P. 1
Analiza Matematyczna 2 - Przyklady i Zadania

Analiza Matematyczna 2 - Przyklady i Zadania

|Views: 2,165|Likes:
Published by pasicieluka

More info:

Published by: pasicieluka on Sep 23, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/10/2012

pdf

text

original

MATEMATYKA DLA STUDENT6w POLITECHNIK

www.gis.wroc.pl

9 788385 941873 >

ANALIZA MATEMATYCZNA 2

Marian Gewert Zbigniew Skoczylas

ANALIZA MATEMATYCZNA 2

Przyklady i zadania

W ydanie dziesiate poprawione

Oficyna Wydawnicza GiS Wroclaw 2002

Projeki okladki

IMPRESJA Studio Grafiki Reklamowej

Copyright © 1993 - 2002 by Oficyna Wydawnicza GiS

All rights reserved. No part of this book may be translated or reproduced in any form without written permission from the copyright owner.

Printed in Poland.

Sklad skryptu wykonano w systemie 1I\TEX,

ISBN 83-85941-87-8

Wydanie X poprawione, Wroclaw 2002 Oficyna Wydawnicza GiS, s.c.

Druk: TINTA Sp. z 0.0., tel.: (0-71) 325 1788

4

Spis tresci

VVst~p 7

1. CaHd niewlasciwe 9

• Pierwszy tydzien . 9

Przyklady . . . . . 9

Zadania . . . . . . 17

.. Odpowiedzi i wskazowki 18

2. Szeregi liczbowe i funkcyjne 19

• Drugi rydzieri 19

Przyklady . . . . . . . . 19

Zadania . . . . . . . . . 27

Odpowiedzi i wskazowki 28

• Trzeci ty dz ieri . 29

Przyklady . . . . . . . . 29

Zadania . . . . . . . . . 37

Odpowiedzi i wskazowki 38

3. Funkcje dwoch i trzech zmiennych 39

• Czwarty tydaien 39

Przyklady . . . . . . . . 39

Zadania . . . . . . . . . 46

Odpowiedzi i wskazowki 47

4. Rachunek rozniczkowy funkcji dwoch i trzech zmiennych 48

• Pi~ty tydzien 48

Przyklady . . . . . . . . 48

Zadania . . . . . . . . . 53

Odpowiedzi i wskazowki 54

• Szoaty tydsien 55

Przyklady . . . . . . . . 55

Zadania . . . . . . . . . 61

Odpowiedzi i wskazowki 62

• Si6drny t.ydz.ieri .

Przyklady .

Zadania .

Odpowiedzi i wskazowki

• Osmy ty dz ieri

Przyklady .

Zadania .

Odpowiedzi i wskazowki

5. Catki podw6jne

• Dziewiaty ty dz ieri Przyklady . . . . .

Zadania .

Odpowiedzi i wskazowki

• Dzies'iaty t.ydaieri .

Przyklady .

Zadania .

Odpowiedzi i wskazowki

• Jedenasty ty dzieri

Przyklady .

Zadania .

Odpowiedzi i wskazowki

6. Catki potr6jne

• Dwunasty ty dz ieri Przyklady . Zadania

Odpowiedzi i wskazowki

• Trzynasty t.ydzieri

Przyklady .

Zadania .

Odpowiedzi i wskazowki

• Czternasty tydzien .

Przyklady .

Zadania .

Odpowiedzi i wskazowki

Zbiory zadari

63 63 69 70 71 71 79 80

81 81 81 87 88 88 88 97 98 98 98

105 105

107 107 107 113 114 115 115 122 123 124 124 132 133

134

6

Wst~p

Niniejszy podrecznik jest druga czEtsci~ zestawu ksiazek do Analizy matematycznej 2, przeznaczonego dla studentow politechnik. Material zawarty w opracowaniu obejmuje calki niewlasciwe, szeregi liczbowe i potegowe oraz rachunek rozniczkowy i calkowy funkcji wielu zmiennych. Podrecznik zawiera przykladowe zadania z pelnyrni rozwiazaniarni oraz podobne zadania przeznaczone do samodzielnej pracy. Do wszystkich sadan podane s~ odpowiedzi lub wskazowki. Zadania bez rozwiazari tworza tzw. liste zadan". Lista ta powinna bye przerabiana przez student ow samodzielnie lub na cwiczeniach. Aby to ulatwic liste podzielono na 14 czesci, przeznaczonych do realizacji w kolejnych tygodniach semestru. Material teoretyczny niezbedny do rozwiazywania zadari mozna znalezc w pierwszej czesci zestawu pt. Definicje, iunerdzenia, wzory".

Przyklady i zadania zawarte w podreczniku s~ podobnych typow oraz maja zblizony stopieii trudnosci do zadari, ktore studenci rozwiazuja zwykle na kolokwiach i egzaminach. Zestawy zadari z kolokwiow i egzaminow z poprzednich lat mozna znalezc w trzeciej czesci zestawu pt. .Koloksoia i egzaminy".

W podreczniku trudniejsze przyklady oraz zadania oznaczone s~ gwiazdka.

Zadania te s~ nieobowiazkowe, a umieszczono je z mysla 0 studentach, ktorzy chca poszerzyc swoja wiedze z analizy matematycznej. Podobne zadania beda obowiazywaly na egzaminie na ocene celujaca.

Do tego wydania dodano kilka nowych przykladow oraz zadari wraz z odpowiedziami. Ponadto poprawiono zauwazone bledy i usterki. Dsiekujerny Kolezankom

*Lista z adan , program kursu oraz zasady jego zaliczania, zalecane w Politechnice Wrodawskiej, Sq umieszczone na stronach internetowych Instytutu Matematyki pod adresem vvv.im.pvr.vroc.pl

i Kolegom z Instytutu Matematyki Politechniki Wrodawskiej, a szczeg6lnie Pani dr Teresie Jurlewicz oraz Panom dr. Krzysztofowi Bogdanowi, mgr. Andrzejowi St6sowi i dr. Markowi Wilhelmowi, za uwagi 0 poprzednich wydaniach.

Uprzejrnie prosimy Czytelnik6w 0 przesylanie nam uwag 0 podreczniku oraz informacji 0 zauwaionych bledach i usterkach.

Marzan Geweri

Zbigniew Skoczylas

Instytut Matematyki Politechnika Wroclawska z.skoczylas@im.pwr.wroc.pl

Instytut Matematyki Politechnika Wroclawska gewert@im.pwr.wroc.pl

8

1

,

CAl.KI NIEWl.ASCIWE

Pierwszy tydzieri

Calki rriewfasciwe pierwszego rodzaju (1.1) #. Kryteria z.bieznosci calek niewlasciwych pierwszego rodzaju (1.2). Zbieznosc bezwagledrra calek riiew lasciwych pierwszego rodzaju (1.3). Calki rriew lasciwe drugiego rodzaju (1.4). Kryteria z bieznosci calek rriewtasciwych drugiego rodzaju (1.5).

Przykfady

Korzystajac z definicji zbadac zbieznosc podanych calek niewlasciwych pierwszego rodzaju:

00 00 -1 00
j dx b)j~. j dx j dx
a) X4 ; x2 + 4' c) ~3x - 5' d) x2 + 9;
3 0 -00 -00
00 00 00 00
e) j e-2x dx; f) jxcosx2dX; g*) j arcctg x dx; h)jeXdx.
e2x + 1
-co ..fi 0 0 Rozwiazanie a) Mamy

= T

j dx de! lim j dx = lim

X4 T_= x4 T-=

3 3

[-1] T . (1 1 )

- - lim ---+-

3x3 3 - T_= 3T3 81

zatem rozwaz ana calka jest z biez n a.

# Liczby w nawiasach oz n acz aja numery paragraf6w pierwszej czesci podrecznika pt. "Analiza matematyczna 2. Definicje, twierdzenia, wzory".

10

Catki niewfasciwe

b) Mamy

T

J~de! lim J~= lim [-211n(x2+4)]oT

x2 + 4 T~oo x2 + 4 T~oo

o

[_In__:_( T_:_+_4-'._) _ In 2]

= 00 - In 2 = 00.

Poniewaz otrzyrnalismy granicc niewl asciwa, wiec roz waz an a calka jest roz biezn a do 00. c) Mamy

-I

J

dx

-1

1· J dx

irn 3

s--= ~5

s

lim

5--00

lim [4 - \/(35 - 5)2] = -21 (4 - 00) = -00.

2 S--oo

Otrzyrn alismy gr anicc niewl asciwa -00, wiec rozwaz an a calka jest rozbiezna do -00. d) Przyjmujac a = 0 w definicji calki niewlasciwej na (-(Xl, oc] otrzymamy

J dx

x2 + 9

o 00

de! J dx J dx

= X2 + 9 + X2 + 9

-00

o

o T

1· J dx 1· J dx

1m --- + 1m ---

S~-oo x2 + 9 T_oo x2 + 9

s 0

[1 X]O [1 X]T

lim - arctg - + lim - arctg -

S--oo 3 3 s T-oo 3 3 °

1 1. ( 5) 1 1. ( T) 1 (7r 7r)

- 1m - arctg - + - 1m arctg - = - - + -

3 S~-oo 3 3 T~oo 3 3 2 2

7r

3

Zatem rozwaz an a calka jest z.biezna.

e) Przyjmujac w definicji a = 0 otrzymamy

°

J e-2:r dx de! J e-2:r dx + J e-2:r dx

-00

-00

o

o T

de! s~r::oo J e-2:r dx + i~oo J e-2:r dx

S 0

11.m [ 1 -2:r] 0 u [ 1 -2",] T

--e + 1m --e

S--oo 2 s T~oo 2 °

S~r::= (~e-2S - D + i~oo G - ~e-2T) = ((Xl - D + G - 0) = oo.

Poniewaz pierwsza z granic jest rowna oo , a druga jest skoriczon a, wiec roz waz an a calka jest rozbiezna do 00.

Pierwszy tydzien • przykfady

11

f) Mamy

00 T

J x cos x2 dx = lim J x cos x2 dx = .!_ lim

T-oo 2 T-oo

..ft ..ft

[. 2] TIl· . T2

sm x = - Hfl sm .

..ft 2 T-oo

Poniewaz granica lim sin T2 nie istnieje, wiec badana calka jest roz biez n a.

T-oo

g*) Mamy

o

T

lim J arcctg x dx • lim

T-~ T-oo

o

}~(X) [TarcctgT+~ln(T2+1)] to. 1+00=00.

[x arcctg x + ~ In (x2 + 1) ] :

00

J de!

arcctg x dx

Badana calka jest zatem roz biez n a do 00.

Uwaga. W miejscu oznaczonym • do obliczenia calki nieoznaczonej wykorzystano wzor do calkowania przez czesci, a w miejscu oznaczonym t:,. do obliczenia granicy lim Tarcctg T

T_oo

zastosowano regule de L'Hospitala. h) Mamy

00

J eX dx

e2x + 1 o

T

1· J eX dx • 1·

1m --- = Hfl

T-oo e2x + 1 T-oo

o

lim [arctg eT - ~]

T-oo 4

7r

7r

2

4

4

Badana calka jest zatem zbiezn a do ~. 4

Uwaga. W miejscu oznaczonym • do obliczenia calki nieoznaczonej zastosowano pod-

stawienie u = eX

• Przykfad 1.2

Korzystajac z kryterium por6wnawczego lub ilorazowego zbadac zbieznosc podanych calek niewl asciwych pierwszego rodzaju:

2

00

J e3x dx .

c) 3e4x _ 5'

1

DO

a) J e-x sin2 x dx; o

00

b) J x dx

x2 - arctg x'

Rozwi<!zanie

a) Dla kazdego x ~ 0 prawdziwe sa nierownosci

00

Ponadto calka J e-X dx jest z biez na, gdyz o

00 T

J -x d de! 1· J -x d I· [ -xl T 1·

e x = Hfl e x = I'Hl -e = Hfl

T-oo T-oo 0 T-oo

o

o

12

Catki niewlasciwe

Zatem z kryterium porownawczego wynika zbieznosc badanej calki. b) Dla kazdcgo x )! 2 prawdziwe s4 nierownosci

x x

0::; -2--0 < 2

X - X - arctg X

Ponadto calka J dx jest roz biez n a do 00. Zatem z kryterium porownawczego wynika X

2

roz biez nosc do 00 badanej calki.

c) Przyjrnujac w kryterium ilorazowym z biez nosci calek niewl asciwych

f(x) = e-x

oraz

otrzymamy

Poniewaz calka J e-x dx jest z biez n a oraz 0 < k < 00, wiec bad an a calka takie jest

z.biezna.

d) W kryterium ilorazowym zbieznosci calek niewl asciwych przyjmujemy

1 f(x) = -

X

oraz

X

g(x) = x2 + cos z "

Wtedy

k = lim f(x) = lim x2 +cosx = l.

x_oo g( x) x-oo x2

00

Poniewaz calka J dxx jest roz biez na do 00 oraz 0 < k < 00, wiec bad an a calka t akze jest

rr

roz biez n a do 00.

• Ptzyk.tad 1.3

Zbadac zbieznosc i zbieznosc bezwzgledna podanych calek niewlasciwych:

00

J sin3 x

a) ~dx;

1

00

b) J xcosx dx:

(x2_1)3 '

2

00

c) J x cos x dx;

00

d*) J si: x dx.

".

Rozwiazanie

a) Dla kazdego x )! 1 prawdziwa jest nierownosc

ISin3xl 1

0::; ~ ::;x2'

00

Poniewaz calka J d~ jest zbiez n a, wiec badana calka jest zbieina bezwzglednie. Z kolei X

1

ze z.biez nosci bezwzglcdnej calek niewl asciwych wynika ich z bieznosc, zatem roz waz an a

Pierwszy tydzien - przyklady

calka jest takze zbiez n a.

b) Zauwazrny, ze dla kazdego z ~ 2 zachcdza nierownosci

00

1 xdx

Ponadto calka 1

(x2 - It

2

jest z biezn a, gdyz

T

I· 1 xdx

rm 3

T~oo (x2-1)

2

Zatem badana calka jest zbiezna bezwzglcdnie. Poniewaz zbieznosc bezwzgledna calek niewl asciwych pociaga za soba ich zbieznosc, wiec rozwaz ana calka niewlasciwa jest t akze z biez na.

c) Pokazemy, ze badana calka jest roz biezna. Mamy

00

1 xcosxdx z,

2

T

lim 1XCOSXdX

T~oo

calkowa.nie przez caeec i

s: 2

lim [xsinx +cosxl: = lim (TsinT+cosT) -~.

T~oo 2 T~oo 2

Poniewaz otrzymana granica nie istnieje, wiec badana calka jest roz biezna. Rozbieznose calki 1 [z cos xl dx wynika, Z twierdzenia 0 zbieznosci calek niewl asciwych zbiez- 3

nych bezwzglednie. Gdyby bowiem calka ta byla z biez na, to bylaby zbiezna t akze calka

00

1 x cos z dx, co jak pokaz alismy powyzej nie zachodzi.

3

d*) Pokazerny, ze badana calka nie jest z biezna bezwzglednie, ale jest z biezn a. W rozwiaz aniu wykorzystamy nierownosc I sin xl ~ sin2 z z achodzaca dla kazdego z E R. Wykorzystujac t~ nierownosc otrzymamy

oo 27t 371'" 47r

1 sin 2 z d _ 1 sin 2 z d 1 sin 2 z d 1 sin 2 z d

-- x- -- x+ -- x+ -- x+ ...

x z z z

2"

3"

2rr 371'" 47r

1 sin 2 x d 1 sin 2 x d 1 sin 2 x d

~ -- x+ -- x+ -- x+ ...

21l' 31l' 41l'

2"

3"

(12" sin ' z dX) . (_2_ + _2_ + _2_ + ... )

21l' 31l' 41l'

tr

2 1l'

14

Oznacza to, ie badana calka nie jest zbieina bezwzglednie.

Uzasadnienie jej zbieznosci jest bardziej skomplikowane. Wymaga ono zastosowania twierdzenia Dirichleta. Twierdzenie to orzeka, ie jeieli funkcja 9 rna ci,!gl,! pochodna na przedziale [a, 00) oraz monotonicznie maleje do 0, gdy z __, 00, a Iunkcja ciagl a f rna ograniczona Iunkcje pierwot n a na [a, 00), to calka niewl asciwa

00

j f(x)g(x)dx

a

jest zbieina. Latwo sprawdzic, ze funkcje g(x) = sin z oraz f(x) = ~ spelniaja n a x

przedziale [Jr,oo) zaloienia twierdzenia Dirichleta. Zatem rozwaiana calka jest zbiezna.

• Pr~lc:.fad 1,4

Korzystajac z defnicji zbadac zbieznosc podanych calek niewlasciwych drugiego rodzaju (dla calek zbieznych obliczyc ich wartosci):

7r

1

j dx

c) x2-I;

-1

~

"2

d) j cos x dx .

VII - 2 sin x' o

;J_ I

j~ sin -; dx

e) x2

a

1

j dx

a) ~;

o

b) i-.

sin2 -:

RozwiClzanie

a) Funkcja f(x) = {I 1 jest nieograniczona tylko na lewostronnym sasiedztwie punktu

I-x

1, zatem

B

I· j dx

1m ---

B-I- {II - x

o

lim [-~\!(1-xF]B =~ lim [1-\!(1-BF]

B_I- 2 0 2 B-I-

Badana calka jest zbiezna,

I

j dx

{jl-X

3 2

b) Funkcja f(x) = ~ jest nieograniczona tylko na prawostronnym sasiedztwie punktu sin z

Jr, zatern

~rr ~~

j dx de! I' j dx _ I'

--2- - im --2- - im

sin.x A-".+ sin z A-".+

". A

[ ] :l.".

-ctgx 2 = lim [0 + ctgA] = 00.

A A-".+

Badana calka jest rozbieina do 00.

c) Poniewaz funkcja podcalkowa f(x) = _2_1- jest nieograniczona tylko na prawostronx -1

nym sasiedztwie punktu -1 oraz na lewostronnym sasiedztwie punktu 1, wiec przyjmujac

w okresleniu calki niewlasciwej za miejsce podzialu a = 0 otrzymamy

I

j dx

x? - 1

o 1

de! j dx j dx

- --+ --

X2 - 1 x2 - i

-1 0

-1

Pierwszy tydzien - przyktady

15

Zbadamy z definicji zbiez nosc kazdej z calek po prawej stronie znaku rownosci. Mamy

1 B B

1 dx de! r 1 dx r [11 I x-II] 1 r I 1 - B

x2 _ 1 = B~n: - x2 - 1 = B~n: - "2 n X + 1 0 ="2 B~n: _ n 1 + B = -00.

o 0

Z parzystosci funkcji podcalkowej wynika, ze takze

o

1~=-00.

x2 - 1

-I

Zatem badana calka jest rozbiezna do -00.

d) Poniewaz funkcja podcalkowa f(x) = cos x. jest nieograniczona tylko na obu

-VI - 2sm x

jednostronnych sasiedztwach punktu i, wiec rozwazana calka niewlasciwa jest okreslona wzorem

~ ~ ~

2 6 2

1 cos x dx de! 1 cos x dx 1 cos X dx

-VI - 2 sin x = -VI - 2 sin x + -VI - 2 sin x .

o 0 i

Zbadamy z biez nosc kazdej z calek po prawej stronie znaku rownosci, Dla pierwszej calki mamy

Zatem badana calka jest zbiez na do ~ + (-~) = o. . 1

sm -

e) Poniewaz funkcja f( x) = ----:!'- jest nieograniczona tylko na prawostronnym sasiedzx

twie punktu 0, wiec badana calke okreslamy wzorem

1~ sin ~ dx de! . 1~ sin ~ dx . [ 1 ] ~

--"'-2- = hm 2 = hm cos -

x A-O+ X A-O+ X A

o A

t

1 cos x dx

-VI-2sinx o

Dla drugiej calki mamy

1~ cosxdx -VI - 2sin x

B

1 cosxdx

B ~f - -:f!;/""I =-==;;2=s""in=x o

3 lim ['/(l-2SinB)2-I] =-43. 4 B-t- V

~

12 cos x dx

A~f+ -VI-2sinx

A

-~ lim [1- 3/(l-2sinA)2]

4 A_]'+ V

3

lim

4 A-t+

3 4

1

I. 1

rm cos -A.

A-O+

2

Poniewai otrzyrnana granica nie istnieje, wiec badana calka jest rozbiezna.

16

• Przykfad 1.5

Korzystajac z kryterium por6wnawczego lub ilorazowego zbadac zbieznosc podanych calek niewlasciwych drugiego rodzaju:

1

) J 1 + sin x d '

a r: x,

yX

o

1

b) J (x ~x 1)2 dx;

o

11'

) J sinx dx,

c r=: '

yX3

o

1

J eX-l

d) --;;4 dx :

o

Rozwiazanie

a) Zauwazrny, ze dla kazdego x > 0 prawdziwe S4 nierownosci

1 + sin x 2

o ~ ..jX ~ ..jX'

1

P d Ika ni I" J 2 dx, bi

on a to ca a mew asciwa ..jX Jest z iezna.

o

nika, ze badana calka jest t akze zbiezna.

b) Dla kazdego x > 0 prawdziwe S4 nierownosci

Zatem z kryterium porownawczego wy-

1 eX

o < (x _ 1)2 < (x - 1)2 ,

I

Ponadto calka niewl asciwa J ( dX)2 jest rozbiezria do 00, Zatem z kryterium porow\x - 1

o

nawczego wynika, ze badana calka jest takze rozbiezna do 00,

c) Przyjmujac w kryterium ilorazowym zbieznosci calek niewlasciwych drugiego rodzaju

1 f(x) = ..jX

oraz

( ) _ sin x 9 x - ~' Y x3

otrzymamy

, f(x) , x

k = lim -- = lim -- = 1.

x~o+ g(x) x~o+ sin x

1

Poniewaz calka J ~ jest zbiezna oraz 0 < k < 00, wiec badana calka takie jest zbiezna,

o

d) P " k "I f() 1 () eX - 1

rZYJmuJ4c w rytenum uorazowym x = - oraz 9 x = ---, otrzymamy

x3 X4

, f(x) , x

k = lim -- = lim -- = 1.

x~o+ g(x) x~o+ eX - 1

I

Poniewaz calka J ~~ jest rozbiezna do 00 oraz 0 < k < 00, wiec badana calka takie jest o

roz biez n a do 00,

Pierwszy tydzien - zadania

Zadania

o Zadanie 1.1

Korzystaj ac z definicji zbadac zbieznosc podanych calek niewl asciwych pierwszego rodzaju:

00 00 00 0
J dx b) J 2-x dx; c) J x sin x dx; d) J dx
a) (x+2)2; x2 + 4'
1 0 1r -00
00 00 00 -1
J dx f) J dx g) J x2e-x3 dx; h*) J (71"- arcctg x) dx.
e) {/'3x+5; x2 -4x+ 13'
1 -00 -00 -00 o Zadanie 1.2

Korzystajac z kryterium por6wnawczego lub ilorazowego zbadac zbieznosc podanych calek niewl asciwych pierwszego rodzaju:

DO 00 00 0
J dx b) J (x - 1) dx . ) J I-t-sin x d . d) J 2X dx
a) Vi - 3; x4+x+l ' c x3 x, x-I '
10 2 1r -00
00 00 00 -1
J xdx f) J sin ' ~ dx; J xdx h) J e2x+l dx:
e) iYx7+1; g) ~;
e" - 1 '
0 1 5 -co
00 2 00 co 00
i*) Je:1re-x dx; . J x2 dx k*) J V;xdx; I) J v'2+cos x dx.
J .;
) X3-S111X y'x-l
10 1 0 2
o Zadanie 1.3 Zbadac zbieznosc i zbieznosc bezwsgledna podanych cal:ek niewlasciwych:

00

a) J sin 3x dx . e2x + 1 ' o

00

b) J xcos2xdx;

1r

cos x dx x2 + 1 '

00

*) J cos x d

d ~ y'x X.

"2

-00

o Zadanie 1.4

Korzystaj ac z definicji zbad ac zbiezriosc podanych cal:ek niewl asciwych drugiego rodzaju (dla calek zbieznych obliczyc ich wartosci ):

o

J dx

a) ~;

-1

1r

J dx

b) -.-;

Sill X

3

J dx

c) x(x-3);

2

e

d) J In:dx;

o

e

e*) J sin I: x dx .

o

o Zadanie 1.5

Korzystajac z kryterium por6wnawczego lub ilorazowego zbadac zbieznosc podanych cal:ek niewlasciwych drugiego rodzaju:

18
V2 2 7T 4
1 arctg 1. 1 eX =. I cos/ X dx d I dx .
a) ___ x d.i: b) -3-' c) ~; '. x2 + ft'
ft ., X' • 3X-7["
0 0 0 0
7T 1 7T 1
13 1 e2x - 1 ) 1 dx 1 dx
) sm' .r d . f) H dx; g --' h) ( arcsin x)2 ;
e x4 z ; ~~'
0 0 "2 0
0 7T 2 1
i*) I dx . .*) 1 dx . *) 1 dx 1*) 1 dx .
J ---- k 2 ft;
. vex - e2x' x - sin x' x - x eX - cos X·
-1 0 1 0
Odpowiedzi wskazowki 1 1 . . IT IT

1.1 a) 3"; b) In 2; c) roz biezn a; d) "4; e) 00; f) 3; g) 00; h*) 00.

1.2 a); h); i*); j); I) rozbiez n a; b); c); d); e); f); g); k*) z biez n a;

Wskazowka do i*). Pokaz ac. korzyst aj ac z reguly de L'Hospitala, ze fu nkcja podcalkowa

1

w 00 rna granlc~ ..;e'

1.3 a); c) z biez n a bez wzgled nic: b) roz biez n a; d*) z biez n a, ale nie z biez n a bcz wsglcdnic. 1.4 a) ~; b) 00; c) -00; d) -00; e*) roz biez n a.

1.5 a); c); d); f); g); i*) z biez n a; b); e); h); j*); k*); 1*) rozbieina.

2

SZEREGI LICZBOWE

I FUNKCYJNE

Drugi tydzieri

Definicje i podstawowe twierdzenia (2.1). Kryteria zbieznosci szereg6w (2.2). Zb iez nosc bezwzg'ledrra szer egow (2.3).

Przykfady

• Przylkfad 2.1

Znalezc sumy czesciowe podanych szeregow i nastepnie zbadac ich zbieznosc:

a) ~ 3n - 1, b) ~ n2 + n + 1, c) n~=21n (1 - n12);

~ 5n ' ~ n(n + 1) , L..,

00

LCO ,27l' 47l'

e*) sm _ cos _'

3n 3n'

n=l

co

d) L(-lr+1(2n - 1);

n cc l

f) L ( \Iii - n+rn+I),

n=2

Rozwiazanie

a) Dla kaz dego n ?: 0 mamy

t3k5~I=tGf-tGf

k=O k=O k=O

(3)"+1 (l)n+1

1- - 1- -

5 5

3 I

1-- 1--

.5 5

W miejscu oznaczonym • korzyst.alismy ze wzoru na sume n + 1 wyraz6w ciagu geometrycznego

1 2 n L k 1 - qn+1

+ q + q +'" + q = q = , gdzie q =1= 1.

1 - q

k=O

20

Poniewaz

wiec badany szereg jest z biez ny i rna surne !!.. 4

b) Zauwaz my n ajpierw, ze dla kazdego n E N rn amy

n2+n+1 n(n+1)+1 1 1 1

-,------,- = = 1 + = 1 + - - --.

n(n+l) n(n+l) n(n+l) n n+l

Zatem

, ~e+k+1

S" = L k(k + 1)

k=1

Tak wiec

lim 5" = lim (n + 1 - _1_) = 00.

n-<x> n_= n + 1

Oznacz a to, ze bad any szereg jest roz biez ny do 00.

c) Dla kazdego n ? 2 m amy

5 = ~I ( _ 2..) = ~I (k + l)(k - 1)

n Ln1 k2 Ln k2

k=2 k=2

= L ~n( k + l) + In( k - l) - 21n k]

k=2

= [In 3 + Inl - 21n 2] + [In 4 + In 2 - 21n 3]

+ [In 5 + In 3 - 21n 4] + ... + [In (n + 1) + In (n - l) - 21n n] n+l

= In (n + 1) - In n - In 2 = In --.

2n

Poniewaz lim Sn = lim In n + 1 = -In 2, wiec bad any szereg jest zbiezny do -In 2.

rl-OO n-oo 2n

d) Dla kazdego n ? 1 m arny

Sn = L(-1)k+l(2k - 1) = 1 - 3 + 5 -7 + ... + (-1)"+1(2n -1) = (_l),,+ln.

k=l

Poniewaz gr anica lim Sn = lim (_l),,+ln nie istnieje, wiec bad any szereg jest rozbiez ny.

e*) W roz wiaz aniu wykorzyst amy tozsamosc

sin o cos ,B = ~ (sin (Cl' + ,B) + sin (Cl' - ,B)) .

P .. . . 211' (.J 411'

rzyjmujac w me] 0' = 3" oraz f> = 3" otrzymamy

. 211' 411' 1 (. 211' . 211')

sin 3" cos 3n = 2 sin 3"-1 - sin 3" .

Zatem

de! ..;:-- . 211' 411'

5" L.- sm '3'k cos '3'k

k=1

1 L" (. 211' . 211')

- sm -- -Sln-

2 3k-1 3k

k=l

1 [(. 211' . 211') (. 211' . 211')

- sm - - sm - + sm - - sm - + ... +

2 3° 31 31 32

(. 211' . 211')]

sm---sm-

3"-1 3n

1 ( . . 211') 1. 211'

2 SIn 211' - SIn 3" = - 2 SIn 3" .

Wyznaczymy teraz surne badanego szeregu. Mamy

I· 5 1 I' . 211'

Hfl "= - - Hfl SIn - = O.

n_oo 2 n_oo 3n

Zatem badany szereg jest zbiezny i rna sume O. f) Dla kaidego n ) 2 mamy

k=2

(Vi - -n) + ( if:3 - ~) + ( ~ - Vs) + ... + (y'n - n+rn+T) Vi - n+{!n + 1.

Zbadamy teraz zbieznosc rozwaianego szeregu. Mamy

lim 5" = lim (Vi - n+VnTI) = Vi - 1.

n-oo n-oo

Zatem bad any szereg jest zbieiny i rna sume Vi - 1.

Korzystajac z kryterium calkowego zbadac zbieznosc podanych szereg6w:

00 1 00 1 00 2 OOfo, 00 1

a)Lnlnn; b)Ln2+2; C)Le:3; d)Ln+1; e)L-I-2-'

n-_2 n n n

n=2 n cc l n=1 n=2

Rozwlazanie

a) Niech f( x) = -11-. Funkcja f jest malejaca na przedziale [2,(0) oraz przyjmuje tam x n x

00

wartosci dodatnie. Zbadamy z biezrrosc calki niewlasciwej J _j_1 x . Mamy x n x

2

00 T

J dx de! I' J dx I'

-- = lIll -- = Hfl

x In x T-oo X In x T-oo

2 2

T

[In(ln x)] = lim [In (In T) - In(ln 2) J

2 T_oo

= 00.

22

Szeregi liczbowe i funkcyjne

00

Oz n acz a to, ze cal ka 1 ___r!:::_ jest roz biezn a do 00. Zatcm z kryterium calkowego wynika, x In x

2

ze bad any szereg t akz e jest roz biez ny do 00.

b) Niech f(x) = -2-1_. Fu n kcja f jest malejaca na przedziale [1,00) or az przyjmuje x + 2

co

tam war tosci dodatnie. Zbadamy z biez.nosc calki niewl asciwej 1 X2d: 2' Mamy

1 dx

x2 + 2

I. 1T dx I' 1 [ x ] T

irn -2-- = im M arctg M

T-oo X + 2 T-oo V 2 V 2 I

. 11 (T 1) 1 (71' 1 )

)~(X) V2 arctg V2 - arctg V2 = V2 2' - arctg V2 .

Oz n acz a to, ze rozwaiana calka jest z biezn a. Zatem z kryteriurn calkowego wynika, ze bad any szereg jest z biezny,

2

c) Niech f(x) = ~. Fu nkcja ta jest m alejaca n a przedziale [1,00) i rna tam wartosci

eX

dodatnie. Monot.onicz nosc tej fu nkcji moz n a uz asadnic badajac znak jej pochodnej. Teraz,

kotz yst.ajqc z definicji, z badarny z biez nosc calki nicwl asciwej

T

. 1 x2 dx

lim --3-

T-oc eX

1

u:::: x3

u(l) = 1 u(T) = T3 du ::::: 3x2 dx

T3

I· 1 I =:«

= l Hl -e u

T-oo 3

lim [_e-u] T' = .!:_ lim (.!:_ _ ~)

3 T-oo 1 3 T_oo e eT 3e

Poniewaz calka nicwl asciwa jest zbiez na, wiec z kryterium calkowego wynika, ze t akze bad any szereg jest zbieiny.

d) Niech f(x) = VX. Fun kcja f rna wart.osci rueujemne dla wszystkich x ~ O. Bax+l

d ajac znak pochodnej tej funkcji, pokazerny, zc jest ona m alejaca n a przedziale [1,00).

Rzcczywiscie m arny

, 1- x

f (x) = 2VX(x + 1)2 < 0 -¢==;> x > 1.

Zbadamy teraz z biez nosc calki niewl asciwej, Marny

T

,. 1 vxdx

1m ---

T_= X + 1

de!

u = Vx u(l) = 1 u(T) = -..IT

2udu = dx

-..IT

1') 2 d

I' ~u u

= T~oo u2 + 1

1

-..IT

lim 2/ (1- _2_1_) d.u. = 2 lim [u - arctgll]l..JT

T_=. U + 1 T-=

2 lim (n- arctg n- 1 + ~4) = 00.

'1'-00

Poniewaz calka nicwl asciwa jest roz biez n a do 00, wiec t.akze badany szereg jest roz.biez ny do 00.

Drugi tydzien - przykfady

23

e) Niech f( x) = --\-. Funkcja f jest m alejaca na przedziale (2,00) oraz przyjrnuje tam x In x

wartosci dodatnie. Mozerny zatern z astosowac kryteriurn calkowe zbiezriosci szcrcgow.

Marny

oc

J dx

x In2 x 2

= lim T-oo

[-1 1 T . (1 1)

~ 2 = )~oo In 2 - In T

In 2

Poniewaz cal ka niewlasciwa

J dx

x In2 x 2

jest z biez n a, Wl~C takze szereg ~ __ 1_ jest L...J n ln ' n

n==2

zbiezny .

Korzystajac z kryterium porown awczego zbadac zbieznosc podanych szeregow:

00 00 1 00 21 oofo+1

a) L n3:1; b) L nsin n2; c) Ltg fo; d) L n2-3

n=l rt cr l n=l n=2

e) ~ 2n+l L...J 3n-1

n=l

Rozwictzanie

a) Dla kaidego n E N rnarny

o ::;; n3: 1 ::;;:3 n2 .

Poniewaz szereg ~ -; jest z biez ny, wiec z kryteriurn porown awczego wynika, ze badany L...J n

n:::::l

szereg t akze jest z biez ny,

b) Dla kaidego x E n E Nrnarny

2

prawdziwa jest nicrownosc sin x > -x, Wl~C dla kaidego 7r

. 1 2 1 2 1

n sm - > n . - . - = - . -.

n2 7r n2 7r n

00

Poniewaz szereg ~ '\"' ~ jest roz biezny do 00, wiec z kryteriurn porown awczego wynika, 7r L...J n

n=l

ze bad any szereg jest t akze rozbiezny do 00.

c) Wykorzystujac niercwnosc tg x ? x, pr awdziwa dla kaidego x E (0, ~) , otrzyrnarny

( )2

2 1 1

tg -? -

v'n v'n

dla n E N.

n

P.. ~ 1.

oruewaz szereg L...J ;;; Jest roz biez ny do 00 i rna nieujernne wyrazy, Wl~C takze bad any

n=l

szereg jest roz biez ny do 00.

d) Latwo spr awdzic, z e bad any szereg rna wyr azy rueujem ne. Pokazerny ruzej, ze dla n ? 4 spelniona jest nierownosc

v'n+1 2

---~-n2 - 3 -c nv'n

24

Rzeczywiscie, nierownosc ta po przeksztalceniach przyjmuje rownowaz n a postac

6:::;n(n-vn).

Zauwazmy teraz, ze ciag Xn = n (n - vn) jest rosn acy i dla n = 4 przyjmuje wartosc wieksza niz 6. St.ad wynika, ze rozwaz an a nierownosc jest prawdziwa dla kazdego n ~ 4. Poniewaz szereg

f:n~

n=2

jest zbiezny i rna wyrazy nieujemne, wiec z kryterium porown awczego wynika zbieznosc badanego szeregu.

e) Szereg ~ 2n + 1 ma wyrazy dodatnie. Pokazemy, ze dla n ~ 2 zachodzi nierownosc c: 3n-1

n=l

2n+1 (2)n

--~2· -

3n - 1 '" 3

Hzeczywiscie, nierownosc ta jest rownowaz n a nierownosci

s" + a" :::; 2 . 6n _ 2 . z", a ta z kolei jest rownowazna nierownosci

00

ktora jest prawdziwa dla n ~ 2. Poniewaz szereg L 2· (~) n jest z biez ny, wiec z kryte-

n=l

rium porown awczego wynika, ze bad any szereg t akze jest z biez ny.

• Przyit-htd2.4

Korzystajac z kryterium d'Alemberta zbadac zbieznosc podanych szereg6w:

a)I:3n. b)I:3n-2n. c)I:ntg2:; d) I: (n!)(3n)!. e) I: (2n)l.

n=l n3' n=l 5n - 4n' n=2 n=l [(2n)!]2 ' n=l n2n '

Rozwiazanie

a) Poniewaz

I· I an+l I I'

1m -- = l Hl

n-oo an n-oo

3n+1

(n ;})3 = lim [3. (_n_)3] = 3.13 = 3> 1,

n_oo n + 1

n3

wiec z kryterium d'Alemberta wynika, ze badany szereg jest roz biez ny do 00.

b) Poniewaz

lim I an+l I

n-oo an

lim

lim

(3 - 2·0)(1 - 0) = ~ < 1 (1-0)(5-4·0) 5 '

Drugi tydzien - przyktady

25

wiec z kryterium d'Alcmberta wynika, ze bad any szereg jest z biez ny. c) D1a n ? 2 m arny

7r 7r , 1
r I an+1 I r (n+l)tg2,,+1 lim [~ tg 2n+1 2"
1m -- = Hfl 7r = 7r . tg 2~'
n-'x> an I n--oo ntg - Tl-OO 2n
2n 2n+1 I) 'I' tg X ,

oniewaz lITI - = 1, WI~C

x-O J:

7r

, tg 2,,+1

lim 7r = 1 or az

2,,+1

7r 2"

lim --7r- = 1.

rt e-e oo tg-

2"

Zatem

[n + 1 , tg 2n7r+I, 2: 1 1 1

lim = - , 1 ' 1 = - < I,

2n _7r_ t.2_ 2 2

2,,+1 g 2n

Z kryterium d' Alemberta wynika z atern , ze badany szereg jest zbiezny. d) Wyraz og61ny roz waz anego szeregu rna post ac

(n!)(3n)1 an = [(2n)I]2

zatem

(n + 1)! [3(n + 1)]1 {[2(n + 1)]!}2

n!(n + I)(3n)!(3n + 1)(3n + 2)(3n + .3) [(2n)I]2 (2n + I)2(2n + 2)2

Stq,d

I, la"+ll I' .3(3n+I)(.3n+2)

.l Ifl -_ = l Ifk 2

n-oo an "-00 4(2n + 1)

27 16

Poniewaz ~~ > 1, wiec z kryterium d'Alemberta wynika, z e bad any szereg jest rozbiez ny do 00,

e) W bad anyrn szeregu mamy

(2n)1

an = n2n !

[2(n + 1)]1

a,,+1 =

(n + 1)2(,,+1)

(2n)!(2n + 1)(2n + 2) (n + 1 Fn (n + 1)2

2(2n)I(2n + 1) (n + IF''(n + 1)'

Obliczymy teraz granic~

r lan+11 r n2"2(2n+I) = lim {[(1+!_)nJ-2,2(2n+_2l}= 2_,

n~moo ~ = n~mCXl (n + l)2n(n + 1) rt e-e oo n n + 1 c2

Poniewaz ; < 1, wiec badany szereg jest z biez ny.

e

• Przy.kfad 2.5

Korzystajac z kryterium Cauchy'ego zbadac zbieznosc podanych szereg6w:

00 (2n+l·)n

a) f; 3n+l ;

d) ~ (n-5t,

L... r:::n

rt cr l V"··

26

Rozwiazanie a) Poniewaz

lim ~=Iim

n_oo n-oo

n (2n+1)n

3n + 1

lim 2n + 1 = ~ < 1,

n-oo 3n + 1 3

wiec z kryterium Cauchy'ego wynika, ie bad any szereg jest zbiez ny. b) Poniewai

lim ~ = lim n/7rn (n-1 )n2 = lim 7r (n-1)n = 7r lim (l_.!_)n = ~ > 1,

n=coo n-oo V n n-oo n n-oo n e

wiec z kryterium Cauchy'ego wynika, ie badany szereg jest rozbieiny do CXl, c) Mamy

lim \.!fa"J = lim n r= n ) n

n-oo n-oo II

1 I' - 1m arctgn =

7r n-oo 2

1

Poniewaz otrzyrn an a granica jest mniejsza od 1, wiec bad any szereg jest z biez ny. d) Mamy

lim \.!fa"J = lim

n-oo n-oo

n In - W _ I' In - 51 _

'---==-- - 1m --- - CXl,

vnn n-oo Vn

Poniewaz otrzyman a granica jest niewl asciwa, wiec bad any szereg jest rozbieiny do CXl,

• P r:zyktad2.6

Korzystajac z kryterium ilorazowego zbadac zbieznosc podanych szereg6w:

00 3n + 2 00 oo ( 1 ) oo 2n' + 1

a) ~n4+n+l; b) ~arcctgn; c) ~log2 1+2n ; d) ~(n+2)!'

Rozwiazanle

a) Przyjmujac w kryterium ilorazowyrn an mamy

> 0 oraz i; n4 + n + 1

3n + 2

> Ootrzyn3

k = lim an = lim n3 (3n + 2) = 3

n-oo bn rt e-e oo n4 + n + 1 '

Poniewaz szereg f= ~3 jest zbieiny oraz 0 < k < CXl, wiec bad any szereg jest rowniez

n=l

zbiezny.

b) Przyjmujac w kryterium ilorazowym an = arcctg n > 0 i b« = .!_ > 0 or az korzyst.ajac n

z fakt u, ze

WH I'

= Hfl x-oo

-~ = lim ~=1

1 x-co x2 + 1 '

x2

x

otrzyrn arny

k = lim an n-oo b-,

I, arcctg n

n~oo 1 = 1.

n

Orugi tydzien - zadania

27

Poniewaz szereg f ~ jest roz biez ny do oo oraz 0 < k < oo, wiec badany szereg t akze

n=l

jest roz biez ny do oo .

c) Przyjmujac w kryterium ilorazowyrn an = log2 (1 + 21n) > O. i;

> 0 oraz 2n

wykorzystujac rownosc

lim loga(1 + w) =

w-o W ~'

mamy

log2 (1 + 21n) k = lim an = lim

n-= b., n-= In 2

2n

oo

Poniewaz 0 < k < oo oraz szereg geometryczny L 21n jest zbieiny, wiec bad any szereg

n=l

t akze jest z biez ny.

2n! + I 1 (b ..

d) W kryterium ilorazowym przyjmujerny an = oraz bn = - 0 a szeregi m aja

(n+2)! n2

wyrazy dodatnie). Wtedy

1

2 2 +-

k = lim an = lim n (2n! + 1) = lim --;-_"'7'C,---n",,!,--~:- = 2.

n-=bn n-=n!(n+l)(n+2) n_= (1+~) (1+~)

oo

Poniewaz otrzymana gramca spelnia nierownosc 0 < k < (Xl oraz szereg """ _!_ jest ~ n2

n=l

z biez ny, wiec t akze bad any szereg jest z biez ny.

Zadania

o Zadanie 2.1

Znalezc sumy czesciowe podanych szereg6w i nastepnie zbadac ich zbieznosc:

oon_l 00 1 00 1

b) L -.-,-; c) L vi .,;n; d*) L arctg 22'

n=2 n. ,,=1 n + 1 + n n=1 n

00 (5)"

a) ~ 6

Uwaga. W przykladzie b) przyjac, ze S; = L ak, gdzie n ? 2.

k=2

o Zadanie 2.2

Korzystajac z kryterium calkowego zbadac zbieznosc podanych szereg6w:

00 1

a) L n2 + n;

n=1

) ~lnn

c ~ n2 ' n=2

d) f I .

n=1 nVnTI'

co 1

e*) L .

nln nlnln n' ,,=2

00

28

o Zadanie 2.3

Korzystajac z kryterium por6wnawczego zbadac zbieznosc podanych szereg6w:

00 3 00 n+1 00

a)Ln2+2; b)Ln2+1; c) Lsin2:;

n=l n=l n=l

00

d*) Ltg 47l"n;

n=l

00 1

e*) " .

~ (lnn)lnn'

o Zadanie 2.4

Korzystajac z kryterium d'Alemberta zbadac zbieznosc podanych szereg6w:

00 loon a)L-, ;

n. n=1

00 n

e)L3: ,;

n. n=1

f*) f IT (1 - 12);

n=2k=2

00 ,

c) L n~;

n n=l

00 2n + 1

g) L n5 + 1;

n=l

o Zadanie 2.5

Korzystajac z kryterium Cauchy'ego zbadac zbieznosc podanych szereg6w:

00 (n + 1)2n 00 2n + 3n 00 3nnn2 00 1

a) ~ (2n2+ It; b) ~ 3n +4n; c) ~ (n+ 1)n2; d) ~arccosn n2'

o Zadanie 2.6

Korzystajac z kryterium ilorazowego zbadac zbieznosc podanych szereg6w:

00 2

a) "n + n + 1.

Z:: 2n3 - 1 '

n=l

00 2n _ 1

b) L 3n -1;

n=l

00 1

c) L arctg"2; n

n cc L

• 7l"

00 SIn-

d) L . 3;.

n=l sin 2n

Odpowiedzi i wskazowki

2.1 a) Sn = 6 - 6 (!?_) n+1, lim S« = 6; b) S; = 1 - 2_, gdzie n ? 2, lim S« = 1;

6 n-oo n! n-oo

c) Sn = ~ - 1, lim S« = 00; d*) Wskazowka. Udowodnic i wykorzystac tozsarnosc

n-oo

lIS 1 I' S 7r

arctg -2 = arctg --- - arctg --, n = arctg 1 - arctg -- , Hfl n = -.

2n 2n - 1 2n + 1 2n + 1 n-oo 4

2.2 a); c); d); f) zbiez ny; b); e*) roz biez ny,

2.3 a); c); e*) z biez ny; b); d*); f) rozbiezny.

Wskazowka do e*). Wykorzyst ac nierownosc In n ? e2 z achodz aca dla n ? ee2•

2.4 a); b); c); d); e); f*) z biez ny; g); h) rozbiez ny.

2.5 a): b); z biez ny; c); d) roz biez ny.

2.6 a) roz biez ny; b); c); d) z.biezny.

Trzeci tydzien - przyklady

29

Trzeci tydzieri

Szeregi p ot cgowe (2.4).

Przykfady

• Przykfad 3.1 Zbadac zbieznosc

oraz zbieznosc bez.wzgledn a podanych szereg6w:

b)~~(_n )n2

Z:: 3" n - I '

n=2

c) f)-I)" V:::;.

n e O

Rozwiazanle

a) Zbadamy najpierw z biez nosc szeregu i'=(-l)n+1 sin~. Zauwaz my, ze ciag (sin~)

n:::::l

jest malejacy i zbieiny do O. Zatem, z twierdzenia Leibniza 0 szeregu naprzemiennym

wynika, ie szereg i'=(-lt+1 sin ~ jest zbieiny. Zbadamy teraz z biez nosc bez wzglcdn a

n=I

rozwaianego szeregu. Zauwaimy, z e dla kaidego 11. E N prawdziwe S,! nierownosci

2 1 1

o :( - . - :( sin -.

7r 11. 11.

2:= _1

Poniewaz szereg jest rozbieiny do 00, wiec z kryterium por6wnawczego wyuika,

11.

n:::;l

ze takie szereg

2:(X) . 1

sin - jest roz biez ny do 00. Roz waz any szereg jest z a.tern z biez ny 11.

n=l

warunkowo.

b) W tym przypadku zbadamy najpierw z.bieznosc bezwzgledna, czyli zbieznosc szeregu

W tym celu wykorzystamy kryteriurn Cauchyego. Mamy

e

- < I. 3

Tak wiec szereg f 3~ (11.: 1) n2 jest z.biezny. Oznacza to, ze bad any szereg jest z biezny

n:::::2

bezwzglednie, a wiec t akze z biez ny.

c) Zbadamy n ajpierw zbieinosc szeregll ~(_lr_V_n_+_._l . Pokazerny, zc ci,!:g (_V_1_!_+_._1)

~ 11.+2 11.+2

n=O

jest rnalejacy. Rzeczywiscie podnoszac do kwadratu obie strony nierownosci (ktore s~ dodatnie)

Vn+T vn+2

--->---

n+2 n+3

otrzymamy kolejno nierownosci rownowazne

(n + l)(n + 3)2 > (n + 2)3 {::::::} n3 + 7n2 + 15n + 9 > n3 + 6n2 + 12n + 8.

Ostatecznie nierownosc jest prawdziwa dla kazdego n E N. Zatem ciag (In + 1) jest n+2

malejacy. Ponadto mamy

L b k Loo ( )n Vn+T .

zatem z twierdzenia ei niza wyni a, ze szereg naprzemienny -1 --- Jest

n+2

n=O

biez Zb d . bid bieznosc P kaz .. Loo Vn+T

z iezny, a amy teraz jego ezwzg ~ na z ieznosc. 0 azerny, ze szereg ---

n+2

n=O

jest rozbiezny do 00. Wynika to z kryterium ilorazowego rozbieznosci szeregow. Rzeczy-

., . .. Vn+T 0 bID

WISCle, przyjmujac an = --- > oraz n = r:::-o1 > ,mamy

n+2 yn+1

Vn+T

lim an = lim

n-oo bn n-oo

I· n + 1 1

= 1m -- =

n-oo n + 2 '

a poniewaz szereg

n+2

1

In+1

Loo 1. bi d

r:::-o1 Jest roz iezny 0

yn + 1

n=O

00,

LOO Vn+T .

wiec takze szereg --- Jest

n+2

n=O

rozbieiny do 00 .

• Pr~y~d3.2

Wykazac zbieznosc odpowiedniego szeregu i nastepnie na podstawie warunku koniecznego zbieznosci szeregow uzasadnic podane rownosci:

a) lim (n - I)! = 0; b) lim ~ = 00; c) ~lim (n!)(2n)! = o.

n-oo nn+l n-oo 1000n n-oo (3n)!

Rozwlazanls

a) Rozwazrny szereg, ktorego n-ty wyraz an jest n-tym wyrazem badanego ciagu czyli

szereg postaci f (::-+!)!. Dla zbadania zbieznosci tego szeregu wykorzystamy kryte-

n=l

rium d'Alemberta. Mamy zatem

I I [ 1

lim an+l = lim n.

rt e-e oo an rt e-s oo (n-l)!

1 -<l. e

Tak Wl~C rozwazany szereg jest zbieiny. Zatem wobec warunku koniecznego zbieznosci szeregow lim an = 0 mamy

(n - 1)1

lim an = lim nn+l = o.

n-oo n-oo

b) W tym przykladzie rozwazrny szereg ~ 100~n . Zbiez nosc tego szeregu jak powyzej L n.

n=l

wynika z kryterium d'Alemberta, gdyz mamy

li 1 an+1 1- n 1000 - 0 1

m - 1m - < .

n-oo an n-oo n + 1

Zatem wobec warunku koniecznego zbieznosci szereg6w mamy lim 100~n = 0+. St ad n.

lim n-oo 1000n

n!

1 1

1000n = 0+ = 00. lim

n-oo ----;!

c) Analogicznie ja w przykladzie a) rozwazmy szereg, kt6rego n-ty wyraz an jest n-tym wyrazem badanego ciagu, czyli szereg postaci f: (n~)(2)7 )! . Dla zbadania zbieznosci tego 3n .

n=l

szeregu wykorzystamy kryterium d'Alemberta. Mamy zatem

lim 1 an+1 1

n-oo an

lim

(n + 1)!(2n + 2)! (3n + 3)!

(n)!(2n)!

(3n)!

r [n!(n + 1)(2n)!(2n + 1)(2n + 2) (3n)!]

n:..moo (3n)!(3n + 1)(3n + 2)(3n + 3) . n!(2n)!

lim (n + 1)(2n + 1)(2n + 2) = i_ < 1.

n-oo (3n + 1 )(3n + 2)(3n + 3) 27

Tak wiec nasz szereg jest zbiezny. Korzystajac teraz z warunku konicznego zbieznosci

szereg6w mamy

lim an = lim (n!)(2n)! = O.

rt e-e oo n-oo (3n)!

Wyznaczyc przedzialy zbieznosci podanych szereg6w potegowych:

00 (x _ l)n 00 n2xn 00 3n

a)~ 2n+l; b) ?;(n+l)22n; c)~-;J(X+2)n.

Rozwi"zanie

a) Rozpoczniemy od obliczenia promienia zbieznosci. Mamy

R = lim I ~ I = lim 12n + 31 = 1.

rt e-e oo Cn+1 n-oo 2n + 1

Zatem wobec twierdzenia Cauchy'ego-Hadamarda rozwasany szereg jest zbiezny dla kazdego x E (1 - 1,1 + 1) = (0,2) oraz ewentualnie n a koricach tego przedzialu. Zbadamy teraz jego zbieznosc w punktach x = 0 i x = 2. Dla x = 0 rozwaz any szereg przyjmuje

32

'2::= (-It c •• " •

postac ---. ZbJeznosc tego szeregu wymka z twicrdzenia Leibniza 0 szeregu n a-

2n + 1

n=O

przemienny m. N atomiast dla x = 2 szereg przyjrnujc post.ac ~ __ 1_. Szereg ten jest

. L.., 2n + 1

n=O

rozbiez ny do 00, co latwo uz asadnic korzyst ajac z krytcriurn porownawczeg«. Zatem [0,2)

jest przedzialem z bieznosci badanego szeregu.

h) Analogicznie jak w poprzednim przy padku obliczenia rozpoczniemy od wyznaczenia prornierua z hiez nosci. Mamy

R = lim __ 1_ = lim " (n + 1)22" = 2 lim

n-CXJ ~ n-CXJ n2

= 2.

Zatem badany szereg potcgowy jest zbiezny dla kaidego x E (0 - 2,0 + 2) = (-2,2) oraz ewentualnie na koricach tcgo przedzialu. Zbadamy teraz jego z biez nosc w punktach x = -2 i x = 2. Podst awiajac w badanym szeregu potegowyrn x = -2 otrzymarny szereg

CXJ 2

liczbowy 2:: (-1 r (n : 1) . Szereg ten jest rozbiezny, bo nie jest spelniony warunek

n=l

konieczny z bicz nosci szcregow

(granica lim [(-1)" (_n_)2] nie ist nicjc). Podobna

n-oo n + I

x = 2. Zatem przedzialem z biez.nosci tego sz eregu jest

sytuacja wyst.epuje w pnnkcie

(-2,2).

c) Analogicznie jak w przykladzie a) prornieri z bieznosci obliczymy ze wzoru

3n

R = lim I ~ I = lim _---'n~',___ = lim _n_+_l = 00.

71_00 Cn+l rl-CX) 3n+1 3

(n + 1)'

Zatem bad any szereg jest z biezny dla kazdego x E R.

• Przyklad 3.4

Znalezc szeregi 4x

a) .

x + 2'

b) x sin 3x;

Maclaurina podanych funkcji i ust alic przedzialy ich zbieznosci: 3

c) 1 + x - 2x2'

I-x

g) 1 + x3'

d) cos ' x;

e*) arctg x;

e2x - 1

f)

x

Rozwiazanie

a) W rozwiaz auiu wykorzyst amy rozwiniecie funkcji _1_ w szereg Maclaurina, tj, wzor 1 - x

__ 1 0 2::= x"

gdzie Ixl < 1.

1 - 1; ,

71::;:;0

Mamy

_4x_._ = 4 __ 8_ = 4 - 4. ----,:------cx+2 x+2 l-(-D'

Korz yst.aj ac teraz ze wzoru • otrzymamy

00 00 ( l"

4 _ 4. 1 ~ 4 _ 4. " (_~) n = " ~xn

( X) c: 2 c: 2n '

1 - -"2 n=O n=l

gdzie 1- ~ I < 1. Ostatecznie m arny

~ = ~ (_l)n xn

X + 2 ~ 2n

n=l

dla Ixl < 2

b) W rozwiazaniu wykorzystamy roz winiecie Maclaurina funkcji sin x, tj. wzor

. 0 ~ (-It+1 2n-l

smx=~(2n_l)!x ,gdzie xER.

n=1

Zatem

. 0 Loo (_I)n+l 2n-l Loo (_1)n+l. 32n-1 2n

xsm3x=x ( ),(3x) = ( .)' X

2n - 1 . 2n - 1 .

n=l n=1

dla x E R.

c) Rozkladajac na ulamki proste Iunkcje rozwaz an a w przykladzie otrzymamy

3 3 1 2

----"7"= =--+ __

1+x-2x2 (l-x)(1+2x) I-x 1+2x·

Korzyst ajac teraz z rownosci • z przykladu a) otrzymamy

_2_ = 2. 1 , ~ 2 ~(_2X)n = 2 ~(_2)nXn, gdzie 1- 2xl = 21xl < 1.

1+2x 1-(-2x) Z:: Z::

11=0 n=O

Ostatecznie

_1_ + _2_ = ~ z " + 2 ~(-2txn = ~ (1 _ (-2t+1) e", gdzie Ixl < -21

I-x 1+2x c: c: c:

n=O n=O n::::::O

d) W rozwiaz aniu wykorzystamy rozwiniecie funkcji cos x w szereg Maclaurina, tj. wzor

ex) x2n

cosx ~ L(-nn_( )1' gdzie x E R. 2n .

n=O

Przekszt alcajac funkcje rozwaz ana w zadaniu otrzymamy kolejno

2 1 + cos 2x 1 1

cos x = = - + - cos 2x

2 2 2

• .!_ .!_ ~(_l)n (2x)2n = .!_ +.!_ ~ (_4)n x2n

2 + 2 c: (2n)! 2 2 ~ (2n)!

n=O n=O

1 ~ (_4)n 2n 1 + - Z:: -( -)' x ,

2 2n .

71.==1

34

gdzie x E R.

e*) W roz wiaz aniu wykorzystamy rownosc • pod ana w przykladzie a) oraz wzor

(arctg x)'

1 + x2·

Stosuj~c teraz dla tozsamosci

00

1 • "'( )n 2n

1_(_x2)=L.....,-1 x,

n=O

gdzie [z] < 1, twierdzenie 0 calkowaniu szeregow potegowych otrzyrnamy kolejno

arct.g z ~ /1!' t' ~ I (ft11"t'") dt ~ f;,( -11''/''" dt ~ f;,( -1)" ;~:~

gdzie Ixl < 1.

f) W rozwiaz aniu wykorzystamy rozwiniecie funkcji eX w szereg Madaurina, tj. wzor

00 n

ex _~ L-x ,

gdzie x E R.

n!

n=O

Zatem

e2x _ 1 ~ ..f.. (2x)n _ 1 = ..f.. 2n z ", gdzie x E R.

L....., n! L....., n!

n=O n=1

Ostatecznie

2x 00 nOOn 00 n+ 1

~ = ~ '" ~xn = '" ~xn-l '" 2 n .

X 1; L....., nl L.....,nl =L.....,(n+l)!x, gdzlexER.

n=l »=1 n=O '

Uwaga. Zakladamy tutaj, ze w punkcie x = 0 roz waz an a funkcja przyjmuje war tosc e2x _ 1

rown a granicy lim --- = 2.

x_a x

1

g) Korzyst ajac z podanego w przykladzie a) rozwiniecia funkcji -- w szereg Maclau- 1 - x

rina dla I-X31 < 1, tj, dla Ixl < 1, mamy

1 _ t-x3) = L (-x3r = L(-lfx3n.

n=O n=O

Ostatecznie

00

1 - x 1 + x3

x "'( l)n 3n "'( l)n 3n '" n

1 _ (-x3) = L....., - x - x L....., - x = L....., CnX ,

n=O »=0 n=O

gdzie

dla dla dla

n = 3k,

n = 3k+ 1, n = 3k + 2.

Trzeci tydzien

h) W rozwiaz aniu wy korzystamy rozwiniecie funkcji In (1 + x) w szereg Maclaurina, tj

wz6r

00 ( 1)n+!

In (1 + x) ~ L - n x n , gdzie - 1 < x ~ 1.

n=l

Mamy

( X2) 00 ( l)n+! (x42)n

In 4 + In 1 +""4 ~ In 4 + L - n

n=l

CQ (_l)n+l 2n (X) n

In 4 + ~ x = ~ CnX ,

L n4n L

n=l

n:;::Q

gdzie

{ In 4 dla n = 0,
0 dla n=2k-1,
en == (_l)k+!
k4k dla n = 2k. 2

Szereg ten jest zbieiny dla x spelniajacych nierownosc -1 < ~ ~ 1, tj. dla x E [-2,2]. 4

epirzyklac:l3.5

Stosujac twierdzenia 0 calkowaniu i/lub rozniczkowaniu szeregow potegowych obliczyc sumy podanych szeregow:

00 (_l)n

a) L n2n ;

n=1

(X)

b) ~ » .

L 3rt'

n=1

00

c*) ~ n .

~ (n + 2)5n'

d*) ~ 1

~(3n+1)3n'

Rozwlazanle

a) Stosujac twierdzenie 0 calkowaniu szereg6w do zbieinego szeregu geometrycznego

Lxk, gdzie ixi < 1, otrzymarny

k=O

Z drugiej strony

Loo k 1

x - __

- 1- x

k=O

oraz

x

J dt

1-t =-In(1-x),

gdzie Ixl < 1.

Ostatecznie

00

L xnn = -In(l - x), gdzie Ixl < 1.

n=l

.. .. ,' . 1 Loo (_l)n 2

Przyjmujac w ost atruej rownosci x = - - otrzymamy -- = In -.

2 n2n 3

n=l

36

b) Teraz stosujac twierdzenie 0 rozniczkowaniu szercgow do zbieznego szeregu geometrycznego otrzyrnamy

gdzie Ixl < 1.

Z drugiej strony

(~)'

(1-x)2'

gdzie Ixl < 1.

Zatern

'"""' n-l z:»

n=l

(1 - X)2'

gdzie Ixl < 1.

1

Przyjmujac w ostatniej rownosci x = - otrzymamy 3

L 3n~1 = ( 1)2

n=l 1 - "3

9 4

n=l

n=l

c*) Ze wzoru n a sum e nieskoitczonego ciagu geometrycznego wynika tozsamosc

00 2

'"""' tn+1 = _t _ dla It I < 1.

~ I-t

n=l

Calk ujac na przedzialc [0, z ], gdzie Ixl < 1, obie strony powyzszej tozsarnosci otrzymamy

L= xn+2 1 2

-- = - - X - X - In (1 - X).

n + 2 2

n=l

Dzielac teraz obie strony ostatniej rownosci przez x2 dostanierny

LOO _xn 1 _ X + In(l - x)

gdzie Ixl < 1.

n + 2 2 x2 '

n=l

Dla x = 0 po prawej stronie nalezy z astosowac przejscie gramczne x ~ O. Z kolei roznicz kuj ac obustronnie powyzsz a tozsamosc otrzymamy

00 2

'"""' _n_xn-1 = x + 2(1 - x)(x +In(l - x».

~n+2 (1-x)x3

n=l

St ad po pomnozcniu obu stron ostatniej rowriosci przez x mamy

'"""' n +n 2xn = x2 + 2(1 - x)(x + In(l - x» dla Ixl < 1.

~ (1-x)x2

n=l

1 Podstawiajac w tym wzorze x = '5 otrzymamy

~ n = 45 50 In i.

~ (n + 2)5n 4 + 5

n=l

d*) Korzyst ajac ze wzoru na sume szeregu geometrycznego zbieznego mamy

00 3

~ 3n t

~t = 1 _ t3'

gdzie It I < 1.

n;;:::l

Calkujac obustronie po odcinku [0, z], gdzie Ixl < 1, powyzsza tozsamosc otrzymamy

00 X3n+1 1 2x+l 1 (1-x)2

2: 3n + 1 = -x + V3 arctg V3 - 6In x2 + x + 1 .

n=l

Daielac obie strony ostatniej rownosci przez x otrzymamy

2:00 x3n 1 2x+l 1 (1_x)2

--_ = -1 + -- arctg --- - -In --7---'- 3n + 1 V3x V3 6x x2 + X + 1

n=l

dia [z] < 1.

Dia x = 0 po prawej stronie nalezy zastosowac przejscie graniczne x -> O. Aby teraz wyznaczye sume rozwazanego szeregu nalezy w otrzymanej rownosci podst.awic x = 3~'

?3

Zadania

o Zadanie 3.1

Zbadac zbieznosc oraz zbieznosc bezwsgledna podanych szeregow:

d*) f= (_l)E(~) n+l

n=O

oo ( 2 )n

b) ~ 3::5 ;

c) ~ (-ltn.

~ n2 + 1 '

n=2

o Zadanie 3.2

Wykazac zbieznosc odpowiedniego szeregu i nastepnie na podstawie warunku koniecznego zbieznosci szeregow uzasadnic podane rownosci:

7n . n" . n! . (3n)(4n!)

a) lim -5 = 00; b) lim -( 1)2 = 0; c) lim - = 0; d*) lim (5 )1(2 )1 = O.

n-oo n n-oo n. n-+oo nn n-+oo n. n.

o Zadanie 3.3

Wyznaczyc przedzialy zbieznosci podanych szeregow potegowych:

) ~ (x+3)n.

c ~ 3 '

n=l n

00 n

a) 2: :2n;

n=l

oo

00 1 n

d*) ~ n.x . ~ nn n=l

n=l

o Zadanie 3.4

Znalesc szeregi Maclaurina podanych funkcji i okreslic przedzialy ich zbieznosci:

2 x x

a)1-3x; b) cos "2; c)xe-2x; d)g+x2; e)shx; f*)sin4x.

38

o Zadanie 3.5

Stosujac twierdzenia 0 rozniczkowaniu i/lub calkowaniu szeregow potegowych obliczyc sumy podanych szeregow:

00 1

a)~(n+1)2n;

00

d*) ""' n .

. ~ (n + 2)2n'

b)..f.. n(n+ 1):

~ 4n .

n=l

Odpowiedzi i wskazowki

00 1

f*) ~ (2n + 1)4n'

3.1 a); b) zbiez ny bczwzglednie; c); d*) zbiezny warunkowo. 3.3 a) [-2,2); b) (1,3); c) [-4, -2]; d*) (-e, e).

3.4 a) 2 + 2· 3x + 2· 32x2 + ... + 2· 3nxn + ... , R = ~;

x2 X4 n x2n

b) 1 - 2!22 + 4!24 - ... + (-1) (2n)!22n + ... , R = 00;

)• 2 22 3 ()n 2n n+l R

c x - 2x + IX + ... + -1 IX + ... , = 00;

2. n.

X x3 XS x2n+l

d) 32 -3"4+36 + ... +(-lt32(n+l) + ... ,R=3;

X3 x5 x2n+l

e) x + 3! + 51 + ... + (2n + 1)' + ... , R = 00;

f*) W k ' k W k ,. ". 4 1 4 1 2 3

s azow a. y orzystac tozsamosc sin x = 8 cos x - 2" cos x + 8'

.;;:... n 16n - 4 . 4n 2n

~(-1) 8.(2n)' x , R=oo.

n::::2

3.5 a) 2In 2' b) 32 c) ~. d*) 6 - 8In 2' e*) 325 . f*) In 3.

, 27' 3' , 6912'

3

,

FUNKCJE DWOCH I TRZECH

ZMIENNYCH

Czwarty tydzieri

Zbiory na p laszczyznie i w przestrzeni (3.1). Funkcje dwoch i trzech zmiennych (3.2). Granice funkcji w punkcie (3.3). Funkcje ciagfe (3.4).

Przyktady

• Pl"zyktad4.1

Zbadac, czy podane zbiory sit ograniczone, otwarte, dornkniete:

a) A = {(x,y) E R2: 2x:( x2 +y2:( 4x};

b) B = {(x, y, z) E R3 : 0 :( z :( 6 - 3x - 2y, x ;? 0, y ;? o} . Zbadac, czy zbiory te sit obszarami.

Rozwlazanle

a) Zbi6r rozwaz any w tym przykladzie jest ograniczony dwoma okregami (x - 1)2 + y2 = 1 i (x_2)2+y2 = 22 (zobacz rysunek). Zbi6r A jest ograniczony, bo jest zawarty np. w kole 0 srodku w pocz atku ukladu i promieniu 5. Zbi6r ten nie jest otwarty, bo nie rna otoczenia np. punktu (0,0), calkowicie w nim zawartego. Zbi6r A jest domkniety, bo zawiera swoj brzeg, tj. dwa ogr aniczajace go okrcgi. Zbi6r jest obsz arem dornknietyrn na pl aszczyznic, bo kazde dwa punkty z jego wnet.rz a moz n a pol aczyc Iarn an a calkowicie w nim z awart a.

y

o

40

b) Zbi6r B jest ostroslupern (zobacz rysunek). Zbi6r ten jest ograniczony, bo jest zawarty np. w kuli 0 srodku w (0,0,0) i prornieniu 6. Natorniast zbi6r ten nie jest otwarty, bo np. punkt (0,0,0) nie rna otoczenia calkowicie zawartego w nirn. Jednakze zbi6r B jest dornkniety, bo zawiera sw6j brzeg, tj. sci any ostroslupa. Zbi6r B jest spojny, bo jest wypukly. Z rozwaz ari tych wynika ostatecznie, ze zbi6r ten jest obszarern domknietyrn w R3.

z

Wyznaczyc i narysowac dziedziny naturalne podanych funkcji:

a) f(x, y) = vxsiny; b) g(x, y) = arcsin jy -..;x.

Rozwiazanie

a) Dziedzina naturalna funkcji f jest zbiorern par (x, y) E R2 spelniajacych nierownosc: x sin y ;::: o. Mamy

x sin y ;::: ° <==> { x;::: 0, lub { x. < 0,
sin y ;::: ° Sill Y ~ °
<==> { x;::: 0, lub { x < 0, gdzie k E Z.
Zk t: ~ Y ~ 71' + Zk:« -71' + Zk:« ~ Y ~ Zk:«, Dziedzina n atur aln a funkcji f jest zaznaczona n a rysunku.

Czwarty tydzien - przykfady

41

b) Mamy

o, = {(x, y) E R2 : 0 ~ y -..;x ~ 1, x ~ O} = {(x, y) E R2 : ..;x ~ y ~ 1 +..;x, x ~ O}

Na rysunku zaznaczono zbi6r Dg.

u

o

• Przykfad 4.3

Znalezc poziomice wykresow podanych funkcji i na tej podstawie naszkicowac wykresy tych funkcji:

b) f(x,y) = 1 + x2 + y2'

1

c) f(x, y) = --v/g - )}2

Rozwiazanie

a) Wiadomo, z e wykresy funkcji postaci z = f ( J x2 + y2) S,! powierzchniami obrotowyrni powstalymi z obrotu wykresu funkcji z = f (Ix I), y = 0, wokol osi Oz. Wykres funkcji rozwaz anej w zadaniu jest powierzch ni a paraboloidy powstalej Z obrotn wv kresu par aboli z = 2 - x2, Y = D, wokol osi Oz. Poziomicami wykresu tej funkcji na poziomie C 54 zbiory {(1;, y) E R2: 2 - (x2 + l) = c} , gdzie c ~ 2. Poziomice te s,! okregami 0 srod ku w pocz atku u kl adu i promieniach r = ~, c ~ 2. N a rysu n kach widoczne s,! poziornice od powiad ajace pozrcrnorn c = 2, c = 0, c = -2 or az wy kres fu n kcji.

2

x

y

b) Takze w tym przykladzie wykres Iun kcji jest powierzchnia obrotowa. Powierzchnia

42

Funkcje dw6ch i trzech zmiennych

t a powstala z obrotu wykresu funkcji z = __ 1_2' y = 0, wok61 osi Oz. Poziomicami

l+x

wykresu badanej funkcji n a wysokosci c s,! okregi 0 srodku w pocz atku ukladu i prornie-

niach r = ~, gdzie 0 < c :::;; 1. Na rysunkach widoczne s,! poziomice odpowiadajace

poziomom c = 1, c = ~, c = ~ or az fragment wykresu tej funkcji dla x ~ 0, y ~ o.

y

c=I/5

z 1_

Mmllllllllllll""- - 1+x2 +y2

y

x

c) Wykres funkcji postaci f( x, y) = h(y) jest powierzchnia walcowa 0 tworzacych r6wnoleglych do osi Ox. Dziedzina funkcji f(x, y) = -~ jest zbi6r

Dj = {(x,y) E R: -3:( y:::;; 3}.

N atomiast zbiorem wartosci tej funkcji jest przedzial [-3,0]. Zatem jej poziomice mozerny wyzriaczyc tylko na poziomie c E [-3,0]. Z definicji poziomicami wykresu funkcji f na wysokosci c Sit zbiory

{(x,y) E Dj : f(x,y) = c}.

Zatem w naszym przypadku mamy -';9 - y2 = c, gdzie -3 :::;; c:( O. St ad y=~ lub y=-~.

y

c=o --- -3 0 3
c=-l--- y
2-./2
c=-2---
,,/5
c=-3
0 x
-,,/5 c=-2---
-2-./2
c=-l---
c=O ---
-3 Czwarty tydzien - przykfady

43

s~ to rownania dwoch prostych rownoleglych do osi Ox i symetrycznie wzgledern niej polozonych N a pierwszym rysunku przedstawiono poziomice odpowiadaj ace wysokosciorn c = -3, c = -2, C = -1 oraz c = 0, ana drugim wykres funkcji.

• Przykfad 4.4

Zbadac, czy podane ciagi punk tow na plaszczyznie (dla ciagu zbieznego wskaz ac jego granice):

( ,n2-1, 7r(n2+1))

a)(xn,Yn)= arcsll1n2+1,sm 2n ;

lub w przestrzeni s~ zbiezne

Rozwlazanie

a) W rozwaz anym przykladzie mamy

, n2 - 1 In = arcsin n 2 + 1 '

Zatem

I' I' ,n 2 -1 , 7r

irn In = im arcsm -2 - = arcsm 1 = -,

n-oo n + 1 2

nie istnieje ,

Tak wiec dany w przykladzie ciag punktow n a pl aszczysnie jest rozbiezny, b) Dla rozwaianego tu ciagu mamy

Xn == y'n, Yn == -, Zn == In _n_,

n n+1

Poniewaz

lim Xn = lim y'n = 1,

n-oo n-oo

I' I' 1

Hfl Yn = 1m - = 0,

n-oo n_oo n

lim Zn = lim In _n_ = 0,

n-oo n-oo n + 1

wiec ciag punktow w przestrzeni d any w przykladzie jest zbiezny i jego gr anica jest punkt (1,0,0),

• Przykfad 4.5

Obliczyc, jezeli istnieja, granice podanych funkcji:

b) li (xy)2

(x,Y)~O,O) x2 + y2 ;

x

a) lim --

(x,y)~(O,O) x + Y

___ '_

e y'x2+y2

c) lim '

(I',y)~(O,O) V x2 + y2 '

d*) lim xY,

(x,y)~(O,O) 3x2 + 2y

Rozwlazanle

a) Pokazcmy, ze gramca

lim I me ist nieje. W tym celu wyst arczy wskaz ac

(x,yj-(O,O) z + y

dwa ciagi (I~' y~), (x~, y;:) zbiezne do punktu (0,0) takie, ze wart.osci funkcji f(x, y) =

_x_ odpowiadajace wyrazom tych ciagow S'l: zbieine do roznych granic. Niech (x~, y;,) = x+y

4-4

(0,;) oraz niech (x~,y~)

(;,0) dla n E N. Wtedy

lim I l;n I

n-CX) In + Yn

I. 0

= I Hl --- = 0 n-oo 0 1 +-

n

oraz

" lim /lxn II n-oo Xn + Yn

= lim __ n_ = 1

n-CXJ 1 0 .

-+

n

Otr zyrn alismy roz ne granice, z at.ern granica funkcji rozwaz ana w zadaniu nie istnieje. b) Korzyst.ajac z twierdzenia 0 trzech funkcjach pokazemy, ze

x2y2

lim --- = o.

(x,y)-(O,O) x2 + y2

Dla kaz dego punktu (x, y) #- (0,0) prawdziwe S'l, nierownosci

2 2 2

o ,,::: _!}_}j__ - x2 --y-- ~ x2 . 1 = X2.

-c X2 + y2 - X2 + y2

Poruewaz dla funkcji ogr anicz ajacych mamy

lim 0 = 0 oraz

(x,y)_(O,O)

lim X2 = 0,

(x,y)-(O,O)

wiec t.akze

2 2

lim _!}_}j__ = o.

(x,y)-(O,O) X2 + y2

c) Wyznaczenie sz u kanej granicy sprowadzimy do znalezienia gramcy funkcji jednej zmiennej. Podst awiajac U = A m arny (x, y) --+ (0,0) ¢=} U --+ 00. Zatem rozx2 + y2

waz an a granica przyjmuje rownowazn a post ac

lim ~.

U--+OO e "

Teraz st.osujac do otrzymanej nieoz n aczonosci 00 regule de L 'Hospitala otrzymamy 00

I. U H I' 1

LHl - = .l.Hl - = o.

u--+oo eU u-oo etl

Zatem sz u kan a granica jest t akz.e r6wna O.

d) Pokazerny, ze bad an a granica nie istnieje. W tym celu rozwaz my ci'l,gi

("") (1 3 )

x,,,y,, = :;;:' n(l- 2n)

Kazdy z nich jest z biez ny do punktu (0,0), gdy n __, 00. Jednakze war tosci funkcji f( x, y) =, 2XY dla pierwszego ciagu S'l, z biezne do 0, a dla drugiego do 1. Rzeczywiscie 3x + 2y

mamy odpowiednio

lim T"Yn

n-CX) 3 (x,',)

+ 2Yn

= 11'm n 0

2 2 = ;

'1-00 3 .0 +_

n

3

/I /I

lim XnYn

n-oo 3 (x~) + 2y~:

= lim (1 -)n2' n(l- 2n~

n - 00 3 _ + 2 . ----;-:---:---,-

n n(1-2n)

=1.

45

Ozn acz a to, ze bad ana granica nie istnieje.

Uwaga. Moz n a pokaz ac, ze jezeli (x, y) --> (0, 0) oraz punkt (x, y) n alezy do I cwiart ki xy

ukladu wspol rzcdnych , to 2 2 - --> O.

3x + y

eptzyldad4.6

Znalezc zbiory punkt6w ciaglosci podanych funkcji:

a) f(x,y) = { (x2+y2

dla x ~ 0, dla x < 0;

Rozwiilzanie

a) Funkcja f jest ciagl a na polpl aszczyznach otwartych

7r_ = {( z , y) E R2; X < 0 } , 'II' + = {( x, y) E R2; X > o} ,

gdyz jest tam okreslona odpowiednio przez

funkcje ciagle g( z , y) 2, h( x, y)

~. Ciagl osc funkcji f n a prostej x = 0 zbadamy z definicji. Bad ania te przeprowadzimy najpierw w punktach (0, -2), (0,2) tej prostej. Mamy wiec 1(0, -2) = 2 oraz

lim (x,y)~(O,-2) (x,y)E1I'_

f(x, y) =

xy+ 1

b) f(x,y,z) = x2 + z2 -1'

lim (x,y)-(O,-2) (x,y)E1I'_

2 = 2,

lim f(x,y) = lim ~ = 2.

(x,y)~(O,-2) (x,y)_(O,-2)

(x,y)E1I'+ (x,y)E1I'+

Oznacza to, ze funkcja f jest ciagl a w punkcie (0, -2). Podobnie mozna uzasadnic, ze funkcja f jest ciil:g1a w punkcie (0,2). Pokazerny, ze Sil: to jedyne punkty ciaglosci funkcji f na prostej x = O. Rzeczywiscie, niech (0, yo) bedzie dowolnym (roz nym od (0, -2) i (0,2» punktem t ej prostej. Wtedy

lim (x,y)~(O,yo) (x,y)E1I'_

f(x, y) =

oraz

lim

f(x, y) =

lim (x,y)-(O,Yo) (x,y)E1I'_

2=2

lim

Jx2 + y2 = .;:;;t = Iyol i= 2.

(x,y)~(O,Yo) (x,y)-(O,Yo)

(x,y)Err+ (x,y)E1I'+

Otrzyrn alismy rozne granice, zatem funkcja f nie jest ciagl a w punkcie (0, yo). Wykres funkcji f przedstawiono na rysunku powyzej.

b) Dziedzin a funkcji f(x, y, z) = 2 xy ~ 1 jest przestrzeri R3 bez walca x2 + Z2 = 1.

x + Z -1

Funkcja f jest ciagl a w swojej dziedzinie. Wynika to z twierdzenia 0 ciaglosci ilorazu

funkcji ciaglych. Funkcje w liczniku i mianowniku Sil: ciagle na R3, gdyz sil: wielomianami zmiennych x, y, z.

46

Funkcje dwoch i trzech zmiennych

Zadania

o Zadanie 4.1

Sposrod podanych zbiorow na pl aszczyznie lub w przestrzeni wskaz ac te, ktore sit ograniczone, otwarte, dornkniete. Ktore z tych zbiorow sit obsz arami?

a) A = {(x,y) E R2: .r2 < y < 2x2};

b) B = {(x,y,z) E R3: xyz = o},

c) C = {(x,y,z) E R3: x2 +y2 +z2 < 9}.

o Zadanie 4.2

Wyznaczyc i narysowac dziedziny naturalne podanych funkcji:

x2y x2 + y2 - 4

a) f(x,y) = 0 b) g(x,y) = In :, ;

VX2+y2_25 9-x~_y2

c) h(x, y, z) = Vx + JY=l" + v'z=2; d) k(x, y, z) = arcsin (x2 + y2 + z2 - 2),

o. Zadanie 4.3

Znalezc poziornice wykresow podanych funkcji i na tej podstawie naszkicowac te wykresy:

a) f(:c, y) = V,r;2 + y2;

b) g(x, y) = V 4 - x2 - y2; d) pix, y) = eX-Y,

c) h(x, y) = sin y;

o Zadanie 4.4

Zbadac, ezy podane ciitgi punktow na plaszczyznie lub w przestrzeni sit zbiezne (dla ciagow zbieznych wskazac ich granice):

a) (xn,Yn) = ((-It,sin;); b) (xn,Yn,zn) = (n2n; i: y'2,3).

o Zadanie 4.5

Obliczyc, jezeli istnieja, granice podanych funkcji:

,1 1 - cos (x 2 + y2)

a) lim (x2+y2)sin-; b) lim 2

(x,y)~(O,O) xy (x,y)~(O,O) (x2 + y2)

, x+y-2

c) lim 2 2 ;

(x,y)~(l,l) X + Y - 2

, 2

d) lim sm x

(x,Y)~(1f,O) y2

x2y

f*) lim ;

(x,Y)~(O,O) x4 + y2

2

h*) I' x y

im 2 0,'

(x,y)~(O,o);r + Y')

o Zadanie 4.6

Znalezc zbiory punktow ciaglosci podanych funkcji:

a) f(x, y) = { ~h - x2 - y2

dla x2 + y2 ~ 1, dla x2 +y2 > 1;

b) f(x,y) = { ~inx

dla y ~ 0 oraz dla y < 0 oraz

x E R, x E R.

Odpowiedzi i wskazowki

?? a) nieograniczony, otwarty; b) nieograniczony, dornkniety; c) ograniczony, otwarty, obszar.

'?? a) D J = {(x, y) E R2 : x2 + y2 > 25}; b) Dg = {(x, y) E R2 : 4 < x2 + y2 < 9};

c) o; = {( x. y, z) E R3 : x ? 0, y ? 1, z ? 2 } ;

d) Dk = {(x, y, z) E R3 : 1 ~ x2 + y2 + Z2 ~ 3} .

2 { 2 2 2} { 2 2 2 }

?? a) Df = R, (x, y) E Df : x + y = h ; b) Dg = (x, y) E R : x + y ~ 4 ,

{(x,y) E Dg: x2 +y2 = 4 - h2}; c) Dh = R2, {(x,y) E Dh: siny = h}; d) Dp = R2, {(x,y)EDp: y=x-lnh}.

?? a) rozbiez ny; b) (1,1,3).

?? a) 0; b) ~; c) nie istnieje; d) nie istnieje; e*) 0. Wskazowka. Zauwaayc, ze dla x > 0, y > 0, x2 + y2 < 1 z.achodz a nierownosci yIn (0 + y2) < yin (x2 + y2) < 0; f*) nie istnieje; g*) nie istnieje. Wskazowka. Rozwazyc ciagi (x:" y;,) = (0, ~) ,

(x~, y~) = ( Jnn+ 1, - ~): h*) nie istnieje. Wskazowka. Rozwaz yc ciagi (x~, y~) =

(~,o), (x::,y~) = (~,- Vnn+1).

?? a) R2; b) R2 \ {(x, y) E R2 : y = 0, x #- ~ + 2br, k E Z}.

4

, .

RACHUNEK ROZNICZKOWY

,

FUNKCJI DWOCH I TRZECH

ZMIENNYCH

Platy tydzieri

Pochodne cz ast kowe funkcji (4.1).

Przykfady

• PrzYlc.fad5.1 Obliczyc pochodne csastkowe pierwszego rzedu podanych funkcji:

, . y

a) f(x, y) = e" SIn Y; b) f(x, y) = arccos -; c) f(x, y, z) = xY - z":

X

Rozwiazanie

a) Dla (x, y) E R2 mamy

af a (x',iny) x',iny 2 .

ax = ax e = e . x sm y

oraz

a f a (x' ain y) x' s in y 2

- = - e = e . x COS y.

ay ay

b) W punktach (x, y), ktorych wspolrzedne spelniaja nierownosci x =f. 0, -1 < !!.. < 1, X mamy:

Pi<!ty tydzien

49

oraz

8[ 8y

-1

(1) -Ixl sgnx

. -;; =X~=-~'

c) W punktach (x, y, Z), ktorych wspotrzedne spel niaja nierownosci x > 0, Z > 0, marny:

8[ 8 (Y xlnz) y-I I xlnz y-I xI

8x = 8x x - e = yx - II Z . e = yx - Z n z,

8 [ 8 ( y In x X) I y In x 0 I y

-==-e -z ==nx·e -==nx·x

8y 8y

oraz

.:Priykmd 5.2

Korzystajac z definicji zbadac, czy istnieja pochodne cz astkowe rsedu pierwszego podanych funkcji we wskazanych punktach:

a) f(x,y) = \!,x3_y3, (XO,YO) = (0,0);

b) f(x, y, z) =

dla dla

(x, y, z) =f (0,0,0), (x, y, z ) = (0,0,0),

(xo,yo,zo) = (0,0,0).

RozwiClzanie a) Mamy

8[(00) de! r [(Ct.X,O) - [(0,0) _ li ~ - 0 _ li Ct.x_1

8x ' - A~~O Ct.x - A~~O Ct.x - A~~O Ct.x - .

W podobny sposob moz.n a pokaz ac, ze :~ (0, 0) == -1. b) Mamy

8[ (0, 0, 0) de! lim [(Ct.x, 0, 0) - [(0,0,0) == lim Ct.: - 0 == 1,

8x Ax_O Ct.x Ax-O uX

1 --0

= lim Ct.y = 00,

Ay-O Ct.y

8[(0,0,0) de! lim [(O,Ct.y,O) -[(0,0,0)

8y Ay-O Ct.y

8[(0,0,0) de! lim [(O,O,Ct.z) -[(0,0,0)

d z Az-O Ct.z

0-0

= lim _- =0.

Az-O Ct.z

Zauwazrny, ze druga Z obliczonych pochodnych cz astkowych jest niewl asciwa,

.Pr.zyklad5.3

Obliczyc wszystkie pochodne czastkowe drugiego rzedu podanych funkcji i sprawdzic, czy pochodne czastkowe mieszane sit rowne:

x2

a) f(x,y) = xy+ 3; b) f(x,y,z) = e3xHy cos5z.

y

50

Rozwlazanis

a) W punktach (x,y) E R2, gdzie y i- 0, mamy

af a ( x2) 2x

"=,, xy + 3" = Y + 3'

o x o x y y

Oblicz ajac d alej pochodne cz astkowe otrzymamy

a2f axay

a2f ayax

a2f ay2

a (af) a ( 2X)

ax ax = ax y + y3

2 2

= 0+ - = --,

y3 y3

_3_ (af) =!_ (x _ 3x2) = 1- 6x,

ax ay ax y4 y4

Pochodne cz ast kowe mieszane S4 sobie rowne. b) W punktach (x, y, z) E R3 mamy

oraz

af ax af ay

a ( 3x 4y ) 3 3x 4y 5

ax e e cos 5z = e e cos z ,

a ( 3x 1y ) 3x 4y 5

ay e e cos 5z = 4e e cos z ,

a f a (3X 4y ) 3x 4y .

-=- e e cos S e =-5e e sm5z.

az az

Obliczajac dalej pochodne czastkowe otrzymamy

a2f axay

a2 f axaz

a2 f ayax

a2 f ay2

a2 f ayaz

a (af) a ( 3x 4y ) 3x 4y

Ii:;: ax = ax 3e e cos5z = ge e cos5z,

a (af) a ( 3x 4y ) 3x 4y

ax ay =ax 4e e cos5z =12e e cos5z,

a (a f) a ( 3x 4Y.) 3x 4y .

- - = - -5e e sm5z = -15e e sm5z,

ax az ax

a (a f) a ( 3x 4y ) ,3x 4y

ay ax = ay 3e e cos5z = 12e e cos5z,

a (a f) a ( 3x 4y ) 3x 4y

- -;- =- 4e e cos5z =16e e cos5z,

ay ay ay

a (a f) a ( 3x 4 y.) 3x 4 Y .

ay az = ay -5e e sm5z = -20e e sm 5z,

51

a2f ozax

a2 f azay

a2 f aZ2

a (a f) a (3 3x 4y -) 15 3x 4 'I . 5

- - = - e e cos;:,z = - . e e' sm z,

oz ax oz

a (Of) 0 ( 3x 4y ) 3x 4y .

- - = -;- 4e e cos5z = -20e e sm5z,

az ay az

a (of) a ( 3x 4y .) 3x 4 u

az az =s: -5e e sin Sz =-25e e cos5z.

Odpowiadajace sobie pochodne miesz ane S,!: rowne.

.'Pr2l:y!dad·5.4

Zbadac, czy rownosc ,82 f (0,0) = ~2! (0,0) jest spelniona dla funkcji

8x8y ouo»

{ xy(x2_y2)

f() 2 2 dla (x, y) i= (0,0),

x, y = 0 x + y

dla (x, y) = (0,0).

Rozwictzanie

Poniewaz funkcja f jest okresloria w punkcie (0,0) osobnym wzorem, wiec pochodne czastkowe mieszane musimy obliczyc z definicji. Mamy

2 ( ) af (llx,O) _ af (0,0)

~(O,O) =.!!_ af (0,0) de! lim ay ay

axay ax ay Ax-O llx

af af

a2f a (af) - (0 lly) - -(0 0)

-,-(0,0) = _ - (0,0) de! lim ax' ax'

ayax . ay ax Ay-O lly

Potrzebne n arn bed a z at.em pochodne cz astkowe:

af ' af af af

ay (llx, 0), gdzie llx i- 0; ay (0, 0); ax (0, lly), gdzie lly i- 0 oraz ax (0, 0).

Pochodne czastkowe ~~(llX,O) or az ~:(O,llY) dla llx,lly i- 0 mozna obliczyc bezposrednio korzyst ajac z regul roz nicz kowania funkcji. Mamy wiec

Podobnie

(3x2y_y3) (x2+y2) _ 2x2y (X2_y2) I (x2+y2)2

(O,Ay)

52

Natomiast pochodne cz ast kowe :~ (0, 0), ~: (0,0) musimy cbliczyc korzystajac z definicji. Mamy zatem

af (0 0) de! lim f(f:.x, 0) - f(O, 0) = lim 0 - 0 = 0

ax' D.x-O f:.x D.x-O f:.x

oraz

af (0 0) de! lim f(O, f:.y) - f(O, 0) = lim 0 -- 0 = o.

ay' D.y-O f:.y D.y-O f:.y

Wr acarny teraz do pochodnych cz astkowych mieszanych:

a2f --(0,0) de!

axay

af af

ay (f:.x, 0) - ay (0, 0)

lim

f:.x

li f:.x - 0 - 1

D.~~O~- ,

af af

a2 f de!. aX (0, f:.y) - ax (0,0)

~(O, 0) = lim f:.

ouo» D.y_O Y

. -f:.y - 0

lim f:. = -1.

D.y-O Y

Zatem

.Przyktad5.5 Obliczyc wskazane pochodne czastkowe dla podanych funkcji:

05 j 05 j _ 2

a) oxoy4' j(x,y)=xe-Y; b) oz2oxoy2' j(x,y,z)-ln(x +2y-z).

Rozwlazanie

a) Marny

ao ( -y)

axay4 xe

b) Kolejno mamy

~f = : (In (x2 + 2y - z)) = 2 2 ,

uy uy X + 2y - z

Pi~ty tydzien . zadania

Zadania

o Zadanie 5.1

Obliczyc wszystkie pochodne czastkowe pierwszego rzedu podanych funkcji:

1 - xy x

a) f(x, y) = arctg --; b) f(x, y, z) = 2 2 2;

x+y x+y+z

sin lL

c) f(x,y) = eX; d) f(x,y,z) = sin(xcos(ysinz)).

o Zadanie 5.2

Korzystajac z definicji zbadac, czy istnieja pochodne czastkowe rzedu pierwszego podanych funkcji we wskazanych punktach:

{ x2 + y2 ella xy = 0,

a) f(x, y) = 1 dla xy i 0, (.EO, Yo) = (0,0);

b) f(x, y, z) = ~ - 1),

{X ella y = 0,

c*) f(x. y) = YI" dla x = O.

w pozostalych punktach ,

(:co, Yo, zo) = (0,0,1);

(xo, Yo) = (0,0).

o Zadanie 5.3

Obliczyc wszystkie pochodne cz astkowe drugiego rzedu podanych funkcji i spr awdzic. czy pochodne cz astkowe rnieszane Sil: rowne:

a) f(x,y) =sin(x2+y2); b) f(x,y) =xexy;

1

c) f(x, y. z) = -r=;;===;;o=~ vx2 + y2 + z2'

d) f(x,y,z) = In (x2 + y4 + z6 + 1).

o Zadanie 5.4

Zbadac, czy row nose ::ty (0.0) = ;;1x (0, 0) jest prawdziwa ella funkcji:

{ x2y3

) f() 2"-') dla (x,y) i (0,0),

a x, y = x + y~

o

b) f(x, y) = \lx6 - 8y3.

ella

(x, y) = (0,0);

o Zadanie 5.5

Obliczyc wskazane pochodne cz astkowe dla podanych funkcj i:

54

Rachunek rozniczkowy funkcji dwoch

b) o4f x+y
oy2oxoy' f(x, y) = ---;
x-y
d) o5f f(x,y,z) = eXY+z.
oxoy2oz2 ' f(x,y) = sinxy;

Odpowiedzi i wskazowki

5.1a)?_L=- 1+y2 .af=

ax 1 + x? + y2 + 1;2y2' ay

d ] -2xy d ] -2xz

ay = (x2+y2+z2)2' az = (x2+y2+Z2)2;

a f y y sin? a fly sin?

c) ~ = - - cos - c . - = - cos - e ;

ax x2 x ay x x

d) af = cos(xcos(ysinz))·cos(ysinz), af =-cos(xcos(ysinz)).xsin(ysinz).sinz,

ax ay

af = -cos(xcos(ysinz)). xsin(ysinz). ycosz. az

• af af af af af

5.2 a) -a (0,0) = -a (0,0) = 0, b) -a (0,0,1) = -a (0,0,1) = -a (0,0,1) = 0,

x y x y z

* af _ af _

c) ax(O,l)-l, ay(O,I)-O.

5 3 ) a2 f _ a2 f _ . (2 2). b) a2 f _ a2 f _ XY( ).

. a -a a - -a " - -4xy sm z + y, -a a - -a a - xe 2 + xy ,

x y yox x y y x

c) a2 f = a2 f = 3xy

axay ayax (x2 + y2 + z2)2 Jx2 + y2 + Z2'

a2f a2f 3xz

axaz azax (x2 + y2 + Z2)2 Jx2 + y2 + Z2'

a2f a2f 3yz .

ayaz azay (x2 + y2 + Z2)2 Jx2 + y2 + z2'

a2f a2f -8xl a2f a2f -12xz5

d)-=-= .

uxuy ayax (x2+y4+z6+1)2' axaz azax (x2+y4+z6+1)2'

a2 f a2 f _24y3 Z5

ayaz - uzuy - (x2+y4+z6+I)2'

a2 f a2 f a2 f a2 f ... .

5.4 a) -a a (0,0) = -a a (0,0) = 0; b) -a a (0,0) = 0, --(0,0) me istrueje.

x y y z y x axay

5.5 a) -x(2 sin xy + xy cos xy); b) -~~(~xYr5 y) ; c) -6x (;. r; d) xeXY+Z(2 + xy).

Sz6sty tydzien - przykfady

Sz6sty tydzieri

R6zniczka funkcji (4.2). Pochodne cz<!stkowe funkcji zlozonych (4.3).

Przyk+ady

• Przyktad* 6.1

Korzystajac z definicji z badac rozniczkowalnosc podanych funkcji we wskazanych punktach:

a) f(x, y) = x2 - y2, (xo, Yo) = (1, ·-2);

{ xy

b) f(x,y) = (x2+y2

dla (x, y) f. (0,0), dla (x, y) = (0,0),

(xo, Yo) = (0,0).

Rozwlazanie

W rozwiaz aniach wy korzystamy definicje: funkeja I jest roz niczkowaln a w punkcie (xo, Yo) wt.edy i tylko wtedy, gdy zachodzi rownosc

lim (L'..lO,L'.y)-*(O.O)

01 01

I (xo + LlX, yo + LlY) - I (xo, yo) - -a;; (xo, yo) LlX - ay (xo, yo) LlY

~ o.

J(LlX)' + (Lly)2'

a) Dla funkcji I(x, y) = X2 - y2 i punktu (xo, yo) = (1, -2) m amy

01·. 0(2 2)1 '

-;-(J,-2) = - x -y = 2xl(J -2) = 2

dx Dx (1,-2) ,

oraz

01 , J (2 2) I '

a(1, -2) = D x - y = -2yl(1,_2) = 4.

y Y (1,.-2)

Sprawdzimy ter az , ezy z achodzi row nose •. MarHY

lim (L'.x,Ay)_(O,O)

[(l + LlX)2 - (-2 + Lly)2]_ [12 - {_2)2]_ 2LlX - 4LlY J{LlX)2 + {LlyF

lim (Ax,AyJ-(O,O)

(LlX)2 + (t,y)2 _ 2(t,y)2 J(LlX)2 + (LlyF

2

= lim [J(LlXJ2 + (LlY)2] - lim 2(Lly).

I,Ax,Ay)-(O,OJ (A"Ay)-(O,OJ J(LlX)2 + (Lly)2

Obie te granice Sq, rown e O. Picrwsz a rowuosc jest oczywista, a dr ug.; udowodnimy korzvst ajac z twierdzenia 0 trzcch Iurikcjach. Mamy

56

Funkeje ogranicz ajace m aja w punkcie (0,0) granice rowne 0, zatem

lim (L:.y)2 =0.

(L>""L>y)-(O,O) ~X)2 + (L:.y)2

Wracajac teraz do poprzedniej graniey widzirny, ze jest ona rown a 0, co oznacza, ze funkeja f jest rozniczkowalna w punkcie (1, -2).

b) Dla sprawdzenia, ezy rownosc • jest prawdziwa dla Iunkcji

{ xy

f(x, y) = OJx2 + y2

dla (x, y) f; (0,0), dla (x, y) = (0,0)

punktu (xo, yo) = (0,0),

konieezne jest wczesniejsze obliezenie poehodnyeh czast kowych aaf (0,0), of (0, 0). Po-

x ay

niewaz funkeja f jest zdefiniowana dwoma wzorami, wiec te poehodne cz astkowe musirny obliczyc Z definieji. Mamy

af(O,O)def lim f(O+L:.x,O)-f(O,O) = lim 0-0 =0

ax L>",_O L:.x L>.z-O L:.x

oraz

af(OO)def I' f(O,O+L:.y)-f(O,O)_ I' ~!!_-

, - Hfl - 1m - O.

8y L>y-O L:.y L>y_O L:.y

Przeehodzimy teraz do sprawdzania rownosci • dla badanej funkeji we wskazanym punkcie. Mamy

lim (L>""L>y)-(O,O)

(L:.x)(L:.y) -0-0-0

J(L:.x)2 + (L:.y)2

lim (L:.x)(L:.y).

(L>""L>y)-(O,O) (L:.x)2 + (L:.y)2

Pokazcmy, ze ostatnia granica nie jest rowna O. Niech (L:.xn. L:.Yn) = (.!..-!-) dla n E N. n n

Wtedy

lim (L:.xn, L:.Yn) = (0,0)

n-oo

oraz

Zatem badana funkcja nie jest rosniczkowalna w punkcie (0,0).

• Przyldad6:2

Napisac rownania plaszczyzn stycznych do wykres6w podanych funkcji we wskazanych punkt.ach wykresu:

a) z = yg= x2 - u', (xo, Yo, zo) = (y'2, -01, 2);

b) z = yIn (2 + x2y - y2), (xo, Yo, zo) = (2,1, zo).

Rozwiazanie

R6wnanie plaszczyzny stycznej do wykresu funkcji z = f(x, y) w punkcie (xa, Yo, ao ) , nalez acym do tego wykresu, rna post.ac

af af

z- Zo = ,,(J;O, yo) (x - xo) + ". (xo, yo) (y - yo),

ux uy

a) Dla funkcji f(x, y) = .)9- x2 - i2 i punktu (xo, Yo, zo) = (h, -V3, 2) m arny

oraz

'2

R6wnanie plaszczyzny stycznej rna zatern post ac

V2 ,V3

z - 2 = -2 (x - V2) + 2 (y + J3),

czyli hx - V3y + 2z - 9 = O.

b) Dla funkcji f(x, y) = yin (2 + x2y --l) rnarny Zo = f(2, 1) = In.5. Ponadto m amy

of(21)_ 2y2x I

ax ' - 2+x2y_y2 5'

(2,1)

of 2 2) Y (x2 - 2y) I 2

,,(2,1)=ln(2+x y-y - 2 2 =In.5--,

uy 2 + x y - Y 5

(2,1 )

4

R6wnanie pl aszczyzny stycznej rna z atern post ac

z -In.5 = ~(x - 2) + (In.5 - ~) (y - 1),

5 5

stad otrzyrnarny

4 ( 2) 6

Z = 5x + In 5 - 5 y - 5'

Wykorzystujac rozniczke funkcji obliczyc przyblizone wartosci podanych wyrazeri:

arctg 0,9 0,981.01

a) J4.02: b) ,

4.02 ' 1.012°1

Rozwlazanle

a) W zadaniu wykorzystarny wz6r przyblizony

of of

f (xo + 6x, yo + 6y) ~ f (xo, yo) + ax (xa, Yo) 6x + oy (xo, yo) 6y.

58

Rachunek r6i:niczkowy funkcji dw6ch i trzech zmiennych

Przyjmujcmy

arctg x

fix, y) = --, (xo, yo) = (1,4) oraz /::;.x = -0.], /::;.y = 0.02.

,jY

St ad f(1,4) = 0.12511" oraz

of ax

of

-;-(1,4) = 0.12.5, ax

af ay

arctg x

-2y,jY'

af (1,4) = -0.01562511". ay

Zatern

arctg 0.9

r '-=- =f(0.9, 4.02) y4.02 .

~ 0.12511" + 0.125· (-0.1) + 0.01562511" . 0.02 = 0.125312511" - 0.0125 ~ 0.381181.

Dokladna wartosc tego wyr azcnia jest rown a 0.365495 .. b) W z ad aniu wykorzystarny wzor prz.y blizony

f (xo + /::;.x, yo + /::;.y, Zo + /::;.z) ~

f (xo, yo, zo) + aaf (xo, yo, zo) /::;.x + aaf (xo, yo, zo) /::;.y + ~f (xo, yo, zo) /::;.z.

x y uZ

Przyjrnnjerny

xY

fix, y, z) = --;, (Xo, yo, zo) = (1,1,2) oraz /::;.x = -0.02, /::;.y = 0.01, /::;.z = 0.01. y-

St4d f(l, 1,2) = 1 oraz

af yxY-1

ax yZ'

af

-(1,1,2) = 1, ax

d ] l:Y III X . yZ - zyZ-l . xY

ay (yZ)2

s] l;Y·(-lny)

iiz yZ

Zatcm

iif

-(1 I 2) =-2

a -, , ,

y

af ,

a;-(1, 1, 2) = O.

0.98101 . . .

10J201 = j(0.98, 1.01,2.01) ~ 1 + 1· (-0.02) - 2· (0.01) + O· (0.01) = 0.96.

Dokladna wartosc tego wyrazenia jest rown a 0.960400.

• Przykfad6.4

a) Kat t.p widzenia drzewa (zobacz rysunek) zmierzony z dokladnosci,! A<p = 0.01 [rad] jest rowny

~. a odleglosc. d micjsca porniaru 4

od pnia drzewa zmierzona z do-

kladnoscia Ad = 0.1 [rn 1 jest rowna ;W.OO [rn ] Z jak,! w przyblizcniu dok lad noscia moz na obliczyc wysokosc tego drzcwa?

d

Sz6sty tydzien ' przykfady

59

b) Boki prostokata wynosza a = 10 em i b = 24 em. Jak zmieni sie w przyblizeniu przekatna p tego prostokat.a, jesli bok a zwiekszy sie 0 4 mm, a bok b zmniejszy sie 0 1 mm?

Rozwlazanie

a) Wysokosc drzewa wyr az a sie wzorem

h(<p, d) = dtg <p.

Dokladnosc obliczeit wysokosci drzewa mozna wyz n aczyc ze wzoru przyblizonego

gdzie obie poehodne cz astkowe S'l: obliczone w punkcie (<p, d), kt ory jest wynikiern pomiarow. Marny zatem

30.00 ~

cos -

4

·0.01 + Itg ~I' 0.1 = 0.7.

Wysokosc drzewa mozna wyz n aczyc w przyblizeniu z dokladnoscia 0.7 [m].

b) Przyrost D.P wartosci funkcji P = P( a, b) w punkcie (a, b) odpowiadajacy przyrostom D.a zmiennej a i D.b zmiennej b moz n a przyblizyc roz nicz ka tej funkcji

W zadaniu mamy P = Ja2+b2, a = 100 mm, b = 240 mm, D.a = 4 m m oraz D.b = -1 mm. St'l:d

a I b I 4·100 - 240 . 1 8

D.P;::: I ·4+ ( 1)------,=.~==~

va2 + b2 (100.240) va2 + b2 (100.240)' - - V1002 + 2402 13

Dlugosc przckatnej prost okat.a z wiekszy sie w przyblizcniu 0 0.615 ... mm.

• Przyk~d6.5

Wykorzystujac reguly rozniczkowama funkcji ztozonych obliczyc pochodnc czastkowe pierwszego rzedu wzgledern x i y podanyeh funkcji

a) z = f( It, v) = eUv, gdzie u = In J x2 + y2, V = arctg 1!_;

x

b) z = f(u,v, w) = 1t2 - V (y'U - w), gdzie 11 = x2y2,

x

y

w = 2x - y.

v=

Rozwlazanle

a) Korzyst.arny ze wzorow

az af au d ] av -=-.-+_.ax au ox av ax'

az ay

af au of ov --+_.all, ay iJu ay

60

Rachunek r6zniczkowy funkcji dw6ch i trzech zmiennych

ObIiczamy koIejno pochodne cz ast kowe funkcji f wzgledern zmiennych u, v i pochodne cz astkowe funkcji u, v wzgledem zmiennych x, y. Mamy zatem

() f til'

a'll := ve ,

au x

OI' 1,2 +?,

d] til'

- =ue ov

all.

av ax

Dy

Podst awiajac obIiczone pochodne cz ast.kowe do pod aucgo na wst.epie wzoru otrzymamy

oraz

iJz ox

ul'au uva1' (a.'ll 01') til'

ue --+ue -= v-+u- e

ax ax ox ox

( y x ~- _y) arctgJi.In~

arctg .:... . -.--- + In V x2 + y2 . --- c x

X x2 + y2 x2 + y2

( y \ In ';;;2 + y2 arctg ;.

r arctg -x - yin J x2 + y2). (;

:r2 + y2 .

f.lz ay

uvau tlvav (ou 01') til'

ve -+ue --= v-+u- e

ay oy oy oy

( y y ~ x ) arctg;' In J x2 + y2

arctg - . --- + In V x2 + y2 . --- e

x x2 + y2 x2 + y2

1 ( Y ~) In~arctg;'

----2 yarctg -. + x In V x2 + y2 e

X" ..j... Y z

b) Korz yst.arny jak w poprzednim przykladzie z analogicznych wzorow

f.I z a f au a f f.lv a f ow -=_.-+-._+_.ax ou ax Dv ox ow ax'

az af au af au af aw -=-.--+-.-+_.oy iJu ay av ay ow oy

Ter az obliczamy pochodne cz ast.kowe funkcji f wzgledcm zmicnnych u, v, w i pochodne cz as.t.kowe funkcji u, v, w wzglcdcrn zmiennych x, y. Marny zatem

af, v d ]

- = 2u - - Cl.U = - ( fo - w) ,

au 2fo' u

au 2 au 2 av

elx = 2xlj ay = 21: y, ax

at

aw = v;

av oy

aw

c;- = 2, uX

aw

- =-1. oy

-x y2 '

y

Podst awiajac obliczone pochodne cz astkowe do podanego powyzej wzoru otrzymamy

az ax

(, v) ou ( ) avow

2u--- -;--- fo-w -·+v-

2VU ax ax ax

(2x2l - ____i__) 2xy2 - (p:;i - (2x - y)) 2p:;i

3 4 x2y 1 4x

4x Y - - - IxYI- + - - 1

Ixyl y y

1 1:

- + -·2

y y

Sz6sty tydzien - zadania

61

oraz

Bz By

(v) Bu ( ) B» B11J

2u - -- - - Fu - 11J - + v-

2Fu By By By

(21;2y2 - ; ) 2x2y - (v;;1ii - (2x - y)) -: + _:_. (-1)

2~ y y

4 3 X3 X 2X2

= 4:[ y --+Ixyl---.

Ixyl y2 y2

Zadania

o Zadanie* 6.1

Korzystajac z definicji zbadac rozniczkowalnosc podanych funkcji we wskazanych punktach:

a) fix, y) =:yxy, (:r:o, Yo) = (0,0);

{ ( 2 2)' 1

b) f( ) _x + y sm 2 2

x,y - X + y

o

dla (x, y) i= (0,0), dla (x, y) = (0,0),

(xo, Yo) = (0,0);

c) f(x, y, z) = Jx4 + y4 + z4, (xo, Yo, zo) = (0,0,0).

o Zadanie 6.2

Napisac rownania plaszczyzn stycznych do wykresow podanych funkcji we wskazanych punktach wykresu:

( 1 V3 )

(xo, Yo, zo) = -2"' 2' -1 ;

) arcsm x

a z = ,

arccos y

b) z = xY, (.ro, Yo, zo) = (2,4,16).

o Zadanie 6.3

Wy korz yst.uj ac rozniczke funkcji obliczyc przyblizone wartosci podanych wyr azen:

a) (1.02)3. (0.997)2; b) \1'(2.93)3 + (4.05)3 + (4.99)3.

o Zadanie 6.4

a) Wysokosc i prornien podstawy stozka zmierzono z dokladnoscia ±1 mm. Otrzymana h = 350 mm oraz r = 145 mm. Z jaka w przybliseniu dokladnoscia mozria obliczyc objetosc V tego stozka?

b) Krawedzie prostopadloscianu maja dlugosci a = 3 m, b = 4 m, C = 12 m.

Obliczyc w przyblizeniu, jak zmieni sift dlugosc przekatnej prostopad loscianu d, jezeli dlugosci wszystkieh krawedzi zwiekszymy 0 2 ern;

e*) Robot do zgrzewania karoserii sarnoehodowych sklada sie z dwoch przegubowych r arnion 0 dlugosci a = 1 m, b = 2 m (rysunek).

62

Rachunek rozniczkowy funkcji dwoch i trzech zmiennych

y

x

Polozenie zgrzewarki jest okreslone przez katy ex = ~, f3 = i' Obliczyc w przyblizeniu dokladnosc jej polozenia, jezeli kitty odchylenia ramion ustawiane Sq z dok ladnoscia ~(> = ~(3 = 0,003 rad.

o Zadanie 6.5

Wykorzystujac reguly rozniczkowania funkcji z lozonych obliczyc pochodne czastkowe pierwszego rzedu wzglcdem x i y podanych funkcji:

a) z = f(u,v) = In _u_, gdzie u = xsiny,v = xcosy;

v+l

x

b) z = f(u, v, w) = arcsin _u_, gdzie u = eY, v = x2 + y2, w = 2xy. v+w

Odpowiedzi i wskazowki

6.1* a) nieroz niczkowalna; b); c) rozniczkowalna,

4J3 ( 1) 12 ( J3)

6.2 a) z + I = -;- x + 2' - -;- y - 2 ; b) z - 16 = 32(x - 2) + 16(y - 4)ln 2.

449

6.3 a) 1.054; b) 5 450'

6.4 a) 6.v ~ ~ . 122525 mm ' ~ 128308 mm "; b) 6.d ~ ~ m ~ 0.02923 m;

3 6JO

c*) Wskazowka. Polczenic zgrzewarki okreslone jest wzorem

r = (x, y) = (a cos a + b sin p, a sin a + b cos (3). BI,!d polozenia zgrzewarki

6.1;1 = V(t:::.,,)2 +(6.y)2 = V (-a sin a . 6.", +bcos (3. 6.{3)2 +(a cos a . 6.", -bsin (3 . 6.;3)2 ~ 0.0032 [m].

6 5 ) az 1 cos y az x sin y .

. a _ = - - , _ = ctg Y + -,-- _ _e;:_

ax x 1 + x cos y ay 1 + x cos y ,

Si6dmy tydzien - przykfady

63

Si6dmy tydzieri

Pochodna kierunkowa funkcji (4.4). W zor Taylora. Ekst rerna funkcji (4.5).

Przyktady

• Przykfad 7.1

Obliczyc gradienty i pochodne kierunkowe podanych funkcji we wskazanych punktach i kierunkach:

a) f(J;,y) =sin:rcosy, (XO,Yo) = (0,7r), v=

7-T

b) f(x, y. z) = t: _ _:_, (xo, Yo, zo) = (1,0, -3), z+y

Rozwiazanie

a) Dla funkcji f(x, y) = sin x cos y oraz pun kt u (xa, yo) = (0, 7r) marny

of of,

ox = cos x cos y, ox (0, 7r) = -·1,

of . . of

- = - Sill z sm y, - ( 0, 7r) = 0.

oy oy

Stq,d

grad f(O, 7r) = (-1,0).

Poniewaz funkcja f rna n a otoczeniu punktu (xo, yo) ciagle pochodne cz.astkowe pierwszego rzedu , Wl~C pochodna kieru nkowa tej funkcji w kierunku wcrsora v wyr az a si~ wzorern

af ._ ov (xo, yo) = grad f (xo, yo) 0 v.

Dla wersora v =

( _ _l:_ V3) m amv

2' 2 '

-

2

b) W rozwiaz aniu wykorzyst.arny wzor

~{ (xo, Yo, zo) = grad f (xo, yo, zo) 0 v.

Wzor ten mozn a stosowac, gdy wszystkie pochodne cz astkowe funkcji f Sq, ciagle. Sprawdzirny z atern ciq,glosc tych pochodnych w rozwaz anyrn przypadku. Mamy

af -1

ax z + u'

af x - z

ay = (z+y)2'

af az

64

Rachunek rozniczkowy funkcji dwoch i trzech

St ad grad f(l, 0, -3) = (~, ~, ~) . Poniewaz obliczone pochodne cz ast.kowe Sq, ilorazami funkcji ciq,glych w dziedzinie rozwaianej funkcji, wiec takze 84 tam ciag!e. Korzyst ajac teraz z pod an ego na wstcpie wzoru otrzyrnarny

of (1 ° -3) = (~ ~ ~) 0 (_~ ~ -~) = -~.

o v " 3 ' 9' 9 7' 7' 7 63

• Puyldad7.2 Korzystajac z definicji obliczyc pochodne kierunkowe podanych funkcji we wskazanych punktach i kierunkach:

a) f(x,y)=vx2+y2, (xo,Yo) = (0,0), v= (~,-~);

b) f ( x, y) = I x - y I , ( x ° , Yo) = (1, 1), v = (~, ~ )

Rozwiazanie

Pochodna kierunkowa funkcji f w punkcie (xo, yo) w kierunku wersora v wyraz a sie wzorern:

a) Zatem dla Iunkcji f(x,y) = Jx2 +y2, punktu (xo,Yo) = (0,0) oraz wersora v =

(~, - '7) mamy

~~ (0, 0) = lim

(IV <_0+

lim! = l.

<-0+ t

b) Przyjrnujac teraz w przytoczonym na wstepie wzorze f( z , y) = [z - yl. (xo, yo) = (1,1)

~ (3 4)

oraz v = -, - otrzymamy

5 5

-

5

• Przykfad 7.3

N apisac wzor Taylora z reszt.a Rn dla podanych funkcji w otoczeniu wskazanych punkt6w, jezeli:

a) f(x, y) = sin2(x + y), (xo, Yo) = (11",11"), n = 2;

b) f(x, y) = _x2 + 2xy + 3y2 - 6x - 2y - 4, (xo, Yo) = (-2,1), n = 3.

Si6dmy tydzien - przykfady

65

Rozwiazanie

a) Wzor Taylora w punkcie (xo, yo) dla funkcji z = I(x, y) or az dla 11 = 2 rna postal'

. 1 [01 01 ]

[i x , y) = I (xo, yo) + T! ox (xo, yo) (x - xo) + oy (xo, yo) (y- yo) + R2(x, y),

gdzie

przy czyrn (e,TJ) = (xo+B(x-xo),yo+B(y-yo)) or az 0 < B < 1. Obliczyrny teraz potrzebne pochodne czastkowe. Marny

~I = ~I = 2sin(x+y)cos(x+y) = sin 2(x+y),

ux uy

Zatern

a2 I a2 I a2 I , .

"2 = ~ = ~ = 2cos2(x+y).

o x uy uxuy

al al .

,,-(71',71') = ,,-(71',71') = sm2(71' + 71') = 0

uX uy

a2 I a2 I 02 I

"2 (e, TJ) = ~ (e, TJ) = ~ (e, TJ) = 2 cos 2 (e + TJ) ,

o x uy a x au

gdzie (e,77) = (71' + B (x - 71'),71' + B (y - 71')). Ponadto 1(71',71') = O. Tak wiec posz ukiwany wzor m a postal'

sin 2 (x + y) = ~ (2 cos 2 (e + 77) + 2 . 2 cos 2 (e + 77) + 2 cos 2 (e + TJ)) = 4 cos 2 (e + TJ) = 4 cos [2B(x + y - 27r)], gdzie 0 < B < 1.

b) Wzor Taylora w punkcie (xo, yo) dla funkcji z = I(x, y) or az dla 11 = 3 rna post ac

I(x, y) = I (xo, yo) + ~ [~~ (xo, yo) (x - xo) + ~~ (xo, yo) (y - Yo)]

1 [a2 I a2 I a2 I ]

+21 ox2 (xo, yo) (x - xof + 2 axay (xo, yo) (x - xo) (y - yo) + ay2 (xo, yo) (y - YO)2

+RJ(x,y),

gdzie

przy czym (e,11) = (xo+B(x-xo),yo+B(y-yo)) oraz 0 < B < 1. Obliczymy teraz potrzebne pochodne cz astkowe funkcji

I(x, y) = _x2 + 2xy + 3l- 6x - 2y - 4

66

Rachunek rozniczkowy funkcji dwoch i trzech zmiennych

w punkcie (XO,yo) = (-2,1). Marny f(-2, 1) = 1 oraz

af , . af ,

ax (-2,1) = (-2x + 2y - 6)1(_2,1) = 0; ay (-2,1) = (2x + 6y - 2)1(_2,1) = 0;

a2 f a2 f a2 f '

ax2 (-2,1) = -2; axay (-2,1) = 2; ay2 (-2,1) = 6;

a3f a3f a,lf a3f_

-a 3(x'Y)=-a a 2(x'Y)=-a -e (x,y)=-a 3(X,y)=0.

x x y x y y

Zatern

f(x,y) = 1 + ~ [0·(x+2) + O·(y-I)] + ~ [-2(x+2/ + 2·2(x+2)(y - 1) + 6(y_1)2] +R.3(x, s),

gdzie

R3(X, y) = ~ [O'(X+2)3 + 3.0,(x+2)2(Y-1) + 3.0.(x+2)(y-l)2 + 0·(Y_l)3] == O . . 3.

Ost atecz nie fix, y) = 1 - (X+2)2 + 2(x+2)(y-l) + 3(Y_l)2

• Przyldad 1.4

Zbadac , ezy podane funkcje m aj a ekstrerna lokalne:

a) !(1:,y) = 2- .J37'+4y2; b) f(x,y) = xtl_ y4

Rozwiazanie

a) D1a funkcji f(x, y) = 2 - J3x2 + 'iy2 rnarny

af ax

6x

3x d]

J3x2 + 4y2' ay

8y

4y

gdy (x,y) i- (0,0). Zatern ~~ i- 0, ~~ i- 0, gdy (x,y) i- (0,0). Tak wiec jedynyrn rniejscem, w ktoryrn funkcja f moze miec ekstrernurn jest punkt (0,0). Rzecz ywiscie w punkcie tyrn funkcja f rna m aksimurn lokalne wlasciwe rowne 2, gdyz dla wszystkich (x, y) i- (0,0) rnarny

f(x, y) = 2 - J3x2 + 4y2 < 2 = f(O, 0).

b) Zauwazmy najpierw, ze funkcja f(x, y) = x8 - y4 rna na R2 pochodne cz astkowe dowolnego rzedu. Z warunku koniecznego istnienia ekstrernurn wynika, ze funkcja f mozo miec ekstrerna jedynie w punktach zerowania sie obu pierwszych pochodnych cz astkowych. Zatem

(af af) (7 3)

ax =0, ay =0 ~ 8x =0, -4y =0 ~ (x=O, y=O).

Jednak funkcja f nie rna ekstrernurn lokalnego w punkcie (0,0). Pokaiemy mianowicie, ze w kaidym otoczeniu punktu (0,0) mozn a znalezc punkty, w kt6rych Iunkcja rna wartosc mniejsza od f(O,O) = 0 oraz punkty, w kt6rych rna ona wartosc wieksz a od f(O,O) = o.

Si6dmy tydzien • przyktady

67

Rzeczywiscie jakiekolwiek bysrny wybrali otoczenie punktu (0,0), to dla dostatecznie duiej liczby n at uralnej n punkty (~, ° ), (0, ~) bed a nalez aly do tego otoczenia. Ponadto mamy

f (~,o) = ~8 > ° = 1(0,0) oraz I (o,~) = - ~4 < ° = 1(0,0) .

• Pr:;:yiktad7.5

Znalezc ekstrema podanych funkcji:

a) f(.'E,y) = (2x+y2) eX; b) f(x,y) = (cosx+cosy)2 + (sinx+siny)2

Rozwiazanle

a) Dla funkcji [t«, y) = (2x + y2) e.x marny

~~ =2ex+(2x+y2)eX=(2x+l+2)eX, ~; =2ycr,

a2 I 2 x (2 2 2) s: (2 2 4) x a2 I a2 I r x a2 I 2 x

a1..2 = e + x + y + e = x + y + e, axay = ayax = 2ye 'ay2 = e .

Zatem wobec warunku koniecznego (~ I = 0, a I = 0) funkcja ta moze mice ekstrema

ax ay

tylko w punktach, w ktorych

al ( 2) x

-D = 2x + y + 2 e = 0, x

al x

Dy = 2ye = 0,

czyli tylko w punkcie (-1,0). Poniewaz w punkcie tym mamy

wiec z warunku wyst arcz.ajacego wynika, ze funkcja I rna tam ekstremum (1(-1,0)

2 -1) . . . d . a2 I ( 1 0) 2 -J °

- e ,przy czym Jest to rrurumurn, g yz ax2 -, = e >.

b) Wobec znanych wzorow trygonometrycznych m arny

I(x,y)

( cos x + cos y ) 2 + ( sin x + sin y) 2

( 2 2 2) (.2 ., .2)

cos i: + cos x cos y + cos y + SIll X + 2 SIll X SIll Y + SIll Y

(2 ") (2 . 2) 2 ( .. )

cos x + SlI\ - X + cos y + SIll Y + cos x cos y + SIll X SIll Y

1 + 1 + 2 cos (x - y).

Zatern funkcja I rna ekstrerna lokalne w tych punktach (x, y) E R2, w ktorych funkcja cos u, u = x - y rna ekstrerna. Tak wiec Iunkcja f rna maksimum lokalne (rowue 4) w punkt ach postaci x - y = 2k7r, k E Z, or az minima lokalne [rowne 0) w punktach postaci z - y = (2k + 1)71', k E Z.

68

Rachunek roiniczkowy funkcji dwoch i trzech zmiennych

• Przyktad 7.6

Zrialezc najrnniejsze i najwieksze wart.osci podanych funkcji n a wskaz anych zbiorach:

) j'( ) - . 2 2 2 . 2 2 ./ "6'

a x, y - x - y, x + y "'" d ,

b) i(x, y) = x2y - 8x - 4y, trojkat 0 wierzcholkach (0,0), (0,4) i (4,0),

Rozwiazanie

a) Znajdziemy naJplcrw punkty we wnetrzu rozwaz.anego zbioru (zobacz rysunek), w kt.orych Iunkcja f moze miec ckstrem a. Marny

af

(j--;; = 2x,

af

ay = -4y.

Z warunku ko niecz nego

af )

-. =0

a y

wynika, ze Iun kcja f moz e miec ekstrema 10- kalne tylko w pun kt.ach , w ktorych

of

-- = 2x = 0 fh; ,

(0.0)

( -6,0)

~ /(6,0) II~ /

Irf

ill' I,.! 0

111IIIIII1

ii' 'I

Jillll! I

~

of

- = -1'y = 0 oy . ,

czyli w pu u kcie (D,O), gdzie f(O,O) = o. Zauwaz my, ze punkt ten n alez y do wnet rz a roz waz anego obsz aru. Zbadamy teraz Iun kcje f n a okregu x2 +.J? = 3G. Zauwaz.my n ajpier w , ze fuukcja f spelnia warunck f(x, y) = f( -x, -y). Zatern bad anie funkcji n a okrcgu x2 + y2 = 3G wyst arczy ogruniczyc do pierwszej i drugiej cwiart.ki ukl ad u, a wiec

do badania Ita polokregu y = )3G - x2, gdzie x E [-G, G). Mamy z a.tern

Funkcj a kwad r atowa 9 pr z yjmuje war tosc n ajrn niejsz a (rowna -72) w punkcie x = 0 (wtedy y = 5) oraz wart osc n ajwieksz a (rownq, 3G) w punkcie x = -G i i: = G (wtedy y = 0). Z por own ania ot.rzyrnanych wart.osci w pu n kt.ach (0,0), (-6,0), (6,0), (0,6) wynib, ze fun kcja f osiaga war tosc n ajmniejsz a rown a -72 w punktach (0, G), (0, -6), a war tosc n ajwicksz a rown a 36 w pun kt ach (-6,0) i (6,0).

b) .lak w poprzednim z ad aniu bad anie rozpoczynamy od wyznaczenia pun ktow we wnetrzu roz waz ancgo obsz aru (zobacz rysunek), w kt.orych funkcja rn oz e mice ekst.rern a. Wobee war u n k u kouiccznego fu n kcja f(x, y)

X21J - 81: - 4y moze mice «kst.rcm a tylko w

pu n kt ach , w ktorych z achodz a rownosci

of

- = 21:Y - 8 = 0, ax

af 2

- = x -4 = o. ay

Rozwiaz ujac powyzszy ukl ad otrzymamy dwa punkty (2,2) i (-2, -2).

y

.' (0,4)

(V3")

/~

( 4,0)

/~

(0,0)

Si6dmy tydzien - zadania

69

Zauwazrny, ze punkt (2,2) lezy na brzegu, a punkt (-2, -2) poz a rozwaz anyrn obsz arcm , czyli z aden z nich nie lezy w jego wrietrz.u. Zbadamy t.eraz funkcje f n a brzegu obsz ar u , ktory skl ad a sic z t.rz ech odcink6w (zobacz rysu nck ). Badanie funkcji na brzegu oz n acz a jej an alize odpowiednio n a prostych

I : y = 0, gdzie 0 ~ x ~ 4,

II : x = 0, gdzie 0 ~ y ~ 4, III: y=4-x, gdzieO~x~4.

Mamy zatem

I: .fJ(x) = f(x,O) = -8x, gdzie 0 ~ x ~ 4,

I I: 1'2(y) = frO, y) = -4y, gdzie 0 ~ y ~ 4,

II I: hex) = f(1;, 4 - x) = _x3 + 4x2 - 4x - 16, gdzie 0 ~r ~ 4.

Poniewaz dwie pier wszc funkcjc S,! li niowe, wiec swoje war tosci ckst.rcm alue prz yjmuja na koricach przcdz ial u okreslonosci. Marny zatem trzy pu nkty, w kt6rych funkcja f m oz« miec wart.osci ekstrernalne. S,! to punkty (0,0), (4,0), (0.4). W pu n ktach t.ych rnarny fdO) = f(O,O) = 1'2(0) = 0, .fJ(4) = f(4,0) =-32, 1'2(4) = f(0,4) = -16. Nat orni ast dla funkcji 10 rnamy fi(x) = _3x2 + 8x - 4. Zatern

, 2

f}(x) = 0 ~ - 3x + 8x - 4 = 0 ~ x = 2 lub

2 x = 3'

Poniewaz wyznaczone powyz ej dwa punkty n alez a do wnetrz a przedz.ialu [0. 4), wiec funk-

. f . . , ,. k I II 2 , kori I

cJa 3 moze prz yjrn owac war tosci e st.r crn a ne ( a 1: = 3' x = 2 oraz n a oncac I prz c-

dzialu, czyli x = 0 i z: = 4. Tym sarnyrn Iunkcja f moze mice wartosci ekst.remalne n a prostej 111 w pu n kt ach (~, 13°), (2,2), (0,4) i (4,0), przy czyrn h (~) = f (~, .~) =

464

-27' h(2) = f(2, 2) = --16, h(O) = fro, 4) = -16, h(4) = f(4, 0) = -32. Z por own a-

nia otrzymanych wart.osci wy nika, ze przyjmuje on a wartosc n ajmniejsz.a rown a -32 w punkcie (4,0), a wartosc najwicksza rown a 0 w punkcie (0,0).

Zadania

o Zadanie 7.1

Obliczyc gradienty i pochodne kierunkowe podanych funkcji we wskaz anych punktach i kierunkach:

(xo, yo) = (-3,4), v =

(12 5)

13' 13 ;

~ = (~ _~ V3).

2' 4' 4

b) f(x,y,z) = cXY',

(:Co,Yo,zo) = (--1,1,-1),

o Zadanie 7.2

Korzystajac z definicji obliczyc pochodne kierunkowe podanych funkcji we wskazanych punktach i kierunkach:

70

Rachunek r6zniczkowy funkcji dw6ch i trzech zmiennych

a) f(x, y) = 21xl + Iyl, (xo, Yo) = (0,0), v = (V;, V;);

b) f(x,y) = fiY, (:ro,yo)=(l,O), v=(~,~).

o Zadanie 7.3

Napisac wzor Taylora z reszt.a Rn dla podanych funkcji w otoczeniu wskazanych punktow, jezeli:

a) f(x, y) = sin (x2 + y2), (xo, yo) = (0,0), n = 3; b)f(x,y)=(x+y)3, (xO,yo)=(-l,l), n=4.

o Zadanie 7.4

Zbadac, czy podane funkcje maja ekstrema lokalne:

a) f(x, y) = 21xl + 31yl; b) f(x, y) = 2x4 - 3y7.

o Zadanie 7.5

Znalezc ekstrema podanych funkcji:

a) f(x, y) = 3(x - 1)2 + 4(y + 2)2;

c) f(x,y) =.r3 + ;3xy2 - 51x - 24y;

3 3 ,

b) f(x, y) = x + y - 3:r:y;

d) f(x,y) = e-(x2+y2+2x).

o Zadanie 7.6

Znalezc najmniejsze i n ajwieksze wartosci podanych funkcji na wskazanych zbiorach:

a)f(x,y)=x2+y2,lxl+lyl:::;2;

b) f(x, y) = xy2 + 4xy - 4x, (x2 _ 1) (y2 - 1)

c*)f(x,y)= x2+y2+2 '

-3 :::; x :::; 3, -3 :::; y :::; 0;

d) f(.r, y) = .r4 + y4,

Odpowiedzi i wskazowki

af 32

7.1 a) gradf(-3,4) = (-6,8), av(-3,4) = -13; b) gradf(-I,I,-I) = (-e,e,-e),

!~(-l, 1, -1) = -~ (5 + v'3).

af 3V2 af·

7.2 a) a~(O,O) = -; b) -;-::;(1,0) = 00.

v 2 av

7.3 a) sin (XL + y2) = U - ~ (12eu2 sin e2u + 8e3u3 cose2u), gdzie u = x2 + y2 oraz e E (0,1); b) (x + y)3 = (x + 1)3 + 3(x + 1)2(y - 1) + 3(x + 1)(y _1)2 + (y _ 1)3.

7.4 a) (0,0) minimum lokalne wlasciwe; b) nie rna ekstremow lokalnych.

7.5 a) (1, -2) minimum lokalne wl asciwe; b) (1,1) minimum lokalne wl asciwe; c) (4,1) minimum lokalne wl asciwe, (-4, -1) maksimurn lokalne wl asciwe; d) (-1,0) maksimum lokalne wl asciwe.

7.6 a) w punkcie (0,0) wart osc najmniejsza rown a 0, w punkt ach (2,0), (0,2), (-2,0), (0, -2) war tosc n ajwieksz a row n a 4; b) w punkcie (3, -2) wart.osc najmniejsza rowna -24, w punkcie (---3, -2) war tosc n ajwieksz a rown a 24; c*) nie osiaga ani wart osci najmniejszej ani war tosci n ajwiekszej; d) w pu n kcie (0,0) war tosc n ajrn niejsz a rown a 0, w pu nktach (0, ±3) i (±3, 0) war tosc najwieksz a rowua 81.

,

Osmy tydzieri

Zastosowanie ekst.r emow funkcji w geometrii, fizyce i technice (4.6). Funkcje uwiklane (4.7).

Przykfady

• Przykfad8.1

a) N a plaszczyznie x + 2y -- 3z = 6 zrialezc punkt polozony najblizej poczutku uk ladu wspol rzeduych:

b) Znalezc wyrniary prostopad loscianu wpisanego w kule 0 prornieniu R, kt.ory rna najwieksza objetosc;

c) Pudelko z apalek skIada sie z r arnki i szufladki (zobacz rysunek ). Jakie powinny bye wyrniary pudelka 0 objetosci V = 24 ern", aby do jego sporz.adzenia z uzyc najrnniej kartonu? Nie uwzgledniac grubosci kartonu ani zakladek do sklejania,

x

Rozwi<jzanie

a) Latwo uzasadnie, ze odleglosc dwoch punktow bedzie najm niejsz a, gdy kwadrat tej odlcglosci bedzie najrnniejszy. K wadrat odleglosci dowolnego punktu (x, y, z) E R3 od pocz at.ku ukladu wspolrzednych okreslony jest wzorem d2 = x2 + y2 + Z2 Interesuja n as jednak tylko pu n kty lez ace na pl aszczyznie x + 2y - 3z = 6. Zatern kwadrat odlcglosci pu n kt u tej plaszczyzny od pocz at.ku ukl adu wspdlrzednych jest okreslony wzorem

) 2 2 [1 ]2

It»,» =x +y + 3(x+2y-6) ,

Tak wiec mamy

gdzie (x, y) E R2

at 1 1 20 4 4 - = 2x + 2· -(x + 2y - 6)· - = -x + -y - - ax 3 3 9 9 3'

72

Rachunekrozniczkowy funkcji dwoch i trzech zmiennych

01, 1 1 4 26 8

8y = 2y + 2· 3(x + 2y - 6) . 3' ·2= gX + gY - 3'

iP I rP I -1 02 I 26

20

9'

oyax

(hoy

9

Z war unku koniecznego wyrii ka. ze Iunkcja I rn oz e mice ekst.rcm a tylko w pun k t ach , w

kt or ych obie jej pochodne cz astkowe pierwsz cgo rzcd u zeruja si~ Mamy z at.ern

01 4 26 8

- = -1: + -y - - = o.

ay 9 9 3

Jedynyrn rozwiaz a.niem togo ukl adu jest punkt (xa, yo) =

(~ ~) . Poniewaz 7' 7

d2 I U ~) iP I U ~) 20 4
dJ;2 7' 7 (hay 7' 7 9 9 ~:{ (~, ~) 20
>0 oraz - > 0
::P t r» 6) ()2 I (~ ~) 4 26 9 '
dUlY (7' 7 ay2 7' 7 9 9 wie« v. warunku wyst.ar cz ajaccgo istnienia ekst rernum wynika, zc funkcja I m a w pu nkcie (*, ~) minimu n: lokaln« wl asciwe. Zhadarny t.eraz z achowanie Iu n kcji I, gdy punkt. (x, y) oddala sic od pocz at.ku u kt ad u do nicskouczonosci. tj. gdy :1..2 + l---+oo, Mamy

Zatclll pu n kt em pl asz cz yz nv .1: + '2y - 32 = 6 lez acvm n aj bliz cj pocz atku ukladu wspo lrzcdnvch jest (~. ~ -~)

, ., 777

b) Jez eli dl ugos« kr awedz i prostopad losciau u oznaczymy prz ez 2x, 2y, 2z, to jcgo objeJOS(' wyr az.a sir; wz orern lUI = 8xyz, Ponicwaz prostopad losci an ten wpisany jest w k ul« o prorn icn iu H. wier jego kr awedzie spel niaj a war unck x2 + l + z2 = j{2. Zat.cm

gdzi«

2 2 2

X > 0, y > 0 or az x + y < R

!,;WWilzmy, ze n ieujern n a funkcja rn a ckstrcm a w tych samych pu n kt ach co jej k wad r at. Ziltcrn wyst.arcz y z n alczc ekst.rcm a Iuukcji

2· 22(2 2 ?

I(X,II) = U lX,II) = 64:[ ,II R - r - ,II').

Mamy wiec

iJf . 2', 2 ' 2) dl 2 (2 2. ")

"C- = f),lxy (2R - 41".- 2y , -;:;- = 6,1.x y 2R -- 4,1/ - .!.J;- ,

ax uy

" ) ()2 I , '2 (2 2, 2)

.Y . ' ay2 = 1~8:r R - x - by ,

a" i)" f , r; . ,2, 2 c 2

= -C·~.- = 2.)6.r 1/ (h -- 21' -- 2y ) .

dxdy dyJr . '

Roz.wiaz ujar: u kl ad rowuari (war u nek koniecz ny ist nie n i a ekst.rcrn u m ]

d ] 2 (: 2 2 2) Cli 2 (: 2 ? 2)

-;;- =-, LY 2R - -l z -- 2y = 0, c;- = T y 2R -1y" - 21' = ()

!.IX uy

6smy tydzien - przyktady

73

i uwzgledniajac fakt , ze x , y > 0 otrzymujemy tylko jeden punkt (~, ~) , w kt6rym funkcja f moze miec ekstrernum. Poniewaz marny

oraz

_.512 R4 _ 2.56 R4

9 9

_ 3_.56 R4 _ .512 R4

9 9

wiec z warunku wyst.arcz.ajacego istnienia ekstremum wynika, ze funkcja f rna w punkcie (~, ~) maksimum lokalne wl asciwc. Ust alimy teraz wartosc najwieksz a funkcji f w dziedzinie. W tym celu zbad arny zachowanie funkcji f na brzegu dziedziny. Dla punktu (xo, yo) nalez acego do brzegu dziedziny, tj. spel niajacego warunek (XO)2 + (YO)2 = R2 alba Xo = 0 oraz 0 ~ yo < R albo yo = 0 oraz 0 < Xo < R, mamy

lim fix, y) = O.

(X.Y)-(XO,Yo)

Tak wiec najwieksz a objetosc rna prostopadloscian 0 wymiarach

R

x = y = z =-.

v'3

c) Niech x, y, Z oz n acz aj a d lugosci kr awedzi pudelka zapalek. VVtedy mamy xyz =v i st ad z = ~. Ram ka po rozwinieciu jest prostokatem 0 bokach 2(y + z) or az x, z at.ern xy

rna pole 2x(y + z).

y I
I
I
j2(y+z)
I
y
11 N atorniast szufladka po rozwinieciu rna ksztalt prostckata 0 bokach x + 2z oraz y -+ 2z z wycietymi w wierzcholkach kwadratarni 0 boku z , z atem rna pole (x + 2z )(y + 2z) - 4z2 Calkowite pole kartonu potrzebnego do sporz adzeni a pudclka wyr az a sic wzorem

Sex, y) = 2x(y + z) + (x + 2z)(y + 2z) -- 4z2 = 3.-cy + 4xz + 2yz.

74

Rachunek rozniczkowy funkcji dwoch i trzech zmien"ych

Po uwzglednieniu z aleznosci z = ~ otrzyrnarny Iunkcje xy

2V 4V

S(x,y) = 3xy + - +-.

x y

Znajdzierny t.er az wartosc n ajm niejsz a funkcji 5 na zbiorze

D={{x,y): x>O,y>O}.

Korz ystajac z warunku koniecznego istnienia ekstrernurn otrzyrnarny uklad rown ari

2V 4V

.3y - -2 = 0, 3x - -2 = O.

X Y

Jedynyrn rozwiaz aniem tego ukladu rown ari jest para

(XO,yo) = (~'2~)

Korz ystajac tcr az z warunku wyst arcz ajacego zbadarny, czy funkcja 5 rna w punkcie (xo, yo) ekstrernum lokalne. Mamy

[ a's [)2S 1 (,", yo) ~ det [ 4V 3 1
det [)x2 [)x[)y 3 .32v2
X (XO,yo) = ---3 - 9 = 27> O.
[)2S [)2S 8V (XOyo)
3
[Jx[)y [)y2 y3
Ponadto [)2S 4V

ox2 (xo, yo) = (XO)3 > O.

Zatem bad an a funkcja w punkcie (xo, yo) rna minimum lokalne wl asciwe. N alezy jeszcze uz asadnic, ze w tym punkcie funkcja 5 realizuje minimum globalne. W tym celu zbadamy zachowanie sie funkcji 5, gdy punkt (x, y) E D dij,zy do brzegu obszaru D. Dla punktu (x', 0), gdzie x" ;;:: 0, tego brzegu mamy

I· S() I' ( 2V 4 V)

irn x, y = irn 3xy + - + -

(x,y)-(x',o+) (x,y)-(x',o+) x y

= 00.

Podobnie jest dla punktu (0, y'), gdzie y' > O. Zatem w punkcie

(XO,yo) = ( ~'2~)

funkcja 5 przyjmuje najmniejsz a wartosc. Podst awiajac V = 24 cm ' otrzymamy optymaIne wymiary pudelka zapalek: Xo = 2 cm, yo = 4 crn , Zo = 3 crn.

• PrzyktadS.2

Zbadac, ezy rownanie x - sin y = 0 okresla jednoznacznie ciitg1C); funkcje uwiklana

y = y(x) na pewnyrn otoczeniu punkt6w A = ( V;, ~ ) , B = (1, ~), C = (0, 27f)?

6smy tydziell - przyktady

75

Rozwlazanie

W zadaniu wykorzystarny twierdzenie 0 istnieniu funkcji uwiklanej. Sprawdzirny, czy w punktach

y

c

2rr

funkcja F(x. y) = x - sin y speinia z alozenia wspornnianego twierdzenia. Funkcja F rna na otoczeniu tych punktow ciagle pochodne

DF czastkowe pierwszego rzedu. Ponadto - Dy

- cos y. W punktach A, B, C sprawdzarny waDF

runek ay (xo, yo) ¥- o. Marny

DF (Vi ~) = _ cos ~ ~ 0 Dy 2' 4 4 T ,

DF (1 ~) = _ cos ~ = 0 Dy , 2 2'

DF

3(0,271") = - cos 271" ¥- o. y

~ B
2'
~
'4
I
I I
-I 0 ¥I x Vi

Zatem na otoczeniu pu nktow x A = 2' Xc = 0 rowrianie 1: - Sill Y 0 przedstawia

Iunkcje uwiklaria post aci y = y(x). Poniewai w punkcie B = (XB'YB) = (1,~) nie 54 spelnione zaloienia twierdzenia 0 funkcji uwiklanej, wiec nie rnoina z niego korzyst ac. Analizujac jednak wykres funkcji x = sin y (zobacz rysunek) wid ac, ie w otoczeniu punktu x B = 1 rown anie x - sin y = 0 nie okresla funkcji jednoznacznej uwiklanej post aci y=y(x) .

N apisac rownania stycznych do krzywych okreslonych podanymi rownaniami we wskazanych punktach tych krzywych:

a) x3 + y3 - 2xy = 0, (xo, Yo) = (1,1); b) xeY + yeX = eXY, (xo, Yo) = (1,0).

Rozwiazanle

Rownani« stycznej do krzywej okreslonej rownaniem F( x, y) = 0 w punkcie (xo, yo) tej krzywej rna postac

DF

3 (xo, yo)

y-yo=-/F (x-xo).

ay (xo, yo)

a) W naszyrn przypadku marny

F(x, y) = X'l + y3 - '2xy oraz (Xo, yo) = (1,1),

Rachunek roiniczkowy funkcji dwoch i

Wl~C

aF 2 aF aF 2 c aF (1 1) = 1 7);=3x -2y, ax(l,l)=l, a;=3y -2x, ay' .

Zatern rown anie szukanej stycznej rna post ac

1

y-1=--(x-l), czyli y=-x+2. 1

b) W tyrn przykladzie rnarny

F(x, y) = x e" + yeX - eXY oraz (xo, yo) = (1,0).

Zatern

aF(l 0) = eY + yeX - yeXYI = 1

ax ' (1,0) ,

er () y x xy I

-a 1,0 = xe + e - xe = e.

y (1,0)

Rownanie prostej stycznej rna wiec post ac

1 y-O=--(x-l),

e

1 1

st ad y = _·-x + -.

e e

• Ptzyktad804

Obliczyc pierwsza i druga pochodna funkcji uwiklanych y = y( x) okreslonych podanymi rowrianiami:

a) y - arctg y - x3 = 0; b) xe" + yeT - 2 = 0 w punkcie Xo = O.

Rozwiazanle

a) Poniewaz y = y( x) jest funkcja uwikl ana okreslona rownaniern

y - arctg y - x3 = 0,

Wl~C

y(x) - arctg y(x) - x3 == O.

Hoz nicz kujac obustronnie wzgledern x powyzsz a tozsamosc otrzyrnamy

, l' 2

y(x)- 2( )y(x)-3x =0.

1 + Y x

St'l:d

, 1 + y2(x) - 1

y (x) 1 + y2(X) = 3x2,

czyli pierwsza pochodna wyr az a sie wzorern

, 1 + yL (x) 2 (. 1). 2 2 3 x 2

Y (x) = y2(X) ·3x = 1 + y2(X} ·3x = 3x -+- y2(x)'

Roz niczkujac z kolei powyzsz a tozsarnosc wzgledcm x otrzymarny

2 I 2

"') . 6xy (1) -- 2y(x)y (x) ·3x

y (1: = 6x + 2

[y2 (x)]

6xy(x) - 6y' (x)x2 . y(:r) - y' (l)X

61; + y3(X) --- = 6x + 6x y3(X) .

77

U wzgledniajac teraz otrzymany poprzednio wz or na y' (x) mamy

1 + y2 (x) 2

y(x)- 2() 3x·x

", y X

Y (X) = 6x + 6x y3(x)

b) Znajdzierny najpierw wart.osc funkcji uwiklanej y = y(x) w punkcie Xo = 0, Podstawiajac Xo = 0 do warunku F(x, y) = x c" + yeX - 2 = 0 otrzymamy yo = 2. Sprawdzirny teraz warunki gwar a.nt ujac« istnienie i roznicz kowalnosc funkcji uwiklanej na otoczeniu pu n kt.u Xo = O. Ponicwaz pochodne cz astkowe

of _ y x ox - e + ye ,

of ~ y

_- = e- + xe oy

s~ ciagl e na ot oczeniu punktu (xo, yo) = (0,2) oraz poniewaz spelniony jest warunek ~F (0, 2) = 1 t= 0, wiec istnieje jednoznacznie okresloria funkcja uwiklana. Pochodna tej y

funkcji w punkcie Xo = 0 wyraz a sie wzorem.

of

I _ ih(0,2) 2 + e2 2

y (0) - -""o""'FO;--- = --1- = -e - 2,

ay (0,2)

Obliczymy teraz dr uga pochod na funkcji uwiklanej w punkcie Xo dwukrotnie obie strony t.ozsamosci

O. Roz nicz.kujac

otrzymamy kolejno

y yl t, x Id

e + xc y -r y e + yt == 0 ---, lix

, I , ( ') 2 " "x, I x T

2y e" + x y cY + xy eY + 11 e + '2y e + ye' == n.

l~ d .. "', ' ( ) '( ) 2

. 0 stawiajac w ost at niej tozsamosci Xo = 0, y 0 = 2 or az y 0 = -c - 2, otrzymamy

• Ptzykfad8.5

Wyznaczyc ekst.rem a funkcji uwiklanych postaci y = y(x) okreslonych podanymi

, .,

rownaruarm:

a) x2 + xy + y2 + X - Y - 2 = 0; b) .r3 + y3 - 3xy = O.

Rozwiazanla

Pu nktow, w kt.orych funkcja uwiklana y = y(x) okreslon a rown aniem F(x, y) = 0 moze mice ekst rern a, szukamy roz wiaz ujac uklad row n ari i nierownosc (warunki konieczne istnienia ckstremow ) postaci:

F(x, y) = 0,

of of

ih(x, y) = 0, ay (.T, y) t= o.

a) W tym przykladzie mamy do rozwiazania uklad rown ari

{ F(x, y) = x2 + xy + y2 + X - y - 2 = 0, aF

a; = 2x + y + 1 = o.

Rozwiazaniarni tego ukl adu sa punkty (xI,yI) = (0,-1), (X2,Y2) = (-2,3). Zatem tylko w tych punktach funkcje uwiklane (jezeli istnieja) moga mice ekstrema. Zbadamy teraz, czy w tych punktach spelniony jest warunek gwarantujacy istnienie funkcji uwiklanej.

Mamy

aF I

-.-(0,-1)= (x+2y-1) =-3#0

ay (0.-1)

oraz

or I

-. (-2,:3)= (x+2y-l) =3#0.

ay (-2,3)

Zatem w otoczeniach punktow XI = 0 i X2 = -2 ist nieja funkcje uwiklane. Nizej, korzystajac z warunku wyst.arcz.ajacego, ust alimy, czy funkcje uwiklane m aja w "podejrzanych"

punktach ekstrema. Mamy ~:~' (x, y) = 2 dla kazdego (x, y) E R2. Poniewaz

a2 F ih2(0, -1)

aF ay(O,-l)

-2 I 2

=->0

x + 2y - 1 (0,-1) 3

oraz

a2p

ih2 (-2,3)

8F ay(-2,3)

-2 I 2

= -- < 0

x+2y-l(_2,3) 3 '

wiec funkcje uwiklane post.aci y = y( x) m aja w. punktach 7; I = 0 i X2 = -2 odpowiednio minimum oraz m aksirnurn lokalne wl asciwe.

b) W tym przykladzie mamy do roz wiaz ania ukl ad rown ari

3' aF 2

F(x, y) = x + v" - 3xy = 0, a; = 3x - 3y = o.

Uklad ten rna roz wiaz ania (0,0), (0, ij.1) . Zauwazrny teraz , z e tylko punkt (0, ~ spelnia trzeci warunek

aF (0, ij4) = 30 # o. 8y

Poniewaz

Zatem

82 F ( s r: ,3/A1

~ \12, v4J 63/2

dx . = __ \_ = -2 < o.

(ClF 33M2

~ (V'2, ~ y"-

ay

6smy tydzien - zadania

79

Oznacza to, ze roz waz an a funkcja w punkcie (ij2, -v4) rna rnaksimum lokalne wl asciwe. N atomiast w otoczeniu punkt u (0,0) nie ist nieje jednoznacznie okreslon a fun kcja uwikiana y = y(x). Mozn a to pokaz ac bad ajac liczbe rozwiaz ari rown ania x3 + y3 - 3xy = 0 dla ust.aloncj war tosci z mien n ej x = a > o.

Zadania

o Zadanie 8.1

a) W trojkacie 0 wierzcholkach A = (-1,5), B = (1,4), C = (2, -:1) zn alezc punkt AI = (.TO, Yo), dla k t.orego sum a kwadr at.ow jego odleglosci od wicrzchotkow jest najmrnejsz a.

b) Jakie powi nny bye dlugosc a, szerokosc b i wysokosc h prostopad loscien nej otwartej wanny 0 pojernnosci V, aby ilosc blachy zuzytej do jej zrobienia by la najmniejsz a?

e) Znalezc odleglosc miedzy prostymi skosnyrni:

k : { x + y - 1 = 0,

. z + 1 = 0,

x-y+3 z-2

0, O.

d) Prostopadloscieriny rnagazyn ma miec objetosc V = 216m3. Do budowy scian m agazynu uzywane s,! plyty w cenie 30 zl/m2, do budowy podlogi w cenic 40 zl/m2, a sufitu w cenie 20 zl/m2. Znalezc dlugosc 0, szerokosc b i wysokosr c magazynu, ktorego koszt budowy bedzie najrnniejszy.

e*) Wsrod trclJk<:ftc')\V wpisanych w kolo 0 prornieniu R znalcz c ten, kt.ory rna uajwieksze pole;

f*) N a trzech par ami skosnych kr awedz iach szescianu (rysunek) wyzriaczyc po jednym punkcie w ten sposob , aby pole troj kat a 0 wierzcholkach w tyeh punktach bylo n ajmniejsze.

A

x

o Zadanie 8.2

Zbadac, czy podane rownania okreslaja jednozriacznic ciagle funkcje uwiklane y = y(x) na pewnych otoczeniach zadanych punktow:

a) xY - yX = 0, i) A = (2,1), ii*) B = (e, e), iii) C = (3,3);

b) x4 - 2x"y'2 + y4 = 0, i) A = (0,0), ij*) B = (1, 1), iii) C = (-1, I).

o Zadanie 8.3

Napisac rownania stycznych do krzywych okreslonych pod anymi rowrianiami we wskaz anych punktach t.y ch krzywych:

80

a) x3 + X - y3 - Y = 0, (2,2);

b)X2+y2-3xy+x=0, (1,1).

o Zadanie 8.4

Obliczyc pierwsza i druga pochodna funkcji uwiklanych y podanymi rownaniarni:

a) xeY - y + 1 = 0; b) x2 + y2 - 3xy = O.

y( x) okreslonych

o Zadanie 8.5

Wyznaczyc ekstrema lokalne funkcji uwiklanych postaci y = y(x) okreslonych podanymi rownaniami:

a) x2 + y2 - xy - 2x + 4y = 0; b) (x - y)2 = Y + xy - 3x.

Odpowiedzi i wskazowki

8.1 a) M = (~, 2); b) a = V2V, b = V2V, h = ~; c) dmin = 3; d) a = b = c = 6 [m]; e*) trojkat rownoboczny,

8.2 a) i), iii) t ak, ii*) nie; b) ii), iii) t ak, i) nie. 8.3 a) Y = x; b) y = 1.

8 4 ) I _ e" " _ 2e2Y - xe3y . b) I _ 2x - 3y ,,_ 30xy - lOx2 - lOy2

. a y - ---, y - 3' Y - , Y - 3

l-xeY (l-xeY) 3x-2y (3x-2y)

2 4 -2-4

8.5 a) Xmax = y'3' Ymax = y'3 - 2, Xmin = y'3' Ymin = y'3 - 2.

5

,

CAt.KI PODWOJNE

Dziewiaty tydzieri

Calki podw6jne po prost okacie (5.1).

J

Przyktady

• PrzYkfad9.1

Obliczyc dane calki podwojne po wskazanych prostokatach:

a) JJ y3ex2 dxdy, gdzie R == [0,2] x [-1,1); R

b) JJ :2 dxdy, gdzie R = [1,2] x [4,6).

R

Rozwiazanle

a) Korzystajac ze wzoru na z amianc calki podw6jnej na calki iterowane otrz yrnamy

r r J x2 J2 JI 3 x' J2 [x, y4] y=1 J2 ;::2 (1 1 \,

JJ y e dxdy = dx y e dy = e."4, =-1 dx = e 4" -- 4) dx = u

R 0 -lOY 0

Uwaga. W przykladzie tym widac, ze dobor kolejnosci calkowania w calkach iterowanych moze miec wplyw n a uproszczenie obliczeri. Gdybysrny w tym przykl adzie calkowali w odwrotnej kolejnosci, to nalez aloby najpierw obliczyc calke nieoznaczon a z funkcji eX', ktora nie jest Iunkcja element ama.

b) Mamy

82

2 2

= 1 G - ~) dx = 112 1 x dx = 112 [x22 r

1 8

• Przykfad 9.2

Podane calki podwojne zamienic na iloczyny calek pojedynczych:

a) 11 sin(x - y) dxdy, gdzie R = [0, iJ x [o,i-];

R

i'l ( 2y2 'lX)

b) -- .... +:_

,1',3 Y

R

dxdy, gdzie R = [1, 3J x [1, eJ.

Rozwiazanie

W zadaniu wykorz yst.amy liniowosc calki oraz wzor n a obliczanic calki z funkcji 0 zmiennych rozdzielonych.

a) Mamy

11 sin(x-y) dxdy

R

11 (sin x cos y - cos x sin y) dxdy R

,II sin x cos y dxdy - 11 cos x sin y dxdy

R R

(l si n z d} (J CO"d') (l ""xd} (l sin Yd')

b) Mamy

R

11

R

• Przykfad 9.3 Calk(,"; podwojna

11 f(x, y) dxdy

D

zamienic n a calki iterowane, jezeli obszar D ograniczony jest krzywyrni 0 podanych rown aniach:

a) :ry ::-.: G, x + y = 7;

. y2

b) x = u', :E = 2 + 1.

Oziewi<!ty tydzien - przyktady

83

Rozwiazanie

a) Obsz ar calkowania przedst awiono n a rysunku. Obszar ten jest normalny tak wzgledern osi Ox jak i osi Oy. Z ukladu TOwn an

y

xy = 6, x + y = 7

wyznaczamy wspolrzcdnc punkt6w A (1,6), B = (G, 1) przeciecia hiper boli xy = fi z prost a x + y = 7. Zatem tr aktujac obszar D jako normalny wzgledcm osi Ox mamy

6 7-x

II f(x, y) dxdy = I dx ./ f(x, y) dy.

D

§_

x

N atorniast , gdy obszar D potr aktujemy jako normalny wzgledern osi Oy, to otrzymarny

6 7-y

././ f(x, y) dxdy = ./ dy ./ f(x, y) dx.

D 1 §_

y

b) Obszar calkowania przedstawiono na rysunku. Jest to obsz ar norrnalny tylko wzgledern osi Oy. Rozwiazujac uklad rown ari

y

otrzymamy punkty przeciecia par abol. S4 to punkty (-h, 2), (h, 2). Obszar D jest opisany z atem przez nierownosci:

St,!d

.../2 4+1

,/1 f(x, y) dxdy = ./ dy ./ f(x, y) dx.

D

Uwaga. Obsz ar D moz n a podzielic n a trzy obszary, z kt6rych kazdy jest obsz arem normalnym wzgledem osi Ox. Dla tego podzialu m arny

l.fi 2 -V2(x-l) 2

II f(x, y) dxdy = ./ dx ./ f(x, y) dy+ J dx J f(x, y) dy+ / dx /

D - .fi - .fi \/~\T :.:-;-)

f(x, 1/) dy

84

• Przykiad.9.4

Obliczyc podane calki podwojne po wskazanych obszarach:

a) 11 I cos(x + y)1 dxdy, gdzie D = [0, 7r] X [0, 7rJ; D

b) 11 rnax(2x, y) dxdy, gdzie D = [0,2] x [0,1]; D

c) 11 E(y) dxdy, gdzie D = {(x, y) E R2 : x2 ~ y ~ ~} .

D

Uwaga. rnax(a, b) oznacza wieksza sposrod liczb a, b, natorniast E(u) oznacza czesc calkowita liczby u.

Rozwiazanie a) Poniewaz

1 cos(x+y)

1 cos(x + y)1 = - cos(x+y) cos(x+y)

"

dla 0 ~ x + y ~ "2'

7r 3"

dla "2 ~ x + y ~ "2'

3"

dla "2 ~ x+y ~ 27r,

wiec jezeli podzielirny obsz ar D n a obszary DJ, D2, D3 (rysunek), to marny

111 cos(x+y)1 dl;dy = il cos(x+y) dxdy + 11(- C08(1+y)) dxdy + llCOS(x+y) dxdy.

D Il, IJ, D3

Licz ac t er az kolejno kaz d a z trzech calek otrzyrnamy

~ ~

2" "2-X

11 cos(x + y) dxdy = 1 dx 1 C05(1; + y) dy =

[),

DziewiC!ty tydzien - przykfady

85

~ ~

2 ". 2

= J[Sin(x+y)[::-X dx= J(Sin(x+i-X)-SinX)dX

o 0

".

2 ".

= J(1-SinX)dX= [x+casxJ: =i-1,

o

JJ(-cas(x + y)) dxdy = JJ(- cas(x + y)) dxdy + JJ (- cas(x + y)) dxdy

D' 2

D" 2

t 7r 7r ¥-x

= J dx J (-cas(x+y))dy+ J dx J (-cas(x+y))dy

o ~ -x ~ 0

L

= ) [- sin(x + y) J::~-x dx + ! [- sin(x + y)] ::~-X dx

o 2

~ j ( - sinfz + ,) - (-"nix + ~ - x)) ) dx

o

rr

+ J (-sin (x+ 327r -x) -C-sin(x+O))) dx

L 2

z;

2 tt

= l=:'>: l=:'»:

o 3

rr

= J(Sinx+1)dx= [x-casx[ =7r+2,

o

JJ cas(x + y) dxdy

D3

j dx j cas(x + y) dy = j [sin(X + y) r:~". -x dx

~ 327(" -x ~ u= 2

7f

J (sin(x + 7r) - sin (x + 327r - x)) dx

rr rr

J (- sin x - (-1)) dx = J (1 - sin x) dx

~ ~

2 2

[x + cas x [ = i - 1.

2

86

Tak wiec

11Icos(x+ylldXdy= (~-1) +(11"+2)+ (~-1) =211".

D

b) Funkcja max(2x, y) jest okreslon a wzorem

{ 2x

max(2x, y) = y

dla dla

2x ~ y, 2x < y.

Prosta y = 2x dzieli obszar calkowania D = [0,2] x [0,1] na obszary Dl i D2 normalne wzgledem osi Oy (zobacz rysunek).

Zatem

11 max(2x,y)dxdy= 11 ydxdy+ 112XdXdY

D D, D2

1 ~ 1 2 1 1

= 1 dy 1 y dx + 2 1 dy 1 x dx = 1 [xy 1 ::! dy + 1 [X2] ::: dy

o 0 0 ~ 0

1 1

= ~ 1 l dy + 1 (4 - Y42) dy = [y:] ~ + [4Y - ~~] ~

o 0

49 12

c) Na rysunku przedstawiono obszar calkowania D.

Proste y = 1 oraz y = 2 dsiela ten obszar na trzy czesci Do, D1, D2, na ktorych

funkcja E(y) przyjmuje odpowiednio wartosci 0,1,2. Mamy zatem

11 E(y) dxdy = 11 0 dxdy + 11 1 dxdy + 11 2 dxdy

D Do D, D2

2 VY ~ VY 2 ~

= 0 + 1 dy 1 dx + 2 1 dy 1 dx = 2 1 ..jY dy + 4 1 ..jY dy

1 --Jy 2 -VY 1 2

= ~ [#1: + ~ [n]: = ~ [2V2 - 1] + ~ [~/I - 2V2]

10v1Q - 8V2 - 4 3

Zadania

o Zadanie 9.1

Obliczyc dane calki podwojne po wskazanych prostokatach:

~~ dxdy .

a) ( )3' gdzie R = [0,2] x [0,1];

x+y+l'

R

b) 11 xsinxydxdy, gdzie R = [0,1] X [7r,27r].

R

o Zadanie 9.2

Podane calki podwojne z amienic na sumy iloczynow calek pojedynczych:

a) 11 eX-Y dxdy, gdzie R = [-1.1] x [-1,1]; R

b) 11 XYln~dxdY, gdzie R= [I,e] x [1,2].

R

o Zadanie 9.3

Calke podwojna 11 f(·T, y) dxdy zamienic na calki iterowane, jezeli obszar D ogra-

D

niczony jest krzywymi 0 rownaniach:

a) x2 + y = 2, y3 = x2;

b)x2+y2=4, y=2x-x2, x=O(x,y~O); c) x2 - 4x + y2 + 6y - 51 = O.

o Zadanie 9.4

Obliczyc podane calki podwojne po wskaz anych obszarach:

a) 11 min(x, y) dxdy, gdzie D = [0,1) x [0,2); D

b) 11 E(x + y) dxdy, gdzie D = [0,2) x [0, 2); D

c) 11 Ix - yl dxdy, gdzie D = {(x, y) E R2 : x ~ 0, 0 ~ y ~ 3 - 2x} .

D

Uwaga. mine a, b) oznacza mniejsza sposrod liczb a, b, natomiast E( u) oznacza cz~sc calkowit.a liczby u.

Odpowiedzi wskazowki

5

9.1 a) 24; b) o.

9.2.) (j "d'). (j '-'dY}

b) ((''''d') . (! YdY) - (! 'd') . (! Y'"YdY).

1 2_x2 2 ~ 10 -:J+V64-(x-2)2

9.3 a) 1 dx 1 f(x, y) dy; b) 1 dx 1 f(x, y) dy; c) 1 dx 1 f(x, y) dy.

-1

2.:r-.x2

-6

-3-V64-(x-2)2

5 15

9.4 a) 6; b) 6; c) s·

Dziesiaty tydzieri

Calki podw6jne po obszarach normalnych (5.2). Zamiana zmiennych w calkach podw6jnych (5.3). Wspob-zedrie biegunowe w calkach podw6jnych (5.4)

Przyktady

• PrzylclitdllD.l W podanych calkach iterowanych zrnienic kolejnosc calkowania:

2 2-y 7T 2 1 [z ]

a) 1 dy 1 f(x, y) dx; b) 1 dx 1 f(x, y) dy; c) 1 dx 1 f(x, y) dy.

-6 4-1 0 sinx -1 -v'4_X2

Rozwiazanle

a) Obszar calkowania D okreslony jest nicrownosciami

y2

- - 1 :;:; x:;:; 2 - y. 4

-6:;:; y :;:; 2,

Aby zrnienic kolejnosc calkowania w danej calce n alezy obsz ar D podzielic na dwa obszary D1, D2 (zobacz rysunek) normalne wzglcdem osi Ox, gdzie

o, = {(x,y) E R2: -1:;:; x:;:; 0, -2VX+1:;:; v « 2VX+1}, D2={(x,y)ER2: 0:;:;x:;:;8, -2VX+1:;:;y:;:;2-x}.

x

Wtedy mamy

ff f(x, y) dxdy = ff f(x, y) dxdy + ff f(x, y) dxdy

D Dl D2

o 2,;X-Fi' 8

= f dx f f(x,y)dy+ f dx

2-x

f f(x,y)dy.

-1

o

b) Obszar calkowania D okreslony jest nierownosciami

o :;:; x :;:; 1[', sin x :;:; y :;:; 2.

o

Aby zatem zrnienic kolejnosc calkowania nalczy obszar D podzielic na trzy obszary D1, D2, D3 (zobacz rysunek) normalne wzgledem osi Oy, gdzie

D1={(x,y)ER2: 1:;:;y:;:;2, O:;:;x:;:;1['},

D2 = {( x, y) E R2: 0:;:; y :;:; 1, 0 :;:; x :;:; arcsin y} ,

D3 = {(x, y) E R2: 0:;:; y :;:; 1, 1[' - arcsin y :;:; x :;:; 1[' } •

90

Wtedy

jj f(x, y) dxdy = jj f(x, y) dxdy + jj f(x, y) dxdy + jj f(x, y) dxdy

D Dj D2 D3

2 rr 1 arcsin y 1 7r

= j dy j f(x,y)dx+ j dy j f(x,y)dx+ j dy j f(x,y)dx.

o 0 0 0 rr c-ar csm y

c) Obsz ar calkowania przedstawiono n a rysunku. y

-2

y=-~

Aby zrnienic kolejnosc calkowania dzielimy obsz ar D n a cztery obsz ary normalne wzgledem osi Oy :

o, = {(x,y) E R2: -2:( y:( -..;3, -~:( x:(~}, D2 = {(x, y) E R" : -..;3 :( y :( 0, -1 :( X :( I} ,

Ih={(x,y)ER2. O:(y:(l, --l:(x:(-y},

{ 2 }

f)4 = (x, y) E R : 0:( y :( l , y :( X :( 1 .

Zatem

jj f(x, y) dxdy =

D

= jj f(x, y) dxdy + jj f(x, y) dxdy + jj f(x, y) dl:dy + jj f(x, y) dxdy

-V3 ~ 0 1 1 -y 1 1

= j dy j f(x,y)dx+ j dy jf(X,Y)dX+ jdY jf(x,Y)dX+ jdY jf(X,Y)dX.

-2 _,fI_y2 -V3 -1 0 -lOy

Dziesi~ty tydzien - przyktady

91

• Przyktad 10.2

Wprowadzajac wspolrzedne biegunowe obliczyc podane calki podwojne po wskazanych obszarach:

a) 11 (x2 + y2) dxdy, gdzie D: x2 + y2 - 2y :( 0; D

b) r r d~dy 2 ' gdzie D : x2 + y2 :( z , x2 + y2 :( y.

)} (1_x2_y2)

D

Rozwiazanie

a) R6wnanie okregu x2 + y2 - 2y = 0 we wspolrzed nych biegunowych (x = ecos<p,y = e sin <p) rna post ac e2 - 2e sin <p = 0, czyli po uproszczeniu e = 2 sin <p. Zatern obszar calkowania .6. (zobacz rysunek) w nowych zrniennych okreslony jest nierownosciami 0 ~ <p ~ 7r, 0 ~ e ~ 2 sin <p. Tak wiec, wobec wzoru na z arniane zrniennych w calee podw6jnej, rnarny

y

o

I , I

I I

11 (x2 + l)

D

dxdy

.".. 2 sin <p 7f

11 /. ed<pde = 1 dIP 1 e3 de = 1

£>

[1 4] o =2 sin 4'

-e dIP

4 FO

1f

41 . 4 d 4 [3 1. 2 1. ]1f 3

Sill sp <p = 8<P - 4" sm <p + 32 s1ll4<p 0 = 27r·

b) Obszar calkowania przedstawiono na rysu nku ponizej. Ze wzgledu n a symet rie obszaru D wzglcdem prostej y = x, a t akze ze wzgledu na syrnetrie funkcji podcalkowej wzglcdem tej prostej, rnarny

gdzie D1 jest polowa obszaru D. Obsz ar D', we wspolrzednych biegunowych (na kolejnyrn rysunku jest to obsz ar .6.1) jest opisany przez nierownosci: 0 < <p ~ ~, 0 ~ e ~ sin ip . 4

Srad dokonuj ac w calee z arniany zrniennych na wspolrzedne biegunow« otrzyrnarny

92

Catki podw6jne

1L :.p 2

~

= J4 [0] ",=sin 'P d<p

{! ",=0

o

J4 (1 )

- ---1

- cos? <p

o

Obliczyc wartosci srednie podanych funkcji na wskazanych obszarach:

a) f(x, y) = Ixyl, gdzie D : x2 + y2 ~ 1;

b) f(x, y) = x2 + y2, gdzie D: x ~ y ~ x + 2, 2 ~ x ~ 3.

Rozwiazanle

Wartosc srednia funkcji f na obszarze D wyraz.a sie wzorem:

y

hr = i~i JJ f(x, y) dxdy.

D

a) W tym przypadku wystarczy obliczyc calke podwojna

D

JJ ixyi dxdy, gdyz iDi = x .

D

Funkcja f(x, y) = ixYi spelnia warunki f(x, y) = f( -x, y) = f( -x, -y) = f(x, -y). St ad oraz z symetrycznosci obszaru calkowania wynika, ze

J J ixYi dxdy = 4 JJ ixyi dxdy = 4 JJ xy dxdy,

D DJ DJ

Dziesi~ty tydzien - przyktady 93

gdzie Dl oz n acz a pierwsz a cwiar tke kola D (zobacz rysunek). Obszar Dl we wspolrzednych biegunowych okreslony jest nierownosciami

7r

o :s; 'P :s; 2' o:s; e :s; 1.

Zatem po dokonaniu w obliczanej cake z arniany n a wspolrzedne biegunowe otrzymamy

11 xy dxdy

~ 1

1 d'P 1 ((!COS 'P) ((!sin 'P). (!d(!

o

Wracajac do wart.osci sredniej otrzymamy

Isr = I~I 11 Ixyl dxdy = 4 . 7r

D

8

b) Wyznaczymy najpierw pole obsz aru D (zobacz rysunek).

Mamy

3 x+2 3 3

IDI = 11 dxdy = 1 dx 1 dy = 1 [y] :::+2 dx = 21 dy = 2.

D 2 x 2 2

N ast.epnie obliczymy calke z funkcji f( x, y) = x2 + y2 po obszarze D. Mamy zatem

11 (x2 + l) dxdy =

D

94

Cafki podw6jne

1

Tak wiec wartosc srednia funkcji J na obszarze D jest rowna [s, = - . 38 = 19. 2

• Przykiad 1.0.4

Obliczyc pola obszarow ograniczonych podanyrni krzywyrni: a) y - x2 - X Y - x'

- ,-,

b) y = eX, y = In x, x + y = 1, x = 2.

Rozwlazanie

a) Obszar D, ktorego pole mamy obliczyc, zaznaczono na rysunku.

2 2

j(x-(x2-X))dX= j(2X-x2)dX=

[2 . ~X2 - ~x3l2 = 4 - ~ = ~.

2 3 0 3 3

o

o

b) Obszar D jest wprawdzie obszarem normalnym z arowno wzgledern osi Ox i Oy, jednakze funkcji ogranicz ajacych ten obszar tak z gory jak i z dolu nie da sie z apisac jednym wzorem. Dlatego podzielimy go prost a na obszary DJ i D2 (zobacz rysunek).

x:::::: 2

Dziesi'lty tydzien - przyktady

95

Mamy teraz

IDI = iDll + ID21 = // dxdy+ // dxdy

D, D2

1 eX 2 eX 1 2

/ dx / dy+ / dx / dy = / [yJ~:;~Xdx + / [yJ~:~:Xdx

o I-x lnx

I 2

/(eX+X-l)dX+ /(eX-Inx)dX= [ex+x22 -xI + [eX-x(lnX-l{

o

2 1

e + - -In 4. 2

• Przyldad 10.5

Obliczyc objetosci bryl ograniczonych podanymi powierzchniami:

a) x2 + yL = 1, x + y + z = 3, z = 0;

b) x = 0, x = 1 - !YI, z = 0, z = 10 - 5x - 2y.

Rozwiazanie

a) Na rysunkach ponizej przedstawiono obszar U, kt6rego objetosc lUI mamy obliczyc oraz rzut tego obszaru na pl aszczyzne xOy.

y
x+y+z=3 fII1h
D
II [III 1\
-1 T II1I ~ I
Y
I ill Zatem wobec tych rysunk6w i interpret acji calki podw6jnej jako objetosci, mamy

lUI = // (3 - x - y) dxdy.

D

Wprowadz ajac wspclrzedne bieguuowe, obsz ar D mozerny z apisac w postaci

Dokonujac teraz z amiany zmiennych n a wspolrzedne biegunowe mamy

//(3 - x - y) dxdy

D

2" 1

/ dip /(3-{}Cos<P-{}Sin<p){}d{} o

96

Cafki podw6jne

271" 1

1 d<p 1 (3g - r/ cos 'P - ri sin 'P) de

a

271"

1 [ 1 2 1 3 1 3. ]11=1

3 . - e - - e cos 'P - - e sin 'P d 'P

2 3 3 Fa

a

271"

1 (3 1 1.)

"2 - "3 cos 'P - "3 sin 'P

o

[3 1 1 ]27T

d'P = -<p - - sin 'P + - cos <p

2 3 3 a

(3 1 . 1 ) (1. 1 )

-·27r--sm27r+-cos27r - --smO+-cosO =37r.

2 3 3 :3 3

b) Na rysunkach poniz ej przedstawiono bryte U oraz jej rzut n a pl aszczyz n e xOy.

z=10-5x-2y

-----..:y

Objetosc bryly [J obliczmy kor zyst.aj ac ze wzor u

lUI = 11 (g(x, y) - d(x, y)) dxdy,

D

gdzie z = d( x, y) i z = g( x, y) 5q, odpowiednio doln a i gc\rnq, powierzch ni a ogr anicz.ajaca t~ bryle, a D jest iei rz ut.crn n a pl aszcz yz ne xOy. St ad mamy

lUI = if ((10 -- .5x - 2y) - 0) dxdy

D

1 I-x 1

1 dx 1 (10-5x-2y)dy= 1 [10Y-5Xy-y2]:::=>x

o x-I

[ ]1

x3 3x2

dx = 10 "3 - -2- + 2x a

25 3

- zadania

97

Zadania

o Zadanie 10.1

W podanych calkach iterowanych zmienic kolejnosc calkowania:

1 Ixl 1 0

a)J dxJf(x,Y)dY; b)J dx J f(x,y)dy;

-1 0 -1 _~

4 2ft

C) J dx J f(x, y) dy;

o v'4x-x2

V2 ~

d) J dy J f(x, y) dx.

-V2 y2_1

o Zadanie 10.2

Wprowadzajac wspolrzedne biegunowe obliczyc dane calki podwojne po wskazanych obszarach:

a) JJ xy dxdy, gdzie D: x ~ 0, 1 ~ x2 + y2 ~ 2; D

b) JJ (x2 + y2) dxdy, gdzie D: y ~ 0, y ~ x2 + y2 ~ x; D

c*) JJ xvx2 + y2 dxdy, gdzie D: x ~ 0, (x2 + y2)2 ~ 4 (x2 _ y2).

D

o Zadanie 10.3

Obliczyc wartosci srednie podanych funkcji na wskazanych obszarach:

a) f(x, y) = sin x cos y, gdzie D = [0, 7T] X [0, ~l; b)f(x,y)=x+y,gdzieD: O~y~7T, O~x~siny.

o Zadanie 10.4

Obliczyc pola obsz arow ograniczonych podanymi krzywymi:

a) y2 = 4x, x + y = 3, y = 0 (y ~ 0);

b)x2+y2_2y=0, x2+y2-4y=0;

c)x+y=4, x+y=8, x-3y=0, x-3y=5.

o Zadanie 10.5

Obliczyc objetosci bryl ograniczonych podanymi powierzchniami:

a) x2 + y2 _ 2y = 0, z = x2 + y2, z = 0; b) x2 + y2 + z2 - 2z = 0;

c*)(x-l)2+(y-l)2=1, z=xy, z=O; d*)2z=x2+y2, y+z=4.

98

Odpowiedzi i wskazowki

1 -y 1 1 0 ~

10.1 a) j dy j f(x, y) dx + j dy j f(x, y) dx; b) j dy j f(x, y) dx;

o -lOy -I _~

2 2-~ 2 4 4 4

c)jdy j f(x,Y)dx+jdY j f(x,Y)dx+jdyjf(x,Y)dX;

o r_ 0 2+~ 2 r_

4 4

o Vx+T 1 - V2X 1 Vx+T

d) j dx j f(x,y)dy+ j dx j f(x,y)dy+ j dx j f(x,y)dy.

-I - Vx+T - Vx+T V2X

rr rr

"2 ..,j2 "4 cos '"

10.2 a) j d<p j(/Sin<pcoS<Pd(2=O;b) l- j (23d(2=~;

_.!!:: 1 0 sin I.p

2

rr

"4 2v'cos 2",

j j 3 32\1"2

c*) d<p (2 cos<pd(2=~.

tr 4

4 57r

10.3 a) f,r = 7r2; b) f,r = S.

10

10.4 a) 3; b) 37r; c) 5.

10.5 a) 3;; b) ~7r; c*) tt . Wskazowka. Zastosowac przesuniete wspclrzedne biegunowe: x = 1 + (2COS<p, y = 1 + (2sin<p, J = (2; d*) 84I7r.

Jedenasty tydzieri

Zastosowania calek podw6jnych (5.6).

Przyktady

• Przyktad 11.1

Obliczyc pola powierzchni p latow okreslonych podanymi rownaniarni:

a) z = 8 - 4x - 2y, gdzie x ? 0, y ? 0, z ? 0;

b) z = JR2 - x2 - y2-, gdzie x2 + y2 ~ R2.

Rozwiazanie

a) Plat L;, ktorego pole mamy obliczyc oraz jego rzut D n a plaszczyzne xOy przedstawiono na rysunkach.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->