la hrc do xe kia tac dung theo dinh luat tlnr ba ella Newton cac lire nay bang nhau va ngiroc huang. Cac sap xep thi nghiern nhir the nay eo th~ xern la rat gan voi tinh huong rna cluing ta da mo ta 6 tren d~ xac dinh khoi hrong ella vat.

K ,. -r , a Ok 1,42rn/s2 16k

hoi hrong eua xe A la : rnA = rnB ~ = 1, g. =, g.

aA O,87rn/ S2

87

Bai tu kiern tra 4-5

M9t v~t b diroc giii dung yen ap vao mot buc tlIong th~ng dung C (hlnh 4-9). Tn;>ng IlIqng P cua v~t la 5N hlIang xuong dlIai, con ban tay a tac dl:lng m9t hrc

ngang F ab = - (B,ON)i len vat. Ngoai hai Il,(c tren ra chi

con hrc Feb do tlIong tac dyng len vat, (a) Hay ve gian do v~t - tlf do cua v~t vai d9 Ian va hlIang cua ba Ilfc nay. (Gqi Y : T nroc tien ve F ab va P, sau do lIaC IlIqng Feb)' (b) Hay SLr dl:lng gian do v~t - tlf do va dinh lu~t thu hai cua Newton de tim bieu thuc

Il,(c Feb theo cac vecta dan vi. (c) Hay SLr dl:lng dinh lu~t thu ba cua Newton va dap so cua C8U (b) de tim

bieu thuc cua Ilfc Fbc do vat tac dl:lng len tlIong.

Dap so : (b) (B,ON)i + (5,ON)j ; (c) - (B,ON)i - (5,ON)j.

y

~x

Vat

Hinh 4-9. Bai tu kie'm tra 4-5

... J;:, , .",f

4-5. TRQNG LUQNG VA urc HAP DAN CUA TRAI DAT

Doi voi mot vat a tren hoac gftn b~ mat cua Trai Dar, luon e6 hai dai luong lien he voi nhau rat chat che, d6 la life hap dan do Trai Dat tac dung len vat va trong hrong cua vat,

Luc hdp dan Trdi Ddt

Khi mot vat roi nr do thi chi co mot life dang k~ tac dung len vat, d6 la life hap dan cua Trai Dat, Cac life khac, chang han life can ella khong khi la nho e6 th~ bo qua. V 6i mot cai long ehim d~ thuc hien roi nr do, no phai roi trong chan khong, Nhirng mot vien da ve can ban khi roi trong khong khi no se roi tu do voi dieu kien la khong roi qua xa. Neu toe d(> ella vien da 100, sue can ella khong khi tra nen 100 va vien da khong eon roi tlf do nita. Nhu vay, trong su

rei ur do, hop life bang life hap dan: LF = Fe' Ap dung dinh luat thu hai ella Newton LF = rna doi voi vat khi roi nr do, ta co :

88

Fe=mg

(4-3)

6 day g la gia toe 'ella vat ducc do doi voi mot h~ .quy chieu quan tinh, Thuc nghiem chl ra rang mot vat khi roi tu do a mot noi nao d6 co cung mot gia toe nhu mot vat khac khi roi tu do a cung noi d6. Dieu d6 e6 nghia la g khong phu thuoc vao khoi Iuong ella vat,

Trllng luang (Weight)

Theo hoi nghi do luang quoc te, dinh nghia trong Iirong Fw ella mot vat la :

Fw=mg

(4-4)

a day g' la gia toe roi tu do ella vat diroc do doi voi h¢ quy chieu etta nguai dang tien hanh phep do. Dieu nay e6 nghia la trong 'luang cua mot vdt ti l~ thuan voi khoi luong ella n6 va phu thuoc vao h¢ quy chieu trong d6 phep do duac tien hanh, Han ntra, dinh nghia nay cling nrong irng

voi so chi tren can 10 xo trong mot he guy chieu nao do du no co phai la he guy chieu quan tinh hay khong. V~y la, neu mot vat dung yen tren din /0 xo d~t cr/ dinli trong

mot /z¢ quy chieu thi so chi se la do 100 F w cua trong luong trong he guy chieu nay.

Dac biet, khi phep do trong luong duoc tien hanh trong mot he guy chieu quan tinh

thi F w = Fe ' bci VI g' trong he guy chieu quan tinh la bang g. Nhir d1i noi trong muc 4-2, chung ta luon luon str dung mot su gan dung, coi he guy chieu be mat Trai Dat la he guy chieu quan tinh neu khong co

phat bieu nao khac. Nhir vay Fw = Fe khi phep do trong hrong diroc tien hanh tren he guy chieu be mat Trai Dat. Trong muc 5-4 cluing ta se thay rang phep gan dung nay la tot, dQ chinh xac den 0,5%. D~ lam vi du, cluing ta xet trong luong cua mot ngiroi 65kg do tren he guy chieu be mat Trai Dat.

VI g' ~ g = - gj = - (9,8m/s2)j, ta co F w = - (65kg).(9,8m/s2)j = - (640N)j.

o day j chi huang thang dung len tren. So sdnh khoi luong va trong luang

Khoi Iuong cua mot vat la mot thuoc tinh ben trong cua vat do. V~y khoi lirong cua mot vat la tinh chat chi cua vat do. Dieu nay co nghia la vat co th~ duoc dac tnrng bang khoi luong cua no. Chang han chung ta co th~ noi mot qua bf 9kg. Cling thea thoi quen cluing ta thirong coi trong hrong cua mot vat nhir la mot thuoc tinh ben

vi nu 4-6

trong cua vat. Vi du cluing ta noi mot qua bf 90N. Tuy nhien trong luong cua mot vat doi hoi phai co IIfC hap dan cua Trai Dat. vay nen trong luong cling la mot tfnh chat cua Trai Dat cling nhu no Ia mot tinh chat cua vat the. Them nira trong IUQ'ng lai phu thuoc vao he guy chien rna no diroc do. Do do, ve nguyen tac khong the xem trong hrong cua mot vat nlur la mot thuoc tinh ben trong cua vat do.

Tren thuc te, cluing ta co the vi pham nguyen tac nay va co th~ dac tnrng cho mot vat boi trong Iirong cua no. U do la he guy chieu dung d~ do diroc ngam hieu la he guy chieu be mat Trai Dat va trong

luong cua vat Fw = mg' tl l~ thuan voi khoi hrong cua no. d moi diem, g' la nhu nhau cho rnoi vat cho nen khoi hrong cua vat xac dinh trong luong cua no 0 diem nay. Tuy nhien dQ Ian gia toe g' duoc do doi voi he guy chieu be mat Trai Dat thay deli tir vi trf nay den vi tri khac, mac du sir thay deli nay la nho. MQt qua bf 9,00kg can nang

2

(9,00kgH9,7926m/s ) = 88,1334N ~ 88,lN

o Ha NQi can 0 thanh pho H6 Chi Minh can nang (9,00kg).(9,7867m/s2) =: 88,0803N ~ 88,lN. Do do, neu chung ta tien hanh phep do trong mot pham vi han che 0 tren hoac gan be mat Trai Dar, hoac neu ta khong doi hoi do chinh xac cao thi trong hrong cua vat co the diroc xem nlur la mot tinh chat cua chinh vat do.

Do trung IUQ'ng trong thang may. MQt nguoi dung tren can 10 xo trong mot thang may (hlnh 4-10).

Tnroc khi thang may bat dau chuyen dong, kim cua can chi 651N. Khi thang may co gia toe huang len, so chl co thang giang mot chiit nhtrng d~ dan gian, ta gia sir rang so chi giii 0 gia tri 733N trong khoang thai gian gia toe nay

89

(cfing Ia tmh CO so d9C Ian han nay tuong irng voi cam giac bi de xuong khi thang may gia toe huang len). Sau khi thang may dat toi mot toc d¢ khong d6i huang len, kim lai chi 651N.

Trong khi thang may dirng yen, hay xac dinh (a) trong hrong ella ngiroi trong he quy chieu thang may; (b) khoi hrong cua nguoi. (c) Khi thang may gia toe huang len hay xac dinh trong hrong ella nguoi trong he quy chien thang may. (d) Tinh gia toe cua thang may doi voi mat dat trong hie gia toe huang len. (e) Giai thfch tai sao, so chi cua din 16 xo lai giong nhau khi thang may dirng yencung nhu khi toe d¢ cua no la khong d6i.

Gial. (a) D¢ Ian trong hrong cua nguoi la so chi cua can. D~t j la vecto dan vi huang len

1

(a)

y

NguUi

Fw = - (651N)j.

L...-_-+ __ ___+_ X

~ F

e

(b) Tir phirong trinh 4-4, khoi luang cua ngiroi m = F\~ . Truce

. g

khi thang may bat dau chuyen dong, M quy chieu thang may la he quy chieu be mat Trai Dat, cluing ta gia thiet rang he do la

quan tinh : g' ~ g = - (9,8m/s2)j. Nhu vay :

m = 651N = 66kg. 9,8m/s2

(b)

Hinh 4-10. Vi du 4-6( a) M<)t nguai dung tren can /0 xo trong mot thang may. (b) Gidn d6 vdt - tu do khi thang may co gia tifc huang len.

(c) Khi thang may co gia toe huang len, he quy chieu thang

may khong phai la he quy chieu be mat Trai Dat vi co gia toe doi voi Trai Dat. Tuy nhien so chi ella din Ia d¢ Ian trong hrong trong he quy chieu do, nhu vay :

Fw = - (733N)j trong he quy chieu thang may.

Chii y rang khoi luong cua nguoi v~n la 66kg boi vi khoi luong cua mot vat la thuoc tinh ben trong ella vat do va no diroc doc lap voi cac M quy chieu,

(d) Gia toc cua ngiroi va thang may (chung cung mot gia toe). Co the diroc xac dinh nho ap dung dinh luat thir hai cua Newton doi voi ngiroi. Gian do vat - nr do tren hinh 4-10 chi ra rang hop hrc len ngiroi la :

LF = F, + Fe = FJ - Fej

6 day F, Ia lire do can tac dung huang len va Fe la lire hap dan do Trai Dar tac dung huang xu6ng. D¢ lC1n F, ella Iuc do can tac dung la bang d¢ Ian trong hrong Fw va no cho boi so chi cua can: F, = 733N. H011 mra, boi vl he quy chieu be mat Trai Dat ve can ban

90

la quan tinh nen so chi d9C diroc khi thang may dtrng yen la d¢ 1611 cua lire hap d<1n cua Trai Dat : Fe= 651N. Ap dung dinh luat thir hai cua Newton LF = rna doi voi nguoi, ta c6 :

(733N)j - (651N)j = (66kg)a.

Suy ra: a == ( :~~} == (1,2m/l)j.

C6 mot dieu thii V! la cluing ta da xac dinh diroc gia toc rna khong can do khoang each va khoang thai gian da di. Thay cho dieu d6, cluing ta phai do d¢ gian cua 10 xo va sir dung dinh luat thir hai cua Newton. Khi diroc sir dung theo each d6, can la mot gia toe ke, dung cu dung d~ do gia toe.

(e) So chi cua can 10 xo la giong nhau trong thang may dung yen cling nhir khi no chuyen dong deu la vi hai he quy chien nay khong c6 gia toe doi voi nhau. o rnoi tnrong hop, gia toc cua ngiroi doi voi he quy chieu quan tinh ve can ban la bang 0 (a = 0) cho nen lire huang len do can tac dung bang va ngiroc chieu voi lire hap dan do Trai Dat tac dung huang xuong (LF = 0).

Bai tt! kiern tra 4-6

Xet mot ngLIai n~ng 66kg trang thang maya VI d~ tren tal mot thai diem nao d6 c6 so chi cua can 113 563N. (a) Tronq ILI<;1ng. cua ngLIai nay trang h$ quy chieu thang may 113 baa nhieu ? (b) LL!C hap dan tac d~ng len ngLIai d6 113 baa nhieu ? (c) Gia toc cua thang may doi vai h$ quy chieu be mat Trai Bat 113 baa nhieu ?

Dapso : (a)-(563N)j;(b)-(651N)j;(c) -(-1,3m/s2)j.

4-6. cAe LVC TIEP xuc . LVC PHAp TUYEN vA LVC MA SAT

Cac lire tiep xiic rat pho bien trong cuoc song cua chung ta, do d6 viec hieu biet hanh vi cua n6 la rat c6 ich cho moi nguoi. TUO'ng tac co ban tao nen cac lire tiep xiic la lire dien tir giira cac nguyen nr va phan tir, lire nay tac dung trong pham vi cua cac electron va hat nhan, nhirng hat cau thanh nen cac nguyen tir va phan tir nhtr hinh sau.

o mire do vi mo nay cac lire tiep xuc c6 lien quan toi nhieu hat va rat phirc tap, khong the hieu diroc day duo Nhtrng may man thay, dang dieu VI mo cua cac lire nay

thl lai dan gian han nhieu va cluing ta se chi xet cac lire tiep xuc a mire do VI mo nay.

C6 mot each dac biet thuan tien d~ rno ta cac hrc tiep xiic gitra mat phang cua hai vat ran. D6 la ph an tfch mot lire tiep xiic thanh hai lire, mot lire song song voi be mat tiep xuc va lire kia thl vuong g6c voi be mat do. Sau d6, ta coi moi lire d6 nhir mot lire rieng biet. Lire song song voi b~ mat diroc goi la hrc rna sat va luc vuong g6c voi b~ mat goi la hrc phap tuyen.

91

(a)

(b)

(c)

Ma sat J mite d(J nguyen fir duac 11'10 hinh hod eMl viti litp tie'p Xlle dta ddii niken (tren) va miJt vang (duoi). (a) Ddu ep len bemdt. (b) Ddu duac nhdc ra u't til va mQf lief~ kel kim loai duac tao thanh. (c) Cdc nguyen tit vang liep tuc bam vao ddu salt khi duac nhdc ra len khat bemat,

LIfe phdp tuyln

Giii sa mot v~t kh6i ltrqng m dUng yen tren mot mat phang flam ngang, tren vat chi co trong luong ella no va life tie'p xuc do he

I mat tac dung len v~t (hlnh 4-11 a). Life do b~ mat co tac dung do vat giG' no dung yen .. V1. gia toe cua v:\it bang 0 nen h9P l,!c tac dung len v~t la bang 0, dieu do c6 nghia la life tiep xuc lit bang va ngiroc chieu vci trong lucng ella v~t. Lire tiep xuc flay goi

la luc phap tuyen F N vi n6 huang vuong goc vai be mat, D6i voi tnrcng hop nhu tren hlnh 4-11 a thl FN = mg. Bay gia gia si'r mot vat khac co khoi hrong m d~t len tren vat tnroc va tao fa mot vat ghep co khat hrong 2m (hlnh 4-11b). Trong Iuong bay gio tang gap doi va d~ do v~t ghep nay thl luc phap tuyen ding phai tang gap doi

FN = 2mg. Dieu Day e6 nghia la life phap tuyen phai tg dieu chinh d~ giif eho v~t dung yen khong bi gia toe thea phuong vuong g6e voi be mat,

92

L

(a)

2mg

(b)

Hinh 4-11. (a) M¢t V'i!-( klu/i luang III dung yell tien m9{ mgt pht1llg. Life pluip tuyen FN uic dung boi hi mr}t len v(it la F N = mg. (b) Klii d(it mot vat khac co khdi luang III Un frAn v~t tint II/Ui't thi luc phap tuye'll fling gap d6i :

FN=2mg.

Luc rna sat dtJng

Tren hinh 4-12a chung ta thay mot v~t kh6i Iirong m b] keo boi mot din 10 xo doc thea . mat phang ngang voi van toe khong d6i. C6 ba life tac dung len vat

(htnh 4-12b) : Fa do lire k€ ute dong ; Fe = mg la trong hrong cua v~t va Fe Ja lire riep xiic do be mat, Trang SCI d6 v~t - tu do cua v~t (hlnh 4~12e) luc tiep xuc duoc bi6u

thi boi hai h;IC : F k lit hrc rna sat (song song vci mat phang va nguqe chieu val van toe)

va F N ta IlJ'c phap tuyen (vuong goc vai mat phang). Ki hieu k cua F k co nghia La "dong hoc" va F k goi 13 hrc rna sat dong. Boi vi gia toe cua v~t bang khong, ap dung dinh luat thu hai cua Newton cho vat, ta eo

IF x = 0 va IF y = O. Do do Fk = Fa va FN = mg, nhu vay s6 chi ella hrc ke la gia tri ella Fk va FN bang trong hrong ella vat, De nghien ciru moi quan he gWa luc phap tuyen va

luc ma sat dong, cluing ta dung vat eo kh6i luong 2m, luc phap tuyen do mat phang rae dung bay gia tang gap dol gia tr] tnroc,

FN = 2mg. Tir chi s6 doc duoc tren luc ke(can 10 xo), ta [hay 1l!C do luc ke tac dung ctlng tang gap doi, do d6 Fk cGng tang gap doi VI Fk = Fa· Cac tlnrc nghiem tren em fa rang voi mot 51! gan dung t6t, Fk tl l~ voi FN hay:

(4-5)

trong do hang s6 tl I~ J.1k Ia mot s6 khong c6 thrr nguyen va goi Iii h¢ so rna sat d(mg. Chii y rang phuong trlnh (4-5) chi

lien quan den d¢ Ian cua F k va F N. Cac luc nay c6 huang vu6ng g6e nhau va F k nguoc chieu voi van t6e v.

J
(b)
Y
v
FN --
V;:it Fa a=O
Fk
X
0
mg (a)

(c)

Minh 4-12. (a) M¢! vat bi keo b6i mot can 10 xo vai v{in Me khong do'i. (b) So do cdc luc h1c dung len v¢t. (c) Ciclll do v{it - W do cLia vat. Luc tiel) xuc duoc biiu thi nlut la hai lu« : luc pluip lllyell

FN vuoug g6c viti IIUJt pluing va luc rna sal dong F k song song viti mat pluing va nguac chilli viti van toc: v.

Cac thi nghiern khac chi fa fang:

1. Fk phu thuoc vao ban chat va djeu kien cua hai mat phang ; Ilk thirong narn trong khoang tir 0,1 den 1,5 (xem bang 4-2).

2. Fk (hoac J.1k) gan nhu doc lap vai t6c dQ cham cua cac be mat, no giam chut it khi t6c d¢ tang. Do d6 chting ta se "em rang

Fk la d¢c lap voi t6c d¢.

93

3. Fk (hoac flk) gan nhu doc lap voi dien tich tiep xuc du vung dien tich tiep xuc rong hay hep.

Bang 4-2. M¢t viii gia tri tieu biiu nta h¢ so' ma sat

Bemdt I-lk I-ls
Dong tren thep 0,36 0,53
Dong tren sat 0,29 1,05
Cao su tren be tong 0,8 0,9
Go tren da 0,4 0,5
Thep tren bang 0,06 0,10 Luc ma sat tinb

Luc rna sat cting co th~ ton tai gitra hai vat khi cluing dung yen doi voi nhau. Lire do

goi Ut life rna sat tinh F s' Cac hinh tu 4-13a den 4-13d cho ta thay lire do can 10 xo tac dung len vat tang dan nhung vat van dirng yen. Do trong rnoi tnrong hop gia toe deu

bang 0 nen hrc d~t V~lO Fa boi can 10 xo bang va nguoc chieu voi luc rna sat tinh F s do be mat. Luc rna sat tinh se dat gia tri cue dai khi vat bat dau chuyen dong (tnrot). Thuc nghiern chi ra rang trong su

gan dung tot, Fs,max ti l~ voi FN, hay:

(4-6)

fls la hang so ti l~, goi la he s6 rna sat tinh. Do do, tnroc khi dat toi gioi han, lire rna sat tinh van co tac dung lam vat khong bi tnrot tren vat khac :

(4-7)

Tuong tir nhir flk' he so fls phu thuoc vao dieu kien va ban chat cua hai be mat va gan nhu doc lap doi vci dien tich tiep xiic.

Bang 4-2 dua ra cac gia tri flk va fls doi voi mot vai cap be mat tiep xuc tieu bieu.

94

Thong thuong, doi voi mot cap be mat tiep xuc, fls thirong 16n han ~lk'

MQt each d~ lam giam bot lire rna sat khi vat chuyen dong la su dung xe co banh, Thong thuong dich chuyen vat tren xe co banh se de han rat nhieu so voi khi keo tnrot no boi VI cac mat truot bay gio la 0 6 bi cua banh xe va cluing co th~ diroc boi tron. Cac luc rna sat nay ding co xu huong lam cham chuyen dong cua xe va cluing cling duoc khao sat nrong tu nhir rna sat dong bang each dua vao mot h¢ so goi la h¢ s6 rna sat Ian.

rug

(b)

rug

Fs,max rug

(d)

Hinh 4-13. Tit (a) den (c): Luc ddt vilo tang ddn, tuong ung viti no, luc ma sat tinli ciing

tang ddn. ( d) Khi bdt ddu truot F s = F s,max = I-lsFN'

vi m: 4-7

~ Lire dat V30 tang len dan dan. Nguoi ta si'r dung mot can 10 xo d~ tic dung mot lire nam ngang len mot vat nhu trong hinh 4-12 va 4-13. V~t ban dau dung

yen. Gia sir M so rna sat tinh ~s = 0,8 ; M so rna sat dong ~k = 0,60 va khoi luong cua vat m = 0,51kg. Tren cling mot do thi, hay ve sir phu thuoc cua F, va Fk (mot each gan dung) vao Fa khi Fa tang tir 0,0 den 7,ON vci khoang tang la 1,ON. Hay xac dinh gia tee cua vat (gan dung) doi voi gia tri cua Fa'

Giai. VI mat phang nam ngang nen FN = mg = (0,51kg).(9,8m/s2) = 5,ON. Do d6 Fs,max = ~sFN = (0,8).(5,ON) = 4,ON. 6 ~6i gia tri cua Fa thap han gia tri tci han nay thl F, = Fa (hinh 4-14), ca van toe va gia toe cua vat deu bang khong,

Voi cac gia tri cua Fa Ian han 4,0 N, vat se tnrot tren mat phang va Fk = ~kFN = (0,6).(5,0 N) = 3,ON. Do Fa> Fk nen c6 mot hop luc narn ngang, do Ian bang Fa - Fk. Khi Fa = 5,ON do 100 gia toe la :

a= Fa -Fk = 5,ON-3,ON :::!4m/s2.

m 0,51kg

Tuong tu, khi Fa = 6,ON :

_ 6,ON-3,ON ~6 12

a- 051k ~ ms,

, g

va khi Fa = 7,ON :

a = 7, ON - 3, ON ~ 8 I 2 o 51k ~ m s . , g

vi nu 4-8

I Xe truot toi khi dung. MQt co gai day mot xe tnrot tren duong ~ nam ngang day tuyet. Khi toe do cua xe la v = 2,5 mls (hinh 4-15a),

co gai tha tay ra va xe ur tnrot mot khoang d = 6,4m truce khi dung

lai. Hay xac dinh ~k gifra xe va mat tuyet.

Giai, Gian do vat - ur do (hlnh 4-15b) da chi ra cac hrc tac dung len xe trong khi n6 dang tnrot (sau khi co gai tha tay ra). Ta lily vecto dan vi i thea huang cua van toe v, ngiroc

huang voi lire rna sat: F k = - ~kFki.

Fs' Fk (N)
6
5 a tang
4 /Fk
3
2 ~~_J.___l._J...._~_J._--L_J...._~ Fa (N)

246 8

Hinh 4-14. Vi du 4-7 : Do thi ella Fs va Fk theo Fa .c11O mot vat 0,51kg tren mat pluing ndm ngang khi f..is = 0,8 va f..ik = 0,6.

-_v

--a

(a)

y

_v

-a

Fk Xe tnrot

--1--+----- x

mg

(b)

Hinh 4-15. Vi du 4-8 : (a) Co gai thd xe khi n6 dang truot viii toe d¢ v. (b) Gidn do vdt - tu do dOl viii xe truat sau khi xe duac thd ra.

95

Thanh ph an gia toe thang dung cua xe la bang khong (ay = 0) do do 2:Fy = 0, dieu do eo nghia la FN = mg. Khi thay gia tri nay cua FN vao phtrong trinh (4-S) ta eo Fk = ~kFN = ~kmg. Tv gian do vat - nr do, F k la mot lire duy nhat nam ngang va 2:Fx = - Fk = - ~kmg.

Thanh phan x cua dinh luat II Newton

2:Fx = max la : - ~kmg = max

Giai ra ta duoc

Dau am cua ax chi ra rang gia toe huang nguoc voi van toe. VI ax khong d6i. ta eo the sir dung phuong trinh :

2 2 .

Vx - vxo = 2ax(x - xo)

Ap dung phuong trinh nay tv khi xe tnrot eho toi khi dirng lai voi van toe ban dau v eo

v x = 0 ; v xO = V ; ax = - ~kg va x - xo = d, ta eo : 2

- v = 2(-~kg).d

2 2

- _y_ - (2,Sm/s) ~ 0 OSO

~k - - ~, .

2gd 2(9,8m/s2)(6,4m)

Giai dci voi ~k ta eo :

Bai tu kiem tra 4-7

Giil SLr xe mrct diroc thil ra khi toe dQ cua no ta 5rn1s dQC thea dLICmg nam ngang day tuyet va ~ giCra xe va m~t tuyet la 0,050. Xe se trLIqt mot quang dLIang bao xa mroc khi dung lC;li ? flap so : 26m.

vi Dl) 4-9

Goc nghi, Co mot each thuan tien d~ do he so rna sat tinh gifra mot vat va mot tam van la dat vat 6 tren tam van va nghieng dan tam

van (hinh 4-16). Goc 8s giira tam van va mat phang nam ngang ngay tnroc khi vat bat dau tnrot duoc goi la g6c nghi hay la g6c tai han

de' vdt bdt ddu truat. Hay xac dinh ~s thea goc 8s'

Giai. Xet vat dung yen tren tam van khi tam van nghieng mot goc 8 voi 8 < 8s (hinh 4-16). VI vat van dung yen nen cac thanh phan cua dinh luat thir hai cua Newton la 2:Fx = 0 va 2:Fy = 0 hay:

F, - mgsin8 = 0 va FN - mgeos8 = O.

Chu s. trong truong hop nay luc phap tuyen khong bang va nguoc chieu voi trong luong VI trong luong khong

vuong goc voi be mat tarn van. Giai voi F, va FN ta eo :

96

a==O V.==O

(a)

y

x

\

\ e \

mg /~\...

0mgsine

(b)

Hinh 4-16. Vi du 4-9 : (a) Mot vat dt;lt tren tam van nghieng mot g6c e. (b) Gidn do vdt t~( do cua vdt.

F, = mgsin8 (A)

FN = mgcos8 (B)

Khi g6c 8 tang dan thanh ph an cua trong luong d9C theo mat phang mgsin8 tang len, do do M gifr vat dung yen thl F, cung tang. Con mot thanh ph an cua trong luong vuong g6c voi mat phang mgcos8 giam khi 8 tang. Khi 8 = 8s hrc rna sat tinh dat toi gia tri eire dai F, = Fs.max = IlsFN do d6 cac phuong trinh (A) va (B) tro thanh :

IlsFN = mgsinu, (C)

FN = mgcosn, (D)

Chia plnrong trlnh (C) cho phuong trinh (D), FN va mg bi triet tieu va ta co :

Ils = tg8s

Gia Slr 8s = 38° doi voi v~t va tam van, khi do :

Ils = tg38° = 0,78 Tuong W, ban co th~ chirng minh ding: ~lk = tg8k

G6c 8k la g6c giira tam van va mat phang nam ngang khi vat tnrot voi van toe khong deli.

Bai tu kiern tra 4-8

Tim goc nghi d6i vai mot v~t bang dong, d~t tren mot tam lhep nghieng (xem bang 4-2).

Dap so: 28°.

vi Dl) 4-10

Hom go truot. Mot ngiroi keo mot hom gCi 45kg voi van toe khong deli tren mot san nam ngang nho mot soi day noi voi hom go nlur tren hinh 4-17a. G6c 8 giira day va phuong ngang la 33°, he so rna sat dong gitra hom go va san la 0,63. Hay xac dinh luc cang FT cua day.

Giai. Tren hinh 4-17b chi ra gian do vat - W do doi v6i hom g6. VI gia toe cua hom bang 0 nen cac thanh phan

cua dinh luat II Newton ap dung cho hom g6 la l:Fx = 0 va l:F y = O. Tir gian do v~t - nr do va phuong trlnh l:F x = 0 ta co :

FTcos8 - IlkFN = 0 Va tir plurong trinh l:Fy = 0 ta c6 :

FTsin8 + FN - mg = 0

(A)

(B)

7· VLDC·T1

a=O

(a)

y

a=O

e

v

-----+-

o

mg

-\-\----_ X

(b)

H1nh 4-17. Vi du 4-10 .' (a) Mr)f nguoi keo mot hom go truot tren scm. (b) Gidn do vdt tu do (16'; viti hom go

97

Tit phuong trinh (A) suy ra :

F _ (FTcose) N-

J.lk

Thay ket qua nay vao phuong trinh (B) ta tim duoc :

F = J.lkmg = (O,63)(45kg)(9,8m/s2) = 240N.

T cosf + J.lksine cos330 + O,63sin330

Bai tu kiern tra 4-9

Gia SLr rang ngLfoi trong vi du tren keo day sao cho Ilfc cang FT = 280N. Hay xac dinh d9 Ian gia toc cua horn go.

£lap so : 1,2m/s2.

C tic luc rna sat do cluit [au

Khi mot vat ran, nhu hon da chang han, chuyen dong trong chat luu, vi du nhu khong khi hoac mroc thi chat hru se tac dung len vat mot luc rna sat. Dang dieu cua lire nay phu thuoc vao nhieu yeu to, bao gam hinh dang cua vat, van toc cua vat doi voi chat hru va ban chat cua chat hru. Tinh chat cua chat hru gay ra lire rna sat nay goi la dt) nh61 va lire nay goi la lire nhot, lire can hoac la luc ham.

Boi vi cluing ta muon chi ra mot so dac tinh cua chuyen dong trong chat ltru rna khong can di sau vao cac yeu to phirc tap nen chung ta se gia sir rang hrc can Fe co mot dang dac biet don gian nhu sau :

Fe = - bv

6 day b la mot hang so ti l~. Nhu vay chung ta da gia sir rang Fe nguoc chieu voi van toc cua vat va dQ 100 cua lire ti l~ thuan voi toe dQ. Bieu thirc nay la gan dung doi voi chat long (vi du nhu mroc) hon la doi voi chat khi (vi du nhu khong khi) va khi v la khong 100. Bay gia gia sir cluing ta tha mot vat nao do, chang han nhu mot hon bi khoi luong m, tit trang thai nghi trong mot chat hru, vi du nhu dau (hinh 4-18). De thuan tien, cluing ta chon chieu +y huong xuong (clnr khong phai huong len) do do:

LFy = mg - bv

(De don gian chiing ta da bo qua mot lire rat co y nghia trong chat long, do la lire d~y Archimedes. Boi vi luc nay la khong d6i nen no khong lam thay d6i cac tinh chat dinh tinh cua chuyen dong mo ta 0- day). Khi bi roi, trong luong cua no tac dung nhu la mot lire khong d6i huong xuong duoi, con chat long

98

(a)

Hinh 4-18. (a) Milt han bi rai trong ddu. (b) Gidn d6 vat - tu do doi vai bi.

lai tac dung mot lire thay d6i huong len. Tir dinh luat tlnr hai cua Newton LFy = may = rna, ta c6 :

mg - bv

a = --==----

m

Vi

dv

a = dt nen :

dv b

-= g--v

dt m

Phuong trinh nay chua v va dao ham cua n6 (~~) diroc goi la phuong trinh vi phan, Trong cac chuang sau chung ta se con gap cac plnrong trinh vi phan tirong W nhir phirong trinh nay va se dira ra each giai cluing. 6 day, cluing ta dan gian chi mo ta nghiem cua n6.

Hinh 4-19 chi ra d6 th] cua toc d¢ vien bi v doi voi thai gian t khi bi roi. Hay nho rang d¢ doc cua d6 thi nay a mot thai diem bat kl cho d¢ 16'n gia toc a.

6 thai diem tha bi (v = 0 va t = 0) : a = g - ~ (0) = g,

. m

tren d6 thi n6 la do doc cua dirong cham cham. Khi v

tang len F d = bv cung tang len va do d6 hop hrc giam di. Ket qua la a giam va tien dan t6i 0 khi t du 16n. Khi a tien dan t6i 0, v tien dan t6i mot gia tri C\!C dai goi 1a

toe dQ gioi han Vt.

Vi LFy bang 0 khi v tien dan t6i vt ta c6 mg - bv, = 0, hay: bv, = mg.

v

Hinh 4-19. Do thi cua v theo t dOl voi hi. D¢ doc eLla do thi la a. Tai t= 0, v = 0 va a = g. Khi

t du lan, v tien ddn dtn VI va a

I tien ddn den O.

mg

Tir d6 suy ra : vt = b

D~ lam mot vi du, gia sir khoi hrong vien bi m = 0,015kg va b = 8Ns/m thi : (0,015kg)(9,8m/s2) ~ 0 02 /

vt= 8Ns/m ' ms.

, ".,,,

4-7. CAC PHUONG PHAP GIAI lOAN CO HQC

Trong cac rnuc tnroc, ban da thay mot vai vi du v~ cac bai to an co hoc. Bay gia cluing ta se liet ke ra mot so biroc d~ giai cac bai toan va sau d6 cung co cac biroc nay thong qua mot vai vi du, Dinh luat thir hai cua Newton LF = rna cho ta mot nguyen tac co ban d~ giai mot bai toano

Boi vi dinh luat thir hai Ia mot he thirc vecto, ta c6 th~ tach n6 thanh cac thanh phan :

LFx. = maX. ; LFy = may; LFz = maz (4-1) M6i thanh phan cho ta mot phuong trinh rna ta co the su dung trong mot bai toano

99

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->