P. 1
Turkiyeyi Sarsan İki Uzun Gün - Kemal Sülker

Turkiyeyi Sarsan İki Uzun Gün - Kemal Sülker

|Views: 312|Likes:
Published by Kemal Simsek

More info:

Published by: Kemal Simsek on Aug 24, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/17/2013

pdf

text

original

15 -16 HAZIAAN

VYAn~I..""RI

Birinci Baski: Aralrk 19~7

KEMAL SULKER

v Y A YINLA.RI VERSO A.$.

Konur Sokak 13/7, KlZlIay-ANKARA Tel; 125 6895

P.K.: 359 Yenitehir/ANKARA

TURKivE'vi SARSAN txt UZUN GUN

Kapak; VE Reklam

OfS{!t Hazirhk ; VM S (Verso Matbaaclhk Sanayii), 118 56 "14 Baskl, eilt: Ma}'a Matbaae.bk. Ankva

SUNU$

15/16 Haziran 1970 eylemi, sol kanaua degi$ik deyimler kullanorak kend! anloYI$lonni savuna« gruplar, partiler arastnda ilk kez birle$tirici bir etken oldu. 0 YII TIP yaytn orgam CarkBa$ak'la loyle deniyordu:

"Ankara, Adana, lzmlr ve OSI! lstanbul-Kocaeli iI~iJeri yalmt kendi suuflartnm demokratik haklartm savunmada, tum emek~ilert kaf$1 girisilen enti-demokratik saldmlara kari, aktt. 100 bini aIkm irsi ozgurlatu mil.jdeleyen mavi iSlulumlarty- 10 yollarda, meydan/a'rda demokrafik hak/an yok etmeye rallIan egemen smif/afQ "durl" dedi, tum emekcilerin sozealil.liinfJ yept«:"

fine TIP';n 1970'Ie yayin orgam Dian Emek Dergisi, Temmut 1970'(e sunu belirtti:

"Is~j sIm/mm bUyilk diren;si, Cumhuriyer tarihinin siyasi nirelikli ilk iiri hareketidir. BII harekel. birrok sorunu 'ilIa flkarmqllf.

"BuyUk direnq bir yandan #f is",,,,,,,,, loplumsal gfi.~ denresj icindeki bUyfik agu/llInI giJsterirken, (ile yandan biiyUk burjuvatinin derhal pantle kapllmasmo ve bUlun giJcfJnu bu hareket! basnrmak i~in se/erher etmesine yol a~mlIflr. "

Aydmftk Sosyalist Dergi'nin vardltl got/em ill o/muSlur:

"ISIJ6 Heuran direnisi, 4ri stmftmn devrimci gucane ,u· venmeyen kuriit burjuva sosyalizminin iflim"'. !'/8n "mil,lr ...

Aydmh« SOSYOliSI Dergi (Tern. 1970, 5, 21) "Buyuk iH'i direnisi, Turkiyetoplumunun 20, YUZYI/a gercekten girmekte 01- dugunu gosteren bir tarihi olaydtr. Butun engel/ere ragmen, btitun hedef sastrtmacalarma ragmen yiizbin iscinin bilincti 010- rak direnise gefligi bir idke, gercek uygarltk dogrultusunda epey yo/ alnus Dian bir ulkedir." gerfegini vurguladt.

Emekci dergisi ise, 1970'teki anlaytsmt 1979'da do yineliyordu: "Isct simft, siyasal arenada aglfllgml 0 gtine degin goriilmedik bir bicimde ortaya koyunca, ~birlikri patron/or temsitcis; partiler ve Ttirk-l$, Ali Baba'nm riftligindeki horozlar gib; otmeye bo$ladl/ar: "Ihli/al Provast". Oysa olanlar ne ihtilaf provasiydt, ne de ihtilalle en ufak bir ilgisi vardi. Burjuvazi bunu bilmiyor muydu? Ama yurekier! aglzlarma gelmedi degil. ,. (S. 28)

Gunlak bastnda gelin Alton, llhan Sekuk, Refik Erduran, Prof, Cahit Talas, Prof.Muammer Aksoy, Prof. Kenan Tun~omag ve nice nice yazar ve bilim adam/a" 15116 Haziran 010- ytnt rqitli y6n/erden ele aldtlar, savundular, degerlendirdiler. Bu eylem, gerrekten tarihimizde bir donum noktastydt ttr: in, sonra do CHP'nin Anayasa Mahkemesin'ndeki mucadelesi, bu yiice mahkemenin tarihi karen ile otaym hangi demokratik olmayan girisimlere kars: tepki oldugunu kanuladt, hukme boglad,.

ttm« 12 Mort jO$izm; sonrasmda kapattlmastm izleyen YIIlarda, 151/6 Haziran qfi stmftmn g6nlunde yasand), 12 Mort doneminden sonra ilk kurulan Sosyalist Parti, Turkiye Sosyalist #r; Partisi rrst»), kurulus gununu /5//6 Haziran iif; direnisinin en doruk noktastna lIordltl gUniJ, kurulus tarih! 010- rak kabul eta. DISK de ilk kez Saym Abdul/ah Ba$tiJrk'un genelbo$kanltgmdo DISK Yurutme Kurulu karanyia, 15/16 Haziran eylemini 8. ythnda kitlesel bir sekiide kutladi. Spor-Sergi Sarayt'nda, /5/ J 6 Haziran bir kez daha vurgulandt ve i~i stmfuun gUnumiiz istemleriyie yonkdondl.

TIp yeniden kurulurken, bu kez qfi smtftmr: biriik, mucadele lie uluslararosl dayantsmas: giiniJ olan / MaYlS>I kuru/Ui ganu olorak saptad: B6ylect" sosyalist paniter ;ifi suufm« lit' iIri stntft haraketine olan saygllannl beiinirken, DIsK 'in 1977

4r'IM. 'tnda gorevi devralan Ba~tilrk I'e arkada.~/an/o/1('!:mi .. 15"16 Ha:iran gelellegini yen; kU$aklara ,ve gene 1~'~'I,~'rc Ci~_!I1I.-. mak icin bilyiik ozveri gosterdi, bfiyiik kitle eylemleriyle J =: ,Ie i,\('i sintfuu iter! mevzilere dnpru goriirerek )'i!ni :'G:!CrlfT sag-

kul.. , .. '. '" _. :, __ L;_,

15/16 Haziran eytenuni» b;:lgeiere aavatt tnr fiI",1,101!:, Ulf

Illm ok/,S! !~':;;i.it' vermeyc ozenen bu yaptu, 0 gfin yasanuarin, -\'iriren Mehme! Gtdak, J'asar Ylfc';r/m \'(' Mustafa Bavlan'm

'ali/sma sayglyla sunuyorum. , .. " .

DISK Genel BClJkam Basturk 'un 8: yildonumunde ~5! 1,6 H~-

zir(m '; dcgerlendirirken belintikleri gibi "1 5~ ~6 _l-!~zlr~n do ':ci 51111/1 toplumdaki onCiJliigamllartl$llm~z b~r btcimde ortaya /,;0 1'I1IU$, 0 gune kadar i$ri smif) distndaki 'giir'le~e .~el ba~/~va~ birtakim kiirukburjuvo aydinlanmn yanlts dusuncelerini, ham navalterini vtkmtsur .::

/sri s;mjmm, gUflu denevter k~zandlkt~n s~n~~ ,b~/aIllgt ve ba~ardlgl 15116 Haziran eylemini, DISK m 6nc-uliJtu~de geleneksel kilte toplanulan ile yasatmayt basaranlara sevgiler, say-

gttar ...

Kemal SVLKER

7

6

Sirinci SolUm

i~Gi SINIFINI KURTARMAK

lsci smrfi, 1961 Anayasa'slyia klslth da olsa grev bakkma kavusmustu, Anayasa sosyalizme aesku, Sendika kurma OzgtirlO· go. 1960 oncesine gore geni}letilmih sendikalann politika yap· masi, her alanda .Orli~lerini anlatmasl yolu actiml$tl. Ama, sendika ve iskolu federasyonlarmm ust Orgtitti Turk-ls Konfederasyonu, emparyalistlerin, ssmf uzlasmacilann elinde bir arae durumuna dii$mii$tii. Yabanci kaynakb paralarla beslenen bu orgOt. yabanei prketlerin Turkiye'deki isyerlerinde yapdan grevlere karSI ~Ikmakla kalmlyor. yerli firmaiann bUyUkc;elerinin fabrikalanndaki geC\' eylemlerini de krmyor I oyesi sendikalann baslattlklan Vel'leri kmci bit tutum izliyordu.

lktidara gelea partilerin iwiden yana olup olmadtklanna bakMadan hepsiyle ~birliJi yaplyor, i~iler ve genellikle emekc;i kitleler aleyhine c;lkanlan yasalan sessiz.ce kabulleniyor, birkac demecle elesriri hakklOl kuUarnbA;lOl samyordu, Yasalann tarudiII haklanm kullanmlyor, "Ben panilerUsto politika izlerim, iscilerin politik bilinc elde etmesine ~bsmam" diyordu,

Etkin grevlerl yurtl1en Oyesi sendikalann isverenlerle yaptlgl yasal mucadele karSlSlnda onlara yardunci olmasi gerekirken grev yapslan iiyerlerinin patronlanyla anlasryor, yetkisi buiunmachll halde "Kibns bunahml"m ileri surerek devlet radyosu araclillwla "grevleri durdunna karan aldun, grevler sona erecek" diye buyruk C;lkanyordu. Bu ortamda, iscileri

9

bu uzlasmacilann, uluslararasi tekellerin hizrnctinde i~\i '11l11f1- run somurulmesine onayak olanlann pencesindcn kurrarmak gerekiyordu. Anayasa isverenlcre iscileri ropluca CI~~rm.a hakkr, lokavt yetkisi tamrnarmsu. Ama Turk-Is yoneticileri 10).;avall, grey hakkina esit, zorunlu bir ozgurluk araci sayiyor, 10- kavu savunuvorlardi.

Isl;i srmfr, somuruculere karst rnucadele icin kurduklan sendikalanrn iSl;l sirnfi g:er~e~l~1.: ~:~: ceviren bit ust orgutun vone~i;:i Kiiginin elinde tutsak kalarnazdi. Ne yaprlmahydi?

TUrk-h uyesi Turkiye Maden-ls, Basin-Is, Lastik-Is Sendikasi baskanlan bu soruyu yamtlamak icin kafa kafaya veriyor, odenn nedeni ile TUrk-h Genel Kurulu'na ahnmayan Gida-ls Sendikasi ve bagimsiz yeraln maden iscilerinin 6rgOtU TUrk Maden-ls yoneticileri He toplannlar duzenliyorlardi.

Ne yapilmahydi?

l~l;i simfmm cikarlanm korumak ve gelistirmek, aneak gucIii bir mucadele He olasrydi. Mucadeleyi tek tek sendikalann yurutmesi basanyi guclestirirdi. Devrimci bir atthmla bu sendikal mucadeleyi planlamak, kosuilanm saglamak ve basanya ulastirmak icin birlesmek gerekirdi. BUtUn iseilerin kurtanlmasi, Turk-Is egemenliginin sarsilmasi, giderek sona erdirilmesi ancak ust duzeyde orgutlenmeyle elde edilebilirdi.

BeS sendikanm genelbaskanlan, uzun suren gorusmelerden sonra, yalmz bu bes sendikayla delil, batlmslz sendikalan da toplannya I;aglrmak, hep birlikte TUrk-h'e karSI devrimci bir konfederasyon kurrnaya karar vermek yolunu denemeliydi. Bu basanlabilirse iSl;i smifmm bir bolumunu olsun yerli, yabanci sermayecilerin amaclannda birlesen kisilerin egernenliginden kurtaracak ilk adirn atllml~ olacaku.

Toplanttlar toplannlan, tarnsmalar tarusmalan izledi, Sonunda bes }itit sendikaci ve arkadaslan Turkiye Devrimci [sciSendikalan Konfederasyonu'nu kurma karanna vardi. Ameril.an doJanyla beslenen Turk-ls'In karsismda isci simfmm aim teriyle kazamlan paradan ahnacak odentilerle yasavacak, is~i smifrnm tarihsel cikarlanm savunacak bir orgu! kurulacaku.

Kisa adl DtSK olarak belirlenen yeni brgOI kendini ~6yle tamuyordu:

"Kontederasyonumuz, isei haklanru en onde savunacak , is\i haklanmn ayaklar aluna almrnasma asia goz yummayacakur ... i\" ve dis sornuruculerin Turkiye'de diledikleri gibi at OY' na t malanna kars: ~Ik acak , somuru duzcni yerine sosyal adak- 1 in gerceklestirilrnesi ni saglamaya cahsacakt If ••• DIsK. isci sorunlanm cesaretle ve bikjp usanmadan izleyecek, basan icin caba harcayarak, politikasrm Kendi smifsal anlayisma uygun olarak vurutecekrir ... hei smrfinm devlet yonettminde agirhguu koy~asml, kula kulluk yonetimi ve duzeni yer.ine her.yl:ind~n esh-

l·k k d· ··k ..... _ ... ; "''' .. m~\t1 am ,., ~1, •. - 1··('1 simn

I ·ve ar e$ll (lUzenh .. "w •••• _~ _,. "'''lli. J~,. -

nm yurt sorunlanrn cozmede etkin bir rol oynamasim saglayacaknr ... oisx. TUrkiye'nin geri kalmishktan kurtanlmasim en basta gelen gorevi sayacaknr, Bit yandan sanayilesmeye, bir yandan uretimi arnrmaya, bir yandan kalkmma yiikunu emek ve gelir ilkesine dayamaya ozen gosterecektir ... D t5K, bilimi en gecerli Onder ve emegl en yuce deter bilecektir."

Hazrrliklar bitince 12 ~ubat 1976 Pazar sabahi kurucu sendikalann delegeleri akm akm en yeni giysileriyle Cemberlitas Safak Sinemasma girmeye basladilar. Kurulusu hazirlayanlar, sendikalannda cok basanh olmus iscilerdi, Maden-Is Baskam Kemal Turkler orta boyJu, aglr hareket eden, mavi-yesil gozleri dik dik bakan, iyi taranrms saclan, koyu renk elbisesiyle salonun on bolumunde ayakta, RlZa Kuas'la konusuyordu, Kuas, uzun boylu, gUlee yuzlu, heyecanliydi. Lastik-ls Sendikasi'mn Genel Baskanhgr'na geldikten sonra bu iskolunda orgutlenmeyi hizlandrrmrs, TUrk-h yoneticileri He sik SIt kavga yapmis bir isciydi, Kemal Turkler'e:

"Halil efendi gelsin bu heyecanh i~ilerin kararhhgim gorsun" diyordu. Halil Efendi dedi!i Turk-ls'In Genel Sekreteri'ydi. Lastik-ls'in, Maden-ls'in gelismesini kostekleyici cabalanru gizli gizli yurutmus, ama bu oyunlan kisa surede ters tepki yaprmsti, Gercekten Safak Sinemasi, igi smifrmn aldaulmasmdan ve somuruculere yem edilmesinden kurtanlacakn, Bunu cok iyi bilen Gida-Is Sendikasi Baskam KemaJ Nebioglu, otede bit sen-

dika temsilcisiyle konusurken $Oyle diyordu: .

"Turk-ls'in ieyUzll bu kongrelerden sonra daha acikca ortaya cikacak."

"

Yamnda duran Basm-ls Sendikasi Baskam Ibrahim Guzeice, ince yOzO, zayrf yaplsl He soze kansiyor:

"Bugun, i~~i simhna parlamentonun kaprlanm da acacak bir girisim! selamlayacaglz. Tarihin btUtin dOnemlerinde boyle 01- mustur. DiSK'in bu ilk kurulusunda temsil eltiti i~ilerden saglayaca!1 gelir, TUrk - ls 'in bugOnkO gostermelik varhgmm on defa otesinde bit gOeO ifade edecektir."

Dinleyen sendika ternsilcileri "Oyle olacakur" diye Guzelce'yi destekleyen Kemal Nebiotlu'nu da dusunduklerini soylemeve davet eiHier. Nebioglu;

"Turk-Is, bugnnekadatki tutum ve davramsiyla sendikalar arasi 8er~ek bir dayanl}maya gidilmesini enaellemi}tir. DiSK, i~~i SIDlflDlD derlenip toparlanmasmi saJlayacakm."

Safak Sinemasr'mn On bolurnunde arkadaslanyla duran Kemal Turkler, don sendikamn delegelerinin yerlerini aldlgml goruyor, vakit ,~irilmeden olalaniistii kongrelerin birbirini izleverek Turk-ls'ten aynlma ve 01SK'j kurma karannm ahnmasirn istiyordu. Sohbere dalan K uas, Nebiollu ve Guzelce'ye isarei ederek "gelin" dedi. Kongre baslayacaku. Kurulus kongrelerinden santa ucurulacak guvercinleri sajlamakla gorevlendirilen Sinasi Kaya, Turkler'e:

"Reis, diyordu, IS guvercini sajladlm. Ayaklanna da beyaz, krrrmzi kordelalat taknk, i}~i smifmm kurtulusunu sallayacak kongrelerimiz bitinee hep birlikte gQvercinleri de OzgUrll1kleri· ne kav\lituracaglz."

Sinasi Kaya, uzun boylu, her konuda verilen gOre",j yerine getirebilen, cevresi genis, sOzu dinlenir bit sendikacydl.

Konsresini yapan Zon,uldak Maden h~lerinin devrimci temsilcisi Mehmet Alpdundar , geni~ omuzlu, iri yaplh ve mucadeleden ytlmadlg1D1 belirten dlk ve kararh bakislanyla bu inanch topluluk icinde gelismeleri rnutluluk duyarak izliyordu.

Maden-ls, Lastik-ls, Basm-ls, Gida-ls sendikalar.mn delegeleri sinemanm On siralanm detistire degistire orgutlerinin olalanustu Genel Kurullanm yapnlar. Turk-ls'ten aynlma karan verdiler. OtSK'j kurrnayi kararlasnrdrlar ve salon alkislarla emladi ... 86ylesine coskulu ve heyecanh anda, Turk-ls Genel Merkezi'nin gonderdigi ytldtrtnt telgraf geldi. DfSK'i kuran sendi-

.. alan onur kuruluna verdiklerini biJdiriyordu bu telgraf..; Bu haber bir anda salona yaytllOea yine alkis koptu. Sendika ternsilcilerinin, tok, sen, dolu dolu sesleri birbirine kansiyor, ama acikca $U sozler duyutuyordu:

"Sendikalanrmzi onur kuruluna verenleri i~i simfirun onur kurullannda yargllayacagl gunler uzak dejil ... Onurunu yitirenler onlar! Yasasm DISK! Yasasm i}~i smin!"

I~

12

BiliM AOAMLARI VE YAZARLAR OiSK'iN KURULU$UNU ALKI$LADI

frndan verilecegi anlayrsmdaki Turk-Is yoneticilerini elestirdikten sonra i~~i haklanmn korunmasrnda gerekli duyarlrg: gosteremeyen Turk-ls'm dl$ yardimla bile gecerli bir eguimi yapamayrsrm kimyordu. llerici yazar Refill. Erduran, "Parriler tisttinde kalahm" parolasiyla politikanm drsmda tutulrnak isrenen iscilerin olaylar ustundeki bilincli etkisinin varhgina dikkatleri cekiyor, Turk-ls'In uyutmacasim soyle dill' geririyordu:

"Bizim iscilerirnize ise su ninni soylenmistir:

"Siz etliye suttuve kansmaym, partilerden hie birini kizdirmaym, oylece sirf kendi ucretlerinizi artrrmaya bakrn."

Bu ninniyle uyumak isci icin hem kucukluk , hem de aptalhkur,

Kucuklukrur, cunku uc bes kurus fazla almak umidiyle vatandasm sorumluluktan kacmasi, beynini herhangi bir kuruluSun vestiyerine birakmasr insanhk haysiyetine yakismaz.

Aptalhkur, cunku 0 yoldan refah saglansa bile (ki saglanamaz), Oyle refabm hi~ bir garantisi yoktur."

Erduran bunlan acikladrktan sonra, DiSK' in kurulusunu hanrlatarak su anlaytsnu belirtiyordu:

"Son haftalann en sevindirici olayi, topium hayanrmzm bu buyuk ihtiyacim karsilamak uzere Devrimci tsci Sendikalan Konfederasyonu adh yeni bir kurulusun ortaya cikisidrr.

Bu adm ilk harfleri olan DtSK kelimesine iyi bakm, iyice ezberleyin. Ve sevinin, ~llnkfj i$Ci olsaruz da, olrnasaruz da, DtSK sayesinde gelecelinizin aydmhll ~imdiden daha saglama ba!lanrms buiunuyor."

~etin Altan, fikralan sOmiirOcUlerin saka!mda krrbac gibi saklayan bu yazar. Demirel'in Meclis'leki bir konusmasim ell' ahyor ve sunlan yaziyordu:

"Gecen Jiin Demirel Meclis kursusunden, Tiirkiye'nin en akilIt muieahhidinin kendisi oldugunu gosteren bir soz soyluyordu: - Gelin bir yerde anlasahm sizinle ... Pohtikayi kahvelerde, miring meydanlannda, burada (Meclis'te) yapahm. Ama carnide. kislada, fabrikada yapmayahm."

"Her halde polnikay, camiye sokan bizler de~j ld i k." diyor ve devam ediyordu:

"Fabrikaya gelince ...

DISK'in kurulusunu aydin cevreler onemli bir gelisim olarak karsrladrlar. Profesor Haydar Kazgan, gticlU sendikacihk vamnda isverenlerin destegiyle san sendikalann kurulmasmi elestiriyor, DISK'in kurulus gerekcesini hakh buluyor, soyle diyor-

du: ..

"Sendika hurriyetinin genis oldugu her ulkede oldugu gibi, bugun Turkiye'de de go.~IU isverenler bu hurriyeti Kendi lehlerine kullanmak imkamm bulmuslardir. Guclenen ve bu guclenmeyi sendikacmk, milli ekonomi ve isletmeeilik bilgileri.yl~.takviye ederek iscinin uretirn icindeki payiru ve menfaatlenm isveren karsismda gercek anlamda koruyacak hale gelmis olan bir sendika, hemen yarunda bir sari sendikamn bitiverdigini gor-

mektedir." -

Kazgan'a gore "bilinclenen sendikacthgirmz arnk i~i menfaatlerinin hyeri ve hatta iskolu seviyesinde yaptlan toplu s6~lesmelerle degil, fakat miUi ekonomide bu menfaatlere oncel.lk tamyan politikalarla korunabilecegini idrak ennis duruma girmektedir . " '

Profesor Kazgan, Turk-ls'in "biz genel politikaya girme-

yecegiz' anlavisnu elestiriyor, isci cikarlanru koruyabilme~ icm toplu sozlesrne ve grey oyunun yeterli olmayacagmr beli~tl!Or, bunun bilincine varrnayan Turk-Is'e kars], bunun gere~lnl yerine getireceklerin orgut kurabileceklerini, bunun da haklan 01-

dugunu vurguluyordu. '

Hukukcu Engin On sal da, is~i haklanmn hukumetler tara-

1 <

I~

DemireJ, neden iscilerin politika dl~1 tutulmasmi isriyordu?

Bu manuk dogrultusunda politika 1arlaya da pirmemcliydi ('1y" Ie ise ••.

Yani iscilerle kOylOler kansrnamahyd, devlet yonet imine., Peki kim kansmahydr?

Mesela kendisi gibi mtlteahhitler kansmahydi. lthalatcrlar ve ihracatcilar kansmahydi. BtlyUk toprak alalan. montai firmaIan, Amerikan Buyukelcisi ve CIA ajanlan kansmahydi ...

Politika Turkiye'de kOc;Uk bir aztnlltm. yani komprador burjuvazisinin isci ve kO)'ltl kitlelerine ataea'i kazl'm ya!danhAI olmahydi. .. Suslu puslu sozier ve uydurma vaadlerle iyice yaalanmahydi bu kazik .. ,

Soma da dolayb vergilerle, zenginlere devredilecek petrol boru hatuyla, maden sahiplerinden pesln para verip devletin saun alaeag.! rash toprakh komurlerte halk bir gUlel sotaya geririlmeliydi ...

Demirel'e gore boyle olmahydl politika ...

Bu u!ursuz oyuna karsi halkl uyarmaya c;ah~anlaT ise derhal kodese tikrlmahydi. Rahal rahat. Ierah fahur ivice somurulmeliydi Turk halki ... Nutuklar ijekerek, demokrasi diyerek, temel bat ve ozgurlukler diyerek iyice somurulmeliydi."

~in Altan "Isciler de aruk yava~ yavas uyamyorlardl" diyoe ve DISK'in kuruldutunu ywyor. Demirel ve yandaslanrun bu harekete cok canJan Slklldtllm bildiriyor, "isciler bir bilinelendirllirse, diyordu, bir anlarlarsa sl)murO dUzeninin iC;YOzunu, halka yagh balh kazlklar atmak kolay olmayacakn."

DISK'in kurulusu Uzerine s~lamalar. ifdralar yatduan Turkls Genel Sekreteri Halil Tunc; "iKilere slmC suuru de~i1. milli suur varerhdir." diyordu. Devrimci yazar llhan Selcuk, Tunc'u tersleyen bir yazismda diyordu ki:

"BOtUn bu sOylenenler politikacllann nutuklannda bol bol tekrar edilen gayri ciddi binaklm laflardir, Bir komprador politikactsi bunlan s6ylc:diP:i zaman iman guler gecer; ne olursa olsun Bav Ham Tunc'u bu SC\'iyede ,ormek iSleJnezdH.::. Bu sMleri iktidar partisi orgam bir ,ate1coin ba$bJlDda okuduk. ve sonra ustunde dusunceve daldlk: Bay Ham Tunc, i$~iI('rde II· mf suurunun yaranlmasrm iSleIDtyen bit sendikl"'ldll demlk ...

,"$lIuf suuru yerine milli suur ikarne etrnek" gerektigini iddia ediyor Turk-is Genel Sekreteri. - Peki bu konuda ne yapryor Bay Halil Tunc ve ne yapiyor Turk-h7

Biz Turk-h yoneticilerini cam gonulden alkislayabilirdik ...

Gercekten rnilli suurun uyanmasi icin gay ret gosterselerdi, yabanci kumpanyalann yurdu semurmesine karsi ciksalardi, TOrkiye'yi ipotek altma alnus yabanci devlete karst Turk rnilliyetciliginin icaplanm yerine getirselerdi, Amerikan gudumunden kurtulmak yolunda eanh bir akimm ve ruhun Turk i~~isi arasmda temsilcisi olabilselerdi, TUrk yurduna el atrms emperyalizmin karsismda milli gl.lC; olarak kendilerinden soz edebilseydi ..

I..

TUrk-i$'in niteligini sOyle sirahyordu llhan Selcuk:

"Bir: Turk-h. ellerindeki mali imkanlan komprador (yabancrya aracihk eden) i~ cevrelerinin dileklerine gore kullanmakta sakmca gormemistir.

lki: En hakh grevleri baltalamis, iKi menfaatlerinin karsismda yer alrmsnr.

OC;: Kendi crkarlanndan baska bir sey dusunmeyen bir kisim isverenlerin, i$~ilere daha gU~lii bicimde basks yapabilmelerini, daha rahatca ynrutmelerini saglamak iein kurduklan sendikalardan RESMEN TE~EKKOR ALMI~TIR.

Dort: Komprador iktidann koltugu altma girmistir."

Ve Fethi Naci, DtSK'in kurulusunu SOyie yorumluyordu:

"Bu olay, yalmz js~i hareketleri tarihimiz bakumndan degil, TOrkiye'nin politik, sosyal, ekonomik gelismeleri bakimmdan da. bapmslzhk savasmuz baknmndan da Onemlidir.

DISK, Turk-ls'in hatah davramslan sonunda raymdan cikanlan, daba dogrusu kapitalizmin lokomotifine baglanmaya~hsilan Turk iSC;i hareketini rayma oturtmak icin kuruluyor. Bir buyuk orgutten aynian her grup, genellikle sonunda gU~sUz kalmak, ufalarnp gitmek tehlikesiyle karsi karsrya kahr. Fakat TOrk-h'in i$c;i smifuun gercek temsilcilerine kar~1 itici tutumu ve Turk-ls'te kalarak TUrk-h'i lslab etmenin imUnslz hale geIi~. devrimci sendikalan yern bir konfederasyon halinde OrgOtlenmek zorunda birakrmsnr."

17

i6

Boyle karsilanan DtSK'j sage: yazarlar ve sagci poiitikacilar suclayici, karalayici bir yo] izleyerek gelismesine engel olmaya cahsnlar. Ama, DIsK 1967'den 1970'e kadar daha guclenerek, daha bilinclenerek yasanum surdurdu, Turk-ls'in gizli genelgeleriyle orgutlenmesini onlemek icin istedigi parasal yeni kaynak bile 01SK'j guclenmekten ve arnaci yonunde egitim yaparak iscileri siruf bilinciyle donatmaktan geri birakmadi.

Bu gelisrne, Turk-Is kadar, hatta ondan da cok burjuva partilerinin en guclasunu, Adatet Partisi'ni ve onun iktidanm telaslandirdi, Ne yapmahydi ki, DISK'in yasamma son vermeliydi'? t$~ilere YOnelttikleri OtSK'i karalama propagandasi ters tepki yapiyordu. Cok okunan yazarlar, DtSK'i tutuyordu, DIsK. hicbir yasadisr toplann yaprruyor, hicbir gizli cahsmava yOnelmiyordu. Vasa acismdan 01SK'j suclamak olanak dl~lydl.

Adalet Partisi iktidan ve onun basi, kendi kendilerine soruyordu:

Ne yapmahydi?

Ne yapmahydi ki, DtSK'in buyurnesi, gelismesi, guclenmesi onlenmeliydi '?

BURJUVAZiNIN VE i$BiRLiKQiLERIN DisK'j YOK ETMEYE YONELiK «ABALARI

Iscilere snuf bilincinin verilrnesi, somuru carkmm anlaulmasi iktidann gayri milli politikasmm elestirilmesi, TOrk-lfill icytlzunun a~lga cikanlrnasi DISK'in kurulusuyla bi~ bir ~e .hlzla gereeklesiyordu. h~i snufrmn eyleme gecerek burjuvazinin crkarlarma dokunmasi onlan telaslandinyordu. Bu akmu onlemek icin "Anayasa Nizamim Koruma YasaSl"nt Meclis'ten gecirmeye yoneldiler, tasan tutmadi, geri ahndi. Grev hakkuu kisitlamayr denediler. Sokmedi, DtSK Yurutme Kurulu toplamyor, C;emberli13$'taki kU~cUk Genel Merkezi'nde, bUytik memleket davalanru i~i simfr aersmdan ele ahyordu. Toplanuda mss Genel Baskam KemaI Turkler, Genelbaskan Vekilleri R1za Kuas ve Kemal Nebioglu ile Genet Sekreter Kemal Sulker bulunuyordu. Kuas, son secimlerde (1969) yeniden TIP milletvekili olarak Medis'e girebilmisti, Adalet Partili milletvekillerinin koridorlarda,lokantada ve hatta Meclis Komisyonlan'nda DtsK'in basma corap Ormekten soz ettiklerini duydugunu anlanyor, grey hakkim ktsulayict yeni bir tasan ustunde cahsnklanm bil-

diriyordu. .

Genis pencereli odada, Genel sekreterlik masasi etrafinda toplanan yoneticiler.henuz Kuas'm $OzOnO ettiAi grey hakkmi kisitlama konusunu gorusmeye gecmemislerdi ki, telefon ealdi. Genel Sekreter:

"Buyurun. dedi. ben Sulker."

Karsismdakinin, Yurutme Kurulu Oyesi ve Basin-Is SendikaSl Baskaru Ehliman Tuncer oldugunu anlayinca:

19

"Baskan, dedi, toplanu baslamak uzere. Konu onernli, RIZ3

Kuas da Ankara'dan geldi, sizi bekliyoruz ... " Kernal Turkler hemen atrldi:

"Acele gelmesi ni soyleyin, fazla vaktim yak .. " Sulker, konusmasmi surdurdu:

"Ehliman Bey, Baskan acele gelsin, diyor, konu cok onemli, fazla vakti yokmus Baskan'm ... "

Az sonra, yaktndaki Basm-ls binasmdan gelen Ehliman ozur d~leyerek yerini aldl. Ehliman Tuncer, ana boylu, temki~li, is~~ haklan karsismda duyarb bir sendikaciydi, Basm-ls'te az kisiyle onemli surtusmeleri cozumlemede birinci derecede gorev almakta oldugundan DISK'ten COk Basm-ls'in sorunlanna kendisini vermisti, Ama DiSK'te kararlar, tepeden inme ahnnuyor, toplannlarda tarusmalar yapihyor, Genel Sekreter karar defterine vanlan sonuclan yazdmyor, ona g6re hareket ediliyordu. Gida-Is Genel Baskam Kernal Nebioglu, Ehliman'm gec geli~ine sinirleniyor, ama bunu sozle deAil. odada bir 8$a!t, bir yukan yUrUyerek ve hie; konusmayarak anlattyordu.

Riza Kuas, cam tez bir sendikaciydi. Burjuva partilerinin oyunlanna icerliyor, ktifru basiyor, DISK Genel Baskam Turkler ise:

"Kufretmekle sorunlan cozumleyemeyie. Ne yapacagumzi konusahm" diyerek gundeme gecilmesini onerdi.

Gtmdem tek maddelikti, Demirel iktidanmn grey bakkim Slnub da olsa taruyan 275 sayih yasada yaptlacak de~~ikliklere karst nasd onleyici bir caba harcanabilirdi. Genel Sekreter konuyu acikladr, tasan madde1erini okudu. Kuas alabildigine kizmisn:

"TasanYi DISK'e gOnderdim, daba Once ne yapacalnnwben gelmeden de kararla~t.lrabilirdiniz ... Gee kahyoruz, gee!. .." diye ' konustu, YiizO dalga dalga kizarmis, bakislan sertlesmisti. Yanmakta alan sigarasr kUl tablasmda durduju halde, yeni bir si· gara yaktI. Oteki yOneticiler, yasamn kolayca cikanlamayacajim biliyor, telasa yer olmadiguu sOylOyorlardl. Kemal Turkler gOrO~lerin aciklandigun bildirerek topiantlyt bitirmeye cahsn. Gercekten de sOrO~lerinde tam bir uyum ve birlik vardi. CHP miUetvekiUerine durum bildirilecek, tasanmn sakmcalan

anlaulacak. DISK de bildiriler cikararak uye sendikalan bilgilendirecek, iscilerin bu yasa tasansma karst tepkilerini yonlendirecekti, Turkler ~Oyie ozetledi gOru$Onii:

." Adalet Partisi, varhgma onem vermedigi, haklanna saygi gostermedigi, isteklerini gereeklestirmedigi iwi sunfina grev hakkim cok goremez. Biz buna izin veremeyiz. lktidar i~Ci sirufma oyun oynamaya kalkngi gun, i~t;i snufim, Anayasal haklanna sanlmis olarak karsismda celik bir kale gibi bulacaknr."

Bunlan soylerken, on binlerce lsclnin greve Clktlg:ml gOrtir gibiydi. Gozleri cakmak cakmak, yuz ifadesi gergln ve ne soylediginin farkinda olmamn ciddiyeti icindeydi. Kemal Nebioglu: "$unu da Genel Sekreter arkadasmuz, verecegi bir demecte belirtsin isterim.'

Kernal Sinker:

"Tabii, buyurun, soyleyin fikrinizi... "dedi. NebioAtu, konusrna diline hakim bir sendikaciydi, Kursude nutuk soyler gibi sert, tam' tane konusuyordu. Sozleri bitisik odadan rahat rahat du- ' yulabilirdi,

"G6ri1~(1m su, dedi Nebioglu, Bakanlar Kurutu'nun grevi ertelerne suresini tiC aya cikarmaya kalkismasi, sunfh toplumlarda demokratik duzenle bagdasmayacak bir tasarruftur. Toplu sozlesmede yer alan haklan tammayacak bir isverene karsi sendikanm grey hakkim kullanmasim onlemek, isverenlerin s6miirusunu guclendirecek, isci sendikasirn parcalayacak, i~~leri tedirgin edecek bir girisimdir. DISK buna mtisaade edernez. Tamam rm Sulker?"

, "Oyle Baskan, bunu da not ettim. Sizin ekleyeceginiz bir gO· ru~ var fit Riza Bey?"

Kuas, bir seyler dusunuyor ve dasuncesine dalmis bulunuyor-

du ki, birden silkindi: _

"Efendim." dedi. Baskan Turkler taklldl Rtza Kuas'a:

"Yine hayallere dalrmsm, bak Sulker soruyor, verilecek demec icin ekleyecegin bir g6rii~on var rm?"

Kuas, Demirel'in sivesiyle:

"Vaaa, dedi, sunu belirtelirn: HOkOmet, yeni tasan ile grev hakkuu kokunden yok etme pesindedir, Anayasa'da var alan. ugrunda bunea cile cekilen grey hakkim yak etmeye Demirel

20

21

ik,tidannm da gucu yetmeyecektir. Grev hak kirn isci stmfuun ehnden alrnayi amaclayan bu tasanya t-en Meclis're karvr cika cagim, Meclis'te de, Senato'da da benim gibi, bizirn gibi dusunenler yok degil, bunu Demirel ikt idan sorecekr ir. Y agma yok!'

Konu$~lanlan ve Genel Sekreter'in vazdrklanm dikkatle izleyen Ehhman Tuneer, Kernal Turkler'e donerek:

, "Baskan, dedi tarihi bir hakikatl da sayiu Sulker daha iyi bihr ya, grev hakkiyla oynayanlann sonu husrandir. Mesela, itt!h~t ~e Terakki Firkasi grev hakkmr kisnladr, sonunda bu partmm hderler~ ~Ikeden kactilar, Demokrat Parti ikudan grev hakkim verecegini vaadede vaadede isbasma gelebildi, ama vermedi bu hakki, tamrnadr, .. Sonu ne oldu? On yil onccsini ammsayahrn, degil rni'!"

"Dogru, dedi Kernal Sulker, bunlan da hatirlatrnada yarar var. Hani hicbir iktidar arnk gozu kara, keyfi bir voneuml stirdtir~rnez. Sunu da ekleyebiliriz: CHP, issizlik sigortasm, vaadettl, ~I~arrnadl. Tanrn. h kanunu bu donern Meclis'ten geceee~, dedi, ger~ek:le$me~l. h ~anunu'nu tek isci cahsnran isyerlerine de tesmil edecegiz dedi, sozunde durmadi. Bunun cezasiru 1950' deki genel secirnlerde gOrdO, iktidarda i ken m uhalefet e

gecti." .

, Ke~1 Turkler, aglzilglDl temizlemeyi biraku, sigara paketim cebine koydu ve kalkn:

"Toplantumz bitmistir, Genel Sekreter arkadasrrmz kendi adrna .bir demec verecek, bu saydiklanrmzr, soylediklerimizi derI~~p.toparl~y~ca~. ~imdi biz sendikalarumz araclliglyla bu ginsmu uyelerimize intikal ettirelim, kamuoyu olusturmayi da Genelsekreterlik saVaslO."

Subat 1970 basmda Genel Sekreter'in derneci basma duyuruldu. Kernal Sulker soyle baslarmsn demedne:

':HUk~met yeni tasan ile grey hakkmi kokunden yok etme pesindedir. ~a. he~eD belirtelirn kif Anavasa'da yeraIan, ugr~nda b.u~ea ~il~ eekilen grey ~akkml yok etmeye kimsenin, hie bir parumn gucu yetmeyecektir. Sornurunun alabildigince hiz-

. la ~ay~Idlgl. isci.srmfmm ise daha hizla bilinclendigi bu ortamda l$~l snufmm kutsal hakkimn klima bile dokunulamaz. Genis bir i$f;i toplulugunun var ettigi DlsK'i j~~i smifimn bagnn-

dan sokup atmak da kimsenin haddi degiJdir. Bunlan amaclayan herhangi bir tasan Meclis'in, yasalasmarms tasanlar doysasinda yer ahp duracak. hazirlayanlan tarih rnahcup edecektir. lsc isirnf). tasanyi savunanlann ve imzalayanlann ihanetini aff'etmeyecektir. "

msx, tasanmn niteligini belirten ve uyelerin bu tasanya karst uyarnk olmalanm saglamalanm oneren bir genelgeyi uye sendikalara gonderdi,

Aksam karanhgi basrror, Kumkapi ve Yenikapi yonlerinde isiklann yandsgi DiSK'jn pencerelerinden goruluyordu. Oda sessizdi; arna yannlar cok gurult filO olabilirdi, D 1SK' in gelismesini, j~~i suufinm haklanm kullanmasmi onlemeye yonelik girisimler, OtSK tohumunun yeserdigini, burjuvazinin rahatmm kacngim gostertyordu. Ama isci sirnfr, yenilmez bir gO~ oldugunu tarih boyunca kannlarmsn. Hapis, surgun, iskence, old Orme, orgutleri kapatrna ne lttihat ve Terakki Frrkasi'na yararmsu, ne CHP'ye iktidanni surdurme frrsan brrakrms, ne Hitler'i intihardan, ne Mussolini'yi yerde suruklenip asilmaktan kurtarrmsu. Demokrat Parti bile, en g0910 oldugunu sandlgl bir donemde tarihe kansrmsn,

Tasan kanunlasamazdi. DtSK yoneticileri bu inancla dagrldiktan sonra evlenne cekilmis, yorgunluklanm coluk cocuklanyla ilgilenerek gidermeye cahsiyorlardi.

22

23

YENi HEDEF:

DisK'i KAPATMAK

ci saY1SI 6.946, ozel sekror isyerlerinde ise grevci i~~i sayrs: 2.520'de kahyordu. 1968'de ise, kamu kesiminde greve kaulan isci sayisi 17.000'e cikarken, grevci isci arusi ozel .kesimde de goruluyor ve ayru yll icinde 3.700'0 bulan isci greve cikiyordu. Bir gozierne gore "kamu kesiminde greve kanlma yuzdesinin azalrnasma karsih k, ozel kesimdek i kanlma oram artrnakt a " idi.

Ashnda sendikalann devrirnci gorusu hizla benimsemeierine, ozelli k Ie 1 %6 ve onu izleyen yrllar yasam duzeyinin giderek dil~mesi etken oluyordu. 1968'den baslayarak tekelci burjuvazi, isci srmfi uzerindeki ekonomik baskilanrn arunyor, toplu sozlesme duzeni Tilrk-h toplulugu icinde iscilere yeterli haklar saglayamadigi icin, ezilen \'e somurulen isciler D1SK'e akin ediyorduo DiSK'in. isci istemlerini saptayarak sendikalarm toplu sozlesrne cagnlannda bulunmasi ilkesi, ozel kesim isyerleri iscilerinin DtSK'le toplanmalan sonucunu veriyordu, Hatta bu yolda sert isci eylernleri goruluyor, san sendikalarla anlasrnak isteyen isverenlerin isyerlerinde direnisler bashyordu; buna karsr, ceza yasalanrnn baskrci hukumlerini harekete gecirmek isteyen isverenler gOrOlOyordu. Fakat bu durumda, isciler daha elkin rnucadeleye girdikleri icin iscilerin mahkemelere verilmesi crkar yol sayilrruyordu. OmeA:in Derby lastik fabrikasmda DtSK kurucu uyelerinden Lastik-ls toplu sozlesme yapacakken isveren, san bir sendikayla anlasiyor ve onunla isciler adma sozlesme yapmaya kalkisiyordu. lscilerin direnisi ve yapilan sozlesmeyi kabul etmemesi, DlSK'in referandum ilkesini hayata gecirme mucadelesine olanak veriyordu. lscilerin direnisi ve sendikalann ugras: sonucunda yargw karanyla yapilan oylama 50- nunda (8 Temmuz 1968), 950 isciden 930'unun Lastik-ls'e uye olduklan gizli oylan ile anlasthyordu. Derby olavi, basmda soyle nit eleniyordu:

"TOrk-h. bir yandan bugunku aksakhklan duzeltememenin aczi icinde iken, ole yandan san sendikalann kurulmasma 'Dur' diyememistir. lste Derby olayi, bu gercegi ortaya koymustur. Karsismdaki sendikamn OtSK'e iiye olmasi sebebiyle Turk-Is, hatta boyle bir kurulusu arkadan desteklemistir de ..... (Yeni Gazete, 10.7.1%8)

Turk-Is olabiIdigi kadar grevlerden kacuurken D1SK'e uve sendikaJar hem greve gidiyor, hem de grey suresince isverenin uymasi zorunlu yasal gereklere ozen gesteriyordu, DISK sendikalan yOnetieileriyle gizli kapakh uzlasmaya gitme isverenler icin olasi degildi, tsci smifma ihanete, siruf bilinciyle hareket eden sendikacilann yan~madlgl pek COk isveren kesimince anlasilrmsu, DIsK dlstndaki sendikalarmyOneticileri de, DtSK'in izledi#i devrimci yolu Ogrenen ve begenen uyelerine soz geciremeyince, istemeyerek greve karar vermek zorunda kahyorlardi. Turk-Is icindeki sendikalann onemli bit bolumu kamu kesiminde cahsan iscileri, isveren durumundaki biirokratlara, ya da oy kaygisiyla hareket eden politikacilara etki yaparak orgutieyebllmlstl. Bu nedenle grevlerin kamu kesiminde de kendisini

gostermesi ihtimali iktidan dusunduruyordu. '

DISK'in kurulusundan soma artan grevlerde hep "DIsK parmagi" araruyordu. DtSK kurulmadan Once -ornegin 1966'. da- kamu kesiminde 7, ozel kesimde -cogu DISK'i kuracak olan sendikalarca olmak kosuluvla- 37 grey olmusru. DISK'in kuruJdugu 1967 yihnda ozel kesimde 52 grev, kamu kesiminde de 50 kadar grev uygulanrmsn. J968'de kamu kesiminde 10 erev gorulurken, DISK'in etkin oldugu ozel kesimde 43 grev eyiemi gerce~le~tirilmi~ti .. Boylece k~mu kesiminde 1967'de grev gunu 1847Iken,Ozei kesirnde 2398'1 bulrnusu. 1965'de ise kamu kesiminde grey gun sayisi 258'de kahrken, OZel kesimde grev gunil 850'ye yukselmisti, I 967'de kamu kesirninde greve giden is-

24

25

t%9'da da benzeri olaylar goruluyor ve her um'IlI' vc evlem sonunda, DISK sendikalanrnn isyerlerinde ~ogullluk;iI oldugunun anlasilmasi Turk-Is gibi, tekelci burjuvazivi de sinirlendiriyordu. Be~zer durum 1970'te de yaygmlasiyor, Auer isyerinde san sendikalarla toplu sozlesme girisimine karsi DISK kurucu sendikalanndan Maden-ls, Is Mahkemesi'ne' basvurarak isyerinde tespit yapilrnasirn istiyor (25.1.1970); sonuc devrirnci sendikayi hakh cikanyordu. Boylece, DISK'in uye sayisuu azaltmaya yo~elik sahte anlasmalarla isciler adma sozlesrne yapmak vollan, bIT olcude isci eyJemleriyle ve DIsK sendikalarmin uva-

rnk mucedelesiyle nkamyordu. -

Bir sosyalist arasurrnaciya gore, "Turkiye'de 1924 _ 1925'lerden bed ilk kez kendiliginden yogun ve sen i~,i direnisleri, fabrikaisgalleri, jandarma ve polisle cansmalar oldu. 1970 yihnda ozel sektorde, gercek i~~i ucretleri yeniden azald i.' ,

~ncelemeci, ~ 9~8-1, 970 doneminde tekelci burjuvazini n, i syerlerinde cahsan iseilerin D1SK'e bagh sendikalara gecebilrnek icin sert mucadeleleri goze aldiklanrn da belirtiyordu,

Gercekten de 1%8-1969 yrllannda bir yandan gereksi nmeJ er a~~yor, obur ~an.dan i~~i ve ~,!,ek~i1erin gelirlerinde dusme go. ruluyordu.Iscilenn, Turk-Is Icinde de DtSK'e bagh sendika uveI:ri gibi grey ve degisik eylern turlerine basvurmamasi icin, Arnenkan 6rgutU AID, Turk-ls'e parasal yardimlarmi artmvor sendikacilan ABD'ne "egitim' amaciyla ~attTlyor \-'e oOlan besliyordu, 1960-1970'i kapsayan 10 yll icinde, AID yoluyla TUrkls'e odenen para1ar 13,5 milyon TL'yi buluyordu, Aynca DECD 382'(10(1, ICfTU orgutu 733.000 Iirahk yardrm yapiyordu. <;a. hsma Bakanhgi da J milyon liraya yakm odemeyle Turk-ls'I destekliyor , SSK da Turk-Is binasr icin milyonu bulan bagl~l, bu konuda yasa .~lkartatak saghyordu. DISK'in gelismesi karsismda Ttirk-h sendikacilanm bu OrgUt icinde tutabilmek icin, DISK'ir! kuruldugu J 967 ve onu izleyen 1968' de 200 sendikaci ABO' ne "egltim amaciyla' gonderildi. Oysa daha Once Yllda 30 iscinin ABO'ne cagnlmasi planlanmist ..

Adalet Partisi, Turk-ls'In icinde egernenligini surdurmek icin he~ ?e~el Mer~ez kontenjanmdan Turk-Is uyesi sendika ytineticilerinden birkaciru milletvekili adayi g6stermi~ ve Meclis'e

girmelerini saglamisn. Boylece yeni h Kanunu Tasansi'mn, AP'nin korudugu buyuk burjuvazi ve ithalatci, ihracatci kesiminin crkanna gore yasalasmasmm savunusunu, bu kontenjan rnilletvekillerine yapunyordu. Bunlara karst iki rtru milletvekili Rrza Kuas ve Kemal Nebioglu, isciler aieyhine olan pek cok maddenir degistirilmesi icin parlamentoda (1%5·1972) mucadeleyi surduruyordu. Benzer durum, Sendikalar Yasasi'nda yapilmasi AP'ee plan an ve AP'li sendikacilarca desteklenen ta· sanda da goruluyordu. Tasan Turk-ls'in destegi, AP yoneticilerinin istegi ve lsverenler {)rgiltU'nun onayi He sekillenrnisti.

Turk-Is, 8. Genel Kurul'unu II Mayrs 1970'te Erzurum'da toplamisu. Kongreye sunulmak i~in hazirlanan Cahsma Raporu'nda D1SK'j kolsuz kanatsiz buakmak ve kapanmaya mahkum etrnek amaci guden tasan icin soyle bir sunusta bulunuluyordu:

"Mevzuanmrzda '274 ve 275 Sayih Kanunlar' olarak herkes tarafmdan yakmdan bilinen bu yasalarla ilgili calismalanrmzm iki safhasi vardrr. Bunlardan birinci safha, Meclislerin tatile girmesinden onceki devreye rastiar. Bu devrede konfederasyonumuz tasanlar uzerinde uzun suren cahsmalar yaprms ve hazirladlgl teklifleri 0 zamanki isci milletvekillerimiz (yani AP genel merkel kontenjam ile Meclis'e giren AP'li milletvekilleri) araclhglyla Meclis'e intikal ettirilmisti, Meclis'te, tekliflerin suratle kanunlasmasi amaci i1e bir karma komisyonda gorusulmesi yoJunda gayret gosterilmis, bu gayretin basanya ulasmasma ragmen, Millet Meclisi'nin cahsma doneminin sona ermesi yUztin· den teklifler kaduk olrnustur.

Karma Komisyon, goruslerimizin bOyUk bir cogunlugunu benimsemis bulunmaktaydi, Tasanlann gerek Meclis'e intikalinde, gerek Karma Komisyona sevkinde ve gerekse Komisyon calrsmalannda, yardimlanru esirgemeyen, basta Karma Komisyon eski baskarh ve degerli arkadasnmz Kaya Ozdemir olmak uzere diger i$~j milletvekillerimiz Hasan Turkay, Enver Turgur ve Mustafa Ertugrul'un yapnklanhizmete huzurunuzda tesekkurO bir bore biliriz."

Bu dort AP'1i milletvekili imzasiyla Meclis'e verilen tasan, sonradan Turk-l$ Yonetim Kurulu'nca yeni bir komisyona ve-

26

27

r!!~i~,_ ba$~a milletvekillerinin verdikleri ayrn konudaki degisiklik onerilerini iceren tasanlar da ele ahnarak yeni bir tasan haztrlanrmsu. Sendikalar Yasasi ile Toplu Sozlesme, Grev ve Lokavt yasalanm degistirmey] arnaclayan TUrk-is tekliflerinin II Mayis 1970'e kadar yasalasmasi bekleniyordu,

h Hukuku'yla ilgili 10m bilim adarnlan ise, bu tasanlar icin $U ortak gorusu acikhyordu:

".~a$I~~ amaclanndan birinin, Tiirk-h'in ve dolayisiyla TUrkls voneuci kadrolannm TUrk sendika hareketi icindeki hakimiY~tini garamilemek olduguanla$dl~ordu. DiSK'i tasfiyeyi ongoren bu rasanlar, Meclis icinde TIP milletvekili ve DISK kurucu~an~dan ~I~ .Kuas, Meclis disrnda ise DISK yoneticilerince gosterilecegi bilinen tepki nedeniyie bir hayli cekingenlikten sonra Meclis gUndemine almabildi, ,. Bu nedenle kaduk olan tao sanian, sonradan 1969 Ekim secimlerinde Meclis'e giren AP'Jj sendikacilarla CHP'li sendikactlann bir kisrm tasarilan ortakIasa savunuyorlardi. Bu miUetvekilleri sunlardi:

Adalet Partisi'nden:

Hasan Turkay, Enver Turgut, Sevket Yilmaz, Orhan Sorguc.. CHP'den: Burhanenin Asutay, Emir Pastaci, Bahir Ersov. CHP miIletvekillerinden sendikac, Abdullah Basturk ile os-

man Sogukpmar, DISK'i tasfiyeyi arnaclavan hOkiimJere karst Clk.I}-"Ofdu; Bu nedenle ortamt elverisli bulan TOrk-h yoneticilen .~I?e.mlrs.OY, Tunc), Adalet Parrill arkadaslan ve isin iCyii. zunu iyice bilmeyen bazi CHP'Jj sendikaci milletvekilleri aracii1g1yla Kasim 1969'da daha onceki tasanyi yeniden Meclis'e sunmalanru saghyor ve sabirsrzhkla yasalasmas.m bekfiyorlardj TIp Millervekih Riza Kuas, DISK Genel Ba$kanvekiii olarak durumu biliyordu, BJ nedenle DISK'in yetkililenyle hukuk~u. lann haz~~ladlklan ayrn konudaki iki tasanyi Mec1is'e veriyor ve DISK I kapatmayi amaclayan sendikalar yasasmm ve gre v hakkiru krsrtlayan, toplu sozlesme duzeni ile Turk-Is'e erkar saglamayr amaciayan tasannm bnJenmesine calrsryordu .

. ~u~s·1o Meclis Baskanhgi'na verdigi tasanlar (26 Subar 1970) Turk-Is'ce onemsenmiyor, ama gerekcesi yuzierine krrbae gibi men sa~arlar oluyordu. Kuas'm beliruig] elestirilerden birisi ~Oyleydl:

TOrk-1$ Konfederasyonu'nun arnacr, hukumetin diimen suyunda gitrnek, ernperyalist Amerikahlarla stki flkl olmak ve 011- lardan dolar almakur. Konfederal yetkiler ve kurulus bicimi ile tasanlar, nerdeyse adresini gizleyerek yalruz TUrk -ls' e verilecek ve tek konfederasyonlu donem baslatilacaksa, bu fasistce bir yonelis olacaknr. is~i simfi fasist usullere, eninde sonunda patlamalarla karsi koyacaktir ve fasist anlayis sona erdirilecektir. "

Ne var ki, Turk-Is, sendikacihkta tekel kurmaya kararhydi.

Hukumet bunu istiyor, isveren kanfederasyonu buna cahsiyorduo Bunun sonucu olarak, Erzurum'da toplanan Turk-Is Genel Kurulu'nda konusma yapan <;ah$ma Bakani Turgut Toker, gerine gerine ve cekinme geregi de duymadan sunlan soyluyordu:

"Yeni degisiklik tasansi He DiSK'in camna ot tikanacaknr.

DISK varken Genel Grev hakkuu tammarruz mumkun degildir."

Bu konusmarun basma yansimasi soyle oluyordu:

"Ideolojilerin Aleti alan sendikalar temizlenecek." (Dunya, 15 Mayis, 1970)

"Turk-b'ten baska konfederasyon kalmayacak." (Milliyet , 16.5.i970)

Burjuvazi, emin adimlarla OISK'i ve ana ba~h sendikalan ortadan kaldmcr cahsmalanm surduruyordu.

29

OEVRiMCi SENOiKACILAR KENETLENOi

ha heyecanl.ydr. En durgunu ve kararhsi Genel Baskan Kernal Turkler'di. Kitleye guveninden, verilecek kararlann mutlaka gercekleseceginden kuskusuz haliyle, toplanuyr acn, Genel Sekreter Kernal Sulker, gundernin tek rnadde oldugunu ve daha once yoneticilere duyuruldugunu bildirdikten soma:

..... fine haurlarayrm, dedi, gundernimiz, 274 ve 275 sayrli yasalan degisi irerek D 1 SK' i t asfiye et rneyi amac Iayan iktidar ve Ttirk·i~ karsismda devtirnci orgutlerin eylem planlamasidrr. Biliyorsunuz, Turgut Taker Erzururn'da baklayi agzmdan cikardi. Arnk yitirilecek zaman kalmadi."

Gene! Baskan, once Yonetim Kurulu uyelerinin goruslerini aciklamasim istiyor, Dna gore bir senteze vanlmasim yararli buI u yord u. Yonetim K urulu uyelerinden H i1m i GU ner • duzgun ve edebi curnleler kurmaya onem veriyordu. Hur Mensucat lscileri Sendikasi Baskam Salih Cetin, D1SK'e igreti girrnis bir sendikaciydi. Sendikacihk bilgisi dismda her konuda yahn katn. Lastik-ls ternsilcisi ashnda tekstil iscisi alan Celal Beyaz heyacanh, acele acele konusan, sen oneriler yapan bir sendikaciydr. Avni Erakalm, deneyi bol bir sendikaciydr, Yillarca Tekstil Sendikasr'rnn Genel Sekreterligi'ni yaprms, istanbul lsci Sendikalan Birligi'nin baskanhgma kadar yukselmisti. Bilgili, acrk sozlu idi, dusuncelerini kestirmeden soylerdi. Basm-ls Temsilcisi Mustafa Bastan, sessiz, durgun, ama inanmis yapisi He dikkati cekiyordu, $inasi Kaya, Maden-ls'in onde gelen Genel Baskan Vekili'ydi. Turk Demir Dokum Fabrikasl'ndan sendikaciIlk yuzunden cikanlnus, rahat konusan, sendikacihk bilgisi genis, biraz da isveren cevreleriyle iliski kurarak onlann havasim Olrenmeye yonelik cabalan bulunan bir kisiydi. Ne var ki, bu tutumuyla Maden-ls Genel BaskanVekillerinden Hilmi Guner'Ie sevismiyorlardi. Hatta birbirlerini cekemedikleri soylenirdi, Kemal Nebioglu ise Glda-l$ Genel Baskam ve DISK Gene! Baskan Vekili olarak soz almayi sonralara brrakiyordu. Tane lane, agtr aglr konusuyor, sozlerine kitleleri etkileyici jest ve mimiklerle gUo; katarak, hemen kursu konusmacisi havasma giriyordu. DISK Gene! Sekreter Yardrmcrsi Ibrahim Cetkin, akrlci onerilere aglrllk veriyor ,tstanbul iscilerinin bilinc duzeyini daha yakmdan bilemedigi icin soze kansmaktan cok, verilecek gO-

Cahsma Bakaru AP'li Turgut Toker'in Turk-Is Genel Kuruiu'ndaErzurumda yapng: konusma, hazrrlanan bir tasannm DISK'i ortadan kaldrrmayi amacladigmi apacrk ortaya koyunca, D1SK'e uye sendikalann yoneticileri Mavis ayirun 3. haftasmda kendiliginden bir araya geldiler. Aralarmda birbirlerini cekerneY~nler yard]. Bir ikisinin tuturnu kuskuyla izleniyor, ama onlara bIT sey soylenmiyordu, Birisi CHP'yi koru korune tutuyor, bu partiye yonelik elestirileri yumusatmaya cahsryordu, Arna, CHP He AP'nin bazi konularda birlesmeleri ve ortak kararianyia bazi olumsuzlukta ileri gitmeleri, bu CHP'liyi de uyarmay~ ve olup biteni srmfsal acidan ele almaya yoneltmist], Bu sendikaci, 1970'lerde sik sik yazilanndan ve cevirilerinden do. laYl. suclanan, tutuklanan yazarlan okuyup sevdigi ve gozundeki perde stypldlgl icin soyle diyordu:

. :'C:HP ile AP'liier birlesip sendikalar yasasim degistirrne girisiminde anlasti, CHP susarak AP'yi destekIiyor. Ball CHP'Ii milletvekilleri ise Ortamn Solu'nu unutarak kendilerini TurkIs'in temsilcisi sayryor ve aym gorusleri Karma Komisyon'da savunuyorlar. Savunulacak gorusler sendikactlikta tekel yaratmayi saglayan oneriler degil, genel grevi yasalasurmaya yonelik anlayrsnr.'

Mayis 1970 sonunda DtSK Yonetim Kurulu toplannva <;:a~lnhyor, Turgut Toker'in DtSK'i kapatmayi amacladiklanm anlatan demeci ele ahmyordu. 3 Haziran gunu DISK Genel Merkezi'ne gelen yonetim kurulu uyeleri birbirinden daha atesli, da-

30

31

revi yapmaya hazrr bir tuturnu veg goruyordu.

Da~a onceki toplannlarda Genel Baskan Turkler , DisK'i yok etmeyi hedef alan tasanya "karst gorusle" ve "karst iasanvla" cikilrnasim onermisti, Hazrrlanan Kornisyon raporlan rasanrnn icerigini adamakilh irdelemis ve Anayasa'ya, Avrupa Sosyal AnIasmasi 'na, Birlesmis M iIletler Cahsma T eskila u 'run sozlesrnelerine aykrnhgim apacrk kanularrusn. Bu bakimdan D1sK Y6- netirn Kurulu uyeleri arasmdaki kisisel surtusmeler, Turgut To. ker'in demeciyle bir anda unutulrnus, turn DtSK sorumlulan, tek kalp, tek dimag olarak karsilaalan tehlikeyi nasil atlatacaklanrnn 'planiyla ilgiliydi.

TOm konusmalarda ortak g(jru~ler soyie saptaruyordu:

DtSK'i ve devrimci 6rgiitleri gorev yapamaz duruma getirmek icin girisilen Anayasa'ya aykin tasanlan kanunlastirma yolunun doguracagi sonuclan anlatmak icin Ankara' ya bir U yan Heyeti gonderilrneliydi.

Genel Baskan Kernal Turkler'in baskanhgmda kurulacak Uyan Heyeti, tasanlar yasalasngi takdirde dogacak sonuclan bir bir anlatrnahydi. Basvurulacak kisiler sunlar olmahydi: Cumhurbaskam, Basbakan, Anamuhalefet Partisi Genel Sekreteri Milli .Guvenlik Kurulu Genel Sekreterllg], Milli BirHk Grub~ Parlamenterleri. ..

Tasanlan protesto etmek iein bircok kentte ve yerlerde girisilecek eylemlerin neler olmasi gerektigini saptamak amaciyla bir Eylem Komitesi kurulmahydi.

Bu gOrU$ler kararlara dOn\i~\iyordu. Uyan Heyeti'nde Kernal TOrkler',Kemal Nebioilu. Riza Kuas, Kernal Sulker, CelAl Beyaz, Ehhrnan Tuncer olacaku. Eylem turlerini sapteyacak Bylem Komitesi $Oyle olustu:

Kernal Nebiojlu baskanhgmda Hilmi GOner, Salih c;'etin, Celli Beyaz, Avni Erakahn, Mustafa Bastan, ~inasi Kaya ...

Nebioilu SOz aldi:

uBizim Komite'nin toplanmasi, eylern ttlrlerini gOrt1$iip tarnsmasi iein Cuma gOnUne kadar bile vakit verllsin. BugUn Caraamba. Biz aksam ve yarm gOrO$Up kararlara vanr, Cuma gUnU de YOnetim Kurulu'na Onerilerimizi sunanz."

Bu istek yerinde gOr(UdO. DISK YtiiiUme ve YOnetim Kurul-

lannm ortak roplannsi Cuma'ya enelendi. Ama basina da 3 Haziran kararlan duyuruldu.

DiSK yoneticileri toplanudan ciknktan sonra, ayn ayn semtlere dagdddar. Sendikacilardan bazilan, daha once karar verdikleri lokallere giderek arkadaslanyla aksam yemegini yemeye biraz vakil geeirmeye basladilar. Konu, donup dolasiyor, Sendikalar Yasasi'nda yapllacak ve DtSK'i yok etmeyi amaclayan tasanya getiriliyordu, eelal Beyaz Bakirkoy'de bir restoranda bekleyen bazi Lasrik-ls yoneticileri ve i~yeri bastemsllcileriyle sohbete daldi. Riza Kuas'm kucuk kardesi Niyazi Kuas da Beyaz'i bekleyen grup icindeydi. Niyazi Kuas, DISK'te neye karar verildigini sordu. Beyaz:

"Ankara'ya gidece!iz, gitmeden de eylem prograrm hazirlavacagrz" dedi. Derby Fabrikasi sendika temsilcisi ise:

"Gereekten tasan, DtSK'i, sendikamizi islemez hale mi getirecek?" diye sorunea Beyaz; heyecanla ve biraz da yuksek sesIe:

"Tabii, dedi, adamlann niyeti bu ... Ama, kaprp kacan mi?

DISK, buna karsi koyacaknr. Bilesin ki, tasan, propaganda edildigi gibi guclu sendikalar kurulmasnu amaclamryor, Ast! maksatlan, butun yetkileri Genel Merkezi Ankara'da bulunan, uvesi en cok alan, yani Tnrk-ls'e vermek ... BOylece Turk-Is'm izledigi partilerustu politika He i$Ci simfuu uyutmak istiyorlar. lseiler bilinclenip kendi simflannm cikanm kollamasmlar istiyorlar , lstiyorlar ki, bukumetler kuyruk sallayan sendikacilarla isbirlig! yapip para babalarmm keyfini kacmcr grevlere gidilmesin, direni$ yapilmasm, eyleme gecilmesin ... Yam isci srmfim toplu sozlesmelerle isverene ucuza satsmlar, kendileri de crkarIanni surdurstmler ... "

Emekli bir i~i olan Nazif Yumru, ~arap bardagiru yere biraku, gozlerini aca aca, cok cile cekmis bir lscinm dusunceti sesivle sordu:

"Desene isin Icinde i$ var... Peki, ne yapacaksIDlz'?" Niyazi Kuas, gene bir sendikaci oldugu halde, bilincli olmanm gilcuyle soze kansn:

"Ustacigim dedi, ne yapacaksimz? diye sormaru sana yakisnramadim. Sen ki, bize gecmisin ne Kadar zabmetIi bir iscilikle

32

33

dolu oldulunu anlatirsm. Ne yapacallz? diye soracaktm ... DiSK, tabamna gOvenir. Ustalarma gOvenir, apbeylerine onem verir, Bir iCY olacaksa, hep birlikte yapacallz. Sen de ken dine dil~eni yapacaksm, deli! mi?

Nazif Yumru Usta:

"Niyazi, beni mahcup ettin, dedi. Ama dogrusunu sen S6y~ ledin. Hadi sarabumzi iKi smifmm dirliJi icin birlilimize kal-

dlrahm."· -

GiUO§erek saraplanm yudumladtlar. Celil Beyaz, luam alamamrscasma konusmasmt surdurdu:

"Adamlar olup bitenden habersizdavranryorlar. Arnk TOr~ kiye'de tek iKi konfederasyonu yok. DtSK kurulmustur, g6- _ rev b~mdadlf. 010 doIdulu sarulan ~k ge14mi~. gercek sendikaclhlIn mUcadeJesini vermeye ~Ianu~ur. HatIrlar mtslDlZ? TUrk~l$'in donek baskam Seyfl, DIsK kurulunca, 'onlar aocak diskotek kurabilirler, iJd ~plak bir bamama yar8$lr. DtSK konfederasyon olarak yoktur. OIU dopnu$tur' demi$ti ... GorsOn ~imdi 610 OlD dolOlu~ DtSK, yoksa gOrbOz mD?"

Niyazi Kuas, ceketini ~kanp sandalyesinin arkasma taktIk~ tan sonra:

"Hepimiz biliyoruz, dedi. san konfederasyona Oye olmu~ pek ~k i,cj. toplu sOzlqrneJerle i~verene sauldiklanmn farkmda ... Her yOnden klsktvrak baIlamm5lar ... Ama bizim sendikalann toplu sOzI~melerinin iKilere neler getirdilini anlaymca, onlardan kopup bile gelmeye ~Iyorlar. Biz LastikA~ olaralt, pek ~k 4yerini taradik; i$Ci arkad8$lanmu, bizim Oyemiz olmak icin can atIyorlar . ~ }'lla kadar 3540 iwerinde s6zle$me ya~ misnk, $imdi 59 i~erinin toplu s6z1~me yapmas; planlandi, Va. i$te bOyfe Nazif Usta?"

Celli Beyaz, Lastik~h'te b8$OrganizatOr olarak ~1~t1j1 icin olup bitenleri iyi biliyordu. Niyazi Kuas'l dolruladl:

"BaklO DtSK sendikasl olarak Lastik~h'e katdan i~yerlerin~ den akbma gelenleri sayaYlm: Rekor Lastik, Korozo DUlme, lkiz Lastik, Baby Lastik, tlk Kalem Ticaret. Bufolo DOlme, Plastik~h Adi Komandit tneri,Radius Kollektif$irketi, Konveyor Kau~k •.. "

Daha sayacaku ki, t:apa Plastik Fabrikasl iKilerinden. ko-

nu~ulanlan dinJeyip azar azar $arablRi yudumlayan Aydemir Bu-

~t: '

"Yeter be CeW Alabey, dedi. hepsini sayarsan dudaklann

kurur, bir $i$e ~arap daha istersin .,;"

Gulii$toler. . . , . . 0 k

Ama Y85am aCI 8Cl.eh$lyor, DISK ciler eylem tOrlenru a~

rarI~lfmak ~n ertesi gan toplanacaklanndan CeW Beyaz, Ay~

demir'e bak veriyordu: . -

"Dotnlsun arkada$, dedi, saymakJa bitiremem. Sonra eksik

de soyleyebilirim. Hadi son yudumiarlmlZl alabm da ben Bah-

ceJiev'e yoJlanayun." . HOI .

Cew Beyaz gibi, Kemal Nebiollu da. $inast Kaya da, ' I mi

GOner ve Mustafa ~ da dO$tlnCderi eylem tilrilyte dolu ola~ rak uykuya daldllar.

3S

34

DiSK'TE HEYECANLI aiR OTURUM

gelrnisti. Sulker: .

"Salona gecelim, dedi, ogleye kadar sonuc ahrsak basma sa-

at 13'e kadar bildiri gonderebiliriz." . .

Toplanti acrhnca Genel Baskan, DISK Eylem Komlte~1 Ba~karn Kernal Nebioglu'na soz verdi. Nebioglu, Rapor'da imzasi eksik olan Salih Ceun'e: " "Irnzalaym, dedi, send en sonra daktilosunu tamamladrk. Sonimza da anldrktan sonra Nebioglu:

"Raporumuz hazir. Onu okumakla yetinecegiz. Arkadaslanrmz soru sormak zahmetine katlarnrlarsa cevapl.an~lZ. olacaknr" dedi. Nebioglu, ban uyeleri suzdukten ve suemmin etkisini gozledikten sonra raporunu okudu:

"Kornisvonumuz toplanarak 274~275 sayih yasalarla Anayasal direnisleri kirmak icin getirilen bash ve teror. kanunu kar~l: smda tutumumuzun ne olacagim muzakere etrrus ve a~aA:ldakl

eylemleri gerekli gorrnustur.' . . .. .

DISK Yurutrne ve Yonetim Kurulu uyeleri dikkat kesilmisti, Sigara bile icilmiyor, herkesin basi, Genel BaS,kan'm solunda oturan Nebioglu'na donuk bulunuyordu. Nebioglu, ses tonunu daha da yukselterek devam eui:

"Bunlar: .

Ankara'ya gideeek heyetin, kanu~un bugunku Mec1i~ gundeminde bulunmasi nedeniyle 8 Haziran 1970 Pazartesi gOnO gorusmelere baslamak uzere Ankara'da bulund?rulmasma, bu gidisle ilgili basin bildirisin~n .y~nnki Cu~art~.sl .~ba~l bas~na verilmesine bu bildiride; gidisin nedenlen; hukumet, sendika

OzgOrltl.gonO yok edici tutu~~nd,,-? ~m:g~medi~i ta~dirde ~apilacak uyanlann, eylem bieimlerinin tkaz mahiyetinde belirtilmesine, Heyet'in Ankara'daki temaslan sonucunda ya~ae.a~ II basm toplannsmdan sonra .ts~a!,b~l'~a ]00.000 adet bildiri hanrlanm eylemin gun ve tarihinin iscilere ve halka duyurulmasma, duvar afisleri basunhp asilmasma, yerlere yazl yazt~maSID8, bir saatlik bir genel greve Anayasa'ya dayanarak bir kisnn bolgelerde gidilmesi ve cesitli direnislere basvurulmasi uygun gOrtilmOstOr. Saygl ile arz olunur. It

Komite Raporu'nun okunmasi bitince Nebioglu raporu, Ge~ nel Baskan'a uzatu, Nebioglu, Salih <;etin, CeliJ Beyaz, Smasl

.37

DISK Yurutrne Kurulu uyeleri sabah erken saatte sendikalarma giderek gunlOk islere goz atnlar, DISK Genel Sekreter] ise dog-ruca <;emberlita$'a DISK Genel Merkezi'ne gitti. Basml~ bir gun onceki bildiriyi ne olcude degerlendirdigine baku. 8asin, olup bitenlere uzak bir yakla~lm icindeydi. Saat henuz dokuzu. on ge~iy.ord~. Telefon caldi. DlsK'i arayan rnilliyer Gazetesi .m~habtrlennden Ozer Oral'dr, 0 gunkO toplantldan onemli bir sey cikrp clkmayaeagml soruvordu, Kemal Sulker:

"~ s.~n~a Y~nelim. Kurulu toplantlmlz var, DISK Direnis ~o,!l1tesl mn. geurecegl raporu gOrilseeegiz. Sonunda bir bildinnnz olur, size hemen gonderirim." dedi.

Gazeted arkadas eylemin, ya da direnisin ne olacaginr DtSK'e gelirse sonucu hernen ogrenip Ogrenemeyeeegini soru~ y~r~u: Genel Sekreter, bunun mumkun olamayacagml anlam, Bildiri, butun gazeteJere birden gOnderilecekti.

DIS~ GeneI Sekreteri bu ilgiden memnunJuk duydu. Ozer Oral, ciddi, guvenilir bir meslektaslYdl.

Genel Baskan gelmisti, Genel Sekterer'in odasma girince ba-

kmdi:

"Daha kimseIer yok mu?" dedi, saaune baku.

"Neyse saat ona an var, Sizde ne var ilstad?" dedi. "Gazetelere gOz atum. Henuz fazla bir ilgi yok, Bildirimizi

kisaca vermisler. Bakallm bug(lnkti toplanu sonunda bulten yayinlarsak onu nasil degerlendirirler?.'.

Yeneurn Kurulu uvelen birbiri arkasrndan odaya girdi. Hepsi

36

Kaya, Hilmi Guner ve Mustafa Basten'm imzaJan raporun ciddiyetini daha da belirsinle$tiriyordu.

Konusmalar, Raporu uygun bulma seklinde Seli$ti. Uyan Heyeti'nin hanrlanmasi istendi. Afi$ i~in iliskilere g~ilmesi icin bazi arkadaslara gorev verildi. Bir saatlik Genel Grev'in yasal dayanagimn Anayasa'da oldugu vurgulandi. C;unku iktidar, Anayasa cizgisi disma dU$mU$ ve Anayasa'nm 2. maddesinde yer alan Turkiye Cumhuriyeti'nin insan haklanna, demokratik ilkelere baAh bir hukuk devleti olma niteliline SIM ~irmiS"' ti, ) 1. maddede temel hak ve hurriyetlerin Anayasa'mn sozune ve ruhna uygun olarak aneak yasayla snurlanablteceginin getirilecegi yer ahyor, fakat bir bakkm ve hurriyetin OzUne dokunulmayacagi a~Jk~ be1iniliyordu. Aynca 12. maddede hi~bir kimseye ve aileye, znmreye veya sInlfa ustunlak tamnmayacagi yer almisn. 45. maddede sendikalann serbestce kurulmasi guvence altma ahnmisu.

Butun bunlar daha Once aynnnh olarak belirtilerek DiSK Genel B~kanhjI'na verilen bir raporda yer ahyordu. Celli Beyaz, Avni Erakahn ve lbrahim C;etkin'deo olusan Komisyon Raporu'nun sonunda su inane da belirtilmisti:

"Turk emekcllerinl ve TUrk topJumunu ekonomik ve pohtik Ozgo.rlUle kavusturmak isteyen guclerin butun demokratik ulkelerde mevcut dayamsma ve sempati grevlerini siddetle arzuladlll bir onamda var olan klSltll haklan da ortadan kaldirma tesebbuslerine karSi tepkinin eok siddetli olacagrm dU$ilnmemek ancak Turk ulusunun -;tkarlanna delil, yabanci kapitalistlerin ve onlann bir avuc 4birlik~isinin yaranna eabalayan akilsiz bir iktidann harcsdir. BOyle bir zihniyetin temsilcilerinin akl1lanm basma getirmek ise (Anayasa'run verdiAi butnn haklan cetin bir direnis bicimiyle kullanarak) TUrk i$~i simfmm ve onun gercek temsileisi DISK'in sOrevidir.- Bu gorev yapdacakur."

Eylem Komitesi'nde yer alan Celli Beyaz, bu gOrti:$tinU yineledili icin J saatlik grevi Anayasa'ya uygun buluyor, oteki arkadaslar da Anayasa'da yer alan direni~ hakkrm, Anayasa ~zgisi disma dusen Oemirel iktidan i~in inancla savunuyorlardi,

Bu oturum sonunda konu ile ilgili olarak kisa bir bildiri yaymlanmasl uygun gOruldu. Kamuya verilen bilgi $Oyle oldu:

"3 Haziran 1970 tarihinde lstanbul'da Genel Merkez'de olalanustO toplanen DIsK YOnetim Kurulu cah$malanDl 5 Haziran 1970 tarihinde sona erdirmi~tir. Bu toplannda hukUmet~e deti$tirilmek tstenen 274 ve 275 sa}'lh yasalarla ilgili tasanla~ ele almmis ve devrimci sendikalann eahsmalanm engellemeyi amaclayan bu tasanlara karSl, Anayasa haklanmn savunulmasma karar verilmi$tir."

Uyan Heyeti ancak 10 Haziran ~arpm.ba gnnU Ankara'y~ gidebiiecekti, Panrtes) sUnu Genel Sekreter Cumhurb8Jkam - na CHP Genel Sekreteri'ne ve Milli Guvenlik Kurulu Genel SeL:reterlili'ne gOnderilecek mektuplan ve tasanlarla i1s;ili elestirileri yeni bastan hazuladl. Genel Baskan da Basbakan'a yaztlacall kaleme aldi. Bu yazdar, 9 Haziran Sah gUnU postaya verildi. Basbakan Demirel'e gOnderilen mektup, TUrkler'ce baska bir uslupla Yazlldl, bunda, tasanlar yasalasunhrsa, eylem turlerinin sertlesecegi bildiriliyordu.

Basbakan'a gOnderilen mektup soyleydi:

"Saym SUleyman Demirel Basbakan

Ankara

Hukumetinizin, sadeee lsveren SendikalarJ Konfederasyonu ile Turk-Is'in gOrUsunu aiarak hazlrladlll ve Buytlk Mi1let Meclisi'ne sundulu 274 saYlh Sendikalar Kanunu i1e 275 sayih Toplu .1$ Sozlesmesi, Grev ve Lokavt Kanunu hakkmdaki detisiklik

tasanlan, Anayasa'ya, Milletierarasl 8'1 ve 98 saYlh sozlesme-

lere aykmdir. '

Bu tasanlar kanunlaStl!t takdirde, Anayasa teminan alunda bulunan SENDIKA OZOORLOGO ite Toplu is Sozlesmes! yaprna ve GREV hakki dolayh yoldan kaldmlmis olacak ve Anayasa'ya karsi olacaknr, Ve bu sebeple de esasen adt gecen Kanun'lann mevcut seklinde dahi dolayb $tkilde adl s~m ilkeler ve haklann kisitlanmrs olmasmdan dolayi gUn geemeden yer yer (FUll DURUM. t$GAL. OTURMA, DtRENME)ismi ile patlamakta oJan olaylar artacak ve kanun deti$iklili huzur getirme yerine, iKileri anarsik bir onama itme zorunlugunda brrak-

39

38

mrs olacaknr.

H ukurnerinizi n yanhs ve Anayasa' ya ay k 1rI bi ria \,11 I \'I B uyuk Millet Meclisi'ne goturmus olmasi, iktidarmrzm bitar;ll hir vonerlm anlayisma sahip olmamasmdan ve partizanca hit 111- tumdan i1eri gelmektedir. Cunku, hukurnetiniz, isci srrufi \T \<1' hsma hayan ile ilgili bir tasan hazrrlarken, isci teskilarlaruuu gorusunu almayi dusunebilrnis olmasina ragmen', bu kesimd c sadece Turk-ls'in gorO~Onll alnus ve yeterli gormustur, Bovlc-

ce anti-demokratik bir cizgiye dusmustur. .

Diger yandan DtSK'in ikinci bir isci konfederasyonu olarak varhgrm unutmus gibi gorunurken, DtSK'in unutulmadigi, (a+ hsma Bakaru'nm TOrk-h Kongresi'nde son konusmasmdan 50nra anlasilrms ve bu tasanlann DtSK'i yok etrnek icin hazirlandiAl o~renilebilmistir. Bu da hukumetinizin partizanca bir tutumundan ileri gelrnektedir,

Sonuc olarak, bu tasanlar Anayasa'ya ve Milletlerarast sozlesmelere aykmdir. 'Ve buna karst cikmak, Anayasa uyannca en tabii bir haktrr.

Hukumet, yalmz bir grup vatandasm degil, butun milletin temsilcisi olarak is basmdadir. Hukumetin partizanca bir tutumla, yalruz bir grup vatandas Iehine hareket tam, Anayasa'ya 'ie Milletlerarasi kurallara aykmdir ve suctur. Bu tasanlarla ilgili DISK'in: g6rtisO ozet olarak ilisiktedir. Bu tasanlarm kanunlasmasi hali iyi degil, aksine k6tti sonuclar verecegi a~lk ve meydandadir.

Onun icin Hukumetinizin bitaraf biT g6ruS acismdan hareketle, bu tasanlan Bayuk Millet Meclisi'nden geri almasun ve bilahare D1SK'in de, di~er kuruluslarte aym seviyede ve ol~tide gOrtisii ahndiktan sonra yeniden hazirlanarak Btiyuk Millet Meclisi 'ne verilmesini talep ediyoruz, Aksi takdird e Anayasa'daki direnme haklanrmzi kullanacagirmzi simdiden belirtiriz.

Keyfiyet arzolunur,

DiSK olarak boylece, devletin en verkili ve ihliJi makamlanna tepkinin ne olacagi anlaulmis oluyordu. -

Ankara'ya giden Uyan Heyeti'nin mektup gonderdigi makamlara sunacagi Muhnra da hazirlanrrusn. Muhura'da SU noktalar uzerinde duruluyordu:

T asanlar Anayasa ilkelerini ihUil niteligindedir ,

Bu tasanlarla ozgur sendikacihk, toplu sozlesme ve grev yaprna ozgurlukleri yalmz bir zumreye tanmmakta, bu zumre dismdaki butun iscilere ve isci orgutlerine ise yasaklanmaktadir.

Tasanlar, DiSK'j ve tum Ozgiir sendikalan ortadan kaldtrrna amaci gutrnektedir. Ama D1SK ve uye orgutler Anayasa haklanna simsiki sanlarak sonuna kadar mucadele edecek ve direneceklerdir,

Tasanlar yasalasngr takdirde cahsma hayati anarsi icine i: i· lecek, sendikacihk alarunda bir zumreye diktatorluk ranmacaklit; DiSK ve uye sendikalan bu diklatOrlilgO asla kabul etrneyecektir. Dogacak olayJann sorumlulugu, tasanyi getiren hukumete ail olacaknr.'

Bu tasanlar geri ahnmahdir. Yapilacak degisiklik bit isyerinde hangi sendikamn gucu varsa, yani isciler gercekten hangi sendikamn uyesi ise 0 sendikaya topJu sozlesme yapma hakkun tammaya yonelik olmahdir.

Uyan Heyeti ucakla Ankara Esenboga havaalanma iner inmez dogruca otele giderek odalannda telefon basmda ilgililerden randevu almaya koyuldular.

Saygilanrmzla Gene1 Baskan Kernal TDRKLER"

40

41

ANKARA'OA GEGEN iKiGDN

"O~leden sonra bir ara Basbakanhga gidelim, hie olmazsa ileride "mekrupla gOrti$me istegimizi belirttik, telefonla randevu istedik, vermedi, B8$bakanh!a gittik, bizi almadi." deriz, Basbakanhga da sokmaz degiller ya?"

Telefonla CHP Genel Merkezi'ni arayan Nebioglu:

"Biliyoruz, Kurultay var, Saym Ecevit cok mesgul, Ama yerini biliyorsamz, ya da size telefon euiji olursa bizim DISK Uyan Heyeti olarak Ankara'da bulundugumuzu, kisa bir sure icin kendilerini ziyaret etmek istedi!imizi bildirin. _Bizim telefon numaranuzi yazm IUtfen ... Evet, gOrii~mek uzere, saygdar bizden efendim.'

Celli Beyaz, hizh mzll heceleri yutarcasma sordu:

"Eeevit de mi kabul etmeyecek? Bu CHP yok mu, yok mu bu CHP'"

Nebioglu hemen sOzUnU kesti:

"Dur be Celli, .. ~imdi CHP'yi elestirmenin sirasi degil. EceVii, yaklasan Kurultay'da Inoon ile kozunu paylasmak icin cahsiyor. Bir aydan az vakti var Eeevit'in. Bir yere cekilmis, Kuruhay konusmasim hazrrhyormus. Istanbulll Orgutu kansikDU$. onunla da ilgilenlyormus bugun. Bizim kendisini gormek istedigimizi mutlaka bildirecek, bile telefon edecek, 0 kadar..;'

DIsK Genel Baskam, Milli Birlik Grubu'ndan Senator Ahmet Yrldiz'r, 0 yoksa Suphi Karaman'i, ya da Vehbi Ersu'yu ararnada yarar gOrdO. 1965 secimlerinde Tekirdag'dan Tip milletvekili olan Nebioglu, parlamento telefonlanm bildigi, hatta cikacak gOrevliyle konusma turu hakkmda deneyi bulundugu icin telefonla gorO$me gOrevi kendisinin oluyordu.

Telefon gOrti$meleri olumlu geeti. SenatOr Abmet Yildiz, DISK Uyan Heyetl'ni Senato'daki Grup saJonunda bekliyor-

du TUrkler:· .

"Nebioglu, dedi, bir de Milli Guvenlik Kurulu Genel Sekreterligi'ni arayahm, sonra da cahsma prograrmrmn gunlere ve saatlere gore boleriz."

Nebioglu "Ha!" diyerek ceplerinde bir seyler baku, Sonra bir telgraf kigldl cikardr;

"Turkler, dedi, biz Istanbul'dan aynhrken Mi1li Guvenlik Kurulu Genel Sekreterligi'nden bir telgraf geldi.Sulker, disarday-

"Efendim. ben DISK Genel Baskem Kemal Turkler.Saym Basbakan'i ziyaret etrnek istiyoruz, acaba vakitleri mOsait mi? Mak ammda de~il mi?,. Peki ne zaman Basbakanhga gelebilir? Ya .. , Acaba Meclis'e gitsek ... Orada da mi gOrO$emeyiz? Peki biz size telefon numaranuzi versek, beyefendi gelinee telefon etmeniz.,; Mumkun olmaz rm? Peki, tesekkur ederim.,;"

DISK Genel Baskam sinirli sinirli telefonu kapattr. Uyan Heyeti uyelerine:

"Belli ki bizimle gorusmek istemiyor. Ya da Ozel Kalem MOduru atlatmaya cahsryor. lsterseniz ogleden sonra Basbakanhla gidelim, orda ise gorusmede israr ettii;imizi bildirelim, gonah bizden gitsin.,,"

Ehliman Tuncer, itiraz etti:

"Reis, dedi. Ankara'ya gelecegimizi gazeteler yazdi. Mektupla da randevu istedik. Suleyman bu. kendisini ziyaret edecegimizi dusunmustur ve Ozel Kalem'e bizimle gOrO$mek istemedigini bildirmis ve BaSbakanhga ugramamisur bile","

Riza Kuas, milletvekili olmanm verdigi olanaklan kullanmak istedi:

"Arkadaslar, dedi. ogieden sonra Meclis var. Ben orada Basbakan'i gormeye cahsmm, randevu verirse ... "

Kemal Stilker auldi:

•• Adamm niyeti gorusmemekse, sana da randevu verrnez, bizi

de kabul etrnez."

Turkler israr etti:

42

43

ds. Telsraf bende kaldi, Genel Sekreterlik, sendikul,u \,I\<I"yl" ilgili degi~il.;iiklerin Milli Guvenlikle ilgil] olrnadig 1 1\)11 ~'Oll'~me istegirnizin yerinde bulunmadigiru bildiriyor. I~te ldjll.d ..;"

Turkler , telgrafi bir daha okuduktan sonra:

"PaSa gonulleri bilir. biz sorurnlu kisileri uyarrna gorev illl!/] yapuk. Peki oyle ise, ilk i~ olarak 6gleden sonra Ahrnct YII·

diz'i ve arkadaslanrn gorelirn." .

Nebioglu'nun yol gostericiligiyle MHIi Birlik Grubu toplann salonuna girilince, en yakm dostlara karst gosterilen bir sevg! ve ilgiyle karsrlandi DiSK Uyan Heyeti ... Ahmet Yildiz, Sami Kucuk, Vehbi Ersu, Suphi Karaman, Suphi Gursoytirak DISK heyetini buyur etrne yansi icindeydiler. Bir ara Basbakan Demirel'in Ozel Kalem mudurunun kendilerini nasil atlatuklanm sovlediler. Ahmet Yrldiz, tath sivesi, esprili curnle kurusu He 505- ledigi goruslerini soylemeye hazirlandi:

"Beyler, dedi. Suleyman'm isi zor. Biliyorsunuz, daha ay basmda pref esorler ve binlerce ogrenci burda Ankara' da Anayasa'ya saygi yUriiyu$U yapnlar. Bu, Demirel'e saygrrmz yok yoruyusu idi, Soma ne oldu. Personel Kanunu'nu allayip pullayip Mec1is'e verdigini soyleyen Demirel'in bekledigi alkis yeriDe teknik elemanlardan olusan 20-25 bin teknik eleman boykota gecti, Basbakan ne de olsa, koylu kokenli, Cobanhgryla iftihar ediyor , Eee, bu mannk, kendisine karsi olanlann yaymlanm kismasi sonucunu veriyor. Rahat uyumasi icin yalmz kendisini ovenleri okumasi lazlm. Tuttu, kagEt fiatlanm yuzde 25 arurdr ... Bunu protesto edenlerden onemli bir grup baba, Kadikoy'den, sizin oralardan Istanbul'a gecip kaglt ve knap pahahligrm proresto icin vapura binmisler. Hadi vapur biletlerine yuzde elli zam! Koylunun cankh erkam harbi'nin manngi boyle ... 'Daha ileri giderseniz ey genclik, bakm size ne tuzaklar , ne oyunlar, ne kaziklar hazirladim' dercesine, AP'!i siddet yanhlanmn tutumundan kendilerine guvence cikan Turkes'ia komandolan Karadeniz T ekni k Uni versit esi 'ni bastilar, ogrencileri varaladilar. Bunun anlarm buyuktu. Ama sagduyulular, dog;usu bu sagduyu yerine solduyu diyecegim, evet solduyulu bilincli insanlar hareketsiz kalmadi. Personel Kanunu'nu, hem meslekleri, bern ekonomik r;lkarlanyla bagdastirmayan lstan-

bul'daki bekimler, eczacilar, hastabakicilar da harekete gecti, yurtiyu~ yapu. Basbakan bunlan gorrnezlikten gelemezdi, Eh, sirndi sizler , isci sendikalarr ternsilcileri, anayasa profesorleri, dokrorlar, teknik elemanlar gibi yurnusak, kibar, nazikce, diplornasi diliyle konusmuyorsunuz. Dobra dobra soyluyorsunuz. Peki Demirel budala degil, aksine cok akilh ve hesaph .. sizi kabul ederse ona 'saygilanmizi sunanz efendim, evet efendim se· . per efendim' demeyeceginizi cok iyi bilir. Yuzune karsi onu elestirmenize ve yapugma pisman edeceginizi soylemenize frrsat verir mi, ben de onun yerinde olsam ... "

DJSK yoneticileri birden:

"Estagfurullah" deyince salonda gulusmeler oldu. Senator Gursoyurak, bu aradan yararlanarak:

"Daha dun, siz daha iyibiliyorsunuz, istanbul Universitesi uc gun kapanld» Bugun, belki daha gazetelere bakmadiruz, radyo dinlemediniz, genclik arasmdaki catismalan korukleyenler 14. gene olarak oldurulen lmamoglu'nun bugun cenazesi kaldinhrken yine olaylar cikrms, Teknik Universite yurdunda birkac gene yine yaralanmis ... Basbakan'm derdi, koeaman basmdan daha buyuk."

Turkler, Nebioglu, Sulker, Beyaz, Tuncer yanlannda oturduklan senatarlore ayn ayn yonlerden 274 sayih sendikalar ya-

. sasmdaki aksakhklan anlauyortardr, Senatorlerin hemen hepsi tasanyi okumus, not alrmslardi. Tasan Senato'ya gelince eles· tirici olarak Gruplan adma Vehbi Ersu'yO gorevlendirdiklerini bildiriyor ve Ersu'nun DISK'in elestirileriyle daha da gUCIU konusma yapmasi icin notlar verilmesini oneriyorlardr,

Uyan Heyeti, yuksek bir moralle Milli Birlik Grubu salonundan aynldi.

Basbakanhga gitrnede kararh olduklan icin oraya yoneldiler.

Polislerin barajlanm asarak Basbakanhk binasma girince, Ozel Kalem'e gitmeden Once sagdaki bit kucuk odaya almdilar. G6- revli memur, Basbakanhk Ozel Kalemi'yle telefonlasn, hep:

"Peki Beyefendi, Basusrune Beyefendi, Olur Beyefendi ... " diye diye telefonu kapatu. DJSK Genel Baskam'na bakarak:

"Saym Basbakan henuz makamma tesrif etmemis. Ozel Kalern nerede oldugunu bilmiyor. Sizin burada beklemenizi de bo-

44

45

suna zahmet sayryor. Basbakan'la gOrO~bjlecelinjzi ne bugun, ne yann, hana Cumartesi bile mumkun bulmuyor efendim."

Bu sozler, Basbakanhgm kesin tavnm anlauyordu, DISK'dlerin Ozel Kalemle olsun gOrO$mesi, oraya k.adar cikmast bile Besbakan'ca yasaklanrmsn. Basbakan DISK'j tammak Istemiyor, ama DlsK'i kapatma}'l amat; bilen tasarm cikartma kararim koruyordu.

Yapllacak bir $ey kalmannsn. Ankara'daki sendikacllarla gO· rusmek i.;in DIsK SOlge Temsilciligi'ne giden DIsK Heyeti, olup bitenler hakkmda Bolge Temsilciliii'nin verdiAi bilgileri dinle, diler. Akpm yemetini de Genet Baskan'm onerisine uyarak hem ekonomik, hem sathkh, hem leuetli diye i$kembe eorbasi ve nohutlu pilavla gecistirdfler.

Gece otele donnnce, Uyan Heyeti'nin her biri ayn ayn dusunceve daldi.-Genel Sekreter Kemal SOlker, ortami hiC de elverisli bulmuyordu. Yarab boia OnOne gelene saldmrdi, Bu insanlar icin de dolal bir iCgOdOydU. Adalet Partisi GenelBaskam birbiri iistilne yara ahyordu. AP Haysiyet Divam boyuna cah$lyordu. Daba Subat aymda bir senatOr ve Oc milletvekilini Parti'den cikarma karan vermisti. Birkac gUn sonra da aln milletvekili, AP Genel ldare Kurulu'ndan istifa etmisti.Bunu eski <;all$ma Bakam Ali Naill Erdem'io aynlmasl izlemi$ti. Bir sure sonra, bir senator daha AP'den aynll1l1$, Subat ortalarma dolru Demirel Kabioesi'nin bntcesl on farkla reddedilmisti.

Du olajanOstU bir geli$me ohnultU. Adalet Partisi'nde bir "Dosyalt Muhalefet" dojuyor. partide aynlmalar, cekismeler ve Ozellikle Basbakan Demirel ve yakinlanna karl! kendi ekonomik C1kariarlOi fazlaca gOzetmeden dolan suclamalar fiskos smmm l$1yor. Meclis konidorlannda sOylenir oluyordu. Erdemsiz &irl$imlerin varhlmt bilen bir milletvekilinin "Dosyab Muhalefet" deyimine Demirel eevresinin g6sterdiAi tepki, daha aliT bir yamtla kar$llll1lyordu: "Bu sOziimden ahnarllar, CIkar onakhAI iiyeleridir!"

Bu "Dosyah Muhalefet"in varhgmdan tedirgin olan Demirei ve eevresinin icinde bulunduju psikolojik slkmtl}'l iyi anlayan Ttirk-b YOneticileri, Demirel'in arkasmda onu koruyacak "bir mllyonluk bir TOrk-h topluluiu"nun varbllyla oyallyor

ve AP icindeki bunahmi, Turk-ls'teki bunalum eozmeye yardimcr bir etken saviyordu. "Dosyah Muhalefetv'in varhgim Turk-Is ekibi kendi menfaatlerini sallayacak bir araca donusturmeye ozen gOsteriyordu. Bu onarnda Demirel, kadiik olan tasanmn yeniden Meclis'e verilmesi i~in Genel Merkez Kontenjanr'ndan milletvekili yaptlrdlil seodikactlan harekete geeirmis, AP'oin Meclis aritmetilinden yararJanarak tasanmn gundeme suratle ahnmasr yoluna yqill~lk yaktnl$tl.

Butcenin reddiyle istifa eden Demirel, manevralanm surdurmus, transferlerini yapnu$. olumsuz oy kullanacak oJanIan Meclis'e gelmemeye ikna ettirmis ve yeni kabinesini kurmustu. Bu kez 60 oy UstOnliililyle gOvenoyu almaYl bilmist].

Demirel yine Ba$bakan'dl arna, eevresl ve yaklDlan icin sOylenenJer, Clkan icin yasalara SIft cevirmeleri surdurenler icin SOylenenleri duymuyordu aruk. Meclis Grubu'nda soylemi$ti fa:

"Ben Divan-I Ali'den de Otesinden de korkmam. Almm aClt, yOzUm ak." Arnk bunlan sOyleyen bir B8$bakan'lD dedikoduIan dinlemeye vakti olmayacak, arkasmda "I milyonluk destekci uretimi ellerinde tutan" TOrk-h varken, onlan memnuo etmekle 6nemli bir 8$8IIlaya varaeakn. Ama toplumsal bunahmi, bu TUrk-b Grubu'nun desteAi onleyemiyordu. <;eJitli toplumsal kesimlerde biriken ekooomik gUcstlzltiAtln ve sikmulann birikimiyle yQzeye vuran memnunsuzluk yet yer padamalara dOnUlilyor; boykotJar, i$galler, protestolar birbirini izliyorduo fizellikle Oniversite ve ytl.ksek oiullarda crkan C8ttlmalar, genelere kurlUD slkmalar, cinayeder. komando zulmb. Demirei ilctidaramrun COzemeyeceti boyutlara vanyordu. Asbnda bu gOrOntOler, alt yaplda egemen olan sOmUrUden, bajnazca elitimden, gizli-kapakh ideolojik etitimle yeoiden gUclendirilmek istenen fll1ist giri$imlerden kaynaklaruyordu. Aoayasal hakla-

- nm savunan gen~ler, iKiler tatmin edilecek yerde bunlara Anayasa dOlmanbjlyla kalll Clkwyor "YahyaHan FormUlii" gUn. deme getiriliyordu.

. SUIter, demokrasi tlstUnde Oemokles'in labaD1D dola$ult yar- 11510a vararak uykuya daldi. -

11 Hariran Persembe sabaht DtSK Gene! Ba$karu'mn odaslnda toplaruldl. Rlsa Kuasbeklenirken ada telefonu ~aldl.

46

41

Turkler tras olmaktaydr, Nebioglu telefon ahcrsuu kaldtrdr:

"Kuas, ben Nebioglu.seni bekliyoruz, dedi, evet hepimiz Turklerin odasmdayiz. Gel de Ecevit'e gidelim.v. Gee kalma, geL."

Odava getirilen kahvalnlar yenilirken kapi acildt ve Riza Kuas girdi,

Sen, sakaci ve iyirnserdi:

"Daha dovmadimz mr? Yeyin bakahrn yeyin, nasil olsa sendikalanmz kapanlacak, aylarca issiz kalacaksmiz, frrsat bu firsat, yeyin bakahm, yeyin ... "

Kendisi de bir zeytin tanesi alarak bir koltuga oturdu. Turkler'de trasmi tamamladigmdan odaya geldi. Kuas:

"Arkadaslar, dedi. Meclis'in bugunku gtindeminde 274'U degiSlirece). tasan var, Ogleden sonra ben Meclis'e gidecegirn. Mutlaka konusma yapacagim. Sulker bana acele bir konusma haztrlasin, zira dun geee hie uyuyamadim, kafam yerinde de-

gil. Ecevit'in randevusu saat kactaydi?" .

Nebioglu yamt verdi:

"Saar 11 'de ... Simdi saar ona on VaL"

"Tamam, dedi Kuas, Stilker hemen daktilo basma gee, bana goruslerimizi belirten bir konusma yaz, saat Il'e on kala buradan cikanz. Sizi tarn onbirde eHP Genel Merkezi'ne gotururum."

Kuas'rn bu gOrUSO hernen paylasildi.Sulker, beraberinde getirdigi daktilonun basma geeti. Kemal Turkler konusmuyor, gozlenni bosluga dikrnis dusunuyordu. Hem OtSK'in, hem de uye sendikalann en guclusu olan Maden-ls'in Genel Baskani'ydi. Pek cok sendikal mtieadelenin ustesinden gelmisti. Anayasa'da grev hakki tanmdiktan, arna ilgili yasa cikanlmadan lstanbul'da Kavel Kable Fabrikasr'nda sendika temsilcilerine yapiIan bask! ve odenmeyen ikrarniyeler nedeniyle iscilerin baslattlg1 36 gun surdurulen eyleme can vermisti, Fabrikada kazaruIan zafer, yasaya konulan bir gecici madde He pekistirilmisti, Boylece greve kanlanlar aleyhine acilan davaYl durdurmak ve iscileri bagislatmak mOmkOn olmustu,

Bunu baska grevler, direnisler izlemi~, hemen hepsinden Maden-Is kazanch ~Ikmls, bir bakima icsilere onernli ekonomik

ve sosyal kazamrnlar saglanrmsu. Sirndi DIsK' in ve dolayrsiyla uye sendikalann Iscileri icin yeni bir donem baslayacaku, Meclis gundernine geldigine gore DtSK'in basma corap orecek tasan yasalasacakti. Bunun etkilerini ortadan kaldirmak icin neIer yapilmahydi? Turkier bunlan dusnnuyor, vardl!l sonuclan tarnyor, basan sansmi oranhyordu.

Odada, DtSK Genel Sekreteri'nin daktilo sesinden baska bir Sey duyulmuyordu, Nebioglu gazeteleri okuyor, Kuas yamnda getirdigi secmen mektuplanm okuyarak notlar abyordu.EPli~ man Tuncer elindeki zinciri donduruvor, pencereden gelip gecenleri izliyordu. Celll Beyaz da sandalyede oturmus, sigara ustune sigara yakiyordu.

"Benim yanm bitti," dedi Kemal Sillker, birka~ sayfahk metni Kuas'a uzatti. Kemal Turkler yerinden kalkn. Saate baku. "On bire yirmi var, hadin crkahm" diyerek oda kapisma dogru yurudu. DISK uyan heyetindekiler Genel Baskanlanm izlediler,

CHP Genel Merkezi'ne girdikleri vakit, Ozel Kalem'de ilgiyle karsilandilar. Gorevli:

"Sayin Ecevit, sizi bekliyor efendim" dedi.

Yan kaprdan CHP Genel Sekreteri'nin odasma girince Eeevit ayaAa kalkn. Olabildigi kadar nezaket ve saYgIyla msx Heyeti'ndekilerin ellerini sikn, geJdikierine tesekkur etti, yer gOsterdi. Ecevit'in yOzO..nde belli bir yorgunluk izi vardi. Konuyu Genel Baskan apkladl:

"Biliyorsunuz, dedi, 01SK'i ortadan kaldrrmayi amaelayan bir tasan bugUn Meclis'ten gececek, Saym Kuas Meclis gOndeminde oJdutunu bildirdi. Bu tasan .....

SOzOnu bltirmemisti ki BUlent Ecevit:

"Biliyorum. diye sOu bqladJ. Dogrusunu sOyleyeyim, ben Kurultay haztrbjJyla uJr8,$lyorum. !fasanYi tUmUyle incelemedim. Ama Pard'run!s-;i Komitesi'nin gOrU~erini OArenmi~tim. Onlar bir sakmca bulmadtklanru bildirmisti. Ama basmda yer alan gOril$lerinizi ve tepkilerinizi okudum. Sizleri hakh buluyorum. Tasanrun bu kadar antidemokratik ve Anayasa ilkelerine aylorl olacajma ihtimal vermemistim."

Turkler, yeniden sOu ba~ladl. Tasanyi elestlren Muhtlra'YI

49

48

uzatn:

"Biliyoruz, vaktiniz cok az, bizi kabul eltiginil kin size tesekkur etmek isteriz. Bilmiyorum, Meclis'te yaprlacak bir kar~I koyma ihtimali kaldl mi?"

Ecevit, bunu olasi gormedigini, CHP'1i milletvekilerinin Turkt§ yOneticileri, ya da TUrkch'e Uye sendikalann Genel BaskanIan oldugunu hanrlatarak:

"Ancak Senato'da CHP olarak tasanya karst cikabilecegiz.

BenGrup yOneticileriarkad~lanmla konusacagnn. Hatta Parti Cahsma Meclisi'ni toplantiya dave! edecegim. Bu konuyla ilgilenen $eref Baksik arkadasimla gOrtl.$CCCIim. Anayasa'ya aykin bir yasaya CHP olarak olumlu oy veremeyiz."

Bulent Ecevit, demokrasiyle ilgili ve sendikalann i~lerlili konusundaki gOrO~lerini aeikladiktan sonra:

"Sayin ntsx-n arkadaslar, dedi, duyarhhguuzi, tepkllerinizi anhyor ve bir OI~Ude hak veriyorum. Senato'da gOrU$UIUr· ken Tasan'yi en iyi sekilde elestirmek icin arkadastannn uyaracagnn. Sarunm arkadqlarlDl da benim gibi, sinn gibi Anayasa'ya ve uluslararasi sozlesmelere aykm hOkUmlere gereken . elestirileri yapacaklardtr."

Ecevit'in yarundan aynlen DtSK Uyan Heyeti'nin yureklerine su serpilmisti. CHP Genel Merkezi'nden aynhrken geleceIe olan umutlan artrmsn, Dojruca Kuas'm evine gittiler. Beraber yemek yiyecek. Kuas Meclis'e gidecek, kendileri de Ku· &S'ID evinde onun donU~OnO bekleyeceklerdi.

Kuas'm evindeyken telefon ealdi, Bir ajaI)Stan telefon ediU· yor, bir gun Once D1SK Bolge Temsikiliai'nde yapibp 0 sabah basma dajtttian bildiri ile ilgili sorular soruluyordu. Gazeteci:

"Efendim bildirinizde 'SOmUCOcO ~ Anayasa'run. bir gun devrimciler eliyle hayata uygulanmasmdan ve kendi ~lkar· lanmn sona ermesinden korkuyorlar. Bu nedenle, iktidar ellerindeyken tOm devrimcileri OrgOtsOz btrakmaya -;alt~lyorlar' diyorsunuz, Buradaki sOmfirOcO cevrelerden kimi ama~hyorsu· nuz?"

CelAI Beyaz, telefondaki soruyu:

"Bir dakika mOsaade edin, dedi. Gene' Balkan burada. onun cevabmi alaYlm da .,;"

Turkler sinirlendi:

"Kimrnis konusan? dedi.her onune gelene aciklarna yapdlr rm CeIAI?"

Celli Beyaz, teiefonu eliyle srmsiki kapamrs, yavas sesle:

"Ne kiziyorsun birader, dedi. ben de bir $ey soylemedim ya ...

Sen cevap ver."

Ve telefonu DtSK Genel Baskam'na uzaru. Turkler:

"Kardesim, bildirimiz acik. Kimi kastettigimiz] siz kendiniz cevaplaym. Mademki gazetecisiniz, kimleri kastettilimiz:i sit da· ha iyi bilirsiniz. Anayasa'dan Sikayet~i olanlar kimlerse. Anayasa disma cikanlar hangi politikacilarsa onlardir kastettikleri-mil, SOmUrucO cevreleri biz mi size Otretelim? Musaadenizle .v."

Telefonu kapatn.

Bildiri, gercekren sert yazilmisn. Ama, DtSK'i ve ona baAh sendikalan yok etmek isteyenler varken suskunluk olamaz, go· rusleri yalvaran bir dille belirtmek yakismaz, Uyan Heyeti'nin ortak gOrO$leri bildiride yer almisu son kez.

1$cilerin temel haklanru yok etmeyi amac bilen girijimler gent;liAe yOnelmi$ saldmlar, devrimci Olretmenlere ve tum dey: rimei gu~lere karsi uygulanan baskilar. anayasa')') rafa kaldirrna cabalan olarak yorumiannu$tl. $imdi de sendikalar ve grey yasalanm delistirmek iein sQrdOrOlen eabalar, iktidann bazt. ~ mnracu ve i~birlik-;i cevrelene yaptttJ- pazarbjln sonucu olarak deA:erlendiriliyordu. Boylece Anayasa'run OzgOr sendikacthk ilkelerini ve bu ilkeleri ~eyen Oteki hOkOmierini tOmOyie tab. rip giri§iminin gOndeme getirildili acrklamyordu. Yerli ve yabanct sOmtlrOcf1Ierin, itbirlik-;iJeriniil kOr ihtirasl yOzilnden top. tumun yeni bunahmlara itilmekte oldulu belirtiliyordu.

Bildiri. nicin OtSK'j kapatmaya yOneldiklerini de ~oyle a-;tk. byordu:

'.'Bizi or~OtsOz birakmak istemeleri 'koylOye toprak, herkese l~, her adeye konut verilmesi'ni istediA:irnizdendir. Bizi be. ~ef ~meleri 'dl§ ticareti, bankaClhA:l, sigortacihgr devletlestirmeyi' zorunlu gOrmemizdendir. Bizi susturmaya kalkismaI~I :b~t~n d~aJ kaynaklannuz, yabanctlartn ve yerli isbirlikci.lenrun ipoteginden kurtarmak' amaciru iKilere anlatmakta oldulumuzdandlr. "

50

51

Bildiri soyle sonuclaruyordu:

"Ozgur sendikacihga vurulmak istenen prangamn halkalann~ ha:lflayanla~ Anayasa'ya bath guelerin balyozlanyla bu zincirlerin nasil birer birer kmldigrm g6receklerdir."

Bir yaym aiansmm, bildirinin bir MIUmUnu alarak yo rum yapmaya DIsK Uyan Heyeti'ni zorlamasmm altmda baska :.ede~ler yatm~l~dl. Telefon konusmasi, iktidar cevrelerine bagh bir gazetecmm DIsK y6neticilerini suclamaya, belki de lUIUklatmaya yOnelik bir cabaydi. DIsK bunu onlemisti,

Rtza Kuas, ikindi vakti, hizla odaya girdi:

"Meclis 15-20 kisiyle toplandi ve Tasan'run turn maddeleri kabul edildi. Artik mucadeleyi i~ciyle yapacaAlz. Halk Partisi Senato'da karsr cikarsa, kanunun iptali icin Anayasa Mahkernesi'ne basvurma yolu da acihr. Biz de Tip olarak Anayasa

, Mahkernesi'ne basvurabiliriz, BOyle ~ey olrnaz! Anayasa Mahkemesi mutlaka bu yasayi iptal eder."

O~aya aAlf bir sessizlik coktu. Hernen herkes birer sigara yakn, Kimse konusmak istemiyordu. Derin sessizligi bit sure sonra Genel Baskan TUrkler bozdu:

.. Arkadaslar, arnk burda vakit geeirmeye degmez. Biz otele gidelirn, rahatca bir durum deterlendirrnesi yapahm. Kuas sen

de gelir misin 1" '

Tip Milletvekili, evde bazt telefonlan bekledigini soyledi ve ekledi:

"Ben vereceginiz her kararda vanm, Sonuna kadar dayana-

callz."

Bunu Oteki DISK'cilerin:

"Dayanacagiz, basan satlayaca~z!" sozler: izledi,

Otelde yapdan uzun gOritsmelerde hemen otomobille Ankara'dan aynlma, lstanbul'a giderek YOnetim Kurulu'nu olaganustu toplannya davet etme, sonra isyeri temsilcileriyle konusrna karan ahnarak otel hesab: kesildi.

CUMHURBA$KANI SUNAY'IN DAVETi

DISK Uyan Heyeti, 12 Haziran Curna sabahi lstanbul'da msx Gene! Merkezi'ne geldikleri vakit, sekreter, Cumhurbaskam Genel Sekreterligi'nin teigrafim verdi. Kemal TUrkIer, hemen arkadaslarma dururnu ani am:

"Cumhurbaskani benim baskanhgimdaki bir heyeti yann saar onbirde Cankaya'da kabul edecekmis. Her ne kadar is isten geetiyse de, budaveti kabul etmek IAzlm. Ben lstanbul'dan aynlamam. Nebioglu ile Siilker, bu aksam ucakla Ankara'ya gitsin, Riza da Ankara'da. Onu da alirsmiz, DlSK'i temsil eden heyet olarak C;ankaya 'ya gidersiniz, Siz ucak isiyle ugrasm, SUlker Yonetim Kurulu uyelerini saar on dortte DlSK'e ~a!lrsm, OlaAanustti toplanahm, Kurula Ankara temaslanmm anlatahm. Sonra Eylem Komitesi'nin onerilerini yeniden degerlendirelim, Hernen isyerlerinde Anayasal Direnis Komiteleri kurmak isteyen arkadaslan serbest btrakahm, Toplann yapsIDlar', Meclis'e, hukumete, Cumhurbaskani'na, parti genel merkezlerine, nerev« isterlerse telgraf ceksinler, Yann ve pazar gunled neler yapacaksak, YOnetim Kurulu'nda onlan goruselim.'

O~leden sonra Yonetim Kurulu tam kadro ile toplandi. Basmda tasanmn Meclis'te kabul edildigi haberinin okunmasi sinirleri bir hayti germisti. Yonetim Kurulu'nda temsil edilmeyen sendikalann baskanlan da toplanuya caAnlml~ll. Avni Erakahn, Nejat Oktem, Remzi C;akar, Turgut Gokdere, Dincer 00- gu toplannya kaulan sendika baskanlarmdandi. Kimya-I$ adina gelen Nejat Oktem'Ie Dincer Dogu yan yana oturuyordu.

S2

Dincer Dogu daha sakin. Oktern ise adamakilh sinirlivdi. rUTgu.' GOkder~'ye sonucta yasarun Anayasa Mahkemesi'nce iptal edilmeyecegi kamsi egemendi, fazla lela~a gerek yok anlavtsim toplann oncesinde scyluyordu. Remzi Cakar gene, de~e;'siz umursamaz bir sendikaciydr. Zaten serarnik iskolunda fazla onemli bir birikim sagiayamaml}tJ.

Toplanu baslarnadan, salona hicbir telef'on baglanusi yapilmamasi sekrerere bildirildi. Toplann basladiktan soma hie kimse topl~nt~ ~J?nuna girmeyecek, dikkatler dagmlamayacaktl. BunJar bildirildikten sonra DtSK Yonetim Kurulu ve Baskanlar Kurulu ortak toplannsi basladr, Genel Baskan Turkler. kisa bir ko-

nusma yapacagim soyleyerek soze basladi: .

"Arkadaslar, dedi. Sendikalar Kanunu'nu degistiren yeni tasan, ekspres suratiyle Millet Meclisi'nde uc bucuk saar gorusuIUp kabul edildi. Adaler Partili, Halk Partili ve Guven Partili milletvekillerinin oylanyla yeni tasan iscilerin serbestce sendika secme 6zgtirlUgUnti yok ediyor. Memleketimizde fasist sendikacihgi getirmenin temelleri aulmaktadir. Bundan sonra Turkts dismda bulunan isci sendikalanna, yani sendikalanrmza hayat hakki tanmmayacaknr, lsciler uyesi olmadiklan halde, harae seklinde Turk-ls'e aidat odernek zorunda kalacaklardu.

Arkadaslar, Turk-ls'e tamnan sendika diktarorlugu, cahsma hayanna baski, teror ve isnrap acuracaknr. Konuyu, bunlan gozonunde tutarak ele alacaksmiz. Herhalde DtSK, bu meselenin Anayasa cizgisi icine sokulmasi mucadelesinl verecektir, Bu mucadeleyi elbirligiyle verecek ve mutlaka basanya ulasnraca. ~IZ. Buna mecburuz."

Toplantiya kaulan ve Maden-I"] temsil eden ~inasi Kaya He DtSK Genel Sekreter yardimcisr, Ibrahim <;etkin dirsekleriyle birbirini durterek yaklasan facia karsismda dudaklanm isirdrJar. Sercip-Is Sendikasi Baskaru Rernzi Cakar, yasarun bu kadar atu olduguna ihtimal vermemis olacak ki, gozlerini debsetle acnusn, dudagi sarkryordu, Dincer Dogu, iscilerle hemen her gun yanyana oldugundan, iS~i smifmm boyle bir felliete geeerlik tanimayacagma kesin inane besliyor, fazla bir lela~ gostermeden yana olmadigim arkadasi Nejat Oktem'e Irsrldiyorduo DiSK Genel Baskam konusantara dik dik baknkran ve on-

IJ~m susmasirn beklcdikten soma gozlerine devarn eui:

"Arkadaslanm, isin sakaya gelir yam kalmarmsur. Bu dufum karsismda kesin eylern bicimlerini saptamak icin replanrms bulunuyoruz. Daha Once Eylem Komiresi'nin onerilerini dinlemistiniz. Az soma 0 raporu GenelSekreterimiz size yeniden okuyacaknr. Dusunup tasimp neyi kararlasuracagirmzr, hangi nokialara agirhk verilrnesi gerektigini gOrii~ecegiz. Bu toplannda aldigmnz kararlan yann yine saat 14'te burada ilye sendikalanrruzm Yonetim Kurullan ile ortaklasa yapacagirruz toplannda gorusecegiz. Orada da bazi ilke kararlari alacagiz. Pazar gOn.il de, Lastik-i~ Sendikamizm Mener'deki binasimn ust katmda hen uz tamamlanmarms buyuk bit salonu vardir, orada lstanbul'daki isyerlerimizin sendika basremsilci ve temsilcilerini toplayacagiz, Bunu yann Sendikalanrmzm Yonetim Kurullannda konusup mutlaka saglamalanm isteyecegiz. Pazar gunu sendika ternsilci ve yoneticileriyle saat onda baslayacak tOplam Ida Meclis'm kabul enigi tasan anlatilacak, ta barun sozunu soylemesi istenecektir. Bu istisar! toplannlardan sonra IS Haziran Pazartesi sabahi Yurutme Kurulu toplamp onerileri gozden gecirip kesin uygulama kararlan alacakur. $imdi Genel Sekrei er, E ylem Komitesi' nin raporun u yeniden okuyacaknr."

Toplanu, Eylem Komitesi Raporu'nu yeniden onavlamakla sana erdi. Nebioglu \"C Sulker de Yonetim Kurulu'ndaki arkadaslanna veda edip Ankara'ya gitrnek uzere Yesilk6y Hava Lirnam'na hareket eniler. tkisi de konusmalan dinlemekten ve bevecanh sozlerle dopdolu olarak arabaya bindiklerinden, tek kelime bile konusmuyorlardi, Her ~ey soylenmis, her olasihk uzerinde durulmustu, Gerekirseisciler eylemJerinde 6zgUr birakilacaku, Ama simdi hemen i~',~iler "Anayasal Direnis Komiteleri' -k uracak ve tasa nmn yasalasmasuu protesto edecek telgraflan An kar a' ya yagdlT acaklardi.

Ucak yolculugu sakin geciyordu. Hostes, olanca nazeketiyle nane sekeri ve ciklet sepetini uzatiyordu. Sua Nebioglu ve Sillker'in yan yarra oturduklan koltuga gelince hicbiri uzanlan ve ikrarn edilenlere bakmayinca Hostes:

"Cok dalgmsmiz saym baylar, Dane sekeri almaz misimz?" dedi.

54

55

Nebioglu, gulerek:

"$ekeri alahm, dalnusrz" dedi, sonra ~a:. .. ._ .

"Zihnimiz 0 kadar aCI seylerle dolu kI, izninizle uc seker

alacagim" dedi. Hostes de guldu, Ama Nebioglu yine de tek seker almakla yetindi.

D1sK Gene) Baskan Vekili Nebioglu He Gene! sekret er, Esenboga Hava Alam'na indikten soma hemen bir arabayla Rrza Kuas'm evine YOneldiler. Kuas, arkadaslanyla Meclis 'te olup bitenleri konusuyor, bir taraftan da yemek yiyorlardi. Cankaya'rnn davetinden haberli olan Rua Kuas: .

"Bundan bir net ice cikacagun sanrmyorum. Ama rnademki daha Once biz randevu istemistik, 0 da tasan yasalasnktan sonra bizi davet etmeyi tercih etrnis, Oy leyse gidelim. " diyordu. Kuas bu arada bazi parlamenterlere veryansm ediyor, "onlann ne hukuk bilgisinden, ne Anayasa'dan haberleri var" diyor. Anayasa hukukundan doktora vermis olsalar bile, stOlfll toplumlarda onlann her seyi egemen smif yaranna yorumlayacagiru haurlamak istemiyordu.

I3 Haziran Cumartesi sabahi saat on birde Riza Kuas'm kullandlgl otomobilden Nebioglu ve Sulker soma. da Rrza Kuas Cankaya Cumhurbaskanligi Kosku'nun avlusuna ayak basular. Koske ciknktan sonra gorevliler kimliklerini bir kaf.,da yazdiktao sonra Nebioglu:

"Saym Cumhurbaskam bizi saat onbirde kabul buyuracaku" dedi ve bir salona dogru yOrtidU. Henuz salonda oturup Sunay'In davetini beklemeye vakil kalmadan gorevli:

. ("~Oyle buyurun efendim, Saym Pasa Hazretleri icerdeler" diyerek yol gOsterdi. Cumhurbaskaru Cevdet Surray ayakta duruyordu. Girenlere "Hos geldiniz' dedikten soma:

"Kerna! Tilrkler yok mu:" dedi.

"DOn buradaydr, lstanbul'a dondu, Emrinizi ogrenincc bizler geldik" dedi Nebioglu, Kemal Sulker de:

"Bugun DISK Sendikalan Yonctim Kurullan He toplant: var , ona baskanhk edecek efendim. Biz geldik ." dedi.

Sunay, yer gOsterirken: oturdugu masarun bitisigindeki bir koltuga isarer etti:

"Heyet adina Once kim konusacaksa bu koltuga otursun, da-

ha yakindan duyayim sozlerini" dedi. 0 kolruga Kemal Sulker oturdu, Kuas'in evinde karar vermislerdi. Once yasamn aksavan vanlanrn ve Anayasa'ya aykm bolurnlerini Sulker anlara~ak,' vasa ile nevin ama91andlglnt Nebioglu aciklayacak, Kuas da :'>,-1 eclis' t e ~og unlu k bulunmadigt halde t asanmn hula gecistirildigini bildirip yasayi Cumhurbaskaru'mn veto etmesini isrevecekti.

'Kernal Sulker, tasanlanndaki hikim egilimi anlatmaya cahsu, Toplu sozlesmede geririlmek istenen yeni hukumlerle, Oyesi olrnadigt halde iskolu yetkisi olan bir sendikarun herhangi bir fabrika isverenini zorlayacagrru, i~9i1eri istemedikleri halde Kendi sendikasrmn tiyesiymi~ gibi sozlesme He ba~layabilecegini anlam. Cumhurbaskam, birden ayala kalku, hiddetle.

"Olmaz oyle sey, dedi, beni mi kandirmava cahsiyorsunuz?" DiSK heveri de ayag-a kalku: Sulker:

"Arnall ;aym Baskan, dedi, sizi aldatmaya cahsmak haddimiz mi? Boyle bir ~ey akhmizm ucundan bile gecemez. Tasarilann ozunu ve uygulamalann sonucunu arza cahsiyoruz. ASII sorun, konfederasyon ve federasyon kurmanm imkansizlasunlmasi ve yeni yasaya gore buna uyulma zorunlulugundan sonra DISK'i kapatrna yoluna gidilecegidir. 6zgurce sendika ve kontederasvon kurma volu kaparuyor ."

Cumhurbaskam yeniden koltuguna oturdu. DiSK yoneticileri de oturdular. Sunay, bir sure dusundukten sonra:

"Bana vcrecek yazih bir meun var rm'? Hazirladmiz rm?" dedi.

"Ham efendim, dedi Sulker, buyurun."

Bir zarf icindeki muhnravi Cumhurbaskani'na sundu. Kisa bit Vall idi. Kolavca okumasi icin oyle yapiltmsu, Cumhurbaskan"I'mn vakti a~ olmahydr, butun gunOnii DtSK'in sayfalar, haua formalar tutacak elesririlerini okumava ayiramazdr. Onun icin krsadan gitrneli, ana gorusletle yetinilmeliydi. Nitekim Sunay, yaziya bir goz arnktan soma gozhiklerini duzeltti ve:

"Bunu Senate Baskam'na gonderecegirn, dedi, alakasrm iste ..... ecezim .' ,

'R'z~ Kuas, duramadr, patlarcasina:

"Saym Cumhurbaskamm, sizden ricarmz, vasa imza i~in ma-

57

kannmza gelince onu veto eimenizi .. ."

Sunay, birden kalku ve Kuas'a donerek:

"Sayin Kuas, dedi, bana bak! Ben her gun Anayasa'da yetkimin ve gorevimin ne oldugunu OkUT, bilirim. Bana vaziferni hanrlatmayrmz, yetkirni nasrl kullanrnak gerekirse ona ben karar veririm."

Kuas, heyecanlandi:

"Yanhs anlasilmasm sayin Baskan, dedi, maksadrrn ... " "Yeter, dedi Sunay, ben ne yapacagrrm bilirirn. Yazrmzi al-

dim, Serrato Baskaru'na gonderecegim, alakasmi isteyecegirn.

o kadar."

01; DtSK Yoneticisi ayaga kalkip gideceklerken Sunay, Kemal Nebioglu'na donerek:

"Saym Nebloglu, dedi, siz bilirsiniz, ben otornobille lsranbul'a filan giderken bazi genclerin sol kollanm kaldmp bir seyler soylediklerini goruvorurn. Bazi toplannlarda da boyle yapuklanm resimlerden anhyorum, Bunun manasi nedir?:'

Soru Nebioglu'na yoneltildi~i icin, Kuas ve Sulker'in gozleri ona cevrildi. Kemal Nebioglu ne diyecekti? Beklenmedik bit soruydu bu. Nebioglu:

"Pasa Hazretleri, ben de goruyorum, belki uzaktaki atkadaslarma 'buraya gelin' der gibi bir isaret ... Belli bit anlarm vardir, ne diyebilirim, oluyor boyle isaretler efendirn ... "

Cumhurbaskaru :

"Ziyaretinize tesekkur ederim. Ben yazimzi Senate Baskam'na gonderecegim ... Ben vazife ve selahiyetimin neler olcu~unu her gun okur, hanrlanm ... "

Uc DiSK yoneticisi baslanyla selam vererek kuv rk odadan cikt ilar. Gorey] iler de onlan ugurladi. 01 orne bi le bindi k (en ve KO$k'un ana giris kapismdan cikuktan sonra Kuas krs kis gUluyor ve Nebioglu'na soruyordu:

"Savin Nebioglu gencler nicin sol kollanru kaldrnyor?"

Dc; DisK yonericisi gule gille Anntepe'ye Riza Kuas'in evine gittiler. Sulker, apartrnan kapIS-IIIa gelince RIZ3 Kuas'a:

(" Anahtanmzi crk anp daire kapmrzi acimz!") di ve emreui.

Rrza Kuas: -

"Ben bu daireye her gun gelip gidiyorurn, Bana vazifemi oe.retmeye kalkmayimz Saym Sulker" dedi. Vine gtiltisHUer. Y

TEMSiLCiLER TOPlANT1SI

ru soyleyince salonda en crkrruyordu. KemaJ Turkler, tok ve yuksek bit sesle basladi:

"Arkadaslar, sizlere 274 ve 275 sayih kanun tasanlan hakkinda bilgi vermek iein konferans niteligindeki bu toplanuyr duzenledik. Bu konuda sizlere Genel Baskan Vekili olan iki arkadasrm ayn ayn bilgi verecekler, Sonra isteyenler, bu tasanlar ve kanunlasma asamasma giren Sendikalar Yasasi hakkindaki gorusunu anlatabilir. Ben size kisaca Ankara ziyaretimiz hakkinda bilgi verecegim, Biliyorsunuz, tasanlar sendika kurma OZgurlugunu ortadan kaldinyor, grev hurriyetlerini kisnhyor ve sendikacihk alam nda lurk-is diktatorl ilAtinii kuruyor. Ankara'da Cumhuriyet Halk Partisi Genel Sekreteri saym Ecevit'e de, Milli Birlik Grubu senatorlerine de bunlan anlatnk, Bu hususta, size madde madde Kemal Nebioglu izahat verecek, Buyurun Nebioglu .. ."

Kemal Nebioglu, tasanlann onemli maddelerini okuyarak actklamalar yapti. SODra da:

"Goruyorsunuz ki arkadaslar, Anayasa'ya aykm bir yasarna girisimiyle karst karsiyayiz. Bu girisime karst yasaJ her yonden mucadelemizi surdurecegiz, Sizler de bu mucadelenin icindesiniz. DISK Miting Karan verirse, bunu yann sabah gortisecegiz, hepinizi izini ahnmis miring alamnda bulacagiz, orda bulusacagiz."

Riza Kuas'a sua geldi.

Kuas, Meclis'te yaptigl konusmalan ozetledi. Birlesmis Milletler C;:ahsma Teskilan'mn Cenevre'de yapmakta oldugu toplannda sendika ozgtirlligUnu savunan konusmalar yaptldlgmt bildirdi ve Turkiye'nin de kabul ettigi sendika OzgtirlOgtiyle ilgili sozlesmelerin varhgun acikladr, sonra da:

"lnaruyoruz ki bu yasalar Anayasa Mahkemesi'nden geri cevrilecektir. Ama 0 zamana kadar an alan Uskudar'r gecer mi? Buna imkan vermeyecegiz. Her turlu yasal yoldan gidecegiz. Meclis'te sozlu sorularla konuyu yeniden kamuoyuna intikal ettirecegiz, Anayasa'ya aykin bir zihniyeti Anayasa Mahkemesi hllim ktlamayacakttr. Onlarm Turk-ls'e tantdtklan diktatorIOgu bosa ~lkaracat1Z."

Toplantida heyecan son noktasma vardl. Temsilciler, bu de-

Lastik-ls Sendikasi'run Merter Sitesi'ndeki sendika binasimn merdivenleri nkhrn nkhm doluydu. Yedi kat binarun ust toplanu salonuna citmekte olan isyerleri ternsilcileri mola vere vere henuz mozaikleri dokulmemis basarnaklan ctkiyorlardr. Temiz giyirnli ve trashydilar. Kirni kasketli, kimisi basacikn. Hemen hernen hepsinin gornlek yakalan aciku. Bazilanmn cekeiJeri kollanndaydi, Sicak Haziran gunu bir de yuz basamak merdiveni cikrnak kolay olmuyordu. Saat onda yedi yuz kadar isyeri sendika ternsilcisi sandalyelere yerlesti, yanm saat Kadar daha bekledikten sonra toplannya gelenler sekiz yuz Kadar oldu.

Toplanuyi DtSK Genel Baskaru yonetecekti. Yoneuci masasmda Milletvekili ve Lastik-Is Gene! Baskaru Riza Kuas Gidals baskaru ve eski TIP rnilletvekili Kemal Nebioglu, sag ve sol yanmda yer aldi, Ball gazeteciler de salon un bir yamnda not ahyorlardi, Pencereler camsizdi, zaten camlar takrlrrus ve pencereler kapannus olsaydi salon hem sicaktan, hem sekiz yGz kisinin nefesi ve sigara dumamyla oturulmaz hale gelecekti,

Sendika ternsilcileri gehsiguzel oturrnuslardi. Arcelik 'ten gelenler He Derbv Lasiik Fabrikasr'ndan gelenler oyle obek obek yer almarms, salona dagmlk sekilde oturmuslardr. Bir basin iscisinin yamnda bir cam iscisi, onun yanmda bir rnetalurji iscisi oturuyordu. Birbirlerine kencilerini tanmyor. ayn iskollanndan olduklan halde hemen kll;: yilhk dOSI gibi birbirlerine yakmhk gosteriyorlardr.

DISK Genel Baskam, isaret ederek toplantimn baslanacagi-

61

gi~iklig:in asia kabul edilerneyecegini soyluyorlardr. S.alon ugulduyordu, Toplanu Baskam Kemal Turkler sukuneti sagladiktan sonra:

"Konusmak isteyenlere sOZ verecegim" dedi. Celimsiz, esrnerce bir sendika temsilcisi soz istedi.

"San sendika sebekelerinin hismma ugrarms arkadaslanmzdan biriyim, Eger anlanldtgi gibi sendika secme ozgtirliigiimiizu elimizden alacaklarsa, DISK bile OncUIUk etmekten alakonacaksa bu nasil adalettir, bu nasil gU~1ti sendika kurrnadrr?

- Guclu sendika inanrms, smif bilincine sahip iscilerin Oye oldukIan sendikalardir bizirn sendikalanmrzdir; bizim sendikalarirmzm kurup yasa~ngl DISK'tir. Biz gOzbebepmiz gibi DISK:i korumayi bilecegiz. DIsK. gotten zenbille inmedi, onu hepimiz var ettik, var edecegiz."

Uzun boylu, SISka denecek kadar zayif, rnavi gozleri cakmak

cakrnak bir is\i temsilcisi sbz aldr:

"600 iscinin ~aJIsttgt fabrikamtzda arkadaslar bana 'git konus, bizim adirmza konust Devrimci sendikaya girmeden Once -isverenimizin bize yaptiklanm anlat' dediler.

Arkadaslar, DlSK sendikasma girmeden Once mfidOrtimtiz tuvalete giderken personel mudurunden marka almarmzi uyguluyordu. BeS kisilik hela varken, yalmz iki kisiye tuvalete gitme markasi veriliyordu. Klvransak da, alurmzi kirletsek de tuvalete gidemiyorduk. Her giin bozuk klymayla pisirilen makarna ve hosaf veriliyordu. Fazla mesaiye zorla kahyorduk, ama zam farkrm vermiyorlardi, Kardeslerim, daha neler neler .. , Ama DtSK sendikasma girdik, YOneticilerimiz bu bozuk isleri duzelui, yemeklerimiz iyilesti, fazla mesailerimizi aldtk, yilhk iznimiz artmldi hela sorunu diye bir Sty kalmadi. Yeni yasa tasansi geriye dOnOSii, yani Tork-h diktatOrliigiinO getirecekmisl Aile namusumuzu korurcasma sendikalanrmzm ve Ost kurulusumuzun varhgim koruvacagiz. Yurutme Kurulu bizim goruslenmizi Ogrenerek karar versin, mitingse miting, grevse grev,

yasal ne yol varsa karar alsm, biz hazmz arkadastart" .

Bu konusmalar, baska sendika temsilcilerinin konusma Istetini kamcrladi. "Ben Haymak icin konusacagun" diye atka siralardan haykiran bir temsilciye:

"Buraya gel, kursuden konus!" dedi DiSK Gcnel Baskaru.

T emsi lei kisa bovlu, biraz rombulca ve sesi cok ince, ama g urd u.

"Havrnak'ta Basbakan Dernirel'in kardesi Sevker DemiTerin ast Ig; asn k , kest;~i kestiki ir arkadaslar. i ~ kazasma ugr asa k , ucretimiz vaktinde odenmezse, sendika gazeresini cebimize koysak sue islemis sayihyoruz. Hernen Devlet'in butun kolluk "U\'veetleri fabrikaya dolduruluyor. Verilmeyen ucretirnizi istedik diye suclu oluyoruz. Yemekler icin bir oneri yapsak adumz "komilnist"e cikiyor. Ondan sonra gozaltina ahmyor, hakaret goruyoruz. Buna sendikamiz karsi crku, isler biraz yoluna girdi. Demek simdi, bizim haklanrmzi koruyan sendikalan kapatacaklar, ya da cahsamaz hale getireceklerl Olmaz boyle Sey arkadaslarl Biz ne koleyiz, ne esir, Anayasa bize ozgurce sendika kurma hakkuu tamdi, bu hakki cignetmevecegiz. Ne IAzlm gelirse 0 yapilsm. Biz verilecek karara simdiden 'kabulum uz' diyoruz. "

Yakasmi eeketinin ustune eikarrms, kanarya sansi gornlegiyle sansm yuzu daha belirsizlesmis bir sendika temsilcisi kursuye dogru yOrOdO.

,. Adrm Namik, isyerim Arcelik, sizi hiirmetle selamlanm, Sendikarmzm temel llkelerinden birisi, Onemli bir karar vermeden tabamn sesine kulak vermektir. lste biz iseiler olarak, ternsilciler olarak burada iS~ simfuun bilincli kesimini temsil ediyoruz. DtSK'in istegiyle toplanmamiz bosuna degildir, Anayasal OzgOrliiklerimizi cignemek isteyenlere cevap verecegizl lste buradan haykmyorum! Sendikalartmm kapatamayacaksnuz! DtSK'in klltna dokunemayacaksimzt Bunu hepinizin onunde bayktrdtllm icin c;ok mutluyum. Bu ses, yUz binlerce kardesimin sesidir. Bizi dQnOD iS~si samjorlar. Yagma yok! Arttk gOzumuz aCJIdl. h~i srmfmm emeginin en yUce deter oldugunu hem anladik, hem baskalanna anlatarak kabul ettirdik. Karstl~cailmtz her gtlc;lilgii, disiplin icinde, ortak kararlara vararak yenmesini bilecegiz. San gOmiek giyeriz ama, san sendikaCl deiiliz, hakkrrmzi yedirmeyiz ve iSCi smifrna ihanet edene alklS tutmayiz. Biz aslmda COk gOC;luyOz. Yenemeyecegimiz bilek, basaramayacagumz is yoktur. Yeter ki birligirnizi koruyalim. sendikaianmiza sahip 'rlkahm.

62

Bu toplanurmza baska anlamlar vermek isteyecekler cikabilir. Patronlara sat IlmJ$ gaze I eler , bizi bask a t tit 10 gostcrrnek isteyebilir, Ama biz, Kurtulus Savasi vermis bir halkin, mazlum bir halkm cocuklan, torunlanyiz. Kurtulus Savasi'm ne Kadar yokluk, ne Kadar engel, ne Kadar achk pahasma kazandiksa sendikalanmizt esir almak isteyenlere karSI kurtulusumuzu saglayacak mucadele gunleri gelip catn. Yoneticilerimiz karar versin, rniting alanlannda balta girmemis bir orman heybetiyle toplanahm. Var rmyiz arkadaslar mitinge?"

Salon "vanz!" haykmslanyla yankilandi, Konusmacr, sozlerine devam etti:

"AlII, yedi asirdir hep onlar yOnetti bizi, $imdi sira bizde ...

Biz kendimizi yonetecegiz, sendikamizi biz kuracak, biz istersek greve gidecegiz. Biz istersek toplu sozlesmeieri imzalayacaglz. Turk-ls'in tepeden inmeci oyununu mutlaka bozacagiz. Selam olsun hepinize."

TUrk Demir Dokum Fabrlkasi iSCi temsilcisi oldugunu soyleyen genis omuzlu, orta boylu, atletik yapih bir genC soze soyle basladi:

"Otuz iki milletvekili Meclis'te oturmus.ibizim sendikalanrmzr, konfederasyonumuzu suyu ahnrms limon gibi bir tarafa flrlatlp atacak bit tasanya oy vermis! 0 milletvekillerine oy verme gunu ne yapacagmuzi biz biliriz. Hangi partiden oIursa 01- sun, onlann admin bulundugu listeleri sandiklara atmayacal!z. OnIan boyle cezalandtracaitz. Bu bizim simfsal bilincimizin neticesi olacaknr. DtSK ve sendikalanmiz tabandan yonetilir. Tabamn istemedigi karar verilmez. Bunu COlc iyi hiliyoruz. Bu toplannmu, biliyoruz, karar toplannsr degil, damsma toplanusrdie. Ama bize darusiyorlar ya! Burada gOrOslerimizi ozgurce aciklayalim. Ben diyorum ki, Turk-ls'e tiye sendikalann iscil.eri olan kardeslerimizi de bu konuda bilgilendirelim ve hep birlikte birbiri nstune tstanbul'da,lzmir'de, 1zmit'te, Ankara'da, Adana'da, Eskisehir'de, Zonguldak'ta mitingler yapahm, 32 milletvekilinin oyunu ve oyununu bozahm. Biz vanz! Bu tasanlara Jww her zaman sesjmizj duyuracaginuz; ilin edelim. Benden bu Kadar arkadaslar, hepinizi sevgiyle selamlanm .,;"

Yedi, seili sendika temsllcisi daha konu;tu. Hepsi tas~Tlnm

Anayasaya aykmhgmi anlatn. Vakit de bir hay1i ilerlemisti, Baskanhk Divaru'na oneri getirenler kcitltJanm birakip yerlerine gidiyor, oturmuyor ve bir an Once sonuca vanlmasun bekliyorlardi. DIsK Genel Baskam soz aldi. Turkler, kitleleri etkilemeyi iyj bilirdi. Hatta nerede alkislarla havanm coskuya dondurtilecegini besap eder, ellerlnl kullamr, topuklan ustune basarak sesini yukseltir ve OziU bir cumle sOyler, kitlelerin alkis yapmasma firsat verirdi, Bu toplannda, bu yola gitmedi. Heyecan yerine akil yolunu gostermeye cahsarak manngrm kullandr. Heyecansiz, ama roplanuyi kapanrken kitJeye umut veren bir dille soze basladi:

.. Arkadaslar dedi, yirmiden fazla arkadasnmn dinIedik. Hepsi de sendikalar ve grevi duzenleyen yasalann deAi~tirilmesini ongoren tasanmn Anayasa'ya aykmligmda birlestiler. Bu girisimin protesto edilmesini onerdiler. DtSK Yurutme Kurulu'nun yann vereceAi karara gore miting istediniz, aClk oturum istediniz, BiIdiri cikarahm, brosur bastirahm dediniz. Apk hava toplannsr veya kapah salon toplannsi He sesimizi duyurahm onerisini yaptmu. Direnis turu olarak bu yoBan gosterdiniz. lstekleriniz cok oldu, degisik oldu, ama vakit gectiAi, icin hepiniz konusamadimz. Bir kisim arkadaslanrmz buraya Kadar gelerek yazrh pusulaJar verdiler. Butun konusulan, yaztlan seyler bir noktada toplaruyor: Anayasa'ya aykm yasalara kara sesimizi duyueacagtz. Ancak btittin isteklerin ve pusula\arda yazIlI olanlann incelenmesi zaman alacaknr. Bunlan yarm YOnetim ve YUrutme kurullanna gOtOeecegiz. lclerinden kanunen ve fiilen uygun olanlan, gerekli bulunanlan ayiracak ve bunlan gercekle$tirmeye karar verecegiz. Bu aym 17. gUnU yani onumuzdeki c;ar. samba gOnti icin teklif edilen miting ve yUrtiyO.~ icin yann ValiliA:e basvuracagiz. Sonucunu hepiniz basin yoluyla, sendika ternsilcilik tahtalanna asilacak bildirimlerle OAreneceksiniz. Simdi hepiniz, DtSK'in karanm bekleyerek evinize inancla, DISK'e guvenle gidiniz, Geldiginiz iein tesekkur ederiz."

Alkl$lar, salonu emlatn. Disan cikrms sendika temsilcileri ve iscileri yeniden salona dolmaya basladilar, "Ne oJdu? Ne 01- du?" diye soranlar, toplantuun bittigini, isteklerini D1SK'in ince1eyerek karara varacagim biJdirdiler.

64

D1SK sendikalannm isyeri temsilciJeri toplantrsma katilanIar, grup grup merdivenlerden iniyor ve bir birlerine "basardik, basaracagrz" dlyorlardi. .

MiLLETVEKiLLERiNiN $OLENLERi

pazar IOnil akpnu, Ankara'run botucu PCIIJrulan kurtulmus bir kisim milletvekilleri. Istanbul, lzmir, Antalya ve IUrklareli'nde dinlenmeye ~klldiler. Pazar,unO akJI1IU ~n partilerinin ileri gelenleriyle kentin en serin ve en iyi servisi buhmUl restoranlanna, enceden hanrlanan masalar. kuruldular. Hasan TUrkay da bunlardan biriydi. Papbah~ Site ve cam Fabrikasl'nda Ofleme iKisiydi. sendika ba§kam oldu. TOrt-b ..... kanvekili secildi. Demokrat Pani'den miUetVekillilini sajlayamadl ama Adalet Partisi'ue gtlvence vererek, bu partiden milletvekili ~ilmeyi b8§8f(h.

Uzun boylu, gOsteri~, akbenizliydi. Tane tine tOUUfW', kendisine venlen SIOU icinde sOzierini tamamlardi. Sosyal Sigort&lar Kurumu'na Demokrat Parti yOneticilerince Yonetim Kurulu uyesi sePlm:iJti. 27 MaYiS hareketinden sonra ~ alImru5,

.. ~ok ki$inin selann kestili 0 aytarda partizanca davranmanm 51- kmnlanm ve isnrabsm ~kmiJti. Bu kez Milletvekili OIUDC8, ifverenlerce belenilen bir milletvekili olmaya ozen I~ti. Sanki. seeimlerde kendisini iKi,Ier mi ~1 Ada1et Panisi aday IOStermeseydi, sittin.sene mOteahhitlik, ticaret gibi i$lerde surteeekt]. Madero ki Adalet Partisi Meclis'e bir tasan sunmus, TOrk-1l de bunu desteklemii. ya da iki Orlo.t birlikte bir ,metinde birlelmifli. kendisine dOfCD ,Orev bunu dvunmlku.

, 11 Huiran'da Moclis'te bunu yapRU$ oimaRln ve IOrevinl )'to "riDe aetirmeDin rahatIJjI icinde ~'ndeki teIIorana )'Ontldl.

Bazalan sendik:aCI. banlar. kU~Ok isveren olan Irkld.,lln onu

.'7

goru nee ayaga kalkip yer gosterdiler, onur verdigini soylediler, Hasan Turkay:

"Duydunuz mu, dedi, DtSK'ciler bugun toplann yapacaklarrms. Belki de yapnlar."

Masadakiler alacah bulacah bir gruptu. Bir si~e atolyesinin

sahibi hernen soze basladi:

"Radyo'da dinledim, Meclis 'te vermis veristirmissin ... " Turkay gulumsedi:

"Parti grubumuz adma konustum. lnancim suydu: Sosyal hayatnmzm temeli saydigmuz demokratik duzenin vazgecilmez unsuru olan hur sendikacihk hareketi, bu tasan ile buyuk bir hamle yapmrs olacaknr. HUr sendikacihg. daha etkili ve daha guclu hale getirmek yolundaki vaadimizi bu tasan He hedefine ulasnrdik. "

Masadakiler, servis yapanm bol bol meze tabaklanm birakmasim soylerken "Bravo!" demeyi de unutmadilar. Turkay, dinleyicilerin oldugunu gOrerek sozlerini sOrdtirdU:

"Sendikalar Kanunu'nu, iscilerimizin isteklerine uygun, isverenlerimizin menfaatlerini zedelemeyen yeni bir sekle bagladik, aksakhklan giderdik. Boylece bu tasan, her seyden Once durust sendikacihgi tesvik ettigi iein deger kazanmisnr. Bu tasan, 7-8 kisinin bir araya gelerek gecekondu sendikalar kurmaya set cektigi iCin onemlidir, arkadaslar!"

Bir tugla fabrikasimn sahiplerinden alabildigince bodur, yuza cicek bozugu biri, yerinden kalkarak:

"Sizi tebrik ederim Hasan Beyefendi, dedi, ben i~in ehernmiyetini bu kadar bilmiyordum. Demek yalmz iscilerin delil, isverenlerin de haklanm mudafaa ettinizv., He mi?"

TUrkay. yerinden knmldadi, basmi, boynunu sikan gomlek yakasi icinde dondurdu ve ekledi:

"Hafiz Bey kardesim, biz milletvekiliyiz. Milletimiz icinde i~si de, isvereni de, esnafr da, emeklisi de. issizi de var. Ben hepsinin vekilisifanyla haklar ve menfaatler arasmda denge kurmaya, uzlastmci bir yol izlemeye mecburum, yemin ederken ne dedik. ne dedik?"

Yeniden "Bravo" sesleri cikmca, yan masalardakiler TUrkay vearkadaslanna dogru baktilar, burasmm miting alam 01-

rnadrgim alcak sesle soylediler ve bir daha benzeri kalab.~bga rnudahale edeceklerini anlaur gibi oldular. Ama Hasan Turk-

ay, kendini alamamisn, yine konustu: . .

"Sevgili arkadaslanm dedi. biraz sonra sohbeumize baslar, rakrlanmtzt yudumlanz. Garson daha buz da getirmedi zaten .. Sizi temin ederim, bu tasan, kucuk uniteler halinde yiizlerce sendikarun i~iyi temsil ettikleri iddiasma son verecektir, gU~1O sendikacihga yoneldigi lcin de buyuk ehemmiyet tasirnaktadir. Bilirsiniz bazi sendikacilar bu meslegi gecim konusu haline getirmek ·istiyorlar. lsyerlerinde ikilik yaranyorlar. hc;ileri gruplara boluyorlar, sahsi Clkarlarl icin iscileri vasita yapryorlar. lste kabul euigimiz tasan He bu tutumlar tarihe kansacak, ozlenen . guC1ii sendikacihk ortamma ulasnus olacagiz. Genis bit sendi: .: ka enflasvonuna son vermis bulunuyoruz ... Hadin, yasarun, yeru yasamlzlO serefine ... "

Kadehler kaldmldi, catallar ayiklanmis karides tabagina dal-

di ...

Izmir'de nhum sirasinda uzayan ickili lokantalardan birinde esmer, iri patJak gOzlii. alt duda#l sarkik ve sik sik sol avucuyla dudagmi oksayan biri saatine bakiyor, sonra sola doyu donup beklediklerinin gorunup gorunmedigini anIamaya cahsiyordu. Bu kez saate bakarken, masasi basmda Ue; klsinin durdugunu farkedince, heyecanJa rerinden kalku: .. ..

"Ma~a11ah efendim, gozlerimiz yolda kaldi. Tesrifiniz gecikti

de..... .

Gelenler, taksi sirketi caIJ~uranlarla bit yap-sate miiteahhittti.

O~i.I de blllir'in kaymak tabakasuu yemedeydiler. Masasma geldikleri kisiyi, kendileri davet etmis, yer ve saat belirterek bu- . lusmayi daha Cumartesi'nden kararlasurnuslardi. Esmerve Once gelen adam:

"Rica edecegnn, dedi, boyle tesrifan bir yana brrakahm, senli benli olahm. Biliyorsunuz, ben de aramzdan milletvekili seeildim. Hie; de~$tim rni? Vine aym Burhan'nn aym Asutay'im ... Yiyelirn, lcelim efendim. Garson .,;"

Burhanettin Asutay, CHP'den lzmir milletvekili secilmisti.

Uzun }'lIlar sendikacdar arasmda Halk Partili bilinir. ama 0 Demokrat Partililerle de. Millet Partililerle de dostca, al takke ver

69

kUlah arkadashk ederdi. Ickiye olan sevgisi, genis bir meyhane arkadashgi yaratmistt. Bu aksarn bazi yedek parca karaborsasi ve belediyeye ait bir arazinin parsellenmesi icin parti icindeki etkisi gundeme gelec~kti. Taksi sirketi sahibi, iyi giyinmis, papyon kravat takrms, bilegi kUnyeli bir altm zincirle sOshi gene irisi:

"Bur~ ajabey, dedi Meclis'te bir hayli basanl; imisiniz. Ben burdaki Maden-la Sendikasi temsilcisiyle konusuyordum, 'tas~n k~unl8Jt.rsa yok olacallz' diyordu. ~dIDIZ mi bu anar$lstlenn sandukasrm kapatmayi?"

Asutay'm yUzil daha bir ciddilik kazandr:

"Vallahi arkadas, dedi, kanunu tam bir anlayisla Adalet Partili karde$leri?li~e birlikte ele a1dlk, Zaten hepimizin gobegini T.ork-h kes~l$u. Bu bakimdan hi~ mi hi~ farkmuz yoktu, Sen~kaclhkta biraz eskiyimdir. Bmm iKilerimizi tA Suruculer Sendikasr'm kurar ve y6netirkenden beri tamnm. Bilmem hanrlar mism? Tilrk-h ternsilcisiyken, butun i~ kazasma ugrayan, hastalanip ~urUje .I;lkanlan igiler" sigorta paralanm almam icin sua,ya girerlerdi, Bana cok bUyiik itirnatlan vardi. Yani demem o ki, ,t,anmm 1~1;l kardeslerimi. Fazla sik dokuyup ince elemezler ...

CHP MilIetvekili: bUyiik bir ekmek lokmasmr agzma attiktan soma, catalnu pirzolaya batmp onundeki tabaga cekti son-

ra: '

"Meclis'te di~I,eyenleri ikna ettim, dedi. BugUn uygar 'milletler top~ululU icinde, soylu Turk iscisinin gercek yerini bir kez daha behrtmek ve belirtmeyi temin edecek ~ok onemli bir kanunun .mUzakeresini yaphlnuZi bildirdim. Milli varhgm dayaD11ac~k ve kor?nacak en Onemli deler kaynagmm, yurttaslann emell ~e emetine degen tum harekannm olduguna CHP grubu o~m:ak inandigumzi da soyledim. lscinin en tabii hakki olan adil bir ucret almasmi sallamak gorevimizdir, dedim, ~all~anla cahsnran arasmda dolan anlasmazhklan, demokratik esaslara b~jh yollarla cozumlemenln zaruretini ifade ettim. Kinleri sevgIY~. dti$manhjJ.d.aY~D1~maya, karsr karsrya olanlan yan yana g~~eye sarfet~mlz bUyUk gayretin eseridir bu tasan, dedim. 1!1Imz, de~okra~k duzende tum aynntilanyla kendini kabul ettiren Turkiye 1$(:1 Sendikalan Konfederasyonu ve. TUrk iscisinl

70

daha iyi yannlara ve duzene kavusturacak bu kanunun Yuce Meclis'te tlim aynnnlanyla kabul edilecegi kanaatini ta~ldlA:lmill acrkladim. Tasan kabul edildi arkada~lanm. Boylece valOIZ TUrk-i~ kalacak, butun isciler Tork-l~ icinde kaynasacak ... Tabii aidat gelirimiz de, dl~ yardimlar da artacak. Oaha mureffeh bir Turk-Is toplulugu olusacak. Hadin, serefe, serefe arkadaslar, serefe .. ."

Yap-satci muteahhit sordu:

"Sendikalar Kanunu vardi zaten. Biz sigortaya bildirim yaprmyorduk ama, i~citerimin Allahlan var, haklanm bitamam veriyorduk. Nicin deli~lirdiniz kanunu?"

Taksi sirketi sahiplerinden gene kapitalist, garsona birer porsiyon bahk lsmarladlktan sonra:'

"Sam, dedi. kanunu niye tadil-madil ediyorsunuz?" Burhanettin Asutay, su icip bOgUlDI yagladtktan ve avucuyla alt dudagmm icini sivazladiktan soma:

"Efendim, dedi, Sendikalar Kanunu'nun yedi yilhk uygulamasr oldu. Bircok aksakhklanmn ve bosluklanmn bulundugu anlasildi. Yillann ortaya ~kardJgt noksanlan bertaraf etmek maksadi iJe CHP milletvekilleri olarak biller bir kanun teklifi yapmis, hukurnetimiz bu gOrii~ yakm bir kanun tasansiru YOce Meclis'e sevketmisti. Teklif ve tasanlar Gecici Komisyon'da titizlikle incelenmis, ~ci, isveren yetkililerinin gOrU~leri ahnrms, musierek bir anlayisla muzakereleri yapilan teklifi Yuce Meclis'e rakdim etrnistik. Kuvvetli bir sendikacihjm toplumsal hayaurmzda bir denge unsuru olacagma inamyorduk. Sendikacihgmuzm go:~li.l hale gelrnesini, bu yeni tasan ile sagladlk. Menfaader arasinda ahenk yaratmak ve denge kurmak zorunlugu vardi, h~i ile isveren memleketin kalkmmasma mefaat cansmas; halinde degil menfaat dayarusmasi balinde olduldannda hizmet edebileceklerdir. t~i ile isveren eger aralannda menfaat cansmasi yerine, boyle bir menfaat dayamsmasi kurarlarsa, iktisadi kalkinma cabasmm bircok toplumda acull sosyal yaradan Turk toplumu masun olacaknr. Turkiye'de sosyal adelet, ictirnai adaler dedigimiz seyin, bir sunfin elinde bir baska smifa karsi mucadele bayragi olmayan. milli bir dava haline gelmesini ve gorulmesini ..;"

71

Bogazi kurudugu icin raki kadehine elini uzatan Asutay, "rnusaaden izle" diyerek iki uc yud urn icti, bahk t an bu y [i k ce bir lokmayi catalina takarak yedi ve:

"Nerde kalrmsnm?' diye sorunca hicbir yamt alarnadi. Bellegini yokladr, elini almnda gezdirdi, dudagim yaladi:

"Haurladim, dedi, milli bir dava diyordum, evet, ictimai adalet yolunda bu arnacin milli bir dava haline gelmesini ve gorulmesini TUrk i~l,:ileri ve TUrk sendika yoneticileri isternektedir. Turk toplumunda kolelik gelenegi yoktur, Turk toplurnunda aristokrasi gelenegi de yoktur. Bu gelenegin yoklugundan, TUrkler icin haklarda esitlik duygusu tabiatlanrnn aynlmaz bir unsuru haline gelmistir, Bu geleneklerin yoklugundan TUrk IOplumu sunf aynhklan suuru ile, insanhk onurunu zedeleyici bir sekilde bolunmek talihsizliginden bugune kadar kurtulmustur. Sunf aynhklan suuruna dayanan tehlikeIi ve yikicr akimlardan, Turkiyemiz onun icin bugune kadar masOn kalrmsur."

Masadakiler, hayran hayran, agizlan acik sekilde dinliyor, ayakta duran garson da bir ~ey anlamadan bu laf kalabaligma kulak veriyordu. Asutay, kendini tutarmyor, boyuna k on usuyordu:

"Kendi tarihimizden devraldigmuz bu mustesna talihi, iktisadi duzenimizde ve cahsma hayaunuzda iyi degerlendirmesinl bilerek Ttirkiye icin demokratik dOzen icinde ve sosyal adalet zemini uzerinde kalkmmanm hie de gO~ olrnadrgi gorulecektir.'

Yap-sat(,:1 mUteahhit, bir yudum raki alip kadehi bosahnca yeniden raki doldurduktan soma, ortaya dogru konustu:

"Demek arnk her sey halloluyor. Daha bu ay basmda Ambarh Tesis Grup Mudurlugu'nde 700 i~~i isbasi yapnklan halde Oretime gecmediydi. Demek arnk bu taskinhklar olmayacak, ha?"

lzmir milletvekili, bir komutan edasiyla:

'''HaYlr, olmayacak!" dedi. Gecen gun biz Ankara'dayken Ustuncelik ve han Firmalannm ortakhgmdaki Galvaniz Fabrikasi'nda cahsan 400 i~~i fabrikayi isgal ettiler. Neyrnis, isveren o~ iscinin isine son vermis ... Olabilir, isveren de bu memleketin kanunlanmn himayesinde degil mi arkadaslar? lsverene bu hak, h Kanunu'nca tamnrms bulunuyor. Peki, isveren kendi

haklanru kullanmasm rm? Olur mu bu arkadaslar? Isre bu yeni kanun bu taskinhklan sona erdirecek, mernleket gulluk gulustanhk olacak. Hadin icelim, serefinize ... "

Taksi Sirketi yoneticisi gene, soru dolu bakisiarla.Asutay'a

bakmca, zeki milletvekili, catahru birakip:

"Bir sey mi soracakun dostum?" "Evet ama, bilmem minasip alit rm?"

"Sor bakayim, evvel Allah alundan kalkamayacagrrmz soru yoktur. "

"Sunu diyecektim, gazetelerde okuduT?du, gecenlerde Or~~n Basmudurlugu ernrindeki Gulek bolgesinde, bilirsin ya, bizim taksiler oraya da musteri goturur, evet Gulek bolgesinde 500 isci hem ucretlerin gee verilrnesini, hem de Is Kanunu'nun kendilerine uygulanmamasrru pones to ettiler, Peki, I~ Kanunu isverenlere haklar taruyorsa, isciler nicin bu kanunun uygulanmasmi istesinler? Bunu anlayamadun da .,;"

Asutay, ls Kanunu'nun hem isverene, hem iSciye bazi haklar tarudignn anlatrnaya baslamadan bosalan raki ~i$esinin yenilenmesini istedi ...

Istanbul'a donen TiP Milletvekili Riza Kuas, Lastik-h Sendikasi'rnn yoneticileriyle ve bir gazeteci arkadasiyla Ye~i1koy'deki bir lokanta'da oturup sohbet ediyordu. Kuas, Meclis'te, veni vasa tasansi alevhinde en sen ve en gercekci konusmayi yaprmsn. Vicdanen k~ndjsini rahat nissedivordu. Gene ve yash sendikacilann bulundugu masa, lokantamn uc kosesindeydi. Henuz muster! de yoktu, Otede bir masada bir bayanla, kiz I,:OCUguyla oturmus yemek yiyorlardi. Kuas, arkadaslannm isran uzerine, Meclis'teki gorusmeler ha kkinda bilgi veriyordu.

"Meclis'te sunu belirttim, tutanaklar sahidim ... Dedim ki; bu rasanlar cahsma hayanna cok zarar verecek, .. Biz burda sendika ozgOrlti:giinti klSICI tasan He vakit geciriyoruz, ama Isvicre'de 70 devletin isci, isveren ve hukumet temsilcileri sendika kurma, sendika secrne, toplu pazarhk, grey hak ve hurriyetlerini genisletmeyi amaclayan toplanu yapiyor. Yani biz geri gid i voruz. Bu kan un Ana ya sa' ya ta ban tabana znur, Anayasa M'ahkcmesi bunu geri cevirecektir. Sendika ozgurlugunu yok eden tasanlarla dernokrasiye aykin bir yonetirn, bir Turk-Is dik-

72

73

{aSI getirrne amaclanrmsnr. Tasanlarla yonetirn Turk-Is'e imtiyaz tanrmakta, iktidarla aym politik ve sosyal goruslerde 01- mayan, ozgur dusunceyi savunan 'if Turk-h dismdaki oteki butun sendikalan ortadan kaldtrmayi istiyor."

Gene bir sendikaci sordu:

"Demek bunlan soylediniz, peki uyanrnadilar rm?" Riza Kuas guldu:

"Onlan uyandirmak icin ~6yle dedim: Getirdiginiz tasan He en cok uyeye sahip konfedarasyon, oteki konfederasyonu ve tite-, ki sendikalan kontrol edecek. Yani en cok 0)' alan Adalet Partisi, oteki partileri denetleyecek. Yahut ~yle bir ornek verelim; bu tasandaki mannga gore: Turkiye'de en cok i$t;i cahsnran Vehbi Koc, butun Turkiye'deki patronlann hesaplanrn, kitaplanm, her seyini kontrol edecek, 0 ne derse onlar ona uyacak! Arkadaslar boyle anti-dernokratik kanun olamaz."

Kuas, sOZU, pazar gunu Lastik-ls.in binasmda toplanan sendika temsilcilerinin konusrnalanna getirdi:

"Ne dedi arkadaslanmz? Boyle demokrasiye aykrn yasaya gecit vermeyecegiz, Sesimizi yukseltecegiz. Turk-h, bakahm bu sucun altmdan kalkacak mi?"

ikinci SolUm

EVLERDEKI TARTI~MA

Kartal Maltepe'sinde deniz goren tit; kath bir evin us: kannda iki kiz kardes yere serdikleri dergi ve kitaplara egilmis, sesli sesli ders cahsiyorlardr. Saclanm ortadan ayrrrrns.iki yanma beyaz kordelalar baglanrms olaru, ilkokulun son srmfmdaydi. Kucuk kardesine hit; benzemeyen uzun boylu, esmerce olam orta ikiye gidiyordu, lkisi de aym hah uzerinde yereabanrrus, dersleriyle ugrasnklgn ve sesli sesli kitap okuduklan halde ikisi de Kendi seslerinden baskasim duyrnuyorlardr.

Uzun saclan beline kadar orgulu, kmmzi cicekli bir basma entarisiyle mutfakta calisan anne, iki gozlu ocakta bir yandan kurufasulyenin pisip pismedigine ve tuzuna, tadma tahta bir kasikla bakarken, bir yandan fokurdayan suyu gozluyordu.

Fasulyenin krvarrn yerinde olacak ki, tencereyi kapadi, alum sondurdu ve kaynayan suya yanm paker makarnayi boca eui.

Cocuklarm birden: ..

"Anne, biz acikuk!" seslerini duyunca odaya girdi:

"Acrkumz ya! Bakayim saat kaca geldi?'

Kosedeki rafta duran yuvarlak rnasa saari, aksarmn sekizini gosteriyerdu.

"Babarnz gecikti, isterseniz size fasulye kovayrm, 01111 yivc ne Kadar makarna da pisrnis olur."

Kucuk kiz, biraz simankca:

"Ben babarm beklerim, dedi, IIblarn'l ko\ 1\1t'I\l' _ 1It'll \'r

74

mem."

"Oyle ayn ayn sofra kuramam, dedi anile, nerdeyse baba da gelir, hep birlikie yeriz, acliktan olmezsiniz ya!'

Mutfaga dogru gidiyorken kapmm zili uzun uzun caldi, Bu gelen babaydi,

Saba, orta boylu, biraz etli canh, ama elmacik kemikleri ~Ikik ve yanaklan cokuktu. hi elleri, kahn bilegi, ona ayn bit nitelik kazandmyordu, Parmaklan kut, nrnaklan kucucuktu, iri kara gozleriyle esine baku:

"Geciktim biraz , dedi, nasrlsnuz? Cocuklar ne yapryor?" "Icerde ders yapiyorlar, ama az once acikuk diye feryadi basular."

"Yemek koysaydm!"

Baba, ceketini , ayakkabilanm, kasketini cikanp holdeki askiya birakirken cocuklan kosarak babalanna geldiler.Kucugu kucagma ahrken, buytigu de babasmm beline sanhyordu. Anne:

"Haydi ellerini yika da balkonda yemek yiyelim, ben masa)'1 hemen hazirlanm."

Yemeklerini yerlerken baba:

"Bugun arkadaslarla onemli bir toplann yapnk, dedi, bizirn sendikayi hukumet kapatacakrms, biz yine 0 4skagltClnm sendikasina girmeye mecbur kalacakrrusiz, Arkadaslar oyle anlatnlar. Hayaumiz pahasma kazandigmnz haklan ellerimizden alacaklar, Kanun crkardilar."

Anne makarna tenceresini getirrnek icin mutafa giderken:

"Nastl yaparlar bunu? Kanun, manun yok mu oldu ki?" Baba aCI acr guldu:

"Hamm, kanun yaparak bunu saghyorlar. ASII sorun burda ya ... Yann fabrikada arkadaslarla konusup bir karara varacaglz. BOyle olmaz ... Durmak zamam desil". Hani yrlaru kii~ii kken oldurmeli, derler. Kanun daha Senato'ya gitmeden bu hesaplan bose cikarmah ... "

Makarnadan bir iki carat aldiktan sonra:

"Ellerine saghk, pek de guzel olrnus" dedi baba ve ekledi:

"Sen konu komsuya bir ~ey deme ... Ben yann Iabrikada arkadaslan toplayip, bugunku konusrnalan anlatacagim. Tehlikeyi bir bir anlatacagim. Belki, rnitinge gitmeden biz kendimiz

bir seyler dusuntrruz."

Cocuklar, biraz daha makarna istediler. Anne yandaki sehpadaki tencereden cocuklanna yemek koymaya kalkinca, baba:

"Ben doydum, dedi. Soyle bir uzanayrm. Yann neler konusacagrrm akhmdan gecirecegirn ... "

"Sen bilirsin bey. dedi harnm, ne mumkunse onu yapin, oyle sendika kapatmak, $U, bu olur mu? O~ yJ! once zar zor gundeligine 20 lira tam almisnn. Ama bu sendikaya girdikten sonra saat ucretine 15 lira zam aldrlar, cocuklar icin de ayda elliser lira nu ne verdiler, ikramiyeni ikiden dorde cikardilar. Bu evde rahat ediyorsak, sendikamn yuzunden ... Ne gerekiyorsa onu yapm ya! Oyle sey mi olur?"

lzmit'in tek kath bir evinde a~u bir sessizlik vardi. Ayaklan tutulmus, gozlerinin feri kacmis yash bir anne, elindeki tesbihi, ayak ucuna dogru atn, Hinluh bir sesle:

"Naciye, Naciye!" diye seslendi,

Naciye, celimsiz, uzun boylu, sansm bir kadmdi. Evlendigi halde annesini birakmamis, esiyle birlikte kaJdtklan bu tek kath, ii:~ odah gecekondumsu evde, ona bakmayi surduruyordu. E$I. bir fabrikada cahsiyor, ama bugun nedense erken saatlerde evden cikrms lstanbul'a inmisti, Saat dokuza geldigi halde esi eve donmemisti. B6yle gee kaJdl&t hic olmazdi, Cocuklan olmarmsn, zaten kendisi de bir fabrikada i~jydi, annesinin torunlanna bakacak hili yoktu.Istanbul'dan gelen trenin dtidiigunti duyunca:

"Herhalde bu trenle bizimki gelir" diye dti~tindU. Annesinin sesini duydu:

"Naciye, nerdesin bogazirn catladi ... "

Mutfakta legende yikamakta oldugu gOmle!i brrakip odaya

kostu: ,

"Ne vat anne?"

"11~Clmtn .. akti geldi, hie beni dii~tinmOyorsun, gOlsOme yine agn girdi."

Kadin, basiru iki yana salladi, k1i~tik bir i1~ dolabmdan oksuruk surubu crkanp k8.$lga akitu, annesine uzaurken kapi acrldi. Bu, lsmet'ti.

"Hamm nerdesin?"

"Oeliyorum, annemc i1i~ veriyorum ... ,.

76

77

lsmet de kaynanasmin kaldigi odaya girrnisti zaten ... lsrnet, uzun bacaklariyla bir iki adim atmca ilaciru icen kaynanasmm yanma varrmsu, elini optu ve:

"Iyisin bakiyorum, dedi, tesbih cekerken okudugurn dualann tesiri olmus!"

Gulumsuyordu. Duaya, okuyup uflemeye inaner yoktu. Arna, bu konuda ne esi ne de annesiyle tarusmayi sevmezdi. Varsm, inandiklan gibi hareket etsinlerdi. 0, isini bilir, fabrikada cabsrr, arkadaslenna kitap verir, onlann hanyaY', konyayr anlamalarma cahsirdi. lsyerinde sendika temsilcisi secildi secileli de izinli oldugu gunler yatagma uzamr, aldlgl yeni kitaplan okur, notlar eikanr, esi "ne yapiyorsun?' deyince de "hie" der, onunla hi~ bir konuyu birlikte ele almayi sevmezdi.

"Yann, beraber Adapazan'na gideriz, deAi! rni?" dedi e~i. lsmet sasmr gibi oldu:

"Ne var Adapazan'nda?"

"Ablama gidecektik ya, kocasi da seni gOrmek istiyordu. Yann nasil olsa izinlisin. Gider, aksam yemeginden sonra dOneriz."

"Olmaz,' dedi esi, "Olmaz, izinli olsam da yarm fabrikaya

gitmem gerekiyor."

Cam slktlan esi meraklandi .... "Ne var fabrikada, izinJiyken?."

"Sen anlamazsm, ama sunu sOyleyeyim, bizim sendikalan kapatacaklar. Hukumet kanun Clkarml$. Buou OnJemeye cahsacaltz. Temsilci arkadaslara durumu anlatacegun. Neye karar verirsek onu yapacagiz. Belki de greve gidecegiz."

Esini bir telas aldl:

"Vallaha da birakmam, billaha da birakmam. Biz geeen ay - greve ciknk, ne oldu? Patron sendikayla anlasn, greve C1kmaYI teklif eden i§cileri bir bir crkardi. Dedigi kadar zam verdi, sendikadan aynlmazsamz sizi ise almam, dedi. Biz de hazrrlatngi istifa kll!tlanm ustabasmm zoruyla imzalamadik mr? Yoksa issiz kalmayacak miydun? Nastl geeinirdik, senin maasmla yalruz? Vallaha da gitme, bil1aha da gitme ... Her seyi sen mi duzelteceksin 1"

lsmet kafasma koyduiunu yapardi. Esiyle tartl$maya gerek

duymadl. .

"Senin sendikan Turk-Is'e baghydr, Bizimki OtSK'e ... Nevse, sen kansma da, hani birkac lokma yemek yiyelim, Ne pi .. i·r-

din?" , >

"~tli nohutla bulgur pilavi ... Salata da var."

ESI, boynuna sanldr ve:

"Yann ise gitmeyecejin deli! mi? Greve filan cikmayacakSID e mi?"

. J:I~mmlOlD boynuna doladlll kollanm COzdU, biraz da sinirli sinirli:

."Se? simdi yemegirnizj koy da yiyelim, sabahtan beri iki simitleyirn. "

Silahtaraga bOlgesinde toprak bir yota bakan bahcede bes kardes duse kalka oynuyor, yan kurumus dut alaelDm dahm koparmaya bakiyor, en bilyUkleri onaokulun son smifma gecmis olam, sect bir Ojretmen gibi bal!nyordu:

. ':~Ir~km eamurdan evcik yapIDa),), vallahi babam gelince hePlDIZJ SlUyet edecegim. Yetti be!"

Kayalara vuran gOnes, yavas yava$ cekiliyor, cocuklann oyunu, yorgunluga donusurken, bahceye bakan pencereden annenin sesi geliyordu:

"Yavrular, nerde kaldimz? Gelin gayn ... Baba da nerdeyse gelecek ... "

Kahnh, inceli, eocuk sesleri birbirine kansarak·bah~eyi kap-

ladi: .

"Geliyorum anne!. .. Anne, bir dakika! .. Ablama bak beni

ceki$tiriyor! " . ,

Uzun boylu, ktrmw yUziU, kestane rengi saelan kuIaklanna doiru UZ8Dl1, bir genc. anahtarla sokak kaPlSIDl8CIP iceri adimmi atmca, arka kapldan giren ties cocugun bagrlSJyJa yOreli-

ne ferahhk geldi. -

"Anne, babam &eldi!" ~klan ilzerine anne, baimdaki yazmaY' duzelterek kaplya kostu:

"Gecikt_in ~emal. dedi; cocuklar da havayi gO.ze1 buldular.

Baheede Slmdlye dek oyna),)p durduJar."

"tyi ettiler, dedi, benim yavruJar, nasilsuuz?"

Uzerine ususen cocuklarlDi oksa)')p yUrOdO. Blr Ilnd.IYfY. birakn kendisini,

78

IIJ

"Amma da basrrn agnyor, dedi hanrmma, aspirin var rm?" Etine dolgun, iri gozleri yUzlinUn g6rUnUmunil etkileyen kadin, biraz telash telash sordu:

"Muhim bir sey degi! herhalde, he mi? Dur aspirini get ireyirn ... "

Kemal, aspirini icince bardakta kalan birkac damla suyu, en kucuk kizm merakla dolu gozlerine dogru serpti, Su taneleri cocugun yuznne carpmca:

"Ay!" diye bagirdi "korkuttun beni baba!" Kernal, hernen yernege oturmayi onerdi ve:

"Harum, dedi. yann buyuk kavga var ... Sendikalanrmzi kapatacaklar ... Biz de karsi CI kacagiz ... Ne olur ne olrnaz, sen ~u alu yuz lirayi al, kay bir tarafa. Cuma gunku avansimizdan bu Kadar bir ~ey kald r. Benirn basima bir ~ey gelirse .,;"

•• Aman a~lm hayra ac Kemal, dedi hammi, ne varrms ki basina bir Sfy gelsin?"

"Orasuu ben de bilmem. Dedim ya, hukurnet bize karsi, biz de kendimizi ezdirmeyecegiz. Biliyorsun, bugun Merter'de toplanu vardi. Sendlkalanrmzi kapatacak, DtSK'i yak edecek yasa hazrrlandigun acrkladi arkadaslar. Biz de onlara firsat vermeyiz, dedik. Bizim sendikalarda her ~y tabandan sorulur. Biz de, yasal ne varsa yapalun dedik. Dedik ama, ip onlann elinde. Bizim yasal declWmize bakmazlar, bizi tutuklayabilirler. Biz buna da eyvallah, deriz.bilirsin, biz gOlgemizin bile r;igntnmesine gOz yumamayiz, Onun icin sen cocuklara bak. Babami-ararsm bir sey olursa.Amca cocuklanna haber salarsm, Zaten dayim, buralarda. Onu gOrOrsOn. Ne ihtiyacimz olursa onlar karsilar. Beni merak etmezsin. BeS cocugum sizlere emaoet ... Derslerine cahssmlar, lste bunlar evvel ve sonra sOyleyeceklerim. Bir kavgaya giriyoruz. Sen varken gozum arkada kalmaz. ~imdi haydi hep beraber yemele ... Bana bir bira aC varsa .,;"

"Her tuttugun dal alun olsun Kemal, sen hie meraklanma.

Mademki sen, kavganuz var diyorsun.Biz de kavgamn icindeyiz. Hakknmzi yedirmeyiz, dise dis, goze gOz ... Namusumuz iein ~alISlyoruz."

"YaS8 be hatun!"

Kemal, biradan esine de koydu. Sanki dtigune gidecekti, bylesine mutlu ve sendi. "Kavgarmz var" demisti bir kez. Kavgada yenik dusmemeye kararhydi,

III

80

MiriNG KARARI VE YOROYO$LEA

Odaya Maden-ls Genel Baskan Vekillerinden Hilmi Guner girdi,

"Baskan, dedi, isciler isi birakrms, yollara cikrmslar. Gazeteciler bilgi isti yor, ne dersiniz?"

Olup biten hakkmda DISK yoneticilerinln yeterli degil, hie bilgisi yoktu. Bu bakrmdan basma herhangi bir bilgi verilmesi dogru olmayacaku. Telefonlara yamt verilmemesi ilke olarak kararlastmldi, 0 sirada Baskanhk odasma giren Maden-Is Genel Baskan Vekillerinden ~jnasi Kaya:

"Reis, dedi, isciler yuruyor. Arcelik caddeye e;1 ku. TUrk Demir Dokum de oyle ... Istanbul-Ankara asfaln kapanrms. Topkapi'daki isyerleri isi durdurmus ... "

Kaya, hafifce guluyordu. KemaJ Turkler, onun bu tavnm be-

genmedi. .

"Sen burda kalma, atla arabana sehri dolas, ne olup bittigini dogru olarak bize bildir."

Kaya, bu tilr gorevleri cok severdi. Memnun memnun oda-

dan cikti. .

Bu srrada Sekreter hamm kmtarak odaya girdi:

"Bir sivil komiser geldi, valilige gonderdigimiz miting dilekcesinin cevabrm DtSK Genet Sektereti'ne imza karSlhgl verecekrnis ... "

"Ben crkayim, bakahm nedic?" diyerek drsan cikan Genel Sekreter, elinde san bir zarf ve ince bir kiiglda yazrh Valilik yamtiyla dondu.

"Valilik mitinge izin vermiyor!" dedi. Oyleye dogru Ogrenilen bilgi sOyleydi:

Degisik iskollanndaki 18 isyerinin tum iscileri, ·1 S Haziran sabahi isbasi yapuklan halde uretime gee;memisti. Sendika ternsilcileri, bolum ustalan kisa bir gorusme yapmis, uyesi oldukIan sendikalann cahsmasrm sona erdirecek, D1SK'i kapanmaya mecbur brrakacak yasa degisikligini protesto etrneyi uygun bulmuslardi, lscisi cok, etkisi buyuk olan bu fabrikalann is~i· leri, sessizce ytittiyUS yapmayi ve istanbul halkrni prtllt'.\IIII.nndan haberli krlrnayi en onde gelen gorev billlli~It'ld', VII1~ lex. Sungurlar, EC'A, Otosan. Silvan, AllH~. AHI-I'II, 'fl~" bas, Dog u Galvanez, A til as, AI \'cli l., Sill."r, 'I II I k I "mlf Un

Pazartesi sabahi DISK Genel Baskanr'nm Baskam bulundugu cagaJogIu'ndaki fie; kath binamn ust kanrua cikan DISK ~Urutme Kurulu uyeleri, Genel Baskan'i odasmda bazi yaztlan imzaJarken buldular. Turkler, imza isini bitirince, DISK YOrUtme Kurulu olarak toplancaklanru ictelefonla sekreterine bildirdi ve iceri kimseyi almamasuu tembihledi. Riza Kuas dismdaki uyeler hep bir aradaydi, Tnrkler, Pazar toplannsmda bulunmayan Genel Sekreter'e kisa bilgi verdi, iKilerin mitinge hazir olduklanm bildirdi ve bu yolda bir kararla ise baslaman onerdi, Zaten KemaJ Nebioglu ve Ehliman Tuncer toplanuyi izlernis, konusmalan dinlemislerdi. Kemal Sulker de Carsamba gunu Taksim'de mitingyepilmasi onerisini dogru buldu. Yasaya gore ValiIige bilgi vermek gerekiyordu. Aynea Miring Duzenleme Komitesi secilecekt].

Bu islemler karara ballamp, imzalanan y8Z1 Valilige gonde'rildikten az sonraban gazetelerden Maden-ls Sendikasi'na telefonlar gelmeye basladi. Sekreter, Baskan odasma gelerek:

"Efendim, Hurriyet'ten, Milliyet'ten, Cumhuriyet'ten telefon ediyorlar. lsciler fabrikalarda uretimi durdurrnus, yuruyuSe gecmisler. Bu konuda gorusmek istiyorlar. Hepsine topla~. nda oldugunuzu soyledim. ~imdi MilJiyet'ten Hasan Pulur 51- zinle gorU smek icin israr ediyor ... "

Sekreter hamm heyecanhydr, soJuk solula nefes ahyordu. Kemal Turkler, eliyle isaret ederek:

"Atlanver dedi, 'Disan clkta' de ... "

82

kurn, Profilo, Rabak, Magirus, Kavel, lssan isyerlerinin iscileri kent in degisik semtlerinden yola cikarak yanlanndan gectikleri fabrikalann iscilerini de yuruyuslerine davet etmisti. Onceleri isyerinde is yapmadan oturan isciler, bunun etkisiz kalacaAim gOrmOS ve sokaga cikmayr hep birlikte uygun gorrnusterdi.

Boylece Eyup, Bakirkoy, Kartal, Levent ve Sagmalcilar semtlerinde tum isciler yOrOyO~e gecmisti. Kartal bolgesindeki isverleri iscilerinin ellerinde bayrak ve flamalar bulunuyor, bunlar da yOrOyO~On amacmi anlatan bezleri tasiyan iscilerin dikkat cekmesine neden oluyordu. Kartal-Ankara yolu, Yakacik kavsagmda iscilerin yolu tOmilyle kaplayarak yurumeleri nedeniyIe kapanmisn.

Bakirkoy semtinde de Emayetas ve onlan izleyen oteki fabrika iscilerinin iSi birakip yOrOyOse gecmeleri ilk anlarda kusku yaratrmsu. Isciler Bakirkoy Adliyesi'nin bulundugu ana caddeye cikmca adliyeye baskm yapliacagl samlmis, ama iscilerin boyle bir niyetleri olmadig; hemen anlasilmisu.

Istanbul, cok onemll - bir gun yqlyordu.

lktidann ekonomik politikasi, kitlelerdeki memnun olmayis balini daba da arnrrmsti. Ekonomik darbogaz tcinde, Kendi yontemlerinin neden oldugu bunahm doneminde DtSK sendikalannm bath ucret ve sosyal yardim isteklerine yamt vermeye yanasmayan burjuvazi, sendikalasma ve toplu sozlesme yapma yetkisini, kolayea anla~geldigi Turk-Is sendikalanna birakmada yarar gOrOyordu. Ama isciler, iste buna yOnelen yasal girisimi protesto iein sokaklara dokulmuslerdi. Kamuoyu, i$ci direnisinin nedenlerini ytirtly(lsCO: i$Cilerin eUerinde 18§ldlklan dOviz ve pankartlardan OVeniyordu. Aneak bunu Onlemek ve dikkatleri isci isteklerinden baska alana eekmek iein Ankara'da hOkOmetin toplanu yapmast gerekiyordu. 015a Basbakan Demirel lstanbul'daydi ve burjuvazioin yeni istemlerini Olreniyor, partisindeki kaynasmayi dindirmeye vakit aymyordu. Ama bu ortamda Ankara'da kabineyi toplamada, hana Genelkurmay Baskanhgi'yla iliski kurmada yarar vardi.

Gorulen oydu ki, Adalet Partisi iktidan, bUyOk burjuvaziyi kolluyor ve bunlarla yeni batlaSlkhk kuracak pasalarla isbini~ini dusunuyordu, DtSK'e bagh is~ilerin beklenmedik yOrOyO·

su, Turkiye lsci Partisi'nin durtusuyle olabilirdi. Bu bakimdan hem DISK'i. hem Tip'i bu eylemin sorumlusu gosterme egilimi. iktidan tutan basm organlannm yazi kurulu odalannda konusulrnaya baslarmsu bile ...

Ama iscileri ne DiSK. ne de Tip bu eylerne yoneltmisti. Ekonomik zorunluklar isverenlerden haklan olan boyutta zam almayi gerektiriyordu. 1967'den bu yana, iscilerin reel Ocretleri dusmustu, lsbirlikci burjuvazi, enflasyonun etkilerini azaltmak icin isci ucretlerini dusuk tutrnayi arzuluyordu. Fiyat arnslan surecek, ama ucretler dOSOk duzeyde kalacakn. Bunu ancak Turk-Is denetirnindeki sendikalar saglayabilirdi. Ama isciler, giderek artan sayilarda D1SK sendilanna kayiyor ve DiSK sendikalan da iscilere ne kadar ucret zamrm istediklerini, sosyal ve yan yardimlann ne 61Cillerde arttmlmasi gerektigini sorarak toplu sozlesme on teklifi hazrrhyordu, Turk-Is boyle bir kulfete katlanmiyor, isverenlerle onceden sohbet seklinde yapnklan konusmalarla verebileeekieri ucret zamrmm ve sosyal yardnm belirtiyor, toplu sozlesmeler de bu duzeyde baslayip, bu dOzeyde sona eriyordu.

DiSK'in tutumu, isci-isveren arasi bu uyumu bozmaktaydi.

Bunu onlernek yasa yoluyla gerceklestirilirken iste lsciler, beklenmedik bir turde eyleme gecmis, sokaklara dokulmus, haklanm ci~netmeyeceklerini bagirmaya baslamrslardi. Ostelik bu ey- . lem, ekonomik olmaktan cok politikti, iktidara karsiydr. .

lsci simfmm ekonomik-politik mucadelesini ustlenen sendikalann ortadan kaldmlmasim hazirlayan yasaya tepki baslamisn. Bunun sonunun ne olacaguu burjuvazi bilmiyordu. Bu bakimdan isverenler, damsmanlan olan profesor ve uzmanlan telefonla anyor, ne olup bittigini, bunun neye varacagim, bu direnis karsismdaki yasal haklanmn neler oldugunu anlarnaya cahsiyorlardt.

lsveren darusmam bilim adamlan, ne de olsa gereeli soylemek durumunda kahyordu. Bu hareket, gercekten Anavasa'va ve bah demokrasilerindeki sendikacihk gelenegine ters dnsen bir yasadan kaynaklamyordu. lscller, 27 Mayis Anayasa'nm tamdlgt sendika OzgiirlOgOnii, ozgurce OrgOtienme hakkim savunuyor, grey ve toplu sozlesrne haklarmm TOrk-is yOneticilerince

-85

denetirnini kabul etrniyorlardi.

Isverenlere yapilan telefonlarla, iscilerin el1erinde.~i dch izlerde ve pankartlarda "Bagimsrz Turkiye", "Amerikan Ustlerine Hayir", "Sendika Ozgurlugumuzu lktidara Cignetmeyiz" ~i~i P?litik sloganiarm da yazih oldugu duyuluyordu. Bu da iscilerin siyasal iktidara karst bilincle karsi ciknklanm ve yasaya karsi olmakla da politik mticadele verdiklerini kamthyordu,

Emniyet gorevlileri, askeri birlikler caddelere cikrrus, kritik noktalan denetimleri alnna almaya baslamislardi, Yuruyusun bir ayaklanma, bir capulculuga donusme olasihguu onceden yok etmek icin gOrevlendirilen gUvenlik kuvvetleri, ustlerine verdikIeri telsiz bilgilerde, yiltilyti~e cikan isilerin merkezi bir otoriteden yoksunlugunu vurguluyor, iscilerin kendi kendilerinin y6- netici oldugunu bildiriyorlardi. Ogle saatlerine kadar, kenti bastan basa saran yUrtiyO~tin, nereden ve kimlerce yonetildigi hakkmda hicbir karut ele gecirememislerdi. Sadece ytlrtiyti~e cikan kitleler icinde tamdiklan iscileri not ediyor, resim cektiriyor ve olup biten1erin capulculuga donusmemesine ozen gosteriyorlardi. Zaten iscilerin bOyle bir niyeti de yoktu. Ozgurce tiye oJdukIan sendikalann ve ust kurulusunun kapanlmasi girisimine tepkilerini acikhyorlardi,

Ekonomik iflasm e~igine basan Adalet Panisi iktidan, Arnerikan dolan ilebeslenen bir i~Ci 6rgtitti He yapngi ittifakm da i~e yaramadigim 6gren'iyordu.

iSTANBUL'U SARSAN iLK GUN

Telefoalar, telsizler cahsiyor, gozlemci olarak yollara cikanIan gorevliler, amirlerinin odasma ceketlerini dugmeleyerek, kravatlanm duzelterek giriyor ve degi~ik haberleri, soluk soiuga, hevecan duyarak bildiriyorlardi:

~"Fabrika avlusunda besi bir araya geldi, fisildasnlar, aynldilar, az sonra butun dairelerde isler durdu, 'Otunna Grev'i basladi. Ama bununla da yetinmediler, 'Kanun deAhinceye kadar direnecegiz' diye bagirarak cumle kaprsim acnrdilar, sokaga ciknlar. "

"'Maden-h, Lastik-ls, Kimya-ls, Glda-h sendikalanrun ternsilcileri hareketi baslatrms efendim .. , Fabrika mudurlerinin beyam bu efendirn. Basm-ls He HOr Cam-Is sendikalan da uyelerini sokaga cikarmis efendim.i, Hayir efendini, henuz bicbir v~kuat yok efendim. Yalmz postahanelere yuzlerce telgraf verilmis efendim. Saym Curnhurbaskam'na, Basbakan Beyefendi'ye efendim, bir de Milli Guvenlik Kurulu'na efendlm, protesto telgraflan vermisler efendim. Memurlar telgraflan cekrneden mudurlerine g6stermisler efendirn. Hayrr efendim hicbir hakaret, hicbir sue unsuru yokmus telgraflarda efendlm. .. Peki efendim, bendeniz Kartal-Gebze bolgesine hareket edecegim efen-

dim .. , "

'''Dev-Gen~'in tahriki var, diyorlar beyefendi, ama DevGenc't en hie kirnseyi goremedik. Siradan isciler, hicbir onculeri komut verenleri yok, yuruyorlar sadece ... <;elik-t~ Sendikasi'nda arkadasumz var beyefendi, ondan da bilgi aJacagim be-

86

87

yefendi. Eyup BOlgesi hassas beyefendi, orada bulunacagim beyefendi. Saygilar sunanrn beyefendi, emrialiniz efendim. Peki efendim ... "

."Kartal'da Basbakamrmzin biraderine ait oldugu soylenen Haymak Fabrikasr'nda cansma oldu efendim, Evet efendim catisma: Olen yak simdilik efendim. Direnisci iscilerin cahsuklan fabrikalan bir bir tespit ediYOTUZ efendim ... Simdiye Kadar SU fabrikalan ... Evet, bir bir soyleyeyim efendim. Baslayayim rm efendim'? Peki. .. Turk Demir Dokum, Sungurlar, Otosan, Singer, Arcelik, Hover, Rabak, Profilo, Philips, Elektro-Metal, Uzel Traktor, Magirus, AEG-Eti, TUrk Kablo, Aygaz, Grundig, Simko, evet Simko ... Sonunda'n' yok efendim ~imko .. :

SAkir Zumre, Auer, yelik Endustri.,; Bu. Kadar efen~II~.:. 1s~1 sayisi nu'? Yetmis, seksen bini bulurefendim ... Bana bildirilenler bu kadar efendim ... "

."Direnis baslar baslamaz haberimiz olarnazdi. Hayir efendim olamazdi. .. Musaade buyurun, am malumat edecegim ... Musaade buyurun. SOyie olmus efendim ... Ever, Fabrika Mudtl.rlerinden bilgi aldm, onlann anlatnklanru arza cahsiyorurn ... Sabahleyin norma] saatte butun isciler fabrikalara girrnis, kartlanm basmislar. Is elbiselerini giymisler, saat ona Kadar hicbir fevkalade hal gorulmemis, evet, hicbir ustabasi ve ernniyet gorevlileri snphelenmemis. Koruma amirlerinin de ihban vaki olmanus, tki saat kadar sonra makineler durunca, Once anza var, elektrikler kesilmis hissi verilmis: Sonra da isciler topluca kendi dairelerinden, evet, kendi krsimlanndan crkrnaya baslaymca isyeri guvenlik gorevlisi Fabrika Muduru'ne cikrms. 'Beyefendi, isciler i~i birakn, hicbir istekte bul unmadan isi biraknlar, simdi disan cikryortar' demis, HaYIT Iabrikalarda h.i9b~r hasara sebebiyet vermemis, hicbir sey soylerneden evet hicbir metalibatta bulunmarmslar, yUriiyU~e gecmisler. Hayir mars soylemiyorlar _ Unutt urn efendim, ban fa brikalann ana giris kapilaTina Ugttlara. kartonlara yazih afis asrmslar .. Afislere ne yazdiklanmn tarnanum Ogrenemedik efendim. BirkaCIDI nOI ettim. Bir dakika, kclglda bakayim da arz edeyim, Birisi sOyle efendim: 'Anayasa'ya aykm yasa crkaranlar iS9i dusmamdir'. Evet i~i dusmamdir yazth. Yani milletvekilleri kastediliyor. .. Ora-

smrsu anda bilemem efendim .. Bir baskasmi okuyayim: 'Selldika ozgurlugunu alanlara derslerini verecegiz!' Eve! isciler, yani kendileri ders verecekrnis efendim .. _ Kimlere oldugu acrkca yazih degil efendim. Daha onernlisi var efendim. Bir beze yazih olan afiste sunlar yazth efendim: 'Kanunlar Meclis'ten Geri Ahruncaya Kadar Direnecegiz' diyorlar, oyle yazih efendim ... Ow-san iscileri, en gozu kara olanlarrms. Yuruyuse gectikten sonra strasiyla Singer'i, Devlet Malzeme Ofisi iscilerini, Aksan'i, Eas ve Turkeli'nin iscilerini de yanlanna katmislar ... lste bunlar, Ankara asfalunda trafig_i aksatanlar .• _ Oyle efendirn, henuz bir mudahalede bulunulmadi, askeriyeden de bir emir gelmedi bu hususta .. _ BaSI bos bir suru gibi efendim, boyuna yuruyorlar. Caddeleri boydan boya doldurmuslar efendim __ ."

·"Maltepe Fabrikasi, ever Tekel'in sigara fabrikasi tecavuze ugradi efendim. Zorla kapryi actirdilar, iceri giremediier, Hayir, hicbir atesli silah kullamlmadr. Fabrikanm tic bes carni, allIan raslarla kmldi. Hayrr, kursun deligi yok efendim. .. lsciler, 'Biz TOrk-h'e baghyiz, cikarnayiz' diyorlar, Ben sirndi, fabrikanm itfaiye kisrmndan telefon ediyorum. Hayir, iceri giren 01- madi, Ama disandan ugultu geliyor efendim ... "

• "Beyefendi , Eyup Karakolurnuz tecavuze ugradi az once Baskomiserim. Bizim gozalnna aldigimiz birkac anarsisti birakmarmzi istiyordu yuruyusculer _ Gozalnna aldigrrrnz iki iS9i bir sey yapmtyordu, 'Sendikarrnzi kapatnrmayacagiz' diye baginyordu, Onlardi nezarete attigmuz ... Baskomiserim, bildiginiz gibi degil.i.Sekiz on bin kisi yuruyor ... Bir anda karakolun icine elli altnus kisi girdi, 'Arkadaslanrmzi verin, yoksa fena olur' dediler _ Carurmza kiyabilirlerdi, gozleri donmustu. Arkadaslanru cikardik nezarethaneden, abp gittiler Baskomiserim, az Once burdan uzaklasnlar da telefon edebiliyorum •.. l1k tarnsma, isciler Topkapi'ya dogruyuruyuse gecerlerken oldu Baskomiserim .•. Polis arkadaslar, onJan durdurmak istemis, 'Sendikarmzi kapaturrnayiz' diye bagiran iki kisiyi yakalayip karakola getirdikten sonra, benimle tarusnlar Baskomiserim. Ne yapabilirdim efendimm, biz dort ki$iydik karakolda .. _ Arkadaslar tamyor bir kismim, Sungurlar'dan var, Elektro-Metal'den var, cogunluk Demir dokum'den Baskomiserim, Nezarete aldrklanrruzr

88

89

nasil nu birakmm Baskorniserim? Bir inzibat yarbayt geldi Ba5- komiserim, "Birak !" diye bagirdi Baskomiserim, hakiki yarbay Baskomiserim, tamyorum Baskorniserim ... Peki Baskorniserim, kapanyorum efendim. Ha, bit dakika Baskomiserim, simdi haber aldim. Gislavet iscileri de yuruyuse gecrnis, Eyup yolunu kesmisler. BOtUn araclar seyruseferi ... Evet trafigi kaparmslar. Gislavet Lastik iscileri Baskorniserirn .. peki, sag olun Baskomiserim ... "

."Komutamm, durumu arzediyorurn: Derby lastik iscileri,

Bakirkoy'e dogru yuruyor. Havir, hicbir silahlan yok Profi-

10 ve Grundig iscileri de Gumussuyu'na dogru i1erliyor 'Sen-

dika Anarmz. Anayasa Babarmz' diye bagiranlar oluyor Komutamm, Az Once haber aldim Komutamm, Rabak iscileri de Si$' li'ye dogru yuruyorlarrms ... Hepsi DISK'e ba~h sendikalann iscileri Komutamm. Tamam Komuiamm."

Degisik yerlerden telefonlar, telsizler ustlerine, yetkililere bilgi verenlerin seslerini aktanrken.degisik fabrikalarda kendine guvenen, davasma inanan isciler gorusrneler yapiyor VI.' eylern oncesi konusmalanrn noktahyorlardi.

Istanbul Valiligi'ne biidiriIenler, govenligin poJislerle saglanarnayacagi seklindeydi, Hernen butun fabrikalarda, isciler sessizce isi brrakiyor: fabrika muduru:

"Ne yapiyorsunuz?" diye sorunca sendika temsilcileri:

"Iscilerin i~i birakmalan size karsi bir hareket degil, 274 ve 275 sayili yasalarda yapilacak de~hikli~i protesto amacmi tasiyor." yamtim veriyordu,

"Fabrikaya bir zarar olacak mr?"

Sendika temsilcisinin yamtt kesindi:

"Hayir, makinelere gozumuz gibi bakryoruz. Hicbir zarar gelmeyecek isyerimize .•. " diyorlardi, Ama sonradan caddeye \,1- kiyor, yolu kapiyor, onlerine cikan fabrikalann iscilerine durumu anlauyor, onlan da i~i birakmaya davet ediyorlardi, Hicbir fabrika i~r;isi:

"Biz bu iste yokuz" demivor, onlar da makinelerini durduruyor ve yuruyen iscilere kanhyorlardr, Vilayete verilen haber , heyecan vericiydi:

.. hi birakan isciler, yOriiyO~e k atilmayan iscileri tartakhyor,

fabrikayi tasa tutuyorlar, .. Olaylar bir birini izlivor. Karial. Baktrkov , l.event, Sagrnalcrlar semtlerinde blittin'i~~'ikr, isi birakip sokaklara dokulduler. Hareketler yaygm bir sekilde, tabripkar bir durumda devam ediyor. Bunlann onlenrnesi saglanamazsa, cok feci neticelerle karsrlasabilir."

Vali, telasicinde Hukuk lsleri Muduru'nu yaruna ~aglntl. Durumu ozetledi:

"Ne yapabiliriz?"

"Malumualiniz tiler ldaresi Kanunu, bize cok vasi selahiyetler bahset mistir. J I'inci rnaddenin d fl krasma gore, askeri k u \'vetlerle isbirigi mumkun, Ordu Kornutaru'na telefon edelirn efendim, emrederseniz'[.. ,.

"Hemen., ," Haberler geliyordu:

• Kanal bolgesindeki isyerleri iscileri, eaddeleri doldurmustu. Ellerinde bayrak VI.' flamalarla, Ankara-Karral yolunu kapataeak kadar ana caddeyi kaplarmsti. Bir yarbaym uyansi duyuldu:

·"Arkada~lar, Isciler! Trafigi aksatmayimz, yiirUytiSiinozu caddenin bit yanim takip ederek yapimz!'

lsciler, bu uyanya gore yuruyuslerini duzenliyor ve caddenin sagrrn izliyorlardi.

• Sam 14.30 siralannda, Bakirkoy' deki Emayetas F abri kasi'run 500 iscisi yola crku. Bakirkoy Adliyesi'nin bulundugu caddeyi izleyerek Topkapi'ya ineceklerdi. Zabua kuvvetleri, isciI:ri,n online cikarak, dagilmalanm istedi. Direnenlerden iki is~lyl ahp, karakola gOtOrdtiler. Ancak kalabahk bir is~ grubu, gozaluna ahnan iscileri, polislerden istedi, direnisin kanh olacagun dusunen polisler iki iSr;iyj birakn.

• Anadolu yonunde Singer Fabrikasi dolaylannda toplanan 3((1() kadar isci, ellerinde pankartlar VI.' dovizlerle Yakacik'a dogru ytltu)iise gectiler. Asker ve polis kuvvetleri, yUrtiyii~Ctileri dagnmaya calisn. lsciler, seslerini yuk seltti:

"Kimseye zaranmiz olmayacak, sendikalanmm kapatmak isteyenleri protesto ediyoruz."

Yuruyusculer, Yunus Tren lstasyonu'na dogru aku. Yolcu treni, istasyonda bekliyordu. Bir grup isci, trene atlayarak, va-

90

91

gondakilere olavi duyurdu:

"Dev ri rnci sendi kalan kapanyor lar, e krnegim izi a Irna kist ivorlar. Bunu protesto ediyoruz."

- Vagonlardan alkis sesleri duyuldu. lsciler saar 16.30 malannda, Eczacibasi Wir; Fabrikasi online gelmislerdi. Sivil bir polis, relefon kulubesine girerek, bir nurnara cevirdi, Sesi olabildigince krsikn:

"Eczacibast Fabrikasi ci .... annda isciler, kanunsuz yllrliytislerini surduruyor. lscilerin durumunu begenmiyorurn. Anormal bir sekilde birikiyorlar, Bazi hareketlere gecebilirler , Acele edilsin ... "

Durum askeri birliklere duyurulrnustu. Birkac boluk asker, bazi binalann cevresinde guvenligi korumakla gorevlendirildi ... • Saat 17 dolayJannda yuruyusculer, Topkapi'dan Sagmalcilar'a dogru daha buyuk bir kalabahkla ilerledi. Yol boyunca, ayn ayn bagmslan duyuluyordu:

"Sendikalar canimrz , feda olsun karurmz!" "Anayasa degisrnez, yeni yasa sokrnez!" "Demirel istifa!"

"hr;iyiz, gucluyuzl."

Alibeykoyu yonunde gorulen isciler, uzun bir yuruyus kolu olusturmus i1erliyordu. lscilerin sessiz ve aglr agtr yuruyusu, ban kisilere korku sahyordu. lscilerin ellerindeki pankartlarda sunlar yer ahyordu:

"AP lktidan bizim degil, isverinin iktidan!" "Zincirimizden bask a kaybedecek bir seyirniz yok!" "Sendikalar Kanunu Degisikligine Hayir!'

• Kartal'in Soganhkoyu'ndeki Hayrnak Fabrikasi onune gelen yuruyusculer, fabrikamn yazihane bolurnunde elleri sopah, tabancah bir grup iscinin beklestigini gorunce:

"Bu sopalar kime karst:" diye baglfdliar. Iscilerin birisi:

"Demirel'in kardesi, bunlan Eskisehir'den bizim icin getirtti, Grev kmctsi bunlar!"

Elleri sopah iscilerden bir grup:

.. Defolun 1 Geleceginiz varsa goreceginiz var!' diye bagmnca isciler yazihaneye daldi. Masa, sandalye Be uzerlerine saldrran, sopalaruu kaldiran kimselerle sert bir bogusmaya girdiler.

Eli sopah bir isci telefona sanlmca, yuruyuscu isciler telefonu kapip yere caldr. Uzerlerine anlan daktilo makineleri, Hayrnak Dokurn Fabrikasr'nm yazihane camlanm kirarak caddeye dust i.i. Bir anda yazihane esyasi parcalanmis, kmlmrs dokulmust ii. Eskisehir'den getirilen iscilerin basi oldugu ani astian iri kiyim birisine:

"Abmet Agabey, Ugur Agebey! Bizi oldurecekler!' diye bagmyor, Ahmet Agabey de hemen tabancasma sanhyor, ama dort bes ytirOytiso;O isci, hemen Ahmet Agabey'in koluna, boynuna sanlarak tabancanmateslenmesini onledi. Yabanci isci- . ler fabrikanm icerisine dogru kacismca, ytirtiyilso;O isciler, y;t..~ zihaneyi ve lojmanlardan birini aramaya koyudular. lsciler bol rniktarda bleak, ustura, Sis buldu ve bunlan disardaki arkadaslanna gostermeye cahsn, Bu sirada fabrikaavlusundaki bir kaptikacnya binen iki kisi, otomobili cahsnnnca, isciler onlerini kesti. Kapukacuyi iscilerin uzerine dogru surmeye kalkinca, yuruyOs\U iso;iler daha buyuk bir grup halinde, direksiyondaki kisiyi cekip disan aldilar, kontak anahtanru kapadilar, ·Bu sirada oburunun diretmesi uzerine, araba yana devrildi ve pencere earnIan kmldi,

Caddenin oiesinde bekleyen gOvenlik kuvvetleri, is~erin Haymak DOkUm ve Fitting Sanayii isyerinden aynlmalanna kadar hicbir tepki gostermedi. lsciler yUrilyUslerini surdurdu, heiler yOrOyordu. Ellerindeki pankartlarda sunlar okunuyor-

du: .

"Butun kininiz i~lere mi?" "Yasasm hei Smifi!" "Tumgericiler, fasistler kabrolsun!"

hiler tum lstanbul'da, Kocaeli'nde baslatnklan yUrU~u, karanbk basmaya baslaymca sona erdirdiler ve evlerine eekildiler.

92

GECEYARISINA KADAR SOREN TOPlANTI

.bU.lldan so~ra da gelecegiz. Turk kanunlarnun tamdlgl haklar rsnsrnar edilemez, Bu gibi hareketlerin icine girenlerin iahriklere aiel oldugu bir gercekur. Kanunsuziuga aiel olrnarun sonu yoktur."

. istanbul ve Kocaeli'ndeki is\i eylemleri Turk-Is yoneticilerr- 111 de saskrna cevirdi, Bu orgute uye sendikalarm voneticileri grup grup roplannlar yapular. Metal iskolunda uzun sure Gen.e~ Baskan olarak isverenlerle anlasan baskan, toplu sozlesmeyi imzahyor, i~9iler "gik" derniyordu. Ama su DISK ortaya 91ktrktan soma turn rahat! kacrmsn. Hatta gecen yilki sozlesmeden soma alkis beklerken, isciler uzerine yururnus, polislere SIgmmasaydl line edilmis olacaku, Sendika binasmm esyalanru kiran, parcalayan isciler, kendi resmini de cividen cekip carrum kirarak ust kat pencereden caddeye atmislardr. Daha ise yeni giren bir kimya i~r;isi resmin ustunde tepinrnis, polisierin korumast alunda oldugu halde kendisine bagrrrmsn:

"Iscileri satrnamn cezasmt daha da cekeceksin!"

Soma lusimla ustune yurumek istemis, koca Genel Baskan olarak tir tir titremisti. Sirndi onern vermedikieri DiSK bu kadar isciyi sokaga doktugune gore ... Sendikalannm kap:sma kilit mi vurulacakti?

Bu dusuncelerle tarnsiyordu Turk-ls'te ...

"Bu DISK'dieri ibret-i item icin asmah!" diye bagiranlar

ateslerini icki kadehinde sonduruyorlardi. '

TOrk-h Konfederasyonu Gene! na~kunl Seyfi ()cmir~()y du Genel Sekrerer Uulil Tunc'u Y_lIIn •• hyUI ve "'1."hul'd.1I -v: nnuh bi1ai v~.rm~ __ 1 i.~·111 htU •• 1,n"lklll,I'n. 'IUnll' ),ulluynr. du. Pazartesl III SIlIl y- bllllYln "\.!f)'I"'UII .ldl' IUkln ,ur' lanuda ba~k u ynnci kllC'r de YII 111)'01, unldukll"nln I,nl ,Ik. IIgl icin ne gibi nnlemler .hnml.lOt kUllu,up dU'IIVCNII' ••.

Turk-ls'in sorumlulan, Guven VI Adlt" ,.,IIItIIt,,1 ,"'n' leriyle iliski k uruyor, Istanbul ve K m:.dl ol,,),llrlnlll I.~II"I II datma sonucu basladl~l ve solculann "ktltllhIUA'" h.",hkl •. nnm bir gOrunOmli olduAu gOrO~O onlara anlat tlmak Ilil ,nlyo,. duo

Vali ve tum emniyet gorevlileri toplanttdan aynldiklan "akit, yogun bir cahsmamn sinir bozucu etkisi alundaydilar. 16

Valilik acrsmdan durum "r;ok vahimdir ":

Ankara asfaln isgal edilmis, trafik saatlerce kapanrrusu. Haydarpasa-Pendik arasmdaki tren hatu, isciler tarafmdan

kisa bir sure de olsa kesilmisti.

Basbakan Suleyman Demirel'in kardeslerine ait bir fabrika

yazihanesi tahrip edilmisti.

115 isyerinde yetrnis bini askm iscl, sokaklara dokulmustu. Polis Karakollanna girilmis, suclular polisin elinden ahnrmsu. lsciler "Demirel lstifa" diye bagirrms, bunu belinen pankart-

larla sehri dolasmislardr. _

lsciler, Piyade Okulu 'nun kamyon ve arabalanna vol verdi kleri halde, ozel otomobi1lere gecis tarnmanuslardt,

Polis ve [andarrna, hareketin amaci belli olmadigi icin herhangi bir rnudahalede bulunmarms, askeri helikopter ve kesif ucaklan yiiri.iyii~ kollanm izlernekle yetinrnislerdi.

Basbakan Demirel, olaylar hakkmda genis bilgi alnus. "Ankara'dan talimat verecegiz" diyerek Disisleri, Ulasurma ve Enerji Bakanlan ve esiyle birlikte Hilton Oteli'nden aynlrrns, ucakla Ankara'ya gitrnisti.

Isciler evlerine cekildikten sonra YaH, Emniyet Muduru ve oteki guvenlik yetkilileri bir durum saptamasi icin toplandilar. Basbakan'in Ankara'ya giderken gazetecilere soyledig: sozler, valilikce ilk direktif sayihyordu. Basbakan:

"Turk devleti, kanunlan hakirn kilacak guctedir, dernisu I-i,· nunsuzlugun her cesidinin bu 23m ana k adar hakk in dan ~ d d I k .

95

H azi ran Sah gun u, bakahm neJerle k ar~llayacaklardl. Bazi basm organlarr, i~~ilerin solcu tahriklerle sokaga dokuldugune isaret ediyordu. Bir gazete "Asm so1cu anarsist DtSK'in tahrik ve tertibiyle sokaga dokulen sO!CI,I isciler fabrika bash" diyorduo Bir baskasi "Solcular, komtinistler tozu dumana kauyor!' diye feryadi basiyor ve sonra "Dev-Gen~ milleti bolrneye cahsirken, DISK isleri durduruyor. OtSK'in tamim ettigi maddeler ihtilalmetodlanrn andinyor" diye manset auyordu. Buyuk ve 'etkin bir gazete de aym teshisi koymus "SoJcuJann tahrik ettigi isciler olaylar cikardi" dive yazrmsn. lktidan tutan ya~1 resmi bir gazete "Solcu DISK'in tahrik ettiAi i~~i1er. 20 fabrikada dun boykota basladi" diye bashk arnktan sonra, "Kartal'da bir fabrlkayi kismen tahrip eden lscilerin kavgasmda bir ki~i aAIf sekilde yaralandi" diye olayi abartmis, ancak yarahnm aglr olmadigr, resmi makamlara duyurulmustu. Bunlarm gercekten "solcu" ve belki de "kml ihtilal" pesinde olmalan ihtimali, yetkili makamlann kafasina civi gibi !;aklhyordu. Ankara asfalttnda, bazi onemli depo ve dairelere dogru iscilerin yuruyusunu engellemek icin askerler barikat kurmustu, ama isciler hep birlikte ve bir anda barikata yaklasir yaklasmaz ileri anlmislar, barikan yarrmslardi. "SHah kullan" komutu verilmedigi icin, asker ates acmamisn. Barikatm asilmasmda, kadm iscilerin de On safta yer aJmasmm etkisi vardi, isciler sadece yurumustu.

Bir yetkili, Vali'ye:

"Bunlann gOzti cok pek Vali Beyefendi,demi~ti. asker kordonunu yanyor, fabrika kaprsmi actmyor, hi~ korkmuyorlar. Bunlarm sendikalar yasasmdaki deAi~iklik icin yOrilyO~e gectikleri iddiasi da fiilleriyle tekzib ediliyor."

VaH sormustu:

"Nasil kendi kendilerini yaJanhyorlar?"

Yetkili gtivenlik sorumlulanndan olan sivil memur:

"Demirel istifa, diyorlar. Kahrolsun Amerikan emperyalizmi diyorlar; Oltinceye kadar rnucadele edecegiz, diye bagmyor· tar' efendim, dernisti; hani sendika kanunundaki deAi~iklikti maksatlant Bunda Amerika'nm ne aJakaSI var, emperyalizmin ne munasebeti var? Sonra B3§bakan'm istifasr, kanunun kabu-

ledilmis olmasma haJel getirmez ki. Bunda bir bit yenigi oldugu muhakkak VaH Beyefendi .,;"

Bunlan anlatan, yeni yasamn Ttirkiye'de Amerikan tipi bir sendikacrligi amacladigmi unutuyor ve ABD'nin Turk-h'i parayla destekledigini, DISK'in simf ve kitle sendikacIilgl anlayisrm onlemede yarar g6rdOgtinO bilemiyordu.

Sigarasmdan bir nefes cektikten soma:

Bir musahedemi arz edeyirn, demisti. Maltepe'yi takiben yol uzerindeki j~yerlerinin iscilerin! alarak Ankara asfalnna ciknkIan vakit, ben de ayagrma bir mavi pantolon, struma bir montgomeri gecirmistim, Pantolonumun arka cebine de marangoz rnetresini bukmus koymustum. Gorenler, beni de i~~i saniyorlardi. Tabii yasca onlardan buyuk oldujum anlasrhyordu ama, 'Usta da bizimJe' diyebiliyorlardt. ~oluk, COCUk. kadm, kiz, ylijh, gene isciler bir yandan lstiklat Mar§1 sOyleyip Singer Fabrikasi kaprsmm onunde birikiyor, sonra da 'Isciler disan!' diye haykmyorlardi. Polisler, Singer' in onunu tutuyordu. Fabrika idaresi kapiyi acnrrmyor, ama anarsistler 'Emperyalizme OIOm' diye, vahsi ~Igltklar anyorlardi, Peki, burada emperyaJizme olum demenin manasi neydi, yeti yoktu tabii. Demek ki, nlyetlerini gizliyorlardr."

"Sonra Singerci i~!;iJer disan ~:Ikrm~ gaJiba1"

"Evet beyefendi, bir anda icerdek! i~~iJer kaptya dogru YIgll· dr, disardakiler dekapiya yaklliju. Bir anda demir kapr sanki yok oldu. Icerdekilerle disardakiler kuceklasnlar ve yoJa dOkOI· duler. BaAmyorlardl:

"b~iyiz. gU~OyUz ... BaJImslZ Ttlrkiye ... Kahrolsun fasizm ...

Peki, bu laflann sendika kanunu iJe herhangi bir rabitasr var mt? Tabu ki olarnaz .... •

Fazla konustugu icin, kOI tablasmda yamp biten sigarasma bakmis, yeni bir Pall MaJ sigarasi yakrms, keyfine bakmlfll.

Salt sabaht uyananlar, iwilerin yine silahslZ ve saldlCIIl1 01.· rak yollara dOkOldl.lgOnil gOriiyor, kimi seviniyor, II; Iml korku. yor, kimi dokkArum acmaktan vazae~iyordu. Blr 1l1.lm .. mil,· rin kaldmmlanm dolduran oul otolarm larUcUltt'. tal On kI' pryt acnktan sonra arabalanm her ,Un '~llkltfl )'OU.,I """. Kilyos'a dolru sUrUyor, ya da Slllvrl')'I dDiru )'OIIIiYGfdu, AnI·

96

dolu yakasindakilerin yonu, Beykoz'd~n otelere u.zam~ordu.

Kendi kendilerine korku asihyor ve hie soylemedikleri sarkiIan boluk borcuk mtnldanmaya cahsiyorlardi. Korkulannm kaynagim kendileri de cozemiyordu, arnacsiz olarak arabalanm istanbul disina cikanrken ...

TORK-i~'TEKi TELA$ VE $A$KINLIK

Pazartesi ikindi uzeri Ankara'ya gelenhaberler uzerine, gazetecilerin heyecam busbutun artn. Ankara'da da i$Ciler sabahID erken saatlerinde bazi genclerle birlikte Sanayi Carsisr'nda yOrUyfi~e g~mi~, ama polis kuvvetleri kisa surede bu yfirUyfi~O Onlemi~ti. Basm mensuplan, 60'1 ~km i~~i ve genein tutuklanmasmdan sonra olayi duymustu, Ernniyet yetkililerine durumu

sorduklan vakil: '

"Onemsiz bir yOrUytl$ ~Cl ... Zaten iscilerden eok, soleu genclerin diiZenledilderi bir olay ... Cotu iKi tulurnu giymi~ DevGene tlyesi Ogrenciler ... " yaruttm alnu~lardl. Ama gazeteciler, istanbul'dan gelen haberlerde y11z bine yakm i~~inin kentin her bolgesinde yO.royO~e geetiklerini olrenince, bu konuda Ttlrk-l~ Konfederasyonu'nun gOrU~lerini Otrenmeye gerek duydular. Telefona cikan gOrevli, y6neticiierin toplannda oldugunu bildirdi ve:

"Telefonu baliayamam. Soma araym!" Gazeteci diretti:

"Ama cok onemli, biliyorsunuz lstanbw'da DtSK'e bath i~~iler, bazi Turk -1$' e bath i~ileri de yanlanna alarak ytlrtlyO~e geetiler. Olaylar yaYJIlyor. Acaba Seyfi Bey'in bir diyeceli yok mu?"

TeleCona bakan gene:

"Zaten bu olaylar icin toplanndalar, OlOr dilerim bllllYImam Baskan'a ... "

TOrk-h Baskam ve Ynrutme Kurulu uyelerlyle VGn.tlm Ku·

rulu uyelerinden bazilari toplanmis, msx-u iscilerin ytirtiyti~ti konusunu gorusuyorlardi. Demirsoy, purosunu yakrmsn. Oda aglr bir dumanla dolmustu, Genel Sekreter HaJil Tunc'un esmer yuzu, san-mer kansimi bir renk alrmsn. Sinirliydi ve:

"Bu olay bir tertip, diyordu. Komunistlerin bir tertibi ... Amac Sendikalar Kanunu ile ilgili olamaz .,;"

Turk-t~ Baskam Seyfi Demirsoy:

"Bu mutalaaya kanhyorum, dedi, hadi bir OI~Ode yasa detisiklili. bazi maceracilann ekmek kapismr kapayacak diye onJar mezbuhane bir gayretle iKileri tahrik edebilirler ... Ama, verilen haberlere gOre, isciler fabrikaJan da tahrip etmis. Masum iwiler, ekmek kajnlanmtahribe kalkmazlar. lscilerimiz vatanseverdir, bunu yapamaz. Hele kendilerine katllmayanlan dovemez, onlara hakaret edemez."

Y onetim Kurulu uyelerl, Baskan ve Gene! Sekreteri dikkatle dinliyordu. Metal iskolundaki bir sendikamn baskam, sandalyede boyuna kivramvor. Ttirk-h Saymam OmerErgUn'tin yaronda pek cuce kalan gOrunilmUnU detiSlirmek icin ikide bir sandalyeden kalkarak soz almak istedi Baskan da:

. "Biraz bekle!" diye sert bir ihtarda bulundu, 0 da genis atzmr daha da yayarak, smtarak sandatyeye gOmuldu. Bir baska yOnetici, Karadeniz sivesiyle sOze kansn, ama Baskan, metal i$kolundaki sendika baskam gibi onu azarlemadr ve:

"Buyurun, anlatm" dedi.

"Efendim, Oyle samyorum ki, Istanbul ve Kocaeli'nde baslatdan hadiseler, yalroz DtSK'cilerin tertibi olamaz. Bunakatiyetle erninim. lscller cana ve mala saldusm, yUrt1~ sirasmda onlerine gelene sopa sallasm, tas atsm? Olamaz! Hepimizin ekmek kapnmz olan fabrikaJan, hiebir masum isci tahribe tesebbus etmez. HerbaJde bunlan tesvik edenler vardir ve bu mu- - hakkaktJr. Tabmin ediyorum, haytr, kesinlikle biliyorum ki, TtirkhAkimi tarafmdan ylliarca Once mahktim edilmis militan komunistlerin eseridir bunlar ... Bu gibileri, Zonguldak'tan da tamyoruz, Bizim idare Ileanlasmannn vesile bilerek, birkac sene Once i~r;ileri ocaklara indirmediler ve iki iKimizin Olmesine sebep oldular. Bizim sendikamw da tahrip ettikleri gOnn hi~ unutamiyorum, Hatta b_qkanbk masasim nasd kmbklanru cok iyi

hanrhyorurn. Ve 0 gtin ... "

Demirsoy, konusamnsoznna kesti: .~.

"Rica.ederim, sadede gelin, mevzuumuz Turk-ls'ingelecetini de tehlikeye sokan ve tasavvurlanrmzi tehdit eden. bir bakima cikmaza sokan hadiselerdir. Eski defterleri kansurmayr birakin, rica ederim ... "

Bir baska yonetici:

"Arkadaslanrmz mUhim teshislerde bulundu. Bu hadise, mutlaka sicilli komunistlerin eseridir.Bir ihtilal tesebbusu, yahutbir ihtilAl tecrubesidir. Masum isciler ilet edilmistir. Baslanlan hadiseler, eminim kit militan komunistlerle onlann isbirlikr;ilerinin eseridir. Bu boyledir ve kahbrmi basanm b6),le oldu#uDa ... "

Genel Sekreter, anlattlanlan dinledikten sonra:

"Isterseniz bir aciklama hazrrlatayim, yann sabah Yonetim Kurulu He tam bir kaulma ile ve lcra Kurulumuzun da, tabii, istirakiyle toplarunz. Konusmalardan sonra haziriattilim acrklamaya Iuzum gorurse iliveler yapar veya yeniden hanrlaunz. Efkan urnumiyeye ilillen duyururuz."

Baskan saatine baku ... BriC salonunda bulunacagi vakit gelmisti. Purosundan son bir nefes cektikten soma, kUI tablasma sertce basarak puroyu sondurdu:

"Sayan Tunc'un teklifi yerindedir, yann saat onda toplanalim. Sekreter, Y onetim Kurulu Uyelerine telefonla tebligat yapsm .,;"

Kalku, cebinden r;akardlAl33'IUk tesbihle oynaya oynaya odayt terk etti.

Sah sabahi yaptJan toplanu daha beyecanh geed.

Olleye dolfu bildiri, ya da ar;tklama mOsveddesi hazrrlanmamisn. 0 sabah soylenenlerden, Yonetim Kurulu'nun oiaYI deterlendiren konusmalanndan da yararlarulm. Meclis'te onailanan tasanrun savunulmasi da gazetelere verilecek aciklamaya eklendi. OzelIikle, iri kafah, sOslti eumleler soylemeye merakh, biraz okumuslugu ve Iaf Uretkenlili olan birisi su 8tsrOsOn de Turk-Is aciklamasmda yer almasrm istedi. ~Oyle dedi:

"Kanundaki delisikli!in Anayasa'ya askm oldugunu ve bu sebeple de Anayasal haklanm kullandiklanm iddia edenler,

JOI

100

Turkiye'de bir Anayasa Mahkemesi'nin varligmdan neden bihaber gorunurler? Eger kanun Anayasa'ya aykm ise, bunun Anayasa Mahkemesi'ne mtiracaatla iptali mumkun oldugunu niein unuturlar? Niye Anayasa Mahkemesi'ne basvurrnazlar? Anayasa'ya aykin ise.yuksek mahkeme iptal yetkisine her zaman sahip oldugundan, bu kanunu da iptal eder. Tatbikat boyledir. Tabii, Anayasa Mahkemesi'nin bu kanunu iptal edecegine asia ihtimal verrniyorum."

Birkac kez, iscilerin protestosuna yol acan toplu sozlesmeleri savunmak icin giltigi fabrikalarda tartaklanmasiyla unlu, milletvekili secllmek icin yapmadlgl saklabanhk kalmayan bir yonetim kurulu uyesi akhna parlak bir fikir gelmiscesine, soz is(edi. Baskan Demirsoy:

"Yeni bir g6rll~tinuz mu var?" diye cank kasiyla bakmca:

"Mllsadenizie iscilere bir c;agn yapahm, diyecektim ... " "Konusun!'

"Diyelim ki, Turkiye'yi kargasaliga suruklernek isteyenlere inanma, onlann tesvik ve tahriklerine kanma, bu hareketleri duzenleyenler azmhk tadir, Turk iscilerinin buvu k cogunlugunu Turk-Is temsil ediyor ve agirbaslignu muhafaza etmeyi, demokrasimiz adma uygun buluyor."

"Ne dersiniz arkadaslar, arkadasirmzm gOriislerinden de aciklama icin yararlanahm deJil rni?" dedi Demirsoy.

Toplanndakilertn hicbiri Baskan'a itiraz etrnezdi, edemezdi.

Bu nedenle, hepsi:

"Olur, tabii, yararianahm, iyi olur" gibi Seyler soylediler. Bu sirada Baskan'm yanmdaki telefon caldi,

"Ne var?" dedi baskan ters ters ... Telefondaki'ses duyuluyordu:

"Istanbul'da yer yerinden oynadi. .. Kopruler acrldi, vapur seferleri durduruldu ... Bizim Turk-Is' Temsilciligi de basrlacak-

nus Ben binadan aynhyorum. Ben evden telefon ederim son-

ra "

Toplanndakiler, bir ~ey soylemedcn birbirlerinin yuzune ba, kakaldtlar.

16 HAZiRAN GUNUNON GETiRDiKlERi

Otosan Fabrikasi iscileri ucer beset, kartlanm basin iceri girdiler. Selamlasip ham sorduktan sonra gene irisi, lacivert gomleginin kisa kollanm daha.kisaltmak icin uclanrn bukmus sansm biri:

"Arkadaslar, dedi, bugiin isbasi yapmayacagiz degil mi?"

Yemekhane duvarma dayanrms sigara icen bir grup isci:

"Yapamayiz,' diye yamt verdi ve:

"Yapamayrz, cunk 0 sinirlerimiz bozuk."

Kahn kaslan kadar, kahn siyah biyiklanyla dikkati ceken karayacagiz bir isci, vucut yapismdan beklenmeyen ince bir sesle:

"Isbasi yapmamahysz: cunku soylenenleri, bize anlan iftiraIan temizlerneliyiz: varhkh taklmm yalanlanm eylemimizle yaIanlamayi bilmeliyiz: bizim yakma, yrkma ile ilgili olmadigimiZl kamtlamahyrz."

Gruptakilerden en gene gorunen, ama ~i~maollgl yuzunden arkadaslanmn "tombul usta" dedikleri i~r;i:

"Varhkhlar ne diyormus?" diye sordu.

"Bu sabah dolrnusta duydum, Biz, bugun sokaga r;lklp zenginlerin evlerini yakacakrmsiz. Tas ustune tas birakmavacakrmsiz. Ordu da Istanbul 'un yakihp yakilmasmi onlemek icin onumuzu kesecek, hepimizi makineliyle bieecekmis."

Bunlan soylerken hiddeti arnyor, sesi titriyor, gozleri daha irilesiyordu. Arkadaslanndan birinin uzatng; sigaraYI yakip bir nefes cektikten sonra:

"Bunlann martaval oldugunu anlatmahvrz." dedi.

III'

102

Degisik isciler, hemen aym sozu aym anda soyledi: •• Y UrU yecegiz!'

Isciler, grup grup fabrikadan crkmaya basladi,

Termo Buhar Fabrikasi iscileri ve memurlan, Sail sabahi belli saatlerde fabrikaya girdikleri vakit olaganustu bir durum oldutunu sezinlediler. Fabrika Muduru cok erkenden gelmisti. Mildur, masasmda oturmamis, pencereden gorulecek sekilde bir a~agl bir yukan odasmi arsmhyor gibiydi. ldare Muduru'nun geldigini gorunce, ic telefondan idare amirini catlrdl:

"Gun cok kritik, biliyorsunuz, bu bakundan iscilerirnize bugUn i$ba$1 yapurmayahm. Fabrikayi paydos edelirn."

"Siz bilirsiniz efendim, dedi ldare MOdUrU, zaten bazt fabnkalar.da bugun i~ba~1 yapnrmayacaknns. Ne olur, ne olmaz diye, i$cilere ucretli izin vereceklerrnis ... Biz de oyle yapanz, efendim, Izninizle ... "

Mare amici bahceve mince, sendika temsilcisini buldu:

"Usta, dedi, Mudur Bey bugUn iscilere ucretli izin verdi." Temsilci:

"Mudur Bey'in anlayisma tesekkur ederiz. lateR arkadaslar da cahsmak istemiyorlardi ... Peki, biz toplamr, fabrikadan aynlmz. "

lsciler topluca fabrikadan cikarken MOdOr, idare amiri ve oteki personel derin bir "Ohh" cekti.

AEG·ETl Fabrikasi isei1eri, istemeye istemeye i~b3$l yapn.

Arkadaslan sendika secme OzgUrIuAU lpn haklanm ararken, kendilerinin cahsmasmi dogru bulmuyorlardi, Ama, hie kimse, haua sendika temsilcileri bile kendilerine "Bugun cahsrnayabm, biz de yfirUyfise gecelim" dememisti, Biraz huzursuz, bital cahsmakla cahsmamak arasmda bocalarken, kapida bir grup i$~nin "b~iler disan" diye bagnsnklanm duyar gibi oldular. Sesler gittikee yakmlasu:

"SendikamtZl kapatamazlar, isciler ytIrtivU:~e ... "

Zaten tedirgin durumdaki i$~iler islerini ·buaktdar. Fabrikadan r;tkanlarla, baska fabrikalardan gelen ~~Ier, 2000

kisilik bir kitleye d6nO~tii. Gebze'ye dogru ytlrOyu~e gectiler ... Alanda bulunan Atatiirk BUstO oniinde toplandllar. Hie birine hie kimse birsey sOylemedigi halde hepsi de sayglyla durdular

ve hep birden tSliklil Marsr'm soylerneye basladilar:

"Korkma sonmez bu safaklarda yuzen al sancak, Sonme-

den yurdumun ustunde tuten en son ocak .."

Ve isciler, Ankara asfalnna dogru ilerlerneye basladilar. Yolun bir yanmda, baslannda subaylan oldugu halde boluk bo- 10k askerler de yuruyordu. Ne isciler herhangi bir olaya rneydan birakiyor, ne de kendileri olay cikaracak bir tavir ahyorduo Buyuk i~i kolu<;ayuova'ya geldigi vakit, biraz yorulrnusI ular, Durakladilar. Bu mads sendika temsilcisi oldugunu bildererek konusmaya baslayan bir isci:

"AEG iscileri arkadaslanm, dedi, vakil ilerledi, Bizim fabrikamn iscileri bu tarafa gelsin ... Burada toplanahm."

Kalabahk icinden sendika temsilcisinin bulundugu noktaya dogru kosusmalar oldu.

Grslaved Fabrikasr'nm buyOk cogunlu!u kadm olan isciler], sabahleyin iSb3$1 yaptdar. Ama bir gun Once, iscilerin CeSitli fabrikalarda iSi brrakip yiirtiyU~ g~iklerinj sabahleyin okudukIan gazetelerden anlarmslardi. Kendileri de uyesi olduklan Lastik-Is Sendikasi'nm varltAI yUzOnden pek cok haklara kavusmustu, $imdi sendikalanm kapatmayi amaclayan bir yasarun Meclis'te kabul edildiAini 6Arenmi$ ve icleri sulamrsn. Birbirlerine:

"Biz de sendikamlZl savunabm, yO.rUyUse crkahm nu'?" diye soruyor ve ne evet, De haYlr yamtl ahyorlardt. Ama cahsmalan gonulsuzdu. Bir sure geetikten sonra, fabrikanm OnUnde buyO.k bir i~ kitlesinin toplandlltru anladdar. Disardan sesler geliyordu:

"Sendikaci olmamn onurunu ayaklar altma aldtrmayacagiz!

Yuruyecek, sendikarmzm kapenlmasim protesto edecegiz!"

Kadm iscilerin ttiyleri diken diken oldu. lclerinden bir ses:

"Sen de katd!" diye aym sOzleri yineliyordu.

lsleri bnakacaktardr. Zaten fabrika cevresini saran bUyfik bir isci kitlesi:

"Bacilar, kardesler, birlikte yUrOyelim. sendikalannuzi koruyahm!" diye haykmyordu. Ses toktu, dostcavdi ve hakhhgm verdigi bir cesaretle tekrar duyuldu:

" Ablalar, kardesler, hep beraber yfirtiyelim!"

104

105

Gavn durmak olmazdi, lsciler islerini birakular. Giyindiler ve erkek arkadaslanndan ayrrt edilrneyecek bir kararhhkta yuruyuse gectiler. YOrliyO~ii kirnse yonetmiyordu. Ama isciler. aym duygular ve aym amaclarla yurumenin verdigi bir bilincle caddeleri kaphyordu. Bir ara, sekiz on kisilik bir grubun toparlamp bagirdiklanm duydular:

lste Adalet Panisi'nin ilce binasi, hi..ieum!"

On kisi kadardrlar. Ne Gislaved iscileri, ne de otekiler bunIan tammiyorlardr. Sendika temsilcilan ve onde gelen isciler hemen Adalet Partisi ilce binasma dogru kostular:

"Ne yapryorsunuz? Bizim yakmayla yikrnayla isimiz yok, cekilin burdan!"

Ve i~~i olmadiklan anlasilan kisiler suklum puklum, ellerin-

deki taslan yere anp topluluktan aynldilar. lsci yuruyus kolundan bazrlan:

"HakhYlz, gucluyuz!" diye haykmyor, bir kisrm da:

"Sendikalanmizi kapatamazlar!" diye, baska bir haykmsla

onlara yamt veriyordu.

Yuruyus kolu Dortyol'a gelince, bazi isci ternsilcileri:

"Dagilahm arkadaslar!' diye seslendiler,

Kadm isciler de, baska fabrikalann iscileri de sessizce ayn ayn sokaklara dogru aynldilar.

Genis bir isci kolu, Cagaloglu'na girdi, Bircok gazete yonetim yerinde telas basladi. Acaba isciler, aleyhlerine yazilar ve frkralarla cikan sayilanm okumus, kizgmhkla matbaalarma saldiracaklar rmydi? Hemen telefonlara sanhp durumu Vali'ye, Polis M uduru' ne d uyurdular ve korunrnalanm isrediler. Oysa iscilerin hicbiri, haksiz yere suclandiklan yazilan ammsamryorlardi bile, ,.

Askeri birlikler, tanklar ve oteki araclarla vilayet binasim herhangi bir saldinya karsi korumakla gorevlendirilmisti. Ball basin merkezleri de sivil ve resmi polislerin gozetim ve denetimi aluna almrmsn. En buyuk korku.Silahtaraga'daki elektrik santraline bir sabotaj yapilmasi ihtimalinden kaynaklamyordu. Ama isciler, bu tur bir tuturnu, bir eylemi akrllanmn kosesinden bile gecirmiyorlardi. lsciler Cagatogfu'nda yogun bir kitle olusturduklan vakit lcisleri Bakam, Valilik'te telsiz rnerkezinde, olup

bitenleri izliyordu, Asked birlikler , valiligin cevresini tornson tabancilanru arese hazir duruma getirerek koruyorlardi, Tanklar da her yonden gelebilecek saldmyi hemen 0 anda geri puskurtecek gucte ve durumdaydi,

Sultanahmet meydarnndan Cagaloglu'na dogru kayan isci kolu, askerlerin barikanyla karstlasn. Kisa surede hicbir cansrna olmadan barikan gecen isciler, Valilige dogru ilerlediler, Binadaki bazi gorevliler, kendilerini korumaya ham bir psikoloji Be sarsrlrmsu..nereye saklanmalan, ya da kendilerini nasil korumalan gerektigini dusunurlerken, isciler cadde uzerinde:

"Ordu-Isci el ele" diye haykirdrlar.

Tetikte bekleyen subaylar da, erler de bu guven dolu sesle urperdiler. Askeri kesif ucaklan, valilik binasrrun ustunden gecti. lsciler ucaklara bakarak yine haykirdilar:

"Demirel istifa! Ordu-h~i el ele!" Aynca bir grubun sesi yukseldi:

"Anayasa icin el ele, onu tammayan hergele!" Ve isei yiiruyo.s kolu, Eminonu'ne dogru ilerledi.

lcisleri Bakam, haberi ahnca terini sildi, bosalrms kahve fincamndan bir yudum almak icin elini uzatu, soma:

"Bitirrnisiz bile ... " diye soylendi.

Galata koprusu acilmisn. lsciler Karakoy'e dOgTU ilerleyemediler. Hal'e dogru yuruduler. Hal dolaylanndaki buyuk grda maddeleri saucilan kumldarnadan VI! yurekleri hrzh hizh carparak, kalp anslaruuu ~c.\i}'Jc urpererek iH'lIerill ile~'i~ini bcklcdiler, Acrk kasalan kilnleyenler, alnn dull! kurulnn \U~'lIk kllll'lIIllIlIl altma yerlestirenler sapsan yd I. Arna i~~'ilcti II lie ulhnln, 11(' ~ II saya kilitlenen bank not larla ilgileri, onlar a k III ~I bir ed i lI111r h teti vardi. Dusundukleri tek sey, sendikalanmn kapanlmasuu amaclayan yasa ve grey yapma haklanrun sona erdirilmesine yol acacak olan tek konfederasyon diktasmm hazrrhgim bozrnaku.

lsciler Unkapam'na ciknklan vakit, buradaki koprunun de acrldigm: gorduler. Bunun uzerine Sarachane' ye dogru ilerlediler. Vakil ilerlemisti. Zaten amaclan yiirii)ii~ oldugundan, yeten kadar da ytirOmiiS ve yorulmuslardi. Yonlerini Fatih'e ce-. virdiler. Oradan Topkapi'ya cikacak ve isyerlerine donecek, ya

106

107

da dogruca evlerine varacaklardi.

Kadikoy'deki yuruyusler hakkmda cesuli haberler dolasiyor-

du:

"Kaymakamlik binasr ate~e verildi. .. "

"Bagdat Caddesi'ndeki evlere saldmyorlar, olenler var!" "Kusdili'nde buyuk cansrnalar oldu. Onlarca kisi oldu ... " "Bahariye Caddesi'ndeki bankalar, saldin ve yagmayi onle-

mek icin kapanldi .. "

Ama bunlan yayanlar, olaylann akrsinr bilmeyenlerdi. Ve iscilerin hiebirinde silah yoktu, hicbiri saldmyi, bankalarm semtine bile ugramayr dusunmemislerdi.

BOtOn Turkiye, istanbul ve Kocaeli'nde iscilerin yuruyusuyIe ilgili cok deAi~ik haberler aldiklan icin kuskulu dakikalar yasadi, Ankara'da hukumet ve Cankava abartilarak verilen bilgileri dinlerken, beklenmedik bir olayla, daha dogrusu olaylar zineiriyle karsilastiklan icin sinirliydi, gercekleri anlama ve kavrama yerine abarnlarak verilen haberlerin kendilerinde yaratugl korkuyla sect onlernler icin neler yapilacagmm planlanyla ugrasiyorlardi.

BARiKATLAR A~ILDI

Fabrikalarda iSbaSI yapmadan yUriiyUSe gecen i seller , iSCi marslan soyleyerek ilerliyordu, Polisler, kose baslanm tutmustu. Sivil polisler iSCi kalabahgmm arasma kansmis, soylenenleri dinliyor. bu eylerni kimin karan He baslatnklanm anlamaya onem veriyorlardt. Bir de hangi fabrikalar yiktlacak, kimler oldurulecekti? Sivil polisler, bunlan anlamak icin kendileri de sendikaci imis gibi konuskan sandiklari isellere yakla$lyor ve soruyordu:

"Ilk hangi isyerini, patronunun basim yikacagiz?" Soruyla karsilasan ince, pembe yuzu, sanmsr sach gene i~Ci,

iri kahn parmaklt eliyle, soru sahibini soyle bir itti:

"Ne diyorsun sen be? Hangi isyerindensin?" "Ben mi? Ben Uc Nal Lastik'ten, yeni girdim .....

"Dc Nal Lastik ytiriiyOste degil. .. Sendika temsilciniz kim?" Hem konusuyor, hem ilerliyorlardi, lri elli, kahn parmakh

i~, soruyu yOnetenin koluna girmisti.Sorusunu yineledi:

"Sinn sendika temsilciniz kim:"

"Ben yeni girdim ise, daha tamnuyorum ... "

ts.;:i kalabahlJ, Topkapi surlanna yakla$lyorlardl ki; sivil polis, hemen kolunu kurtararak:

"Benim harum da gelmis, surda ... " diye i$Cinin yarundan kendini kurtard, ve yUrOyU~ ~ilerin arasmdan durakta arac beklemekte olan bes aln kiiilik kadm grubuna dolru kostu.

Topkapr cevresindeki iSyerlerinjil iscileri, sekiz on kisilik ytirUyUS kolu olu~turmust\l. Surlann ontinde bekleyen baska grup-

J06

109

lar, hemen birbirleriyle kaynasnlar, Sehremini'ne dogru i1erlediler. Burada, polis kordonu yolu kesmekle gorevlendirilmisti. i seller, Aksaray yonune birak ilmayac ak n. Polise, iscilerin Aksaray carsisim yagma edecegi oildirilmisti. lsciler, polis kordonuna yavasca yaklasn,

Peneerelerden bakanlar, bit anda $ehremini'nin kana bulanacagim, silah seslerinin her an patlayacagim samyorlardr. Pencereden sarkan mavi esarph, gozluklu bit kiz, elindeki cicek buketini caddeye dogru frrlanp attl. B3$1 siyah esarph, g6zlOkltl, iri van bir kadin, hernen kizm koluna yapisu ve,

"Gir iceri, diyorum sana! $imdi kursunlar vizir VIZlf buralara kadar gelecek, geberrecek seni, gir ir;eri ... " diye baglrdJ.

Polislerle isciler, birbirlerinin nefeslerini duyacak Kadar gogus g6gi1se gelmisti. Derin bir sessizlik egemendi.Bir anda isciler, hizla iki polis arasmdaki bosluga dalddar ve Fmdikzade'ye dOgTU kosar adim ilerlediler. Polisler ne yapacaklanm sasirdr, Bir .gorevli, hemen telsizle durumu merkeze bildirdi.

"lsciter, polis kordonunu bir anda yanp gecti' derken aglar gibiydi. Sesi titriyor ve baska bir $Cy sOylemiyordu.

Hizh adimlarla Fmdikzade'den Vatan Caddesi'ne inen yuruyO$cillerden bir grup, "Ya OzgOrlfik, ya olum" diye bagmyor, bir baska grup da, "Baglmslz Turkiye, somurgenler hergele" diye haykmyorlardr.

YfirilyO$ kolu, Vatan Caddesi'nden Fatih'e dogru ilerlemeye basladi. Fmdrkzade'de barikat kuran askeri birliklerin iki subayi, kitalarmm basmdan aynlarak birbirlerine dogru ilerledi. GOr kash, uzun kirpikli, esmer ve saA yanagmda Diyarbakir crbam olan teAmen, biraz nknazca, iri mavi gOzlO, gulec bakislarla konusan arkadasma:

"Ucuz atlatnk, dedi, bit de sunu anIadik: tsciler orduya kar$l degil, hem de Kendi disiplinlerini kendileri koyan bilincli kisiler .,;"

"Dogrusun" dedi gOlo; bakish tegmen" butun soylenenler, iscilerin bizi gorunce yOn degistirerek, Vatan Caddesi'ne sapmaIan yalandi. Ne ellerinde sopa var, ne bellerinde tabanea ... Bu lste baska isler var tetmenim .....

"Ben de bu kamdayim. Gercekten bunlan yOroyO$e iten bir

ciddi sorun var, Yoksa baska turlu yurur, baska turlu konusurlardr. Dikkat ettin mi? Bize dost gozlerle baktrlar, hicbir kufur, tahkir edici soz cikmadr agizlanndan ... Yirrni, yirrni bes bin isciden birisiolsun ... "

Jeep'in albay Iorsunu dalgalandirarak yaklasmasi, subaylarIO hemen kitalan basma kosmalanna yoI acu.

Istanbul, Istanbul olah boyle bir gun yasamamisu. Askeri birlikler Silahtaraga elektrik Iabrikasi, radyoevi ve verici istasyo-

. nu, buytik fabrikalan, Galata ve Unkapam koprulerinin iki baSIOI, banka ve bOyOk ticaret merkezlerinin yogun oldugu cadde baslanm tutrnustu. Askeri ucaklar, helikopterler Istanbul goklerini bir boyd an bir boya kesiyor, bazi bolgelerde ucusu done done surduruyordu. lscilerin, Beyo~lu semtinden Istanbul'a; Fatih ve $ehzadebaSI bolgesinden Kasimpasa, $i$hane ve Beyoglu semtlerine akismi onlemek icin Unkaparu Koprusu acilnusn. Kadikoy ve Oskiidar'datoplanan i$Cilerin vapurlarla Istanbul'a gelisini onlemek icin, sehir harlan vapurlan iskelelere baglanrmsu. Galata Koprusu de acilrmsn. KarakOy'de ve Eminonu'nde, askeri birlikler mevzilenmisti,

Istanbul Valiligi'ne sabahm erken saatlerinde gelen Icisleri Bakam, Vali lie gorusurken, 1. Ordu Komutam da Valili~e geldi, Bunu landarma Genel Komutam ve ileri gelen gUven1ik gorevlileri izledi. Olaylarm gelisimi, telsiz merkezinden izIenmeye baslandi. I. Ordu komutam, kendisinin bizzat olaylan izleyeeegini soyleyerek karargihlDa dOndU ve bir helikopterle KadlkOy kesimindeki yQrOyU$ kolunu izledi.

Telsiz konusmalan, dinleyenlere heyecanh olaylar anlauyor, olup bitenler tansiyonu daba da yQkseltiyordu:

"Bir yarbay, Galata KOprOsO dubasmm ustunde mahsur kaldi ... Helikopter bekleniyor ... Denizde hicbir sandal yok ... HeIikopter bekleniyor."

Telefonlar cahyor ve olaylar fist merkezlere duyuruluyordu: «Levent ve eevresindeki bOtiin fabrikalarda cahsan isciler i$i biraku, efendim. Hepsi gUlerek kapdardan crk1yor efendim ... BaZllanmn ellerinde, sopalara takihms kartonlar Vat ••• Y anlan okuyanuyorum ... Simdi birisini seeebildim efendim. $ey yanyor ... 'Sendikarmz anamiz, feda olsun cammu' ... E vet, ana-

110

III

Ian sendikayrms efendim. Birisinde de 'Demirel istifa' diye ya-

zih ... Hepsi Tekfen Fabrikasr'na dogru yuruyor efendim "

"Komis~rim, Tekfen'deki iscileri de yuruyuse r;agmyorlar .

Evet efendim, Toplurn Polisi fabrikayi koruyor. Mudur Muavini Yusuf Aksu'yu goruyorum efendim. Yamnda Emniyet Mildur Muavini Kenan Koc Bey de var efendim. Bir dakika efendim, Kenan Koc, iscilere bir seyler soyluyor ... Ever konusuyor, 'dagihn' diyor, 'sonra fena olur' diyor. Evet efendim byte diyor ... lsciler, birden topium polislerinin kordonunu yarmaya callstl ... Hayir, ellerinde bit seyler yok. Bazslannm elinde sopa var, pan kart asnklan sopa gibi seyler efendim, Bizimkiler coplanm kulla~lIyor efendim. lscilerden kim olursa, coplan basta.nna, bellerine, kollanna indiriyorlar efendim. Kadm isciler yerlere Ylktldl efendim. Seslerini duyuyorum. 'Yandnn, yetisin' diyorlar. 'Olduruyorlar' diye bagmyorlar efendim. Ortahk ana baba ~onone dondu efendim. Toplum Polisi eok sert giriyor efendim, Kadm r;lghklan durmuyor, isciler, evlerin bahce demirlerini s~k~yor. fidanlan tutan cubuklan da ellerine gecirip toplum polisine saldirmaya basladilar efendim ... Evet, klyaslya bir dOVti~ oluyor burda efendim ... lsciler daha kalabahk, yeni y~rtiytisr;ii1er de geldi efendim, Elleri sopah, demir ~buklu iseiler .r;attsmad~ ustun r;1~t1. bizimkiler hlZh kosuyor, isr;iler peslerinde efendim ... Hepsi uzaklasn burdan efendim .,;"

~czaclb~1 Fabrikasr'run bir odasmdan etrafl izleyen bit sivil polis, telefona sanldr, Yuzu la!n gibiydi. t;evirditi numara mesguldu, Kendi kendine "Allah kahretsin" dedi. Ceketinin mendiJ cebinden, kil~ilk bir defter crkardr. Masaya koydu. Yeniden numaralan cevirmeye basladi. Defteri yine cebine koydu. Sonfa; sol elinin parmaklanyla ince kaytan biyrklanm dOzeltmeye cahsn. Birden elini yanma indirdi; telefonu atz;trun icine sokarcasma:

"BeY:f~ndi durum vahim, dedi. Arz ediyorum efendim: Toplum polisi, buraya dolru kosar adim geliyor. Bazdarmm milferleri yok basmda ... EUerinde de yok. Baalan kalkanslz ... Silah sesi duydum. SHah sesleri birbirini Wiyor. GOremiyorum kimlerin atttl1m ... Bizimkiler de tabanca atesliyor. Birini gOr· dum. Tabancasim atesledi ve fabrikaya girmeye cahsiyor. Evet,

Tekfen'den buraya dogru geliyorlar. Verde suruklenen kadin isciler de var. .. Bir kis: m isciler tas anyor. Carnian kmyorlar ... Bazi arkadaslar benim bulundugum fabrikamn ... Evet Eczacibasi'mn karsismdaki bir eve slgmdllar. lsciler, polisleri disan cikartmaya cahsryor. Bir kadm, pencereden bagmyor ... Ne 56yledigini duyamam tabii. Mesafe bir hayli efendim ... Evin kapi~ml ktrdtlar. Polisler, pencereden athyor ... Bu yana geliyorlar •.. I ~r;i ler, peslerini brrakn ... Yerlerde ytirtiyemeyen yarah ve belki olu var ... Bazi i~ciler. yarahlarla ilgilenmeye basladi ... Peki beyefendi, ben de yarahlarla ilgilenecegim."

Yarah polisler, yoldan gecen arabalara isaret ediyor, kendilerini hastahaneye goturmelerini istiyorlardi. Yaralan sanciyordu. Kan akisiru dindirmek Icin, yaralanm elleriyle bastmyordu. Y arah iscileri, arkadaslan omuzlayarak yan sokaklarda tedaviye cahsiyordu. Bazrlan, taksileri cevirerek yaraltlan hastahanelere tasimayi ustlendi,

Bir kisim isciler, Philips Fabrikasi'na dogru ilerledi. Yol, askeri inzibatlarca kesilmisti. Bir jandarma subayi, sert bir uyan yapn:

"Hadi, dagihn bakayun! Dagihn, yoksa ates aetmnm!" lscilerden bazilan, aym anda ayru seyleri soyledi:

"Buradan gecip fabrikannza gidecegizl"

Ve jandanna subayimn yamum beklemeden, hlZlajandarma barikanm asip, gectiler.

lsciler yuruyor: "Demirel istifa", "1$r;i-kOyIO el ele", "BaIlmSlz Turkiye", "Sendikada el ele - TOm baskilar name" sesleri her yam cmlauyordu. tgilerin yilrUyi1$ kolunun OncU1Ulerio Mecidiyekoy'e vardt. Orad a AmerikaItla'ra ait TUSLOG binasmi gorunce birkar; ki~i yerden t~ alarn bina camlanna atmaya basladi. Copunu ceken iki polis. i~c;i.lerin Ozerine yUrUmeye vakit bulamadan t8$1ann hUcumuna ujraymea ara sokaklara dakb. 4ciler de ilerleyerek Puro Fabriwl Ontinde biriktiler.

"t$Ciler disant Gel. OzgUrlOk ytlrtiyil$ttne kanl, ~er chp.n!" 1$r;ilerden herhangi bir yamt eebneyince, bir kJS1Dl ~ baIlrdtlar:

"San sendikactlara yubhh'" Sa-lb. Sa-R.I. Sendikact Sa-RI ...

Yuhhh!"

113

112

Birden gur bir ses duyuldu: .. Roche iscileri geliyor!"

.. An i~ileri geliyor!"

Gozler eevrildi .... Gereekten, ellerinde sendika ozgurlugunu dile getiren dovizler bulunan Roche Ua~ Fabrikasi iscileri He An Biskuvi iscileri, sen adimlarla gelivorlardi.

lscller, hep birden bir mars soylemeye basiadi:

Adimlar sarsiyor yeri l~i koylu Orgiitleri ...

Marsr soyleye sOyleye ilerleyen yOrUyO~9Uler, adeta gurlercesine haykmyordu:

Bir Ma}'ls Bir Ma}'lS ilk yanan ares Ilkbaharda ilk dotan gUne~ ...

_ h~leri yeni bir barikat bekliyordu. Esentepe'den Mecidj~ekOy'e dotru gelen gruplar birlesti. Inzibatlann bankati da hiebir olay cikmadan asildr, Imren-Baylan cikolata fabrikalanmn kapilan kapaulml~, fakat iwilerin pencereden bakmalan onlenememisti. YOrUyU~9U ~iler, bu i$yerlerindeki arkadaslanm da yUfUyU$e davet ettiier:

"Hep beraber sendika hllrriyetimizi savunahrn. Saflanrnua

gelin!" .

Fabrikalardan olumlu bir yamt Clkmadl. 1$c;lIcr bu kez:

"Yuuuuuh! Yuuuuuh!" diye batlTarak yoJlarma devam eni. YUtilyeruer, attr adlDllarla ilerliyorlardl.

tmdekiler Gayrettepe'ye vannca, yeni bir barikatla -kar~tl~tllar, Inzibat askerleri yolu kesmisti. Bir subay:

"GeciS yasak!" diye batlrdl.

t~er, hiebir yamt vermedi. Bir dakika kadar durdular. Arkadan gelen iKiler. yU.rUyO~ kolunu bir hayti gUclendirdi. Ve bir anda gOjOster One ftrlad!. inzibatIar arasmdan rOzgar ~b~ geetiler. Vakit ilerlemi~ti. Ourdular ve uzun boylu, boru gibi kalm ve sOr sesli bir isci:

"Oaltlabm!" 'diye haykirdi. h~ler onu cok severlerdi:

"Peki!" dediler.

1$ciler. Promo Fabrikasi'na dogru sarkilar sOyleyerek dattlmaya basladilar.

KANA BULANAN YOROYO~

Ankara Asfaltt uzerindeki Otosan Fabrikasi ~cileri. fabrika avlusunda toplamyordu. Bazt iscilerin eli, boya ile ile yazl yazmaya yatkmdl. Bazilan; marangozhanede p~artlar icin kisa, satlam Citalar baztrladt. Ortak bit ~~yla pankartlar tamamlandl. twiler, pankartJardaki yaztlan okumaya ba$1adl:

"SendikaslZ demokrasi olmaz!" "Sendikamw kapatamazsnnz!" "hCi-k6yIO el ele .....

"Hepimiz Mehmet~Iiz!" "BalJmslZ TOrkiye!"

"Demirel istifa!"

"Y8$8SlD DtSK!" .

"OIOm var, dOnUm yok!"

tKiler, pankartlarm okunmasJ bitince hep bir altzdan:

"YOrOyi1~!!!" diye haykmhlar.

Hep birden dOzgUn adnnlarla, asfaln kaplayan bit yo,uruukla ilerliyordu. OskOdar'a mecek, alanda toplarup datl1acaklardl. fabrikadan Clk:mca az sonra askeri birliklerle karsilasnlar. Yolun bir yanmda bekliyorlardl. Tam techlzathydrlar. Subaylan manevra elbiseleri giymi~ti. t~erin yOfUyOSO snrerken, yol UstOndeki fabrikalardan katdmalar oldu. Katdanlardan bit grup, bir mar,m bazJ dizelerini sOylOyordu:

AnamIZ amele SlDIfldlr.

Yurdumuz bOtUn dUnyadlr bizim ...

Biraz daba ilerieyince. baJka bir askeri birlik yolu kapamak

114

liS

istedi, Ama isciler, daha hizh adimlarla, asker yolu tumuyle IUtamadan 0 bolgeyi de gectiler. Saat dokuzdu ve iscilerden bir grup:

"Uskudar'a ... OskOdar'a!" diye baglrdl. Baz, isciler hemen,

sen bir sesle soylemeye basladilar:

OskUdar'a gecer iken aldt da bir yagmuuur ... Arkasi gelmedi. Bazi isciler, bozuk bir ezgi He:

"Katip benim ben kitibin el ne kansir" diye sarkiya devarn etti.

SarklYl sOyleyenierin cevresindeki i$eiler gOlil~tUler. lsciler yiiruyordu. tki saat Kadar aglr adnnlerta ilerleyen isciler, Ankara asfaltmm bitimine dogru toplum polisiyle karsilasn. Otosan.iscileri, Gebze'de yOrUyU~e cikan iscilerle birlestikieri iein, i~ei saYISI bir hayti kabarmisu. YiirOyii§ciiler. Toplum Polisi barikatina yaklasmca, polisin basmda bulunan emniyet imiri, iscilere seslendi:

"Daglhn! Size diyorum: Dagtlm!." lsciler:

"Btrakm gecelim!" diye yamt verdiler. Polis ~efi daha sert bir dille:

"Dagilm diyorum size ... Ne laf dinlemez adamlarsimz"." lsciler de sertlestiler:

"Birakm gecelim, haklanrmzi cignetmeyecegiz, birakm yurilyelim ..;"

Polis sefi, Otosan, Arcelik, Singer iscilerinin On safta yer aldlgl buyuk i~ei kitlesinin psikolojisini anlarmyor, sOzlerinin·tutulacagim samyor ve israr ediyordu:

"Buradan gecemezsiniz!'

lsciler, bunun uzerine birden polis kordonuna yOneldiler ve lnzla polisleri yararak ilerlediler. llerde tetikte bekleyen askeri birlikler, geli~meyi izlemeye koyuldu. Polisler, uzerlerme dogru yOrUyen i$plerin bakislanndan Oylesine korktu ki, bogazlanna sanlacaklanm sanarak ellerini tabanca1anna gOtOrdiiler. Daha atik cikan bir iki toplum polisi de havaya ates etti, Kursun sesini duyan iseiler daha hizih yilrtiyOnce, Emniyet MUdUr Muvani Nihat Kaner, panige kaplldl ve otede vakur bekleyen General Vahit Uner'e dogru baJrrmaya basladi:

•• Polisleri oldurecek ler!"

Sesini daha yukselten polis sefi:

.. Polisleri k u nann!" diye haykirdi.

General Vahit Uner, hemen askerleri harekete gecirdi ve bolukleri, yOriiyu~eti iscilerle kacisan polislerin arasma yerlestirdi. Boylece, panige kapilan polislerin iscilere ares etmesi onlenebildi. Tuggeneral vahit Oner, oteki Tuggeneral Mehmet Harput'la sohbete daldJ ... lsciler de. polislerin kaClStl~ Haydarpasa Lisesi' ne degil, Uskudar' a giden yolu izlediler.

Osk udar nhum alanma yorgun inen iSCiler, birkac dakika mola verdi. Esnaf, dukkammn icinde yiirUytlscilleri gozluyor, ne yapacaklanm bilmedikleri bu iscilerin kizgm yuzlerine bakmca urperiyordu, Oysa isciler isteler bes on adirn uzagmda durduklan dukkanlan yerle bir edebilir, ya da hicbir mal birakmadan tumunu yagmalayabilirdi. Ama kesinlikle boyle bir e!ilimleri gorulmuyordu. Ttknaz, mavi gomlekli, kivsrcik sach bir isci, gogus cebinden tornavida cikararak bir bakkal dukkam onunde duran kahverengi uzun onluklu bakkala vaklasmca, adamcagizm dizlerinin nerdeyse bagl ~Ozo.lilyordu. Oysa i~Ci, bozuk parasmm da bulundugu gomlek cebinden para alabilmek icin tornavidayi cikarmis, bozuk paralan bakkala uzataratk bir paket birinci sigarasi istemisti. Bakkal, para almak isterneyince isci:

"Ne rnunasebet, dedi, biz sadaka, harac istemiyoruz. Al param bakayirn ... "

lsciler, Oskildar nhnm alamndan Kuzguncuk'a dogru ilerlerneye basladilar.

Yiiroyti~cti isciler, Bagdat Caddesi'nde ilerlemeye basladikIan yak it. birkac polis barikanm asmisn. Ellerinde Turk bayraklan, flam alar ve pankartlar oldugu halde ilerliyorlardi, Zaman zaman da "Bagimsiz Turkiye" diye haykmyor, sonra da "Hakbvrz, gucluyuz, isciyiz" diyen sesleri, caddeyi inletiyorduo Buyuk apartmanlann penerelerinden bakisanlan gorunce de:

"Demirel istifa!" haykinsi, kukreyise donusuvordu. Bagdat Caddesi'nde gorevli bir polis telsizine soyle bagmvorduo gozleri alabildigine buyuyerek: .

"C;:",vln liimirim ifU'"i1"r k'l1«iili'n .. r1nll-rl1 )''''\t1\1nrl''r An r1hri

116

on bes bin Kadar varlar saym amirim."

Telsizde bu sesler "Saym amir"e bildirilince, bir baska ses telsizden duyuldu:

"Ben Kurrnaybaskam ... Bu adam saSlrml$ ... Heyecanlan-

ml~ ... Isciler aneak bin kisi kadar. .. " .

Telsizde polisin sesi duyuldu:

"Hakhsmiz kumandamm, yamlmrsrm, ancak bin Kadar varlar ... "

Bagdat Caddesinden gecen isciler, alkislan tebessumle karsihyor, selam vererek yuruyordu. Goztepe, yoldaki halkm ve apart man pencerelerinden sarkan insanlann alkislanyla asddr, Feneryolu'nu g~lerken marslar s6yltl.yorlardl. Kiziltoprak bOIgesinden sessizce ilerlerken, ucaklar alcaktan ucuyor, yiiriisc;iiIerucaklara bakip yeniden ileriye dogru dikbash ve sen adimlarl~ asfaln inletiyorlardt. Kurbagahdere've dogru yaklasmca, barik at kurmus olan polislerde bir telas basgosterdi. Alcak sesIe konusuyorlardi:

"Gelenler cok kalabahk ... " "Biz cok zayif kahyoruz."

"Silaha sanlmazsak bizi ciy Ciy yerler ... "

"SHah ne yazar? Oc;tl.ntl. besini vurursun, SOnTa senin lesini sururler .i."

lseiler kOprUye daha yaklasu, Karsrlarmda toplum polisinin

barikanm gorunce durmadtlar bile ...

Polislere daha Once emir verilmlsti:

"Barikau geC;meyecek iSCi ... Zorlarlarsa ales acacaksimz ... " Bir grup lscinin sesleri duyuluyordu:

Geliyoruz zincirleri kira kira heyl Zalimlerin kafasma vura vura hey! Bir polis sefi:

"Yaklasmaym!" diye ktstlan sesiyle emir verdi ...

Aneak aduniann Clkardlgl giirUltU ve mars soyleyenlerin haykmsr, bu sesi iscilere ulasnramadn cevredeki evlerden isc;i yOrUyUsUnO ve polisleri izleyenleri bir korkudur almrsu ... lsciler yUrudU. Polisler yerlerinden fsrladi ve ates acn ...

- "Vuruldum!" dedi bir i$Ci. .

Yamndakiler hemen yarah)'l kucaklayip bir kenara eekerken,

polisler birkac iscinin ustune auhp onlan krskivrak yakaladilar ve geride bekleyen polis arabasma zorla bindirdiler, •• Kusdili koprusunde buyuk bir kargasa ctkn. Bir tabanca daha patladi, Bir isci:

"Yandrrn!" diye yere )'lkddl.

Isciler, vurulan iKiyi kueaklarken Oldii~UnO anladilar ve bu oldurme olayi, iscileri birer pars cevikli~iyle polis barikaumn ustune ustune y-urtimeye yetti. Kursun sesleri birbirini izliyor, cevre halki panik icinde dukkanlanm kapiyorvevlerine eekilenler pencereleri sunsrki orterek arka odalara kosuyorlardi:

Yuruyuscnler, tas ve sopa bulmak icin kosustular. h~iler, insaarlardan ele gecirdikleri kurek, kazma, sopa, tas ve tuglalarla kursunlan yamtlamaya cahsu. Polisler sarjOr degistirmeye vakit bulamadan geri cekilrneye basladi. Barikat cOktU. Panik hillinde kacisan polisler ara sokaklara dahnca, 0 semtteki halk da panik ieinde Bahariye Caddesi'ne cikan sokaklardan kacISmaya basladi, Polisler ve ban kisiler, aClk bulduklan apartman kapilanndan girerek demir kapilan kapadtlar, fist kat merdivenlerine dogru kosustular.

Birco); yarah, arkadaslanmn kollan arasmda yan sokaklarda arac ararken KuSdiU koprusunun iki yanmda iki 010 vardi. Bir isci, bir. polis ...

Kusdili bolgesindeki causma uzerine Kmltoprak'a dogru kosan bir grup isci, geride kalan ve baska bir koldan Ba#dat Caddesi'ne inen i$Ci arkadaslanna durumu anlaup kamyonla gelenleri, yaralilan hastahaneye gOtUrmeye yOniendirdi. Onu askm kamyon ve bes alu minibus iSCi, Kurbagahdere kOprUsUne yetistiler ,

Sehid vererek gecilen Kurbagabdere koprfisOnU geride birakan isciler, Aluyol'a dogru sert bak1slarla ilerlediler.

, Ankara asfalum kaplayan baska yUrUyUWUler. Osktl.dar'dan Kuzguncuk'a Kadar ilerledikten sonra dOnmOS ve KadtkOy'e varmayi hedef seemisti. hCiler, bu kez Kadikoy'de varmadan ls Bankasi subesi MUnde barikat kuran askerleri astl ve hkbir causmaya meydan verilmedi. Kurbagahdere'den ilerleyip Aluyol'u gecen isci1er de Kadik6y alamna dotru yOrUdU. Sol yandaki dar bir sokakta, AP ilee binasmm pleksiglas tabelasi, k1Z&lO iscile-

118

119

rin taslarma hedef oldu. Binanm birkac cann da kmldi. Binaya girmeden ilerlediler. Uskudar yonunden gelen grup, Donyol agzmda bir polis mufrezesinin mevzilendigini aordu, Polisler, makineli tabanealarla donanlmisn. T opl urn P~lisi veniden t~.kviye edilmisri. Gelen iscileri durdurmak icin, polisi~r hedef gozeterek ates acn. lscilerden cogu yaralandi ve arkadaslanrun kollan arasmda geri cekilerek hastahanelere tasmdi, Polisin actlgl ares, on dakika kadar surdu, Van sokaklar, yarah isciler v~ ~nlan kucaklayan yiirilyii$~iilerle dolup tasu, Minibusler cevfl~.dl ve ~arahlar Haydarpasa Numune Hastahanesi'ne goturulduo Polis kursunu, bu kez iscilerden degil, esnafran birini canSIZ yere serdi, Isciler, Kadikoy alamna inmede kararhydi. Polis kursunlanna gogus geren yilrtiyil$~iller, polisi geri puskurttu .. <;ekilen polisler, vansokaklarda kendilerine geldiler.

Kadikoy iskelesi, vuruyuscu iscilerle doldu, igne anlsa yere d~$~eyecek. bir kalabahk birikmisti alanda ... Tuggeneral Vahit Uner, bir askeri araca cikarak iscilere seslendi:

"Arkadaslar, beni dinleyin! Yasalara aykin hareket etmeyin!

S~k~~et~e dagilm ... Hepi.miz kardesiz. Birbirirnizle ne alnus verm.l§hglmIZ var? Buradakt Mehmetcikler de sizin kardesleriniz. Blr. causma olursa, olenlere yazrk olmayaeak mi? Beni iyi dinleyin, dagihn! H aklanmzi biz de arayacag rz. "

Bu sirada Kadrkoy Kaymakarnhgr'na bagh polislerden bir grup, alandaki vuruyusculerden birkacim tutarak Kadrkov Emniyet Amirligi'ne dogru yaka paca goturmeye basladi, Su tut~m.' Tug~eneral'in olumlu konusmasim bir anda tepkiye cevirdi ... lsciler, arkadaslanru dayaktan ve iskenceden kurtarmak icin kosarak Kadrkoy Kaymakamhk binasma girdiler.

Tuggeneral, daha yuksek sesle konusmasim surdurdu:

"Arkadaslar, kanun devleti olan bir memlekette yasiyoruz.

. Kan~nlara uyrnak zorundayiz. Bu sabahtan beri sizlerle bera~erdtm. Buraya beraber geldik. YiirUsunilz kanunsuzdur. Ama size engel olmadik. Buraya kadar geldiniz. Haklanruzi Meclis'te ara.YID! T~rkiye~ i~c;i.siYle, askeriyle, devletiyle tek bir govdedir, hCI, bu govdenin bir koludur. Fabriklanmza donun, Sokaga d~kOldunilZ, yani bir kol, Tilrkiye'nin bir kolu klflldl. Elbirliliyle bu kolu saglamlaym. Beraber cahsahm ... "

Ama Emniyet Amirligi'ne goturulen iscilerin dovuldugunu goren icsiler bagmyordu:

•• Ar kadaslanrmzi dovuyorlar!'

lsciler ellerine gecirdikleri taslan, Emniyet Amirligi'nin bulundugu kaymakamhk binasma dogru atmaya basladilar. Polis, buna atesle karsihk verdi. Kendilerine dogru Sl ktlan kursun.' alandaki iscileri dahakizgmlasurdi ve buyuk bir hrsimla kaymakarnhga dogru kostular.

Bu sirada, kayrnakamhk binasmdan alevler yukseldi, Binamn arkasmda bekleyen askerler, hemen binayi kordon altma aldr. Alanm uskudar tarafmdaki bolurnunde bulunan itfaiye, yanguu sondurmek icin canavar dtidiigilnil onurerek, canlar calarak harekete gecince heyecan son haddini buldu. Bu sesleri duyan Kadikoy halki, dukkanlan kapatarak, pazar yerini bosaltarak kacismaya basladi, ltfaiye kampanalan yaklasiyor, askerin tetikte ve stmgu takilmis silahlarmm parlayisi havayr daha da gerginlestiriyordu. ltfaiye, kisa surede yangim sondurdu.

Polisin rurumu, ortahgi savas alanma cevirmisti,

Vilayette toplanan yetkililer, her dakikada bir, ordu gozlerncilerinden telsizle bilgi ahyordu. Kadikoy'deki d_urum duyulunca. butun polis kuvvetlerinin kendi merkezlerine cekilmesi karan verildi. Resmi binalara, kavsaklara, onemli yerlere asked birlikler yerlestirildi. Boylece, butun guvenlik gorevi, ordu birliklerine devredilmis oldu. Ordu birlikleri, ates acmama emri aldr, Yarahlar, hastahaneye rahathkla tasmir oldu. Ama fisiln gazetesi, yayinim surduruyordu:

"Duydun mu kardes? Toplum polisinin araclanru, iseiler Kurbagahdere'de cayir cayir yaku. Yalmz toplum polisinin degil, Ankara asfalu girisindeki Polis Trafik Burosu da yerle bir edildi ... Ankara asfalnnda, Adalet Partilerinin benzin istasyonu da tahrip ediidi. Cok fena kardes, cok fena ... "

"Kadikoy'de ondan fazla 61U vanms ... Yarahlann sayisr, yuzlerin ustunde ... Bir polisin basim tasla ezmisler ... Birkac isci yerlerde surunmus ... "

Kadikoy alanmdaki isciler, bir sure daha bekledikten sonra:

"Isci-ordu el ele!" diye tempo tutarak dagilmaya baslad .. Deniz kuvvetlerine ait motorlar, denizlerde devriye geziyordu.

120

121

istanbul Radyos pryordu. Olaylan i: buyuk bir cansmar den haber alrnaya

- Saat 17.00' de, J; lsciler, fabrikals

DiSK YONETiCilEAi 1.0RDU KOMUTANLlGI'NDA

Sah sabahi isciler henuz yUriiyil$e gecmislerdi ki, ntsx YOrutrneKurulu, 1.Ordu Komutam'rnn gonderdig! dort albay tarafrndan, ogleden sonra Harbiye Ordu Karargahi'na daver edildi. Orgeneral Kemal Atalay, kendileriyle gorusmek istiyordu. Ziyaret saati 14'W.

Orgeneral, saat 14'te makammda yoktu. DtSK Genel Baskam Kemal Turkler, Genel Baskanveklf Kernal Nebioglu, Genel Sekreter Kernal Sulker Ordu Kurrnay Baskam'mn yamnda bekledi. Bir sure sonra Komutan'm geJdi~j bildirildi,

Orgenerai Kernal Atalay, DISK yOneticilerini ayakta karsiladi. Buyuk salonda Komutan yerine otururken tiC Kemal'e de oturmalanm soyledi. OrgenaraJ Kemal Atalay:

"Simdi helikopterle Kadikoy'de kesifte bulunarak buraya geldim. Yapnklanruzi begeniyor musunuz?" dedi.

Kadikoy'de nelerin olup bittiJini hicbiri bilmiyordu. Turk-

ler sordu:

"Ne olmus Kadikoy'de?"

• 'Sizin isciler orduya karst geldi, COk sayida ola ve yarah var ." Oc DtSK yoneticisi birbirlerinin ytizOne bakn:

"Sannuyoruz ... Olmaz bOyle ~y" dediler. Orgeneral israr etti:

"Helikopterle izledim. Kadikoy Kaymakamhgi onnnde, daha sonra Kurbagihdere bolgesinde iscileriniz polise,askere ates acu. Bunlar sizin eseriniz, begeniyor musunuz1"

DIsK Genel Baskaru, eylemle D1SK'in hic ilgisi bulunmadt-

123

glOl anlatu. Genel Sekreter Sulker, iscilerin direnis nedeninin hakhligmi Anayasa ilkelerine dayanarak acrkladi. Genelbaskanvekili Nebioglu, parlamentonun cok az bir milletvekiliyle 10plamp bu yasayi crkardigim belirtti, Ordu Komutaru:

"Olabilir, dedi, parlamento Kendi kararlarma hakim. Siz de isterseniz Anayasa Mahkemesi'ne basvururdunuz ... "

"Bizim Anayasa Mahkemesi'ne basvurma yetkimiz yak" dedi Kemal sulker ... "Ancak partiler ve mahkemeler basvurabiliyor Anayasa Mahkemeji 'ne. "

Orgeneral ayaga kalku:

"Kopruler acilrmsur. Deniz trafigi durdurulmustur. Kimse bir yere gidemez. Ucaklar sehrin ustunde dolasmaktadir. Benim yetkim olsa, sizi hemen bu kargasanm, bu cinayetlerin 50- rumlusu olarak tutuklanm."

"Oyle ise buradan aynlmayalim. Bizi tutuklayin" dedi Kemal Sulker.

Orgeneral, gulerek:

"Bana yasadrs: bir is yapnramazsimz. Benim, sizi tutuklarna yet kim yok. Ama hukumet sikiyonetirn Han ederse, 0 baska ... "

Odada biraz dolastiktan sonra da:

"~imdi sizden rica ediyorum. Bilhassa Kemal Ttirkler'den rica ediyorum, bir vatanperver olarak iscilere radyo ile bir cagnda bulunun, bu ytirOyOslere son versinler."

Kemal Turkler auldi:

"Yuruyusu biz kararlastrrmadik. Biz, Carsarnba gunu Taksim'de miting yapacaknk. Vali1ik ana da izin verrnedi."

"Siz bilirsiniz dedi. Orgeneral ve lcisleri Bakam Haldun Menteseoglu'nun Valilik'de DtSK heyetini bekledigini bildirdi.

Yollar kesilmisti. DtSK Yurutme Kurulu uyelerini tasiyan otomobil, yol baslannda askeri birlik kornutanlanndan izin ala ala vilayete varabildi. Hernen bir salona almdilar. Az soma, genelik liderlerinden Deniz Gezrnis, sirunda kurklu parkas: oldugu halde sivil ki~iler arasmda odaya girdi ve yan kapidan valinin yanma gecti. Bir sure sonra lcisleri Bakam, Vali ve Jandarrna komutam, DISK yoneticilertnin bulundugu salona girdiler. lci~lerj Bakam sinirliydi.

"Bu yapuguuz bir ihtilal provasidu, dedi. Buna hakkuuz yak.

Ama cezasiz brrakilmayacaksrmz."

DIsK Baskanvekili Nebioglu:

"Cezamiz neyse ona raziyiz. ASII sizin partiniz Anayasa 'ya aykm yasa crkardi. Bu yasayi Anayasa Mahkemesi iptal edecektir."

"Tarnsmaya gerek yok. Yapnklanmzin birer cinayet oldu#u ortada, Kac masum vatandasm canma kiyduuz ... Kac rna-

sum .,;"

Nebioglu, Bakan'in sozunu kesti:

"Bizi suclamaya hakkrmz yok, sucumuz varsa mahkemelere veriliriz. Biz hicbir cinayetten mesul degiliz. Oldurulenler varsa, bunlann faillerini bulmak sizin gorevinizdir ... Biz gidelim."

"DtSK heyeti masadan sinirli sinirli kalkn,

Valilik kapismda basm mensuplan bekliyordu, Aralannda Istanbul Radyosu muhabiri de vardi, Elindeki teybin mikrofonunu Kernal Turkler'e uzatti:

"lsci hadiseleri hakkmda bize bir demeciniz olacak mi?" Kemal Turkler 1. Ordu Komutanr'mn ve lcisleri Bakam He basin mensuplanrun birkac kisinin OldiiitiDil bildiren sozleri tilerine sunlan soyledi ayak ustu:

"lsci kardeslerime hitap etmek istiyorum, aract olmamn rica ederim. Evet, b~uyorum:

"t$t;i kardesleriml 4.;i snufuun bilincli temsilcileri! Sizlere sesleniyorum. Beni iyi dinleyiniz. Anayasal haklanmz icin direndiniz. Direnijorsunuz, Anayasanuz, her tOrlil toplann ve yurilyO§lerin silahslZ ve saldmsiz olacagun emreder. Bizler Anayasa'ya srmsikr bath iWi,ler oldujumuzdan, hicbir hareketimiz Anayasa'ya aylan olamaz. Ne var ki, bizim aramiza cesitli maksatJar gUden kisiler, ~Ii kWklara burunerek girebilirler. Hatta, kOt050, gOzbebetimiz serefli TOri: ordusunun bir mensubuna kotu maksatla taJ atabilir, tahrikler yapabilirler. DIsK Genel Baskaru olarak sizi uyanyorum."

Genel Sekreter, arkadaslanndan aynlarak bir gazete idarehanesine girdi. Kendisi de gazeteci olduju icin, yazti§leri madurunun hernen yanma almdr. Olaylann gelisimi hakkmda bilgi istedi. TecrObeli aazeteci de, kendilerine gelen haberleri bit-

125

124

diren yazilann provalanm haber merkezinden istedi. Sonra Kemal Stilker'e anlatmaya basladi:

"Olaylar bugun onem\i geliimeler gOsterdi ... On binlerce isci, polisle catisn. Son haberlere gOre, O~ Jdii OldUrOldi1; Adalet Partisi'nin Kanal ve KadikOy binalan tahrip edildi. Kadikoy Kaymakamhk binasmdaki Emniyet Amirliji'ne,gOtOriUen arkadaslaruu kunarmak isteyen ~ler, polisin bir aracla ban kisileri tutuklamak i~ alana dotru gidijini engeUemek isted.i. Polis Ot05U ates aldl. Icerde de yangm eikn. KOproJer ~Ildl, deniz trafili durdu . .;:atqmalarda yQzden fazla yarall var. Bazi fabrikalan, askeri birlikler kordon altma aldi. Onemli kavsaklar tanklarla ~vriJdi, barikadar kuruldu. Ankara'dan verilen haberlerde i~i hareketi "ihtilll provasi" sekhnde degerlendirildi. 60 kadar iWi gOzaluna ahndl. Ankara'da da i$~ler ve iWi tulumu giymi$ a:en~er esnafla cansu. KocaeU'nde de yi1r1lyO§e ~di. tstanbul ve Kocae1i'nde hayat ttimOyle felce uAradl. Herkes panik halinde evlerine ~kildi. Haberler bOyle .....

Kemal SOlker:

"Bunlara polisin tutumu neden olmustur, samnm. t~ilerin

askerle C8U$Ultna inannnyorum." .

"Gazeteye gelen haberler bOyle ... Belki siz bakllsIDlZ .,;" "Acaba kOprOler ~di 1Dl? Ben KadikOy'e ~ de ..... Gazete Yazri~eri MOdOrO, istihbarati telefonla eradr, KOp-'

fUnOo ~bp a~dmadltuu otrenmeierini istedi.

"DtsK Genet Sekreteri, babel' provalanm okurken gWdO. Yaili$leri MOdUrO:

"Neye gOldOnUz"

"Gnven Partisi Genet Ba$karu FeyziOllu'na gQldOm. Demec vermis, DISK tehlikeli materaya 8iri~ imi$ ••• DtSK akhm . peynir ekmekle yemedi. Olaya $U AP-TtSK-Tflrk-1$ O~IOso kapi acn, hukuk profesOrO Feyzioj1u bunu SOyiese ya •.• SOylemez. C;:UnkO kendisi de burjuva ... Burjuvazinin iKi slmflOl sGmOrosane katillyor, onun i~n bOyle konusuyor, Peki Tflrk-t$'e ne oluyor? Seyfi Bey, iyi bir emperyalist sOzctlSO oldu ~Iktl ... DtSK'in gayesi, kardq kaVgasl yaratmaklDl$ ... l~i smIfl tardestir, birbirleriyle kavpya tutusmaz. Tutupa tutussa, emperyallst mapJarlyla dOvOff1r ... Neyse ••• Bunlar sonra konu$ula-

cak seyler ... "

Telefon caldi. Yaziisleri Muduru:

"Peki, tesekkur ederirn." dedi ve ekledi:

"Galata Koprusu simdi acilmis ... " Kemal Sulker kalkn ve:

"Te~ekktir ederim ... " dedi.

Calalollu'ndan KarakOy'e giderken, yollar bir hayli kalabal~kl~~~I~tt: Herkes Sah gunu olaylanm konusuyordu, Soylentl~e.n yineliyor ve srkiyonetim Han edilecelini duyduklanm bildiriyorlardi birbirine ...

126

127

ANKARA'OA HEYECANLI ZiYARETLER

yurdumuzun bu bolgesinde bozulan huzur ve suknnun ve kamu duzeninin yeniden tesisinde slklyOnetim idaresine yardrmci olacagmdan ve maksath olarak crkanlmis ve cikanlacak ~e~itli haberlere iltifat etrneyeceginden emin bulunmaktadir."

Bu karann aciklanmasmdan sonra Basbakan Suleymen Demirel, saat 21.30'da Genelkurmay Baskanhgi'na gitti, Beraberinde Milli Savunma Bakam Ahmet Topaloglu vardi.

Genelkurmay Baskaru ve Kuvvet Komutanlan, yerlerinde bulunmuyordu. Komutanlar, Adana bolgesinde denetleme yapiyordu. Ancak, Istanbul ve Kocaeli olaylannm buyuk onem kazanmasi uzerine Ankara'ya ~ml~larcb. Nitekim B~bakan'dan bes dakika sonra Genelkurmay Baskam Orgeneral Memduh Tagmac ve Kuvvet Komutanlan Genelkurmay binasma geldiler, Saat 22.0S'de konusmalar bitmis, gerekli atamalar hakkmda gOrU~ birliA:ine vanlrmsn. Nitekim Genelkurmay Baskaru, Sikiyonetim Komutanhgr'na I.Ordu Komutaru OrgenaraJ Kemal Ata1aY'JD atandigim aerklayan bir bildiri yaymladl.

. Bildiride $Oyle deniyordu: .

"Bakanlar Kurulu'nun 16.6. 1970 tarib ve 7/810 sayih karan gerelince, Istanbul iii ile Kocaeli ilinin merkez ve Gebze iJ~lerinde saat 21'den itibaren yQrilrlOle giren SlklyOnetim Komutanbll'na Genelkurmay Ba~kanlt!J'nca 1.0rdu Komutaru Orgeneral Kemal Atalay atannusnr.

Bakanlar Kurulu'nun karanrun bir suretiyle tayin kararnamesi, bu saatlerde ozel kurye ile I.Ordu Komutan1J.JI'na gOn-' derildi. SlkJyOnetim sartlan, saat 21' den itibaren yt1rOrlt1kte bulundugundan, deterli basuunuzdan, ya)'lD organlarJmlU:lan. muesseselerimizden ve saym halIcuruzdan stk:J.yOnetim I8rtlanna hassasiyetle uyulmasllll rica ederim."

Bu bildiri Ozerine durum, Ozel babel arad8nyla l.Ordu KomutanlljI'na iJetiIdi ve Ozel kuryeyi tl$lyan bir jet u~ lstan~ buJ'a hareket eui. Bildirinin ~klanmasmdan sonra Bqbakan ve MiDi Savunma Bakaru, Ocnelkurmay Ba$kanbiI'Ddan aynlch. , Anayasa'mn 124. maddesi geretince de, BaboJar Kurulu verdiIi slklyOnetim. iIIru karanru TBMM'Din onayma sunmak i~_ Meclis'i olalanOstU toplanbya davet etti.

t.Ordu Komutanl Kema! Atalay, SlbyOnetim KomutanhJ:t'JUl

Basbakan Demirel'e verilen raporlar ,lstanbu!'da .v~ Kocac:Ii'nde i$~ilerin devlere baskaldirdigim anlanr sekilde idi. Sendikalar Yasast'ndaki deli$iklik, bu raporlarda bir "bahane" diye belirtiliyordu. Demirel, okudugu rapor ve kendisine soylenenleri dnsnnerek almm ogdu ve bir sonuca varabilmek icin, Bakanlar Kurulu'nu toplamayi gerekli gOrdU. Sah gOnO verilen bilgiler yiiZiinden. bunun dt$lDda bir ~zUm dusunemiyordu.

Bakanlar Kurulu, O!leden sonra toplantt yapn. Toplanndan sonra BC1$bakan Demirel, yanmdaki Milli Istihbarat Teskilan (MIT) Baskam Korgeneral Fuad Do!u oldulu halde, <;anka~a kO~kOne giderek Cumhurbaskam Sunay tarafmdan kabul edildi. Cumhurb~karu'na bilgi verdikten ve gOril$Onti aldtktan sonra Bakanlar Kurulu saat 19.4S'te ikinci kez toplandi. Toplanu b~ saat kadar surdu. Karar verilmisti:

Hukumet, srkiyonetimi secmisti.

Devlet Bakaru Turhan Bilgin,-bu karan basma ve TRT'ye

acikladu ,

"Bakanlar Kurulu, bugun saat 19.4S'te Ba$bakan Demirel'-

in b8.$kanb~nda toplannus, Istanbul ve Kocaeli bolgelerinde cereyan eden olaylan gOzden g~il'llli$tir.

H Anayasa'run 124. maddesi uyannca, Istanbul ve K~1i ~Ileri dahilinde bir ay sure He slkiyOnetim iliruna karar vermisnr .

"SlklyOnetim, 16 Haziran 1970 Sall gO:nO ,saat 21 'den itiba-

ren yO:rO:rlo:!e girecektir.

"HO:kUmetirniz, bOtOn vatan~ tahrikler neticesinde

128

129

Komutamn Kim/iIi

OS.OO'e kadar konuluyordu.

3· Siyasi partiler, diger cemiyetter, sendikalar, dernek ve basin memleketin menfaatlerini gOz onunde tutarak her tUrli! faaliyet ve yaymlannda hassasiyet gOst'ermeye ~ag:nhyordu.

~ Her turlu gOsteri yUrUYil~Ieri. kapab ve acik yerlerdeki toplannlar ikinci bir emre kadar yasaklamyordu.

s· Emniyet ve jandarma kuvvetleri, bekciler, resmi muesseseIer ile h Kanunu'na tabi rnuesseselerin koruma memurlan dismda, ruhsath olsa dahi silah tasima yasaklamyordu. VanIannda patlayici maddeler buiunduraniann en vakm mulkiye Amirine bildirim yapmasi isteniyordu.

6- Bazi fabrikalarda cahsmak isteyen iscilerin cahsmalanna mini oldugu veya isyerleri aeik oldugu halde, bazi i~cilerin fabrika ve isyerlerine gelerek "turlu bahaneler" serdedip "Orfi idare anlarru He srkiyonetim dl:birinin ayn oldugunu bilmemelennden". cahsmak istemediklerinin OgrenildiAi bildiriliyordu, Komutanhk "cahsma hurriyetlerini engellemek isteyen sendika ternsilcileri, isveren ve isciler hakkmda kovusturma yapilacaguun bilinmesini, normal faaliyetler disinda gayri kanuni hareketlerden kacmtlmasim rica ederim" diyordu.

7- "Bazi ~6tU niyetli kisilerin ve tesekkullerin beyanname. brosur ve afis dagitmaya tesebbus ettikleri ve herkesin girebilecegi yerlere astiklan tespit edilerek gerekli kanuni isleme tevessul edildigi acrklamyordu. Aynca bu neviden beyanname, brosur ve afi~ basilmasi, el ite yazilmasi, dagmlmasi ve asrlmasi da yasaklamyordu.

8- Vardiya usulu cahsan isyerlerindeki ii-;ilerin, yasak saatIer iciDde sokaga Clkmamak kaydiyle gunun her saatinde cahsabilecekleri bildiriliyor, • 'Uretimin dusmemesi hem memleketimizin, hem de isverenle iscinin yaranna olacagl dUsUncesi hikim olmah, buna gOre isyerlerinde vardiya usulunu, yasak saatler icinde kapsayan gerekli tedbirler almmahdrr" deniyordu.

9- On numarah teblili aynen SOyleydi:

1) "Mahdut da olsa, bUI isyerlerinde henuz normal cahsma duzenine gecilmedigi haber ahmmsnr.

2) lscilerfmizln bir an evvel islerinin basma donmeleri, isverenlerin de bunu temin etmeleri tavsiye olunur.

atanma emrini ahr almaz, I Numarah ~u Tebligini yaymladl:

"Saym -Istanbul, lzmit ve Gebzeli vatandaslanm, Turkiye Cumhuriyeti Anayasasr'mn 124. maddesi geregince 16 Haziran 1970 Sah gUnU saat 21 'den itibaren Istanbul iI hudutlanyla Koeaeli, Izrnit merkezinde ve Gebze ilcesinde bir ay sure ile sikiyOnetim ilan edilerek komutanligi uhdeme tevdi edilmistir.

Bu vazifemin ifasmda muhterem bolge sakinlerinin ve bastmmizm verilecek emir ve talimatlara riayet etmelerini ve bana yardimci olmalanm onemle rica ederim.'

1.0rdu ve Sikryonetim Komutam,Orgeneral Kemal A TALA Y

Slktyonetim Komutam Orgeneral Kemal Atalay'm kimligi hakkmda ertesi gOnU basmda su bilgiler verildi:

. Orgeneral Kemal Away, meslek hayatma 1932 yilinda Cumhurbaskanhg; Muhafiz Ala},! 'nda baslamisnr.

·1935-1938 )'lUannda Harp Akademisi tahsilini tamamJadtktan sonra: Harp Okulu'nda kita komutanhgi, Genel Kurmay lstihbarat Baskanb81'nda ve batarva komutanhA:t gOrevinde bulunm~; Londra, Paris ve Washington atesemiliterlikleri hizmetini yapuusttr.

TUrkiye'ye dOndtlkten soma Genelkurmay B~kanhll Ozel ·Kalem MtldUrIUlU, Kolordu Kurmay Baskanhgl, muhtelif kolordulann to~u komutanhklan, NATO GUney-Dogu Koinutan Yard1DlCllIlt, Kolordu Komutanhgi, Milli Savunma Bakanblt MOStCfBrhlt. Jandarma Genel KomutanhJ:1 gOrevlerinde bulunan Orgeneral Kemai AtaIay. 1969 yth AJustos aymdan itiba· ren de Birinci Ordu Komutanhgi'na atanmisnr.

1§te bu ~k onemli gOrevlerde bulunan Orgeneral Kemal Atalay, ,imdi de 15/16 Haziran olaylarmm patlak verdigi iDerde yOnetimi ete alrmsn. Goreve baslar baslamaz ilk teblilden sonra, 17 Haziran'da 7 tebliJ: birden yaymladl. Bunlara gOre:

1· tstanbul ve Kocaeli'ndeki batnn emniyet ve jandanna kuvvetleri komutanhk emrine ciriyordu.

z.. So.kaIa ~ma yasall, ikinci bir emre kaciar saat 21.00 ile

130

131

3) Kanuni bir sebebe dayamlmadan cahsilmayan g~nler icin isverenlerin, yevmiye odemeve zorlanmayacaklan asikardir. 4) Sebepsiz cah~mayanlar, mani olanlar veya cahsnrmayanlar hakkinda gerekli kanuni islemlerin ve toplu sozlesme hukum-

lerinin yurutulrnesini butun ilgililerden rica ederim. '.' .

Komutanhkca alman ilk tedbirler bunlardi. Hal! direnen I~cilerin cahsunlmasma var gucuyle cahsan guvenlik kuvvetler~, isverenlerle i~birligi halinde bu cahsnrma amacmm gerceklestirilmesine bakiyordu.

Ote yandan SlklyOnetim Mahkemesi'nin kurulmasi icin de Ankara'da yogun bir cahsma yapihyordu. Onaylanan bir kararnameye gore, Sikiyonetim Mahkemesi Adli Mo~avirl~gi'ne Genelkurmay Adli Basmusvir: Orhan Ok, Savclhga Askeri YargJtay Bassavcihk Basmuavini ~ava.Ya.r~aYI Hakk~ .Erkan, 51- ktyOnetim Mahkemesi kidemli hakimligine de M.hl~ Savunma Bakanhgl Askeri adalet Tefti~ Kurulu Ba~m~avlm M~zaffer Baskaynak getirilmisti, Bunu yeni atamalar takip edeceku. Ama bilim adamlarmm dikkati, 274 saYlh Sendikalar Kanunu'nu degi~tiren tasanrun niteliginde toplandi, Siyasal Bilgiler ve. Hukuk Fakultelerinde gorevli 12 profesor, 12 docent ve 38 asistan ortak bir bildiri yaymhyor, bu degi~ikliklere karst olduklanm

'apkbyorlardl. . .,

Fakat, iscilerin haklanm aramaktan cok, kendilerinin cikarIanni dusunen bazi sendikacilar, sikiyonetimin i1imndan yararlanarak kamuoyunu yamlnci demeclere giristiler; sokmedi.

TURKiYE'vi SARSAN iKi GONON SONUCU

Sikiyonetirn Komutanhgi pek cok kisiyi, sendika yoneticllerini ve DISK sorumlulanm gozalnna aldi, tutukladi, yargrladi. Bir kisun isciler, Gosteri Yuruyusleri Yasasi'na aykm davranmakran hukum giydiler. DISK yoneticlleri ve beraber yargilananlar, uc ay suren srkiyonetim boyunca yargilandi; aneak durusrnalar bitirilemedi, Dosya Adliye'ye, 4. Aglr Ceza Mahkemesi'ne verildi, Mahkeme, samklann tutuklu kalmasim gerektiren neden bulmadi ve hepsini tahliye eui.

Maltepe Askeri Ceza ve Tutukevi'nde ilC ay tutuklu kalan sendikacilar ve sendikah isciler, sikryonettm kaldmhnca Uskudar Pasakapisi Ceza ve Tutukevi'ne nakledildiler. 4: Atlr Ceza Mahkemesi, dosya incelemesi sonunda tutuklulann serbest birakilmasi karanru verince, karar hemen sendikalara ve onlar aracih!wla tutuklu ailelerine duyuruldu. Pasakaprsi Cezaevi OnUDde yuzlerce kadm ve cocuk birikmisti. BUDIar arasmda lzmh'-

---ten Istanbul'a bir akrabasmm evine konuk olan, esinin gereksinmelerini karsilamaya causan bir hamm da vardi. Celimslz, uzun boylu, sansm bir kadindi bu. Cocuklan olmadlgl icin, esini tek basma bekliyordu. C;;:ah~tlal fabrika, 15/16 Haziran'dan sonra iscilere baskiv; arurmisu. Temsilci lsmet'in esi Naciye, geece~j anladigi icin arkadaslanna OneOIOk yaprms, onlarla birlikte DtSK' e bagh bir sendikaya girmisler, isveren baskisi da duemustu. GOgsiine uye oldugu sendikanm rozetini takarak esini bekledi.

Hapishane kapismdan tutuklu iSCi ve sendikacilar cikmca,

133

132

uzun boyu ile lsmet dikkati cekiyordu. E~i Naciye'yi gorunce sevindi, Opustuler, lsmet, esinin gogstindeki rozeti gorunce, 14 Haziran aksami yapnklan tarnsmarun olumlu sonuc verdigini gormenin mutluluguyla kan-koca:

"Yasasm DtSK, Yasasin Adalet" diye bagirmca, oteki esler ve OzgilrlUge kavusanlar da bagrrdilar:

. "Yasasm Adalet, Yasasin DISK!"

1971'de yeniden sikiyonetim Han edilince, 4. ABlr Ceza Mahkernesi'ndeki durusma dosyasi Srkryonetirn Savcrhgi'nca is ten-

. di, Yargilamarun sivil mahkemede mi, yoksa yeniden baska nedenlerle ihin edilen Srkiyonetim Mahkernesi'nde mi yapilacagi uyusmazlrk konusu oldu. Dosya, Uyusmazhk Mahkemesi'ne intikal ettirildi, Bu arada Genel Af cikanldr.

Bilim adamlan, ilerici basin, CHP ve Ttp yoneticileri 15116 Haziran eylemini yorumladi, iseilerin eylem nedenlerini hakhbuldu. CHP ve TtP, Senato'da CHP senatorleri He Milli Birlik Grubu sozculerinin elestirdikleri tasan kanunlasinca, yasarun iptali icin AnayasaMahkemesi'ne basvurdular.

Anayasa Mahkemesi, 274 Say til Sendikalar Kanunu'nda degi~iklik yapan ve DtSK uyesi iscilerin tepki gosterdigi i317 sayih yasanm pek cok hukmunu iptal enl. Bovlece yasa degisiklitini protesto eden iscilerin ve tasanya karst cikan DtSK yoneticilerinin hakh nedenlere dayandtklan kesin hukrne baglanrms oldu, (E.Sayt: 1980/48, K.SaYI: 197213, Karar gunu: 8 ve 9 Subat 1972)

Anayasa Mahkernesi'nin temel g6rU~U soyle ozetlendi:

"TUrkiye capinda sendika kurma olanaksizhgt, bugun kuru Irnus olan Turkiye capmdaki sendikalar yaranna bir tekel yaratma sonueunu dogurur ki, bu da Anayasarmzm temel kurallarmda bulunan, ban uygarhgma dayanan demokrasiye bagh devlet ilkesine, baska deyimle Anayasa'nm baslangic kurallan i1e 2'nci ve 153' uncu maddeleri kurahna aykindrr. Cunku sendika kurma 5zgi.irlti~U, bir yandan demokrasiye dayah duzeni olusturan ki$i1ige bagh hak ve odevlerdendir; ate yandan da toplumsal yasannyi cagdas uygarhk duzeyine eristirrne amacrru guden sosyal ve iktisadi nak ve odevlerdendir , Bunlann yerine getirilrnesinde gozonunde tutulacak bashca temel ilkeler , Anaya-

sa'mn 10. It. ve t 2. maddelerinde gosterilmistir. Esit kullamlmayan, kisilere ve kamuya huzur ve adaletli bie duzen saglamayan sendika ozgilrlillUniln, cagdas uygarbk duzeyi ile ve hele bat! uygarhgmca benimsenen demokrasi anlayisi ile bagdasmasi olanak dtSldrr. Toplum yaranna olan ozgur girisimlerde, bu arada sendika alamndaki kuruluslarda daha iyisini bulmak, kisi haklanru savunmada ve gerceklestirmede en uygun cahsma Orgutlerini kurmak, yansma duygusunun olusmasma baghdir. Yansrna duygusunun gelismesi ve amaca ulasabilmesi icin, girlsirnlerin tekel bicirninde degil, cokluk halinde olusmasi en onde gelen kosuldur, Bu bakimdan, i~i haklanmn korunrnasr icin kurulan sendikalar, daha bastan yansma duygusunu baltalayiCI ve engelleyici bir hukuk duzeni i .. inde olmamaltdlrlar. Oysa tarusma konusu olan yasarun 9/2'nci maddesi, yukanda amIan ilkelere aykin bir duzen getirmektedir ve bu nedenle Anayasa'ya uygunlugu savunulamaz,

Ttlrkiye capmda cahsacak sendikalann kurulrnasuun engellenmesi, isyeri sendikalannm ya da belli kentlerde veya bolgelerde iskolu sendikalannm kurulmasiru ve boylelikle suurlandirma ile onlenmek istenen sendika sayismdaki siskinligin ve bircok gncsaz sendikalann ortaya cikmasimn gerceklesrnesi sonucunu doguracakur. Demek kit yasa kurah He vanlmak istenilen erek degil, onun tam tersi gereeklesecektir: bu da, kurahn konulusunda kamu yaranru korumaya elverislilik olmadigiru gostermektedir ."

135

134

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->