P. 1
Resnick, Halliday - Podstawy Fizyki 2

Resnick, Halliday - Podstawy Fizyki 2

5.0

|Views: 9,497|Likes:
Published by srokka

More info:

Published by: srokka on Oct 01, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/10/2014

pdf

text

original

Wybrane wtasciwosci fizyczne [wcrtosci zaokrqglone

)

Powietrze (suche, w temp. 20°C i pod cisn, 1 atm) gestosc

cieplo wlasciwe pod stalym cisnieniem stosunek ciepel wlasciwych cp/cv predkosc dzwieku

natezenie pola elektrycznego przebicia efektywna masa molowa

Woda gestosc

predkosc dzwieku

cieplo wlasciwe pod stalym cisnieniem cieplo topnienia (w temp. O°C)

cieplo parowania (w temp. 100°C) wsp6lczynnik zalamania (A = 589 nm) mas a molowa

Ziemia

mas a

srcdni promieri

przyspieszenie grawitacyjne na powierzchni Ziemi standard owe cisnienie atmosferyczne

okres ruchu satelity na orbicie odleglej od Ziemi 0 100 km prornieri orbity geostacjonarnej

predkosc ucieczki

dipolowy moment magnetyczny

srednic pole elektryczne na powierzchni Ziemi

Odlegtosci od Ziemi do Ksiezyca

do Slorica

do najblizszej gwiazdy

do srodka naszej Galaktyki do galaktyki Andromedy

do granicy obserwowalnego W szechswiata

1,21 kg/rrr' 1010 J/(kg . K) 1,40

343 m/s

3.106 Vim 0,0289 kg/mol

1000 kg/m ' 1460 m/s

4190 J/(kg . K) 333 kJ/kg 2260 kJ/kg 1,33

0,0180 kg/mol

5,98 . 1024 kg 6,37.106 m 9,8 m/s '

1,01 .105 Pa 86,3 min

42200 km

11,2 krn/s 8,0.1022 A. nr'

150 Vim, skierowane w d6l

3,82.108 m 1,50· lOll m 4,04.1016 m 2,2.1020 m 2,1 . 1022 m ~ 1026 m

Nazwy przedrostk6w jednostek 51
Czynnik Przedrostek Symbol Czynnik Przedrostek Symbol
1024 jotta Y 10-1 decy d
1021 zetta Z 10-2 centy c
1018 eksa E 10-3 mili m
1015 peta P 10-6 mikro fi
1012 tera T 10-9 nano n
109 giga G 10-12 pika p
106 mega M 10-15 femto f
103 kilo k lOIS atto a
102 hekto h 10-21 zepto z
101 deka da 10-24 jokto y David

Halliday

Robert

Resnick

Jearl

Walker

Z iE?zyka angielskiego tlumaczyli

Miroslaw lukaszewski, Wlodzimierz Komar i Rafal Bozek

WAR S Z A W A 2006

W Y D AWN r c rr WON AUK 0 W E PWN

Dane oryginalu:

David Halliday, Robert Resnick, Jearl Walker FUNDAMENTALS OF PHYSICS, PART 2 John Wiley & Sons, Inc.

Authorized translation from English language edition published by JohnWiley & Sons, Inc. Copyright © 200lby John Wiley & Sons, Inc.

All Rights Reserved

Projekt okladki i stron tytulowych Joanna Sobieraj

Przeklad z jezyka angielskiego Miroslaw Lukaszewski (rozdzialy 13-15) I Wlodzimierz Komar I (rozdzialy 16-18) Rafal Bozek (rozdzialy 19-21)

Redaktor naukowy Jan Mostowski Miroslaw Lukaszewski

Redaktor Anna Bogdanienko

Korekta Malgorzata Kopczynska

Copyright © for the Polish edition

by Wydawnictwo Naukowe PWN SA Warszawa 2003

Wydawnictwo Naukowe PWN SA 00-251 Warszawa, ul. Miodowa 10 tel. 022 69 54 321

faks 022 69 54 031

e-mail: pwn@pwn.com.pl www.pwn.pl

ISBN-13: 978-83-01-14107-3 t. 2 ISBN-IO: 83-01-14107-7

ISBN-13: 978-83-01-13997-1 t. 1-5 ISBN-I0: 83-01-13997-8

Wydawnictwo Naukowe PWN SA Wydanie pierwsze, 2 dodruk Arkuszy drukarskich 41 ,5

Sklad i lamanie: ArtGraph, Warszawa Druk ukoriczono w pazdzierniku 2006 r. Druk i oprawa: GRAFMAR Sp. z 0.0. 36-100 Kolbuszowa Dolna, ul. Wiejska 43

Rozdziat 1. Pomiar

Rozdziat 2. Ruch prostoliniowy Rozdziat 3. Wektory

Rozdziat 4. Ruch w dwoch i trzech wymiarach Rozdziat 5. Silo i ruch I

Rozdziat 6. Sita i ruch II

Rozdziat 7. Energia kinetyczna i praca

Rozdziat 8. Energia potencjalna i zachowanie energii Rozdziat 9. Uktady czqstek

Rozdziat 10. lderzenia

Rozdziat 11. Obroty

Rozdziat 12. Toczenie si~ ciol, moment sity i moment pedu

Rozdziat 13. Rownowaga i sprezystosc Rozdziat 14. Grawitacja

Rozdziat 15. Ptyny

Rozdziat 16. Organia

Rozdziat 17. Fale I

Rozdziat 18. Fale II

Rozdziat 19. Temperatura, cieplo

i pierwsza zasada termodynamiki Rozdziat 20. Kinetyczna teo ria gazow

Rozdziat 21. Entropia i druga zasada termodynamiki

Rozdziat 22. tadunek elektryczny Rozdziat 23. Pole elektryczne Rozdziat 24. Prawo Gaussa

Rozdziat 25. Potencjat elektryczny Rozdziat 26. Pojemnosc elektryczna

Rozdziat 27. Prqd elektryczny i opor elektryczny Rozdziat 28. Obwody elektryczne

Rozdziat 29. Pole magnetyczne

Rozdziat 30. Pole magnetyczne wywotane przeptywem

prqdu

Rozdziat 31. ljawisko indukcji i indukcyjnosc

Rozdziat 32. Magnetyzm materii; rowncnie Maxwella Rozdziat 33. Organia elektromagnetyczne i prqd zmienny

Rozdziat 34. Fale elektromagnetyczne Rozdziat 35. Obrazy

Rozdziat 36. Interferencja

Rozdziat 37. Oyfrakcja

Rozdziat 38. Teoria wzqlednosci

Rozdziat 39. Fotony i fale materii Rozdziat 40. Jeszcze 0 falach materii Rozdziat 41 . Wszystko 0 atomach

Rozdziat 42. przewodnictwo elektryczne cioi statych Rozdziat 43. Fizyka jqdrowa

Rozdziat 44. Energia jqdrowa

Rozdziat 45. Kwarki, leptony i Wielki Wybuch

Oodatki

Odpowiedzi do sprcwdzicnow oraz pyton i zodon o numerach nieparzystych

Skorowidz

13.1. Niekt6re cechy sprezyste wybranych mcterioiow przydatnych w technice 16 14.1. Zmiana ag z wysokosciq 33

14.2. Pr~dkosc ucieczki z kilku ciat niebieskich 41

14.3. Trzecie prawo Keplera dlo planet Uktodu Stonecznego 44 15.1. Wybrane g~stosci 62

15.2. Wybrane wortosci cisnienio 64

17.1. R6inice faz i charakter interferencji 139 18.1. Predkosc dzwleku 156

18.2. Gtosnosci wybranych diwi~k6w 166

19.1. Wybrane temperatury w skali Celsjusza i Fahrenheita 192

19.2. Wartosci wsp6kzynnika rozszerzolnosci liniowej wybranych substancji 195

19.3. Wartosci cieplo wlosciweqo wybranych substancji w temperaturze pokojowej 199 19.4. Wartosci ciepio przemiany wybranych substancji 200

19.5. Pierwsza zasada termodynamiki: cztery przypadki szczeg61ne 206 19.6. Wartosci przewodnosci cieplnej wlosciwe] wybranych substancji 209

20.1. Przyktadowe predkosci czqsteczek w temperaturze pokojowej (T = 300 K) 232 20.2. Molowe ciepta wtasciwe przy stole] obietosci 241

20.3. liczbo stopni swobody dla r6inych czqsteczek 246

20.4. Cztery szczeg61ne przemiany 251

21.1. Szesc czqsteczek w zbiorniku 277

I

Przedmowo

Rownowoqo i spr~i:ystosc 1

Jak moina bezpiecmie odpoczqc w czasie wspinaczki 11' kominie skalnym?

13.1. R6wnowaga 2

13.2. Warunki rownowcqi 3 13.3. Srodek ciezkosci 5

13.4. Kilka przyktad6w r6wnowagi statycznej 7 13.5. Uktady nieoznaczone 12

1 3.6. Sprezystosc 14

Podsumowanie 18

Pytania 19

ladania 20

Grawitacja 27

Jak moina wykryc czarnq dziure?

14.1. Silo grawitacyjna we Wszechswiecie 28 14.2. Prawo powszechnego ciqi:enia 28

14.3. Grawitacja a zasada superpozycji 30

14.4. Grawitacja w poblii:u powierzchni liemi 32 14.5. Grawitacja wewnqtrz liemi 36

14.6. Grawitacyjna energia potencjalna 37 14.7. Planety i satelity: prawa Keplera 42 14.8. Satelity: orbity i energia 46

14.9. Grawitacja wedtug Einsteina 48 Podsumowanie 51

Pytania 52

ladania 54

I

Ptyny 60

Dlaczego poczqtkujqcy nurkowie czaseni tracq iycie?

15.1. ptyny w otaczajqcym nas swiecie 61
15.2. Co to jest ptyn? 61
15.3. Gestosc i cisnienie 61
15.4. Ptyny w spoczynku 64
15.5. Jak sie mierzy cisnienie? 67
15.6. Prawo Pascala 69
15.7. Prawo Archimedesa 71
15.8. Ruch ptyn6w doskonotych 75
15.9. R6wnanie ciqgtosci 76 15.10. R6wnanie Bernoulliego 79 Podsumowanie 83

Pytania 84

ladania 85

Organia 93

Dlaczego budynki Mexico City zawaliiy sie pod wplywem bardzo odleglego trzesienia ziemi?

16.1. Drgania 94

16.2. Ruch harmoniczny 94

16.3. Silo w ruchu harmonicznym 98 16.4. Energia w ruchu harmonicznym 100 16.5. Wahadto torsyjne 102

16.6. Wahadta 103

16.7. Ruch harmoniczny a ruch jednostajny po okrequ 108 16.8. Ruch harmoniczny Humiony 1 10

16.9. Drgania wymuszone i rezonans 112 Podsumowanie 113

Pytania 114

ladania 116

Jak skorpion wykrywa obecnosc chrzqszcza, nie widzqc go ani nie siyszqc?

17.1. Fale i czqstki 123
17.2. Rodzo]e fal 123
17.3. Fale poprzeezne i podluzne 124
1704. Dtugosc fali i czestosc 125
17.5. Predkosc fali biegnqeej 128
17.6. Predkosc fali w nopiete] linie 131
17.7. Energia i moe fali biegnqeej w linie 134 17.8. lasada superpozyeji fal 136 17.9. Interfereneja fal 137

17.10. Wskazy 140

17.11. Fale stojqee 142

17.12. Fale stojqee i rezonans 144 Podsumowanie 147

Pytania 148 ladania 149

Faie II 154

Jak nietoper; odnajduje cme w calkowitej ciemnosci?

18.1. Fale dzwiekowe 155
18.2. Predkosc dzwieku 155
18.3. Biegnqee fale dzwiekowe 159
1804. Interfereneja 162
18.5. Nat~ienie i gtosnosc dzwieku 164
18.6. Zr6dta dzwiekow w muzyee 168
18.7. Dudnienia 171
18.8. ljawisko Dopplera 173 18.9. Pr~dkosei ncddzwiekowe: fale uderzeniowe 178 Podsumowanie 179

Pytania 180 ladania 182

VIII Spis tresci

Jak pszczoly wykorzystujq ciepto do obrony przed szerszeniami?

19.1. Termodynamika 188
19.2. lerowa zasada termodynamiki 188
19.3. Pomiary temperatury 189
1904. Skale Celsjusza i Fahrenheita 192
19.5. Rozszerzolnosc cieplna 194
19.6. Temperatura i cieplo 197
19.7. Poehtanianie cieplo przez ciolo state i cieeze 198
19.8. Blizsze spojrzenie na cieplo i proce 202 19.9. Pierwsza zasada termodynamiki 205

19.10. Niektore szczeqolne przypadki pierwszej zasady

termodynamiki 206

19.11. Meehanizmy przekazywania cieplo 209 Podsumowanie 214

Pytania 216

ladania 217

teorio

22·4

Dlaczego przy otwarciu butelki z zimnym napojem gazowanym tworzy sie mgielka?

20.1. Nowe spojrzenie na gazy 225 20.2. Liezba Avogadra 225

20.3. Gazy doskonole 226

2004. Cisnienie, temperatura i predkosc srednio kwadra-

towa 230

20.5. Energia kinetyezna ruehu postepoweqo 233 20.6. Srednio droga swobodna 233

20.7. Rozklcd predkosci ezqsteczek 236

20.8. Molowe cieplo wlosciwe gazu doskonatego 239 20.9. Stopnie swobody a molowe cieplo wtasciwe 244 20.10. Nieeo fizyki kwantowej 246

20.11. Rozprezonie adiabatyezne gazu doskonatego 247 Podsumowanie 251

Pytania 253

ladania 254

Entropio i

259

Co wyznacza kierunek czasu?

21.1. Kilka przemian nieodwracalnych 260 21.2. Zmiana entropii 261

21.3. Druga zasada termodynamiki 266

21.4. Entropia w swiecie rzeczywistym: silniki 267 21.5. Entropia w swiecie rzeczywistym: chlodziarki 273 21.6. Sprownosc silnik6w rzeczywistych 275

21.7. Statystyczne spojrzenie na entropie 276 Podsumowanie 281

Pytania 282

Zadania 283

A. Mi~dzynarodowy Uklad Jednostek (51) A 1

B. Niekt6re podstawowe stale fizyczne A3

C. Niekt6re dane astronomiczne A5

D. Wsp6tczynniki zamiany jednostek A7

E. Wzory matematyczne A 11

F. Wlasciwosci pierwiostkow A 14

G. Uklad okresowy pierwiostkow A 17

Obecne, szoste wydanie Podstaw jizyki jest znacznie zmienione - pod wzgledem ukladu tresci i organizacji materialu - w stosunku do bardzo popularnego wydania piatego, zachowuje jednak wiele elementow klasycznego podrecznika Davida Hallidaya i Roberta Resnicka. Niemal wszystkie zmiany wynikaja z sugestii wykladowcow i studentow korzystajacych z wydania piatego oraz recenzentow maszynopisu wydania szostego, a true z wynikow badari nad procesem nauczania. Czytelnicy moga nadsylac swoje sugestie, poprawki oraz uwagi - pozytywne i negatywne - do wydawnictwa John Wiley and Sons (http://www.wiley.com/college/hrw) lub do Jearla Walkera (adres pocztowy: Physics Department, Cleveland State University, Cleveland, OR 44115, USA; faks: (USA) (216) 687-2424; adres elektroniczny: physics@wiley.com). Nie uda nam sie pewnie odpowiedziec na kazdy list, ale wszystkie zachowamy i uwaznie przeczytamy.

Zmiany W orqonizoc]i moteriolu

~ Bardziej przejrzysty ukiad tekstu. Poprzednie wydania oryginalu byly drukowane w dwoch szpaltach, co wielu studentow i wykladowcow uwazalo za uklad tekstu zbyt zageszczony i prowadzacy do rozproszenia uwagi czytelnika.

~ Potoczyste przedstawienie materialu. W szystkim podrecznikom zarzuca sie zwykle, ze zawieraja zbyt wiele materialu. W odpowiedzi na takie uwagi krytyczne szoste wydanie podrecznika zostalo skrocone na dwa sposoby:

1. Material dotyczacy szczegolnej teorii wzglednosci i fizyki kwantowej zostal usuniety z rozdzialow poczatkowych i umieszczony w dalszych rozdzialach, poswieconych fizyce wspolczesnej.

2. W ksiazce pozostawiono tylko najwazniejsze przyklady, a pozos tale - bardziej wyspecjalizowane - przesunieto do towarzyszacego podrecznikowi Zbioru za-

daft uzupeiniajqcych, ktory jest opisany w dalszej czesci przedmowy.

~ Zapis wektorow. Wektory sa obecnie zapisywane jako symbol ze strzalka nad litera (np. i\ a nie za pomoca czcionki polgrubej (jak F).

~ Uiycie jednostek metrycznych. W podreczniku stosowane sa niemal wylacznie jednostki metryczne. Jedynym wyjatkiem jest rozdzial 1, w ktorym przedstawione sa rozne uklady jednostek.

~ Uklad i kolejnost: zadati. Zebrane w podreczniku zadania, przeznaczone do rozwiazania w ramach pracy domowej, sa podzielone na grupy odnoszace sie do kolejnych paragrafow tekstu glownego, a w ramach tych grup sa ulozone w kolejnosci wzrastajacej trudnosci. Wiele zadan z wydania piatego przesunieto jednak do Zbioru zadaft uzupelniajqcych, przy czym nie porzadkowano ich ani pod wzgledem trudnosci, ani tematyki w ramach rozdzialu (laczna liczba zadari w podreczniku i w Zbiorze zadan uzupelniajqcycn jest wieksza od liczby zadari w wydaniu piatym).

~ Rozwiqzania zadan. Rozwiazania czesci zadari 0 numerach nieparzystych sa dostepne w postaci elektronicznej. W tym przypadku na koricu tresci zadania umieszczona jest ikonka informujaca studenta i wykladowce, gdzie moze w razie potrzeby znalezc rozwiazanie. Informacja 0 znaczeniu poszczegolnych ikonek jest zawarta na poczatku kazdego zestawu zadari domowych. Ma ona postac:

Materialy te sa opisane w dalszej czesci przedmowy.

natury dydoktyczne]

~ Rozumowanie a proste cwiczenia: Glownym celem podrecznika jest nauczenie studenta rozumowania - od podstawowych zasad do rozwiazania zagadnienia - przez stawianie go wobec kolejnych wyzwari. W zwiazku z tym w wiekszosci zadari nacisk polozony jest wlasnie na umiejetnosc rozumowania. Niemniej jednak niektore zadania sa prostymi cwiczeniami, wymagajacymi jedynie podstawienia danych do wzoru.

~ Stwierdzenia kluczowe. Rozwiazania wszystkich 360 przykladow w podreczniku i Zbiorze zadan uzupelniajqcych zostaly zredagowane od nowa, tak by zaczynaly sie od jednego lub wiecej stwierdzeri kluczowych dla rozwiazania zadania (oznaczonych w tekscie rozwiazania za pomoc'l ikonki klucza - 0-,), wykorzystujacych podstawowe prawa wprowadzone w glownym toku wykladu.

~ Obszerniejsze rozwiqzania przykiadow: Rozwiazania wiekszosci przykladow (czyli zadari rozwiazanych w podreczniku) sa teraz bardziej szczegolowe niz w poprzednim wydaniu, gdyz postepuja krok po kroku od podanych na poczatku rozwiazania stwierdzeri kluczowych az do koricowej odpowiedzi, przy czym czesto przytoczone sa obszerne fragmenty rozumowania przedstawionego w tekscie glownym.

~ Zadania z zastosowan fizyki. W wielu miejscach - w tresci przykladow lub zadari domowych - przedstawione sa zagadnienia z zakresu zastosowari fizyki, oparte na opublikowanych wynikach badari; porownaj np. przyklad 11.6, zadanie 64 z rozdzialu 4 i zadanie 56 z rozdzialu 10. Przykladem zadari domowych tworzacych serie zadari na ten sam temat sa zadania 4, 32 i 48 z rozdzialu 6.

Zmiany w tresci podreczniko

~ Rozdzial 5 0 sile i ruchu zawiera teraz bardziej szczegolowe omowienie sily ciezkosci, ciezaru i sily normalnej.

~ Rozdzial 7 0 energii kinetycznej i pracy zaczyna sie od bardzo ogolnych uwag na temat energii. Nastepnie definiuje sie energie kinetyczna i pract( oraz omawia sie zwiazek miedzy nimi w taki sposob, by bardziej niz w

XII przedmowa

wydaniu piatym nawiazac do drugiej zasady dynamiki Newtona, nie tracac jednak spojnosci tych definicji z pojeciami termodynamicznymi.

~ Rozdzial 8 0 zachowaniu energii nie zawiera silnie krytykowanej definicji pracy wykonanej przez silt( niezachowawcza - zastapiono j'l omowieniem zmian energii pod wplywem sily niezachowawczej (uzyte sformulowania nie uniemozliwiaja jednak wykladowcy wprowadzenia pojecia pracy wykonanej przez sile niezachowawcza).

~ Rozdziai 10 0 zderzeniacb zawiera teraz najpierw omowienie ogolnego przypadku zderzeri niesprezystych w jednym wymiarze, a dopiero pozniej przypadku szczegolnego zderzeri sprezystych w jednym wymiarze.

~ Rozdzialy 16, 17 i 18 0 ruchu harmonicznym i falach zostaly napisane na nowo, tak by ulatwic studentom przyswojenie sobie tych trudnych zagadnieri.

~ Rozdziat 21 0 entropii zawiera obecnie omowienie silnika Carnota jako idealnego silnika cieplnego 0 najwiekszej sprawnosci.

~ Ciekawostki. Kazdy rozdzial zaczyna sie od opisu ciekawego zjawiska lub doswiadczenia, ktore zostaje poiniej szczegolowo wyjasnione w ktoryms miejscu tego rozdzialu, Ma to za zadanie zachecenie czytelnika do uwaznego przeczytania calego rozdzialu,

~ Sprawdziany pojawiaja sie w miejscach, w ktorych czytelnik powinien przerwac na chwile lekture i sprobowac odpowiedziec na pytanie: "czy potrafisz - wykorzystnjac informacje zawarte w przeczytanym wlasnie paragrafie lub przykladzie - dac sobie rade z tym krotkim zadaniem, nie wymagajacym obliczeri, lecz tylko chwili namyslu?" Jesli nie, to nalezy jeszcze raz przestudiowac ten material przed dalsza lektura; porownaj np. sprawdzian 3 w rozdziale 5 oraz sprawdzian 1 w rozdziale 6. Odpowiedzi do wszystkich sprawdzianow podane sa na koricu ksiazki,

~ Przyklady, czyli zadania rozwiazane w podreczniku, maja pomoc czytelnikowi w utrwaleniu pojt(c wprowadzonych w glownym tekscie oraz w stopniowym opano-

waniu umiejetnosci rozwiazywania zadari, Ich rozwiazania wychodza od stwierdzeri kluczowych dla rozwiazania danego zadania, oznaczonych w tekscie rozwiazania za pomoca ikonki klucza (0-), a nastepnie prowadza krok po kroku az do koricowej odpowiedzi.

~ Fragmenty zatytulowane Sziuka rozwiqzywania zadati zawieraja porady praktyczne, ulatwiajace poczatkujacemu studentowi fizyki nabycie umiejetnosci rozwiazywania typowych zadari i unikniecie czesto spotykanych bledow,

~ Na koricu tekstu glownego kazdego rozdzialu znajduje sie Podsumowanie, w ktorym zebrane sa podstawowe pojecia i prawa wprowadzone w tym rozdziale. Lektura tego podsumowania nie moze oczywiscie zastapic starannego przeczytania calego tekstu rozdzialu.

~ Pytania sq podobne do sprawdzianow - uzyskanie odpowiedzi na postawione pytania nie wymaga wykonywania obliczeri, lecz dobrego zrozumienia omowionego materialu i niezbyt skomplikowanego rozumowania, czasem prostych obliczeri w pamieci. Odpowiedzi na pytania 0 numerach nieparzystych podane sa na koricu ksiazki.

~ Zadania sa zebrane w grupy dotyczace kolejnych paragrafow, a w ramach takiej grupy sa ustawione z grubsza w kolejnosci wzrastajacej trudnosci, Odpowiedzi do zadan 0 numerach nieparzystych podane sq na koricu ksiazki, Rozwiazania czesci zadari 0 numerach nieparzystych sa dostepne w postaci elektronicznej (informacja 0 oznaczeniu zadari, ktorych rozwiazania mozna znalezc w roznych materialach, jest podana na poczatku kazdego zestawu zadari domowych). Zadania trudniejsze oznaczono gwiazdka,

~ W niektorych rozdzialach na samym koricu zestawu zadari wystepuja zadania dodatkowe. Nie sa one przypisane do konkretnych paragrafow i dotycza nieraz zagadnieri z zastosowari fizyki.

n uzu

Podrecznikowi bedzie towarzyszyl Zbior zadasi uzupelniajqcych. Zbior ten bedzie zawieral inny zestaw pytari i zadari domowych oraz wiecej przykladow, Oto jego cechy:

~ Przyklady uzupelniajqce sa czesciowo przeniesione z podrecznika glownego, czesciowo calkiem nowe. Wszystkie zaczynaja sie od stwierdzeri kluczowych dla rozwiazania zadania (oznaczonych ikonka 0-) i prowadza krok po kroku az do koricowej odpowiedzi.

~ Pytania sa trzech rodzajow:

1. pytania typu sprawdzianow, jak w glownej czesci podrecznika;

2. pytania porzqdkujqce, wymagajace zebrania rownan potrzebnych w okreslonej sytuacji, majace charakter rozgrzewki przed jednym z dalszych zadari;

3. pytania do dyskusji, przywrocone z wydari czwartego i wczesniejszych na zadanie czytelnikow,

~ Zadania uzupelniaja zestawy zadari przytoczone w glownej czesci ksiazki; niektore zostaly przesuniete do zbioru z podrecznika glownego. Ich kolejnosc nie jest zwiazana ani z ich trudnoscia, ani z kolejnoscia paragrafow czy pojec w danym rozdziale. Niektore nowe zadania dotycza zagadnieri z zakresu zastosowari fizyki. W niektorych rozdzialach koricowe zadania tworza zestawy zadasi dotyczacych podobnych zagadnieri, W innych rozdzialach na koricu podano zadania z rozwiqzaniami.

Szoste wydanie Podstaw fizyki w angielskiej wersji jezykowej jest dostepne w kilku wersjach, tak by zaspokoic rozne potrzeby wykladowcow i studentow, Wydanie podstawowe zawiera rozdzialy 1-38 (ISBN 0-471-32000-5). Wydanie rozszerzone zawiera ponadto siedem dodatkowych rozdzialow 0 fizyce kwantowej i kosmologii, czyli lacznie 45 rozdzialow (ISBN 0-471-33236-4). Kazde z tych wydari jest dostepne w postaci jednego tomu w twardej oprawie lub w nastepujacych czesciach:

~ tom 1- rozdzialy 1-21 (mechanika i termodynamika), oprawa twarda, 0-471-33235-6;

~ tom 2 - rozdzialy 22-45 (elektrycznosc i magnetyzm oraz fizyka wspolczesna), oprawa twarda, 0-471-36037-6;

~ cz~sc 1 - rozdzialy 1-12, oprawa miekka, 0-471-33234-8;

przedmowa XIII

>- cz~sc 2 - rozdzialy 13-21, oprawa miekka, 0-471-36041-4;

>- cz~sc 3 - rozdzialy 22-33, oprawa miekka, 0-471-36040-6;

>- cz~sc 4 - rozdzialy 34-38, oprawa miekka, 0-471-36039-2;

>- cz~sc 5 - rozdzialy 39-45, oprawa miekka, 0-471-36038-4.

Wydanie polskie powstalo na podstawie tych pieciu czesci podrecznika,

Materiafy dodatkowe

Szostemu wydaniu Podstaw fizyki towarzyszy w oryginale obszerny zestaw starannie przygotowanych materialow uzupelniajacych, majacych za zadanie ulatwic wykladowcom i studentom korzystanie z podrecznika.

Materiaty dla wyklodowcow

>- Instructor's Manual (Poradnik wykladowcy, autor: J. Richard Christman, U.S. Coast Guard Academy). Poradnik ten zawiera wyjasnienia najwazniejszych zagadnieri z kazdego rozdzialu, pokazy doswiadczeri, projekty doswiadczalne i komputerowe, opis filmow i kaset wideo, odpowiedzi do wszystkich pytari, zadari i sprawdzianow oraz przewodnik do zadari z poprzednich wydari podrecznika.

>- Instructor's Solutions Manual (Zbi6r rozwiqzan dla wykladowcy, autor: James Whitenton, Southern Polytechnic University). W zbiorze tym podano szczegolowe rozwiazania wszystkich zadari zebranych na koricu poszczegolnych rozdzialow oraz w Zbiorze zadan uzupelniajqcych. Ten zbior moga otrzymac tylko wykladowcy.

>- Test Bank (Bank testow, autor: J. Richard Christman, U.S. Coast Guard Academy) zawierajacy ponad 2200 pytan testowych wielokrotnego wyboru. Sa one takze dostepne w komputerowym banku testow (patrz nizej).

>- Instructor's Resource CD (CD z materialami dla wykladowcy). Jest to CD-ROM zawierajacy:

• pelny tekst Zbioru rozwiqzan dla wykladowcy w postaci plikow Ib-Tpc-owych oraz w formacie PDF,

XIV przedmowa

• komputerowy bank testow, w wersjach dla komputerow IBM oraz Macintosh, z mozliwoscia edycji tekstu, tak by wykladowca mial pelna swobode tworzenia zestawow pytari testowych,

• wszystkie rysunki z podrecznika (poza fotografiami), przygotowane do przedstawienia na wykladzie oraz wydrukowania.

>- Przezrocza (transparencje). Ponad 200 kolorowych ilustracji z podrecznika w postaci folii do rzutnika przezroczy.

>- On-line Course Management (Interaktywne zarzadzanie zajeciami).

• Programy interaktywne WebAssign, CAPA oraz WebTest, umozliwiajace wykladowcorn wyznaczanie oraz ocenianie zadari i testow za posrednictwem Internetu.

• Wykladowcy mogq rowniez uzyskac dostep do materialow edukacyjnych w systemie WebCT. Jest to obszerne oprogramowanie internetowe, umozliwiajace organizowanie zajC(c internetowych zawierajacych sesje dyskusyjne, tablice ogloszeri, testy, ocene postepow studentow itp. Dalsze informacje mozna uzyskac u przedstawicieli firmy Wiley.

Materiaty dla studentow

>- A Student Companion (Poradnik studenta, autor: 1. Richard Christman, U.S. Coast Guard Academy). Poradnik dla studentow skladajacy sie z tradycyjnych materialow drukowanych oraz studenckiej strony internetowej, stanowiacych lacznie bogate srodowisko interaktywne do nauki i zdobywania dodatkowych informacji. Na studenckiej stronie internetowej dostepne Sq quizy, symulacje, wskazowki do zadari domowych, oprogramowanie interaktywne Interactive LearningWare (patrz nizej) oraz odnosniki do innych stron internetowych, zawierajacych materialy edukacyjne z fizyki.

>- Student Solutions Manual (Zbi6r rozwiqzan dla studenta, autorzy: J. Richard Christman, U.S. Coast Guard Academy i Edward Derringh, Wentworth Institute). Zbior szczegolowych rozwiazari 30% zadari zebranych w koricowych czesciach rozdzialow podrecznika.

>- Interactive Learning Ware. Jest to oprogramowanie umozliwiajace studentowi rozwiazanie 200 zadari z podrecznika. Odbywa sie to interaktywnie, tzn. w kolejnych

krokach student udziela odpowiedzi, a w przypadku odpowiedzi niepoprawnych uzyskuje pomoc w postaci informacji 0 typowych bledach. Zadania, kt6re mozna rozwiazac tym sposobem, sq oznaczone ikonka

~ CD-Physics, 3.0. CD-ROM stanowiacy elektroniczna wersje sz6stego wydania Podstaw fizyki. Zawiera pelny tekst rozszerzonego wydania podrecznika, Poradnik studenta, Zbi6r rozwiqrasi dla studenta, oprogramowanie Interactive LearningWare i liczne symulacje, przy czym wszystkie te materialy zawieraja wiele wzajemnych odnosnikow,

~ Take Note! (Zapisz to!). Notatnik w twardej oprawie umozliwiajacy studentom robienie notatek bezposrednio

Na koricowy ksztalt podrecznika mialo wplyw wiele os6b poza samyrni jego autorarni. J. Richard Christman z U.S. Coast Guard Academy po raz kolejny napisal dla nas wiele doskonalych materialow uzupelniajacych. Trudno przecenic jego znajomosc tej ksiazki oraz wage licznych porad dla student6w i wykladowc6w. James Tanner. z Georgia Institute of Technology oraz Gary Lewis z Kennesaw State College umozliwili nam uzycie innowacyjnego oprogramowania zwiazanego z zadaniami w podreczniku. James Whitenton z Southern Polytechnic State University i Jerry Shi z Pasadena City College podjeli i wykonali herkulesowe zadanie przygotowania rozwiazari wszystkich zadari z podrecznika, John Merrill z Brigham Young University i Edward Derringh z Wentworth Institute of Technology bardzo nam pomogli przy wczesniejszych wydaniach tej ksiazki, za co im skladamy podziekowanie. Dziekujemy takze George'owi W. Huckle'owi z Oxnard (California) i Frankowi G. Jacobsowi z Evanston (Illinois) za sprawdzenie odpowiedzi do przedstawionych w podreczniku zadari,

W wydawnictwie John Wiley mielismy wielkie szczescie pracowac nad ksiazka z naszym glownym redaktorem Cliffem Millsem. Cliff koordynowal i wspieral nasze dzialania oraz dostarczal nam wszelkiej niezbednej pomocy. Gdy potem Cliffowi powierzono w wydawnictwie inne zadania, do szczesliwego korica pracy doprowadzil nas jego utalentowany nastepca, Stuart Johnson.

na duzych, czarno-bialych wydrukach rysunk6w z podrecznika. Zawiera wszystkie ilustracje z zestawu przezroczy. Uzycie tego notatnika oszczedza studentowi wiele czasu zuzywanego normalnie na przerysowywanie rysunk6w na wykladzie.

~ Physics Web Site, strona internetowa podrecznika, dostepna pod adresem http://www.wiley.com/college/hrw. starannie zaprojektowana z mysla 0 uzytkownikach sz6- stego wydania Podstaw fizyki, zapewniajaca studentom pomoc w studiowaniu fizyki oraz udostepniajaca im wiele materialow dodatkowych. Zawiera takze rozwiazania wielu zadari z podrecznika, oznaczonych ikonka

Ellen Ford koordynowala wstepne prace redakcyjne oraz pr6by druku wielobarwnego. Sue Lyons z dzialu marketingu byla niezmordowana w pracy nad sukcesem tego wydania. Joan Kalkut stworzyla znakornity zestaw materialow pomocniczych. Thomas Hempstead doskonale zarzadzal procesem recenzji maszynopisu podrecznika oraz licznyrni pracarni administracyjnyrni.

Lucille Buonocore, kierownik produkcji ksiazki, i Monique Calello, redaktor ds. produkcji, znakornicie poradzily sobie z dopasowaniem do siebie roznych element6w podrecznika i pomogly doprowadzic z sukcesem do korica zlozony proces produkcji ksiazki, za co im serdecznie dziekujemy, Dziekujemy rowniez Maddy Lesure za projekt graficzny ksiazki, Helen Walden za redakcje tekstu, Edwardowi Starrowi i Annie Melhorn za kierowanie przygotowaniem rysunk6w, Georgii Kamvosoulis Mederer, Katrinie Avery i Lilian Brady za korekte skladu, a takze wszystkim pozostalym czlonkom zespolu produkcyjnego.

Hilary Newman oraz jej zespol zajmujacy sie wyborem fotografii do podrecznika z zapalem wyszukiwali ciekawe i niezwykle zdjecia, znakomicie uwidaczniajace prawa fizyki. Mamy rowniez wielki dlug wdziecznosci wobec niezyjacego juz Johna Balbalisa, kt6rego talent graficzny i zrozurnienie fizyki mozna odnalezc w kazdym z rysunk6w.

Szczeg6lne podziekowania jestesmy winni Edwardowi Millmanowi za pomoc w nadaniu tekstowi pod-

przedmowa XV

recznika jego ostatecznej postaci. Przeczytal on z nami caly podrecznik, kazde jego slowo, zadajac nam wiele pytari kierowanych z punktu widzenia korzystajacego z ksiazki studenta. Wiele z tych pytari i zasugerowanych przez niego zmian przyczynilo sie wydatnie do zwiekszenia jasnosci wykladu.

Szczeg6lnie wielki dlug wdziecznosci mamy wobee wielu student6w korzystajacych z poprzednich wydari Podstaw fizyki, kt6rzy zadali sobie trud podzielenia sie z nami swoimi uwagami. Studenci sa dla nas niezwykle wazni, gdyz to oni sa ostatecznymi "konsumentami" pod-

Edward Adelson Ohio State University

Mark Arnett

Kirkwood Community College

Arun Bansil

Northeastern University

J. Richard Christman

U.S, Coast Guard Academy

Robert N. Davie, Jr.

St. Petersburg Junior College

Cheryl K. Dellai

Glendale Community College

Eric R. Dietz

California State University at Chico

N. John DiNardo

Drexel University

Harold B. Hart

Western Illinois University

Rebecca Hartzler

Edmonds Community College

Joey Huston

Michigan State University

Shawn Jackson

University of Tulsa

recznika. Dzielac sie z nami swoimi uwagami, pomagaja nam stale doskonalic oferowana przez nas ksiazke, dzieki czemu pieniadze wydane na jej zakup mozna uwazac za coraz lepsza inwestycje. Nadal zachecamy uzytkownikow tej ksiqzki do informowania nas 0 swoich uwagach i refleksjach przy jej Iekturze, co powinno nam pom6c w dalszym ulepszaniu podrecznika w nastepnych latach.

Na zakoriczenie chcemy podkreslic, ze dysponowaIismy znakomitym zespolem opiniodawcow, i pragniemy wyrazic wdziecznosc i podziekowanie kazdemu z nich. Oto oni:

Hector Jimenez

University of Puerto Rico

Sudhakar B. Joshi

York University

Leonard M. Kahn University of Rhode Island

Yiuchi Kubota

Cornell University

Priscilla Laws

Dickinson College

Edbeto Leal

Polytechnic University of Puerto Rico

Dale Long

Virginia Tech

Andreas Mandelis University of Toronto

Paul Marquard Caspar College

James Napolitano

Rensselear Polytechnic Institute

Des Penny

Southern Utah University

Joe Redish

University of Maryland

Opiniodawcami wydari piatego i wczesniejszych byli:

Maris A. Abolins Michigan State University

Barbara Andereck

Ohio Wesleyan University

XVI przedmowa

Albert Bartlett University of Colorado

Michael E. Browne University of Idaho

Timothy M. Ritter

University of North Carolina at Pembroke

Gerardo A. Rodriguez Skidmore College

John Rosendahl

University of California at Irvine

Michael Schatz

Georgia Institute of Technology

Michael G. Strauss

University of Oklahoma

Dan Styer

Oberlin College

Marshall Thomsen

Eastern Michigan University

Fred F. Tomblin

New Jersey Institute of Technology

B.R. Weinberger

Trinity College

William M. Whelan

Ryerson Polytechnic University

William Zimmerman, Jr. University of Minnesota.

Timothy J. Burns

Leeward Community College

Joseph Bushi

Manhattan College

Philip A. Casabella

Rensselear Polytechnic Institute

Randall Caton

Christopher Newport College

J. Richard Christman

U.S. Coast Guard Academy

Roger Clapp

University of South Florida

wn. Conkie

Queen's University

Peter Crooker

University of Hawaii at Manoa

William P. Crummett

Montana College of Mineral Science and Technology

Eugene Dunnam

University of Florida

Robert Endorf

University of Cincinnati

F. Paul Esposito

University of Cincinnati

Jerry Finkelstein

San Jose State University

Alexander Firestone

Iowa State University

Alexander Gardner Howard University

Andrew L. Gardner Brigham Young University

John Gieniec

Central Missouri State University

John B. Gruber

San Jose State University

Ann Hanks

American River College

Samuel Harris

Purdue University

Emily Haught

Georgia Institute of Technology

Laurent Hodges

Iowa State University

John Hubisz

North Carolina State University

Joey Huston

Michigan State University

Darrell Huwe

Ohio University

Claude Kaeser

University of Maryland

Leonard Kleinman University of Texas at Austin

Earl Koller

Stevens Institute of Technology

Arthur Z. Kovacs

Rochester Institute of Technology

Kenneth Krane

Oregon State University

Sol Krasner

University of Illinois at Chicago

Peter Loly

University of Manitoba

Robert R. Marchini

Memphis State University

David Markovitz

University of Connecticut

Howard C. McAllister University of Hawaii at Manoa

w. Scott Me Cullough Oklahoma State University

James H. McGuire

Tulane University

David M. McKinstry

Eastern Washington University

Joe P. Meyer

Georgia Institute of Technology

Roy Middleton

University of Pennsylvania

Irvin A. Miller

Drexel University

Eugene Mosca

United States Naval Academy

Michael O'Shea Kansas State University

Patrick Papin

San Diego State University

George Parker

North Carolina State University

Robert Pe1covits

Brown University

Oren P. Quist

South Dakota State University

Jonathan Reichart SUNY-Buffalo

Manuel Schwartz

University of Louisville

Darrell Seeley

Milwaukee School of Engineering

Bruce Arne Sherwood

Carnegie Mellon University

John Spangler

St. Norbert College

Ross L. Spencer

Brigham Young University

Harold Stokes

Brigham Young University

Jay D. Strieb

Villanova University

David Toot

Alfred University

J.S. Turner

University of Texas at Austin

T.S. Venkataraman

Drexel University

Gianfranco Vidali

Syracuse University

Fred Wang

Prairie View A & M

Robert C. Webb

Texas A & M University

George Williams University of Utah

David Wolfe

University of New Mexico.

przedmowa XVII

Rownowcqo

• • I ,

I S P r~zystosc

Wspinaczka skalna moze sie okozcc najtrudniejszym egzaminem z fizyki. Niepowodzenie rnoze oznoczoc srnierc, a nawet "cz~sciowy sukces" rnoze si~ wiqzoc z powoznyrni obrozenicmi ciala. Jesli na przyklad wspinasz sie w dlugim kominie skalnym, majqc plecy docisniete do jednej sciony szerokiego, pionowego pekniecic skalnego, a stopy - do przeciwleglej sciony, to od czasu do czasu musisz troche odpoczqc,

by nie spasc z wyczerpania. Egzamin sklcdc si~ tu z jednego pytania:

o ile mozesz zrnniejszyc nacisk na sciony, by odpoczqc, lecz nie odposc od nich? Planujqc odpoczynek bez znojomosci praw fizyki, rnozesz nie utrzymac si~ w kominie.

Rys. 13.1. Blok skalny spoczywajacy na innym, mniejszym, w pozycji, kt6ra wydaje siy bardzo niepewna, lecz w rzeczywistosci jest stanem r6wnowagi statycznej. Zdjecie wykonano w poblizu parku narodowego w Arizonie noszacego naZWy Petrified Forest National Park (Park Narodowy "Skamienialy Las")

Rys. 13.2. a) Kostka domina ustawiona na jednej z krawedzi tak, ze jej srodek ciezkosci znajduje sie dokladnie nad t'l krawedzia, Dzialajaca na kostke sila ciezkosci Fg skierowana jest wzdluz prostej przechodzacej przez punkt stycznosci kostki z podlozem. b) Jesli kostka obr6ci sie chocby nieznacznie od polozenia z rysunku a, to moment sily Fg spowoduje dalszy obr6t kostki. c) Kostka ustawiona prosto na jednej z wezszych scian jest w r6wnowadze bardziej trwalej niz kostka z rysunku a. d) Jeszcze bardziej trwala jest r6wnowaga szesciennego klocka

2 13. R6wnowaga i spr~i:ystosc

1 3.1 . R6wnowaga

Rozwazmy cztery ciala: 1) ksiazke lezacq na stole, 2) krazek hokejowy slizgajacy sie bez tarcia po lodzie ze stala predkoscia, 3) wirujace lopatki wentylatora oraz 4) kolo roweru jadacego ze stala predkoscia po prostym torze. Dla kazdego z nich:

1. Ped srodka masy P jest staly,

2. Moment pedu I wzgledem srodka masy (lub dowolnego innego punktu) tez jest staly,

Mowimy, ze ciala te sa w rownowadze. Warunki rownowagi ciala sa zatem nastepujace:

P = const

~

L = const.

(13.1)

oraz

W tym rozdziale bedziemy sie interesowac sytuacjami, w ktorych stale w rownaniu (13.1) s'l rowne zeru, tzn. przypadkami cia! nie poruszajacych sie - ani ruchem postepowym, ani obrotowym - w ukladzie odniesienia, w ktorym je obserwujemy. Ciala takie znajduja sie w rownowadze statycznej. Z czterech cial, ktore wymienilismy na poczatku paragrafu, tylko jedno - ksiazka lezaca na stole - pozostaje w rownowadze statycznej.

Blok skalny z rysunku 13.1 jest innym przykladem ciala znaidujacego sit(choc pewnie nie na zawsze - w rownowadze statycznej. Wlasciwosc te rna tez nieprzebrana mnogosc innych cial, takich jak katedry, domy, biurka czy kioski z gazetarni, ktore nie zmieniaja swego polozenia z uplywem czasu.

Jak wiemy z paragrafu 8.5, jesli cialo wytracone ze stanu rownowagi statycznej w wyniku dzialania na nie sily powraca potem do tego stanu rownowagi, to mowimy, ze cialo jest w stanie trwalej rownowagi statycznej. W takim stanie znajduje sie na przyklad kulka karnienna na dnie polkulistej misy. Jesli natomiast nawet niewielka sila moze na stale wyprowadzic cialo ze stanu rownowagi, to mowimy, ze jest to stan nietrwalej rownowagi statycznej.

Wyobraz sobie na przyklad, ze udalo ci sie ustawic kostke domina tak, ze jej srodek ciezkosci znajduje sie dokladnie nad krawedzia, ktora kostka styka sie z podlozem, jak na rysunku 13.2a. Moment sily wzgledem punktu stycznosci z podlozem, pochodzacy od sily ciezkosci Fg, dzialajacej nakostke, jest rowny zeru, poniewaz sila dziala wzdluz prostej przechodzacej przez ten punkt. Kostka znajduje sie zatem w rownowadze. Oczywiscie najmniejsza nawet sila, mogaca pochodzic od jakiegokolwiek przypadkowego zaburzenia, wytraci kostke z tego

a)

krawedz stycznosci kostki z podlozem

b) c)

d)

stanu rownowagi. Gdy tylko kierunek dzialania sily Fg przesunie sie wzgledem punktu stycznosci kostki z podlozem (jak np. na rysunku 13.2b), moment sily Fg spowoduje obrot kostki. Stan rownowagi z rysunku 13.2a jest zatem stanem nietrwalej rownowagi statycznej.

Ustawienie kostki domina z rysunku 13.2c jest znacznie mniej nietrwale.

Aby przewrocic ty kostke, trzeba przylozyc do niej sile, ktora zdola obrocic jq wokol krawedzi az do polozenia z rysunku 13.2a, w ktorym srodek masy znajduje sie nad krawedzia stycznosci kostki z podlozem, a potem jeszcze troche dalej. Niewielka sila nie da sie zatem przewrocic kostki, lecz silnym prztyknieciem palcern w kostke mozna to zrobic bez trudu (na pewno widziales, jak po ustawieniu dlugiego laricucha pionowych kostek domina uderzenie palcem pierwszej z nich powoduje upadek calego laricucha).

Szescienny klocek z rysunku 12.3d (np. klocek z dziecinnej ukladanki) jest w rownowadze jeszcze bardziej trwalej, gdyz aby go przewrocic, trzeba doprowadzic do jeszcze znaczniejszego przemieszczenia srodka masy, by wyprowadzic go poza krawedz stycznosci klocka z podlozem. Prztykniecie palcem moze tu nie wystarczyc (dlatego wlasnie nie widuje sie przewracania laricuchow szesciennych klockow). Robotnik z rysunku 13.3 rna w sobie cos z kostki domina i cos z szesciennego klocka: wzdluz belki rna nogi szeroko rozstawione, a wiec jego polozenie jest dose trwale, natomiast w poprzek belki rna podstawe waska - w tym kierunku jego rownowaga jest dose nietrwala, a zatem robotnik musi sie bardzo strzec mocniejszych podmuch6w wiatru.

Badanie warunkow r6wnowagi statycznej rna wielkie znaczenie w technice.

Budowniczowie musza umiec przewidziec wszystkie zewnetrzne sily i momenty sil, jakie moga dzialac na projektowanq konstrukcje, a nastepnie przez wlasciwy ksztalt obiektu i odpowiedni dob6r materialow uzytych do jego budowy zapewnic trwalosc konstrukcji w warunkach, gdyby te sily istotnie na nia dzialaly. Chodzi na przyklad 0 to, by budowac mosty, ktore nie zarwa sie ani pod wplywem ruchu pojazdow, ani pod wplywem wiejacych wiatrow, lub 0 to, aby podwozie samolotu wytrzymywalo zderzenia z nie zawsze rowna powierzchnia ladowiska.

13.2. Warunki r6wnowagi

Ruch postepowy ciala opisuje druga zasada dynamiki Newtona, ktora mozemy wyrazic za pomoca pedu ciala w postaci rownania (9.29), czyli

~

~ dP

Fwyp = dr. (13.2)

Jesli cialo jest w rownowadze ze wzgledu na ruch postepowy, tzn. jesli P jest stale, to dP /dt = 0, a zatem

Fwyp = 0

(rownowaga sit).

(13.3)

Do opisu ruchu obrotowego ciala wykorzystamy z kolei druga zasade dynamiki wyrazona w wielkosciadi kqtowych, czyli rownanie (12.39) majace postac

~ dl

Mwyp = dr. (13.4)

Rys. 13.3. Robotnik budowlany stojacy na belce stalowej wysoko nad centrum Nowego Jorku jest w rownowadze statycznej, ktora jest bardziej trwala w kierunku wzdluz belki niz w kierunku do niej prostopadlym

13.2. Warunki r6wnowagi 3

13. R6wnowaga i spr~Zystosc

Jesli cialo jest w rownowadze ze wzgledu na ruch obrotowy, tzn. jesli I jest stale, to dIjdt = 0, a zatem

Mwyp = 0

(rownowaga momentow sil).

(13.5)

Tak wiec dwa warunki rownowagi ciala sa nastepujace:

Warunki te Sq oczywiscie spelnione, gdy cialo znajduje sie w rownowadze statycznej. Obowiazuja one jednak rowniez w bardziej ogolnej sytuacji, gdy wektory P i I Sq stale, choc niekoniecznie rowne zeru.

Rownania (l3.3) i (l3.5) dotycza wielkosci wektorowych, a zatem sq rownowazne trzem niezaleznym rownaniom dla skladowych wzdluz kazdej z osi ukladu wspolrzednych:

r6wnowaga sit

rownowaga moment6w sit

Fwyp,x = 0, Fwyp,y = 0, Fwyp,z = 0,

Mwyp,x = 0, Mwyp,y = 0, Mwyp,z = O.

(l3.6)

Uproscimy sobie sytuacje i przyjrniemy, ze wszystkie sily dzialaja na cialo w plaszczyznie xy. Oznacza to, ze momenty wszystkich dzialajacych na cialo sit moga powodowac obrot ciala jedynie wokol osi r6wnoleglej do osi z. Wobec tego z zestawu rownari (l3.6) wypada nam jedno rownanie dla skladowych sily i dwa rownania dla skladowych momentu sily; zostaja tylko rownania:

Fwyp,x = 0

(rownowaga 'sif),

(l3.7)

Fwyp,y = 0

(rownowaga sil),

(l3.8)

Mwyp,z = 0

(rownowaga moment6w sil),

(l3.9)

przy czym Mwyp,z jest wypadkowym zewnetrznym momentem sily, powodujacym obrot ciala wokol osi z lub wok6l dowolnej osi do niej rownoleglej.

Dla krazka hokejowego slizgajacego sie po lodzie ze stala predkoscia rownania (13.7), (13.8) i (l3.9) sq spelnione, a zatem znajduje sie on w rownowadze, lecz nie jest to rownowaga statyczna. Aby krazek znajdowal sie w stanie rownowagi statycznej, jego ped P musi bye nie tylko staly, lecz true rowny zeru - krazek musi pozostawac na lodzie w spoczynku. Mamy zatem jeszcze jeden warunek, kt6ry jest spelniony wtedy, gdy cialo znajduje sie w stanie rownowagi statycznej.

SPRAWDZIAN 1: Na rysunku przedstawiono - w szesciu przypadkach - widziany z g6ry jednorodny pret, na kt6ry dziala kilka sil - dwie lub wiecej - w kierunkach do niego prostopadlych. W kt6rych przypadkach mozna tak dobrac wartosci sil (przy czym kazda z nich musi bye rozna od zera), by pret znajdowal sie w r6wnowadze statycznej?

a)

b)

c)

d)

e)

f)

13.3. Srodek ciezkosci

Sila ciezkosci dzialajaca na cialo rozciqgle jest suma wektorowa sil dzialajacych na poszczeg6lne elementy (atomy) ciala, Zamiast rozwazac te pojedyncze skladowe, mozemy powiedziec, ze:

Slowo "efektywnie" oznacza, ze sila wypadkowa oraz wypadkowy moment sily (wzgledem dowolnego punktu) dzialajace na to cialo nie uleglyby zmianie, gdybysmy w jakis spos6b potrafili .wylaczyc" sily dzialajace na poszczeg6lne elementy ciala, a .wlaczyc" sily ciezkosci Fg w srodku ciezkosci ciala.

Dotychczas zawsze przyjmowalismy, ze sila ciezkosci jest przylozona do ciala w jego srodku masy (SM). Jest to rownowazne zalozeniu, ze srodek ciezkosci ciala i jego srodek masy sa tym samym punktem. Przypomnij sobie, ze sila ciezkosci Fg dzialajaca na cialo 0 masie M jest r6wna Mg, gdzie g jest przyspieszeniem, z jakim cialo spada swobodnie pod wplywem sily ciezkosci. Udowodnimy za chwile, ze:

~ Jesli dla wszystkich element6w ciala przyspieszenie g jest jednakowe, to srodek ciezkosci ciala i jego srodek masy znajduja siy w tym samym punkcie.

Stwierdzenie to jest w przyblizeniu prawdziwe dla cial, z jakimi spotykamy sie na co dzieri, gdyz przyspieszenie g zmienia sie bardzo niewiele wzdluz powierzchni Ziemi oraz tylko nieznacznie maleje ze wzrostem wysokosci nad Ziemia. Dla cial, takich jak mysz czy los, rnozemy wiec spokojnie zakladac, ze sila ciezkosci jest do nich przylozona w ich srodku masy. W dalszym rozwazaniach bedziemy to zakladac, a teraz przedstawimy dow6d slusznosci tego zalozenia.

13.3. Srodek ciezkosci 5

y

a)

y

b)

Rys. 13.4. a) Element masy m, ciala rozciaglego. Dzialajaca na ten element sila ciezkosci Fgi rna ramie Xi wzgledem POCZ!!tku ukladu wspolrzednych o. b) Sila ciezkosci Fg dzialajaca na cale cialo jest przylozona w srodku ciezkosci ciala (sq. Ma ona ramie Xsc wzgledem poczatku ukladu wspolrzednych 0

6 13. R6wnowogo i spr~iystosc

Dow6d

Rozwazmy najpierw poszczegolne elementy ciala. Na rysunku 13.4a przedstawiono cialo rozciagle 0 masie M oraz jeden z jego elementow 0 masie mi. Sila ciezkosci Fgi dzialajaca na kazdy z takich elementow jest rowna mJsi. Wskaznik przy 8i oznacza, ze jest to przyspieszenie grawitacyjne w miejscu, w kt6rym znajduje sie ten element (w przypadku ogolnym moze ono bye rozne dla roznych elementow ciala).

W sytuacji z rysunku 13.4a z silq Fgi dzialajaca na odpowiedni element ciala zwiazany jest moment sily M, wzgledem punktu 0, przy czym ramie tej sily wynosi Xi. Korzystajac z rownania (11.33) (M = rj_F), moment M, mozemy zapisac jako

M, =XiFgi.

(13.10)

Wypadkowy moment sil dzialajacych na wszystkie elementy ciala jest wiec rowny

Mwyp = LMi = LXiFgi.

(13.11)

A teraz rozpatrzmy cialo jako calosc. Na rysunku 13.4b przedstawiono sily ciezkosci przylozona do srodka ciezkosci ciala. Ma ona ramie Xsc wzgledem punktu 0, a zatem jej moment M mozemy zapisac, korzystajac znow z rownania (11.33), jako

(13.12)

Sila ciezkosci Fg dzialajaca na cale cialo jest rowna surnie sil ciezkosci Fgi dzialajacych na poszczegolne jego elementy, zatem w rownaniu (13.12) podstawiamy L Fgi zamiast Fg i otrzymujemy

M = xscLFgi.

(13.13)

Przypomnijmy sobie teraz, ze moment sily zwiazany z silq Fg przylozona do ciala w jego srodku ciezkosci jest rowny wypadkowemu momentowi sily pochodzacemu od sil Fgi dzialajacych na wszystkie elementy ciala (tak wlasnie zdefiniowalismy srodek ciezkosci). Wobec tego moment sily M z rownania (13.13) jest rowny Mwyp z rownania (13.11). Przyrownujac do siebie prawe strony tych rownari, dostajemy

XscLFgi = LXiFgi.

Podstawiajac m.g, zarniast Fgi, otrzymujemy

xsc Lmigi = LXimigi.

A teraz rzecz najwazniejsza: jesli przyspieszenie gi jest jednakowe w rniejscach zajmowanych przez poszczegolne elementy ciala, to gi w tym rownaniu skraca sie i mamy

(13.14)

Suma L m, mas wszystkich elementow jest calkowita masq ciala M. Rownanie (13.14) mozemy wiec zapisac w postaci

1

xsc = M LXimi.

(13.15)

Prawa strona tego rownania jest rowna wspolrzednej XSM srodka masy ciala (patrz rownanie (9.4». Otrzymujemy zatem zwiazek, ktory chcielismy wyprowadzic:

(l3.16)

rs PRA WD ZIAN 2: Wyobraz sobie, ze chcesz nadziac jablko na cienki pret, lecz nie udaje ci sie trafic pretem w srodek ciezkosci jablka. Jakie polozenie koricowe zajmie srodek ciezkosci jablka, jesli bedziesz trzymal pret poziomo, tak by jablko mogto sie swobodnie wokol niego obracac? Uzasadnij odpowiedz,

13.4. Kilka przyktadow rownowoqi statycznej

W tym paragrafie rozwazymy kilka przykladow dotyczacych rownowagi statycznej cial, W kazdym z nich wybierzemy uklad zawierajacy jedno lub wiecej cial, dla ktorego wykorzystamy warunki rownowagi (tzn. wzory (13.7), (l3.8) i (l3.9». We wszystkich przypadkach sily beda dzialac w plaszczyznie xy, a zatem zwiazane z nimi momenty sit beda rownolegle do osi z. Wobec tego, korzystajac z rownania (13.9), ,czyli warunku rownowagi momentow sit, bedziemy obliczac momenty sit wzgledem osi rownoleglej do osi z. Choc rownanie (l3.9) jest sluszne dla dowolnej takiej osi, to - jak sie przekonasz - wlasciwy wybor osi umozliwia latwiejsze wykorzystanie warunku (13.9) dzieki eliminacjijednego lub wiecej wyrazow,

Przyklod 13.1

Jak pokazano na rysunku 13.5a, jednorodna belka 0 dlugosci L i masie m = 1,8 kg znajduje sie w spoczynku, a oba jej korice spoczywaja na wagach. Na belce lezy nieruchomo jednorodny klocek 0 masie M = 2,7 kg, tak ze jego srodek jest odlegly od lewego korica belki 0 L/4. Jakie sa wskazania obu wag?

ROZWIJ\ZANIE:

Pierwszym krokiem prowadzacym do rozwiazania kazdego zadania dotyczacego rownowagi statycznej jest wybranie ukladu cial, ktory bedzie sie rozwazac, i sporzadzenie dla tego ukladu diagramu sil zawierajacego wszystkie sily dzialajace na ten uklad. W naszym zadaniu uklad ten bedzie sie skladal z belki i klocka, Diagram sit dzialajacych na ten uklad przedstawiono na rysunku a5b. (Wlasciwy wyb6r ukladu cial wymaga nieeo doswiadczenia; czesto istnieje kilka rownie dobrych mozliwosci takiego wyboru - patrz sztuka rozwiazywania zadari: porada 1 na koricu tego paragrafu).

Na belke dzialaja ze strony wag sily normalne: Pi na lewy koniec belki i Fp na jej prawy koniec. Szukane przez nas wskazania wag sa rowne wartosciom bezwzglednym tych sit Na belke dziala tez sila ciezkosci Fg,b, ktora jest do niej przylozona w srodku masy belki i jest rowna mg. Podobnie na klocek dziala sila ciezkosci Fg,k przylozona w srodku masy klocka i rowna Mg. Dla uproszczenia rysunku 13,5b klocek zaznaczono na nim jako kropke znaj-

dujaca sie w obrebie belki, a koniec wektora Fg,k przesunieto do tej kropki. Mozna tak zrobic, poniewaz pionowe przesuniecie wektora Fg,k wzdluz kierunku dzialania tej sily nie zmienia zwiazanego z nia momentu sily wzgledem dowolnej osi prostopadlej do plaszczyzny rysunku,

Rozwiazanie zadania opiera sie na stwierdzeniu, ze o-w skoro uklad znajduje sie w stanie rownowagi statycznej, to spelnione sa dla niego warunki rownowagi sil, tzn. rownania (13,7) i (13,8), oraz rownowagi momentow sil, tzn. rownanie (13,9), Poniewaz dzialajace na uklad sily nie maja skladowych wzdluz osi x, wiec rownanie (13,7) (Fwyp,x = 0) nie zawiera w sobie zadnych informacji. Z rownania dla skladowych y (rownanie (13,8):

Fwyp,y = 0) otrzymujemy w naszym przypadku:

Fi + Fp - Mg - mg = 0,

(13,17)

Rownanie to zawiera dwie niewiadome: Fi i Fp, bedzie wiec nam rowniez potrzebny warunek rownowagi momentow sit, czyli rownanie (13,9), Mozemy je zapisac dla dowolnej osi obrotu prostopadlej do plaszczyzny rysunku 13,5, Wybierzmy os przechodzaca przez lewy koniec belki, Musimy oczywiscie pamietac 0 regulach wyznaczania znakow momentow sil: jesli moment sily powoduje obrot ciala, znajdujacego sie poczatkowo w spoczynku, w kierunku zgodnym z ruchem wskazowek zegara, to moment ten jest ujernny, a jesli powoduje obrot w kierunku przeeiwnym do ruchu wskazowek zegara, to jest dodatni, Wartosci bezwzgledne momentow zapiszemy w postaci r _L F, W naszym przypadku ramiona sil

13,4, Kilka przyktad6w r6wnowagi statycznej 7

I
I a)
I
I
Y I
I
I
~ I
I
I
I
I
I
I I
I L___: Fp
I 2 I
L I I
-4~ I
I I
,; h Xc" .£ ' .. x
klocek_/ ~belka
Fg,b = mg b)

Rys. 13.5. Przyklad 13.1. a) Belka 0 masie m podtrzymuje klocek o masie M. b) Diagram sil dzialajqcych na uklad belka + klocek

sit rj_ wynosza: 0 dla Fi, L/4 dla Mg, L/2 dla mg oraz L dla Fp. Warunek rownowagi momentow sil (Mwyp,z = 0) jest zatem nastepujacy:

(O)(FI) - (L/4)(Mg) - (L/2)(mg) + (L)(Fp) = 0,

skad otrzymujemy

Fp = iMg + ~mg

= ~(2,7 kg) (9, 8 m/s2) + ~(l,8 kg)(9,8 m/s2)

= 15,44 N ~ 15 N.

(odpowiedz)

Rozwiazujac nastepnie rownanie (13.17) wzgledem FI i podstawiajac do niego powyzszy wynik, dostajemy

FI = (M + m)g - Fp

= (2,7 kg + 1,8 kg)(9,8 m/s") - 15,44 N

= 28,66 N ~ 29 N.

(odpowiedz)

Uwaga na temat metody rozwiqzania: Zapisujac warunek rownowagi sil, otrzymalismy rownanie z dwiema niewiadomymi. Warunek rownowagi momentow sil wzgledem dowolnej osi dalby nam rowniez rownanie z dwiema niewiadomymi. Aby ulatwic sobie prace, wybralismy jednak os obrotu tak, by przechodzila przez punkt przylozenia jednej z nieznanych sil, w tym przypadku FI, dzieki czemu sila ta nie wystapila w rownaniu dla rownowagi momentow sit Taki wybor osi obrotu umozliwil nam otrzymanie rownania z jednq niewiadoma, z ktorego latwo bylo wyznaczyc wartosc nieznanej sily Fp. Podstawiajac otrzymany wynik do warunku rownowagi sil, obliczylismy nastepnie wartoscdrugiej nieznanej sily.

SPRAWDZIAN 3: Na rysunku przedstawiono widziany z gory jednorodny pret znajdujacy sie w rownowadze statycznej. a) Czy mozesz wyznaczyc wartosci nieznanych sil F I i F 2 Z warunku rownowagi sil? b) Gdzie powinienes umiescic os obrotu, aby otrzymac rownanie, w ktorym jedyna niewiadoma jest wartosc sily F 2? c) Okazuje sie, ze wartosc sily F 2 jest rowna 65 N. lie wynosi wartosc sily F I?

20 N "'_---4d ---~-2d --+-d --+-d __,. F2 ['""

....,

L lON

L

L

30N

Przyktad 1 3.2

ROZWI.l\ZANIE:

Jak pokazano na rysunku 13.6a, drabina 0 dlugosci L = 12 m i masie m = 45 kg opiera sie 0 gladka sciane (miedzy sciana a drabina nie dziala sila tarcia). Gorny koniec drabiny jest oparty o sciane na wysokosci h = 9,3 m nad podlozem, 0 ktore opiera sie dolny koniec drabiny (miedzy podlozern a drabina dziala sila tarcia). Srodek masy drabiny znajduje sie w odleglosci L/3 od jej dolnego korica. W spinajacy sic po drabinie strazak 0 masie M = 72 kg znajduje sie w pewnej chwili na takiej wysokosci, ze jego srodek masy jest odlegly od dolnego korica drabiny 0 L/2. He wynosza wartosci sit dzialaiacych wowczas na drabine ze strony sciany i podloza?

8 13. Rownowaga i spr~Zystosc

Przede wszystkim decydujemy, ze rozwazany uklad cial bedzie sie skladal ze strazaka oraz drabiny, i sporzadzamy diagram sil dzialajacych na ten uklad, przedstawiony na rysunku.13.6b. Na tym diagramie strazaka przedstawilismy za pomoca kropki na drabinie, zakladajac, ze jego srodek masy znajduje sie blisko drabiny, a dzialajacq na niego silt( ciezkosci zapisalismy jako Mg.

Jedyna si110l dzialajaca na drabine ze strony sciany jest pozioma sila F:, (gdyz miedzy drabina a sciana nie dziala tarcie). Sila dzialajqca na drabine ze strony podloza Fp rna skladowa pozioma Fp,x, ktora jest sila tarcia statycznego, oraz skladowa pionowa Fp•y, ktora jest sila normalna.

brak tarcia

y

a)

b)

Rys. 13.6. Przyklad 13.2. a) Strazak wspinajacy sie po drabinie opartej 0 gladka sciane i 0 szorstkie podloze znajduje sie w polowie wysokosci drabiny. b) Diagram sil dzialajacych na uklad strazak-drabina, Poczatek ukladu wspolrzednych 0 wybrano w punkcie, w kt6rym przylozona jest jedna z nieznanych sil Pp (na rysunku pokazano skladowe tej sily Pp,x i Pp,y)

Korzystamy ze spostrzezenia, ze 0- skoro uklad znajduje sie w r6wnowadze statycznej, to spelnione sa warunki r6wnowagi sil i moment6w sil, czyJi r6wna~ia od (13.7) do (13.9). Skorzystajmy najpierw z r6wnania (13.9) (Mwyp.z = 0). Aby wybrac os obrotu, wzgledem kt6rej bedziemy obliczac momenty sit, zauwazmy, ze mamy dwie nieznane sily: Ps i Pp, dzialajace na dwa korice drabiny. Jesli chcemy otrzymac r6wnanie nie zawierajace jednej z nich, na przyklad Pp, to musimy umiescic os obrotu (prostopadla do plaszczyzny rysunku) w punkcie przylozenia tej sily, a zatem w punkcie O. Punkt ten wybieramy rowniez jako poczatek ukladu wspolrzednych x, y. Momenty sit wzgledem punktu 0 mozemy wyznaczyc z kazdego z rownari od (11.31) do (11.33); najwygodniej nam bedzie skorzystac z r6wnania (11.33) (M = r s.F).

Aby wyznaczyc ramie sily Ps, rysujemy prosta, na kt6rej lezy ten wektor (rys. 13.6b). Ramie r j_ jest to odleglosc punktu 0

od tej prostej. Jak widac z rysunku 13.6b, odmierzamy jll wzdluz osi y i otrzymujemy h. Podobnie postepujerny z silami Mgi mg: rysujemy proste, wzdluz kt6rych one dzialajq, i spostrzegamy, ze ich rarniona musimy mierzyc wzdluz osi x. Korzystajac z wprowadzonej na rysunku 13.6a odleglosci a, stwierdzamy, ze ramiona tych sil wynosza odpowiednio a /2 (strazak jest w polowie wysokosci drabiny) i a/3 (srodek masy drabiny znajduje sie w jednej trz3ciej jej dlugosci, liczac od dolnego korica). Ramiona sil Pp,x i Fp,y sa rowne zeru.

Warunek r6wnowagi moment6w sil Mwyp,z = 0, zapisany za pomocq wyrazeri typu r j_ F, przybiera zatem postac

-(h)(Fs) + (a/2)(Mg) + (a/3)(mg) + (O)(Fp,x) + (O)(Fp,y) = 0 (13.18)

(przy czym skorzystalismy ze znanej juz nam reguly, mowiacej, ze momenty sit Sll dodatnie, jesli powoduja obroty w kierunku przeciwnym do ruchu wskaz6wek zegara, a ujemne - jesli powoduja obroty w kierunku zgodnym z ruchem wskaz6wek zegara).

Z twierdzenia Pitagorasa otrzymujemy, ze

a = ,j L2 - h2 = 7,58 m.

Wobec tego z r6wnania (13.18) dostajemy ga(M/2 + m/3)

Fs= h

(9,8 m/s2)(7,58 m)(72/2 kg + 45/3 kg) 9,3 m

= 407 N "'" 410 N.

( odpowiedz)

\

Nastepnie skorzystamy z warunku r6wnowagi sit R6wnanie

Fwyp,x = 0 daje

Fs - Fp,x =0,

(13.19)

skad wynika, ze

Fp,x = Fs = 410 N.

( odpowiedz)

R6wnanie Fwyp,y = 0 rna w naszym przypadku postac

(13.20)

Fp,y - Mg - mg = 0, skad dostajemy ostatecznie

Fp,y = (M + m)g = (72 kg + 45 kg)(9,8 m/s")

= 1146,6 N "'" 1100 N. (odpowiedz)

przyklad 13.3

ROZWIJ\ZANIE:

Rysunek 13.7a przedstawia szafe pancerna 0 masie M = 430 kg zwisajaca na sznurze z wysiegnika 0 wyrniarach a = 1,9 m i b = 2,5 m. Wysiegnik sklada sie z belki na zawiasie oraz poziomej liny Iaczacej belke zc sciana, Jednorodna belka rna mase m rowna 85 kg; mase sznura i liny mozna pominac,

a) Ile wynosi naprezenie liny Ii? Innyrni slowy, He wynosi wartosc sily Ii, jaka lina dziala na belke?

Rozwazanym ukladem cial jest tu sarna belka; diagram sil dzialajacych na belke przedstawiono na rysunku 13.7b. Ze strony liny dziala na belke sila i; Sila ciezkosci dziala na belke w jej srodku masy (czyli w jej srodku geometrycznym) i jest rowna mg. Skladowa pionowa sily, jaka dziala na belke zawias, oznaczono przez Ppion, a skladowq pozioma tej sily - przez Ppoz• Ze strony podtrzymujacego szafe pancerna sznura dziala na belke sila Tsz• Poniewaz belka, sznur i szafa pozostaja w spoczynku, wartosc sily i; jest

13.4. Kilka przyktad6w r6wnowagi statycznej 9

Rys. 13.7. Przyklad 13.3.

a) Ciezka szafa pancema jest zawieszona na wysiegniku zlozonym z poziomej liny stalowej i jednorodnej belki. b) Diagram sil dzialajacych na belke

a

j_

a)

rowna ciezarowi szafy: Tsz = Mg. Poczatek 0 ukladu wspolrzednych x, y umieszczono w punkcie, w ktoryrn znajduje sie zawias.

Zauwai.my, ze C>-Ir skoro uklad znajduje sie w r6wnowadze statycznej, to spelnione sa warunki rownowagi sit i momentow sit Skorzystajmy najpierw z rownania (13.9) <}1wyp,z = 0). Zwrocmy uwage, ze mamy wyznaczyc wartosc sily 1], natomiast nie interesuja nas wartosci sit Fpoz i Fpion dzialajacych na belky ze strony zawiasu, czyli przytozonych w punkcie O. Wobec tego ()--y os obrotu, wzgledem kt6rej bedziemy obliczac momenty sil, warto wybrac tak, by w otrzymanym rownaniu nie wystepowaly sily Fpoz i Fpion, czyli wybrac os prostopadla do plaszczyzny rysunku w punkcie O. Ramiona sil Fpoz i Fpion wzgledem punktu 0 sa rowne zeru. Proste, wzdluz ktorych dzialaja sily 1;, i.; i mg, zaznaczono na rysunku 13.7b za pomoca linii przerywanych. Ramiona tych sil wzgledem punktu 0 wynosza odpowiednio a, bib /2.

Zapisujac momenty sil w postaci r J_F i korzystajac ze znanych regul dotyczacych znak6w momentow sit, otrzymujemy warunek rownowagi momentow sil Mwyp,z = 0 w postaci

(a)(1]) - (b)(Tsz) - (~b)(mg) = O.

Podstawiajac M g zamiast Tsz i rozwiazujac otrzymane rownanie wzgledem 1], dostajemy

gb(M + ~m)

1]=----=-a

(9,8 m/s2)(2,5 m)(430 kg + 85/2 kg)

= = 6093 N

1,9 m

~ 6100 N. (odpowiedz)

b) Wyznacz wartosc F sily wypadkowej dzialajacej na belke ze strony zawiasu.

ROZWI.-\ZANIE:

Obecnie chcemy wyznaczyc wartosci Fpoz i Fpion, by na tej podstawie obliczyc F. Zauwazmy, ze C>-Ir poniewaz znamy juz wartosc 1], wiec mozemy teraz skorzystac z warunku rownowagi sil dzialajacych na belke, Rownanie dla skladowych poziomych Fwyp,x = 0 przybiera w naszym przypadku postac

Fpoz -1] = 0,

skad otrzymujemy

Fpoz = 1] = 6093 N.

Rownanie dla skladowych pionowych Fwyp,y = 0 ma postac Fpion - mg - Tsz = O.

Podstawiajac Mg zamiast Tsz i rozwiazujqc otrzymane rownanie wzgledem Fpion, dostajemy

Fpion = (m + M)g = (85 kg + 430 kg)(9,8 m/s2) = 5047 N.

Wartosc sily wypadkowej obliczamy z twierdzenia Pitagorasa:

F = JF't,z + n: = \1(6093 N)2 + (5047 N)2 ~ 7900 N.

(odpowiedz) Zauwaz, ze otrzymana wartosc F jest wyraznie wieksza zarowno od sumy ciezarow szafy pancernej i belki, wynoszacej 5000 N, jak i od naprezenia poziomej ltny.rownego 6100 N.

SPRAWDZIAN 4: Na rysunku przedstawiono pozostajacy w spoczynku pret AC 0 masie 5 kg, utrzymywany w pokazanym polozeniu za pomoca sznura oraz dzieki tarciu wystepujacemu miedzy pretem a sciana, Pret jest jednorodny, ma dlugosc rowna 1 m, a kat B = 30°. a) W ktorym z punktow zaznaczonych na rysunku powinienes umiescic os obrotu, aby otrzymac rownanie umozliwiajace wyznaczenie z niego wartosci sily T, jaka sznur dziala na pret? Zaloz, ze momenty sil wyznaczamy wzgledem osi wybranej w punkcie (a), korzystajac z reguly mowiacej, ze moment sily jest dodatni, jesli powoduje obr6t w kierunku przeciwnym do ruchu wskazowek zegara, Jaki jest znak b) momentu

sily Mg zwiazanego z sill\ ciezko-

sci dzialajaca na pret oraz c) mo- D

mentu sily Msz zwiazanego z sill\ dzialajaca na pret ze strony sznura? d) Czy wartosc Msz jest wieksza, mniejsza, czy taka sama jak war- ABC tosc Mg?

10 13. ROwnowaga i sprli1zystosc

Przykiod 1 3.4

Jak pokazano na rysunku 13.S, w trakcie wspinaczki wzdluz komina skalnego alpinistka 0 masie m = 55 kg chce na chwile odpoczac, opierajac silt stopami i ramionami 0 sciany szczeliny o szerokosci w = I m. Jej srodek masy znajduje silt w odlegtosci d = 0,2 m od sciany, 0 ktora opiera silt ona ramionami. Wspolczynnik tarcia statycznego miedzy sciana a butami alpinistki wynosi ILl = 1,1, a miedzy sciana ajej ramionami =r u-: = 0,7. Aby jak najlepiej wypoczac, alpinistka chce dzialac na sciany mozliwie jak najmniejsza sila, co odpowiada sytuacji, w ktorej jej stopy i ramiona sa na granicy zeslizgniecia silt wzdluz sciany,

I

h

1

Rys. 13.8. Przyklad 13.4. SHy dzialajace na alpinistke odpoczywajaca w czasie wspinaczki wzdluz komina skalnego. SHy, ktorymi alpinistka dziala na sciany skalne, powoduja wystapienie sit normalnych N or~ sH tareia statycznego ]1 i Jz

a) Ile wynosi minimalna sila, jaka alpinistka musi dzialac na sciane?

ROZWIA.ZANIE:

Za rozwazany uklad przyjmujemy wspinajaca silt alpinistke; diagram dzialajacych na nia sit jest przedstawiony na rysunku B.S. W poziomie dzialajq na nia ze strony scian sily normalne N, przylozone do jej stop i ramion. Dzialajace na alpinistke sily tarcia JI i Jz sa skierowane pionowo w gore, SHa ciezkosci Fg = mg dziala na nia w jej srodku masy.

Skorzystamy z faktu, ze 0- skoro uklad jest w stanie rownowagi statycznej, to spelnione sa warunki rownowagi sil (rownania (13.7) i (13.S)). Z rownania Fwyp•x = 0 wynika, ze dwie dzialajqcc na alpinistke sily normalne musza bye rowne co do wartosci bezwglednej i przeciwne co do kierunku. Chcemy wyznaczyc wartosc N tych sil, bedaca jednoczesnie wartoscia sily, jaka alpinistka powinna dzialac na kazda ze scian,

Z warunku rownowagi Fwyp,y = 0 otrzymujemy

II + [: - mg = O.

(13.21)

Chcemy, aby zarowno stopy, jak i ramiona alpinistki byly na skraju zeslizgniecia silt wzdluz sciany, co oznacza, ze dzialajace w tych miejscach sily tarcia statycznego powinny miec swe wartosci maksymalne. Jak wynika z rownania (6.1) (fs,max = ILsN), te wartosci maksymalne wynosza

(13.22)

Podstawiajac te wartosci do rownania (13.21) i rozwiqzujac je wzgledem N, otrzymujemy

mg (55 kg)(9,S m/s")

N - --- - _--c'_---,- __

-ILI+ILZ- 1,1+0,7

= 299 N ~ 300 N.

( odpowiedz)

Alpinistka musi zatem odpychac sie od scian silq 0 wartosci rownej co najmniej okolo 300 N,

b) Ile powinna wynosic odleglosc w pionie miedzy stopami i ramionami alpinistki h, aby jej polozenie bylo stabilne? Przyjmij, ze dziala ona na sciany sHq obliczona w punkeie (a).

ROZWIA.ZANIE:

Przyjmijmy, ze 0- polozenie alpinistki jest stabilne, jesli spelniony jest dla niej takze warunek rownowagi momentow sil (Mwyp,z = 0). Oznacza to, ze w wyniku dziatajacych na nia sil nie powstaje wypadkowy moment sit wzgledem dowolnej osi obrotu. Warto tez wykorzystac fakt, ze 0- mamy swobode wyboru osi obrotu, co moze nam umozliwic uproszczenie obliczeri. Momenty sily wyrazimy w postaei r.l F, w ktorej r.l jest ramieniem sily F. Wybierzmy os obrotu prostopadlq do plaszczyzny rysunku w punkcie zetkniecia sie ramion alpinistki ze sciana (patrz rysunek 13,S). Ramiona sil dzialajacych w tym punkeie (N i Jz) Sq zatem rowne zeru, Ramiona sily tareia JI' sily normalnej N dziaIajacej na stopy alpinistki oraz dzialajqcej na nia sily ciezkosci

JFg = mg wynosza odpowiednio w, h oraz d.

Wykorzystujac regule dotyczaca znaku momentu sily, wiaZqCq go z kierunkiem obrotu ciala, jaki powoduje ten moment sily, mozemy w naszym przypadku zapisac warunek Mwyp,z = 0 jako

-(w)(fj) + (h)(N) + (d)(mg) + (O)(fz) + (O)(N) = 0 (13.23)

(zauwaz, ze przez wlasciwy wybor osi obrotu wyeliminowalismy z obliczeri fz). Rozwiazujac rownanie (13.23) wzgledern h, a nastepnie podstawiajac do otrzymanego wyrazenia II = ILl N warrose N = 299 N oraz wartosci liczbowe pozostalych wielkosci danych, otrzymujemy

JIw - mgd 1L1Nw - mgd mgd

h= = =ILIW---

N N N

= (1 1)(1 m) _ (55 kg)(9,S m/sz)(0,2 m)

, 299 N

= 0,739 m ~ 0,74 m.

( odpowiedz)

13.4. Kilka przyklodow rownowcqi statycznej 11

Taka sama wartosc h otrzymalibysmy, zapisujac warunek rownowagi momentow sil wzgledem kazdej innej osi obrotu prostopadlej do plaszczyzny rysunku, na przyklad wzgledern osi przechodzacej przez punkt stycznosci stop alpinistki ze scianq.

Jesli wartosc h bedzie wieksza lub mniejsza niz 0,74 m, to alpinistka bedzie musiala dzialac na sciany silami wiekszymi niz 299 N, aby jej polozenie bylo stabilne. Widac z tego, ze znajomosc fizyki moze sie przydac takze podczas wspinaczki skalnej wzdluz

komina. Gdy w trakcie takiej wspinaczki musisz odpoczac, ftziyki znajomosci fizyki mozesz uniknac bledu poczatkujacych wspinaczy, ktorzy umieszczaja swe stopy zbyt wysoko lub zbyt nisko w stosunku do ramion, co w koricowym rachunkumoze bye nawet fatalne w skutkach. Wiesz juz teraz, ze istnieje pewna ,,najlepsza" odleglosc w pionie miedzy stoparni a rarnionami, przy ktorej mozesz dzialac na sciany stosunkowo najmniejsza silq, a wiec mozliwie dobrze wypoczac przed dalsza wspinaczka.

Porada 1: Zadania dotyczqce rownowagi .statycznej

Oto spis czynnosci, ktore powinienes kolejno wykonac, rozwiazujac zadania zwiazane z rownowaga statyczna.

1. Sporzadz szkic sytuacji, ktorej dotyczy zadanie.

2. Wybierz uklad cial, ktorego rownowage bedziesz analizowal, Na swoim rysunku otocz ten uklad linia zamknieta, abys nie zapomnial, co jest badanym ukladem. Czasem moze nim bye jedno cialo - to, ktore rna sie znajdowac w rownowadze (na przyklad alpinistka z przykladu 13.4). W pewnych przypadkach mozesz wlaczac do badanego ukladu takze inne ciala. Warto tak postepowac, gdy prowadzi to do uproszczenia obliczeri, Wyobraz sobie na przyklad, ze w przykladzie 13.2 zdecydowales sie uwazac za badany uklad sama drabine. Musialbys wtedy uwzglednic na rysunku 13.6b sily, jakimi dzialajq na drabine stopy i rece strazaka, a sit tych nie znasz, co komplikuje analize zagadnienia. W wybranym przez nas ukladzie, zawierajacym oprocz drabiny takze strazaka (rys. 13.6), sily, jakirni strazak dziala na drabine, sa silami wewnetrznymi, ktorych znajomosc nie jest potrzebna do zbadania rownowagi ukladu i rozwiazania przykladu 13.2.

3. Narysuj diagram sit dzialajacych na badany uklad. Umiesc na nim wszystkie sily dzialajace na uklad, oznacz je i upewnij sie, czy dobrze zaznaczyles punkty przylozenia i kierunki dzialania tych sit

4. Narysuj osie ukladu wspotrzednycn xi y. Wybierzje tak, aby przynajmniej jedna z osi byla rownolegla do jednej lub kilku

13.5.

nieznanych sit. Rozloz na skladowe sily, ktore nie sa rownolegle do osi ukladu wspolrzednych. We wszystkich rozpatrzonych w tym paragrafie przykladach rozsadny byl wybor osi x jako osi poziomej, a osi y jako osi pionowej.

5. Wypisz dwa r6wnania stanowiace warunek rownowagi silo U zywaj symboli, a nie podstawiaj wartosci liczbowych.

6. Wybierz jedna lub wiecej osi obrotu, prostopadlych do plaszczyzny rysunku, i zapisz warunek rownowagi momentow sit wzgledem tych osi. Jesli wybierzesz os obrotu zgodna z kierunkiem dzialania jednej z nieznanych sii, to otrzymasz r6wnania prostsze niz w przypadku og6lnym, gdyz nie beda one zawierac tej wyroznionej siiy,

7. Rozwiqz otrzymane rownania algebraicznie. Niektorzy studenci czuja sie pewniej, jesli juz w tej fazie rozwiazania zadania podstawiaja do rownari liczby i jednostki, zwlaszcza gdy przeksztalcenia algebraiczne sq dose zlozone. Osoby bardziej doswiadczone w rozwiazywaniu zadari wola jednak podejscie algebraiczne, gdyz lepiej uwidacznia ono zaleznosc otrzymywanego rozwiazania od roznych zrniennych.

8. Na koniec podstaw wartosci liczbowe danych - wraz z ich jednostkarni - do otrzymanych wyrazeri algebraicznych i wyznacz wartosci liczbowe wielkosci szukanych.

9. Przyjrzyj sie otrzymanej odpowiedzi. Czy jest ona rozsadna?

Czy nie jest przypadkiem wyraznie zbyt duza lub zbyt mala? Czy rna prawidlowy znak? Czy jednostki sa poprawne?

n

Rozwiazujac zadania w tym rozdziale, korzystamy z trzech niezaleznych rownari, ktorymi sa zwykle dwa warunki rownowagi sil i jeden warunek rownowagi momentow sil wzgledem wybranej osi obrotu. Gdyby zadanie zawieralo wiecej niz trzy niewiadome, nie rnoglibysmy go rozwiazac.

A 0 takie zagadnienia wcale nie jest trudno. Wyobraimy sobie, ze w przykladzie l3.2, w ktorym zakladalismy brak tarcia miedzy drabina a sciana, zalozenia tego nie bedziemy mogli zrobic, Pojawi sie zatem jeszcze jedna sila - sila tarcia dzialajaca pionowo w punkcie oparcia drabiny 0 sciane - i w surnie bedziemy

12 13. R6wnowaga i spr~i:ystosc

mieli cztery sily nieznane. Dysponujac tylko trzema rownaniami, nie bedziemy mogli rozwiazac tego zadania.

Jako inny przyklad rozwazmy samochod, ktory jest nierownomiernie obciazony, Jakie sily - a kazda z nich jest inna - dzialaja na jego cztery opony? Na to pytanie tez nie potrafimy odpowiedziec, gdyz mozemy skorzystac tylko z trzech niezaleznych rownari. Z tego samego powodu mozemy zbadac rownowage stolu 0 trzech nogach, ale stolu 0 czterech nogach - juz nie. Zagadnienia tego rodzaju, w ktorych mamy wiecej niewiadomych niz rownari, nosza nazwe nieoznaczonych.

Niemniej jednak takie zagadnienia nieoznaczone maja rozwiazania w swiecie rzeczywistym. J esli ustawisz samochod tak, ze kame z jego kol bedzie wsparte na wadze, to bedziesz mogl odczytac wskazania tych wag, a ich suma bedzie rowna ciezarowi pojazdu. Dlaczego zatem nie potrafimy rozwiazac tego zagadnienia przy uzyciu naszych rownari? Czego nie umiemy w nich uwzglednic?

Rzecz w tym, ze caly czas zakladalisrny - choc moze nie podkreslalismy tego zbyt silnie - ze ciala, ktorych rownowage statyczna badamy, Sq doskonale sztywne. Rozumiemy przez to, ze nie ulegaja one odksztalceniom pod wplywem przylozonych do nich sit Scisle rzecz biorac, takich cial w ogole nie rna. Na przyklad opony samochodu bardzo latwo odksztalcaja sie pod obciazeniem i samochod przyjmuje polozenie rownowagi statycznej.

Kazdy z nas zetknal sie z kiwajacym sie stolikiem w restauracji - zwykle rozwiazujemy ten problem, podkladajac pod jedna z jego nog zlozonq kartke papieru. Gdyby jednak na takim stoliku posadzic dostatecznie duzego slonia, to - 0 ile tylko stolik wytrzymalby to obciazenie - z pewnoscia stolik odksztalcilby sie dokladnie tak sarno jak opony samochodu. Wszystkie nogi dotykalyby podlogi, na kazda z nich dzialalaby dobrze okreslona (rozna od innych) sila, jak na rysunku 13.9, i stolik by sie nie kiwal, Jak jednak mozna wyznaczyc wartosci sil dzialajacych na poszczegolne nogi tego stolika?

Aby moe analizowac takie uklady nieoznaczone, musimy - oprocz warunkow rownowagi statycznej - wykorzystac wiedze z zakresu teorii sprezystosci, dzialu fizyki i techniki, ktory dotyczy opisu odksztalceri cial rzeczywistych pod wplywem dzialajacych na nie sit W nastepnym paragrafie przedstawimy wstepne informacje na ten temat.

SPRAWDZIAN 5: Jednorodny pret 0 ciezarze 10 N jest zawieszony poziomo pod sufitem na dw6ch linkach, kt6re dziaiaja na pret skierowanymi do g6ry silami F 1 i F 2. Na rysunkach przedstawiono cztery przypadki, w ktorych linki przymocowane sa do preta w roznych miejscach. Czy ktores z tych przypadkow, a jesli tak, to kt6re, odnosza sie do ukladow nieoznaczonych, tzn. takich, ze nie mozemy wyznaczyc wartosci sil F I i F2?

ION c)

Rys. 13.9. St6l 0 czterech nogach jest przykladem ukladu nieoznaczonego. SHy dzialajace na poszczeg6lne nogi rnaja rozne wartosci, kt6rych nie mozna wyznaczyc, korzystajac wylacznie z warunk6w r6wnowagi statycznej

13.5. Uk/cdy nieozncczone 13

Rys. 1 3.10. Atomy metalieznego ciala stalego sq regularnie ulozone w trojwymiarowej sieei. Sprezynki symbolizuja sily dzialajace miedzy atomami

Rys. 13.11. a) Walec poddany napreieniu rozciqgajqcemu wydluza sie 0 ,6.L. b) Walec poddany naprezeniu scinajqcemu odksztalca sie 0 Sx, podobnie do zginanej talii kart lub ksiazki, e) Cialo stale w ksztalcie kuli jest poddane napreieniu objetosciowemu ze strony eieezy, przy ezym zrnniejsza swa objetosc o ,6. V. Wielkosc wszystkieh tyeh odksztalceri jest na rysunku znaeznie przesadzona

T

L

1

a)

14 13. R6wnowaga i spr~iystosc

13.6. Sprezystosc

Gdy duza liczba atom6w znajduje sie bardzo blisko siebie, tworzac metaliczne cialo stale, na przyklad zelazny gwozdz, atomy zajmuja polozenia r6wnowagi w tr6jwymiarowej sieci, tzn. regularnym ukladzie powtarzajqcyc~ sie polo zen, w kt6rych kazdy atom rna dobrze okreslona odleglosc od swych naJblizszych sasiad6w. Atomy znajduja sie blisko siebie dzieki wystepujacym miedzy nimi silom miedzyatomowym, Dzialaja one tak, jak gdyby atomy polaczone byly malymi sprezynkami, jak na rysunku 13.10. Siec jest niezwykle sztywna, co oznacza, ze te "miydzyatomowe sprezynki" sa bardzo mocne. Wlasnie dlatego odnosimy wrazenie, ze rozne spotykane na co dzieri przedmioty, jak metalowe drabiny, stoly czy lyzki sa doskonale sztywne. Oczywiscie znamy tez przedmioty, takie jak weze ogrodowe czy gumowe rekawiczki, kt6re bynajmniej nie wydaja nam sie sztywne. Atomy, z kt6rych zlozone sa te przedmioty, nie tworzq bowiem sztywnej sieci, jak na rysunku 13.10, lecz ukladaja sie w dlugie, elastyczne laricuchy czasteczek, a kazdy z tych laricuchow jest dose luzno zwiazany z sasiednimi.

Wszystkie rzeczywiste ciala "sztywne" sa w jakims stopniu sprezyste, co oznacza, ze mozna nieznacznie zmienic ich rozmiary, rozciagajac je, sciskajac lub skrecajac. Pewne pojecie 0 wielkosci tych zjawisk mozesz uzyskac, rozwazajac taki przyklad. Wyobrai sobie, ze masz stalowy pret 0 dlugosci 1 m i srednicy 1 em. Jesli zawiesisz na koricu tego preta niewielki samoch6d, to pret sie roz-

ciagnie, ale tylko 0 okolo 0,5 mm, czyli 0,05% swej dlugosci. Co wiecej, pret powr6ci do swej pierwotnej dlugosci, gdy samoch6d usuniesz.

Gdy jednak zawiesisz na tym precie dwa samochody, zostanie on odksztalcony trwale, to znaczy nie przyjmie swej pierwotnej dlugosci po usunieciu obciazenia. Jesli zas zawiesisz na nim trzy samochody, to pret sie przerwie. Tuz przed zerwaniem pret bedzie rozciagniety, lecz tylko 0 niecale 0,2%. Odksztalcenie to mozesz uznac za niezbyt wielkie, lecz jest ono bardzo wazne w zastosowaniach technicznych (zgodzisz sie, ze jest wazne, by skrzydlo samolotu nie oderwalo sie od kadluba pod obciazeniem).

Na rysunku 13.11 przedstawiono trzy sposoby, w jakie cialo stale moze zmieniac swoje rozmiary pod wplywem dzialajacych na nie sit Na rysunku 13.11a walee jest rozciagany, Na rysunku 13.11b walec jest odksztalcany silq prostopadla do jego osi, podobnie jak mozemy zginac talie kart lub ksiazke. Na rysunku 13.llc

b)

e)

cialo stale jest umieszczone w cieczy pod duzym cisnieniem i jest sciskane rownomiernie ze wszystkich stron. Wspolna cecha tych przypadkow jest to, ze wzgledne odksztalcenie ciala zalezy od wartosci sily odksztalcajacej cialo, jaka przypada na jednostke pola powierzchni. Wielkosc te nazywa sie naprezeniem (termin ten rna tu inne znaczenie niz poprzednio, gdy naprezeniem sztywnej liny lub sznura nazywalismy dzialajaca nan sile; gdy cialo ulega odksztalceniu, wygodnie jest odnosic te sily do pola powierzchni, na jaka ona dziala). Rysunek 13.11 przedstawia odpowiednio a) napreienie rozciqgajqce, b) napreienie scinajqce i c) naprezenie objetosciowe (hydrostatyczne).

W trzech przypadkach przedstawionych na rysunku 13.11 naprezenia i odksztalcenia maja rozna postac, lecz w kazdym z nich naprezenie i odksztalcenie sa do siebie proporcjonalne - przynajmniej w zakresie ich przydatnosci w technice. Odpowiedni wspolczynnik proporcjonalnosci nazywa sie modulem sprezystoscl, tak ze

naprezenie = (modul sprezystosci) . (odksztalcenie).

(13.24)

W trakcie rutynowych badari wytrzymalosci materialow na rozciaganie do walca (takiego jak na rysunku 13.12) przyklada sie naprezenie rozciagajace, zwiekszajac stopniowo jego wartosc od zera az do wartosci, przy ktorej walec peka. Odksztalcenie wa1ca jest przy tym dokladnie mierzone i analizowane jako funkcja przylozonego naprezenia, Typowa zaleznosc odksztalcenia od naprezenia jest przedstawiona na rysunku 13 .13. W znacznym zakresie przylozonego naprezenia odksztalcenie jest wprost proporcjonalne do naprezenia, a probka powraca do pierwotnych wymiarow po usunieciu naprezenia; w tym zakresie spelnione jest rownanie (13.24). Po przekroczeniu przez naprezenie pewnej wartosci, noszacej nazwe granicy sprcriystosci materialu, probka ulega odksztalceniu trwalemu (plastycznemu). Przy dalszym zwiekszaniu naprezenia mozna doprowadzic do pekniecia probki, co zachodzi dla naprezenia noszacego nazwe naprezenia nlszczacego,

Rozciqganie i sciskonie

W najprostszym przypadku, gdy cialo jest rozciagane lub sciskane, naprezenie definiuje sie jako F / S, gdzie F jest wartoscia sily przylozonej do ciala w miejscu, w ktorym cialo rna pole S przekroju prostopadlego do kierunku dzialania sily, Za miare odksztalcenia przyjmuje sie wielkosc bezwymiarowa llL/ L, czyli wzgledna zmiane dlugosci probki (wyrazana tez czasem w procentach). Jesli probka rna ksztalt dlugiego wa1ca, a naprezenie nie przekracza granicy sprezystosci, to przy danym naprezeniu odksztalcenie (wzgledne) zarowno calego preta, jak i kazdego jego odcinka jest takie sarno. Odksztalcenie jest wielkoscia bezwymiarowa, a zatem modul sprezystosci z rownania (13.24) rna taki sam wymiar jak naprezenie, tzn. sily podzielonej przez pole powierzchni.

Modul sprezystosci zwiazany z odksztalceniem przy rozciaganiu lub sciskaniu nazywa sie modulem Younga i oznacza zwykle symbolem E. Rownanie (13.24) rna w tym przypa~ostac

. F llL

- = E-. (13.25)

S L

Rys. 13.12. Walec testowy, uzywany do wyznaczania zaleznosci odksztalcenia od naprezenia, kt6rej przyklad przedstawiono na rysunku 13.13. Mierzy sie zmiane dlugosci t!..L pewnego odcinka o dlugosci poczatkowej L

naprezenie 1-------------::;;. niszczace

granica sprt(i:ystosciIR"'-"'~-

~-~-~-~~~

E:;' zakres odksztalcefi

S- trwalych

.~ zakres sprezystosci

.~ (proporejonalnosci)

e

@

L- _

o odksztalcenie (MJL)

Rys. 13.13. Zaleznosc odksztalcenia od naprezenia dla pr6bki ze stali 0 ksztalcie jak na rysunku 13.12. Pr6bka ulega odksztalceniu trwalemu po przekroczeniu przez naprezenie granicy spreiystosci materialu. Pr6bka peka po osiagnieciu przez naprezenie wartosci odpowiadajacej napreieniu niszczqcemu dla badanego materialu

13.6. Spr~iystosc 15

Rys. 13.14. Tensometr 0 wymiarach zewnetrznych 9,8 x 4,6 mm. Czujnik przykleja sie do przedmiotu, kt6rego odksztalcenie rna bye badane, dzieki czemu odksztalca sie on tak sarno jak badany przedmiot. W wyniku odksztalcenia zmienia sie op6r elektryczny czujnika, co umozliwia pomiar odksztalceri nawet do 3%

16 13. R6wnowaga i spr~i:ystosc

Odksztalcenie pr6bki f"..L / L mierzy sie czesto bardzo wygodnie tensometrem (rys. 13.14). Jest to prosty i uzyteczny czujnik, kt6ry przykleja sie wprost do badanego przedmiotu; dziala on w ten spos6b, ze pod wplywem odksztalcenia zmienia sie jedna z jego wlasciwosci elektrycznych..

Modul Younga rna zwykle dla danego matefialu prawie taka sama wartosc przy rozciaganiu i sciskaniu, naprezenie niszczace moze natomiast bye zupelnie rozne dla tych dw6ch rodzaj6w naprezenia, Na przyklad beton jest bardzo odporny na sciskanie, a bardzo kruchy przy rozciaganiu, w zwiazku z czym niemal nigdy nie uzywa sie go w warunkach, gdy moze bye narazony na rozciaganie, Wartosci modulu Younga i innych cech sprezystych kilku materialow przydatnych w technice podano w tabeli 13.1.

Niekt6re cechy sprezyste wybranych material6w przydatnych w technice

Modul Naprezenie Granica
Material Gestosc p Younga niszczace sprezystosci
[kg/cur'] E [109 N/m2] [106 N/m2] [106 N/m2]
Stala 7860 200 400 250
Aluminium 2710 70 110 95
Szklo 2190 65 50b
Beton" 2320 30 40b
Drewno" 525 13 50b
Kose 1900 9b 170b
Po1istyren 1050 3 48 a Sta1 konstrukcyjna (ASTM-A36). b Przy sciskaniu. C 0 duzej wytrzymalosci. d Daglezja.

Noprezenie scinojqce

W przypadku odksztalcenia poprzecznego (m6wi sie wtedy 0 scinaniu) naprezenie mierzy sie takze za pomoca sily na jednostke pola powierzchni, ale sila dziala teraz nie prostopadle do tej powierzchni, lecz r6wnolegle do niej. Odksztalcenie wyraza bezwymiarowy parametr Sx / L, przy czym wystepujace w nim wielkosci zdefiniowane sa na rysunku 13.11b. Odpowiedni modul sprezystosci, kt6ry w technice oznacza sie zwykle litera G, nazywa sie modulem scinania. Rownanie (13.24) dla scinania zapisuje sie w postaci

F f"..x

- = G- (13.26)

S L

Naprezenia scinajace sa odpowiedzialne za skrzywienia walow obracajacych sie w warunkach duzego obciazenia oraz za zlamania kosci przy ich wygieciu.

Noprezenie objetosciowe

Na rysunku 13.11c naprezeniem jest cisnienie cieczy na cialo, kt6re - jak sie dowiesz w rozdziale 15 - jest r6wne sile dzialajacej na jednostkowe pole powierzchni. Miara odksztalcenia jest w tym przypadku stosunek f".. V / V, gdzie V jest pierwotna objetoscia pr6bki, a f".. V - wartoscia bezwzgledna zmiany objetosci. Odpowiedni modul sprezystosci, oznaczany litera K, nazywa sie modulem

sprezystosc! objetosclowe], czyli modulem scisliwosci materialu, M6wi sie, ze w tym przypadku cialo podlega sciskaniu w cale} objetosci, a zatem cisnienie mozna nazwac naprezeniem objetosciowym. R6wnanie (13.24) przybiera w tej sytuacji postac

~V p=K-.

V

(13.27)

Modul scisliwosci wynosi 2,2 . 109 N/m2 dla wody, a 16 . 1010 N/m2 dla stali. Na dnie Oceanu Spokojnego, kt6rego srednia glybokosc jest r6wna okolo 4000 m, panuje cisnienie 4,0.107 N/m2. Zwiazana z tym cisnieniem wzgledna zmiana objetosci wody ~ V / V wynosi 1,8%. Objytosc ciala ze stali zmienia sie pod takim cisnieniem jedynie 0 okolo 0,025%. Ciala stale - 0 sztywnej sieci atomow - sa z reguly mniej scisliwe niz ciecze, w kt6rych atomy i czasteczki Sq znacznie Iuzniej zwiazane ze swymi sasiadami.

Przyklod 1 3.5

Pret ze stali konstrukcyjnej rna promieri R rowny 9,5 mm oraz dlugosc L rowna 81 em. Pret jest rozciagany wzdluz swej osi w wyniku dzialania sily F 0 wartosci 62 kN. Ile wynosi naprezenie preta oraz jego wydluzenie i odksztalcenie?

ROZWI/tZANIE:

Przede wszystkim zauwazmy, ze - jak wynika z drugiego zdania tresci zadania - 0- mozemy przyjac, iz jeden koniec preta jest unieruchorniony, np. za pomoca imadla. Sib jest zatem przyIozona do drugiego korica preta, rownolegle do jego osi, a wiec prostopadle do jego podstawy. Mamy wobec tego sytuacje jak na rysunku l3.11a.

Ponadto 0- mozerny zalozyc, ze sila dziala rownomiernie na scianke koricowa preta, ktora rna pole powierzchni S = tt R". Naprezenie preta jest zatem dane przez lewa strone rownania (13.25):

.. F F 6,2· 104 N

naprezeme = S = rrR2 = (rr)(9,5 . 10-3 m)?

= 2,2 . 108 N/m2. (odpowiedz)

Poniewaz granica sprezystosci wynosi dla stali konstrukcyjnej 2,5 . 108 N/m2, naprezenie naszego preta jest juz niebezpiecznie bliskie tej granicy.

Zauwazmy nastepnie, ze 0- wydluzenie preta zalezy od naprezenia, dlugosci poczatkowej oraz rodzaju materialu. Rodzaj materialu jest charakteryzowany przez wartosc modulu Younga E (ktor'l mozemy znalezc w tabeli 13.1). Biorac z tej tabeli wartosc E dla stali, otrzymujemy na podstawie rownania (l3.25)

(F / S)L (2,2· 108 N/m2)(0,81 m)

/j.L = --- = -----'-----,,--

E 2,0· 1011 N/m2

= 8,9· 10-4 m = 0,89 mm.

( odpowiedz)

I wreszcie przypomnijmy sob ie, ze 0- odksztalcenie jest zdefiniowane jako stosunek zmiany dlugosci do dlugosci pierwotnej. Wobec tego jest ono rowne

/j.L 8,9· 10--4 m -3

L - =1,1·10 =O,ll%.

0,81 m

( odpowiedz)

Przyktad 13.6

Trzy nogi stolu maja dlugosc 1 m, a czwartajest od nich dluzsza o d = 0,5 mm, tak ze stol sie nieznacznie kiwa. Gdy na tym stole postawiono ciezki.walec stalowy 0 masie M = 290 kg (znacznie wiekszej od masy stolu), wszystkie nogi ulegly scisnieciu i sto! przestal sie kiwac, Drewniane nogi tego stolu maja ksztalt walcow o polu przekroju poprzecznego S = 1 crrr'. Modul Younga E dla drewna wynosi 1,3 . 1010 N/m2. Przyjmij, ze blat stolu pozostal poziomy, a jego nogi nie wygiely sie, i wyznacz wartosci sit, jakie dzialaja ze strony podlogi na poszczegolne nogi.

ROZWIAZANIE:

Rozwazmy uklad cial skradajacy sie ze stolu i walca stalowego. Mamy wiec sytuacje podobna do przedstawionej na rysunku l3.9,

z t'l roznica, ze na stole znajduje sie tym razem stalowy walec. Zauwazmy, ze 0- skoro blat stolu pozostal poziomy, to nogi musialy zostac odksztalcone tak, ze kama z krotszych nog ulegla jednakowemu skroceniu (ktore oznaczymy przez /j.L3), a zatem dzialaj'l na nie sily 0 jednakowej wartosci F3, natomiast noga dluzsza musiala ulec wiekszernu skroceniu /j.L4, a wiec dziala na nia sila 0 wiekszej wartosci F4• Inaczej mowiac, jesli stol pozostal poziomy, to zachodzi zwiazek

(13.28)

Zauwazmy nastepnie, ze 0- z rownania (l3.25) wynika zwiazek miedzy zmiana dlugosci a powodujaca j'l sila /j.L = F L/ SE, przy czym L jest pierwotna dlugoscia nogi. Zwiazek ten mozemy wykorzystac w rownaniu (13.28) dla /j.L4 i /j.L3.

13.6. Spr~Zystosc 17

Przyjmiemy przy tym, ze wszystkie nogi mialy poczatkowo jednakowa w przyblizeniu dlugosc L. Otrzymujemy zatem

F4L F3L

SE = SE + d. (13.29)

Rownanie to nie wystarcza jeszcze do rozwiazania zadania, gdyz wystepuja w nim dwie niewiadome: F4 i F3.

Drugie rownanie zawierajace F4 i F3 otrzymamy z warunku rownowagi sH dzialajacych wzdluz pionowej osi y (Fwyp,y = 0). Ma ono postac

(13.30)

przy czym Mg jest to wartosc sily ciezkosci dzialajacej na nasz uklad cial(w rownaniu tym uwzglednilismy tez fakt, ze na trzy nogi dziala jednakowa sila F3)' Aby rozwiazac uklad rownari (13.29) i (13.30) wzgledem - powiedzmy - F3, zapiszemy najpierw rownanie (13.30) jako F4 = Mg - 3F3. Podstawiajac to wyrazenie do rownania (13.29), otrzymujemy po niewielkich przeksztalceniach:

Mg dSE

F3=---- 4 4L

(290 kg) (9, 8 m/s2) 4

(5· 10-4 m)(10-4 m2)(1,3 . 1010 N/m2) (4)(1 m)

= 548 N ~ 550 N.

( odpowiedz)

Z rownania (13.30) mamy nastepnie

F4=Mg-3F3

= (290 kg)(9,8 m/s") - 3(548 N) ~ 1200 N. (odpowiedz)

Mozesz latwo obliczyc, ze teraz trzy krotsze nogi sa skrocone o 0,42 mm, a noga dluzsza - 0 0,92 mm.

SPRAWDZIAN 6: Na rysunku przedstawiono poziomy klocek zawieszony na dwoch linkach A i B. Linki te maja teraz jednakowa dlugosc, lecz przed zawieszeniem na nich klocka mialy dlugosc rozna, Srodek masy klocka znajduje sie blizej linki B niz A. a) Rozwaz momenty sil wzgledem srodka masy klocka i odpowiedz, czy wartosc momentu sily, jaka dziala na klocek ze strony linki A, jest

wieksza, mniejsza, czy taka

sarna jak wartosc momentu

sily, jaka dziala na klocek ze strony linki B. b) Ktora z linek dziala na klocek wieksza sila? c) Ktora z linek byla krotsza przed zawieszeniem na nich klocka?

A

B

Rownowaga statyczna Gdy cialo sztywne pozostaje w spoczynku, mowimy, ze jest ono w stanie rownowagi statycznej. Gdy cialo znajduje sie w tym stanie, suma wektorowa wszystkich dzialajacych na nie sil zewnetrznych jest rowna zeru, tzn.

Fwyp = 0

(rownowaga sil).

(13.3)

JeW wszystkie te sity dzialaja w plaszczyznie xy, to powyzsze r6wnanie wektorowe jest rownowazne dw6m rownaniom dla skladowych:

(rownowaga sil).

(13.7, 13.8) W rownowadze statycznej rowna zeru jest takze suma wektorowa dzialajacych na cialo zewnetrznych momentow sil wzgledem dowolnego punktu, tzn.

Fwyp,x = 0 oraz Fwyp,y = 0

Mwyp = 0

(rownowaga momentow sil).

(13.5)

Jesli sity dzialaja w plaszczyznie xy, to wektory wszystkich moment6w sil sll r6wnolegle do osi z, tak ze r6wnanie (13.5) jest rownowazne jednemu r6wnaniu dla skladowych:

Mwyp,z = 0

(r6wnowaga moment6w sil).

(13,9)

18 13. R6wnowogo i spr~Zystosc

Srodek. cifikosci Sila ciezkosci dziala z osobna na kazdy element ciala. Na cialo jako calosc dziala sila ciezkosci Fg, bedaca wypadkowa sil dzialajacych na poszczeg6lne elementy. Jest ona przylozona do ciala w punkcie, kt6ry nazywa sie srodklem ci~z. koscl ciala. Jesli przyspieszenie grawitacyjne g jest takie sarno dla wszystkich element6w ciala, to srodek ciezkosci pokrywa sie ze srodkiem masy ciala.

Moduly spn;zystosci Wtasciwosci sprezyste cial, czyli rodzaj i wielkosc ich odksztalcenia pod wplywem dzialajacych na nie sil, opisuje sie za pomoca trzech modulow spr~zystosci, Sa one wsp6lczynnikarni proporcjonalnosci miedzy przylozonym do ciala naprezeniern (okreslonym jako sila dzialajaca na jednostkowe pole powierzchni) a odksztalceniem ciala (okreslonym jako wzgledna zmiana jego rozmiar6w), zgodnie z og61nym rownaniem

naprezenie = (modul sprezystosci) , (odksztalcenie). (13,24)

Rozciqganie i sciskanie Gdy cialo jest rozciagane lub sciskane, rownanie (13.24) zapisuje sie w postaci

F st.

5=E1:'

(13.25)

gdzie !1L / L jest odksztalceniem ciala przy rozciaganiu lub sciskaniu, F - wartoscia sily F powodujacej to odksztalcenie, S - polem przekroju poprzecznego, na ktory dziala sila F (prostopadle do S, jak na rysunku 13.11a), a E nazywa sie modulem Younga materialu, z ktorego wykonane jest cialo. Naprezenie jest rowne F/S.

Naprfienie scinajqce Gdy cialo jest poddane naprezeniu scinajacemu, r6wnanie (l3.24) zapisuje sie w postaci

!.. = G !1x

S L '

(13.26)

gdzie !1x / L jest odksztalceniern ciala przy scinaniu, !1x - przemieszczeniem jednego korica ciala w kierunku przylozonej sily F

(jak na rysunku l3.11b), a G nazywa sie modulem scinanla materialu, z kt6rego wykonane jest cialo, Naprezenie jest r6wne F / S.

Napreienie objetoiciowe Gdy cialo podlega sciskaniu w calej objetosci pod wptywem naprezenia dzialajacego na nie ze strony otaczajqcej je cieczy, rownanie (l3.24) zapisuje sie w postaci

!1V p=K-v,

(13.27)

gdzie p jest cisnieniem (naprezeniem objetosciowymi dziallY'!cym na cialo ze strony cieczy, !1 V / V (odksztalcenie) - wartosci,! bezwzgledna wzglednej zmiany objetosci ciala pod wplywem tego cisnienia, a K nazywa sil( modulem scisliwosci materialu, z ktorego wykonane jest cialo.

1. Na rysunku l3.15 pokazano widziany z gory jednorodny kij, na b6ry dzialaj,! cztery sily. Zaloz, ze wybralismy os obrotu przechodzaca przez punkt 0, obliczylismy momenty sil wzgledem tej osi i stwierdzilismy, ze wypadkowy moment sil jest rowny zero. Czy wypadkowy moment sil wzgledem osi przechodzacej przez: a) punkt A, b) punkt B, c) punkt C tez jest r6wny zeru? d) Wyobrai sobie z kolei, ze okazalo sie, iz wypadkowy moment sil wzgledem punktu

o jest rozny od zera. Czy

Vi tej sytuacji istnieje punkt, wzgledem kt6rego wypadkowy moment sit jest rowny

zeru?

Rys. 13.15. Pytanie 1

2. Na rysunku l3.16 przedstawiono sztywna belke przymocowana do dwoch slupkow, ktore S,! z kolei przytwierdzone do podloza. Na be1ce stawiamy mala, lecz ciezka szafke pancerna, kolejno Vi szesciu miejscach pokazanych na rysunku. Przyjrnij, ze masa belki jest znikomo mala w por6wnaniu z masa szafki. a) Uszereguj polozenia szafki ze wzgledu na sill( dzialajqcq ze strony szafki na slupek A, od sily powodujacej najwieksze scisniecie slupka do sily powodujacej najwieksze jego rozciagniecie, i odpowiedz, czy w ktoryms przypadku, a je-

ill tak, to w ktorym, sila ta jest r6wna zeru. b) Uszereguj analogicznie te polozenia ze wzgledu na sill( dziafaj,!c,! ze strony szafki na slupek B.

1

2

3

4

5

A

B

Rys. 13.16. Pytanie 2

3. Na rysunku 13.17 pokazano cztery widziane z gory jednorodne krazki mogace sie slizgac bez tarcia po podlozu i obracac sie wo:t61 swej osi. Na kazdy z nich dzialaja trzy sily 0 wartosciach F, 2F lub 3F, ktore sq przylozone na obrzezu krazka, w jego srodku lub w polowie odleglosci od brzegu do srodka, Wektory sil obracaja sie wraz z krqzkami, a w chwili, kt6rej odpowiada rysunek l3.17, skierowane sq w lewo lub w prawo. Ktore z tych krazkow znajduja sie w rownowadze?

F F

F

a)

c)

d)

b)

Rys. 13.17. Pytanie 3

B

4. Na rysunku 13.18 przedstawiono dwa widziane z gory elementy konstrukcyjne. Na kazdy z nich dzialaja trzy sily 0 kierunkach wskazanych na rysunku. Dla ktorego z tych element6w rnozna tak dobrac wartosci sil (rozne od zera), aby znajdowal sie on w rownowadze statycznej?

a) b)

Rys. 13.18. Pytanie 4

6

5. Na rysunku 13.19 przedstawiono zawieszona u sufitu ruchoma rzezbe (tzw, mobil), zlozona z czterech metalowych pingwin6w polaczonych listewkarni i linkarni. Wszystkie listewki S,! poziome, maja znikomo mala mase, a linki sa do nich przymocowane w jednej czwartej ich dlugosci, liczac od lewego korica. Pingwin 1 rna mase m; = 48 kg. Ile wynosza masy pozostalych pingwin6w?

Rys. 13.19. Pytanie 5

Pytania 19

6. Drabina opiera sie 0 sciane, po kt6rej jej koniec moglby sie slizgac bez tarcia. Drabina nie porusza sie jednak, gdyz na jej drugi koniec dziala sila tarcia ze strony podlogi, Wyobraz sobie, ze przysunales ten dolny koniec drabiny blizej sciany, Czy wartosci: a) sily normalnej dzialajacej na drabine ze strony podlogi, b) sily dzialajacej na drabine ze strony sciany, c) sily tarcia statycznego dzialajacej na drabine ze strony podlogi, d) maksymalnej sily tarcia statycznego fs,max, wzrosly przy tym, zmalaly, czy pozostaly bez zmiany?

7. Trzy drewniane koniki zawieszone sa w bezruchu na kilku krazkach i linkach, jak pokazano na rysunku 13.20, Jedna dluga linka biegnie od sufitu po prawej stronie rysunku do dolnego krazka po lewej stronie, a kilka kr6tszych linek laczy krazki z sufitern oraz koniki z krazkami. Na rysunku podano ciezary dw6ch konik6w (w niutonach) , a) He wynosi ciezar trzeciego konika? Wskaz6wka: Gdy linka styka sie z krazkiem wzdluz polowy jego obwodu, dzialajaca na krazek sila wypadkowa jest dwa razy wieksza od naprezenia linki. b) He wynosi naprezenie kr6tkiej linki oznaczonej litera T?

Rys. 13.20. Pytanie 7

8. a) Przypomnij sobie sprawdzian 4. a) Czy w wyrazeniu wiazacym ze soba Msz i T wystepuje sin (1, czy cos (1? Wyobraz sobie,

ze zmniejszamy kilt (1 (tzn. skracamy sznur, utrzymujac jednak pret wpolozeniu poziomym). b) Czy moment sily Msz, niezbedny do zachowania r6wnowagi ukladu, rosnie przy tym, maleje, czy pozostaje bez zmiany? c) A czy wartosc sily T rosnie przy tym, maleje, czy pozostaje bez zmiany?

9. W tabeli podano pola trzech powierzchni oraz wartosc sily dzialajacej r6wnomiernie na te powierzchnie prostopadle do nich. Uszereguj te powierzchnie zgodnie z ich naprezeniem, od najwiekszego do najmniejszego.

Pole Sila

powierzchnia A powierzchnia B powierzchnia C

0,5So 2So 3So

2Fo 4Fo 6Fo

10. Cztery walcowe prety sa rozciagane jak na rysunku l3.lla, W tabeli podano wartosci dziatajacych na nie sil, pola powierzchni podstaw, wydluzenia oraz poczatkowe dlugosci pretow. Uszereguj te prety w zaleznosci od ich modul6w Younga, od najwiekszego do najmniejszego.

Pryt Sila Pole Wydluzenie Dlugosc
powierzchni poczatkowa
F S I"lL L
2 2F 2S 21"lL L
3 F 2S 21"lL 2L
4 2F S I"lL 2L Rozwiazanie jest dostypne na stronie internetowej podrecznika: http://www.wiley.comlcollege/hrw Rozwiazanie jest dostepne w postaci interaktywnej, wykorzystujacej oprogramowanie Interactive LearningWare (na tej samej stronie)

13.4

1. Jak pokazano na rysunku 13.21, rodzina pewnego fizyka siedzi na hustawce, przy czym hustawka znajduje sie w r6wnowadze. Ciezary poszczeg6lnych czlonkow rodziny (w niutonach) zaznaczono na rysunku, Od kt6rej z os6b (podaj jej numer) pochodzi najwiekszy moment sily wzgledem osi obrotu przechodzacej przez ostrze 0, na kt6rym wsparta jest ta hustawka, skierowany a) przed kartke, b) za kartke?

20 13. R6wnowaga i sprezystosc

2

3

4

5

6

7

8

220 330 440

440 330 220 niutony

4

3

2

1

2

3

4 metry

Rys. 13.2l. Zadanie 1

2. Krzywa Wieza w Pizie rna wysokosc 55 m i srednice 7 m. Szczyt wiezy jest odchylony od pionu 0 4,5 m. Za16z, ze wieze mozna traktowac jako jednorodny walec, a) 0 ile nalezaloby jeszcze odchylic od pionu wierzcholek wiezy, by doprowadzic do jej upadku? b) Jaki kilt tworzylaby os wiezy z pionem w polozeniu, w kt6rym wieza zaczelaby sie przewracac?

3. Na czastke dzialajq dwie sily r6wne w niutonach F 1 = 10i - 4J oraz F2 = 17i + 2J. a) Wyznacz silt;: F3, kt6ra je rownowazy, b) Jaki jest kierunek F 3 wzgledem osi x?

4. Cieciwa luku jest naciagnieta w polowie swej dlugosci tak, ze jej naprezenie jest r6wne sile, jaka dziala lucznik. Jaki kat tworza ze soba dwie polowy cieciwy?

5. Line 0 znikomo malej masie rozpieto poziomo miedzy dwoma hakarni odleglymi od siebie 0 3,44 m. Gdy w polowie dlugosci liny zawieszono na niej przedrniot 0 ciezarze 3160 N, punkt srodkowy liny opuscil sie w pionie 0 35 em. Ile wynosilo w6wczas naprezenie liny?

6. Pozioma platforma 0 masie 60 kg i dlugosci 5 mjest zawieszona przy scianie budynku na dwoch linach podtrzymujacych jej korice, Osoba, kt6ra myje z zewnatrz okna budynku, rna mase 80 kg i stoi na platforrnie w odleglosci 1,5 m od jednego z jej koricow, Ile wynosi naprezenie liny: a) blizszej robotnika i b) dalszej od niego?

7. Jak pokazano na rysunku 13.22, jednorodna kula o masie m i prornieniu r jest zawieszona przy scianie na linie 0 znikomo malej masie, przymocowanej do haka odleglego w pionie od srodka kuli 0 L. Zatoz, ze miedzy kula a sciana nie wystepuje tarcie, i wyznacz a) naprezenie liny oraz b) site dzialajqcq na kule ze strony sciany.

-,

L

_1

r-r-1

Rys. 13.22. Zadanie 7

8. Samoch6d 0 masie 1360 kg rna osie k61 przednich i tylnych odlegle od siebie 0 3,05 m. Srodek ciezkosci pojazdu znajduje sie w odleglosci 1,78 m od osi przedniej. Samochod stoi na poziomej drodze. Wyznacz wartosc sily dzialajacej ze strony drogi na a) kazde z przednich k61 (przy zalozeniu, ze na kazde z nich dziala taka sarna sila) i b) kazde z tylnych k61 (przy zalozeniu, ze na kazde z nich dziala taka sarna sila),

9. Skoczek do wody, ktorego ciezar wynosi 580 N, stoi na koricu trarnpoliny o znikomo malej masie rrys. 13.23). Trampolinajest przykrecona do dwoch slupk6w odleglych od siebie o 1,5 m. Jaka jest wartosc

i kierunek sily dzialajacej na trampoline ze strony a) lewego slupka, b) prawego slupka? Ktory slupek jest c) rozciagany, a kt6ry d) sciskany?

Rys. 13.23. Zadanie 9

10. Na rysunku 13.24 pokazano, jak pewien kierowca stara sie wyciagnac sw6j samochod z blota, w kt6rym ugrzazl na poboczu drogi. Przywiazal on mocno jeden koniec liny do przedniego zderzaka, a drugi przymocowal do slupa telegraficznego odleglego

od samochodu 0 18 m. Gdy nastepnie ciagnie on line w srodku jej dlugosci, dzialajac na nia silq 550 N, przy czym srodek liny odchyla sie od swego polozenia poczatkowego 0 0,30 m, samoch6d ledwie rusza z rniejsca. Ile wynosi wartosc sily, ktora lina dziala na samochod? Zwroc uwage, ze lina nieco sie rozciaga.

Rys. 13.24. Zadanie 10

11 . Metrowy pret miemiczy jest poziomy i znajduje sie w rownowadze, gdy jest podparty na ostrzu znajdujacym sie przy kresce oznaczajacej 50 cm. Gdy w punkcie oznaczajacym 12 em polozono na precie dwie monety 0 masie 5 g kazda, do zachowania r6wnowagi preta trzeba bylo przesunac ostrze do kreski oznaczajacej 45,5 em. Ile wynosi masa tego preta?

12. Jednorodna skrzynia 0 ciezarze 500 N oraz ksztalcie szescianu 0 krawedzi 0,75 m spoczywa na podlodze tak, ze jedna jej krawedz jest oparta 0 nicwiclka sztywna falde podloza. Na jakiej co najmniej wysokosci nad podloga trzeba dzialac poziomo na tt( skrzynie silq 0 wartosci 350 N, aby ja przewrocic?

13. Przy myciu okien robotnik 0 masie 75 kg korzysta z drabiny o masie 10 kg i dlugosci 5 m. Ustawia on dolny koniec drabiny w odleglosci 2,5 m od sciany, opiera g6my koniec 0 popekana szybe okienna i zaczyna sie wspinac po drabinie. Po przebyciu przez niego 3 m wzdluz drabiny, szyba okienna rozpada sie na kawalki. Pomiri tarcie miedzy drabinq a szyba oraz zaloz, ze drabina nie slizga sie po podlozu, i oblicz: a) wartosc sily, jaka dziala drabina na szybe tuz przez rozpadnieciem sie szyby, b) wartosc i kierunek sily, jaka dziala podloze na drabine tuz przez rozpadnieciem sie szyby.

14. Na rysunku 13.25 przedstawiono budowe anatomiczna podudzia i stopy. Gdy stajesz .ria paluszkach", tak ze pieta uniesiona jest nad podlogc, stopa efektywnie styka sie z podtoga w jednym punkcie oznaczonym na rysunku litera P. Oblicz sily dzialajace w6wczas na stope ze strony a) miesnia brzuchatego lydki (przylozona do stopy w punkcie A), b) kosci podudzia (przylozona do stopy w punkcie B), wyrazajac je w jednostkach ciezaru czlowieka. Przyjrnij, ze a = 5 em, a b = 15 em.

Rys. 13.25. Zadanie 14

Zadania 21

15. Jak pokazano na rysunku 13.26, wiadro budowlane 0 masie 817 kg jest zawieszone na linie A, kt6ra w punkcie 0 laczy sic: z dwiema innymi linami B i C, kt6re tworza z poziomem katy 51° i 66°. Wyznaez naprezenie: a) liny A, b) liny B i e) liny C. (Wskazowka: Aby uniknac rozwiazywania ukladu dw6eh r6wnati z dwiema niewiadomymi, wybierz uklad wspolrzednych zaznaezony na rysunku).

16. Uklad z rysunku 13.27 pozostaje w r6wnowadze, gdy srodkowa linka jest dokladnie pozioma. Wyznaez naprezenie lin: a) Tl, b) T2 i e) T3 oraz d) kat e.

17. Jak pokazano na rysunku 13.28, sila F utrzymuje w rownowadze kloeek o masie 6,4 kg oraz uklad krazkow, Krazki maja znikomo mala mase i moga sic: obracac bez tareia. Wyznacz naprezenie T gornej linki. (Wskazowka: Gdy linka styka sic: z krazkiem wzdluz polowy jego obwodu, dzialajaca na krazek sila wypadkowa jest dwa razy wieksza od naprezenia linki).

y

Rys. 13.26. Zadanie 15

Rys. 13.27. Zadanie 16

18. Do podniesienia kloeka o masie 15 kg zastosowano uklad krazkow przedstawiony narysunku 13.29. Ramie ciagnacego line czlo-

wieka jest pionowe, a jego If

przedramie tworzy z pozio-

mem kat 30°. He wynosza Rys. 13.28. Zadanie 17

sily dzialajace na przedra-

mie ze strony a) miesnia tr6j-

glowego i b) kosci ramieniowej? Przedramie i dlori maja mase 2 kg, a ieh srodek masy znajduje sic: w punkcie odleglym 0 15 em od miejsea, w ktorym kosc rarnieniowa styka sic: z przedrarnieniem. SHa, jaka miesieri trojglowy dziala w gore na przedramie, jest przylozona 0 2,5 em za tym punktem.

22 13. Rownowaga i spn~Zystosc

Rys. 13.29. Zadanie 18

19. Na element konstrukeyjny pokazany w rzueie z gory na rysunku 13.30 dzialaja trzy sily: F l e F 2 i F 3. Cheemy utrzymac ten element w rownowadze, przykladajac do niego w punkeie P czwarta sHc: 0 skladowych F x i F y. Wiemy, ze a = 2 m, b = 3 Ill, c = 1 m, F, = 20 N, F2 = 10 N, a F3 = 5 N. Wyznaez: a) Fx, b) Fy oraz e) d.

y

Rys. 13.30. Zadanie 19

20. Na rysunku 13.31 przedstawiono jednorodna tablice 0 masie 50 kg umocowana na poziomym precie, ktory rna dlugosc 3 m i znikomo mala mase, Tabliea rna ksztalt kwadratu 0 boku 2 m. Koniee preta jest polaczony lina z hakiem w scianie 00- 1eglym 0 4 m od zawiasu, ktory taczy ze sciana drugi koniee preta, a) He wynosi naprezenie liny? Jakie sa wartosci i kierunki skladowyeh: b) poziomej i e) pionowej, sily dzialajacej na pret ze strony sciany?

2m

_l

~2m-1 3m-I

Rys. 13.31. Zadanie 20

22. Pionowa szczelina skalnajest tak waska, ze wspinacz nie miesci sie w niej. Aby sie wspiac, przyjmuje on zatem pozycje pokazana na rysunku 13.33, odpychajac sie stoparni od jednej sciany szczetiny i ciagnac druga rekami, Szczelina rna szerokosc w = 0,2 m, masa wspinacza wynosi 55 kg, a jego srodek masy znajduje sie W odleglosci d = 0,4 mod brzegu szczeliny. Wspolczynnik tarcia statycznego miedzy skala a rekami wspinacza wynosi ILl = 0,4, a miedzy skala a jego butami - ILz = 1,2. a) Jaka co najmniej silq musi dzialac wspinacz na kazda ze scian szczeliny ("przyci~ajac" jedna i .odpychajac" druga), aby nie zeslizgnac sie wzdluz szczeliny? b) Ile powinna wynosic przy tym odleglosc w pionie h miedzy jego dloniami i stopami, aby sila obliczona w punkcie (a) wystarczyla do utrzymania sie wspinacza w r6wnowadze? c) Jak zmienia sie odpowiedzi na pytania (a) i (b), gdy wspinacz dotrze do rniejsca, w kt6rym skala jest mokra, co oznacza, ze wspolczynniki tarcia /L I i ILz sa mniejsze od podanych powyzej wartosci dla skaly suchej?

21. Narysunku 13.32 przedstawiono kolo 0 prornieniu r i masie m, do kt6rego osi przylozono poziomo siler F. TIe co najmniej musi wynosic wartosc tej siiy, by kolo moglo pokonac schodek 0 wysokosci h?

23. Na rysunku 13.34 pokazano jednorodna belke o ciezarze 222 N, kt6rej jeden koniec jest przymocowany do sciany za pomoca zawiasu, a drugi jest podwieszony na linie. Wyznacz: a) naprezenie liny oraz b) pozioma i c) pionowa skladowq sily, jaka zawias dziala na belke.

Rys. 13.32. Zadanie 21

Rys. 13.33. Zadanie 22

zawias

Rys. 13.34. Zadanie 23

Rys. 13.35. Zadanie 24

24. Cztery jednakowe, jednorodne cegly 0 dlugosci L ustawiono jedna na drugiej na skraju stolu tak, ze czesc kazdej z nich wystaje poza cegle, na kt6rej jest polozona (rys. 13.35). Wyznacz w jednostkach L maksymalne dlugosci odcink6w: a) ai, b) aa. c) as, d) a4 i e) h, dla kt6rych stos cegiel sie nie przewraca.

25. Uklad przedstawiony na rysunku 13.36 znajduje sie w r6wnowadze. Blok betonowy 0 masie 225 kg jest podtrzymywany za pomoca jednorodnej podpory o masie 45 kg. Wyznacz:

a) naprezenie liny T oraz

b) pozioma i c) pionowa skladowa sily, jaka zawias dziala na podpore.

Rys. 13.36. Zadanie 25

26. Drzwi 0 masie 27 kg maja wysokosc 2,1 m i szerokosc 0,91 m. S ~ one zawieszone na dw6ch zawiasach urnieszczonych w odleglosci 0,30 m od g6rnej i dolnej ich krawedzi, Przyjrnij, ze kazdy zawias podtrzymuje polowe masy drzwi oraz ze srodek ciezkosci drzwi znajduje sie w ich srodku geometrycznym, i wyznacz: a) pozioma i b) pionowa skladowa sily, jaka dziala na drzwi kazdy zawias.

27. Niejednorodny pret jest zawieszony na dw6ch linach 0 znikomo malej masie jak na rysunku 13.37. Pret znajduje sie w rownowadze, gdy jest po-

ziomy. Katy tworzone wow-

czas z poziomem przez liny wynosza () = 36,90 i ¢ = 53,10. Dlugosc preta L jest r6wna 6,1 m. Wyznacz odleglosc x srodka masy preta od jego lewego korica,

(J

Rys. 13.37. Zadanie 27

28. Jak pokazano na ry-

sunku 13.38, cienka belka pozioma AB 0 dlugosci L i znikomo malej masie jest przymocowana do sciany za pomoca zawiasu na koricu A, a jej koniec B jest podtrzymywany na cienkiej linie B C tworzacej z poziomem kat (). Przedrniot o ciezarze W mozna urniescic w dowolnym rniejscu na be1ce i okreslic jego potozenie, podajac odleglosc x srodka masy przedrniotu od sciany, Potraktuj x jako zmienna niezalezna i wyznacz jako funkcje x: a) naprezenie liny oraz b) pozioma i c) pionowa skladowa sily, jaka dziala zawias na belke w punkcie A.

C

Rys. 13.38. Zadania 28 i 30

Zadania 23

29. Na rysunku 13.39 przedstawiono jednorodna deske 0 dlugosci L rownej 6,10 m i ciezarze 445 N wsparta na podlodze oraz na rolce umieszczonej w gornym skraju scianki 0 wysokosci h = 3,05 m. Miedzy deska a rolka nie wystepuje tarcie. Deska pozostaje w rownowadze, gdy kat () jest wiekszy lub rowny 70°, lecz zeslizguje sie po podlodze, gdy () < 70°. Wyznacz wspolczynnik tarcia statycznego miedzy deska a podloga,

13.41. Wyznacz skladowe x i y sil dzialajqcych: a) na belke A ze strony jej zawiasu, b) na belke A ze strony nitu, c) na belke B ze strony jej zawiasu, d) na belke B ze strony nitu.

33. Szescienne pudlo wypelnione piaskiem rna ciezar 890 N. Chcemy przewrocic to pudlo, tak by jego podstawa stala sie jedna ze scian poczatkowo pionowych, przykladajac do niego poziomo sily najednej z gornych krawedzi. a) Ile co najrnniej musi wynosic wartosc tej sily? b) Ile co najmniej musi wynosic wspolczynnik tarcia statycznego miedzy pudlem a podloga? c) Czy mozliwe jest przewrocenie tego pudla mniejsza sila? Jesli tak, to jaka jest najmniejsza wartosc sily - przykladanej wprost do pudla - umozIiwiajaca jego przewrocenie? (Wskaz6wka: Zastanow sie, gdzie jest przylozona sila normalna, gdy pudlo zaczyna sie unosic).

Rys. 13.39. Zadanie 29

34. Cztery jednakowe, jednorodne cegly 0 dlugosci L ustawiono na skraju stolu na dwa sposoby, przedstawione na rysunku 13.42 (por. z zadaniem 24). Chcemy, by stos cegiel wystawal jak najdalej poza krawedz stolu, tzn. aby h bylo w kazdej z tych konfiguracji jak najwieksze, Wyznacz dlugosci odcinkow a!, a-; b, i b: odpowiadajace najwiekszej wartosci h oraz te najwieksze wartosci h dla obu ukladow cegiel (w rubryce "The Amateur Scientist" w Scientific American, czerwiec 1985, s. 133-134, omowione sa jeszcze lepsze konfiguracje ukladu cegiel z rysunku 13.42b).

30. Zaloz, ze jednorodna belka z rysunku 13.38 rna dlugosc L rowna 3 m, a jej ciezar wynosi 200 N. Przyjrnij tez, ze stojacy na belce przedmiot rna ciezar W = 300 N, a kat () = 30°. Maksymalne naprezenie, jakie moze wytrzymac lina, wynosi 500 N. a) W jakiej co najwyzej odleglosci x od sciany mozesz ustawic przedmiot.jesli chcesz, aby lina sie nie zerwala? Ile wynosi b) pozioma i c) pionowa skladowa sily, jaka dziala zawias na belke w punkcie A, gdy przedmiotjest ustawiony w polozeniu z punktu (a)?

a)

31. Drabina malarska przedstawiona na rysunku 13.40 sklada sie z dwoch czesci AC iCE 0 dlugosci 2,44 m kazda, poIaczonych ze soba zawiasem w punkcie C i linka BD 0 dlugosci 0,762 m, przywiazana do obu czesci drabiny w polowie ich dlugosci. Malarz 0 ciezarze 854 N stoi na szczeblu odleglym od podstawy drabiny 0 1,80 m. Przyjrnij, ze miedzy drabina a podloga nie dziala tarcie oraz ze masa drabiny jest znikomo mala, i wyznacz a) naprezenie linki laczacej dwie czesci drabiny oraz wartosci sil dzialajacych na drabine ze strony podlogi w punktach: b) A i c) E. (Wskaz6wka:

Ulatwisz sobie prace, jesli rozwazysz warunki rownowagi dla obu czesci drabiny z osobna).

b)

Rys. 13.42. Zadanie 34

35. Skrzynia w ksztalcie szescianu 0 krawedzi 1,2 m zawiera pewne urzadzenie mechaniczne. Srodek masy skrzyni i jej zawartosci jest polozony 0 0,30 m nad srodkiem geometrycznym szescianu, Skrzynia stoi na pochylni tworzacej z poziomem kat (). Wyobraz sobie, ze kat ten jest poczatkowo rowny zeru, a potern stopniowo go zwiekszamy. W czesniej czy pozniej osiagniemy przy tym taka jego wartosc, ze skrzynia albo zacznie sie zeslizgiwac wzdluz pochylni, albo przewroci sie na sqsiednia sciane, a) Ktore z tych zdarzeri nastapi, jesli wspolczynnik tarcia statycznego miedzy skrzynia a pochylnia wynosi 0,6? b) A jesli jest rowny 0,7? W kazdym z przypadkow wyznacz wartosc kata, dla ktorej skrzynia zaczyna sie poruszac, (Wskaz6wka: Zastanow sie, gdzie jest przylozona sila normalna, gdy skrzynia zaczyna siy unosic).

A

Rys. 13.40. Zadanie 31

y !--2,4m-j

-x

32. Dwie jednorodne belki A i B przymocowane sq do sciany na zawiasach, a ich wolne korice sa luzno polaczone ze soba nitem, jak pokazano na rysunku

nit

13.6 Sprezystosc

36. Na rysunku 13.43 przedstawiono zaleznosc odksztalcenia od naprezenia dla kwarcytu. Wyznacz a) rnodul Younga i b) przyblizona wartosc granicy sprezystosci dla tego materialu,

Rys. 13.41. Zadanie 32

24 13. Rownowaga i sprezystosc

Rys. 13.43. Zadanie 36

odksztalcenie

37. Poziomy pret aluminiowy 0 srednicy 4.8 em wystaje ze sciany sa dlugosc 5,3 cm. Na koricu tego preta zawieszono przedrniot o masie 1200 kg. Modul scinania wynosi dla aluminium 3,0 . 1010 N/m2. Pomiri mase preta i wyznacz: a) naprezenie scinajace dzialajace na pret oraz b) odksztalcenie pionowe korica pryta.\H~Y

38. Na rysunku 13.44 przedstawiono cegle olowiana lezqca poziomo na dwoch walcach A i B. Pola powierzchni pods taw walcow SO! ze soba zwiazane zaleznoscia SA = 2SB, a moduly Younga ~h walcow - zaleznoscia EA = 2EB• Przed polozeniem na meh cegly wa1ce mialy jed-

aakow'l wysokosc. Jaki utamek masy cegly jest podttzymywany przez a) walec "4 i b) walec B? Odleglosci ... poziomie miedzy srodbern masy cegly a osiami .-alcow sa rowne dA (dla wrnlca A) i de (dla wa1ca Bs. c) Ile wynosi stosunek d~/dB?

Rys. 13.44. Zadanie 38

39. Na rysunku 13.45 przedstawiono jednorodny pieri 0 masie 103 kg zawieszony na dwoch stalowych linach A i B, ~ ktorych kazda rna promieri 1,2 mm. Przed zawieszeniem na nich poia lina A miala dlugosc

2.5 m i byla 0 2 mm krot-

sza od liny B. Pieri wisi po- linaA l---aAr~.J-aR.-l

ziomo. Ile wynosza wartoSci sit dzialajacych na pieri ze strony a) liny A i b) liny B? c) Ile wynosi stosunek

Rys. 13.45. Zadanie 39

40. Na glebokosci 60 m pod powierzchnia ziemi rna bye zbudowany korytarz 0 plaskim sklepieniu oraz dlugosci 150 m, wysokoSci 7,2 m i szerokosci 5,8 m (patrz rysunek 13.46). Sklepienie rna bye wsparte wylacznie na stalowych kolumnach, ktorych przekroj poprzeczny jest kwadratem 0 polu powierzchni 960 em". Gystose gruntu wynosi 2,8 g/cm", a) Ile wynosi calkowita masa gruntu,

ktory musza podtrzymac kolumny? b) Ilu kolumn trzeba uzyc, jesli wymaga sie, aby naprezenie sciskajace kazda kolumne nie przekroczylo polowy jej naprezenia niszczacego?

7,2m

..

T

60m

1

T

Rys. 13.46. Zadanie 40

Zadania dodatkowe

41. Wyobrai sobie, ze musisz przesunac ciezki pieri drzewa w puszczy zwrotnikowej, a nie masz zadnych narzedzi, Oto co powinienes zrobic. Znajdz mlode drzewo znajdujace sie mniej wiecej w kierunku, w ktorym masz przesunac pieri. Wyszukaj liane zwisajacq ze szczytu drzewa az do powierzchni ziemi. Przyciagnij ty liane do pnia i owiri j'l wokol jakiejs odnogi na pniu. Nastepnie naciagnij mocno liane, tak by drzewo sie zgielo i wzmocnij wezel na odnodze. Powtorz ty operacje dla kilku dalszych drzew, a w koricu sila wypadkowa wywierana na pieri przez kilka lian ruszy go z miejsca. Jest to metoda dose zmudna, 1ecz umozliwiala ona pracownikom lesnym przemieszczanie ciezkich pni na dlugo przed powstaniem nowoczesnych urzadzeri mechanicznych. Na rysunku 13.47 przedstawiono schemat dzialania tej metody. Pokazano jednq liane przywiazana do galezi na jednym z koricow jednorodnego pnia 0 masie M. Wspolczynnik tarcia statycznego miedzy pniem a gruntem wynosi 0,8. Wyznacz: a) kat e oraz b) wartosc T sily, jaka dziala liana na pieri, gdy pieri zaczyna sie slizgac, tzn. gdy jego lewy koniec jest nieznacznie uniesiony przez liane,

Rys. 13.47. Zadanie 41

42. Wyobrai sobie, ze powierzono ci zadanie usypania duzego kopca z piasku na placu zabaw znajdujacym sie wewnatrz budynku. Musisz zatem zadbac 0 to, aby naprezenie podlogi pod gor'l piasku nie przekroczylo dopuszczalnej wartosci, Studiujac literature przedrniotu, stwierdziles ze zdziwieniem, ze naprezenie podloza jest najwieksze nie pod szczytem kopca, lecz w punktach odleglych 0 "m od tego punktu srodkowego (rys. 13.48a). Podejrzewa sie, ze to przesuniecie obszaru maksymalnego nacisku na podloze od srodka kopca na zewnatrz jest zwiazane z tworzeniem lukow przez ziarna piasku w kopcu. Na rysunku

Zadania 25

13.48b przedstawiono zaleznosc naprezenia a od odleglosci r od punktu polozonego wprost pod szczytem kopca dla kopca 0 wysokosci H = 3 m i kacie fJ = 33°, usypanego z piasku 0 gestosci p = 1800 kg/m '; na tym rysunku ao = 40000 N/m2, am = 40024 N/m2, arm = 1,82 m.

a) Oblicz objetosc piasku zawartego w czesci kopca 0 r ,,; rm/2. (Wskaz6wka: Objetosc tej bryly jest r6wna sumie objetosci pionowego walca i stozka nad tym walcem; objetosc stozka wynosi rtR2h/3, gdzie R jest promieniem podstawy stozka, a h jego wysokoscia). b) lie wynosi ciczar piasku zawartego w tej objetosci? c) Na podstawie wykresu z rysunku 13.48b napisz wyrazenie na dzialajace na podloge naprezenie a jako funkcje r dla r ,,; rm. d) lie wynosi pole powierzchni dS cienkiego pierscienia podlogi o promieniu r i srodku pod szczytem kopca oraz szerokosci radialnej dr? e) He wynosi wartosc dF sily dzialajacej na ten pierscieri ze strony piasku? f) He wynosi wartosc F sily wypadkowej

dzialajacej na podloge ze strony calego piasku zawartego w bryle 0 r ,,; rm/2. (Wskaz6wka: Scalkuj wyrazenie otrzymane w punkcie (e) od r = 0 do r = rm/2). Zauwaz, ze wynik jest zaskakujacy: wartosc F sily dzialajacej na podtoge jest mniejsza od ciezaru W piasku znajdujacego sie nad til czescia podlogi, kt6ry obliczyres w punkcie (b). g) lie wynosi wartosc wzgledna roznicy F i W, tzn. wielkosc (F - W)/W?

I

~

a)

b)

Rys. 13.48. Zadanie 42

Growitccjo

Mojqeo ksztalt dysku Drogo Mleezno, ezyli noszo Goloktyko, zowiero pyl, plonety i miliordy gwiozd, w tym nosze Slonce z Uktodem Slonecznym. Wszystkie te obiekty zwiqzone sq ze sobq - podobnie jok sklcdniki innyeh goloktyk - tq somq silq, ktorn utrzymuje Ksi~zye no jego orbieie i eiebie no Ziemi - silq growitoeyjnq. To site jest tokze zrodfem istnienio nojbordziej niezwyktyeh obiektow, jokie istniejq w przyrodzie - ezornyeh dziur, ezyli gwiozd, ktore kurezq sie nieogroniczenie pod wplywem tzw. zopodonio growitoeyjnego. Siio growitoeyjno w poblizu czornej dziury

jest tok olbrzymio,

. .. .

ze me me moze

stomtqd ueiee, nowet swiotto.

Rys. 14.1. Wielka Mglawica w Andromedzie. Jest to galaktyka odlegla od nas 0 2,3 . 106 lat swietlnych, bardzo podobna do naszej Galaktyki - Drogi Mlecznej. Jest ona ledwie widoczna golym okiem

28 14. Grawitacja

14.1. Silo grawitacyjna we Wszechswiecie

Rozdzial ten otwiera zdjecie naszej Galaktyki - Drogi Mlecznej. My znajdujemy sie w poblizu skraju dysku, ktorego ksztalt rna Galaktyka, okolo 26000 lat swietlnych (2,5 . 1020 m) od jej srodka, ktory lezy w gwiazdozbiorze Strzelca. Nasza Galaktyka nalezy do Lokalnej Grupy Galaktyk, ktora zawiera true Wielka Mglawice w Andromedzie (rys. 14.1), odlegla od nas 0 2,3 . 106 lat swietlnych, oraz kilka blizszych nas galaktyk, jak widoczny na pierwszym zdjeciu Wielki Oblok Magellana.

Lokalna Grupa Galaktyk jest czescia wiekszego zbiorowiska galaktyk - Supergromady Lokalnej. Pomiary wykonane w czasie ostatnich dwudziestu kilku lat wskazuja na to, ze Supergromada Lokalna, a true supergromada zlozona z gromad w Hydrze i w Centaurze, poruszaja sie w kierunku niezwykle gestego obszaru W szechswiata, zwanego Wielkim Atraktorem-Wydaje sie, ze ten obszar znajduje sie w odleglosci okolo 300 milionow lat swietlnych od nas, po drugiej stronie Galaktyki, za gromadami w Hydrze i w Centaurze.

Sila, ktora wiaze ze soba te coraz wieksze struktury materii - od gwiazd przez galaktyki po ich supergromady - i ktora bye moze przyciaga je wszystkie do Wielkiego Atraktora, to sila grawitacji (ciezkosci), Jak widzisz, ta sila nie tylko przyciaga cie do Ziemi, lecz takze siega daleko w przestrzeri miedzygalaktyczna,

14.2. Prawo powszechnego ciqi:enia

Fizykom sprawia wielka przyjemnosc, gdy dostatecznie szczegolowe badania zjawisk na pozor calkowicie ze soba nie zwiazanych wykaza, ze istnieje jednak miedzy nimi pewien zwiazek. Tego rodzaju poszukiwania unifikacji roznych zjawisk maja tradycje wrecz wielowiekowa, W roku 1665 23-letni Izaac Newton dokonal wielkiego odkrycia w fizyce, wykazujac, ze sila utrzymujaca Ksiezyc na orbicie to ta sarna sila, ktora sprawia, ze jablko spada z drzewa na ziemie, Dzis jest to dla nas tak oczywiste, ze trudno nam pojac, iz w starozytnosci uwazano, ze ruch cial na Ziemi i ruch cial na niebie sa zupelnie roznego rodzaju i rzadza sie innymi prawami.

Newton stwierdzil, ze nie tylko Ziemia przyciaga jablko i Ksiezyc, lecz kazde cialo we W szechswiecie przyciaga kazde inne. Tt( sklonnosc cial do zblizania sie do siebie nazwal ciazeniem (grawitacja). Wniosek Newtona nie jest tak calkiem oczywisty na pierwszy rzut oka, gdyz dobrze wszystkim znane przyciaganie przez Ziemie cial z naszego otoczenia jest tak silne, ze utrudnia nam dostrzezenie, ze te inne ciala tez sit( wzajernnie przyciagaja, Na przyklad Ziemia przyciaga jablko sila o wartosci okolo 0,8 N; ty tez przyciagasz jablko (a ono przyciaga ciebie), lecz ta sila przyciagania rna wartosc mniejsza od ciezaru ziarnka kurzu.

Przyciaganie cial opisuje ilosciowo prawo wprowadzone przez Newtona nazywane prawem powszechnego ciazenia, ktore mowi, ze kazda czastka przyciaga kazda inna czastke sill! ci"zkosci (sill! grawitacyjnq) 0 wartosci

(prawo powszechnego ciazenia).

(14.1)

W rownaniu tym m, i ma to masy czastek, r - ich odleglosc, a G - stala grawitacyjna, ktorej przyjeta dzis wartosc wynosi

G = 6,67 . 10-11 N . m2/kg2 = 6,67 . 10-11 m3/(kg. S2).

(14.2)

Jak pokazano na rysunku 14.2, czastka m2 przyciaga czastke m 1 sil,! grawitacyjna i skierowana do czastki m-, a czastka m i przyciaga czastke m2 sH,! grawitacyjna - F skierowana do czastki mi, SHy F i - F stanowia pare akcja-reakcja, zwiazana ze soba trzecia zasada dynamiki Newtona - maja przeciwne kierunki, lecz taka samq wartosc bezwzgledna, Ich wartosc zalezy od odleglosci czastek, lecz nie od ich polozenia: czastki moga sie rownie dobrze znajdowac w glebi jaskini, jak i w glebi kosmosu. Co wiecej, sily te nie zmieniaja sie, gdy w poblizu czastek znajduja sie inne ciala, nawet gdy umiescimy je miedzy rozwazanymi czastkami,

To, jak duza jest sila ciezkosci, tzn. jak silnie przyciagaja sie czastki 0 danej masie, znajdujace sie w danej odleglosci, zalezy od wartosci stalej grawitacyjnej G. Gdyby ta wartosc stala sie nagle - w jakis cudowny sposob - dziesieciokrotnie wieksza niz jest obecnie, przyciaganie ziemskie zwaliloby cie na podloge, a gdyby stala sie dziesieciokrotnie mniejsza, byloby ono tak slabe, ze moglbys bez trudu przeskakiwac cale budynki.

Prawo powszechnego ciazenia Newtona obowiazuje scisle dla czastek, lecz moze bye takze stosowane do cial rzeczywistych, 0 ile tylko ich rozrniary sa male w porownaniu z ich odlegloscia, Ksiezyc i Ziemia s,! tak odlegle od siebie, ze z dobrym przyblizeniern mozna je traktowac jako czastki, lecz co zrobic z jablkiem i Ziemia? Z punktu widzenia jablka Ziemia jest rozlegla i plaska, ciagnie sie az po horyzont jablka, wiec zupelnie nie przypornina czastki,

Newton rozwiazal to zagadnienie jablka i Ziemi, wprowadzajac wazne twierdzenie 0 nastepujacej tresci:

~ Cialo w ksztalcie jednorodnej powtoki kulistej przyciaga czastke znajdujllCl! sie na zewnatrz powtoki tak, jak gdyby cala masa powloki byla skupiona w jej srodku.

Ziemie mozna sobie wyobrazic jako wiele takich powlok znajdujacych sie jedna w drugiej. Zgodnie z powyzszym twierdzeniem kazda z nich przyciaga czastke poza Ziemia tak, jak gdyby cala masa masa powloki byla skupiona w srodku tej powloki. Wobec tego z punktu widzenia jablka Ziemia istotnie zachowuje sie jak czastka, ktora znajduje sie w srodku Ziemi i rna mase Ziemi.

Przyjmijmy, ze Ziemia przyciaga jablko sil,! 0,8 N skierowana w dol na rysunku 14.3. Jablko musi zatem takze przyciagac Ziemie sit,! 0 wartosci 0,8 N, skierowana w gory na rysunku 14.3; mozemy uwazac, ze jest ona przylozona do srodka Zierni. Choc sily te maja taka sama wartosc, to przyspieszenia, jakie nadaja one cialom, na ktore dzialaja, s,! bardzo od siebie rozne. Gdy pozwolimy jablku i Ziemi poruszac sie wzgledem siebie, jablko bedzie poruszac sie z przyspieszeniem rownym okolo 9,8 m/s", czyli z dobrze nam juz znanym przyspieszeniem ziemskim, z jakim spada na Ziemie cialo znajdujace sie w poblizu

Rys. 14.2. Dwie czastki 0 masach m1 i m2, odlegle od siebie 0 T, przyciagaja sie wzajemnie zgodnie z prawem powszechnego ciazenia (r6wnanie (14.1». Sily F i - F, jakimi kazda z nich dziala na druga, maja taka sama wartosc bezwzgledna i przeciwny kierunek

Rys. 14.3. Jablko przyciaga Ziemit( sill! o tej samej wartosci i przeciwnym kierunku co sila, jaka Ziemia przyciaga jablko

14.2. Prawo powszechnego ciqzenio 29

30 14. Grawitacja

jej powierzchni. Przyspieszenie Ziemi, mierzone w ukladzie odniesienia zwiazanym ze srodkiem masy ukladu jablko-Ziemia, wyniesie natomiast zaledwie okolo 1 . 10-25 rnIs2•

SPRAWDZIAN 1: Wyobraz sobie, ze pewna czastke umieszczarny ko1ejno na zewnatrz czterech cial, z kt6rych kazde rna mase m: 1) duzej jednorodnej kuli, 2) duzej jednorodnej powloki ku1istej, 3) malej jednorodnej ku1i oraz 4) malej jednorodnej powloki kulistej. W kazdym z tych przypadk6w odlcglosc czastki od srodka ciala jest taka sarna i wynosi d. Uszereguj te ciala w zaleznosci od wartosci sity grawitacyjnej, jaka wywieraja one na czastke, od najwiekszej do najrnniejszej.

14.3. Grawitacja a zosodo superpozyc]i

Gdy mamy do czynienia z grupa czastek, mozemy wyznaczyc wypadkowa sile grawitacyjna, jaka dzialaja na jedna z czastek wszystkie inne, korzystajac z zasady superpozycji. Jest to zasada og6lna, znajdujaca zastosowanie w wielu sytuacjach, mowiaca, ze dzialanie laczne (wypadkowe) pewnego czynnika jest suma przyczynk6w od poszczeg6lnych jego zrodel. W naszym przypadku wynika z niej, ze musimy najpierw wyznaczyc sily grawitacyjne, jakimi dzialaja na wybrana czastke wszystkie pozostale, a potem - jak zwykle - dodac wektorowo te sily do siebie, co da w wyniku sily wypadkowa,

Dla n oddzialujacych ze soba czastek zasada superpozycji dla sil grawitacyjnych ma zatem postac:

(14.3)

We wzorze tym F],wyp to sila wypadkowa dzialajaca na czastke 1, a na przyklad Fl3 to sila, jaka na czastke 1 dziala czastka 3. R6wnanie to mozna zapisac w bardziej zwartej postaci jako sume wektorowa

n

~ ~ ~

F],wyp = c: Fli·

i=2

(14.4)

A co zrobic, jesli chcemy obliczyc sily grawitacyjna, jaka dziala na czastke rzeczywiste cialo rozciagle? Sily wypadkowa mozemy wtedy obliczyc, dzielac to cialo na czesci, kt6re sa tak male, ze mozemy je uwazac za czastki, a nastepnie stosujac r6wnanie (14.4), aby wyznaczyc sume wektorowa sit pochodzacych od wszystkich czesci ciala, W przypadku granicznym dzielimy cialo rozciagle na nieskoriczenie male elementy masy dm, z kt6rych kazdy dziala na czastke sil~ dF. Suma w r6wnaniu (14.4) przechodzi wtedy w calke i otrzymujemy

(14.5)

przy czym calkowanie nalezy przeprowadzic po calej objetosci ciala rozciaglego (dla prostoty zapisu opuscilismy wskaznik "wyp"). Jesli cialo jest jednorodna kula lub jednorodna powloka kulista, to nie musimy obliczac calki w r6wnaniu (14.5), gdyz mozemy zalozyc, ze cala masa ciala jest skupiona w jego srodku masy, i skorzystac z r6wnania (14.1).

Przyklod 14.1

Rozwaz trzy czastki przedstawione na rysunku 14.4a. Czastka 1 rna mase ml = 6 kg, a czastki m2 i m-; maja masy m2 = m3 = 4 kg. Odleglosc a = 2 em. Wyznacz wypadkowa silt( grawitacyjna F" jaka dziala na czastke 1 ze strony innych czastek.

y

y

m2 a

a)

b)

Rys. 14.4. Przyklad 14.1. a) Uklad trzech czastek. b) Sily dzialaj11ce na czastke 0 masie m I ze strony pozostalych czastek

ROZWII\ZANIE:

Zauwazmy, ze ()-o,r mamy do czynienia z czastkami, a zatem wartosc sily grawitacyjnej, jaka dziala na czastke 1 kazda z pozostalych czastek, jest dana wzorem (14.1) (F = Gmlm2/r2). Wartose sily il2, jaka dziala czastka 2 na czastke 1, jest wobec tego rowna

F _ Gm-m-. 12-~

(6,67· 1O-11 m3/(kg. s2»(6 kg)(4 kg) (0,02 m)2

= 4.10-6 N.

Analogicznie, wartosc sily il3, jaka dziala czastka 3 na czastke I. wynosi

F Gmim-;

l3 = (2a)2

(6,67· 10-11 m3/(kg. s2»(6 kg)(4 kg) (0,04 m)?

= 1.10-6 N.

Aby wyznaczyc kierunki sil il2 i il3, skorzystarny ze spostrzezenia, ze ()-o,r kazda z sil dzialajacych na czastke 1 jest skierowana

w strone czastki, ktora jest zrodlern tej sily, Sila il2 rna zatem dodatni kierunek osi y (patrz rysunek 14.4b) i rna tylko skladowa y, rowna Fl2• Podobnie sila il3 rna kierunek ujernny osi x i rna tylko skladowa x, rowna -Fl3'

W celu wyznaczenia dziatajqcej na czastke 1 sily wypadkowej i"wyp zauwazmy, ze ()-o,r sily nie sa skierowane wzdluz jednej prostej, a zatem sila wypadkowa nie jest po prostu rowna surnie lub roznicy ich wartosci (czy skladowych) - sily te musimy dodac wektorowo.

Zauwazmy jednak, ze -Fl3 i FI2 Sl1 niczym innym, jak skladowymi x i y sily i"wyp. Wartosc i kierunek sily il,wyP mozemy zatem wyznaczyc z rownania (3.6), co daje

FI,wyp = J(F12)2 + (_Fl3)2

= J(4. 10-6 N)2 + (-1.10-6 N)2

= 4,1.10-6 N

( odpowiedz)

oraz

Fl2 4 . 10-6 N 0

e = arctg -Fl3 = arctg -I .10-6 N = -76.

Czy ten kierunek jest zgodny z warunkarni zadania? Nie - kierunek sily il,wyP musi bye posredni miedzy kierunkarni sit Fl2 i -F13. Przypomnij sobie z rozdzialu 3 (porada 3), ze kalkulator podaje tylko jedna z mozliwych wartosci funkcji arctg. Druga z tych wartosci otrzymujemy, dodajac 180° do pierwszej, co w naszym przypadku daje

( odpowiedz)

Ta wartosc wyznacza kierunek zgodny z warunkarni zadania.

SPRAWDZIAN 2: Na rysunku przedstawiono cztery ustawienia trzech czastek 0 jednakowej masie. a) Uszereguj je ze wzgledu na wartosc sily wypadkowej dzialajacej na czastke oznaczona jako m, od najwiekszej do najrnniejszej. b) Czy w ustawieniu 2 kierunek sily wypadkowej jest blizszy kierunku odcinka d, czy odcinka D?

~~1 l • d D m D
• • • • • d~
m m m
(1) (2) (3) Przyklod 14.2

Na rysunku 14.5 przedstawiono uklad pieciu czastek, ktorych masy wynosza: rnl = 8 kg, m i = m-; = m4 = m5 = 2 kg, a ich polozenie dane jest przez zdefiniowane na rysunku wielkosci: a = 2 cm i e = 30°. Wyznacz wypadkowa silt( grawitacyjna i1,wyp, jaka dzialajq na czastke 1 wszystkie pozostale czastki.

ROZWII\ZANIE:

Skorzystarny ()-o,r z tego samego spostrzezenia, ktorego uzylismy w przykladzie 14.1. Rozwiazanie zadania znacznie sie uprosci, gdy zwrocimy uwage na symetrie ukladu,

Aby wyznaczyc wartosci sil dzialajacych na czastke 1, zauwazmy najpierw, ze czastki 2 i 4 maja jednakowe masy oraz znajduja sie w takiej samej odleglosci r = 2a od czastki I. Z

14.3. Grawitacja a zasada superpozycji 31

rownania (14.1) otrzymujemy zatem Gmim, Fl2 = FI4 = --2-· (2a)

(14.6)

Podobnie, czastki 3 i 5 maja jednakowe masy oraz znajduja sie w takiej samej odleglosci r = a od czastki 1, wobec czego

(14.7)

y

a

m3. ms

. m2 a)

b)

Rys. 14.5. Przyklad 14.2. a) Uklad pieciu czastek, b) Sily dzialajace na czastke 0 masie ml ze strony pozostalych czastek

Moglibysmy teraz podstawic do tych dwoch wzorow dane liczbowe i wyznaczyc wartosci sil. Nastepnie zaznaczylibysmy kierunki sil na diagramie, takim jak na rysunku 14.5b, i wyznaczyli sile wypadkowa, W tym celu rozlozylibysmy wektory sil na skladowe x i y, znalezli wypadkowe skladowe x i y, a wreszcie na tej podstawie wyznaczyli wektor sily wypadkowej.

Zrobimy jednak inaczej, korzystajac jeszcze raz z wlasciwosci symetrii ukladu. Po pierwsze, zauwazymy, ze sily Pl2 i PI4 maja taka sama wartosc, lecz przeciwny kierunek, wobec czego ich wypadkowa jest rowna zeru (sily te rownowaiq sie wzajemnie). Z rysunku 14.5b i wzoru (14.7) wynika ponadto, ze skladowe x sil Pl3 i PI5 takze sie rownowaiq, a ich skladowe y maja jednakowa wartosc i taki sam kierunek -- obie dzialajq w dodatnim kierunku osi y. Wobec tego sila PI•Wyp rna wlasnie ten kierunek, a jej wartosc jest rowna podwojonej wartosci skladowej y sily Pl3, tzn.

Gmlm3 FI.wyp = 2Fl3 cos e = 2--2- cos e a

(6,67.10-11 m3 j(kg· s2))(8 kg)(2 kg) 0

= 2 (0,02 m)? cos 30

= 4,6 . 10-6 N. (odpowiedz)

Zauwaz, ze obecnosc czastki 5 miedzy czastkq 1 i 4 nie rna zadnego wplywu na wartosc sily grawitacyjnej dzialajacej na czastke 1 ze strony czastki 4 .

SPRAWDZIAN 3: Na rysunku przedstawiono uklad pieciu czastek, Cztery z nich maja

jednakowa mase m i znajduja y

sie na osi x w polozeniach symetrycznych wzgledem osi y. Jaki jest kierunek wypadkowej sily . grawitacyjnej, jaka dziala na czastke 0 masie m I ze strony pozostalych czastek?

_'--~~--L_-- __ --~x m

m

m

m

Porada 1: Jak rysowac wektor siiy grawitacyjnej?

Gdy masz do czynienia z ukladem czastek, jak na rysunku 14.4a, i masz obliczyc silt( grawitacyjna dziaiajaca na jedna z nich, bedziesz musial zwykle narysowac diagram sil. Powinienes wtedy narysowac na nim tylko te jednq czastke i sily dzialajace na niq, tak jak to zrobiono na rysunku 14.4b. Jesli wolisz umiescic wektory sil na rysunku, na ktorym sq wszystkie czastki, to pamietaj, aby umiescic poczatki lub korice (lepiej poczatki) tych wektorow w punkcie, w ktorym znajduje sie czastka, na ktora dziala odpowiednia sila. Rysujac wektory gdzie indziej, latwo mozesz pomylic ze soba rozne sily, a juz na pewno je pomylisz, rysujac

14.4.

wektory sil w punktach, w ktorych znajduja sie czastki, ktore tymi silami dzialaja.

Porada 2: Wykorzystuj wlasciwosci symetrii ukladu

W przykladzie 14.2 wykorzystalismy wlasciwosci symetrii ukladu cial. Zauwazylismy, ze czastki 2 i 4 sa polozone symetrycznie wzgledem czastki I, a wiec sily Pl2 i PI4 sie rownowaza, wobec czego nie musimy obliczac ich wartosci, Stwierdzilismy nastepnie, ze skladowe x sil Pl3 i PIS takze sie rownowaza, a ich skladowe y sa takie same co do wartosci i kierunku, co zaoszczedzilo nam jeszcze troche pracy.

w

Zalozmy, ze Ziemia jest jednorodna kula 0 masie M. Z r6wnania (14.1) wynika, ze wartosc sily grawitacyjnej, jaka Ziemia dziala na czastke 0 masie m, znajdujaca sie poza Ziemia w odleglosci r od jej srodka, wynosi

Mm

F = G-. (14.8)

r2

32 14. Grawitacja

Jesli czastke te puscimy swobodnie, to pod wplywem tej sily grawitacyjnej bedzie ona spadac na Ziemie wzdluz prostej skierowanej do srodka Ziemi z przyspieszeniem, kt6re nazywamy przyspieszeniem grawitacyjnym (lub ziemskim) ago Zwiazek wartosci F i ag jest dany przez druga zasade dynamiki

F = mag.

(14.9)

Podstawiajac do tego r6wnania wartosc F ze wzoru (14.8) i rozwiazujac je wzgledem ag, otrzymujemy

GM

(14.10)

ag = -2-' r

W tabeli 14.1 podano wartosci ag obliczone dla roznej wysokosci nad powierzchnia Ziemi.

Zmiana ag z wysokoscia

Wysokosc [km]

o 8,8 36,6 400 35700

9,83 9,80 9,71 8,70 0,225

(powierzchnia Ziemi) (szczyt Mt. Everestu)

(najwieksza wysokosc zalogowego lotu balonem) (wahadlowiec kosmiczny na orbicie)

(satelita telekomunikacyjny)

Poczawszy od paragrafu 5.6, przyjmowalismy, ze uklad zwiazany z Ziemia jest inercjalny, co oznacza, ie pomijalismy ruch obrotowy Ziemi. W tym przyblizeniu moglismy uwazac, ze przyspieszenie g, z jakim cialo spada swobodnie na Ziemie, jest r6wne przyspieszeniu grawitacyjnemu (kt6re teraz oznaczamy przez ag). Zakladalismy ponadto, ze wszedzie na powierzchni Ziemi g rna taka sama wartosc, rowna 9,8 m/s", Gdybysmy jednak dokladnie zmierzyli wartosc g, to otrzymalibysmy wartosc nieco rozna od tej, kt6ra wynika ze wzoru (14.10). Sil trzy tego przyczyny: 1) Ziemia nie jest jednorodna, 2) nie jest tez ona idealnq kula oraz 3) Ziemia sie obraca. A skoro g jest rozne od ag, to mierzony przez nas ciezar ciala mg nie jest r6wny wartosci dzialajacej na cialo sily grawitacyjnej, obliczonej z r6wnania (14.8). Rozwazmy po kolei trzy przyczyny stwierdzonych powyzej rozbieznosci,

1. Ziemia nie jest jednorodna. Gestosc Ziemi (tzn. masa jej jednostkowej objetosci) zmienia sie wzdluz jej promienia, jak pokazano na rysunku 14.6, a do tego gestosc skorupy ziemskiej (czyli jej najbardziej zewnetrznej czesci) jest rozna w roznych miejscach na powierzchni Ziemi. Wobec tego w roznych miejscach na powierzchni Ziemi wartosc g jest nieco inna.

2. Ziemia nie jest kulista. Ziemia rna w przyblizeniu ksztalt elipsoidy obrotowej, splaszczonej przy biegunach, a grubszej w okolicy r6wnika. Promieri Ziemi na r6wniku jest 0 21 km wiekszy od jej promienia na biegunie. Gdy cialo znajduje sie na biegunie, jest ono zatem blizej gestego jadra Ziemi niz wtedy, gdy znajduje sie na r6wniku. Jest to jeden z powod6w, dla kt6rego przyspieszenie swobodnego spadku ciala rosnie w miare przemieszczania go - na poziomie morza - z r6wnika na biegun.

14 12 "'s 10

~ 8 '0 ::::..

-o ""

~

~ 2~-~-+~+-~-L-~~

1234567 odleglosc od srodka Ziemi [106 m]

Rys. 14.6. Gestosc Ziemi jako funkcja odleglosci od jej srodka, Na rysunku zaznaczono granice jadra wewnetrznego (stalego), jadra zewnetrznego (glownie cieklcgo) i stalego plaszcza Ziemi. Grubose skorupy ziemskiej jest zbyt mala, aby mo:i:na jl! przedstawic na tym rysunku

14.4. Grawitacja w poblizu powierzchni Ziemi 33

a)

r

skrzynia

b)

Rys. 14.7. a) Skrzynia na wadze znajdujacej sie na r6wniku widziana z punktu na osi obrotu Ziemi nad biegunem p61- nocnym. b) Diagram sit dzialajqcych na skrzynie. Os r jest skierowana wzdluz prornienia Zierni od jej srodka na zewnatrz. Sile grawitacyjna przedstawiono za pornoca r6wnego jej wektora mag. Site normalna dzialajaca na skrzynie ze strony wagi oznaczono przez if. Z powodu ruchu obrotowego Zierni skrzynia porusza sie z przyspieszeniem dosrodkowym a skierowanym do srodka Zierni

34 14. Growitocjo

3. Ziemia obraca sif. Os obrotu Ziemi przechodzi przez jej bieguny: p6lnocny i poludniowy, Cialo umieszczone na powierzchni Ziemi gdziekolwiek poza biegunami wykonuje zatern ruch po okregu wok6l tej osi, przy czyrn rna ono przyspieszenie dosrodkowe skierowane do srodka tego okregu, Zr6dlern tego przyspieszenia rnusi bye sila dosrodkowa, skierowana takze do tego srodka okregu.

Aby sie przekonac, dlaczego w wyniku ruchu obrotowego Ziemi g rozni sie od ag, rozwazmy proste doswiadczenie polegajace na umieszczeniu skrzyni 0 rnasie m na wadze znajdujacej sie na r6wniku. Na rysunku 14.7a przedstawiono ty sytuacje, tak jak ja widac z punktu w przestrzeni wok6lziernskiej znajdujacego sie wprost nad biegunern p6lnocnyrn.

Na rysunku 14.7b przedstawiono diagram sil dzialajacych na skrzynie, na kt6ryrn pokazano dwie sily dzialajace wzdluz osi r przechodzacej przez srodek Ziemi i skierowanej na zewnatrz. Sila norrnalna iv, dzialaiaca na skrzynie ze strony wagi, jest skierowana na zewnqtrz, a wiec w dodatnirn kierunku osi r. Sila grawitacyjna, przedstawiona na rysunku za pomoca r6wnego jej wektora mag, jest skierowana do srodka Ziemi, Gdy Ziemia sie obraca, skrzynia porusza sie wraz z nia, a zatern rna przyspieszenie dosrodkowe a skierowane do srodka Ziemi, Wierny z r6wnania (11.23), ze przyspieszenie to jest r6wne u} R, przy czyrn co jest predkoscia katowa Ziemi, a R - promieniem okregu, po ktorym porusza sie skrzynia (rownym w przyblizeniu promieniowi Ziemi), Druga zasada dynamiki Newtona, zapisana dla skladowych wzdluz osi r (Fwyp,r = mar), rna postac

N - mag = m(-w2R).

(14.11)

Wartosc sily norrnalnej N jest rowna wskazanernu przez wage ciezarowi skrzyni mg. Podstawiajac w rownaniu (14.11) mg zamiast N, otrzyrnujerny

mg = mag - m(u}R),

(14.12)

co oznacza, ze

(zrni.er~ony) = (wart~sc S.ilY.) _ (masa raz~ przysPieszenie) .

ciezar grawitacyjnej dosrodkowe

Jak widac, ciezar wskazany przez wage jest rzeczywiscie mniejszy od wartosci dzialajacej na skrzynie sily grawitacyjnej, a przyczyna tego jest ruch obrotowy Ziemi.

Skracaiac m w r6wnaniu (14.20), otrzyrnujerny zwiazek g zag:

g = ag - w2R,

(14.13)

kt6ry oznacza, ze

(prZYSPieS~enie) = (prZYS~ieSZ~nie) _ (przY,sPieszenie).

spadku ciala grawitacyjne dosrodkowe

Jak widac, mierzone przyspieszenie jest rzeczywiscie mniejsze od przyspieszenia grawitacyjnego, a przyczyna tego jest ruch obrotowy Ziemi,

Roznica przyspieszeri g i ag jest rowna w2 R i jest najwieksza na r6wniku (poniewaz promieri toru skrzyni jest w tyrn rniejscu najwiekszy). Aby obliczyc

~ roznice, mozemy skorzystac z r6wnania (11.5) (w = 1).8/ Ilt) i wartosci promienia Ziemi R = 6,37· 106 m. Dla jednego obrotu Ziemi wokol jej osi 8 jest r6wne 2n rad, a okres obrotu I).t wynosi okolo 24 h. Korzystajac z tych wartosci (i zamieniajac godziny na sekundy), otrzymujemy, ze g jest mniejsze od ag zaledwie 0 okolo 0,034 m/s2 (w stosunku do 9,8 m/s-), Z tego wzgledu pominiecie roznicy miedzy przyspieszeniami g i ag jest czesto ealkiem dobrze usprawiedliwione. Podobnie, w wielu przypadkach mozna pominac roznice miedzy ciezarem ciala a wartoscia dzialajacej na nie sily grawitacyjnej.

Przyklad 14.3

a) Astronautka 0 wzroscie 1,70 m lewituje "stopami w dol" na pokladzie orbitalnej stacji kosmicznej znajdujacej sie w odleglosci r = 6,77 . 106 m od srodka Ziemi. Wyznacz roznice przyspieszeRia grawitacyjnego w miejscu, w ktorym znajduja sie jej stopy, i w miejscu, w ktorym znajduje sie jej glowa,

ROZWIAZANIE:

Skorzystamy ze spostrzezenia, ze ()-oow Ziemie mozemy potraklOWae w przyblizeniu jako jednorodna kule 0 masie Mz- Zgodnie z r6wnaniem (14.10) przyspieszenie grawitaeyjne w dowolnej odleglosci r od srodka Ziemi jest rowne

GMz ag =-;'l'

(14.14)

MogJibysmy po prostu podstawic do rownania (10.14) kolejno r = 6,77.106 m oraz r = 6,77.106 m + 1,70 m, aby obliczyc przyspieszenie grawitaeyjne w miejscu, w ktorym znajduja sie ssopy astronautki, i w miejscu, w ktorym znajduje sit( jej glowa. Kalkulator dalby nam jednak w obu przypadkach tt( sama wartosc ~. a zatem zerowa wartosc szukanej roznicy, gdyz h jest niezwykle male w porownaniu z r. Musimy wiec postapic inaezej. Pomoze nam nastepujacy pomysl: ()-oow skoro mamy do czynienia z bardzo mala roznica wartosci r, to mozemy w przyblizeniu uznae j~ za rozniczke dr. Rozniczkujac rownanie (14.14) stronarni y.-zglt(dem r, otrzymujemy

GMz

dag = -2-3-dr, (14.15)

r

przy ezym dag jest rozniczkowa zmiana przyspieszenia grawitacyjnego odpowiadajaca rozniczkowej zmianie dr odleglosci r. Dla naszej astronautki mamy dr = h oraz r = 6,77 . 106 m. Podstawiajac wartosci danyeh do rownania (14.15), dostajemy

(6,67.10-11 m3/(kg. s2»(5,98· 1024 kg)

dag = -2 (6,77.106 m)3 (1,70 m)

= -4,37.10-6 m/s2.

( odpowiedz)

Wynik ten oznaeza, ze pochodzace od przyciagania ziemskiego przyspieszenie grawitaeyjne w miejseu, w ktorym znajduja sie

stopy astronautki, jest nieznaeznie wieksze niz w miejscu, w ktorym znajduje sie jej glowa. Skutkiem roznicy sil grawitacyjnyeh jest rozciaganie ciala astronautki, leez ta roznica jest tak niewielka, ze jest ono calkowicie nieodczuwalne.

b) Wyobraimy sobie teraz, ze astronautka znajduje sie znow "stoparni w dol" na orbieie 0 takim samym promieniu r, rownym 6,77 . 106 m, leez tym razem nad czarna dziura 0 masie Mez.dz. = 1,99· 1031 kg (czyli 10 razy wiekszej od masy naszego Slorica). Ile wynosi w tym przypadku roznica przyspieszenia grawitacyjnego w miejseu, w kt6rym znajduja sie stopy astronautki, i w miejseu, w kt6rym znajduje sie jej glowa? Za granice czarnej dziury przyjmuje sie powierzchnie kuli 0 promieniu Rez.dz. = 2,95 . 104 m, nazywana tez horyzontem zdarzen. Z powierzehni tej, a takze z wnetrza kuJi, nie moze nie ueiee, nawet swiatlo. Zauwaz, ze astronautka znajduje sie (bardzo rozsadnie) dostatecznie daleko od tej powierzehni (w odleglosci r = 229Rez.dz. od srodka ezarnej dziury).

ROZWIAZANIE:

Podobnie jak w czesci (a) zadania, h jest bardzo male w porownaniu z r, wobec ezego mozemy przyblizyc przyrost r rozniczka tej wielkosci, tzn. skorzystac z rownania (14.15). Tym razem podstawimy jednak do niego nie Mz, leez Mez.dz. = 1,99· 1031 kg. Otrzymamy zatem

(6,67· 10-11 m3/(kg· s2»(1,99 . 1031 kg)

dag=-2 6 3 (1,70m)

(6,77·10 m)

= -14,5 m/s2.

( odpowiedz)

Okazuje sie, ze wynikajace z przyciagania przez czama dziure przyspieszenie grawitaeyjne w miejscu, w kt6rym znajduja sit( stopy astronautki, jest znaeznie wieksze niz w miejscu, w ktorym znajduje sie jej glowa, Skutkiem roznicy sil grawitaeyjnyeh jest rozciaganie ciala astronautki, kt6re jest dose bolesne, leez mozliwe do wytrzymania. Gdyby jednak astronautka przyblizyla sie bardziej do ezarnej dziury, rozciaganie jej ciala wzrosloby dramatyeznie.

14.4. Grawitacja w pobliiu powierzchni Ziemi 35

14.5.

Twierdzenie Newtona 0 powloce obowiazuje rowniez w przypadku, gdy czastka znajduje sie wewnqir: jednorodnej powloki. W tej sytuacji m6wi ono, ze:

>- Wypadkowa sila grawitacyjna, jakq cialo w ksztalcie jednorodnej powloki kulistej dzialana czqstke znajdujaca sie wewnatrz powloki, jest r6wna zero.

Uwaga: twierdzenie to nie mowi, ze sily grawitacyjne dzialajace na czastke ze strony roznych element6w powloki w jakis magiczny spos6b znikaja. M6wi ono tylko tyle, ze suma wektorowa sil dzialajacych na czastke ze strony wszystkich element6w powloki jest r6wna zeru.

Gdyby gestosc Ziemi byla wszedzie taka sarna, dzialajaca na czastke sila grawitacyjna bylaby najwieksza na powierzchni Ziemi i malalaby przy oddalaniu sie czastki od tej powierzchni na zewnatrz. Gdyby natomiast czastka przyblizala sie do srodka Ziemi, na przyklad byla opuszczana w glab szybu kopalni, dzialajaca na nia sila grawitacyjna zmienialaby sie z dw6ch powod6w. Z jednej strony, czastka znajdowalaby sie coraz blizej srodka Ziemi, co prowadziloby do wzrostu tej sily. Z drugiej strony, roslaby grubosc warstwy Ziemi odleglej od jej srodka bardziej niz czastka, co prowadziloby do zrnniejszania sie tej sily, gdyz ze strony tej warstwy nie dziala na czastke sila grawitacyjna.

Gdyby Ziemia byla jednorodna, przewazalby ten drugi czynnik i sila dzialajaca na czastke malalaby przez caly czas zblizania sie jej do srodka Ziemi. Ziemia nie jest jednak jednorodna i - jak sie okazuje - sila dzialajaca na czastke przy jej przemieszczaniu od powierzchni do srodka Ziemi poczatkowo rosnie, Na pewnej glebokosci jest najwieksza, a dopiero potem maleje.

Przykiod 14.4

W jednej z pierwszych ksiazek, kt6re mozna zaliczyc do gatunku fantastyki naukowej (zatytulowanej Pole to Pole, czyli Z bieguna na biegun), George Griffith opisuje podjeta przez trzech badaczy probe podrozy - specjalnym pojazdem - z bieguna poludniowego na polnocny naturalnym (oczywiscie fikcyjnym) tunelem przebiegajacym wprost przez srodek Ziemi (rys. 14.8). Wedlug autora tej opowiesci, gdy pojazd zbliza sie do srodka Ziemi, dziaIajaca na podroznikow sila grawitacyjna niepokojaco rosnie, a potern - dokladnie w srodku Ziemi - staje sie nagle calkiem rowna zero, choc tylko na chwile. Potem pojazd przebywa druga polowe drogi i dociera do bieguna polnocnego.

Sprawdz, czy opis Griffitha jest zgodny z prawami fizyki, wyznaczajac site grawitacyjna dzialajaca na pojazd 0 masie m w zaleznosci od jego odleglosci r od srodka Ziemi. Zaloz, ze Ziemia jest jednorodna kula 0 gestosci (tzn. masie jednostkowej objetosci) rownej p.

36 14. Growitocjo

ROZWII\ZANIE:

Wykorzystamy trzy wnioski z twierdzenia Newtona 0 powloce: 0--... 1 . Gdy pojazd znajduje sie w odleglosci r od srodka Ziemi, wypadkowa sila grawitacyjna dzialajaca na niego ze strony tej czesci Ziemi, ktora jest zawarta na zewnatrz kuli 0 promieniu r, jest rowna zeru.

0--... 2. Wypadkowa sila grawitacyjna dzialajaca na pojazd ze strony tej czesci Ziemi, ktora jest zawarta wewnatrz kuli 0 promieniu r, nie jest rowna zeru.

0--,3. Sily te mozemy obliczyc, przyjmujac, ze masa Mwewn tej czesci Ziemi, ktora jest zawarta wewnatrz kuli 0 promieniu r, jest skupiona w srodku Ziemi.

Z wnioskow tych wynika, ze wartosc dzialajacej na pojazd sily grawitacyjnej jest - zgodnie ze wzorem (14.1) - rowna

GmMwewn F = -----:-r2

(14.16)

Aby wyznaczyc mase Mwewn w zaleznosci od r, zauwazmy, ze objetosc Vwewn zajmowana przez ty mase jest rowna ~ nr3 oraz ze gestosc tej (podobnie jak kazdej innej) czesci Ziemi wynosi p.

Mamy zatem

4rrr3 Mwewn = pVwewn = P-3-·

(14.17)

bylby srodek Ziemi. Po starcie z bieguna poludniowego pojazd spadalby do srodka Ziemi, nastepnie docieral do bieguna p61- nocnego (tak, jak to opisal Griffith), potem przebywal te droge w przeciwnym kierunku i tak dalej.

Podstawiajac to wyrazenie do r6wnania (14.16), otrzymujemy

ostatecznie

4rrGmp F- ---r

- 3 .

(odpowiedz) (14.18)

F = -x»,

(14.19)

Z r6wnania tego wynika, ze wartosc sily F jest proporcjonalna do odleglosci pojazdu od srodka Ziemi r. Oznacza to, ze gdy r maleje, wartosc F rowniez maleje - przeciwnie niz to opisal Griffith - az do zera, kt6remu jest r6wna, gdy pojazd znajduje sie w srodku Ziemi. Tak wiec przynajrnniej w tym punkcie Griffith podal wlasciwa wartosc sily grawitacyjnej.

R6wnanie (14.18) mozemy takze zapisac w postaci wektorowej, przyjmujac os r skierowana wzdluz srednicy Ziemi. Jesli oznaczymy staly wsp6lczynnik 4rrGmp/3 przez K, to r6wnanie 114.18) mozemy zapisac w postaci

przy czym znak minus wyraza fakt, ze wektor sily F i wektor polozenia pojazdu r sa przeciwnie skierowane. R6wnanie (14.19) rna taka sama postac jak prawo Hooke'a (7.20). Wynika stad, ze \10. przyjetych przez nas warunkach idealnych pojazd poruszalby sie ruchem drgajacym jak klocek na sprezynie, a srodkiem drgari

Rys. 14.8. Przyklad 14.4. Pojazd 0 masie m spada z predkoscia poczatkowa rowna zeru w tunelu laczacym bieguny Ziemi, poludniowy i p61nocny. W pewnej chwili pojazd znajduje sie w odleglosci rod srodka Ziemi. Mase tej czesci Ziemi, kt6rajest zawarta wewnatrz kuli 0 promieniu r, oznaczono przez Mwewn

14.6.

na

ina

W paragrafie 8.3 rozwazalismy grawitacyjna energie potencjalna ukladu czastka-Ziemia. Zajmowalismy sie tylko sytuacjarni, w kt6rych czastka byla blisko powierzchni Zierni, aby mozna bylo uwazac, ze sila grawitacyjna jest stala, Przyjmowalismy tez, ze dla pewnej konfiguracji ukladu - konfiguracji odniesienia - grawitacyjna energia potencjalna jest r6wna zeru. Czesto byla to konfiguracja, Vi kt6rej czastka znajduje sie na powierzchni Zierni. Przy tym zalozeniu, gdy czastka nie znajduje sie na powierzchni Ziemi, grawitacyjna energia potencjalna ukladu maleje w miare zmniejszania sie odleglosci czastki od Zierni.

Obecnie rozwazymy to zagadnienie nieco bardziej og6lnie. Bedziemy sie zajmowac grawitacyjna energia potencjalna Ep dw6ch czastek 0 masach m i M, odleglych od siebie 0 r. Jak poprzednio, przyjmiemy, ze pewnej konfiguracji nkladu odpowiada wartosc Ep r6wna zeru. Aby otrzymac proste r6wnania, przyjmiemy jednak, ze w konfiguracji odniesienia odleglosc czastek r jest tak duza, aby mozna jq bylo przyjac za nieskonczonq. W tych warunkach grawitacyjna energia potencjalna takze maleje, gdy zmniejsza sie odleglosc czastek, Poniewaz jednak Ep = 0 dla r = 00, energia potencjalna jest ujemna dla kazdej skoriczonej odleglosci czastek i jest "tym bardziej ujemna", im blizej siebie znajduja sit( te czastki,

Jak wykazemy w nastepnym punkcie, grawitacyjna energie potencjalna ukladu dw6ch czastek mozemy w tych warunkach wyrazic jako

14.6. Grawitacyjna energia potencjalna 37

Rys. 14.9. Uklad trzech czastek (odleglosc kazdej pary czastek oznaczono przez r z dwucyfrowym wskaznikiem dolnym, zawierajacym numery czastek). Grawitacyjna energia potencjalna ukladu jest rowna sumie grawitacyjnych energii potencjalnych wszystkich trzech par czastek

r

p

T

R

1

Rys. 14.10. Pilka wystrzelona pionowo w gore z powierzchni Ziemi po torze przechodzacym przez punkt P. Na rysunku przestawiono takze dzialajqca na pilke site grawitacyjna F oraz wektor rozniczkowego przemieszczenia pilki dr. Oba te wektory sq skierowane wzdluz osi r majacej kierunek promienia Ziemi

38 14. Grawitacja

GMm Ep=--r

(grawitacyjna energia potencjalna).

(14.20)

Zauwaz, ze funkcja Ep(r) dazy do zera, gdy r dazy do nieskoriczonosci, i ze dla dowolnej skoriczonej wartosci r wartosc Ep(r) jest ujemna.

Energia potencjalna dana wzorem (14.20) odnosi silt do ukladu dwoch czastek, a nie do ktorejkolwiek z nich z osobna. Nie mozna jej podzielic i powiedziec, ze jakas jej CZltsc rna jedna czastka, a jakas inna - druga. Jesli jednak M » m, na przyklad gdy uklad sklada silt z Ziemi (0 masie M) i pilki tenisowej (0 masie m), to czesto mowi silt 0 "energii potencjalnej pilki''. Jest to usprawiedliwione tym, ze gdy ruch pilki odbywa silt w poblizu powierzchni Ziemi, zmiany energii potencjalnej ukladu pilka-Ziemiasq rowne niemal w calosci zmianom energii kinetycznej pilki, gdyz zmiany energii kinetycznej Ziemi sa tak male, ze nie da silt ich zmierzyc. Podobnie, w paragrafie 14.8 bedziemy mowic 0 "energii potencjalnej sztucznego satelity" na orbicie wokol Ziemi, poniewaz masa satelity jest bardzo mala w porownaniu z masa Ziemi. Gdy jednak mamy do czynienia z energia potencjalna ukladu cial 0 zblizonej masie, musimy pamietac, aby zawsze traktowac je jako uklad cial.

Gdy badany uklad sklada silt z wiecej niz dwoch czastek, rozwazamy kazda pare czastek po kolei, obliczajac grawitacyjna energie potencjalna tej pary z rownania (14.20), jak gdyby innych czastek nie bylo, po czym dodajemy do siebie otrzymane wyniki. Na przyklad dla ukladu trzech czastek z rysunku 14.9, wyznaczajac energie potencjalna kazdej ich pary z rownania (14.20), otrzymujemy energie potencjalna ukladu rowna

_ (Gm1m2 Gmlm3 Gm2m3)

Ep - - + + .

r12 r13 r23

(14.21)

Wyprowadzenie wzoru (14.20)

Wystrzelmy pilke z powierzchni Ziemi pionowo w gore, po torze pokazanym na rysunku 14.10. Chcemy znalezc wyrazenie na grawitacyjna energie potencjalna pilki Ep w punkcie P, lezacym na jej torze w odleglosci R od srodka Ziemi. W tym celu wyznaczymy najpierw prace W wykonana nad pilka przez sile grawitacyjna przy przemieszczeniu pilki z punktu P na bardzo duza (nieskoriczona) odleglosc od Ziemi. Sila grawitacyjna F(r) jest sila zmienna Gej wartosc zalezy od r), a zatem do obliczenia pracy musimy wykorzystac metody z paragrafu 7.6. W zapisie wektorowym mamy

00

W = f F(r) ·dr.

R

Powyzsza calka zawiera iloczyn skalarny sily F(r) i wektora rozniczkowego przemieszczenia pilki dr wzdluz jej toru. Iloczyn skalarny mozemy wyrazic jako

(14.22)

F(r) . dr = F(r)dr cos ¢,

(14.23)

przy czym ¢ jest katem tworzonym przez kierunki wektorow F(r) i dr. Do wzoru tego podstawiamy ¢ = 1800 oraz prawa strone rownania (14.1) zamiast F(r), co

daje

~ ~ GMm

F(r) . dr = ---dr, r2

gdzie M jest masa Ziemi, a m - masq pilki.

Podstawiajac to wyrazenie do rownania (14.22) i obliczajac calke, otrzymujemy

00

W = -GMm J _!_dr = [GMmJOO = 0 _ GMm = _ GMm.

~ r R R R

R

(14.24)

W rownaniu (14.24) W jest praca potrzebna do przeniesienia pilki z punktu P (znajdujacego sie w odleglosci R od srodka Ziemi) do nieskoriczonosci. Z rownania (8.1) (D. Ep = - W) wynika, ze prace te mozemy tez zapisac jako roznice energii potencjalnej:

Ep,oo - Ep = -W.

Energia potencjalna w nieskoriczonosci Ep,oo jest rowna zeru, a Ep jest energia potencjalna w punkcie P. Podstawiajac do powyzszego wzoru W z rownania (14.24), otrzymujemy zatem

GMm Ep= W=---.

R

Zamieniajac R na r, otrzymujemy stad rownanie (14.20), ktore zamierzalismy wyprowadzic.

Niezalei::nosc pracy od drogi

Wyobrazmy sobie, ze przemieszczamy pilke z punktu A do punktu G po drodze zlozonej z trzech odcinkow radialnych oraz trzech Iukow okregow (0 srodku w srodku Ziemi), jak pokazano na rysunku 14.11. Chcemy obliczyc calkowita prace W wykonana nad pilka przez dzialajaca na nia ze strony Ziemi silt( grawitacyjna F przy przeniesieniu pilki z A do G. Praca wykonana przy przemieszczaniu pilki wzdluz kazdego luku jest rowna zeru, poniewaz sila F jest prostopadla do tych Iukow w kazdym ich punkcie. Sila F wykonuje zatem prace tylko przy przemieszczaniu pilki wzdluz odcinkow radialnych, a praca calkowita W jest rowna sumie prac wykonanych na kazdym z tych odcinkow,

Wyobrazmy sobie nastepnie, ze w mysli skracamy wszystkie luki do zera, a zatem pilka przemieszcza sie z A do G po prostym torze radialnym. Czy zmienia to wartosc W? Nie - praca wykonana przy przesunieciu pilki wzdluz tych lukow byla rowna zeru, a wiec ich usuniecie nie zmienia pracy calkowitej. Tor, po ktorym przemieszcza sie pilka z A do B, jest teraz wyraznie inny niz poprzednio, lecz praca wykonana przez silt( F jest taka sarna.

Rozwazalismy juz to zagadnienie w sposob ogolny w paragrafie 8.2. Istota rzeczy polega na tym, ze sila grawitacyjna jest sil,! zachowawcza, co sprawia, ze praca wykonana przez te silt( nad czastka przy jej przeniesieniu z pewnego punktu poczatkowego (pocz) do pewnego punktu koricowego (koric) nie zalezy od drogi, po ktorej czastka porusza sie miedzy tymi punktami. Jak wynika z rownania (8.1), zmiana grawitacyjnej energii potencjalnej D.Ep przy przeniesieniu czastki

G

rZiemia

'eY_Yji/

Rys. 14.11. Przemieszczamy pilke w poblizu powierzchni Ziemi z punktu A do punktu G po drodze zlozonej z odcink6w radialnych oraz lukow okregow

14.6. Grawitacyjna energia potencjalna 39

z punktu poczatkowego do punktu koricowego wynosi

,6.Ep = Ep,konc - Ep,pocz = - W.

(14.25)

Z tego, ze praca W wykonana przez silt( zachowawcza nie zalezy od drogi, po ktorej porusza sie czastka, wynika, ze towarzyszaca teri:Rl zmiana grawitacyjnej energii potencjalnej ,6.Ep rownie: nie zaleiy od tej drogi.

Energio potencjolno 0 silo

Gdy wyprowadzalismy rownanie (14.20), wyznaczylismy energie potencjalna Ep(r) jako funkcje r na podstawie zaleznosci sily F(r) od r. Powinnismy moe tez postapic na odwrot, tzn. obliczyc silt( na podstawie znajomosci energii potencjalnej. Korzystajac z rownania (8.20), mozemy napisac

F = _ dEp = _~ (_ GMm) = _ GMm. (14.26)

dr dr r r2

Rownanie to jest niczym innym, jak prawem powszechnego ciazenia Newtona (14.1). Znak minus wskazuje na to, ze sila dzialajaca na cialo 0 masie m jest skierowana w strone ciala 0 masie M.

Predkosc ucieczki

Gdy wystrzelimy pocisk pionowo w gore, bedzie sie on zwykle poruszal coraz wolniej, az do osiagniecia predkosci rownej zeru, po czym powroci na Ziemie. Jesli jednak nadamy mu dostatecznie duza predkosc poczatkowa, to bedzie sie poruszal w gore bez korica, zatrzymujac sie teoretycznie dopiero w nieskoriczonej odleglosci od Ziemi. Minimalna predkosc, jaka jest do tego potrzebna, nazywa sie predkosciq ucieczki (w tym przypadku z Ziemi).

Rozwazmy pocisk 0 masie m opuszczajacy powierzchnie planety (lub jakiegos innego ciala lub ukladu niebieskiego) z predkoscia ucieczki v. Ma on energie kinetyczna Ek rowna !mv2 oraz energie potencjalna Ep dana wzorem (14.20)

GMm

E ----

p - R'

przy czym M jest masa planety, a R - jej promieniem.

Pocisk rna sie zatrzymac w nieskoriczonosci, a zatem rna tam miec energie kinetyczna rowna zeru. Jego energia potencjalna bedzie wowczas takze rowna zeru, gdyz tak wlasnie wybralismy konfiguracje cial odpowiadajaca zerowej energii potencjalnej. Calkowita energia pocisku jest zatem w nieskoriczonosci rowna zeru. Z zasady zachowania energii wynika, ze jej calkowita energia musi bye rowna zeru takze na powierzchni planety, wobec czego

1 2 ( GMm)

Ek+Ep=2:mv + --R- =0.

Otrzymujemy stad

V=J2~M.

(14.27)

40 14. Grawitacja

Predkosc ucieczki v nie zalezy od kierunku, w jakim pocisk opuszcza planete, W praktyce doprowadzenie do ucieczki pocisku jest troche latwiejsze, jesli kierunek wystrzalu jest nieco odchylony od pionu w kierunku, w kt6rym porusza sie punkt startu pocisku przy obrocie planety wokol swej osi. Na przyklad start rakiet z wyrzutni na Przyladku Canaveral odbywa sie w kierunku nieco odchylonym na wsch6d od pionu, aby wykorzystac predkosc obrotu Ziemi, kt6ra wynosi tam 1500 km/h w kierunku wschodnim.

Z r6wnania (14.27) mozna wyznaczyc predkosc ucieczki pocisku z dowolnego ciala niebieskiego, podstawiajac do niego mase M i promieri R tego ciala. W tabeli 14.2 zebrano wartosci predkosci ucieczki z kilku cial niebieskich.

Predkosc ucieczki z kilku cial niebieskich

Cialo Masa Promieri Predkosc ucieczki
[kg] [m] [kmls]
Ceres" 1,17.102! 3,8.105 0,64
Ksiezyc Ziemi 7,36.1022 1,74.106 2,38
Ziemia 5,98. 1024 6,37.106 11,2
Jowisz 1,90. 1027 7,15. 107 59,5
Sionce 1,99. 1020 6,96.108 618
Syriusz Bb 2.1030 1.107 5200
Gwiazda neutronowa" 2.1030 1.104 2.105 'Najciyzsza planetoida.

~Biaty karzel (gwiazda w jednym z koricowych etap6w ewolucji) tworzacy uklad z bardzo jasna gwiazda - Syriuszem.

=Obiekt gwiazdowy powstaly podczas wybuchu supernowej w wyniku zapadania grawitacyjnego jadra gwiazdy.

rSPRAWDZIAN 4: Odsuwasz pilke 0 masie m od kuli 0 masie M. a) Czy grawitacyjna energia potencjalna ukladu pilka-kula rosnie przy tym, czy maleje? b) Czy sila grawitacyjna dzialajaca miedzy pilka i kula wykonuje prace dodatnia, czy ujemna?

Przyktad 14.5

(14.28)

Planetoida zbliza sie wzdluz prostej przechodzacej przez srodek Ziemi. Jej predkosc wzgledem Ziemi wynosi 12 kmls, gdy jej odleglosc od srodka Ziemi jest r6wna 10 promieniom Ziemi. Pomin obecnosc atmosfery ziemskiej i oblicz predkosc planetoidy w chwili jej dotarcia do powierzchni Ziemi.

ROZWI.I\ZANIE:

Zauwazmy, ze 0- skoro mamy pominac wplyw atmosfery ziemskiej na ruch planetoidy, to moie~ przyjllc, ze energia mechaniczna ukladu planetoida-Ziemia jest zachowana. Wobec tego energia mechaniczna ukladu w chwili koricowej (tzn. gdy planetoida dociera do powierzchni Ziemi) jest r6wna jego energii mechanicznej w chwili poczatkowej (kt6rej dotycza dane zadania). Mozemy to zapisac jako

Ek,konc + Ep,konc = Ek,pocz + Ep,pocz,

przy czym Ek jest energia kinetyczna, a Ep - grawitacyjna energill potencjalna.

Drugie wazne spostrzezenie m6wi, ze 0- jesli mozemy uwazac uklad za izolowany, to w czasie ruchu planetoidy zachowany jest takze ped ukladu, Wobec tego zmiana pedu planetoidy i zmiana pedu Ziemi maja taka sama wartosc, a przeciwny kierunek, Masa Ziemi jest jednak znacznie wieksza od masy planetoidy, co oznacza, ze zmiane predkosci Ziemi mozna pominac w por6wnaniu ze zmiana predkosci planetoidy. A stad wynika, ze pominac mozna rowniez zmiane energii kinetycznej Ziemi i przyjllc, ze energia kinetyczna w r6wnaniu (14.28) to tylko energia kinetyczna planetoidy.

Oznaczmy mase planetoidy przez m, a mase Ziemi (5,98, 1024 kg) przez M, Odleglosc planetoidy od srodka Ziemi wynosi w chwili poczatkowej 10Rz, a w chwili koricowej - Rz. gdzie

14.6. Grawitacyjna energia potencjalna 41

przez Rz oznaczylismy promieri Ziemi (6,37.106 m). Podstawiajac do r6wnania (14.28) prawa strone wzoru (14.20) zamiast Ep oraz !mv2 zamiast E10 otrzymujemy

a stad

Vkonc = 1,60.104 m/s = 16 km/s,

( odpowiedz)

1 2 GMm 1 2

2mVkonc - ~ = 2mvpocz - -1-0R-z-

GMm

Majac taka predkosc, nawet niezbyt wielka planetoida moglaby spowodowac znaczne zniszczenia na powierzchni Ziemi. Na przyklad przy uderzeniu w Ziemie planetoidy 0 srednicy 5 m wydzieIilaby sie energia r6wna energii wybuchu jadrowego nad Hiroszima. Niepokojace jest, ze w po~lizu orbity Ziemi krazy okolo 500 milion6w planetoid 0 tej wielkosci. W roku 1994 jedna z nich najprawdopodobniej weszla w atmosfere ziemska i wybuchla na wysokosci 20 km nad odlegla wysepka na poludniu Oceanu Spokojnego (wyzwalajac w szesciu satelitach wojskowych sygnaly ostrzegawcze 0 eksplozji jadrowej). Uderzenie w Ziemie planetoidy 0 srednicy 500 m (kt6rych jest moze i milion w poblizu orbity Ziemi) mogloby polozyc kres calej wsp6lczesnej cywilizacji i niemal zniszczyc caly gatunek ludzki na Ziemi.

Po przeksztalceniu tego r6wnania i podstawieniu do niego danych liczbowych dostajemy

2 2 2GM ( 1 )

VkOl\c = Vpocz + ~ I - 10

= (12. 103 m/s)2

2(6,67.10-11 m3/(kg. s2))(5,98 . 1024 kg)

+ ·09

6,37.106 m '

Rys. 14.12. Tor ruchu Marsa na tle gwiazdozbioru Koziorozca obserwowany w 1971 roku. Zaznaczono polozenia planety w czterech wybranych dniach. Zar6wno Mars, jak i Ziemia kraza po orbitach wokol Slorica, tak ze z Ziemi obserwujemy ruch Marsa wzgledem Ziemi; czasem wyglada to tak, jak gdyby Mars zataczal na swym torze perle

42 14. Grawitacja

14.7. Planety i satelity: prawa Keplero

Ruch planet obserwowany na tle gwiaidzistego nieba byl dla ludzi zagadka od niepamietnych czas6w. Szczeg6lnie zadziwiajaca wydawala sie petla toru Marsa pokazana na rysunku 14.12. Prawa empiryczne opisujace ruch planet podal Johannes Kepler (1571-1630) po badaniach, kt6re z~yly mu cale zycie, Na podstawie obszernych danych obserwacyjnych, kt6re zebral Tycho Brahe (1546-1601), ostatni z wielkich astronom6w dokonujacych obserwacji nieba bez uzycia teleskopu, Kepler sformulowal trzy prawa ruchu planet noszace dzis jego imie. Newton (1642-1727) wykazal pozniej, ze prawa Keplera wynikaja z jego prawa powszechnego ciazenia.

W tym paragrafie om6wimy po kolei wszystkie prawa Keplera. Choc by- dziemy ich uzywac do badania ruchu planet wok6l Slorica, stosuja sie one tak samo do ruchu satelit6w - naturalnych i sztucznych - Zierni lub kazdego innego ciala 0 duzej masie.

~ 1. Pierwsze prawo Keplera: Wszystkie planety poruszaja sit( po orbitach w ksztalcie elipsy, w kt6rej ognisku znajduje sit( Slorice.

Planete 0 masie m poruszajaca sie po takiej orbicie wokol Slorica 0 masie M przedstawiono na rysunku 14.13. Zakladamy, ze M »m, tak ze srodek masy ukladu planeta-Slorice znajduje sie w przyblizeniu w srodku Slorica.

Wielkosc orbity przedstawionej na rysunku 14.13 jest wyznaczona przez wartosc jej pOtosi wielkiej a i mimosrodu e, zdefiniowanego tak, ze ea jest odlegloscia kazdego z ognisk elipsy F i F' od jej srodka. Mimosrod r6wny zeru odpowiada okregowi, bedacemu przypadkiem szczeg6lnym elipsy, w kt6rym oba ogniska sa jednym punktem. Mimosrody orbit planet nie sq zbyt wielkie, tak ze orbity te - narysowane na kartce - wygladaja jak okregi, Mimosrod orbity

z rysunku 14.13 - narysowanej tak, aby bylo widac, ze jest to elipsa - jest

rowny 0,74. Mimosrod orbity Ziemi wynosi zaledwie 0,0167. Rp

~ 2. Drugieprawo Kepler~: Linia taczaca planete ze Sloricemzakreslawjednakowych odstepachiczasu jednakowepola powierzchni wplaszczyinie orbity;. inaczej m6wiqc, wielkosc dS /dt, przy czym S jest polem powierzchni zakreslonej przez t¢ linie, jest stala.

Jakosciowo rzecz biorac, z prawa tego wynika, ze planeta porusza sie po orbicie wolniej, gdy jest daleko od Slorica, a szybciej, gdy jest blizej niego. Jak sie okazuje, drugie prawo Keplera jest rownowazne stwierdzeniu, ze w ruchu planet spelniona jest zasada zachowania momentu pedu, Sprobujmy to udowodnic.

Pole powierzchni zacieniowanego klina na rysunku 14.14a jest dobrym przyblizeniem pola powierzchni zakreslonego w czasie !1t przez linie Iaczaca planete ze Sloricem, gdy ich odleglosc jest bliska r. Pole powierzchni tego klina !1S jest rowne w przyblizeniu polu trojkata 0 podstawie r!1e i wysokosci r. Pole trojkata jest rowne polowie iloczynu podstawy i wysokosci, a zatem !1S ~ !r2!1e. To wyrazenie na !1S jest tym bardziej dokladne, im bardziej !1t (a zatem i !1e) jest bliskie zera. Chwilowa szybkosc zmiany pola powierzchni jest wobec tego rowna

dS 1 2 de 1 2

- = -r - = -r w

dt 2dt 2'

(14.29)

przy czym co jest predkoscia katowa obrotu linii laczacej planete ze Sloricem.

Na rysunku 14.14b pokazano ped planety p oraz jego skladowe: radialna i prostopadla do r. Z rownania (12.20) (L = rpj_) wynika, ze wartosc momentu pedu planety wzgledem Slorica i jest rowna iloczynowi r i pj_, czyli skladowej p prostopadlej do r. Dla planety 0 masie m mamy zatem

L = rpj_ = (r)(mvj_) = (r)(mwr) = mri ca,

(14.30)

przy czym zamiast v j_ wstawilismy - na podstawie r6wnania (11.18) - wielkosc cor, Eliminujac r2w z rownari (14.29) i (14.30), otrzymujemy

dS L

-=-

(14.31)

dt 2m

Jesli dSjdt ma bye stale, jak mowi drugie prawo Keplera, to z rownania (14.31) wynika, ze stale musi bye tez L, a to znaczy, ze moment pedu musi bye za-

r

M

M

a)

b)

Ra~

~"""""""'''' m ' .. " .

• c,_. ,,_,

r "'0

"",-

t,

Rys. 14.13. Planeta 0 masie m porusza sie wokol Slorica po orbicie eliptycznej. Slorice 0 masie M znajduje sie w jednym z ognisk elipsy F. Drugie ognisko tej elipsy F' jest tylko punktern w przestrzeni kosmicznej. Kazde z ognisk jest odlegle od srodka elipsy o ea, przy czym e jest mimosrodem elipsy. Na rysunku zaznaczono rowniez p6los wielka elipsy a oraz odleglosc od Slorica peryhelium (punktu orbity najblizszego Slorica) Rp i aphelium (punktu orbity najdalszego od Slorica) R,

Rys. 14.14. a) W przedziale czasu M linia tqczaca planete ze Sloricem 0 rnasie M (majaca w danej chwili dlugosc r) zatacza kat 1'18, zakreslajac przy tym obszar (zacieniowany) 0 polu powierzchni I'1S. b) Petd planety p i jego skladowe

14.7. Planety i satelity: prawa Keplera 43

Rys. 14.15. Planeta 0 masie m porusza sie wokol Slorica po orbicie kolowej o promieniu r

44 14. Grawitacja

chowany. Wykazalismy zatem, ze drugie prawo Keplera jest rzeczywiscie rownowazne zasadzie zachowania momentu pedu .

... 3. Trzecie prawoKeplera:K:wadrat okresu rUCl1ukai:dej planety na orbicie wokol Storica jest proporcjonalny do szescianu p6losi wielkiej tej orbity.

Aby sie 0 tym przekonac, rozwazmy orbite kolowa z rysunku 14.15, ktorej promieri jest rowny r (promieri okregu jest odpowiednikiem polosi wielkiej elipsy). Zapisujac druga zasade dynamiki (F = ma) dla planety na orbicie kolowej z rysunku 14.15, dostajemy

GMm'2,

-2- = (m)(w r). (14.32)

r

Skorzystalismy z tego, ze wartosc sily F jest dana rownaniem (14.1), a przyspieszenie dosrodkowe wynosi - zgodnie z rownaniem (11.23) - w2r. Zgodnie ze wzorem (11.20) mozemy do powyzszego rownania wstawic 2Jt/T zamiast w, przy czym T jest okresem ruchu po orbicie. Otrzymamy w ten sposob trzecie prawo Keplera:

(trzecie prawo Keplera).

(14.33)

Wielkosc w nawiasie jest stala, ktorej wartosc zalezy tylko od masy M ciala, wokol kt6rego krazy planeta.

R6wnanie (14.33) obowiazuje takze dla orbit eliptycznych, przy czym zamiast r nalezy podstawic a - p6los wielka elipsy. Z prawa tego wynika, ze stosunek T2 / a3 powinien bye staly dla wszystkich orbit planet krazacych wok61 tego samego ciala 0 duzej masie. W tabeli 14.3 przedstawiono, jak dobrze spelniona jest ta regula dla orbit planet w Ukladzie Slonecznym.

Trzecie prawo Keplera dla planet Ukladu Slonecznego
Planeta P6los wielka a Okres T T2/a3
[1010 m] [a] [10-34 a2/rn3]
Merkury 5,79 0,241 2,99
Wenus 10,8 0,615 3,00
Ziemia 15,0 1,00 2,96
Mars 22,8 1,88 2,98
Jowisz 77,8 11,9 3,01
Saturn 143 29,5 2,98
Uran 287 84,0 2,98
Neptun 450 165 2,99
Pluton 590 248 2,99 rSPRA WDZIAN 5: Satelita 1 kri\Zy wok61 planety po pewnej orbicie kolowej, a satelita 2 po innej - wieksze] - orbicie kolowej. Kt6ry z tych satelit6w rna: a) wit(kszy okres obiegu planety, b) wi~kszl\ p~dko§~?

Przyklcd 14.6

Okres obiegu Slorica przez komete Halleya wynosi 76 lat. W roku 1986 kometa ta przeszla przez peryhelium, tzn. punkt najwiekszego zblizenia do Slorica. Odleglosc tego punktu od Slorica Rp wynosi 8,9 . 1010 m. Jak wynika z tabeli 14.3, punkt ten znajduje sie miedzy orbitarni Merkurego i Wenus.

a) lie wynosi najwieksza odleglosc komety od Slorica Ra, odpowiadajqca apheliurn orbity?

ROZWII\ZANIE:

0- Z r6wnania (14.13) wynika, ze Ra + Rp = 2a, gdzie a jest polosia wielka orbity komety Halleya. Tak wiec bedziemy mogli wyznaczyc Ra, jesli przedtem znajdziemy wartosc a. Zauwazmy v.~ tym celu, ze o--r a Jest zwiazane z okresem obiegu za pomoca trzeciego prawa Keplera, czyli r6wnania (14.33), w kt6rym zamiast r podstawimy p6los wielka a. Postepujac tak i rozwiazujac otrzymane rownanie wzglt(dem a, dostajemy

a = (GMT2)1/3 4rr2

(14.34)

Podstawiajac do tego wzoru mase Slorica M, rowna 1,99. 1030 kg, oraz okres obiegu komety T, r6wny 76 lat, czyli 2,4 . 109 s, otrzymujemy a = 2,7 . 1012 m. Wobec tego

R« = 2a - Rp = (2)(2,7.1012 m) - 8,9.1010 m

= 5,3 . 1012 m.

(odpowiedz)

Jak widac z tabeli 14.3,jest to nieco mniej niz poles wielka orbity Plutona. Kometa Halleya nie znajduje sie zatem nigdy tak daleko od Slorica jak Pluton.

b) He wynosi mimosrod e orbity komety Halleya?

ROZWII\ZANIE:

Zauwazmy, ze 0- zwiazek miedzy wielkosciami e, a i Rp wynika z rysunku 14.13. Widzimy na nim, ze ea = a - Rp, czyli

a - Rp Rp

e=--=I--

a a

8,9.1010 m

= 1- 2,7.1012 m =0,97.

( odpowiedz)

Orbita tej komety rna mimosrod bliski jednosci, a wiec jest elipsa bardzo dluga i spiaszczona.

Przyktad 14.7

Polowanie ria crarna dziure. Obserwacje swiatla wysylanego przez pewna gwiazde wskazuja na to, ze jest ona skladnikiem ukladu podwojnego (ukladu dw6ch gwiazd). Gwiazda, ktora wi- 4aC, porusza sie po orbicie z predkoscia v = 270 kmis, rna okres obiegu T = 1,7 doby i rnase rowna w przyblizeniu m, = 6Ms, pay czym Ms jest masq Slorica, rowna 1,99.1030 kg. Zaloz, ze zar6wno ta gwiazda, jak i drugi skladnik jej ukladu podw6jnego, b6ry nie wysyla swiatla, a zatem jest niewidoczny, poruszaja sie po orbitach kolowych Oak na rysunku 14.16), i wyznacz w przyblizeniu mase m : tego skladnika "ciemnego".

ROZWII\ZANIE:

Aby rozwiazac to ciekawe i ambitne zadanie, musimy skorzystac z kiIku kluczowych spostrzezeri:

0- 1. Dwie rozwazane gwiazdy poruszaja sie po orbitach kolowych, lecz nie jedna wokol drugiej, a obie wokol srodka masy ukladu podwojnego, kt6ry stanowia.

0- 2. Podobnie jak dla ukladu dw6ch czastek z paragrafu 9.2, Srodek masy tego ukladu lezy na odcinku Iaczacym srodki gwiazd, tzn. w punkcie 0 na rysunku 14.16. Gwiazda, ktora widac, porusza sie po orbicie 0 promieniu rl, a gwiazda ciernna - po orbicie o promieniu 1'2.

0- 3. Ruch gwiazd wokol ich srodka masy nie moze bye nawet w przyblizeniu uwazany za ruch orbitalny wokolciala 0 bardzo duzej masie Oak w przypadku ruchu planet wokol Slorica). Trzecie

prawo Keplera (rownanie (14.33» nie stosuje sie zatem w tej sytuacji, a wiec nie mozemy go wykorzystac do wyznaczenia masy m-,

0- 4. Ruch gwiazd po okregach odbywa sie pod wplywem sily dosrodkowej, ktora jest sila ich wzajemnego przyciagania grawitacyjnego. Wartosc tej sily wynosi Grnlrn2/r2, gdzie r jest odlegloscia srodkow gwiazd.

0- 5. Z rownania (4.32) wynika, ze przyspieszenie dosrodkowe gwiazdy widocznej a jest rowne v2 / rl.

W szystko to razem prowadzi nas do zapisania drugiej zasady dynarniki (F = rna) dla gwiazdy widocznej w postaci

Gmsm-. v2

-r-2- =rnl-;).

(14.35)

R6wnanie to zawiera szukana przez nas mase m-, lecz aby j~ wyznaczyc, musimy najpierw znalezc wyrazenia na r i rl (zauwaz natomiast, ze m, skraca sie w tym rownaniu),

Rys. 14.16. Przyklad 14.7. Gwiazda widoczna 0 masie m, i niewidoczna ("ciemna") gwiazda 0 masie ma

kr~z~ po orbitach wokol

srodka masy ukladu po-

dw6jnego, czyli punktu 0

14.7. Planety i satelity: prawa Keplera 45

Zacznijmy od wyznaczenia polozenia srodka masy wzgledem gwiazdy widocznej, do czego wykorzystamy r6wnanie (9.1). Rozwazana gwiazda znajduje sie w odleglosci r6wnej zeru od siebie, w odleglosci r, od srodka masy i w odleglosci r od srodka gwiazdy ciernnej. Z r6wnania (9.2) otrzymujemy zatem

m,(O) +m2r r, =

(14.36)

a stad

(14.37)

W ce1u znalezienia wyrazenia na r, zauwazmy, ze gwiazda widoczna porusza sie po okregu 0 promieniu r, z predkoscia v i rna okres obiegu T. Z r6wnania (4.33) wynika zatem, ze v = 2rcrd T, czy1i

vT r,=-. 2rc

Podstawiajac to wyrazenie na r, do wzoru (14.37), otrzymujemy

(14.38)

vT m, +m2 r = -~----"

2rc m2

(14.39)

Wrocmy teraz do wzoru (14.35) i podstawmy do niego wyrazenia na r z r6wnania (14.39) i na r, z r6wnania (14.38) oraz dana wartosc m" tzn. 6Ms. Przeksztalcajac nastepnie to r6wnanie i podstawiajac dane liczbowe, otrzymujemy

mi v3T (2,7.105 m/s)3(1,7 d)(86400 sid)

(6Ms + m2)2 = 2rcG = (2rc)(6,67· 10-11 m3/(kg· S2»

= 6,90 . 1030 kg,

czyli

m3

__ --'2=-----;:- = 3,47 Ms.

(6Ms + m2)2

(14.40)

Jest to r6wnanie trzeciego stopnia, do rozwiazania kt6rego mozemy wykorzystac proste programy komputerowe. Interesuje nas jednak ty1ko rozwiazanie dose przyblizone, mozemy zatem podstawia(; po prostu do tego r6wnania ko1ejno wartosci m-, r6wne calkowitym wielokrotnosciom Ms i sprawdzac, d1a kt6rych z nich r6wnanie (14.40) jest mozliwie dobrze spelnione. Stwierdzimy w ten spos6b, ze naj1epiej spelnia to r6wnanie wartosc

( odpowiedz)

Dane tego zadania odpowiadaja w przyblizeniu ukladowi podw6jnemu LMC X-3 w Wie1kim Obloku Magellana (ktory widac na zdjeciu otwierajacym ten rozdzial). Z innych pomiar6w wiadomo, ze skladnik ciemny jest bardzo zwarty, skad wynika, ze jest to zapewne gwiazda, kt6ra w wyniku kurczenia sie pod wplywem wlasnej sily ciazenia (tzw. zapadania grawitacyjnego) stala sie gwiazda neutronowa lub czarna dziura. Gwiazda neutronowa nie moze jednak miec masy wiekszej niz okolo 2Ms, a zatem nasz wynik - m2 ~ 9Ms - wskazuje na to, ze ciernny skladnik rozwazanego ukladu podw6jnego jest czama dziura,

Widzimy wiec, ze obecnosc czarnej dziury da sie wykryc, jesli jest ona skladnikiem ukladu podw6jnego, a druga gwiazda tego ukladu jest widoczna, mozna zatem zmierzyc jej mase, predkosc orbitalna i okres obiegu.

14.8. Satelity: orbity i energia

Gdy satelita obiega Ziemie po orbicie eliptycznej, okresowo zmienia sie zarowno jego predkosc, od ktorej zalezy jego energia kinetyczna Eko j ak i jego odlegtosc od srodka Ziemi, od ktorej zalezy jego energia potencjalna Ep. Energia mechaniczna satelity E pozostaje jednak stala (przy zalozeniu, ze Ep i E ukladu satelita-Ziemia mozemy przypisac samemu satelicie, co jest uzasadnione, gdyz masa satelity jest bardzo mala w porownaniu z masa Ziemi).

Energia potencjalna ukladu jest dana rownaniem (14.20) i wynosi

GMm

Ep=---

r

(przyjmujemy, ze Ep = 0 dla nieskoriczenie odleglych cial). W rownaniu tym r jest promieniem orbity, ktora bedziemy chwilowo uwazac za kolowa, aMi m sa masami Ziemi i satelity.

W celu wyznaczenia energii kinetycznej satelity na orbicie kolowej zapiszmy druga zasade dynamiki (F = ma) w postaci

GMm v2

---=m-,

r2 r

46 14. Grawitacja

(14.41)

gdzie V2 / r jest przyspieszeniem dosrodkowym satelity. Z tego r6wnania wynika, ie energia kinetyczna jest r6wna

1 2 GMm

Ek = -mv = --, (14.42)

2 2r

skad widac, ze dla satelity na orbicie kolowej

Ep

Ek = -- (orbita kolowa),

2

(14.43)

Calkowita energia mechaniczna satelity na orbicie jest zatem r6wna

GMm GMm

E = Ek+Ep = ~ - -r-'

czyli

GMm E=--- 2r

(orbita kolowa).

(14.44)

Oznacza to, ze calkowita energia E satelity na orbicie kolowej jest r6wna jego energii kinetycznej Ek wzietej z przeciwnym znakiem, tzn.

(orbita kolowa).

(14.45)

Energie mechaniczna satelity na orbicie eliptycznej 0 potosi wielkiej a otrzymamy, podstawiajac do r6wnania (14.44) a zamiast r. Daje to

GMm E=---

2a

(orbita eliptyczna).

(14.46)

Z r6wnania (14.46) wynika, ze calkowita energia satelity na orbicie zalezy tylko od potosi wielkiej orbity, a nie od jej mimosrodu e. Na przyklad okreslony satelita bedzie mial taka sama calkowita energie mechaniczna E na kazdej z czterech orbit pokazanych na rysunku 14.17, gdyz majq one wszystkie taka sama poles wielka, Na rysunku 14.18 przedstawiono zaleznosc Ek, Ep i E od r dla satelity poruszajacego sie po orbicie kolowej wokol ciala 0 bardzo duzej masie.

energia

Rys. 14.1 7. Cztery orbity wok6l ciala 0 masie M. Wszystkie te orbity maja taka sama polos wielka a, a zatem odpowiada im taka sarna calkowita energia mechaniczna satelity E. Przy kazdej orbicie podano jej mimosrod

Rys. 14.18. Zaleznosc energii kinetycznej Ec, energii potencjalnej Ep i energii calkowitej E od promienia r dla satelity na orbiciekolowej. Dla kazdej wartosci r wartosci Ep i E sa ujemne, a wartosc Ek jest dodatnia, przy czym E = -Ek• Gdy r -+ 00, kazda z tych energii dazy do zera

7 lutego 1984 roku Bruce McCandless wyszedl w przestrzeri kosmiczna z pojazdu poruszajacego sie z predkoscia 29000 km/h, znajdujacego sie w6wczas na wysokosci 102 km nad Hawajarni. Nie by! przymocowany do wahadlowca lina, a zatem stal sie pierwszym czlowiekiem satelita Ziemi

14.8. Satelity: orbity i energia 47

SPRAWDZIAN 6: Wahadlowiec kosmiczny okraza poczatkowo Ziemie po orbicie kolowej 0 promieniu r, jak pokazano na rysunku. W chwili, gdy pojazd znajduje sie w punkcie P, pilot wlacza na chwile silnik hamujacy, aby zmniejszyc cnergie kinetyczna Ek i energie mechaniczna E wahadlowca. a) Po kt6rej z orbit eliptycznych, oznaczonych na rysunku linia przerywana, bedzie si« nastepnie poruszal pojazd? b) Czy okres obiegu orbity T (czyli czas powrotu do punktu P) tego wahadlowca by- dzie wiekszy, mniejszy, czy taki sam, ~ wtedy, gdy krazy! on po orbicie kolowej?

I J I / /

/

/

./

-.......--_/

Przyklcd 14.8

Pojazd kosmiczny znajduje sie na wysokosci h r6wnej 350 km nad Ziemia, gdy astronauta zartownis wyrzuca z niego na orbite kolowa wokol Ziemi kule do kregli 0 masie m = 7,2 kg.

a) Wyznacz energie mechaniczna E tej kuli na jej orbicie.

ROZWIAZANIE:

Zauwazmy, ze o--w energie E bedziemy mogli obliczyc ze wzoru (14.44) (E = -GMmj2r), jesli znajdziemy najpierw promieri orbity r. Jego wartosc wynosi

r = R + h = 6370 km + 350 km = 6,72.106 m,

gdzie R jest promieniem Ziemi. Z r6wnania (14.44) otrzymujemy zatem

GMm E=--- 2r

(6,67.10-11 m3 j(kg· s2))(5,98· IQ24 kg)(7,2 kg) (2)(6,72.106 m)

= -2,14.108 J = -214 MJ.

( odpowiedz)

b) Ile wynosila energia mechaniczna tej kuli Eo na wyrzutni na Przyladku Canaveral? Wyznacz zmiane !';.E energii mechanicznej kuli w czasie podrozy z wyrzutni na orbite,

ROZWIAZANIE:

Musimy pamietac, ze o--w na wyrzutni kula nie znajduje sit; na orbicie, a wiec nie stosuje sit; do niej wz6r (14.44). Zapiszemy zatem po prostu, ze Eo = EkO + Epo, przy czym EkO jest energia kinetyczna kuli, a EpO - grawitacyjna energia potencjalna ukladu kula-Ziemia. W celu wyznaczenia EpO skorzystamy ze wzoru (14.20), co daje

GMm Epo= --R-

(6,67.10-11 m3 j(kg. s2))(5,98· 1024 kg)(7,2 kg) 6,37·106 m

= -4,51 . 108 J = -451 MJ.

Energia kinetyczna kuli EkO jest zwiazana z ruchem kuli podczas ruchu obrotowego Ziemi. Mozesz wykazac, ze jest ona mniejsza niz 1 MJ, a wiec jest znikomo mala w por6wnaniu z wartoscia bezwzgledna Epo. Wobec tego energia mechaniczna kuli na wyrzutni wynosi

Eo = EkO + Epo "" 0 - 451 MJ = -451 MJ.

( odpowiedz)

Wzrost energii mechanicznej kuli podczas jej podrozy z wyrzutni na orbite wynosi

!';.E = E - Eo = (-214 MJ) - (-451 MJ) = 237 MJ.

( odpowiedz) Tyle energii mozesz kupic od zakladu energetycznego za kilkanascie ztotych. Jest zatem oczywiste, ze wysoki koszt umieszczenia ciala na orbicie okoloziemskiej nie jest zwiazany z energia mechaniczna, kt6rej trzeba mu w tym celu dostarczyc.

14.9. Growitoc]o wedluq

Zasada rownowoznosci

no

Albert Einstein powiedzial kiedys: "Siedzialem C ••• ) w urzedzie patentowym w Bernie, gdy nagle przyszla mi do glowy taka mysl: gdy ezlowiek spada swobodnie, nie moze czuc swego ciezaru, Bylem wstrzasniety, Ta prosta mysl wywarla na mnie wielkie wrazenie. To ona skierowala rnnie w strone teorii grawitaeji".

48 14. Grawitacja

Tak Einstein wspomina poczatek swej pracy nad stworzeniem ogolne] teorii wzglednosci, Podstawowym postulatem tej teorii grawitacji (czyli wzajemnego ciazenia cial ku sobie) jest zasada rownowaznoscl, ktora mowi, ze skutki grawitacji i ruchu przyspieszonego sa sobie rownowazne. Gdyby fizyka zamknac w nieduzym pojemniku, jak na rysunku 14.19, nie moglby on stwierdzic, czy pojemnik spoczywa na Ziemi (znajdujac sie jedynie pod dzialaniem ziemskiej sily ciezkosci), jak na rysunku 14.19a, czy tez porusza sie w przestrzeni kosmicznej z przyspieszeniem rownym 9,8 m/s? (znajdujac sie jedynie pod wplywem sily wywolujacej to przyspieszenie), jak na rysunku 14.19b. W obu przypadkach czulby sie tak sarno i taki sam ciezar odczytywalby na swej wadze. Co wiecej, gdyby obserwowal cialo spadajace swobodnie w pojemniku, przyspieszenie tego ciala wzgledem niego tez byloby takie sarno w obydwu przypadkach.

Krzywizna przestrzeni

Mowiac dotychczas 0 ciazeniu (grawitacji), wiazalismy je z silami dzialajacymi miedzy cialami majacymi mase. Einstein wykazal natomiast, ze przyczyn,,! grawitacji jest zakrzywienie (odksztalcenie) przestrzeni powodowane przez masy (jak sie dowiesz w dalszej czesci tej ksiazki, przestrzeii i czas s,,! ze soba powiazane, a zatem zakrzywienie, 0 ktorym mowil Einstein, dotyczy w istocie czasoprzestrzeni, czterowymiarowej przestrzeni, w ktorej znajduje sie nasz wszechswiat).

Wytlumaczenie, jak przestrzeri (na przyklad proznia) moze bye zakrzywiona, nie jest latwe. Sprobujmy posluzyc sie nastepujaca analogia, Wyobraz sobie, ze ze statku na orbicie okoloziemskiej obserwujesz wyscig dwoch Iodzi, Linia startu jest rownik, w chwili startu lodzie sa od siebie odlegle 0 20 km i obie kieruja sie wprost na poludnie; jak na rysunku 14.20a. Z punktu widzenia zeglarzy ich lodzie plyna po plaskich torach rownolegiych, W miare uplywu czasu lodzie zblizaja sie jednak do siebie, az w poblizu bieguna poludniowego wpadajq na siebie. Zeglarzemoga uwazac, ze zblizenie ich lodzi musi: bye zwiazane z dzialaniem na nie jakiejs sily, Mynatomiast widzimy wyrainie,ze zblizenie sie lodzi do siebie jest po prostu konsekweneja krzywizny powierzchni Ziemi. Widzimy to, gdyz obserwujemy wyscigi.spoza" tej powierzchni.

Narysunku 14.20b przedstawiono podobny"wyscig'~. Dwa jablka puszczamy swobodnie z tej samej wysokosciriad Ziemi'l w·· dw6ch niezbyt odleglych od siebie miejscach. Wydaje Sly, ze jablka spadaja potorach rownoleglych, lecz w rzeezywistosci zblizaja sie do siebie, gdyz oba kieruj,,!siy ku srodkowi Ziemi. Mozemy analizowac ruch jablek,korzystaj,,!cz pojycia.sily ciezkosci dzialajacej na jablkaze streny Ziemi. Moznatez jednakrozpairywae ten ruch jako skutek zakrzywienia ptzestrzeni w poblizu Ziemi, zwiqzanego z .obecnoscia tam ciala o znacznej masie - Ziemi. Nie mozemy dostrzec tego zakrzywienia, gdyz nie mozemy znalezc sie .poza' zakrzywionq przestrzenia, tak jak udalo nam sie wydostac poza krzywizne powierzchni Ziemi w przykladzie z dwiema lodziami. Mozemy jednak zobrazowac ty krzywizne, tak jak na rysunku 14.20c. Jablka beda sie na nim poruszac po powierzchni, ktora zakrzywia sie ku Ziemi ze wzgledu najej mase,

Gdy swiatlo przebiega w poblizu Ziemi, jego tor nieco sie zakrzywia ze wzgledu na krzywizne przestrzeni w otoczeniu Ziemi. Zjawisko to nazywa sie

a)

b)

Rys. 14.19. a) Fizyk zamkniety w pojemniku spoczywajacyrn na Ziemi obserwuje melon spadajacy z przyspieszeniem a = 9,8 mJs2. b) Jesli pojemnik porusza sie daleko w przestrzeni kosrnicznej z przyspieszeniem r6wnym 9,8 m/s", to przyspieszenie melona wzgledem fizyka jest takie sarno jak na Zierni. Fizyk nie moze stwierdzic na podstawie zadnych doswiadczeri wykonanych w pojemniku, w kt6rej z tych dw6ch sytuacji sie znajduje. Na przyldad waga, na kt6rej fizyk stoi, rna w obu przypadkach takie same wskazania

14.9. Grawitacja wedtug Einsteina 49

N

a)

s

a)

50 14. Grawitacja

blisko Ziemi: przestrzen

przestrzeri plaska

c)

Ziemia

Rys. 14.20. a) Dwa ciala poruszajace sit( wzdluz poludnikow ku biegunowi poludniowemu zblizaja sie do siebie ze wzgledu na krzywizne powierzchni Ziemi. b) Dwa ciala spadajace swobodnie w poblizu Ziemi poruszaja sit( po torach, kt6re zbiegaja sie ku srodkowi Ziemi ze wzgledu na zakrzywienie przestrzeni w poblizu Ziemi. c) Daleko od Ziemi (i innych mas) przestrzeri jest plaska i tory rownolegle pozostaja takimi w czasie ruchu cial. W poblizu Ziemi tory te zaczynaja sie zbiegac, gdyz przestrzeri jest tu zakrzywiona na skutek obecnosci masy Ziemi

ogniskowaniem (soczewkowaniem] grawitacyjnym. Przy przejsciu w poblizu ciala o jeszcze wiekszej masie, na przyklad galaktyki lub czarnej dziury 0 duzej masie, tor wiazki zagina sie odpowiednio silniej. Wyobraimy sobie, ie takie cialo 0 duze] masie znajduje sie miedzy nami a kwazarem, czyli niezwykle silnym i bardzo odleglym zrodlem swiatla, Swiatlo biegnace do nas z kwazara ulegnie zakrzywieniu w poblizu tego ciala 0 duzej masie, jak pokazano na rysunku 14.21a.

tory swiatla z kwazara

pozome kierunki polozenia kwazara

galaktyka lub duza czama dziura

tory swiatla docierajacego do Ziemi

b)

Rys. 14.21 a) Swiatlo z odleglego kwazara biegnie po torach, kt6re zakrzywiaja sie ku galaktyce lub duzej czamej dziurze, poniewaz masa tej galaktyki lub czamej dziury zakrzywia przestrzeri w jej otoczeniu. Swiatlo obserwowane z Ziemi zdaje sie przychodzic z kierunk6w wyznaczonych przez przedluzenia promieni docierajacych do Ziemi (oznaczone liniarni przerywanymi). b) Pierscieri Einsteina, znany jako obiekt MG1l3l+0456, na ekranie komputera polaczonego z teleskopem. Zr6dlo swiatla (w istocie fal radiowych, bedacych - jak swiatlo - promieniowaniem elektromagnetycznym) znajduje sie daleko za duza, niewidoczna galaktyka, kt6rej obecnosc jest przyczyna powstania pierscienia; czesc ir6dla jest widoczna w postaci dw6ch jasnych punktow na pierscieniu

W rezultacie swiatlo bedzie docierac do nas z wielu nieco roznych kierunk6w, a zatem bedziemy widziec ten sam kwazar w wielu kierunkach. Skutkiem tego moze bye w pewnych warunkach rozmycie sie obrazu kwazara w gigantyczny swietlny luk, zwany pierscieniem Einsteina (rys. 14.21b).

Czy powinnismy wiazac ciazenie z krzywizna przestrzeni w otoczeniu mas, czy tez z silil dzialaiaca miedzy masarni? A moze powinnismy je uwazac za dzialanie pewnej czastki elementarnej, zwanej grawitonem, kt6rej istnienie postuluje sie w niekt6rych sformulowaniach fizyki wsp6lczesnej? Nie wiemy tego.

Prawo powszechnego ciqienia Kazde cialo we wszechswiecie przyciaga kame inne cialo sill! ci~Zkosci (sill! grawitacyjna) 0 wartosci

(prawo powszechnego ciazenia).

(14.1)

W r6wnaniu tym ml i m; to masy cial, r - ich odleglosc, a G (= 6,67 . 10-11 N . m2/kg2) - stata grawitacyjna.

WlaSciwosci grawitacyjne jednorodnej powloki kulistej R6wname (14.1) obowiazuje tylko dla czastek (cial punktowych). Wymaczenie sily ciazenia dzialajacej rniedzy cialami rozciaglymi _-ymaga dodania do siebie sit dzialajacych miedzy poszczeg61- nyrni elementarni obu cial, co w przypadku og6lnym sprowadza sit< do calkowania. Jesli jednak ktores z cial rna ksztalt jednorodnej powloki kulistej lub jednorodnej kuli, to wypadkowa sila grawitacyjna, jaka dziala ono na cialo zewnetrzne wzgledem niego, moze bye obliczona przy zalozeniu, ze cala masa powloki lub kuli jest sbpiona w jej srodku.

ZIlsada superpozycji Sila ciezkosci podlega zasadzie superpozycji, co oznacza, ze jesli oddzialuje ze soba n czastek, to sila ""'YPadkowa i\wyp dzialajaca na czastke oznaczona jako 1 jest sama sil dzialajacych na nia ze strony wszystkich innych CZqsrek:

_ n _

Fl,wyP = L Fli, ;=2

(14.4)

przy czym znak sumy oznacza, ze nalezy dodac wektorowo sily Pli, dzialajace na czastke 1 ze strony\ czastek 2,3, ... , n. Aby wyznaczyc silt< grawitacyjna F I dzialajacq na czastke ze strony ciala rozciaglego, nalezy podzielic to cialo na nieskoriczenie male elementy 0 masie dm, z ktorych kazdy dziala na czastke sita dP, i na drodze calkowania znalezc ich sume

- f-

FI = dF.

(14.5)

Przyspieszenie grawitacyjne Przyspieszenie grawitacyjne ag jest to przyspieszenie, kt6re nadaje czastce dzialajaca na nie sila grawitacyjna. Gdy czastka znajduje sie w odleglosci r od srodka

jednorodnego ciala kulistego 0 masie M, wartosc dzialajacej na czastke sily ciazenia jest dana wzorem (14.1). Z drugiej zasady dynarniki wynika zatem, ze

F = mag, (14.9)
a stad
GM (14.10)
ag=-;:'2' Przyspieszenie spadku swobodnego i ciezar Przyspieszenie g, z jakim cialo spada swobodnie w poblizu powierzchni Zierni, rozni sie nieco od przyspieszenia grawitacyjnego ag, a ciezar ciala (rowny mg) jest nieco rozny od wartosci dzialajacej na to cialo sily ciazenia, danej wzorem (14.1), poniewaz Ziernia nie jest ani jednorodna, ani kulista, a do tego obraca sie wokol swej osi.

Ciqienie wewnqtrz powloki kulistej Wypadkowa sila ciazenia dzialajaca ze strony ciala w ksztalcie jednorodnej powloki kulistej na czastke znajdujaca sie wewnatrz powloki jest rowna zeru. Wynika stad, ze jesli czastke umiescimy wewnatrz ciala w ksztalcie jednorodnej kuli w odleglosci r od jej srodka, to dzialajaca na czqstke sila ciazenia pochodzi jedynie od tej czesci masy ciala Mwewn, ktora jest zawarta wewnatrz kuli 0 promieniu r. Masa ta jest r6wna

4rrr3 Mwewn = P-3-'

(14.17)

gdzie p jest gestoscia ciala.

Grawitacyjna energia potencjalna Grawitacyjna energia potencjalna Ep(r) ukladu dwoch czastek 0 masach M i m znajdujacych sie w odleglosci r od siebie jest r6wna wzietej z przeciwnym znakiem pracy wykonanej przez silt< ciazenia, dzialajaca ze strony dowolnej z tych czastek na drugq z nich, przy zmianie odleglosci czastek od nieskoriczonej (bardzo duzej) do r. Wynosi ona

GMm

Ep = _-- (grawitacyjna energia potencjalna). (14.20)

r

Energia potencjalna ukladu czqstek Jesli uklad sklada sie z wiecej niz dwoch czastek, to calkowita grawitacyjna energia potencjalna tego ukladu Ep jest r6wna surnie energii potencjalnych

Podsumowanie 51

wszystkich par czastek. Na przyklad dla trzech czastek 0 masach ml, m2 i m-;

(14.21)

Predkoic ucieczki Czastka moze sie uwolnic od dzialania przyciagania grawitacyjnego ciala niebieskiego 0 masie M i promieniu R (tzn. moze sie od niego nieskoriczenie oddalic), jesli nada sie jej w poblizu powierzchni tego ciala predkosc rowna co najmniej predkosci ucieczki, wynoszacej

v = J2~M.

(14.27)

Prawa Keplera Ciala Ukladu Slonecznego, a takze satelity Ziemi, naturalne i sztuczne, wi~z~ ze soba sily przyciagania grawitacyjnego. Wzajernny ruch tych cial jest rzadzony przez trzy prawa Keplera wynikajace z prawa powszechnego ciazenia i zasad dynamiki Newtona:

1. Pierwsze prawo Keplera. Wszystkie planety poruszaja sie po orbitach w ksztalcie elipsy, w ktorej ognisku znajduje sie Slorice.

2. Drugie prawo Keplera. Linia laczaca planete ze Sloricem zakresla w jednakowych odstepach czasu jednakowe pola powierzchni w plaszczyznie orbity (stwierdzenie to jest r6wnowazne zasadzie zachowania momentu pedu),

3. Trzecie prawo Keplera. Kwadrat okresu T ruchu kazdej planety na orbicie wokol Slorica jest proporcjonalny do szescianu polosi wielkiej a tej orbity. Dla orbit kolowych 0

promieniu r polos wielka a jest rowna promieniowi orbity r i prawo to przybiera postac

T2 = (~:) r3

(trzecie prawo Keplera), (14.33)

przy czym M jest masa ciala, wokol ktorego krazy planeta, czyli Slorica w przypadku Ukladu Slonccznego. Rownanie to stosuje sie rowniez do orbit eliptycznych, przy czym zamiast promienia r nalezy podstawic p6los wielka a.

Energia w ruchu po orbicie Energia potencjalna Ep i kinetyczna Ek planety lub satelity 0 masie m w ruchu po orbicie kolowej 0 promieniu r wynosi

GMm Ep=--r

GMm Ek=--· 2r

(14.20, 14.42)

oraz

Energia mechaniczna E = Ek + Ep jest zatem rowna GMm E=---.

2r

Dla orbity eliptycznej 0 potosi wielkiej rownej a GMm

E=---.

2a

(14.44)

(14.46)

Grawitacja wediug Einsteina Einstein stwierdzil, ze skutki ciazenia (grawitacji) i ruchu przyspieszonego sa sobie rownowazne. Sformulowana w ten sposob zasada rownowaznoscl doprowadzila go do stworzenia teorii grawitacji (ogolne] teorii wzglednosci), ktora tlumaczy zjawiska grawitacyjne za pomoca zakrzywienia przestrzeni.

1. Jak pokazano na rysunku 14.22, dwie czastki 0 masach m i 2m znajduja sie w pewnych punktach na osi. a) Gdzie na tej osi (w skoriczonej odleglosci od danych czastek) nalezy umiescic trzecia czastke 0 masie 3m, tak by wypadkowa sila ciazenia dzialajqca na nia ze strony czastek danych byla r6wna zeru - na lewo od obu czastek, na prawo od nich, miedzy czastkami i blizej lzejszej z nich czy miedzy czastkarni i blizej ciezszej z nich? b) Czy odpowiedz na to pytanie zmieni sie, jesli trzecia czastka bedzie miala mase 16m? c) Czy istnieje taki punkt

poza osia, w ktorym sila wypadkowa dzialajaca na trzecia czastke jest rowna zeru?

m

2m

Rys. 14.22. Pytanie 1

2. Na rysunku 14.23 przedstawiono pewna czastke, otoczona dwoma kolowymi pierscieniami czastek, Promienie tych pierscieni wynosza r i R, przy czym R > r, a wszystkie czastki maja mase m. Wyznacz wartosc i kierunek wypadkowej sily grawitacyjnej dzialajacej na srodkowa czastke ze strony czastek tworzacych pierscienie.

52 14. Grawitacja

2M 4M
M
7M 5M
3M •
M
5M 7M
M
4M 2M
Rys. 14.24. Pytanie 3 Rys. 14.23. Pytanie 2

3. Jak pokazano na rysunku 14.24, pewna czastka 0 masie M znajduje sie w srodku kwadratu, wzdluz bok6w ktorego umieszczone sa inne czastki, odlegle od siebie wzdluz obwodu kwadratu o d lub d12. Wyznacz wartosc i kierunek wypadkowej sily grawitacyjnej dzialajacej na srodkowa czastke ze strony pozostalych czastek,

4. Na rysunku 14.25 przedstawiono cztery uklady cial zlozone z czastki 0 masie m oraz jednego lub wiecej jednorodnych pretow o masie M i dlugosci L. odleglych od czastki 0 d. Uszereguj te uklady w zaleznosci od wartosci wypadkowej sily grawitacyjnej dzialajacej na czastke ze strony pretow, od najwiekszej do najmniejszej.

a)

c)

Rys. 14.25. Pytanie 4

b)

d)

5. Na rysunku 14.26 przedstawiono dla czterech planet zaleznosc przyspieszenia grawitacyjnego ag na tej planecie od odleglosci r od srodka planety, poczynajac od powierzchni planety (czyli odpowiednio od RI, R2, R3 i R4). Krzywe 1 i 2 nakladaja sie na siebie dla r ? R2, a krzywe 3 i 4 nakladaja sie na siebie dla r ? R4. Uszereguj planety wedlug: a) ich masy oraz b) ich gestosci, od najwiekszych do najmniejszych wartosci tych wielkosci,

L_----------=---~----=----------------------r

s, R2 R4

R3

Rys. 14.26. Pytanie 5

6. Na rysunku 14.27 przedstawiono trzy jednorodne planety '110 ksztalcie kuli 0 jednakowej wielkosci i masie. Ich okresy obrotu wokol wlasnej osi podano na rysunku. Zaznaczono rowniez szese punktow: trzy na r6wnikach planet i trzy na ich biegunach p6lnocnych. Uszereguj te punkty w zaleznosci od wartosci przyspies zenia swobodnego spadku g w tych punktach, od najwiekszej do najmniejszej.

16 h

24h

48h

a

e

c

Rys. 14.27. Pytanie 6

7. Znajdujesz sie w przestrzeni kosrnicznej w inercjalnym ukladzie odniesienia i obserwujesz dwie jednakowe, jednorodne kule poruszajace sie ku sobie pod wplywern sily wzajemnego przyciagania grawitacyjnego. Przyjrnij, ze w chwili poczatkowej obie kule rnialy predkosc rowna zeru, a energia potencjalna ukladu kul wynosila Ep.pocz. Wyznacz energie kinetyczna kazdej kuli w chwili, gdy ich odleglosc wynosi polowe ich odleglosci poczatkowej.

8. Uszereguj cztery uklady czastek 0 jednakowej masie ze sprawdzianu 2 w zaleznosci od wartosci bezwzglednej grawitacyjnej energii potencjalnej ukladu, od najwiekszej do najmniejszej.

9. Na rysunku 14.28 przedstawiono szesc torow, po kt6rych rakieta znajdujaca sie na orbicie wokol ksiezyca moze przerniescic sie z punktu a do punktu b. Uszereguj te tory w zaleznosci od odpowiadajacej ruchowi

po nich: a) zmiany grawi- 5

tacyjnej energii potencjalnej ukladu rakieta-ksiezyc, b) pracy wykonanej nad rakietq przez site grawitacyjna dzialajaca na nia ze strony ksiezyca, od najwiekszych

do najmniejszych. Rys. 14.28. Pytanie 9

10. Jak pokazano na rysunku 14.29, dwie czastki 0 masach m i 2m s<,! unieruchornione w pewnych punktach na osi. Trzecia czastka (nie pokazana na rysunku), 0 masie m, rna bye przeniesiona z nieskoriczonej odleglosci w jedno z polozeri: a, b lub c. Uszereguj te polozenia w zaleznosci od pracy, jaka musi wykonac nad trzecia czastka wypadkowa sila grawitacyjna dzialajaca na niq ze strony czastek nieruchomych, od najwiekszej do najmniejszej.

~d----~--,d----~---d----~--,d~

a

2m

b

c

m

Rys. 14.29. Pytanie 10

11. Jak pokazano na rysunku 14.30, czastka 0 masie m znajduje sie poczatkowo w punkcie A, odleglym 0 d od srodka pewnej jednorodnej kuli oraz 0 4d od srodka innej jednorodnej kuli, z ktorych obie maja mase M » m. Czastka zostaje nastepnie przeniesiona z punktu A do punktu D. Odpowiedz, czy ponizsze wielkosci sa przy tym dodatnie, ujemne, czy r6wne zeru: a) zmiana grawitacyjnej energii potencjalnej czastki, b) praca wykonana przez dzialajqca na czastke wypadkowa sily grawitacyjna,

Pytania 53

c) praca wykonana przez sily powodujacq przemieszczenie czastki.

d) Jakie bylyby odpowiedzi na powyzsze pytania, gdyby czastka byla przenoszona z punktu B do punktu C?

M

Rys. 14.30. Pytanie 11

M

12. Na rysunku 14.31 przedstawiono trzy pary gwiazd tworzacych uklady podwojne oraz podano ich masy i odlegtosci. a) Gdzie znajduje sie punkt, wokol ktorego poruszaja sie po orbitach skladniki kazdego z pokazanych ukladow podwojnych? b) Uszereguj te

pary gwiazd w zaleznosci od wartosci przyspieszenia dosrodkowego gwiazd, od najwiekszej do najmniejszej.

L (1)

M.i----2L (2)

2L----.2M (3)

Rys. 14.31. Pytanie 12

Rozwiqzanie jest dostypne na stronie internetowej podrycznika: http://www.wiley.comlcollegelhrw Rozwiazanie jest dostepne w postaci interaktywnej, wykorzystujqcej oprogramowanie Interactive LearningWare (na tej samej stronie)

14.2 Prawo powszechnego ciqzenio

1 . W jakiej odleglosci od siebie musza znajdowac sie dwie czastki o masach 5,2 kg oraz 2,4 kg, aby sila ich przyciagania grawitacyjnego miala wartosc 2,3 . 10-12 N?

2. Niektorzy wierza w to, ze polozenie planet w chwili urodzin rna wplyw na losy czlowieka. Inni wysmiewaja ten poglad, mowiac, ze sila ciazenia, jaka dziala na dziecko lekarz przyjmujacy porod, jest wieksza od sily, jaka dzialaja na nie planety. Aby sprawdzic, czy tak jest w istocie, oblicz i porownaj ze soba wartosci sily grawitacyjnej, jaka dziala na noworodka 0 masie 3 kg: a) lekarz 0 masie 70 kg znajdujacy sie w odleglosci 1 mod dziecka (przyjmij, ze jego masa jest w przyblizeniu skupiona w jednym punkcie), b) Jowisz, czyli najciezsza planeta, 0 masie m = 2· 1027 kg, gdy znajduje sie on najblizej Ziemi, tzn. w odleglosci 6 . 10" m od niej, oraz c) Jowisz, gdy znajduje sie on najdalej od Ziemi, tzn. w odleglosci 9 . 10" m od niej. d) Czy wspomniani przesmiewcy maja racje?

3. Jeden z satelitow z serii Echo rna postac kulistego balonu aluminiowego 0 srednicy 30 m i masie 20 kg. Wyobrai sobie, ze meteoroid 0 masie 7 kg przelatuje w odleglosci 3 m od powierzchni tego satelity. He wynosi wartosc sily ciazenia, jaka dziala satelita na meteoroid w chwili ich najwiekszego zblizenia?

4. Na Ksiezyc dziala sila ciazenia ze strony zarowno Slorica, jak i Ziemi. He wynosi stosunek tych sil Fsi Fz (srednia odleglosc Ksiezyca od Slorica jest rowna odleglosci Ziemi od Slorica)?

54 14. Grawitacja

5. Pewne cialo 0 masie M dzieli sie na dwie czesci 0 masach m i M -m, ktore nastepnie oddalaja sie od siebie. Dlajakiej wartosci stosunku mlM wartosc sily grawitacyjnej dzialajacej miedzy tymi czesciami jest najwieksza?

14.3 Grcwitoc]o a zosodn superpozycii

6. Statek kosmiczny leci wzdluz linii prostej laczace] Ziemie i Ksiezyc. W jakiej odleglosci od Ziemi wypadkowa sila ciazenia dzialajaca na statek jest rowna zeru?

7. W jakiej odleglosci od Ziemi musi znajdowac sie sonda kosmiczna na prostej laczacej Ziemie i Slorice, aby sily przyciagania grawitacyjnego dzialajace na nia ze strony Ziemi i Slorica rownowazyly sie?

8. Trzy kule 0 masie 5 kg znajduja sie na plaszczyznie xy w miejscach pokazanych na rysunku 14.32. He wynosi wartosc wypadkowej sily grawitacyjnej dziaIajace] na kule umieszczona w poczatku ukladu wspolrzednych ze strony pozostaIych kul?

y

T

O'l .. >-- I-x

I--O,4m~

Rys. 14.32. Zadanie 8

9. Jak pokazano na rysunku 14.33a, cztery kule znajduja sie w wierzcholkach kwadratu 0 boku 2 em. Wyznacz wartosc i kierunek wypadkowej sily grawitacyjnej, jaka dzialajq te kule na kule o masie ms = 250 kg umieszczona w srodku kwadratu.

10. Jak pokazano na rysunku 14.33b, trzy kule, dwie 0 masie m i jedna 0 masie M, umieszczono w wierzcholkach trojkata rownobocznego, a czwarta kule, 0 masie m4 - w srodku tego trojkata. Wypadkowa sila grawitacyjna dzialajaca na kule srodkowa ze strony trzech pozostalych jest rowna zeru. a) He wynosi

M w jednostkach m? b) He wyniesie wartosc wypadkowej sily giawitacyjnej dzialajacej na srodkowa kule, jesli jej masa bedzie wynosic 2m4?

M

100 kg

m

500 kg

a) Rys. 14.33. Zadania 9 i 10

b)

11. Masy i wspolrzedne trzech kul wynosza: 20 kg, x = 0,5 m, ). = 1 m; 40 kg, x = -1 m, y = -1 m; 60 kg, x = 0 m, ~ = -0,5 m; He wynosi wartosc sily grawitacyjnej, jaka dzialajq Ie kule na kule 0 masie 20 kg znajdujaca sie w poczatku ukladu v.-sp6lrzt(dnych?

12. Cztery jednorodne kule 0 masach mA = 400 kg, m n = 350 kg. me = 2000 kg i m n = 500 kg znajduja sie w punktach o wspolrzednych (x, y) rownych odpowiednio (0,50 em), (0,0), 1-80 cm, 0) i (40 em, 0). He wynosi wypadkowa sila grawitacyjna dzialajqca na kule B ze strony pozostalych kul?

13. Na rysunku 14.34 przedstawiono kule olowiana 0 promieniu R z kulistym wydrazeniern rozciagajacyrn sie od srodka kuli do jej prawego brzegu. Masa kuli przed jej wydrazeniem wynosila M. Wyznacz sile grawitacyjna, .Ph! ta wydrazona kula 010- lIiiana przyciaga mala kulke o masie m, lezaca na prostej przechodzqcej przez srodek knli i srodek jej wydrazenia, w odleglosci d od Srodka duzej kuli.

di

------- ..

Rys. 14.34. Zadanie 13

14.4 Grawitacja w poblizu powierzchni Zierni

14. Wyobraz sobie, ze stoisz na wadze na chodniku przed wiezowcem w centrum Nowego Jorku. Waga wskazuje, ze twoj ciezar v.-ynosi 530 N. Nastepnie wjezdzasz na szczyt wiezowca 0 wysokoSci 410 m. 0 ile mniej bedziesz wazyl na szczycie wiezowca (bedziesz przeciez nieco dalej od srodka Ziemi)? Pomiri wplyw rochu obrotowego Ziemi.

15. Na jakiej wysokosci nad powierzchnia Ziemi przyspieszenie grawitacyjne jest rowne 4,9 rnfs2?

16. a) He bedzie wazylo na powierzchni Ksiezyca cialo, ktore na powierzchni Ziemi wazy 100 N? b) W jakiej odleglosci od srodka Ziemi, mierzonej w jednostkach promienia Ziemi, nalezaloby

umiescic to cialo, aby jego ciezar byl rowny jego ciezarowi na Ksiezycu?

m

17. Najwieksza mozliwa predkosc katowa ruchu obrotowego planety odpowiada sytuacji, w ktorej sila ciazenia dzialajqca na grunt na rowniku ledwie wystarcza, by zapewnic silt( dosrodkowa potrzebna do obrotu z taka predkoscia (dlaczego?). a) Wykaz, ze odpowiadajacy tej sytuacji najkrotszy okres obrotu planety wynosi

T=/fp,

gdzie p jest gestoscia jednorodnej planety kulistej. b) Oblicz ten okres obrotu, zakladajac, ze gt(stosc planety wynosi 3 g/cm", co jest wielkoscia typowa dla wielu planet, satelitow i planetoid. Nigdy nie obserwowano, aby jakiekolwiek cialo niebieskie obracalo sie z okresem krotszym niz wyznaczony w tym zadaniu.

18. Model pewnej planety zaklada, ze sklada sie ona z jadra 0 promieniu R i masie M oraz warstwy zewnetrznej 0 promieniu wewnetrznym rownym R i zewnetrznym rownym 2R oraz masie 4M. Przyjrnij, ze M = 4,1 . 1024 kg, a R = 6 . 106 m i oblicz przyspieszenie grawitacyjne czastki znajdujqcej sie w odleglosci a) R oraz b) 3R od srodka planety.

1 9. Cialo jest zawieszone na wadze sprezynowej na statku plynacym wzdluz rownika z predkoscia v. a) Wykaz, ze wskazanie wagi jest niemal rowne Wo(1 ± 2wv I g), gdzie to jest predkoscia katowa Ziemi, a Wo - wskazaniem wagi na nieruchomym statku. b) Wyjasnij, skad bierze sie znak ±.

m

20. Promieri Rdz i masa Mdz czarnej dziury Sq ze soba zwiazane zaleznoscia Rdz = 2G Mdzl c2, przy czym c jest predkoscia swiatla. Przyjmij, ze przyspieszenie grawitacyjne ag ciala znajdujacego sie w odleglosci rc = I,OOIRdz od srodka czarnej dziury jest dane wzorem (14.10) (co jest prawda dla duzych czarnych dziur). a) Wyznacz zaleznosc ag (w punkcie odleglym od srodka czarnej dziury 0 rc) od Mdz. b) Czy ag (w tym punkcie) rosnie, czy maleje ze wzrostem Mdz? c) He wynosi ag (w tym punkcie) dla bardzo duzej czarnej dziury 0 masie rownej 1,55 . 1012 mas Slorica (masa Slorica wynosi 1,99· 1030 kg)? d) Wyobraz sobie, ze astronautka z przykladu 14.3 znajduje sie w punkcie odleglym 0 rc od srodka tej czarnej dziury, majac stopy zwrocone w strone jej srodka. Oblicz roznice przyspieszenia grawitacyjnego w miejscu, w ktorym znajduje sie jej glowa, i w miejscu, w ktoryrn znajduja sie jej stopy. e) Czy rozciaganie ciala astronautki bedzie grozne dla jej zdrowia?

21. Podejrzewa sie, ze niektore gwiazdy neutronowe (gwiazdy o olbrzymiej gestosci) wirujq z predkoscia 1 obrotu na sekunde, Przyjrnij, ze taka gwiazda rna promieri 20 km, i oblicz, jaka co najmniej musi bye jej masa, by materia na jej powierzchni nie odrywala sie od gwiazdy przy tak szybkim jej obrocie.

14.5 Grcwitccio wewnqtrz Ziemi

22. Na rysunku 14.35 przedstawiono dwie wspolsrodkowe powloki kuliste 0 stalej gestosci i masach MJ i M2. Ob-

Zadania 55

licz wartosc wypadkowej sily grawitacyjnej dzialajacej ze strony tych powlok na czastke 0 masie m umieszczona: a) w punkcie A odleglym od srodka 0 r = a, b) w punkcie B odIeglym od srodka 0 r = b, c) w punkcie C odleglym od srodka 0 r = c (r jest odlegtoscia od wspolnego srodka powlok),

Rys. 14.35. Zadanie 22

23. Kula 0 stalej gestosci ma mase 1 . 104 kg i promieri 1 m. He wynosi wartosc sily ciazenia, jaka dziala ta kula na czastke o masie m umieszczona w odleglosci a) 1,5 m oraz b) 0,5 mod srodka tej kuli? c) Wyznacz zaleznosc wartosci sily grawitacyjnej, dzialajacej na czastke odlegla od srodka kuli 0 r :,; 1 m, od wartosei r.

24. Przyspieszenie grawitacyjne cial znajdujacych sie na powierzchni jednorodnej kuli 0 promieniu R jest rowne ag• Wyznacz dwie wartosci odleglosci od srodka kuli, w kt6rych przyspieszenie grawitacyjne wynosi ag/3. (Wskaz6wka: Rozwaz odleglosci zarowno wieksze, jak i mniejsze od promienia kuli).

25. Na rysunku 14.36 przedstawiono schematyczny (nie w skali) przekr6j Ziemi. Pokazuje on, ze Ziemia nie jest jednorodna, lecz sklada sie z trzech warstw: zewnetrznej skorupy, plaszcza oraz wewnetrznego jqdra. Wymiary tych warstw i ich masy podano na rysunku. Jako calosc Ziemia ma mase 5,98 . 1024 kg i promieri 6370 km. Przyjmij, ze Ziemia jest kula, i pomiri jej ruch obrotowy. a) Oblicz przyspieszenie ag na powierzchni Ziemi. b) Wyobraz sobie, ze w Ziemi wywiercono pionowy szyb az do granicy skorupy i plaszcza Ziemi, tzn. na glebokosc 25 km (na przelomie lat piecdziesiatych i szescdziesiatych XX wieku w USA podjeto takie prace wiertnicze w ramach projektu "Mohole", pomyslanego troche jako przeciwwaga dla programu podboju kosmosu; projekt zarzucono ze wzgledu najego znaczne koszty). Oblicz wartosc ag

jadro, 1,93 . 1024 kg

plaszcz, 4,01 . 1024 kg

skorupa, 3,94 . 1022 kg

Rys. 14.36. Zadanie 25

56 14. Grawitacja

A

na dnie takiego szybu. c) Przyjmij z kolei, ze Ziemia jest jednorodna kula 0 takiej samej, jak podano powyzej, calkowitej masie i takim samym promieniu. He wynosi teraz ag na glebokosci 25 km (dokladne pomiary ag Sll zrodlem informacji 0 wewnetrznej budowie Ziemi, choc ich wyniki sll nieraz zaburzone przez lokalne zmiany gestosci gruntu)?

14.6 Grawita~ina enerqio potencjolno

26. a) He wynosi grawitacyjna energia potencjalna ukladu dw6ch czastek z zadania I? Wyobraz sobie, ze odleglosc tych czastek zwiekszono trzykrotnie. Jaka praca zostala przy tym wykonana przez: b) dzialajaca miedzy czastkami sile grawitacyjna, c) sHy powodujaca zwiekszenie odleglosci czastek?

27. Rozwaz jeszcze raz sytuacje z zadania 12. a) Usuri kule A i oblicz grawitacyjna energie potencjalna ukladu pozostalych trzech kul. b) Wyobraz sobie, ze ponownie umieszczasz kule A w jej poprzednim miejscu. Czy energia potencjalna powstalego w ten sposob ukladu czterech kul bedzie wieksza, czy mniejsza od energii z punktu (a)? c) Czy praca, jaka musiales wykonac w punkcie (a), aby usunac kule A, jest dodatnia czy ujemna? d) ezy praca, jaka musiales wykonac w punkcie (b), aby ponownie dolqczyc do ukladu kule A, jest dodatnia, czy ujemna?

28. Rozwaz jeszcze raz sytuacje z zadania 5. Dla jakiej wartosci stosunku m / M grawitacyjna energia potencjalna ukladu jest najmniejsza?

29. Srednica Marsa wynosi w przyblizeniu 6,9· 103 km, a srednica Ziemi - 1,3 . 104 km. Masa Marsa stanowi 0,11 masy Ziemi. a) He wynosi stosunek srednich gestosci Marsa i Ziemi? b) He wynosi przyspieszenie grawitacyjne na Marsie? c) He wynosi predkosc ucieczki z Marsa?

30. Oblicz energie potrzebna do ucieczki ciala a) z Ksiezyca oraz b) z Jowisza, wyrazajac jll w jednostkach energii potrzebnej do ucieczki z Ziemi.

31. Trzy kule przedstawione na rysunku 14.37 maja masy: mA = 800 g, m s = 100 g i me = 200 g, a ich srodki ustawione sq na jednej prostej, przy czym L = 12 cm, a d = 4 cm. Przesuwamy kule B wzdluz linii taczacej srodki kul do polozenia, w kt6rym odlegiosc srodkow kul B i C wynosi d = 4 em. Jaka praca zostaje przy tym wykonana nad kula B przez: a) sile uzyta do przesuniecia kuli B, b) wypadkowa sHy grawitacyjna dzialajqcq na kule B ze strony kul A i C?

Rys. 14.37. Zadanie 31

32. Hipotetyczna planeta Zero rna rnase rowna 5 . 1023 kg. promien wynoszacy 3 . 106 m i jest pozbawiona atmosfery. Z jej powierzclmi rna bye wystrzelona pionowo sonda kosmiczna 0 masie 10 kg. a) Wyznacz energie kinetyczna tej sondy w odleglosci 4· 106 m od srodka planety, jesli jej energia poczatkowa w chwili wystrzelenia wynosila 5.107 J. b) Jaka poczatkowa energie kinetyczna nalezy nadac tej sondzie podczas jej wystrzelenia z powierzchni planety, aby w chwili maksymalnego wzniesienia byla ona odlegta od srodka planety 0 8.106 m?

33. Rakiecie nadano w poblizu powierzchni Zierni predkosc l' = 2.fiRi. (Rz - promieri Ziemi), po czym pozwolono jej wznosic sie swobodnie. a) Wykaz, ze rakieta ta oddali sie od Zierni nieograniczenie ("ucieknie"). b) Wykaz, ze bardzo daleko od Ziemi bedzie sie ona poruszac z predkoscia v = -/2g Rz.

34. Planeta Roton 0 masie 7.1024 kg i prornieniu 1600 km przyciaga silq grawitacyjna meteoroid znajdujacy sie poczatkowo w spoczynku tak daleko od planety, ze jego odleglosc od planety mozna przyjac za nieskoriczona, Nastepnie meteoroid spada na planete. Oblicz predkosc meteoroidu w chwili dotarcia do powierzchni Rotona, zakladajac, ze planeta nie rna atmosfery.

35. a) Oblicz predkosc ucieczki z kulistej planetoidy 0 prornieniu 500 km i przyspieszeniu grawitacyjnym na powierzchni r6wnym 3 m/s". b) Jak daleko odbiegnie od powierzchni tej planetoidy czastka opuszczajaca te powierzchnie z predkoscia radialna rowna 1000 mls? c) Z jaka predkoscia uderzy w powierzchnie tej planetoidy przedrniot puszczony swobodnie z wysokosci 1000 km nad ta powierzchnia ?\'''",ril

36. Rakieta 0 masie 150 kg oddala sie radialnie od Zierni. W chwili, gdy znajduje sic ona w odleglosci 200 km od powierzchni Ziemi i rna predkosc 3,7 kmls, jej silnik zostaje wylaczony, a) Zaniedbujac op6r powietrza, wyznacz energie kinetyczna rakiety, gdy znajdzie sie ona w odleglosci 1000 km od powierzchni Zierni. b) Na jaka maksymalna wysokosc nad powierzchnie Ziemi wzniesie sie ta rakieta?

37. Kazda z dw6ch gwiazd neutronowych odleglych od siebie o 1010 m rna mase 1030 kg i promieri 105 m. W chwili poczatkowej znajduja sie one wzgledem siebie w spoczynku. Wyznacz ich predkosc, mierzona w ukladzie odniesienia, w kt6rym gwiazdy poczatkowo spoczywaly, w chwili, gdy: a) ich odleglosc jest r6wna polowie ich odleglosci poczatkowej, b) zderzaja sie ze

38. Daleko w przestrzeni kosrnicznej znajduja sie dwie kule. Kula A rna mase 20 kg i jest urnieszczona w poczatku osi x, a kula B rna mase 10 kg i jest urnieszczona w punkcie o.wspolrzednej x = 0,8 m. Kula A jest unieruchorniona, akuli B~zwalamy sie w pewnej chwili poruszac. a) lIe wynosi grawitacyjna energia potencjalna ukladu tych kul w chwili, w kt6rej zwalniamy kule B? b) lIe wynosi energia kinetyczna kuli B po przebyciu przez niq drogi 0,2 m w kierunku kuli A?

39. Pocisk zostaje wystrzelony pionowo z powierzchni Zierni z predkoscia poczatkowa rowna 10 kmls. Pomiri op6r powietrza

i wyznacz maksymalna wysokosc, na jaka wzniesie sie ten pocisk nad powierzchnie Zierni.

14.7 Planety i sotelity: prowo Keplera

40. Srednia odleglosc Marsa od Slorica jest 1,52 razy wieksza niz srednia odleglosc Zierni od Slorica. Korzystajac z trzeciego prawa Keplera, oblicz, ile lat zajmuje Marsowi jedno okrazenie Slorica. Por6wnaj otrzymany wynik z wartoscia podana w dodatku C.

41 . Satelita Marsa Phobos obiega planete po orbicie niemal kolowej. Znajac promieri tej orbity, r6wny 9,4.106 m, i okres obiegu, wynoszacy 7 godzin i 39 rninut, wyznacz mase Marsa.

42. Wyznacz mase Zierni, wiedzac, ze promieri orbity Ksiezyca r jest r6wny 3,82· 105 km, a okres obiegu T wynosi 27,3 doby. Przyjrnij, ze srodkiem orbity Ksiezyca jest srodek Zierni, a nie srodek masy ukladu Ziemia-Ksiezyc,

43.Slonce, kt6rego masa wynosi 2.1030 kg, obiega srodek Drogi Mlecznej, odlegly od nas 0 2,2· 1020 m, przy czym okres tego ruchu wynosi 2,5· 108 lat. Przyjrnij, ze wszystkie gwiazdy w Galaktyce maja mase rowna masie Slorica, ze Sq one rozlozone r6wnorniernie w kuli 0 srodku w centrum Galaktyki oraz ze Slorice znajduje sie na skraju tej kuli, i oszacuj liczbe gwiazd w naszej Galaktyce.

44. Satelita zostal umieszczony na okotoziemskiej orbicie kolowej 0 prornieniu r6wnym polowie prornienia orbity Ksiezyca. Oblicz okres ruchu tego satelity w miesiacach ksiezycowych (miesiac ksiezycowy jest to okres obiegu Ksiezyca wokol Zierni).

45. a) lIe wynosi predkosc liniowa satelity Zierni na orbicie kolowej odleglej od powierzchni Ziemi 0 160 km? b) lIe wynosi okres obiegu Zierni przez tego satelite?

46. Srodek Slorica znajduje sie w jednym z ognisk orbity Zierni. lIe wynosi odleglosc drugiego ogniska tej orbity od Slorica, wyrazona: a) w metrach, b) w jednostkach prornienia Slorica, r6wnego 6,96.108 m? Mimosrod orbity Zierni wynosi 0,0167, a jej p6los wielka jest r6wna 1,5 . 1011 m.

47. Satelita poruszajacy sie wokol Zierni po orbicie eliptycznej znajduje sie na wysokosci 360 km nad powierzchnia Ziemi, gdy jest najdalej od Ziemi, ana wysokosci 180 km, gdy jest najblizej Zierni. Oblicz: a) p610s wielka i b) mimosrod jego orbity (Wskazowka: Patrz przyklad 14.6).

48. Pewien satelita znajduje sie przez caly czas nad okreslonym rniejscem na r6wniku Zierni (kt6ra obraca sie wokol swej osi). Na jakiej wysokosci nad powierzchnia Zierni znajduje sie ten satelita (jego orbite nazywamy geostacjonarnq)?

49. Pewna kometa, zaobserwowana przez astronom6w chiriskich w kwietniu 574 roku, zostala ponownie zauwazona na niebie w maju 1994 roku. Przyjrnij czas, kt6ry uplynal miedzy tymi

Zadania 57

dwiema obserwacjami, za okres obiegu tej komety wokol Slorica i zaloz, ie mimosrod jej orbity jest rowny 0,11. Oblicz: a) poles wielka orbity tej komety oraz b) najwieksza odleglosc komety od Slorica, wyrazajac te wielkosci w jednostkach sredniego prornienia orbity Plutona R».

50. W roku 1993 sonda kosmiczna Galileo przeslala na Ziemie obraz p1anetoidy 243 Ida i jej malerikiego ksiezyca (noszacego obecnie nazwe Dakty1), pierwszego zaobserwowanego ksiezyca planetoidy (rys. 14.38). Na tym obrazie ksiezyc 0 srednicy 1,5 km znajduje sie w odleglosci 100 km od srodka planetoidy, ktora rna dlugosc 55 km. Ksztalt orbity ksiezyca nie jest zbyt dobrze znany; przyjrnij, ze ta orbita jest kolowa, a okres jej obiegu wynosi 27 h. a) TIe wynosi masa planetoidy? b) Objetosc planetoidy, zrnierzona na podstawie obrazow z sondy Galileo, wynosi 14100 km '. TIe wynosi gestosc tej planetoidy?

Rys. 14.38. Zadanie 50. Obraz z sondy kosrnicznej Galileo, na ktorym widoczny jest maleriki ksiezyc planetoidy 243 Ida

51. W 1610 roku Galileusz odkryl za pomoca swego teleskopu cztery najwieksze ksiezyce Jowisza. Srednie promienie ich orbit a oraz okresy ich obiegu T podano w ponizszej tabelce.

Nazwa

a [l08 m]

T [doby]

10 4,22 1,77
Europa 6,71 3,55
Ganimedes 10,7 7,16
Callisto 18,8 16,7 a) Sporzadz wykres loga (os y) jako funkcji log T (os x) i wykaz, ze otrzymuje sie linie prosta, b) Wyznacz nachylenie tej prostej i porownaj je z wartoscia oczekiwana na podstawie trzeciego prawa Keplera. c) Wyznacz mase Jowisza na podstawie wspolrzednej punktu przeciecia otrzymanej prostej z osia y.

52. Satelita 0 masie 20 kg znajduje sie na orbicie kolowej 0 prornieniu 8 . 106 m wokol planety 0 nieznanej masie. Okres obiegu wynosi 2,4 h, a wartosc przyspieszenia grawitacyjnego na powierzchni planety jest rowna 8 rnJs2. Ile wynosi promieri tej planety?

58 14. Grawitacja

53. Gwiazdy bedace skladnikami ukladu podwojnego maja masy rowne masie Slorica i kraza wokol swego srodka masy. leh odleglosc jest rowna odleglosci Ziemi od Slorica. Wyznacz okres ich ruchu w latach.

54. Pewien potrojny uklad gwiazd sklada sie z dwoch gwiazd 0 masie m obiegajacych gwiazde srodkowa o masie M po tej "samej orbicie kolowej 0 prornieniu r (rys. 14.39), znajdujac sie w kazdej chwili na koricach srednicy orbity. Wyprowadi wzor na okres obiegu tych gwiazd.

Rys. 14.39. Zadanie 54 I

55*. Trzy jednakowe gwiazdy 0 masie M polozone sa w wierzcholkach trojkata rownobocznego 0 boku L. Pod wplywem dzialajqcych miedzy nirni sit grawitacyjnych poruszaja sie po orbicie kolowej stanowiacej okrag opisany na tym trojkacie, przy czym ich wzgledne polozenia nie ulegaja zrnianie (tzn, przez caly czas tworza trojkat rownoboczny). Ile wynosi predkosc liniowa, z jaka poruszaja sie te gwiazdy po orbicie?

14.8 Satelity: orbity i enerqio

56. Dwa satelity A i B, majace jednakowa mase m, poruszaja sit( po tej samej orbicie kolowej 0 promieniu r wokol Ziemi, ktorej masa wynosi Mz. Ich rueh zaehodzi w przeciwnyeh kierunkaeh (patrz rysunek 14.40), tak ze doehodzi do ich zderzenia. a) Wyznacz: calkowita energie mechaniczna EA + EB ukladu zlozonego z tych satelitow i Zierni przed zderzeniem, wyrazajac jq przez G, Mz, m i r. b) Przyj-

rnij, ze zderzenie satelitow jest calkowicie niesprezyste, tzn. ze po zderzeniu tworza one jedna bryte (0 masie rownej 2m), i oblicz jej calkowita energie mechaniczna tuz po zderzeniu. c) Opisz ruch tej bryly po

zderzeniu.

Rys. 14.40. Zadanie 56

57. Planetoida 0 masie stanowiacej 2· 10-4 masy Ziemi obiega Slorice po orbicie kolowej 0 promieniu dwa razy wiekszym od odleglosci Ziemi od Slorica, a) Wyznacz okres ruchu planetoidy w latach. b) Ile wynosi stosunek energii kinetycznej tej planetoidy do energii kinetycznej Ziemi?

58. Dwa satelity Ziemi A i B 0 jednakowej masie m maja bye umieszczone na orbitach kolowych 0 srodku w srodku Ziemi. Orbita satelity A rna sie znajdowac na wysokosci 6370 km nad Ziemia, a orbita satelity B - na wysokosci 19 110 km. Promieri Ziemi Rz jest towny 6370 km. a) Ile wynosi stosunek energii potencjalnej satelity B do energii potencjalnej satelity A na ich

orbitach? a) lie wynosi stosunek energii kinetycznej satelity B do energii kinetycznej satelity A na ich orbitach? c) Kt6ry z nich rna wieksza energie calkowita, jesli masa kazdego z nich wynosi 14,6 kg? 0 ile wieksza jest jedna z tych energii od drugiej?

59. Cialo znajduje sie na orbicie eliptycznej wokol planety 0 masie M. P610s wielka tej orbity wynosi a. Wykaz, ze odleglosc tego ciala od planety r i jego predkosc v S,! ze soba zwiazane zaleznoscia

(Wskaz6wka: Skorzystaj z zasady zachowania energii mechanicznej oraz r6wnania (14.46)).

60. Skorzystaj z wyniku zadania 59 oraz danych z przykladu 14.6 i oblicz: a) predkosc vp komety Halleya w peryhelium jej orbity, b) jej predkosc Va W aphelium tej orbity. c) Wykorzystaj zasade zachowania momentu pedu wzgledem Slorica i wyznacz stosunek odleglosci od Slorica peryhelium Rp i aphelium Ra orbity tej komety, wyrazajac go przezvp iVa.

61. a) Czy wyniesienie satelity na wysokosc 1500.km nad powierzchniy Zierni wymaga wiekszej energii niz wprawienie go w ruch po orbicie kolowej, gdy juz sie znajdzie na tej wysokosci (przyjmij, ze promieri Ziemi wynosi 6370 km)? b) Jaka jest odpowiedz nato pytanie, jesli wysokosc wynosi 3185 km? cj Jaka jest odpowiedz na to pytanie, jesli wysokosc wynosi 4500 km?

62. Jednym ze sposob6w zaatakowania satelity na orbicie okoloziemskiej jest urnieszczenie na tej orbicie roju ziarenek srutu, poruszajacych sie po tej orbicie w kierunku przeciwnym niz satelita. Zalozmy, ze satelita znajduje sie na orbicie kolowej na wysokosci 500 km nad powierzchnia Zierni i zderza sie z ziarnkiem srutu 0 masie 4 g. a) lie wynosi tuz przed zderzeniem energia kinetyczna ziarnka srutu w ukladzie odniesienia zwiazanym z satelita? b) lie wynosi stosunek tej energii kinetycznej do energii kinetycznej pocisku 0 masie 4 g majacego u wylotu z lufy nowoczesnego karabinu wojskowego predkosc 950 rnfs?

63. Wyznacz a) predkosc, b) okres obiegu satelity 0 masie 220 kg na niemal kolowej orbicie na wysokosci 640 km nad powierzchnia Zierni. Przyjrnij, ze satelita traci energie mechaniczna ze srednia szybkoscia 1,4· 105 J na jeden obieg orbity. Zaloz, co jest calkiem rozsadnyrn przyblizeniem, ze orbita satelity jest przy tym "okrt(giem 0 powoli zmniejszajacym sie promieniu" i oblicz: c) wysokosc, d) predkosc i e) okres ruchu satelity na koricu jego 1500. obiegu orbity. f) lie wynosi wartosc sredniej sily dzialajqcej na satelite, kt6ra powoduje spowolnienie jego ruchu? Czy zasada zachowania momentu pedu wzgledem srodka Zierni jest spelniona dla g) satelity, h) ukladu satelita-Ziemia?

14.9 Growitocjo wedtug Einsteino

64. Waga, na kt6rej stoi na rysunku 14.19b fizyk 0 masie 60 kg, wskazuje 220 N. Fizyk wypuszcza z reki melon. Po jakim czasie melon spadnie na podloge odlegla od reki fizyka 0 2,1 m?

Ptyny

Silo. jokq dzioto wodo no ciolo opuszczajqcego sie w gtqb nurko, moze bye dlo niego grozno nawet przy tak niewielkim zonurzeniu, jak no dno bosenu ptywockiego. A jednak w 1975 roku William Rhodes, wyposoiony w specjolny sprzet do nurkowonio, w tym odpowiedn.iq rnieszcnke goz6w

do oddychonio, wyszedt z komory opuszczonej w Zotoce Meksykonskiej no gt~bokose 300 m, po czym

zcrrurzy] sie no rekordowq gt~bokosc 350 m. Moze ci sie to wydoc

dziwne, lecz poczqtkujqcy nurek, wykonujqcycwiczenio w basenie ptywockim, rnoze bye bardziej noroi:ony no niebezpieczenstwo

ze strony sily, [okq dzio!c no niego woda, nii: Rhodes w czasie swego wyczynu. Poczqtkujqcym nurkom zdarzajq sie nowet wypodki srniertelne, gdy zopomnq, jok nclezy zcchowywcc si~ pod wodq.

Odpowiedz znojdziesz w tym rozdziale.

15.1. Plyny W otoczojqcyrn nos swiecie

Plyny - pod t"! nazwa rozumiemy ciecze i gazy - graja kluczowa role w naszym codziennym zyciu. Wdychamy je i pijemy, a niezwykle wazny, zyciodajny plyn krazy w krwiobiegu kazdego z nas. Plynne s,,! oceany, plynna jest tez atmosfera ziemska.

W samochodzie mamy plyny w oponach, w zbiorniku z paliwem, w chlodnicy, w komorach spalania w silniku, w ukladzie wydechowym, w akumulatorze, w ukladzie klimatyzacji, w zbiorniku plynu do spryskiwacza, w ukladzie smarowania i w ukladzie hydraulicznym (hydrauliczny oznacza wlasnie dzialajacy przy uzyciu plynu). Gdy natkniesz sie nastepnym razem na duza koparke, sprobuj policzyc, ile zawiera ona silownikow hydraulicznych, za pomoca ktorych wykonuje swa prace, Wielkie sarnoloty odrzutowe tez maja ich mnostwo.

Dzieki energii kinetycznej poruszajacego sie plynu dzialaja wiatraki, a dzieki energii potencjalnej innego plynu - elektrownie wodne. Dzialajac przez dlugi czas, plyny wyrzezbily nasz krajobraz. Nieraz jeidzimy bardzo daleko, by moe po pro stu popatrzec na ruch plynu. Moze wiec czas juz dowiedziec sie, co mowi fizyka 0 plynach.

15.2.

?

Plyn - w odroznieniu od ciala stalego - to substancja zdolna do przeplywu. Gdy umiescimy go w naczyniu, przyjmie ksztatt tego naczynia. Dzieje sie tak dlatego, ze plyn nie moze sie przeciwstawic sile stycznej do jego powierzchni (uzywajac pojec wprowadzonych w paragrafie 13.6, powiemy, ze plyn to substancja, ktora plynie, gdyz nie jest w stanie przeciwstawic sie naprezeniu scinajacemu; moze jednak dzialac sila prostopadla do swej powierzchni). Niektore materialy, na przyklad smola, bardzo dlugo dostosowuja swoj ksztalt do ksztaltu naczynia, ale w koricu tak sie wlasnie dzieje i dlatego uwazamy je rowniez za plyny.

Mozesz sie troche dziwic, dlaczego Iaczymy ze soba ciecze oraz gazy i nazywarny je razem plynami. Przeciez - moglbys powiedziec - woda w postaci cieczy tak sarno rozni sie od pary, jak od lodu. Otoz nie jest to prawda. Lod, podobnie jak inne ciala krystaliczne, sklada sie z atomow rozmieszczonych w regularny sposob w trojwymiarowej sieci. Ani w parze, ani w cieczy (np. wodzie) nie rna regularnego ukladu atomow czy czasteczek, rozciagajacego sie tak daleko jak w ciele stalym.

15.3.

i cisnienie

Gdy omawialismy ciala sztywne, interesowalismy sie cialami 0 dobrze okreslonym ksztalcie, na przyklad drewnianymi klockarni, gumowymi pilkami czy metalowymi pretami, Przydatne byly nam wtedy wielkosci fizyczne, ktore wystepuja w zasadach dynamiki Newtona, to znaczy masa i sila. Mowilismy na przyklad, ze na klocek 0 masie 3,6 kg dziala sila 25 N.

15.3. G~stosc i cisnienie 61

W przypadku plynow mamy w znacznie wiekszym stopniu do czynienia z rozciagloscia substancji, a zatem bedziemy stosowac do ich opisu wielkosci, ktore moga miec rozna wartosc w roznych punktach ciala, Zamiast mowic 0 masie i sile, bedziemy czesciej korzystac z gestosci i clsnienia.

G~stosc

Aby wyznaczyc gestosc plynu p w pewnym jego punkcie, wydzielamy maly element objetosci 11 V w otoczeniu tego punktu i mierzymy mase 11m plynu zawartego w tej objetosci. G~stosc plynu jest rowna

11m p = I1V'

(15.1)

Scisle rzecz biorac, gestosc plynu w danym punkcie jest rowna granicy tego ilorazu, gdy objetosc 11 V staje sie coraz mniejsza i mniejsza. W praktyce zakladamy zwykle, ze badana probka cieczy jest wieksza niz rozmiary atomow i jej struktura jest "gladka" (tzn. 0 stalej gestosci), a nie zlozona z "ziaren" atomowych. Zalozenie to umozliwia nam zapisanie rownania (15.1) w postaci

m p=V

przy czym m i V - to masa i objetosc probki.

(stala gestosc),

Wybrane gestosci

(15.2)

Substancja lub cialo

Przestrzeri miedzygwiazdowa Najlepsza proznia w laboratorium Powietrze (200e, 1 atm) Powietrze (200e, 50 atm) Styropian

L6d

Woda (200e, 1 atrn) Woda (200e, 50 atm)

Woda morska (200e, 1 atm) Krew

Zelazo

Rtec

Ziemia (srednio) Ziemia (jadro)

Ziemia (skorupa ziemska) Slorice (srednio)

Slorice (jadro)

Gwiazda w fazie bialego karla (jadro) Jadro uranu

Gwiazda neutronowa (jadro)

Czarna dziura (0 masie r6wnej masie Slorica)

10-20 10-17

1,21

60,5 1.102 0,917.103 0,998.103 1,000· 103 1,024. 103 1,060.103 7,9· 103 13,6.103 5,5. 103 9,5. 103 2,8.103 1,4· 103 1,6. 105 1010

3. 1017 1018 1019

62 15. Plyny

Gestosc jest wielkoscia skalarna; jej jednostka w ukladzie SI jest kilogram na metr szescienny. W tabeli 15.1 przedstawiono wartosci gestosci wybranych substancji i srednich gestosci pewnych cial, Zwroc uwage na to, ze gestosc gazu (np. powietrza w tej tabeli) bardzo silnie zalezy od cisnienia, a gestosc cieczy (np. wody) zalezy od cisnienia nieznacznie. Inaczej mowiac, gazy sq bardzo scisliwe, a ciecze raczej nie.

Cisnienie

Wyobraz sobie, ze w naczyniu wypelnionym plynem urnieszczono niewielki przyrzad do porniaru cisnienia (rys. 15.1a). Czujnik przedstawiony na rysunku 15.1b sklada sie z tloka 0 polu powierzchni I::!.S, mogacego sie poruszac w cylindrze, do ktorego jest ciasno dopasowany, i opierajacego sie na sprezynie. Uklad odczytu jego wskazari umozliwia wyznaczenie dlugosci, 0 jaka sprezyna jest sciskana przez plyn napierajacy na tlok. Dlugosc ta jest miarq wartosci sily I::!.F, jaka plyn dziala na tlok, Cisnienie, jakiego doznaje tlok ze strony plynu, definiujemy jako

I::!.F p= I::!.S·

(15.3)

Scisle rzecz biorac, cisnienie w dowolnym punkcie plynu jest rowne granicy, do ktorej dazy ten stosunek, gdy pole powierzchni tloka I::!.S wokol tego punktu staje sie coraz mniejsze i mniejsze. Jesli jednak sila dziala rownomiernie na cala powierzchnie S plaskiego tloka, to rownanie (15.3) mozemy zapisac w postaci:

F p=-

S

(r6wnomierny nacisk, plaska powierzchnia),

(15.4)

przy czym F jest wartoscia sily normalnej dzialajacej na powierzchnie S (mowiac, ze nacisk jest r6wnomierny, mamy na mysli, ze sila dzialaiaca na tlok jest jednakowa w kazdym punkcie jego powierzchni).

Mozna przekonac sie doswiadczalnie, ze w kazdym punkcie plynu pozostajacego w spoczynku cisnienie zdefiniowane r6wnaniem (15.3) jest takie sarno dla kazdej orientacji czujnika. Cisnienie jest wielkoscia skalarna, a zatem nie zalezy od kierunku. Co prawda sila dzialaiaca na tlok czujnika jest wektorem, lecz w r6wnaniu (15.3) wystepuje jedynie wartosc tej sily, ktora jest skalarem.

Jednostka cisnienia w ukladzie SI jest niuton na metr kwadratowy, czyli paskal (oznaczenie: Pa). Manometry do porniaru cisnienia w oponach sa cZI(sto wyskalowane w kilopaskalach. Paskal jest zwiazany z innyrni czesto wciaz spotykanyrni jednostkarni cisnienia (nie nalezacymi do ukladu SI) zaleznoscia:

1 atm = 1,01.105 Pa == 760 Tr = 14,7 funt/irr'.

Atmosfera (atm) jest to - jak wskazuje sarna nazwa - przyblizona wartosc srednia cisnienia atmosferycznego na poziornie morza. Tor (Tr), nazwany tak na czesc Evangelisty Toricellego, ktory wynalazl barometr rteciowy w 1647 roku, nazywany jest rowniez milimetrem slupa rteci (mm Hg). W odniesieniu do funta na cal kwadratowy stosuje sie czesto skrot psi (od ang. pound per square inch). W tabeli 15.2 przedstawiono kilka wybranych wartosci cisnienia,

cZUjnik(b

cisnienia. .

/ \

I \

/ \

\

\

\

\

\ \

\

Rys. 15.1. a) W naczyniu z plynem urnieszczono niewielki czujnik cisnienia, pokazany w powiekszeniu w czesci (b). Miara cisnienia jest wzgledne polozenie ruchomego tloka

/ / /

/

/

/ I

a)

b)

15.3. G~stosc i cisnienie 63

Tcbeio 5.2. Wybrane wartosci cisnienia

Cisnienie [Pal

Srodek Slorica Srodek Zierni

Najwieksze cisnienie uzyskane trwale w laboratorium Dno najwiekszej glebi oceanicznej

Obcas buta na szpilce

Opona samochodowa"

Cisnienie atmosferyczne na poziomie morza Normalne cisnienie krwi+"

Najlepsza proznia w laboratorium

-----_._-----_._-""

2,1016 4. 1011 1,5. 1010 1,1 . 108 1,106 2.105 1,0. 105 1,6. 104 10-12

a Nadwyzka w stosunku do cisnienia atmosferycznego.

b Cisnienie skurczowe, odpowiadajace wskazaniu aparatu do porniaru cisnienia rownemu 120 mm Hg.

Przyklod 1 5. 1

Podloga duzego pokoju rna wyrniary 3,5 m x 4,2 m, a wysokosc tego pokoju wynosi 2,4 m.

a) He wynosi ciezar powietrza zawartego w tym pokoju, jesli cisnienie powietrza jest rowne 1 atm?

ROZWII\ZANIE:

Skorzystamy z dwoch spostrzezeri:

0- 1, Ciezar powietrza jest rowny mg, przy czym m jest masa powietrza.

0- 2, Masa m jest zwiazana z gestoscia powietrza p i jego objetoscia V rownaniem (15.2) (p = m] V). Korzystajac z tych stwierdzeii i przyjmujac wartosc gestosci powietrza pod cisnieniem 1 atm z tabeli 15.1, otrzymujemy

mg = (pV)g

= (1,21 kg/m3)(3,5 m . 4,2 m . 2,4 m)(9,8 rri/s")

= 418 N ~ 420 N. (odpowiedz)

Jest to ciezar okolo 110 puszek coca-coli,

b) Wyznacz wartosc sily, jaka dziala atmosfera ziemska na podlogy tego pokoju,

ROZWII\ZANIE:

Zauwaz, ze 0- atmosfera ziemska dziala na podloge pokoju sil,! 0 wartosci F, wywierajac rownomierny nacisk na cala jej powierzchnie. Wobec tego cisnienie powietrza na podloge jest zwiqzane z F i polem S plaskiej powierzchnia podlogi rownaniem (15.4) (p = F / S), skad otrzymujemy

F=pS

(1,01 . 105 N/m2)

= (1 atm) (3,5 m)(4,2 m)

1 atm

= 1,5,106 N.

( odpowiedz)

Ta olbrzyrnia sila jest rowna ciezarowi slupa powietrza 0 wysokosci rownej calej wysokosci atmosfery ziemskiej i polu podstawy rownemu polu powierzchni podlogi,

15.4. Pfyny w spoczynku

Na rysunku I5.2a przedstawiono zbiornik z woda - lub inna ciecza=- ktora od gory rna bezposredni kontakt z atmosfera, J ak wie kazdy nurek, cisnienie rosnie ze wzrostern glebokosci pod powierzchnia wody. W skazniki glebokosci, uzywane przez nurkow, to w istocie rzeczy czujniki cisnienia, dzialajace bardzo podobnie do tego z rysunku I5.lb. Jak wie z kolei kazdy milosnik wedrowek po gorach, cisnienie maleje ze wzrostern wysokosci, na jaka wznosirny sie w atrnosferze. Cisnienie, ktorego zmiany odczuwa nurek i taternik, nazywa sie zwykle cisnieniem hydrostatycznym; gdyz pochodzi ono od plynu statycznego, tzn. pozostajacego

64 15. Ptyny

w spoczyoku. Postaramy sie teraz wyznaczyc to cisnienie hydrostatyczne jako funkcje glebokosci lub wysokosci.

Rozwazmy najpierw wzrost cisnienia ze wzrostem glebokosci pod powierzchnil! wody. Wybieramy pionowa os Y tak, by jej poczatek znajdowal sie na granicy powietrza i wody, a jej kierunek dodatni byl kierunkiem do gory. Wybierzmy w wyobrazni pewna objetosc wody, zawarta w walcu, ktorego podstawy sa poziome i maja pole powierzchni rowne S. Oznaczmy przez YI i Yl glebokosci, na jakich znajduja sie podstawy - gorna i dolna - naszego walca (wspolrzedne te 54 oczywiscie ujemne).

Na rysunku IS.2b przedstawiono diagram sit dzialajacych na wode w rozwazanym walcu. Woda ta znajduje sie w rownowadze statycznej, to znaczy pozostaje w spoczynku, a zatem wszystkie dzialajace na nil! sily rownowaza sie. W pionie dzialaja na te wode trzy sily, Na gorna podstawe walca dziala ze strony znajdujacej sie nad nil! wody sila Fl. Podobnie, na dolna powierzchnie walca dziala ze strony znajdujacej sie pod nil! wody sila Fl. Na wode dziala tez sila ciezkosci mg, przy czym m jest masa wody zawartej w objetosci wybranego walca. SHy te rownowaza sie, tzn.

(IS.S)

Przeksztalcimy rownanie (IS.5) tak, aby zawieralo cisnienia, Z rownania (1S.4) wiemy, ze

(1S.6)

Jak wynika z rownania (1S.2), masa wody stanowiacej rozwazany walec wynosi m = p V, przy czym objetosc walca V mozemy wyrazic jako iloczyn pola jego podstawy S i wysokosci walca YI - Yl. Wobec tego m jest rowne pS(YI - yz). Podstawiajac to wyrazenie do rownania (1S.S) i korzystajac z rownania (IS.6), otrzymujemy

czyli

P2 = PI + pg(YI - Y2).

(IS.7)

Rownanie to mozemy wykorzystac zarowno do wyznaczenia cisnienia w cieczy (w zaleznosci od glebokosci), jak i w atmosferze (w zaleznosci od wysokosci), W pierwszym z tych przypadkow interesuje nas na przyklad cisnienie P na glebokosci h pod powierzchnia cieczy. Wybieramy wtedy nasza probke tak, by poziom 1 byl poziomem powierzchni cieczy, a poziom 2 znajdowal sie na glebokosci h pod ta powierzchnia, Oznaczajac przez Po cisnienie atmosferyczne na powierzchni cieczy, otrzymujemy:

YI =0,

PI = Po oraz Yl = -h,

P2 = p,

co po podstawieniu do rownania (1S.7) daje

P = Po + pgh

(cisnienie na glebokosci h).

(1S.8)

Zauwaz, ze cisnienie na danej glebokosci w cieczy zalezy od tej glebokosci, lecz nie zalezy od zadnej wielkosci rnierzonej w poziornie.

y

a)

wybrana objetosc

mg

b)

Rys. 15.2. a) Naczynie wypelnione jest woda, Rozwazamy pewna jej objetosc, ograniczona powierzchnia walea 0 polu poziomej podstawy r6wnym S. Na gorna podstawe tego walea dziala sila FJ, a na jego dolna podstawe - sila F2. Sila ciezkosci dzialajaca na wode zawarta w tym waleu wynosi mg. b) Diagram sil dzialajacych na wybrana objetosc wody

15.4. Plyny W spoczynku 65

powietrze

2

Rys. 15.3. Cisnienie p rosnie ze wzrostem glebokosci h pod powierzchnia cieczy zgodnie ze wzorem (15.8)

....Cisnienie \V pewnympul1k:cie w plynie znajdujqcym siy w rownowadze statycznej zalezy od glebokosci tego punktu pod powierzchnia plynu, a niezalezy od poziomych rozmiarow plynu ani, zbiornika, w ktorym plynjest zawarty.

Rownanie (15.8) jest zatem spelnione niezaleznie od ksztaltu zbiornika. Jesli dno zbiornika znajduje sie na glebokosci h pod powierzchnia plynu, to cisnienie plynu na dno zbiornika P jest dane wzorem (15.8).

Cisnienie P we wzorze (15.8) nazywa sie pelnym (lub bezwzglednym) cisnieniem na poziomie 2. Mowimy: pelnym, gdyz - jak widac z rysunku 15.3- na cisnienie P na poziomie 2 skladaja sie dwa przyczynki: 1) cisnienie atmosferyczne Po, zwiazane z naciskiem powietrza na ciecz, oraz 2) cisnienie cieczy polozonej powyzej poziomu 2, rowne pgh, zwiazane z naciskiem tej cieczy na ciecz na poziomie 2. Roznice miedzy cisnieniem bezwzglednym a cisnieniem atmosferycznym nazywa sie nieraz nadcisnieniem lub cisnieniem wzglednym (przyrzady do pomiaru cisnienia wskazuja czesto wlasnie nadcisnienie). W sytuacji przedstawionej na rysunku 15.3 nadcisnienie jest rowne pgh.

Rownanie (15.7) stosuje sie takze w obszarze nad powierzchnia cieczy. Otrzymujemy wtedy cisnienie atmosferyczne na pewnej wysokosci nad poziomem 1 w zaleznosci od cisnienia PI na poziomie 1 (przy zalozeniu, ze gestosc atmosfery jest stala w rozwazanym zakresie wysokosci). Na przyklad, aby wyznaczyc cisnienie atmosferyczne na wysokosci d nad poziomem 1 na rysunku 15.3, podstawiamy

YI = 0,

PI = Po oraz Y2 = d,

P2 = p.

Oznaczajac gestosc powietrza przez Ppow, otrzymujemy stad P = Po - ppowgd.

SPRAWDZIAN 1: Na rysunku przedstawiono cztery naczynia zawierajace olej z oliwek. Uszereguj te naczynia ze wzgledu na wartosc cisnienia na glebokosci h, od najwiekszej do najmniejszej.

Przyklcd 15.2

porzucil aparat tlenowy? Na jakie smiertelne niebezpieczeristwo sie narazil, nie pamietajac 0 wskazowkach instruktora?

W czasie cwiczeri w basenie plywackim poczatkujacy pletwonurek na glebokosci L nabiera w pluca pelno powietrza, po czym porzuca aparat tlenowy i wyplywa na powierzchnie. Zapominajac o wskazowkach instruktora, nie wypuszcza przy tym powietrza z pluc. Gdy nurek dociera do powierzchni wody, roznica miedzy cisnieniem dzialajacym na niego z zewnatrz a cisnieniem powietrza w jego plucach jest rowna 9,3 kPa. Na jakiej glebokosci nurek

66 15. Plyny

ROZWIJ\ZANIE:

Zauwaimy, ze o-r w chwili, gdy nurek nabral powietrza w pluca, dzialaiace na niego cisnienie zewnetrzne (rowne cisnieniu powietrza w plucach) bylo wieksze od cisnienia na powierzchni i wynosilo, jak wynika z rownania (15.8)

P=Po+pgL,

gdzie Po jest cisnieniem atmosferycznym, a p - gestoscia wody (rown"!998 kg/nr' - patrz tabela 15.1). Gdy nurek wznosi sie ku powierzchni wody, dziatajace na niego cisnienie zewnetrzne maleje az do wartosci rownej cisnieniu atmosferycznemu Po, ktorq osiaga na powierzchni. Tak sarno, tzn. az do cisnienia atmosferycznego, maleje cisnienie krwi nurka. W zwiazku z tym, ze nie wypuszcza on powietrza z pluc, cisnienie w plucach rna nadal taka sama wartosc, jak na glebokosci L. Na powierzchni roznica cisnieri w plucach nurka (ktore jest wieksze) i cisnienia dzialajacego na jego klatke piersiowa (ktore jest mniejsze) wynosi

I'lp = P - Po = pgL,

skad otrzymujemy

Sp 9300 Pa

L = - = = 0,95 m. (odpowiedz)

pg (998 kg/m3)(9,8 m/s")

To calkiem niewielka glebokosc! Jednak nadcisnienie rowne 9,3 kPa (co stanowi okolo 9% cisnienia atmosferycznego) jest dostatecznie duze na to, by rozerwac pluca nurka, w wyniku czego powietrze z pluc wdziera sie do krwiobiegu nurka, dociera do serca i powoduje jego smierc. Gdyby nurek stosowal sie do wskazowek instruktora i stopniowo wypuszczal powietrze z pluc w czasie wznoszenia sie ku powierzchni, umozliwilby wyrownywanie sie cisnienia w plucach i cisnienia zewnetrznego, a zatem uniknalby tragicznych skutkow nadcisnienia,

Przyktad 1 5.3

olej

T

1

I

1

Rurka w ksztalcie litery D, przedstawiona na rysunku 15.4, zawiera dwie ciecze w rownowadze statycznej. W prawym rarnieniu rurki znajduje sie woda 0 gestosci Pw (= 998 kg/III?), a w lewym - olej 0 nieznanej gestosci Px' Porniar wykazal, ze I = 135 mm, ad = 12,3 mm. Ile wynosi gestosc oleju?

ROZWIAZANIE:

Zauwazmy, ze o-w cisnienie Ppg, dzialajace na powierzchnie rozgraniczajaca ciecze w lewym rarnieniu rurki, zalezy od gestoSci Px i wysokosci slupa oleju nad t"! powierzchnia. Zauwazmy ponadto, ze o-w woda w prawym rarnieniu rurki musi miec na tym samym poziomie takie sarno cisnienie Pve- Jest tak dlatego, i:J: skoro woda znajduje sie w rownowadze statycznej, to cisnienie Vi" punktach znajdujacych sie na takim samym poziomie musi bye jednakowe nawet wtedy, gdy punkty te znajduja sie w roznych (ale polaczonych ze soba) rarnionach rurki.

W prawym rarnieniu powierzchnia wody znajduje sie na wysokosci I nad poziomem powierzchni granicznej cieczy. Z rownaIDa (15.8) otrzymujemy zatem:

r« = Po + PwgZ

(prawe ramie).

W lewym ramieniu powierzchnia oleju znajduje sie na wysokoSci I + d nad powierzchniq graniczna cieczy. Z rownania (15.8) otrzymujemy wiec teraz:

Ppg = Po + Pxg(l + d)

(lewe ramie),

Rys. 15.4. Przyklad 15.3. 01ej w lewym rarnieniu rurki wznosi sie na wieksza wysokosc niz woda w prawym ramieniu, poniewaz gestosc oleju jest mniejsza niz gestosc wody. Slupy obu cieczy wywieraja takie sarno cisnienie Pve na poziomie powierzchni granicznej cieczy

Przyrownujac do siebie prawe strony tych wyrazeri i rozwiqzujac otrzymane rownanie wzgledem nieznanej gestosci, otrzymujemy:

Z 3 135 mm

Px = Pw-Z +-d = (998 kg/m )-:-13:c':5=-m-m-+---"I-=-Z,-=3-mm-

( odpowiedz)

Zauwaz, ze odpowiedz nie zalezy od cisnienia atmosferycznego Po ani od przyspieszenia ziemskiego g.

15.5.

k

?

Barometr rteciowy

Na rysunku 15.5a przedstawiono najprostszy barometr rteciowy, czyli przyrzad do pomiaru cisnienia atmosferycznego. Dluga rurka szklana zostala napelniona rtecia, odwrocona do gory zamknietym koricem, a jej koniec otwarty umieszczono

15.5. Jok si~ mierzy cisnienie? 67

w plaskim naczyniu z rtecia, jak pokazano na rysunku. W gornej czesci rurki - nad slupem rteci - zawarta jest tylko para rteci, ktorej cisnienie jest tak male, ze w temperaturze niewie1e roznej od pokojowej mozna je pominac,

Korzystajac z rownania (15.7), mozemy otrzymac zwiazek cisnienia atmosferycznego Po z wysokoscia slupa rteci h. Wybierzmy jako poziom 1 z rysunku 15.2 poziom powierzchni granicznej rtec-powietrze, a jako poziom 2 - gorny poziom slupa rteci w rurce, jak pokazano na rysunku 15.5a. Mozemy zatem podstawic do rownania (15.7) wartosci:

YI =0,

PI = Po oraz Y2 = h,

P2 = 0,

co daje:

Po = pgh,

(15.9)

przy czym p jest gestoscia rteci,

Dla danego cisnienia wysokosc slupa rteci h nie zalezy od po1a przekroju poprzecznego pionowej rurki. Barometr rteciowy z rysunku 15.5b, 0 niezwykle wymyslnym ksztalcie, wskazuje takie samo cisnienie jak prosty barometr z rysunku 15.5a - w obu przypadkach otrzymuje sie taka sama pionowa odleglosc poziomow rteci w rurze i w zbiomiku otwartym.

Z rownania (15.9) wynika, ze d1a usta1onego cisnienia wysokosc slupa rteci zalezy od wartosci g w miejscu, w ktorym znajduje sie barometr, oraz od gestosci rteci, ktora zmienia sie wraz ze zmiana temperatury. Wysokosc slupa rteci (w milimetrach) jest zatem rowna liczbowo cisnieniu (w torach) tylko wtedy, gdy barometr znajduje sie w miejscu, w ktorym g ma wartosc standardowa, rowna 9,80665 rn/s2, a temperatura rteci wynosi O°e. Gdy warunki te nie S,! spelnione (a najczesciej nie sa), wyznaczenie cisnienia na podstawie pomiaru wysokosci slupa rteci wymaga zastosowania niewie1kich poprawek.

Manometr otwarty

Manometr otwarty (rys. 15.6) sluzy do pomiaru cisnienia gazu Pgaz, a dokladniej roznicy cisnienia gazu i cisnienia atmosferycznego. Stanowi go rura w ksztal-

y [PO
zO
I~oml
--I
h
h poziom2

a)

b)

Rys. 15.6. Manometr otwarty, przeznaczony do pomiaru cisnienia gazu w zbiorniku, z kt6rym polaczone jest jego lewe ramie. Prawe ramie rury w ksztalcie litery U jest otwarte do atmosfery

Rys. 15.5. a) Barometr rteciowy. b) Inny barometr rteciowy, Odleglosc h jest taka sama w obu przypadkach

68 15. Plyny

cie litery U wypelniona ciecza. Jeden koniec rury jest polaczony z naczyniem, w ktorym chcemy zmierzyc cisnienie, a drugi koniec jest otwarty do atmosfery. Roznice cisnienia w zbiorniku i cisnienia atmosferycznego, ktorej miara jest zaznaczona na rysunku 15.6 wysokosc h, mozemy wyznaczyc z rownania (15.7). Wybierzmy poziomy 1 i 2 jak na rysunku 15.6. Podstawiajac do rownania (15.7):

YI =0,

PI = Po oraz yz = =h,

P2 =P,

otrzymujemy

Pgaz = P - Po = pgh ,

(15.10)

gdzie p jest gestoscia cieczy w rurze manometru. Jak widac, nadcisnienie gazu Pgaz jest wprost proporcjonalne do h.

Nadcisnienie to moze bye dodatnie lub ujemne, zaleznie od tego, czy P > Po, czy tez P < Po. W napompowanej oponie lub krwiobiegu czlowieka pelne cisnienie jest wieksze od cisnienia atmosferycznego, a zatem nadcisnienie jest dodatnie. Gdy natomiast pijesz napoj ze szklanki przez slomke, wytwarzasz w plucach cisnienie bezwzgledne mniejsze od cisnienia atmosferycznego, a zatem nadciSnienie w twoich plucach jest wtedy ujemne - czesto mowi sie w takiej sytuacji o podcisnieniu.

15.6. Prawo Pasco 10

Gdy sciskasz jeden koniec tuby z pasta do zebow, aby na drugim jej koricu pasta wydostala sie z tuby, stosujesz - bye moze nieswiadomie - prawo Pascala. Lekarze wykorzystuja je czasem do wypchniecia pokarrnu (lub ciala obcego) z gardla pacjenta, wywierajac gwaltowny nacisk na jego brzuch (jest to tzw. metoda Heimlicha). Po raz pierwszy prawo to sformulowal precyzyjnie w 1652 roku Blaise Pascal (od ktorego nazwiska pochodzi nazwa jednostki cisnienia). Mowi ono, ze:

. Uzasadnienie prawa Pascala

Wyobrai sobie, ze niescisliwym plynem jest ciecz zawarta w cylindrze, jak na rysunku 15.7. Cylinder jest od gory zarnkniety tlokiem, na ktorym umieszczono zbiornik ze srutem. Na tlok, a zatem i na ciecz, dziala cisnienie atmosferyczne oraz cisnienie zwiazane z sila, jaka dziala na tlok srut i zbiornik, w ktorym sie on znajduje. Oznaczmy sume tych cisnieri przez Pzewn. Cisnienie P w dowolnym punkcie cieczy P wynosi wobec tego

P = Pzewn + pgh.

(15.11)

Wyobrai sobie nastepnie, ze do zbiornika ze srutem dosypujesz nieco srutu, w wyniku czego cisnienie Pzewn wzrasta 0 I:!..Pzewn. Wielkosci p, g i h w rownaniu

Rys. 15.7. Na zawarta w cylindrze niescisliwa ciecz wywierarny cisnienie zewnetrzne Pzewn, ustawiajac na zamykajacym ciecz tloku naczynie ze srutem (czyli malymi olowianymi kulkami). Gdy zwiekszamy Pzewn, dosypujac do naczynia nieco srutu, cisnienie w ka:i:dym punkcie cieczy wzrasta 0 taka sama wartosc

15.6. Prawo Pascola 69

wyjscie F~ wyj

Rys. 15.8. Prasa hydrauJiczna, czyJi urzadzenie sluzace do dzialania na przedmiot sil~ wieksza od przylozonej do ukladu. Praca, jaka wykonuje kazda z tych sil - wejsciowa i wyjsciowa - jest taka sarna

70 15. Plyny

(15.11) nie ulegaja przy tym zmianie, a zatem zmiana cisnienia w punkcie P jest rowna

Ap = APzewn.

(15.12)

Ten przyrost cisnienia nie zalezy od h, a wiec musi bye taki sam w kazdym punkcie cieczy, co wlasnie stwierdza prawo Pasca1a.

Prawo Pascola i prasa hydrauliczna

Na rysunku 15.8 pokazano, jak prawo Pasca1a mozna wykorzystac do budowy podnosnika hydrau1icznego. Wyobrai sobie, ze na tlok zamykajacy lewy cylinder (mozemy go nazwac wejsciowym) dzialamy pionowo w dol sila zewnetrzna o wartosci Fwej, a pole powierzchni tloka wynosi Swej. Dzieki temu, ze ciecz jest niescisliwa, na tlok zamykajacy prawy cylinder (wyjsciowy), 0 po1u powierzchni rownym SWYj, dziala wtedy pionowo w gory sila 0 wartosci Fwyj. Aby uklad pozostawal w rownowadze, na ten tlok musi rowniez dzialac skierowana pionowo w dol sila 0 takiej samej wartosci Fwyj. Sila ta pochodzi od ciezaru podnoszonego przedmiotu (ktorego nie pokazano na rysunku). Sily zewnetrzna Fwej, dzialajaca w dol na 1ewy tlok, isily Fwyj; dzialajaca w gory na podnoszony przedmiot, mozemy powiazac ze soba, zapisujac zmiane cisnienia cieczy Ap rowna

Fwej Fwyj

Ap=-=-,

Swej Swyj

skad otrzymujemy

Swyj Fwyj = FWej--

Swej

Z rownania (15.13) wynika, ze dzialajaca na podnoszony przedmiot sila wyjsciowa Fwyj jest wieksza od sily wejsciowej Fwej, gdy Swyj > Swej' tak jak w sytuacji przedstawionej na rysunku 15.8.

Jesli przesuniemy tlok wejsciowy w dolo odcinek dwej, to tlok wyjsciowy przesunie sie w gory 0 odcinek dwyj, ktory mozemy wyznaczyc, wiedzac, ze ciecz jest niescisliwa, a zatem przy obu tlokach przemieszcza sie takie same jej objetosci V. Wobec tego

(15.13)

V = Swejdwej = Swyjdwyj, co mozemy tez zapisac w postaci

Swej dwyj = dwej-Swyj

Wynika stad, ze gdy Swyj > Swej Oak na rysunku 15.8), przemieszczenie tloka wyjsciowego jest mniejsze niz przemieszczenie tloka wejsciowego.

Na podstawie rownari (15.13) i (15.14) mozemy zapisac prace wykonana przez sHy wyjsciowa jako:

(15.14)

( SWYj) ( Swej )

W = Fwyjdwyj = Fwej --. dWej --. = Fwejdwej.

Swe) Swy)

Stwierdzilismy w ten sposob, ze praca W wykonana nad tlokiem wejsciowym przez sHy zewnetrzna jest rowna pracy W wykonanej prze: tlok wyjsciowy przy podnoszeniu przedmiotu.

(15.15)

Przydatnosc prasy hydraulicznej polega na tym, ze:

~ Prasa hydrauliczna umozliwia dzialanie mniejsza sill! na dtuzszej drodze zamiast dzialania wiykszl! sill! na kr6tszej drodze.

Iloczyn sily i przemieszczenia jest przy tym staly, tak ze wykonywana jest jednakowa praca. Mozliwosc uzyskania wiekszej sily jest jednak nieraz niezwykle pozadana. Na przyklad malo kto jest w stanie podniesc samochod bez zadnych narzedzi, lecz mozna to latwo zrobic, korzystajac z podnosnika hydraulicznego, choc trzeba wtedy przemiescic dzwignie podnosnika na znacznie wieksza odleglosc niz wysokosc, na jaka podnosi sie pojazd. Przemieszczenie dWej nie zachodzi przy tym jednorazowo, lecz jako suma wielu malych przesuniec tloka wejsciowego.

15.7. Prowo Arch i medeso

Na rysunku 15.9 przedstawiono studentke w basenie kapielowym, badajaca zachowanie sie wypelnionego woda worka plastikowego 0 bardzo cienkich sciankach (czyli 0 znikomo malej masie). Studentka stwierdza, ze worek z woda pozostaje w rownowadze statycznej, to znaczy ani nie wyplywa na powierzchnie wody w basenie, ani nie opada na dno. Sila ciezkosci Fg, dzialajaca w dol na wode w worku, musi bye zatem rownowazona przez silt( dzialajacq na nia od dolu ze strony wody otaczajacej worek.

Ta skierowana w gore sila nosi nazwe sHy wyporu Fw. Jest ona skutkiem tego, ze cisnienie w wodzie rosnie ze wzrostem glebokosci pod powierzchniq y,'Ody, z czego wynika, ze cisnienie w miejscu, gdzie znajduje sie dolna czesc worka, jest wieksze niz w miejscu, gdzie znajduje sie jego czesc gorna. W zwiazku z tym sily dzialajqce na dolne czesci worka maja wieksze wartosci niz sily dzialajace na gorne czesci worka. Kilka z tych sil zaznaczono na rysunku IS. IOa, na ktorym obszar zajmowany przez worek narysowano jako obszar pusty. Zauwaz, ze wektory sit dzialajacych na ten obszar na dole (skierowane w gore) majll wieksze dlugosci niz wektory sil dzialajacych na ten obszar na gorze (skierowane w dol). Jesli dodamy do siebie wektorowo wszystkie sily dzialajace na , worek ze strony wody, to skladowe poziome zniosa sie, a wypadkowa skladowych pionowych da wlasnie dzialajaca na worek silt( wyporu Fw, skierowana pionowo w gort( (na rysunku IS.lOa silt( Fw pokazano z prawej strony basenu).

Worek z woda znajduje sie w rownowadze statycznej, a zatem wartosc sily i; jest rowna wartosci sily ciezkosci Fg dzialajacej na wode w worku, tzn. Fw = mpg (wskaznik p oznacza plyn, ktorym w naszym przypadku jest woda). WyraZajllc to slowami: wartosc sily wyporu jest rowna ciezarowi wody w worku.

Rys 15.10. a) Woda otaczajaca pewien obszar w jej wnetrzu dziala na cialo, kt6re w tym obszarze umiescimy, skierowana do gory sill! wyporu. b) Gdy cialem tym jest kamieri (0 takiej samej objetosci jak rozwazany obszar), dzialajaca na niego sila ciezkosci jest wieksza od sily ~1'P0ru. c) Gdy cialem tym jest kawalek drewna (0 takiej samej objetosci jak rozwazany obszar), dzialajaca na niego sila ciezkosci jest mniejsza od sily wyporu

Rys. 15.9. Woda w cienkosciennym worku plastikowym, zanurzonym w basenie, znajduje sie w rownowadze statycznej. Dzialajaca na nil! sila ciezkosci musi bye zatem rownowazona przez sHy dzialajaca na nil! od dolu ze strony wody otaczajacej worek

a)

b)

c)

15.7. Prawo Archimedesa 71

Na rysunku 15.IOb przedstawiono sytuacje, w kt6rej worek z woda zastapilismy kamieniem dokladnie wypelniajacym pusty obszar z rysunku 15.IOa. M6wimy, ze kamieri wypiera wode, to znaczy zajmuje obszar, w kt6rym pod jego nieobecnosc znajdowala sie woda. Ksztalt rozwazanego obszaru nie zmienil sie, a zatem sily dzialajace na jego powierzchnie musza bye takie same jak wtedy, gdy znajdowal sie tam worek z woda, Inaczej mowiac, na kamieri dziala taka sarna sila wyporu, jaka dzialala poprzednio na worek z woda, to znaczy wartosc sily wyporu wynosi mpg, czyli jest r6wna ciezarowi wody wypartej przez kamieri.

W odroznieniu od worka z woda, kamieri nie znajduje sie w r6wnowadze statycznej. Dzialajaca na niego w d6l sila ciezkosci Fg rna wartosc wieksza od wartosci dzialajacej na niego od dolu sily wyporu, co pokazano na diagramie sil z prawej strony basenu na rysunku 15.lOb. Kamieri porusza sie wiec ruchem przyspieszonym w dol i opada na dno basenu.

Wyobraimy sobie nastepnie, ze pusty obszar z rysunku I~.lOa dokladnie wypelnilismy klockiem z lekkiego drewna, jak na rysunku 15.lOc. Jak poprzednio, obszar zajmowany przez cialo w wodzie niezmienil sie, a wiec sila wyporu rna nadal wartosc Fw rowna mpg, czyli ciezarowi wypartej wody. Podobnie jak kamieri, klocek nie znajduje sie w r6wnowadze statycznej. Sila ciezkosci Fg rna jednak teraz wartosc mniejsza od wartosci sily wyporu, jak pokazano na rysunku z prawej strony basenu, a zatem drewniany klocek porusza sie ruchem przyspieszonym do g6ry i wyplywa na powierzchnie wody w basenie.

Wnioski, do kt6rych doszlismy, analizujac worek z woda, kamieri i drewniany klocek, stosuja sie do wszystkich plynow, Mozemy je podsumowac, mowiac:

P6inym popoludniem 21 sierpnia 1986 roku wstrzas nieznanego pochodzenia (bye moze wulkaniczny) wzburzyl wode w jeziorze Nyos w Kamerunie, ktore zawiera bardzo duzo rozpuszczonego w wodzie dwutlenku wegla, Wstrzas ten spowodowal tworzenie sie w wodzie pecherzykow dwutlenku wegla, kt6re - jako lzejsze od otaczajacego je plynu (wody) - unosily sie na powierzchnie jeziora, gdzie dwutlenek wegla przechodzil do powietrza. Dwutlenek wegla jest gazem ciezszym od powietrza, a zatem - znajdujac sie teraz w lzejszym plynie - pozostawal przy powierzchni ziemi i splywal ze zbocza g6ry jak rzeka, powodujac smierc przez uduszenie 1700 os6b oraz bardzo wielu zwierzat, co widac na zdjeciu z prawej

72 15. Plyny

~ Na cia~o caikowicie lub czesciowo zanurzone w plynie dziaia ze strony plynu sila wyporu Fw. Jest ona skierowana pionowo do g6ry, a jej wartosc jest r6wna ciezarowi mpg plynu wypartego przez to cialo.

Stwierdzenie to stanowi tresc prawa Archimedesa. Sila wyporu, jaka dziala na cialo w plynie, rna wiec wartosc:

(sila wyporu),

(15.16)

przy czym mp jest masa piynu wypartego przez cialo,

Pfywanie ciat

Gdy upuscisz klocek z lekkiego drewna tuz nad powierzchnia wody w basenie, spadnie on do wody pod wplywem dzialajacej na niego sily ciezkosci, skierowanej pionowo w dot Poruszaiac sie w wodzie, bedzie on stopniowo wypieral coraz wiecej wody, przy czym wartosc Fw dzialajacej na niego w gory sily wyporu bedzie rosla. Na pewnej glebokosci wartosc F; stanie sie rowna wartosci dzialajacej na klocek sily ciezkosci Fg i klocek przestanie sie poruszac, Znajdzie sie on wtedy w r6wnowadze statycznej i bedzie plywai w wodzie. Mowiac og6lnie:

Mozemy zapisac to stwierdzenie w postaci:

(piywanie cial).

(15.17)

Z rownania (15.16) wiemy, ze F; = mpg. Mozemy wiec powiedziec, ze:

~ Gdy cialo plywa w plynie, wartose dzialaj!!cej na nie sily ciezkosci ciezarowi plynu wypartego przez to cialo mpg.

To stwierdzenie mozemy zapisac jako:

(plywanie cial).

(15.18)

Innymi slowy, cialo plywajace w plynie wypiera plyn 0 ciezarze rownym swojemu eiezarowi.

Ciezor pozorny w pfynie

Jesli umiescisz kamieri na wadze wyskalowanej w jednostkach ciezaru, to na skali wagi odczytasz jego ciezar, Gdybys jednak wykonal to doswiadczenie pod woda, sila wyporu dzialajaca na karnieii spowodowalaby zmniejszenie odczytywanej przez ciebie wartosci. To wskazanie byloby rowne pozornemu ciezarowi kamienia, Mowiac ogolnie, ciezar pozorny jest zwiazany z prawdziwym ciezarem ciala i dzialajaca na cialo sitq wyporu w nastepujacy sposob:

15.7. Prawo Archimedesa 73

(p::::y) = Cze:~~:stJ - Cil;:~~~ru}

co mozna zapisac w postaci rownania:

ciyzarpoz = ciezar - E;

(ciezar pozorny).

(15.19)

Gdybys w ramach jakiegos osob1iwego testu sprawnosciowego musial podniesc ciezki kamieri, to w wodzie byloby ci latwiej tego dokonac niz w powietrzu. Musialbys bowiem wowczas dzialac na niego sila 0 wartosci nieco wiekszej od pozornego ciezaru kamienia, a nie od jego ciezaru rzeczywistego, wiekszego niz pozorny. Mozna powiedziec, ze dzialajaca na kamieri w gore sila wyporu "pomoglaby" ci uniesc kamieri.

Wartosc sily wyporu dzialajacej na cialo, kt6re plywa w plynie, jest r6wna ciezarowi ciala, Z rownania (15.19) wynika zatem, ze ciezar pozorny takiego ciala jest r6wny zeru - gdybysmy umiescili je na wadze, to jej wskaz6wka pokazalaby zero (w trakcie przygotowari do trudnych zadari, jakie maja wykonac w przestrzeni kosmicznej, astronauci odbywaja treningi, plywajac w wodzie, gdyz ich ciezar pozorny jest wtedy r6wny zeru - jak w przestrzeni kosmicznej).

rSPRAWDZIAN 2: Pingwin plywa najpierw w plynie 0 gestosci Po, potem w plynie o gestosci 0,95po, a jeszcze p6iniej w plynie 0 gestosci 1,lpo. a) Uszereguj te gestosci w zalcznosci od wartosci sily wyporu dzialajacej na pingwina, od najwiekszej do najnmiejszej. b) Uszereguj je w zaleznosci od ilosci plynu wypartego przez pingwina, od najwiekszej do najmniejszej.

Przyklcd 15.4

Jaki ulamek objetosci g6ry lodowej, plywajacej po morzu, stanowi czt(sc widoczna nad woda?

ROZWIJ\ZANIE:

Przyjmijmy, ze calkowita objetosc g6ry lodowej jest r6wna Ve. Niewidoczna czt(sc g6ry znajduje sie pod woda, a wiec jej objetosc jest r6wna objetosci Vp plynu (wody morskiej) wypartego przez gore, Szukamy wobec tego ulamka (oznaczonego przez u):

(15.20)

lecz nie znamy zadnej z tych objetosci. Zauwazmy jednak, ze 0-" skoro g6ra lodowa plywa, to spelnione jest r6wnanie (15.18) (Fg = mpg). R6wnanie to mozemy zapisac w postaci:

skadwidzimy, ze me = mp. Tak wiec masa g6ry jest r6wna masie wypartego przez nia plynu (wody morskiej). Wprawdzie tych mas tez nie znamy, lecz mozemy wyrazic je przez gestosci lodu i wody morskiej, podane w tabeli 15.1, korzystajac z r6wnania (15.2) (p = m/V). Wiemy, ze me = mp, mamy wiec:

czyli

Vp Pc

Vc Pp

W stawiajqc ten stosunek oraz wartosci liczbowe gestosci do r6wnania (15.20), otrzymujemy

u=I-PP Pc

917 kg/m:' .

= 1 _ 3 = 0,10, czyli 10%. (odpowiedz).

1024 kg/rn

Przyktad 15.5

Balon wypelniony helem rna ksztalt kuli 0 promieniu R r6wnym 12 m. Powloka, liny i gondola balonu maja laczna rnase m = 196 kg. Wyznacz maksymalna mase M ladunku, jaki moze uniesc ten

74 15. Plyny

balon, gdy znajduje sie na wysokosci, na kt6rej gestosc helu PHe jest r6wna 0,16 kg/m", a gestosc powietrza Ppow wynosi 1,25 kg/m:'. Przyjmij, ze objetosc powietrza wypartego przez ladunek, liny i gondole mozna pominac,

ROZWIJ\ZANiE:

Zauwazmy, ze 0- powloka, liny, gondola, Iadunek ora; hel, ktorym wypelniona jest powloka, sa Iacznie cialem plywajacyrn w powietrzu. Masa tego ciala wynosi m + M + mHe, przy czym mHe jest masa helu w powloce, Skoro cialo to plywa, to wartosc dzialajacej na nie sily ciezkosci jest rowna ciezarowi wypartego przez nie plynu (czyli powietrza). Oznaczmy mase powietrza wypartego przez balon przez mpow. Z rownania (15.18) (Fg = mpg) otrzymujemy ,

Nie znamy wprawdzie mHe ani mpow, lecz znamy gestosci tych gazow, mozemy wiec zastosowac rownanie (15.2) (p = m/V), aby wyrazic masy gazow w rownaniu (15.21) przez ich gestosci, Zauwazmy przy tym, ze poniewaz Iadunek, liny i gondola wypieraja powietrze 0 znikomo malej objetosci, objetosc powietrza wypartego przez nasze cialo mozemy przyjac za rowna objetosci kulistej powloki z helem V (= 1JtR3). Z rownania (15.21) otrzymujemy zatem

M = Ppow V - PHe V - m = (1JtR3)(ppow - PHe) - m

= (1Jt)(12 m)3(l,25 kg/rrr' - 0,160 kg/m:') -196 kg

= 7694 kg ~ 7690 kg. (odpowiedz)

czyli

M = mpow - mHe - m.

(15.21)

15.8.

doskonotych

Ruch plyn6w rreczywistyclt jest bardzo zlozony i ciagle jeszcze nie umiemy go w pelni opisac. Omowimy zatem przeplyw plynu doskonalego, ktorego opis marematyczny jest latwiejszy, a daje mimo to bardzo uzyteczne wyniki. Oto cztery zalozenia, zwiazane z przeplywem plynu, ktore musza bye spelnione, abysmy nasz plyn mogli nazwac doskonalym,

1. Przeptyw ustalony. Przeplyw jest ustalony (nazywany tez laminarnym), gdy predkosc poruszajacego sie plynu w kazdym wybranym punkcie nie zmienia sie w uplywem czasu, zarowno co do wartosci, jak i co do kierunku. Lagodny przeplyw wody w srodkowej czesci plynacego powoli strumienia jest ustalony; gdy strumieri napotyka szereg progow, jego przeplyw nie jest juz ustalony. Na rysunku 15.11 pokazano przeplyw dymu unoszacego sie z papierosa, przy czym zachodzi przejscie od przeplywu ustalonego do nieustalonego (inaczej: turbulentnego). Gdy czastki dymu wznosza sie, ich predkosc rosnie i poczawszy od pewnej predkosci krytycznej przeplyw zmienia sie z ustalonego w nieustalony (tzn. z laminarnego w nielaminarny).

2. Przeplyw niescisliwy, Bedziemy zakladac, podobnie jak to juz robilismy dla Rys. 15.11. Przeplyw wznoszacego sie

plynow w spoczynku, ze nasz doskonaly plyn jest niescisliwy, to znaczy, ze jego gestosc jest stala.

3. Przeplyw nielepki. Z grubsza rzecz biorac, lepkosc plynu jest miara oporu, jaki stawia plyn jego przeplywowi. Na przyklad gesty miod stawia przeplywowi wiekszy opor niz woda, a zatem mowimy, ze miod jest bardziej lepki niz woda. Lepkosc jest zjawiskiem analogicznym do tarcia miedzy cialami stalymi - w obu przypadkach energia kinetyczna poruszajacych sie cial ulega zamianie w energie termiczna. Pod nieobecnosc tarcia klocek slizgalby sit; po poziomej plaszczyznie ze stala predkoscia, Podobnie, cialo poruszajace sie w plynie nielepkim nie doznawaloby dzialania sily oporu lepkiego, tzn. sily oporu pochodzacej od lepkosci plynu, i poruszaloby sit; w plynie ze stala predkoscia, Jak swegoczasu zauwazyl uczony angielski lord Rayleigh, w plynie doskonalym sruba statku nie moglaby spelniac swej funkcji, lecz

dymu z papierosa i rozgrzanego gazu zmienia sie w pewnym miejscu z ustalonego w turbulentny

15.8. Ruch plynow doskonotych 75

Rys. 15.12. Przeplyw ustalony plynu wokol walcowej przeszkody, uwidoczniony za pomoca wskaznika - barwnika wprowadzonego do strumienia plynu przed przeszkoda

Rys. 15.14. Element plynu porusza sie wzdluz linii pradu. Wektor predkosci tego elementu jest w kazdej chwili styczny do linii pradu

76 15. Plyny

Rys. 15.13. Linie pradu w strurnieniu powietrza oplywajacego samochad w tunelu aerodynamicznym, uwidocznione dzieki wprowadzeniu dymu do strurnienia powietrza

- z drugiej strony - nie bylaby ona wcale potrzebna, bo wprawiony w ruch statek nie wymagalby juz zadnego napedu!

4. Przeplyw bezwirowy, Choc nie bedzie nam to tutaj specjalnie potrzebne, zalozymy rowniez, ze przeplyw jest bezwirowy, Aby przekonac sie, czy przeplyw jest bezwirowy, mozemy umiescic w plynie male ziarnko pylu. Przeplyw jest bezwirowy, gdy takie ziarnko nie obraca sie wokol osi przechodzacej przez swoj srodek masy, niezaleznie od tego, czy porusza sie po torze kolowym, czy nie. Stosujac dose daleka analogie, moglibysmy powiedziec, ze ruch diabelskiego mlyna jest wirowy, ale ruch jego pasazerow jest bezwirowy.

W celu uwidocznienia charakteru przeplywu plynu dodaje sie nieraz do niego jakis wskainik. Moze nim bye barwnik wprowadzany do cieczy w wielu punktach w poprzek strurnienia (jak na rysunku 15.12) lub czastki dymu urnieszczane w przeplywajacym gazie (jak na rysunkach 15.11 i 15.13). Czastki wskaznika poruszaja sie wzdluz linii prqdu, ktore sa torami czastek plynu przy jego przeplywie, Przypomnij sobie z rozdzialu 2, ze predkosc czastki jest zawsze styczna do jej toru. Tak wiec predkosc elementow (czastek) plynu v jest styczna do linii pradu (rysunek 15.14). Z tego wzgledu linie pradu nigdy sie nie przecinaja, gdyby bowiem tak bylo, czastka docierajaca do punktu przeciecia linii pradu mialaby jednoczesnie dwie rozne predkosci, co jest niemozliwe.

15.9. R6wnanie ciqqlosci

Bye moze zauwazyles juz kiedys, ze mozna zwiekszyc predkosc wody wyplywajacej z weza ogrodowego, zaslaniajac palcem czt(se otworu wylotowego. Najwyrazniej predkosc wody v zalezy od pola przekroju poprzecznego S, przez ktory ona przeplywa.

Chcemy teraz wyprowadzic zaleznosc miedzy viS przy ustalonym przeplywie plynu doskonalego przez rure 0 zrniennym przekroju poprzecznym, jak

~,,--~--------

_ _:'.L-:::-_jJ_ _~!i _

a) w chwili t

b)wchwili t+!J.t

pokazano na rysunku 15.15. Plyn przeplywa tu w prawa strone, a przestawiony na rysunku odcinek rury (kt6ra rnoze bye w calosci znacznie dluzsza) rna dlugosc L. Predkosc plynu na lewym koricu rury oznaczamy przez VI, a na prawym koricu przez V2. Podobnie, pole przekroju poprzecznego rury wynosi SI na jej lewym koncu oraz S2 na jej koricu prawym. Zalozmy, ze w przedziale czasu I:lt do rury wplywa z lewej strony plyn 0 objetosci I:l V (objetosc ty na rysunku 15.15a zabarwiono na fioletowo). Plyn jest niescisliwy, a zatem na prawym koricu rury musi z niej wyplynac w tym czasie plyn 0 takiej samej objetosci V (zabarwionej na rysunku 15.15b na zielono).

To, ze obie objetosci I:l V s'l takie same, umozliwi nam wyznaczenie zwiazku prydkosci z polem przekroju poprzecznego. W tym celu przeanalizujemy najpierw sytuacje przedstawiona na rysunku 15.16 pokazujacym widok z boku rury 0 staIym przekroju (0 polu S). Na rysunku 15.16a element plynu e dociera do linii przerywanej, narysowanej w poprzek rury. Predkosc tego elementu jest r6wna r, a zatem w przedziale czasu I:lt element ten przebywa wzdluz rury odcinek o dlugosci I:lx = v/st . Wobec tego w przedziale czasu I:lt przez Iinie przerywan'l przeplywa plyn 0 objetosci I:l V r6wnej

I:l V = Sl:lx = So S»,

(15.22)

Zapisujac r6wnanie (15.22) dla lewego i prawego korica odcinka rury z rysunku 15.15, otrzymujemy

ezyli

(rownanie ciaglosci).

(15.23)

Ten zwiazek predkosci z pol em przekroju poprzecznego nazywamy rownaniem ci~losci dla przeplywu plynu doskonalego. Wynika z niego, ze predkosc przeplywu wzrasta, gdy maleje pole przekroju poprzecznego, przez kt6ry plyn przeplywa (tak wlasnie jest, gdy zaslaniasz palcem czesc otworu wyjsciowego weza ogrodowego ).

Rys. 15.15. Plyn przeptywa jednostajnie z lewa na prawo przez odcinek rury o dlugosci L. Predkosc plynu jest rowna VI na lewym, a V2 na prawym koticu rury. Pole przekroju poprzecznego rury wynosi S] na jej lewym koticu, a S2 na jej koticu prawym. Od chwili t (rys. a) do chwili t + !::"t (rys. b) z lewej strony wplywa do rury plyn zaznaczony na fioletowo, a na prawym koticu wyplywa z niej taka sarna ilose plynu, zaznaczona na zielono

I V eel-..-

I

a)wchwilit

v e_

Co---!J.x ---->1

b) w chwili t + !J.t

Rys. 15.16. Plyn przeplywa przez rure ze stala predkoscia v. a) W chwili t element plynu e dociera do linii przerywanej. b) W chwili t + M element e znajduje sie w odleglosci !::"x = v S: od tej linii

15.9. R6wnanie ciqgtosci 77

Rys. 15.17. Struga pradu jest wyznaczona przez linie pradu stanowiace jej granice. Szybkosc przeplywu objetosci plynu musi bye taka sama we wszystkich miejscach strugi (0 roznych polach przekroju poprzecznego)

R6wnanie (15.23) stosuje sie nie tylko do przeplywu plynu przez prawdziwa rure, lecz takze do tak zwanej strugi prqdu, czyli umownej rury ograniczonej przez linie pradu. Taka rura dziala tak sarno jak prawdziwa, gdyz zaden element plynu nie moze przeplynac przez linie pradu, wobec czego caly plyn zawarty w strudze pradu pozostaje w niej przez caly czas. Na rysunku 15.17 przedstawiono struge pradu, kt6rej pole przekroju poprzecznego rosnie od wartosci Sl do wartosci S2 wzdluz kierunku przeplywu. Z r6wnania (15.23) wiemy, ze gdy pole przekroju poprzecznego wzrasta, predkosc przeplywu musi sie zmniejszac. Jak widac z rysunku 15.17, przejawem tego jest zwiekszenie sie wzajemnych odleglosci linii pradu (w prawej czesci tego rysunku). Wiedzac to, mozemy odczytac z rysunku 15.12, ze predkosc przeplywu plynu jest najwieksza tuz nad i tuz pod walcem.

R6wnanie (15.23) mozemy rowniez zapisac w postaci

R» = Sv = const

(strumieri objetosciowy, rownanie ciaglosci), (15.24)

przy czym R» jest szybkoscia przeplywu objetosci plynu (strumieniem objetosciowym), czyli objetoscia plynu przeplywajacego przez pewien przew6d w jednostkowym czasie. Jednostka tej wielkosci w ukladzie SI jest metr szescienny na sekunde (m3/s). Gdy gestosc plynu p jest stala, mozemy pomnozyc stronarni rownanie (15.24) przez gestosc i wyznaczyc szybkosc przeplywu masy (strumieti masy) Rm, czyli mase plynu przeplywajacego przez przew6d w jednostkowym czasie. Otrzymujemy

Rm = p R» = pSv = const

(15.25)

(strumieri masy).

Jednostka strurnienia masy w ukladzie SI jest kilogram na sekunde (kg/s). Z rownania (15.25) wynika, ze masa plynu, kt6ry wplywa w jednostce czasu do odcinka rury z rysunku (15.15), jest rewna masie plynu wyplywajacego z tego odcinka w jednostce czasu.

SPRAWDZIAN 3: Na rysunku przedstawiono odcinek rury 0 wielu wlotach i wylotach. Podano rowniez wartosc strumienia objetosciowego (w cm3/s) i kierunek przeplywu plynu dla wszystkich otworow z wyjatkiem jednego. He wynosi dla tego otworu strumieri objetosciowy i jaki jest kierunek przeplywu?

Przyklcd 15.6

Pole przekroju poprzecznego So aorty (wychodzacej z serca tetnicy glownej ukladu krwionosnego) u normalnego czlowieka w warunkach spoczynkowych wynosi 3 crrr'. Krew przeplywa

przez aorte z predkoscia rowna 30 cm/s. Typowe naczynie wlosowate (kapilarne), 0 srednicy okolo 6 ILm, ma pole przekroju poprzecznego S rowne 3 . 10-7 em", a krew przeplywa przez nie z predkoscia v wynoszaca 0,05 cm/s. Ile takich naczyri wlosowatych ma czlowiek?

78 15. Plyny

ROZWIJ\ZANIE:

Jest oczywiste, ze 0- cala krew przeplywajaca przez naczynia wlosowate musiala najpierw wydostac sie z serca przez aorte. Strumieri objetosciowy w aorcie musi zatem bye rowny sumie strurnieni objetosciowych we wszystkich naczyniach wlosowatych. Zalozmy, ze wszystkie te naczynia Sll jednakowe, 0 polu przekroju poprzecznego S i predkosci przeplywu v podanych w tresci zadania. Z rownania (15.25) otrzymujemy wobec tego

SaVa = nSv,

gdzie n jest Iiczba naczyri wlosowatych. Rozwiazujac to rownanie wzgledem n, dostajemy:

Sa Va (3 cm2)(30 cm/s)

n = -- = ----'-----=---'---',--_;_-'---

Sv (3 . 10-7 cm2)(0,05 cm/s)

= 6.109, czyli 6 miliardow.

( odpowiedz)

Mozesz Iatwo wykazac, ze taczne pole przekroju poprzecznego tych wszystkich naczyri wlosowatych jest okolo 600 razy wieksze od pola przekroju poprzecznego aorty.

ROZWIJ\ZANIE:

Przyklcd 15.7

Jak pokazano na rysunku 15.18, struga wody wyplywajacej z kranu zweza sie ku dolowi. Zaznaczone na rysunku przekroje poprzeczne strugi, odlegle od siebie w pionie 0 h = 45 mm, majq pola rowne Sa = 1,2 crrr' i S = 0,35 cm-. Ile wynosi strumieri oojetosciowy wody wyplywajacej z kranu?

Itys. 15.18. Przyklad 15.7. W strudze wody wyplywajacej z kranu ~ose rosnie w miare spadania wody. Wartosc strurnienia objrtosciowego nie moze sie zmieniac, wobec czego struga musi sie zwezac ku dolowi

Nietrudno zauwazyc, ze 0- strumieri objetosciowy wody musi bye taki sam we wszystkich miejscach strugi, a wiec true w dwoch rniejscach zaznaczonych na rysunku. Z rownania (15.24) otrzymujemy zatem

SaVa = Sv,

(15.26)

gdzie Va i v sa predkosciami wody na poziomach odpowiadajacych przekrojom 0 polach Sa i S. Woda spada swobodnie z przyspieszeniem ziemskim g, a zatem zgodnie z rownaniem (2.16) predkosci te zwiazane sa ze soba wzorem

V2 = v~ +2gh.

(15.27)

Eliminujac v z rownari (15.26) i (15.27), a nastepnie rozwiazujac otrzymane rownanie wzgledern Va, dostajemy

Va =

(2)(9,8 m/s2)(0,045 m)(0,35 cm2)2 (1,2 cm2)2 - (0,35 cm2)2

= 0,286 m/s = 28,6 cm/s.

Strumieri objetosciowy R» wyznaczamy z rownania (15.24):

R» = Sava = (1,2 cm2)(28,6 cm/s) = 34 cm3/s. (odpowiedz)

15.10. R6wnanie Bernoulliego

Na rysunku 15.19 przedstawiono rure, przez ktora jednostajnie przeplywa plyn doskonaly. Zakladamy, ze w przedziale czasu !'!..t z lewej strony (czyli na wejsciu do rury) wplywa do niej plyn 0 objetosci !'!.. V (oznaczonej na rysunku 15.19a na fioletowo), a z prawej (na wyjsciu) wyplywa z niej plyn 0 takiej samej objetosci (oznaczonej na rysunku 15.19b na zielono). Objetosc plynu wyplywaiacego z rury musi bye taka sarna jak objetosc plynu wplywaiacego do niej, gdyz plyn jest niescisliwy, tzn. rna stala gestosc p.

Oznaczrny przez YI, VI i PI poziorn, predkosc i cisnienie plynu wchodzacego do rury z lewej strony, a przez Y2, V2 i P2 - odpowiednie wielkosci odnoszace sie do plynu wychodzacego z rury z prawej strony. Wykazemy wkrotce, ze z zasady

15.10. Rownanie Bernoulliego 79

Rys. 15.19. Plyn przeplywa jednostajnie przez rure 0 dlugosci L, od we} scia na jej lewyrn koricu do wyjscia na

koricu prawyrn. W przedziale czasu od co oznacza, ze: t (rysunek a) do t + /';.t (rysunek b) do

rury wplywa plyn oznaczony na fioletowo i wyplywa z niej taka sarna ilose plynu, oznaczona na zielono

Y

T- ",' 1

YlweJsclel

1

LL----~------------71-----X 1

1

1

1 1 1

: v2

1-

a)

Y

L_----------------------~x

b)

80 15. Plyny

zachowania energii dla tego plynu wynika nastepujacy zwiazek miedzy tymi

wielkosciami:

I 1 I 1

PI + zpvI + pg y, = P: + 'iPVl + pgYl·

R6wnanie to mozemy tez zapisac w postaci

(15.28)

P + !pv2 + pgy = const

(r6wnanie Bernoulliego).

(15.29)

R6wnania (15.28) i (15.29) sa rownowaznymi sobie postaciami rownania Bernoulliego, nazwanego tak dla upamietnienia Daniela Bernoulliego, kt6ry badal przeplywy plyn6w w XVIII wiekul. Podobnie jak r6wnanie ciaglosci (15.24), r6wnanie Bernoulliego nie jest nowym prawem fizycznym, lecz sformulowaniem znanych juz zasad, zapisanym w postaci wygodnej z punktu widzenia mechaniki plyn6w. Aby sie 0 tym przekonac, zastosujmy r6wnanie Bernoulliego do plynu w spoczynku, podstawiajac do r6wnania (15.28) VI = Vl = O. W wyniku otrzymujemy

Y2

czyli r6wnanie (15.7), choc wystepujace w nim symbole maja nieco inne znaczenie.

Najwazniejszy wniosek, jaki wynika z r6wnania Bernoulliego, otrzymamy, zakladajac, ze Y jest stale (mozemy dla wygody przyjac, ze Y = 0), tak ze plyn nie zmienia w trakcie przeplywu swego polozenia w pionie. Z r6wnania (15.28) otrzymujemy wtedy

(15.30)

Innymi slowy, w miejscach, w kt6rych linie pradu sa ulozone stosunkowo blisko siebie (tzn. w miejscach, w kt6rych predkosc przeplywu jest stosunkowo duza), cisnienie plynu jest stosunkowo male i na odwr6t.

Zwiazek zmiany predkosci ze zmiana cisnienia mozesz zrozumiec, rozpatrujac zachowanie sie elementu plynu. Gdy element ten zbliza sie do waskiego miejsca w rurze, panujace za nim duze cisnienie powoduje przyspieszenie jego ruchu, w zwiazku z czym w waskim miejscu rury predkosc przeplywu jest duza, Gdy natomiast element zbliza sie do szerokiego odcinka rury, panujace przed nim duze cisnienie powoduje zwolnienie jego ruchu, a zatem w szerokim miejscu rury predkosc przeplywu jest mala.

R6wnanie Bernoulliego stosuje sie scisle jedynie dla plynu doskonalego. Gdy wystepuja sily lepkosci, nie wolno nam pominac zmian energii termicznej plynu.

lOla przeplywu, kt6ry jest bezwirowy (co przez caly czas zakladamy), stala w r6wnaniu (15.29) rna taka sama wartosc dla wszystkich punktow w strudze pradu; punkty te nie mUSZq Idee na jednej linii pradu. Podobnie, punkty 1 i 2 w r6wnaniu (15.28) Sq dwoma dowolnymi punktami w strudze pradu,

W rozumowaniu, ktore przedstawimy za chwile, nie bedziemy uwzgledniac sil lepkosci.

Wyprowadzenie r6wnania Bernoulliego

Rozpatrzmy uklad zawierajacy cala objetosc plynu doskonalego, przedstawiona na rysunku 15.19. Zastosujemy do niego zasade zachowania energii w czasie przeplywu od stanu poczatkowego (z rysunku 15.19a) do stanu koricowego (z rysunku 15.19b). Plyn zawarty miedzy dwiema plaszczyznarni pionowymi z rysunku 15.19, odleglymi od siebie 0 L, nie zrnienia w trakcie przeplywu swych wlasciwosci, wobec czego mozemy zajmowac sie jedynie wielkosciami odnoszacyrni sie do koricow rury, wejsciowego i wyjsciowego.

Zapiszemy zasade zachowania energii w postaci zwiazku pracy ze zmiana energii kinetycznej, tzn.

(15.31)

z ktorego wynika, ze zmiana energii kinetycznej ukladu jest rowna calkowitej pracy wykonanej nad ukladem. Zrniana energii kinetycznej jest wynikiem zmiany predkosci plynu miedzy koricami rury, a zatem wynosi:

(15.32)

przy czym Sm (= p I}. V) jest masa plynu, ktory wplywa do rury na koricu wejsciowym i wyplywa z niej na koricu wyjsciowym w przedziale czasu I}.t.

Praca wykonana nad ukladem rna dwa zrodla. Po pierwsze, sila ciezkosci (I}.mg) wykonuje prace Wg nad plynem 0 masie Sm, wznoszac go z poziomu wejsciowego na wyjsciowy, Praca ta jest rowna:

Wg = -l}.mg(Y2 - YI) = -pgl}. V(Y2 - YI)·

(15.33)

Jest ona ujemna ze wzgledu na przeciwne kierunki przemieszczenia plynu (skierowanego w gore) i sily ciezkosci (skierowanej w dol).

Po drugie, praca jest tez wykonywana nad ukladem (na wejsciowym koricu rury), gdy plyn jest wtlaczany do rury, oraz przez uklad (na wyjsciowym koricu rnry), gdy plyn jest wypychany z rury. Calkiem ogolnie mozemy powiedziec, i.e praca wykonana przez silt( 0 wartosci F, dzialajaca na probke plynu 0 polu przekroju poprzecznego S, przy przemieszczeniu plynu na odleglosc I}. x , jest

rowna

F I}.x = (pS)(l}.x) = p(Sl}.x) = pI}. V.

Praca wykonana nad ukladem jest zatem rowna PI I}. V, a praca wykonana przez uklad wynosi - P21}. V. Ich suma Wp jest rowna:

(15.34)

Zwiazek pracy ze zmiana energii kinetycznej, czyli rownanie (15.31), mozemy aeraz zapisac jako

W = Wg + Wp = I}.Ek.

Wstawiaiac do tego wzoru wyrazenia (15.32), (15.33) i (15.34), otrzymujemy -pgl}. V(Y2 - YI) - I}. V(P2 - PI) = !pl}. V(v~ - vi)·

15.10. R6wnanie Bernoulliego 81

Po niewielkich przeksztalceniach otrzymujemy stad r6wnanie (15.28), ktore zamierzalismy wyprowadzic.

SPRAWDZIAN 4: Woda przeplywa jednostajnie przez rure przedstawiona na rysunku, przy czym zmienia sw6j poziom. Uszereguj cztery odcinki rury, oznaczone na rysunku cyframi, w zaleznosci od odpowiadajacych im wartosci: a) strumieni objetosciowych R v , b) predkosci przeplywu v oraz c) cisnienia wody P, od najwiekszych do najmniejszych.

I 1 I _

kierunek przcplywu

_.

Przyklcd 15.8

podstawie r6wnania (15.35) stwierdzimy, ze

Etanol 0 gestosci p = 791 kg/m'' przeplywa jednostajnie przez pozioma rure, kt6rej pole przekroju poprzecznego zmniejsza sie Oak na rysunku 15.15) od wartosci SI = 1,2· 10-3 m2 do S2 = S1/2. Roznica cisnieri na waskim i szerokim koricu rury wynosi 4120 Pa. Wyznacz strumieri objetosciowy etanolu R v .

ROZWIt\ZANIE:

Po pierwsze zauwazmy, ze C>-i\> caly plyn przeplywajacy przez szeroki odcinek rury musi rowniez przepiynac przez jej odcinek waski, a zatem strumieri objetosciowy R» musi bye taki sam na obu tych odcinkach. Z r6wnania (15.24) mamy wiec

(15.35)

Z r6wnania tego nie mozemy jednak wyznaczyc R»; gdyz nie znamy zadnej z wystepujacych w nim predkosci,

Wezmy zatem pod uwage, ze C>-i\> skoro przeplyw plynu jest jednostajny, to mozemy zastosowac do niego r6wnanie Bernoulliego. Z r6wnania (15.28) otrzymujemy:

PI + 4pvi + pgy = P2 + 4pvi + pgy,

(15.36)

przy czym wskazniki 1 i 2 odnosza sie odpowiednio do szerokiego i waskiego odcinka rury, a y jest ich jednakowym poziomem. Na pierwszy rzut oka r6wnanie to nie wydaje sie szczeg61nie przydatne do naszego ce1u, gdyz nie zawiera szukanego strumienia objetosciowego R», lecz zawiera nieznane predkosci VI i V2.

Niemniej jednak wlasnie to r6wnanie umozliwi nam rozwiazanie zadania, jesli umiejetnie je wykorzystamy. Najpierw, na

Ry 2Ry

V2=-=--,

S2 SI

(15.37)

oraz

przy czym skorzystalismy dodatkowo z tego, ze S2 = S1/2. Nastepnie podstawimy te wyrazenia do r6wnania (15.36), dzieki czemu wye1iminujemy z niego nieznane predkosci, a jednoczesnie wprowadzimy szukany strumieri objetosciowy. Rozwiazujac otrzymane r6wnanie wzgledem Ro , otrzymamy

2(pI - P2) 3p

(15.38)

Pozostaje jeszcze jedna kwestia do rozstrzygniecia: wiemy, ze roznica cisnieri na koricach rury wynosi 4120 Pa, 1ecz co mamy podstawic za PI - P2: 4120 Pa czy -4120 Pa? Mozna zgadnac, ze powinnismy skorzystac z tej pierwszej wartosci, gdyz podstawiajac druga, otrzymalibysmy pod pierwiastkiem w r6wnaniu (15.38) liczbe ujemna, Zarniast zgadywac, spr6bujmy jednak pomyslec, Z r6wnania (15.35) wynika, ze predkosc V2 w waskim odcinku rury (male 5:1) jest wieksza niz predkosc VI w jej szerokim odcinku (male S2). Przypomnij sobie, ze gdy predkosc plynu wzrasta w trakcie przeplywu w poziomym przewodzie Oak w naszym zadaniu), cisnienie plynu maleje. Tak wiec PI jest wieksze niz P2, wobec czego PI - P2 = 4120 Pa. Podstawiajqc tt( wartosc i inne wartosci dane do r6wnania (15.38), otrzymujemy

(2)(4120 Pa) (3)(791 kg/rn") = 2,24. 10-3 m3/s.

R» = 1,2· 10-3 m2

( odpowiedz)

Przyklcd 15.9

ROZWIt\ZANIE:

Podczas strze1aniny na Dzikim Zachodzie kula trafia w scianke otwartego od g6ry zbiornika z woda (rys. 15.20), tworzac w niej otw6r w odleglosci h od powierzchni wody. Wyznacz predkosc, z jaka woda wyplywa przez ten otw6r.

82 15. Plyny

Zauwaz przede wszystkim, ze 0- w istocie mamy do czynienia z przeplywem wody w d61 z predkoscia Va przez szeroka rure (zbiomik) 0 polu przekroju poprzecznego S oraz z jej przeplywem w poziomie z predkoscia V przez waska rure (otw6r) 0 polu prze-

kroju poprzecznego s. Ponadto o--r woda przeplywajaca przez szeroka rure przeplywa tez przez waska rure, a zatem strumieri objetosciowy R» musi bye taki sam w obu .rurach", Wobec tego z rownania (15.24) mamy

Rv = sv = SVo,

a stad

s

Vo = SV'

Wiemy, ze s « S, a zatem Vo « v.

Wazne jest tez to, ze o--r v jest zwiazane z Vo (oraz z h), a zwiazek ten wyraza rownanie Bernoulliego, czyli rownanie (15.28). Wybierzmy poziom otworu za poziom odniesienia, wzgledem ktorego bedziemy mierzyli poziom plynu. Zauwazmy ponadto, ie cisnienie na powierzchni wody w zbiorniku i u jej wylotu z otworu po kuli jest rowne cisnieniu atmosferycznemu Po (gdyz w tych obydwu miejscach woda jest w bezposrednim kontakcie z atmosfera). Rownanie (15.28) mozemy zatem zapisac w postaci:

Po + ~pv5 + pgh = Po + ~pV2 + pg(O).

(15.39)

Lewa strona tego rownania zawiera wielkosci odnoszace sie do powierzchni wody w zbiorniku, a prawa strona - do otworu po kuli. Zero w ostatnim skladniku prawej strony bierze sie stad, ze poziom otworu przyjelismy za poziom odniesienia. Z rownania 05.39) chcemy wyznaczyc v. Zanim jednak je rozwiazemy, zauwazmy, ze mozemy je uproscic, korzystajac z warunku Vo « v. Mianowicie, mozemy przyjac, ze skoro V5 jest bardzo male, to mozemy uznac, ze wyraz ~ pV5 jest znikomo maly w porownaniu

z innymi wyrazami w rownaniu (15.39), a wiec mozemy go opuscic. Rozwiqzujac otrzymane w ten sposob rownanie wzgledem v,otrzymujemy

v = /2ih.

( odpowiedz)

Zwroc uwage, ze taka sama predkosc rna przedmiot spadajacy swobodnie z wysokosci h z predkoscia poczatkowa rowna zeru.

Rys. 15.20. Przyklad 15.9. Woda wyplywa ze zbiornika przez otwor znajdujacy sie w odleglosci h od powierzchni wody. Cisnienie na powierzchni wody oraz u wylotu z otworu jest rowne cisnieniu atrnosferycznemu Po

Gfstosc G~stosc p dowolnej substancji definiujemy jako mase jej jednostkowej objetosci:

fJ.m p= fJ.V·

(15.1)

Gdy rozwazana probka substancji jest duza w porownaniu z rozmiarami atomow, mozemy zwykle zapisac rownanie (15.l) w po-

staci

m

p= V'

(15.2)

Cisnienie plynu Plyn jest to substancja zdolna do przeplywu; przybiera on ksztalt naczynia, gdyz nie jest w stanie przeciwstawic sie naprezeniu scinajacemu, Moze jednak dzialac sila prostopadla do swej powierzchni. SHy ty mozemy wyrazic przez cisnienie p:

fJ.F P= fJ.S'

(15.3)

przy czym fJ.F jest silil dzialajaca na element powierzchni 0 polu fJ.S. Jesli ta sila powoduje jednakowy nacisk w kazdym punkcie

plaskiej powierzchni, to rownanie (15.3) mozemy zapisac w postaci

F r=s

(15.4)

Sila pochodzaca od cisnienia plynu rna w kazdym punkcie plynu taka sama wartosc we wszystkich kierunkach. Roznice miedzy bezwzglednym (pelnym) cisnieniern w danym punkcie a cisnieniem atrnosferycznym nazywa sie nieraz nadcisnieniem.

Zmiana ciinienia ze zmianq wysokosci i glfbokosci w plynie Cisnienie w plynie, znajdujacym sie w spoczynku, zalezy od wspolrzednej pionowej y punktu pomiaru. Gdy os y jest skierowana w gory,

P2 = PI + pg(YI - Y2).

(15.7)

Cisnienie w plynie jest takie sarno we wszystkich punktach lezacych na jednym poziomie. JeW przez h oznaczymy glebokosc probki plynu mierzona w dol od pewnego poziomu odniesienia,

Podsumowanie 83

na ktorym cisnienie wynosi Po, to z rownania (15.7) wynika, ze:

P = Po + pgh,

(15.8)

gdzie p jest cisnieniern w wybranej probce plynu.

Prawo Pascala Prawo Pascala, ktore mozna wyprowadzic ze wzoru (15.7), mowi, ze zmiana cisnienia zamknietej objetosci plynu jest przenoszona bez zmiany wartosci do kazdego miejsca w plynie i do scian zbiornika, w kt6rym plyn sie znajduje.

Prawo Archimedesa Na cialo calkowicie lub czesciowo zanurzone w plynie dziala ze strony otaczajacego je plynu sila wyporu Fw. Sila tajest skierowana w gore, a jej wartosc jest dana wzorem

(15.16)

przy czym mp jest masa plynu wypartego przez cialo.

Gdy cialo plywa w plynie, wartosc Fw dzialajqcej na nie (w gore) sily wyporu jest r6wna wartosci Fg dzialajacej na nie (w dol) sily ciezkosci. Ciezar pozorny ciala, na ktore dziala sila wyporu, jest zwiazany z jego rzeczywistym ciezarem zaleznoscia

(15.19)

Przeplyw plynow doskonalycb Plyn doskonaly jest niescisliwy i nielepki, a jego przeplyw jest ustalony i bezwirowy. Llnia pradu nazywamy tor pojedynczej czastki plynu. Wiazke linii pradu nazywamy strugq prqdu. Przeplyw kazdej strugi pradu spelnia rownanie cillglosci:

R» = Sv = const,

(15.24)

przy czym Rv jest szybkoscia przeplywu objl(tosci plynu (strumieniem objetosciowym), S - polem przekroju poprzecznego strugi w danym jej punkcie, a v - predkoscia plynu w tym punkcie (zakladamy, ze predkosc jest stala w obszarze przekroju S). Szybkosc przeplywu masy (strumieri masy) Rm wynosi

Rm = p R» = pSv = const.

(15.25)

Rownanie Bernoulliego Z zasady zachowania energii mechanicznej, zastosowanej do przeplywu plynu doskonalego, wynika rownanie Bernoulliego

p + ~pV2 + pgy = const

(15.29)

w kazdym miejscu strugi pradu.

1. Na rysunku 15.21 przedstawiono zbiornik z woda o skomplikowanym ksztalcie, zawierajacym miedzy innymi piec zaznaczonych na rysunku literami scianek poziomych ("sufitow" i "podlog") 0 jednakowym polu powierzchni, odleglych od wierzchu zbiornika 0 L, 2L lub 3L. Uszereguj te scianki w zaleznosci od wartosci sily, jaka dziala na nie woda w zbiomiku, od najwiekszej do najmniejszej.

2. Efekt czajniczka. Gdy powoli wylewasz wode z czajniczka przez jego dziobek, mozesz czasem stwierdzic, ze strumieri wody zawraca pod dziobkiem, przy czym moze przebyc w ten sposob calkiem dluga droge, za-

Rys. 15.21. Pytanie 1

Rys. 15.22. Pytanie 2

nim oderwie sif( od dziobka i skieruje w dol (tym, co utrzymuje strumieri w kontakcie ze spodnia powierzchnia dziobka, jest cisnienie atmosferyczne). Sytuacje tf( przedstawiono na rysunku 15.22, przy czym zaznaczono

84 15. Plyny

cztery punkty w strumieniu wody: a i b - na g6rze i na dole strumienia w dziobku, oraz c i d - na gorze i na dole strumienia pod dziobkiem. Uszereguj te punkty w zaleznosci od panujacego w nich nadcisnienia wody, od najwiekszego (dodatniego) do najmniejszego (ujemnego).

3. Na rysunku 15.23 przedstawiono cztery sposoby umieszczenia w rurce w ksztalcie litery U dw6ch cieczy: czerwonej i szarej. W jednym z tych przypadk6w ciecze nie moga znajdowac sie w rownowadze statycznej. a) Kt6ry to przypadek? b) W pozostalych przypadkach zaloz, ze ciecze sa w rownowadze statycznej. W kazdym z tych przypadkow okresl, czy gestosc cieczy czerwonej jest wieksza, mniejsza, czy rowna gestosci cieczy szarej?

(1)

(2)

(3)

(4)

Rys. 15.23. Pytanie 3

4. Trzy podnosniki hydrauliczne, takie jak przedstawiony na rysunku 15.8, stosujemy do podniesienia takich samych ladunk6w na

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->