P. 1
Thuy Van Cong Trinh

Thuy Van Cong Trinh

|Views: 280|Likes:
Published by tranquang87
sach cua dai hoc thuy loi
sach cua dai hoc thuy loi

More info:

Published by: tranquang87 on Aug 16, 2010
Copyright:Traditional Copyright: All rights reserved

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF or read online from Scribd
See more
See less

05/20/2014

TRlfClNG f)~1 HQC THUY LQI

A'" ., • ""... ...

BO MON THUY VAN CONG TRINH

. ,

... :... ? A A

NHA XUAT BAN NONG NGHIl;P

1993

/

CHtJONG'

A' ,.

TONG LU~N

1.1. TAl NGUY~N N110c vA VAN DE SU Dt,JNG TAl NGUYEN NVOC

1.1.1- Tai nguyf,n nUc)c vlt cae d$c trung eua no.

N.u& 1il m.)t l~i tAl nguy6n quy gia va dUQc col la vlnh ciru. KhOng co nubc th] khong ccS .'1e6ngtrAn hanlt Ullh caung tao NUC1e la d~ng l\fc chtl yl!u chi ph6i mol hoat d¢ng v~ 4AIl siDh kinh t~ cua COil ngulJi. Nubc duQC sit dung rOng rAi trong san xuA't. nOng nghiep, ebng nghi~p, thllY ditn, giao thOng v$n tAi, chan nuOi thuy hai sAn V.V ...

Tr6n hanh tinh chang' 1& cdr«t nhiw n1.1ac u-,n tE;li dual nhung dang khac nhau: NlfOC ..... mt-t d«t, ngoM dti duong, c) cac sOng 8u6i, h~ ao, c) cac h~ chua nhAn tao, nuClc ngarn, au(Jc trong khOng khi, bAng tuyl!t va cae d~g ~n k~t kbac. Theo Veronatske V.!, kh6i luQl'Ig .u{Jc trODg vo trru <s«t d~n d~ sAu 25km uOe khoang 1,3 ty km3 tuc Ii;. gln bang luong nucc cd trong dEl-i duong, LUQng nucc tran mt-t d«t khoang 1,46 ty km3, trong do nu{Jc bi~:;n chi~m khoang' 1,37 ty km3. NuOc nhi~u nhu v~y, nhung s\f phAn M thE'JO khOng gian lai rAt khOng d~u. T~n trai d«t cd nhung vilng cd IUQng nuOc kha phong phil, nhung la;rl co nhung wng khO han. Cac vung nhi~u mira (X c!: 2000mm trong nam) tron th~ giai phan b6 nhu sau: c) ChAu Au - vung nui Anpo, COcazd, Nauy; c) ChAu A - Vi~t Nam I_tru esc vung chau thd Citu Long, Cao BAng, ~rig Son, v.v ... ). Nam Duong, Phi-lip-pin; NMt Ban, Mil Lui, Cam-pu-chia V.V.V ... Nhu v.i, Vi~t Nam la mOt trong nhimg' vung mua nhieu, co lucng' dong chay kha phong phu, DO sau dong chsy cua M th6ng sOng Hong rA'i. lbn, khoang 900mm trong nam, gl1p' khosng 3,5 lhn dQ sau dong ehay bluh quAn tren th~ gioi, thuoc ,,110 sOng co nguon nl1C1C pbong phu nh«t tron th« gibi.

Nubc co hai thuOc tlnh CC1 ban do III gAy lQi va gAy h\U. NUde iii. nguon d¢ng hie cho cae hOl;tt di)ng kinh tA cua con ng'Ubi,' song no cung gAy ra nhirng hi~m h98 gM gom d6i "lit con nguoi. Nhung trtn lu Ibn co thlf gAy ra thi~t h~i Ibn v~ nguoi va cua, nhung tr~n 1"1 quet co sue pha huy rIlt lOn, gAy thi~t b~i cho cac vung dan cu va pha huy can bAng sinh thAi c) nhtmg vimg co lii quet.

MOt trong nhung d~c thu quan trong nua 11\, ngu~n nuClc duoc col In vlnh CUll, nhung tril htQng hang nam khong' phai Iil v6 t$n, tuc la }l1qng dong chay M.ng nam khong thr; v'.!qt CJU' mOt gUt han nao do va khOng phu thu~c vao mong mu6n cua con nguoi,

Tai nguyl;n nlj(jc dttqc danh gie. bCri ba d.c trung 1a: Luong, eh~t htong va dOng thai t.-Ua no. Ll1<Jng la d~c trung bilfu th] mllc dO phong phu cua tai nguysn , mi~c tl'§n met lAn.1l thd, chltt htQng nuoc bao g~m cac d.c trung v~ ham luong cac chat hoa tan ho~c khOag hoa tan trong DUCIC (cd lQi ho~c CO h,i thea til;u ehu~n cua d6i tU<Jng au dung).

D+ng thai cua nUCJe duc;se danh gia. Mi alJ thay c.16i cua cae d~e trung dong chay tbeo . thbl giaD, slJ trao d6i nuoc giua cac khu vr/c chua nuoc, 8\1 "J~n ChUY~ll vB. quy lu~t chuyan dtllgeua nube trong st'tng, 81,t chuyen d~Dg cua DUCIc ngam, cac qua trlnh trao d6i cacchat hba tan, truysn man V. v ....

2

Khi l.(lp k~ hoach khai thac cho m"t vung, met luu vue song din danh g"ia dl\y t!I'1 .. :" ba 10~ dtc trung t~n dAy.

1.1.2- V«n d~ 8~ d\1ng tal nguyen nU'c)c.

Ngubn n\tm: t~n trai d«t III rilt lan, tuy nhiAn nU{Jc ngQt lA yAu cau co bAn cho host dOng kinh t« cua con ngubi. Nu{Jc ngot tran tral d«t b d~g khal tMc dUQc co tnt IUQng khOng l(Jn chi«m khoAng trAn d\tdi 1% tdng s6 I\tQng nU{Jc co trAn tral d«t. Khi _.", phat trl«n cua xA hOi 10Ai ngtJbl con b mac th«p, nU(Jc chi m{JLd~~c eol la mOl trubng cln thilt

-' cbo.", s6ng vA .1J tbn tI)i cua con nguo]. Khi do n\t(Jc ~~ cluqc col nhu mOt loti tAJ nguyAn th"c .". Trong qua trlnh phat tri«n, do 8\1 m4t cAn ddl gifta yAu clu :v~ n\t(Jc v(Jlluqng n\t(Jc cd dUQc trong thiAn nhib, ngubn nUm: dUQc collA mOt loti tAl nguyb quI vA cln phAf duqc bAo vt. Cae lu~t nU{Jc ra dbi vA ding v{Ji no, b m61 qu6c gia d~u co mOt tiS chdc d« quin

I, nghiAm ng$t 10~ tal nguyAn nAy. .

Cae ~u clu v~ nU(Jc cua'con ngubi ngly cAng tang vA do do con ngubl cAng ngly cAng can thitp sAu hen vAo qua trlnh t" nhiAn cUa ngubn nU(Jc. Tbea tAl lltu tblSng kA nAm.1973, lttQng nU(Jc dung hAng nAm trAn th« gi(J1 do kholng 3000 km3 nU{Jc ngQt chi«m khoing 10% tdng Iuqng dong' chAy t~n tnU d«t, dIn nAm 2000 tdng lUQng cln trAn thl gl{Jl vAo khoADg 18.7000 km3/nAm. Nhu v~y dIn nAm 2000 tdng Iuqng nUm: 'cln cho ell nhin lo~ IAn d«n 14 - 15 Iln I\tQng n\tm: chda trong eOng n~i vA chi«m hon mOt nua tdng luqng . dbng chAy nam trAn quA d«t.

o nU(Jc ta, hi~n nay nU(Jc d\tQc 8U dung chu ylu cho aAn xu«t ilOng nghitp, nullc .u d\lng cho cOng nghiep con dang b rmlc th«p. Nu(Jc 8U d\lng cho cOng nghi~p ngly cAng tAng vl duqc d" doan nhu b bAng 1-1.

Bang 1-1

NAm Nu{Jc dung cho cOng nghi~p TY It 80 v(J1 tdng luQng
(l09m3) nUlIc dung (%)
1980 1,5 4,0
.
1985 2,86 6,3
1990 5,33 9,8
2000 16,0 20,2
. Cung v{Jlcae yAu clu v~ nu{Je ng9t cho sAn :xu«t nOng nghi~p vA cOng nghi~p, trong tuang lai cae yAu clu v~ ngubn nAng l\tc;lng cung rIlt l{Jn.

Khal thac thuy. nAng lA ngubn n~ng l\tc;lng chl«m ty trQng Il1n b ri\t{Je ta trong nit .111g aAm t{Ji. NbA may thuy ditn Hba Blnh, Thlie·Ba, Tri An v.v ... dl va dang dltl}t! xAy dVilg, khOng xa nfta ~ co thAm cac nM may thuy di~n m{Ji: Son La trAn sOng Da; Y-·a.-ly I h'ln

~Ay NguyAn V.v ...

() nuoc ta, ngoal cac khai thac nuec ngQt cho phat tri'n dAn sinh ldnh ur con phai th1Jc hi~n cae bi(ln phap cOng trlnh phong cMng Iu h,lt, etlc cOng trlnh ch6ng 11ng, cAl ~o mOl trtJimg. ch6ng ~ nhi~m mtn v.v ... Nhu v$Y, trong tuong lal cac ngubn nU{Jc b n\t{Jc ta 8~ dUQc

khai thac b mdc dO kha cao. S1/ can thltp clng ngly cAng sAu vlo tr,ng thai t1J nhiAn cua nguon ntJ{Jc sA lAm. thay d61 m,nh chG'dO t1J nhiAn cua dbng chly eOng ngbl. Chlnh vi v$y, hi~n nay thea quan di«m hi~n d,l, cd th' coi ht thlSng ngubn nu(Je IA mOt ht thlSng bao ~m tAi nguyAn nu(Jc, ht th6ng cae yAu clu v~ nu(Jc, ht thlSng cOng trlnh'IJ'h6y Ic;ll cung v{Ji 81/ tac dOng tuang h6 giira chung.

Nhi~m V\l cua cae quy hOlJch IU dung n\t{Jc 1A I'" thilt l$p mOt cAn bAng hc;lP It dlS~ v{Ji ht th6ng ngubn n\tm: thea cae tiAu chufn dl d\tQc quy dinh Mi cac muc d(eh khal thtlc vA quAn lY ngubn nu{Jc (hlnb 1-1) [4].

r---------------------------------------------.---~

Ht THONG NGUON NUOC

1 ]
. ~ TH6Na r AI NGUv~ H£ TH6t.iG cONG TRNH HE ~G CAc v~u cAu
TH)v LOt ~G NlJOC
1_ TAl nguyln 0000 I
r 1 · Kho nuOo, do ceo; tr'lnh · Sll c:tvng nl.lOo
DtnQ 0.0 uung ..... c'p nuOo vi d_u ~ I-t · Tltu hao ntJ&

• N\Ic\o mit · LLlc)ng · XIl '9 c"'t """'g vi · Phbng 10. ch6ng Uno blo v.
· NIIOo ng_m · Chit I~g Cli t.o mOl trlJOng vl cAl t.o mOl trllMg
· D,i "oog · DOng thAI · Phbng IQ chOng .:.ng. .. · C'e ytu eL, khic
,
•. 1._· ... , .
-, -----~-----------t---------------
... - - - -~';'" -------
CAN BANG NUOC

-------~--------~-------~--------
etc tn.ng oAn bAng H. thOng chi ti'" danh gii Phl.loog ph'p dinh gIA
· llloog · Kinh t_ , , Phl.ldng phap t6i I.IU
· ChAt I~g , Ch.Jc nAng , Phudng ph'p m6 ph6ng
· D~g thAi · MOl tnJc)ng
· "" .I · DO tin cty. .,

I ••

f

I

L_

I I t t t t t

....

,.-

Phltdng phap :xac dinh cAn blng hqp It

L ....

Hinh 1 -1. So ~i) H~ thdng ngu;'n nuoc trong quy hOQch ngu;'n nUoc.

Danh gia tai nguy~n ntJoe, Mi v$y dlng clin dtJQc tilln hAnh trong s\t phAn deh cac tee d¢ng qua l~i giiiB eae phhn tit c«u thAnh h~ th6ng nguhn ntJoe.

1.2. NHleM vv vA NOI DUNG ellA MON HOC THllY VANCONG TRtNH. 1.1.1- Nhi~m V\1 cu. m6n hoc:

Khi xac dlnh can bAng hqp ly thea eo db (1-1) cln giAI quy~t mOt 10,t cac v«n d~ li~n quan dIn ht. th6ng, bao gbm: V'n d~ dnh toAn c4c y~u clu v~ nubc, hla chen C«u trllc eua ht th6ng cOng trlnh va ht th6ng phAn ph6i nu& trong ht th6nj; V'n d~ l\la chon ht th6ng de chi tlAu duh gi4 trong do cocA cac chi tiAu kinh ~, xl hOi, mOf tntbng v» .... MOn hoc thdy vAn cOng trlnh co nhlem V\l dc dinh can bAng nubc trong ht th6ng khi c«u 'trdc ht th6ng va cae yAu elu v~ nUbo duqe de dinh. Nhitm vu co ban mA mOn hoc thuy vAn cOng

trlnh phll gill quylt khi l~p so db ht th6ng IA: .'

(1) Tlnh toan ngubn mrec, tuc lA danh gia ti~m nAng v~ tAl nguy~n nubctrong ht th6ng.

(2) Phuong phap tfnh toan can bAng nul'Je trong ht th6ng khi C«u true cua ht th6ng cfA duqc xac dlnh.

(3) Sy thay d6i eM' dO dong ehAy khi co tac dOng cua con nguoi vao ht th6ng. Ndi cach kh4c lA xac dinh quy IU$t thay d6i cUa cac dtc tI"1.tng ngubn mtl'Jc trong m6i quan M tUClng Uc gifta ngubn nuoe, cac cOng trlnh khal thac vA M th6ng cac yAu cau v~ nu&.

Ngua{ ta chia thuy van hoc ra cac llnh vue khac nhau, mOt each t6ng quat, thuy van cd thf chla ra hai mAng ll'Jn do la thuy van luc dia va thuy van van bifn (gQi lA Hai DUong hqc). Thuy van lye dia nghien cuu nhung quy lutt co ban eua cac qua trlnh dOng hQC cua nuOc trAn mtt dAl boo gbm nude m$t, nUbe ngam va m6i quan ht gifta chung, Thuy van bifn nghian cuu nhftng quy luat va tlnh ch«t co bAn cua ngubn nu& ngoAl d,f duong vA m6i quan ht cua no vl'Ji dong chay tran Iuc dia,

Thuy van cOng trlnh khOng di sAu nghien cdu nhftng quy lu~t cua qua trlnh dong chay ~ nghIAn cuu cac phuClng phap dnh toan cac d$C trong thuy vAn, dnh toan can bAng nul'Jc khl Itp c8c quy ho,ch va thi~t U M th6ng ngubn nu&, cd thf noi, dAy la chuyAn nganh thuy van dng d\lng.

1.2.2. NOi dun" cua m6n hQC thuy van c6ng trlnh.

Nhftng nhitm' V\l cua mOn hQC t~n dAy quy dinh nOi dung cua mOn hQC thuy vAn cOng trlnh. Cae nOI dung cua mOn hQC phai cung c«p nhftng ki~n thuc co ban v~ sl,t hlnh thanh dbng abAy sOng ngoi, cae phuong phap nghi~n euu, phuong phap dnh toan cac dtc trung thilt k~ cho ht th6ng. Cac phuong phap xac djnh cAn bAng nuac trong M th6ng. Do do mOn bQC duqc chia ra hai phln: Phl\n mOt - Tfnh tOAn Thuy vAn; phl\n hai - Di~u ti~t dong chAy bAng hb chua.

Trong phln mOt, sau khi cung clip nhii'ng ki~n thue cd han v~ dnh quy lu~t cua dong chAy sOng ngoi, s~ trlnh bay cac phudng pbAp dnh toan xac djnh cac d$c tnlng thuy \fA" thilt kl ph\lC v\l cho quy hOl;lch va thi~t k~ h~ th6ng ngu()o nuac.

Trong phln hai trlnh bay nguy~n Ii co bAn cua clm bang nuac va cung c«p nhit'lg " ; pll",ong phap tfnh toan di~u ti~t. dong chay bAng kho nuoc va nguylm tAc hi' chQn el(, ~ ...... 06 ell. tnie eua M t.hOng ngu~n n"ifCo

, '.

,

1\ pAc fJIEM elTA HI.F;:N 'I'UONG THOV VAN vA PHUONG PHAP NGHI~N cuu

1 ,a.l. t>~c di~m cu. cae hi~1l htQng thuy vAn.

Cung nhu mo! hitn tuqng ty nhIAn khl\(: trong thian nhlen, hltn tUQng thuy vAn Il kIt quA cua sl,t tac dong cua nhillu nhAn t6 ty nhlsn. Dong chay sinh ra t~n mtt d't. ph\l thuOc vao mua, di~u ki~n dJa ch't, thlf nhullng, tham pM thuc v~t v.v ... DeS 11 mot quA trl~ t\l nhlsn vol dlly du dnh ch«t v$t ly cua neS vt\ bi~u hltn caa pham tria nguyAn nhin vl htu qua. N~u bi~u dilin mOt each hlnh thdc quan ht cua dong chay sOng ngol vl'Ji c4c nh~n t6 ty nhlen tac dOng IAn no dubi d,ng:

Y - nx, z),

(1-1)

trong do X lA vee tCl hAng cua Cae yfu US kh( tuqng, khl Mu tham gia vao qua trlnh hlnh thlnh dong chay sOng ngbi:

(1-2)

trong do Xl' X2' ... , Xn 11 kj hifu dtc trung cho cae yfu t6 khl tUQng, khl h$u: mua, b6c hClI,

gio v.V... .

Ky hi~u Z biA'u hi~n th] vee to hang CUll cae d$C trung m$t dfm tae dOng IAn 8\1 hinh thanh dong chAy:

(1-3)

trong do zl' z:. V.v ... Iil ky hi.u d$C trung cho cac yfu t6 mtt d.m: Difn deh h,u v\lc, di~u kitn dja hlnh, dia chat, th6 nhuOng, lap phu thl,tc v$t v.v ...

Nhom cac nhan t6 kh{ h~u, khl tuqng X bi~n dOng l{Jn thea thai gian, thubng duqc gol la nhom bien d6i nhanh. 8\1 bi~n d6i cua 10,1 nAy vita co dnh chu ky vita cd dnh nglu nhiAn. Tfnh chu. ky phAn anhquy lu$t thay d6i eua xu thf blnh quAn, tinh nglu nhiAn th' hitn 1I 81,t xuilt hi(jn mot gia tri cy thf tI,li thai difm nAD do cua chu ky vA .tch so vbi gi. trj blnh quAn.

Nhom cae nhAn US m$t d.m Z bi~n d6i ch$m theo thO{ gian, thubng 891 lA nhom bi«n d6i ch$m. Tfnh quy lU$t clia no thf hltn qua 81/ bifn d6i thea khOng gian lto thlnh cAe viang, mi~n co di~u ki~n mtt d~m dbng nh't.

Td hqp cua hai nhom nhAn t6, tham gia vio cac quai trlnh dong cha\y thea quan ht (1 - 1) quy~t dinh dnh ch«t cua c8c hitn tuqng thuy vAn. Ro rang, hitn tUfIDI'thoy vAn mang hai dnh chilt: Tinh t«t dinh va dnh ngAu nhian.

Tinh chl1t t«t dinh ella hi~n tuqng va cae qua trlnh tbuy vAn th' hltn b de mtt .. u dAy:

0) T(nh ehu ky cua cae X\I th« blnh quAn theo tMi gian: chu ky mOt nAua (mila 1;' ki(!t), chu ky nhi~u nam (nh(im nAm It nll& k~ ti~p vo' cac nhom nAm nhitu nubc).

(2, Tfnh quy lu~t khOng chi tbfi hi~n ~ tlnh cbu ky ma eon thf hi~n sl,t bi~n ddi cd qUI lu~t theo kht'lng gisn do bi chi ph6i h<'lt dnh dis d6l CUll eAe ho.,.t dl)ng kht htu va kbl tUQf*i t6 hc,lp vdi nhtlng hlnh th~ml)t d~m tUdng dlSi 6n dinh cua tiing khu vye trAn 16nh tbn.

(:~f Hieu tluk il-·ll pMn tinh qui luj)1 v$t Ij eua sv hinh thanh qua trlnh dbn,chAy

vl cAe dt~ trung bi~u th] cac hien tuong thuy van, !:" I", Be' I . '\C phuung P~':l1' ,d,q f" i, nguyan nhsn hlnh thAnh cua cac hi~n tuong d6

Tlnh ng'u nhian cua hi$n tuqng thuy vAn phI,; 1.huQc chu y~u V~() W! IM.ln di)i ng:I\I nhl~n cua nhom cac nhAn t6 khl hf),u, khl tuqng thong qua quan h., bi~ll dif.n hIli hi.1'1 t.hu«

(1-1). '

1.3.2. Cae phuong phap nghien ceu.

S1/ phtit tri~n cua eac phuong phap tinh toan trong thuy van co quan M chat cia€! voi nhftng Ufn 1>0 khoa hQC k, thu.t khtic nhu toan hQC \lng dung, phuong phap tlnh vA k' thutt dnh toan, d.c bi$t la 81/ phtit tri~n cua may tinh dl~n t~. Nfu trulJc dAy, khl phAn tlcb cac hi~n tuqng thuy van khOng xu«t ph tip t\1 quan dilm M th6ng, thl ngay nay quan dl~m h~ th6ng va phuong phap phan tlch M th6ng duqc tip dung mOt each phd bifn. Can nh«n manh rAng,quan di~Dl M th6ng va phuong phap phan tich M th6ng khOng phAi chi Il V«n d~ nhf),n'th\lc mA lA y~u clu c«p bach trong phan tlch vA tlnh toan cac hi~n t\tqng thuy van, B"l vl, theo SC1 d~ (1-1) 81/ hlnh thanh vA phat tri~n caa hl~n tuqng thuy van khOng tach roi m6i quan M tuang tac giua no vlJi tac dOng cua con ngUai ngay cAn, .. Au vlo trang thai t1/ nhisn cuangu~n nuOc.

. 9tic phuong phap nghlen cuu va tlnh toan thuy van cd tM chia lAm hal lo~i: Pb\tdng phtip phan tlch nguyen nhan hlnh thanh vA phuong phap th6ng ktl xac 8U«t.

0./ Phuong pMp pMn tichnguy~n nh4n J&'inh tMnh:

Cd 8" cua phuong phap phan dch nguy~n nhAn hlnh thAnh IA dnh t«t dinb cUa hi~n tltQng thuy vAn. Ph\tdng phap phAn dch nguy~n nhAn blnh thAnh I~i cO th~ chia ra calclo~ 88.U dAy.

(1) Phudng phap phAn dch cAn nguy~n.

Tr~n Cd sCl phAn deh cae nhAn t6 Anh hu"ng dfo 81/ hloh thAnh cac d.c trong

thuy vAn thea bi~u thdc I-I, ng\tai ta pMn dch quan h~ gifta d~ tntng tbuy vAn vlJi cac thOng 86 df).c trung cho nhAn t6 Anb h\tong, M6i quan M do dur,1c bil~u diAn bAng de quan h~ toan hQc: hof),c bAng cac bl~u thdc, ho.c bAng cac d~ tbi vA cac bUru tbdc 10- gieh, cao han nua IA cac mO blnh toan vA mO hlnb mO phOng b~ th6ng. Cac mO hlnh mO phong h~ th6ng bi~n nay d\tr,1c s~ d\lng rOng rA! trong dnb toan tbuy vAn cOng trlnb.

Khi tbift l$p cac quan M toan hQC cbo l\tu v1/c Mt ky, cln pbAi co mOt s6 tAl li~u quan trAc. Di~u nAy khOng ph Ai hic nAo cung th1/C hi~n d\tr,1c, do do cln phAI kft hr,1p vbi cac 'phuang phap tdng hr,1p dia ly vA ph\tdng phap luu V1/c tUdng t1/.

(2) Ph \tang phap tdng hr,1p dia IY.

Vi rAng hi~n tUr,1ng thuy vAn mang dnh dia dbl, dnh khu v1/c va bifn ddl nhjp nhang theo khOng gian thea ctie canh quan dia lY. BM v$y, co th~ tifn hanh phAn vitng, nOi suy, ngotl e,uy bAng cach l$p cac bAn d~ dAng trl, cac bAn d~ pbAn khu cae tham a6 tdng il~IP vl sll d\lng no trong dnh totin ct\c d~ trung thuy vAn.

(3) Phudng phap luu v1/c tUdng t1/:

Phudng phap l\1u v\lc tUdng t\1 dltr,1C B~ d\lng rOng rAi trong tlnh toan t.htlY 'HIl

\: ~~u.,'(;n ly cua phuong phap nAy lA: cac tham a6 va cac df).c trong thuy vAn cUa luu v\fe \~ ll(\ng cd tai li~u quan tnie c!UQc auy ra t\1luu V1/C khac, cO tAl li~u do d~ thuy van vl cO ,IIi II I<i~n hlnh thanh dong chay tUdng t1/ nhu luu v1/c cln phAI dnh totin.

G,,j )'1 vA Y2 la cac d.c trung cung 1~1 cda hal luu V1/c, giA Ei~:

Yl == fl(XI, Zl); Y2 - f2 (X2, Zz), (1-4)

Voi XI' X2,ZI'Z2 lA cac vk tcJ tham s(S cd d,ng nhu bi~u thdc (1-2) v1 (1-8).

Cac quan h~ fJ(.)vA fi.) ed d~ nhu nhau, Khi dcLltJ!!_ lU~_V'1/c dUQc gQi lA tuang t1/ . n(\u nhu ml'ii phlnt;~ tuong dng oda XI co giti tr] x«p xl vbl X2 vA cung nhu" v$y vlJl ZI

"A ZZ. 'l'rong truang hcp nhu v.y YI cO th~ suy ra t\1 Y2 bAng bl~u thdc (1-6) ,

,

YI =- Y2 hof).c YI -l(y2 trong do K 11\ hAng s6, dUQc s~ d\lng nhu mOt M s6 hi~u chlnh.

b) Phuong pMp tMng kl ~ 8udt:

Vi rAng hi~n tUQng thuy van mang tlnh ch«t ng'u nhisn, do do co th~ col calc d~ IUQng dte trung' la d,i IUr,1fig ngAu nhisn. Vbi giA dinh nhu vb co th~ tip d\lng Iy thuyft th6ng kA xac su«t (trlnh bAy b chuong III), vbi cac chu6i d,i IUr,1ng cua d~ t~ung thdy vAn b«t kY, vl tlt do co th~ xac dlnh dur,1C d$c tntng thi~t kf theo mOt tln 8U«t dA dUQc quy dinh.

(1-6)

Trong th1/~ tf cln sU dung kft hQP calc phuong phap trAn dAy. M\lc dlch cutS1 cung cda dnh toan thuy van 18 DC dinh cac df).c trung thi~t kf tuang dng vbl tln 8U«t dA dinh. Clic dtc trung do co th« tr\fC tifp xlic dinh bAng phuong phap th6ng kA Pc 8U«1, hote de dinh gian tii1'p theo calc phuong philp phAn dch nguy~n nMn hlnh thAnh.

H~n chf cua phudng phap th6ng kA xac 8U«t lA b cM coi rAng cac d~ IUQng dong chlty khOng cO gioi h~n t~n. Do do, d6i vbi mOt 86 d$c trl1ng dong chAy, hi~n nay co xu hubng tlmgia tri c\fc h~n cua no: tdc 18 gia tri Ibn nh«t co khA nAng xay ra. D.c trong thl~t kf khOng chQn theo tln 8U«t quy dinh mA dUQc hta chQn theo gia tri c1/c h~n cua dtc tntng do theo bi~u thtlc (1-6).

(1-6)

trong do y la d~ tntng thi~t kfj Y max lA gia trl IOn nh«t cua d$C trung dOj kill hAng a6 vlJi kl S 1.

1.4. vAl NET vi;: LJCH sO PtiAT TRI~N COA THOV VAN HQC.

1.4.1. Sa luqe v~ ljeh s" phat tri~n cua thuy vAn hQe tren th~ giC)l.

I

Thuy vAnhQC co ngu~n g6c phtit tri~n t\11Au dal. VAo kboAng 4000 nAm v~ trobc, nhAn

dAn Trung Qu6c duOi s1/ IAnh d~o cua D~i Vu dA d«u tranh Mn bl vOl nuOc lu sOng HoA~g, cung thai gian do ngU~i Ai c$p dA tifn hAnh quan trAc m1/c nubc trAn ~ng Nin vbl m\l'~ dich phong ch6ng hi. .

Vi~ s~ d\lng ngu~n nuOc ngay cAng tAng, vA do do yAu clu nghi~n cdu ctic hi~n tUQnl~ thuy van ngay cang tr" nan c«p bach,Thuy vAn hQc dA luOn luOn phat tri~n ca v~ phudng

phAp ~iAn cdu cOng nhu Itt thu$t quan trAc, thu th$p cac d$c trung thuy van. Ljch "It ph't trl4n cUa thuy vAn cd th« 80 b(I chia thbh cac giai da,n S8U dAy.

(1) Gim doq.n truoe Ihi kj 18.

DAy lA thai kY phat tri«n cd di«n cua thuy van hoc. Trong giai doan nAy vitc phAn tit:!! cAe hitn tUQng thuy van chu y~u mang tlnh chA:t djnh tlnh, Nhung quan trAc d« thu thtip tAl litu cOng dA duQc dng dung, nhung chu y~u lA quan tnic muc nUllc. VitC ti~n hanh .Ac quan trAc cOng mang tlnh cha:t cue be) InA khOng co tlnh bt th6ng. VAo thai kY cuiSi cua gial doan nAy (thai ky Phuc hung) ngubi V dil ch~ tao thAnh ceng may do luu t6c, vA su d\lng nd d« do t6c de) vA IUQng nUlIc ~ cac sOng suiSi co y~u cau khat tht\c ngul'1D nUlIc.

(2) Giai doqn. tit thl kj 18 dln dClu thl kj thti 20 (dIn truoc n4m 1930).

DA~ lA thai ky phat tri«n manh cua Thuy van hoc do y~u cAu ph at tri«n cua cac cOng trlnh ~ao thong vA thuy lei. .Tlnh toan thuy van duoc phat tri~n a nhiau nUlIc cd muc de) phat tn~n cong nghiep cao. 0 Phap Bengrango cong hiS ceng trlnh nghisn cdu v~ quan h~ mUa rAo dong chay t~n sOng Xen. 0 V, MOntarini dua ra k~t qua nghisn cdu v~ ch~ dO thuy vAn cua sOng Tibro. 0 Hoa Ky Humpray va AbOt dA quan trAc vA phan dch ch~ dO thuy I'1c vA Iuu luong' nuoc tren sOng Mixixipi. Vao cuiSi th~ ky thu 19 co cOng trlnh nghien euu cua Penk (Ao) v~ can bAng nude vA eM dO dong chay cua sOng Danuyp. 0 Nga, vao nam 1865 - 1870, ngubi ta dA tiS chile hangloat cac tram quan trAc thuy van d« nghian cau di~n bi~n cua sOng ngai, phyc vy cho glao thOng v$n tAi. Cac cOng trlnh nghian cdu quan tl'Qng co th~ k~ d~n lA ·va:n d~ chuy~n dOng cua nuac trong sOng vA s'1 hlnh thanh dong chey sOng ngoi" cua J.S Uliapski (1893); ·Co ca:u dong sOng" cua V.M Lochin (1897).

CuiSi th~ ky thd 19, t~n co sa tAi li~u dch liiy dUQc A. J VaiAykiSp phat hitn quan h~ dong chay sOng ngoi vA khf h$u, Ong pbat bi~u mOt nh$n xet ndi ti~ng 'SOng ngoilA san ph«m cua khf h~u·. VAo nhung nAm 1878 - 1908 E.V OpakiSp ph An dch dao dOng cua dong chay sOng Doniep trong nhi~u nAm, ph at hi~n dnh dhng b(I trong s\t thay dlSi dong chey vA mua, dA khAng dinh dnh dung dAn cua VaiAyk6p truac dAy.

DAu th~ ky 20 mOt s6 cOng thuc kinh nghi(nll dA dUc;1C cOng hiS vA su d\1ng rOng rAi nhu cac cOng thue cua Penk, Srai~, Kenld a cMu Au; cliCcOng thllc cua N. DOng6p, I. Lango, D.J KO~rin su dyng 0 Nga. 0 My Niuel da xAy d\1ng dubng dAng trj dong ch!\y nAm tr~n

lAnh thd Hoa Ky.

Nhln chung, trong gisi do,n nAy cac phlwng phap nghi~n cdu chu yt1u la t6ng hQp dia lY· Cac nghi~n C'du chua dU<;lC th\1c hi~n mOt caeh M th6ng va chua duc;1c d~ c~p mOt cach .. dAy du d~n toAn bO cac va:n d~ cua dong chay s()ng ngoi.

Vi~ ap d\1ng cac k~t qua nghj~n CU'li clla thllY van hQC cho tinh toan thi~t k~ cac cOng trlnh thuy l<;li con nhi~u h,n ch~. Cho df'(n llhung nam tit 1925 - 1930,0 Nga D. J Koserin mai bAt dau tdng hQp mOt cach M th6ng cae Uti Ii¢u thuy van va dUa ra mOt 86 phl.wng phap tinh toan thuy vAn ph\lC v\1 cho thiel ke c6ng trinh.

(3) - Giai doq.'n tit It4m 1930 - 1960:

Day lA thai ky phat tri~n m~nh mf!! VA qlllin 11'9ng nha:t eliH thliy van h9C. V<li nlllJl\g k~t qua nghi~n cau 0 giai dOl;\n truae, thuy VRn h~lC dA phAt tri(:n thanh m¢t mlln kholi hue

dQc l$p. Cac nhA khoa bQC ~ cAe nu~c LlAn Xc) ea, Mg, aicnu(Jc cbAu Au, An DO vA Trun, Qul'ie, Nh~t BAn dA xAy d\fDg thAnb cOng M th6n, co eb l:f lu$n cua tlnh toan thuy vAn. Cac nha khoa hoc dA d~ xut(t cac phuong phap t1nh toan hQP ly cac dtc trung thuy vAn dung trong quy botch, thl~t kf cac ebng trlnh thuy lQl. MOt dl~u dllng chu y 11 phuong phap thiSng kA toan hQc dA dUQc dng dyng trong thuy vAn do D. L Xokolopskl d. ngh' vA. du(,1c phllt tri«n Mt N.S Kritskl vA M.F Menken, G.N Brocbvi~iG. A A1~cxAy~p, G. G. Svanitze v.v ...

COng trong .gial do,nnAy cac mO blnb toan dA duqc thift Itp vA. bAt dlu ducje IU dung trong tlnh toan thuy vAn, d\t bao tlie nghl~p, ph An tfch vA tinh toan dlin blin}bng sOng v.v ...

Cac phuong phap t1nh toan d1~u ti~t dong eMy dUQc xly d1/ng. Cac nghiAn cdu v. dbng chay nam, dong chay hi, dOng l\tc hQC sOng ngai, dOng l'1c cua sOng v. v ... dA dUQc nghi6n cuu mOt each khoa hQC vl chi ti~t.

Cung v{Ji s'1 phat tri~n hoan thi~n v~ cac phuong phap nghi~n cdu vA tfnh toan, ht thiSng cac tram quan trAc thuy van dUQc m~ rOng vA dUQc tiS chuc mOt each cd ht tMng. CIlc thi~t hi vA k' thu$t do dac, phan tlch s6 li~u thuy vAn cOng dUQc hi.n d,i hda.

Ndi tom lal, dAy lA gial doan phat tti«n quan trQng vA hoan thi.n, 11m CO s{J cho 811

phat tri~n hi~n d(li cua Thuy van hQC sau nly. .

(4) Giai doon. til n4m 1960 dIn nay:

DAy 1ft giai do~n phat tri«n hi~n d(li cua thuy vAn hQC. Nha cO s'1 phllt tri«n m,nh mA cua mlly dnh di~n tu vA phuong phap dnh, vit)c ung dyng cac mO hinh toan hQC trong thuy vAn dUQc khai thac mOt cach tri~t d~. S'1 phuc tl"lP Clla hi~n tUQng thuy vAn dUQc gill quy~t vA dng dyng mOt cach cO hitu qua trong th1/C ~ san xua:t.

Nhung quan ni.m hi~n d", v~ dong chay sOng ngbi duQc binh thAnh thea quan di«m ht thiSng. Theo quan di41m M th6ng, dong cMy sOng ngi>l khOng phei chilA san phfm cua k.h( M.u mA la k~t qua cua 8'1 Mc dOng tuong tt\c giua di~u ki~n kh{ h$u, m$t d,m cung . v{Ji S1/ tAc dOng cua con nguai vao di~u ki.n m$t d~m vA nhf.tng bi~n ph8p khai thac ngubn nube. Quan di~m ht th6ng con th~ hi,n trong phuong phap danh gia dbng May mtt vA nglm trong m6i quan M tuong tac IAn nhau v.v ...

Xua:t pM.t tlt quan di~m M th6ng, cae phuong phap dnh toan thuy vAn hi~n d,i cung dUQe xAy d\1ng. Cac phuong pbap do dUQc xAy d'1ng trong miSi quan M tuong tllc giua dong chiy vA cac bi~n phap cOng trinh, cac yAu cAu v~ nuac cua con ngubi. (fi~u bi«u cho cac phuong phap do IA vi~e thi~t l$p cae mO hinb mO phOng M tb6ng diSi v{Ji allc M· thiSng phde t,p. Ly thuy~t phAn tfcb M th6ng duQC ap dyng khl phAn dch vA tinh toAn cIic d$.c trung thuy vAn trong quy ho~ch, thi~t k~. Xu th~ hi~n d~ etia vi~ xAy d\1ng c8c mO hlnh M tMng la s'1 k~t hc;1P giua Clic mO hlnh thuy vAn, thuy hlc, cae mO binh quan Iy cha:t IU<;Ing nuac v.v ...

Cung vai s\j phat tri~n cua phuong philp tinh toan, cae thi~t bi vA phuongphap quail trac ciing dUQc cai ti~n, k' thu~t vi~n tham, cac may do bi~n d(li dA dUQc s11 dVng trong khAo sat do dl(lC vA thu th~p tAi li~u.

Noi tom I~i, cac phl10ng phap tinh toan vA nghi{)n cdu trong thuy vAn hQc dUc;1c ti~n hAnh trong m6i quan M tuong tac glua con ngUC1i va thi~n nhi~n.

1 ••• J~ Lich • .t ph't tri'n cua Thuy vAn hqo II Viet Nam.

a n\tlrc ta, trulrc thf ky thd 20 khOng tb'y cd nhftng t\t li.u nghl~n cuu v~ thuy van.

Tuy nhi~n nhftng quan tr4c vA cac ph An tich dinh tlnh co thllf dl co tit 14u. KhOng th' khOng co nhftng quan tr4c (du chllA r't thO so) vA nhftng phAn deh v~ tinh quy lU$t cua thuy trillu khl NgO Quylln c) thf k.t thd 10 eu d\lng thuy tri~u d« ti~u di.t quan Nam Han trtn sOng Bach DAng. Ba ngAn nam v~ trulrc, ttl dbl LA V Qng, . viang d uy~n hill da cO bAi ca v~J co~ n~lrc r't co tac d\lng d6i vlri sAn xu't nOng nghi~p. Cdc sOng :dA~ nhll sOng- Ou6ng, sOng LuOc,k'~nh nhA La vA cdc M th6ng d~ d\t«;1C xAy ci\fng tit bao dbl nay khOng th« th\f(!

hi~n~~!!c rnA khOng od kifn thdc vII dong' eMy sOng ngo]. ;

Tuy nhisn, chi dfn dlu thf ky thd 20, khi ngttai Phap cal trj " nuoc ta, h~ th6ng quan tr4c khf t\tc;rng thuy van mai d\t«;1e thift '$.p. TAi li~u do dll«;1C sbm nhat vAo nAm 1902,' til nhftng nam ttl 1910 cho dfn 1954, h~ thdng cac tram quan trlic thuy van duc;re me) rQng t~n cac M th6ng sOng Ibn va chu yfu IA cac tram do muc mrec.

1'it nam 1959 cho dfn nay, h. th6ng cac tram do d~ thuy van dA d\tqc me)rOng tr~n quy mO Ibn vA vi~e td chuc h~ th6ng. quan trAc d\t«;1e colla co M th6ng.

Cung' viJi s\f phat tri«n cua M th6ng cac tram quan trAc, dOi ngtl can bO nghian euu th\\y van dll«;1C dao tao vA Mn manh, cac co quan quan Iy va nghtsn cuu d\t«;1c hlnh thanh. Hien nay, dOi ngO can bO va thuy van hoc Vi~t Nam dang tifp c.n va hoa hop vbi nhi1ng tifn bO khoa hoc ky thu$t cua thuy van, thuy l«;1i tran thf gibi.

PHAN I: TINH TOAN THUY VAN

CHUaNG II

£)~I CUONG' V~ SONG NGOI VA su H1NH THANH DONG CHAY SONG NGOI

TAl UI;:U THAM KHAO

2.1. He TH6NG SONG NOOI

N \tac m\ta roi xu6ng d't. mOt phln bi tdn tMt do Me hdl, dQng vlo cac ch6 tring vl ngatm xu6ng d't. mOt phln d\tlrit4c d\lng cUa trQng l\fc, chAy dQC thea s\tan d6c t$p trung vAo * Itch nu(Jc, ~ sau do lfo thAnh aic khe su6i vl chAy xu6ng pbJa d\tlri lfo thAnh sOng ngt>i.

Cac BOng t1"1jiC tifp dd ra bi«n hO$c vAo cAe h~ trong nOl dja gQ1IA sOng chfnh. Cae sOng dd vl\o sOng chlnh gQi IA sOng nhanh c«p I, c8c sOng chAy do sOng nhanh c4p I gQilA sOng nhanh c«p II, cd nhu thf 8Uy ra cac sOng nhanh tifp thea.

SOng chlnh cung vlJi cac sOng nhanh cUa nd hc;rp thAnh ht th~ng sODg n~f. T6n eda M th6ng sOng th\tbng l'y thea t~n cUa sOng chlnh, vi d\l: ht th6ng sOng mng ibm sOng H~ng vA cac sOng nhanh lA Thao, sOng Lo, sOng Dl ... ; ht tMng sOng Thai Blnh gam sOng Clu, sOng Thucng, sOng I:.\lC Nam ... ). S\f phAn b6 cua cac sOng nhanh doc thea sOng chfnh quy~t dinh 8\f hlnh thanh dong' chAy tr~n M th6ng sOng. Co th« phAn ra cdc loti: sOng nhanh phA.n b6 thea blnh nan quat trong do cac cua sOng nhanh len e) gln nhau (hlnh 2- 1); hlnh lOng chim trong do cac sOng nhAnh phAn he'S t\tdng d6i d~u d$n dQC thea sOng chfnh (hlnh 2-2); sOng nhanh phAn b6 theahlnh canh cAy (hlnh 2-3); sOng nhanh phAn b6 song song (hlnn 2-4>. Noi chung, h~ th6ng sOng Ibn th\tbng cd e\f phAn b6 h6n hqp gifta hal ho$C ba hlnh thdc tr6n, chAng h,n tr~n ht th6ng sOng H~ng co ph An b6 d,ng song song, t~n m6i sOng nhanh chfnh l,i cO ki«u phAn he'S dtng canh cAy hotc lOng chim.

1. Truong VAn Blnh: Nguon nuoc va va:n d~ sa dung ngubn nuac hi~n nay tr~n thf gioi ., T~p san "I'huy lqi - Thuy di~n", s6 132, nam 1973.

2. Nguy~n Sinh Huy - Nguydn Lal - Pham PM: Giao trlnh Thuy van cOng trlnh Ny' N6ng thOn - Ha N(li 1974.

3. Ngo Dlnh TuA'n vl\ nhling ngttai khae: Giao trlnh dnh toan Thuy vAn. Nxb NOng Nghi~p - 1985.

4. Hit VAn Kh6i: Ly thuyft phAn dch M th6ng vl\ mOt 86 ltng dl,lng trong quy hOl.lch ngubn nUac - T$.p bAl giAng chuy~n dll ;au d,i hQC - DHTL -6/1991.

5. TsebOtari6p. N. P: Ly thuyft dong chay (tifng Nga) Nxb - O,f hQc tdng hqp Mascdva - 1962.

6. V. Viesman: Nh$p mOn Thuy VAn - Nxb Harpeer - Rov - Niu-ubc - 1977.

J~

~ ,;

J <'

" '>

<:> Fer

,','

~_, \1 f"i

• I • I'

.- j 9~-1

Hi Ilh 2 .- :l

!I:1 1:111' !dflY dcim.

/'!

I.f

./

11

\

H'illh 2-3

SOli!} IIInh clinh ctiy.

1II<~t hru vile khOn, triln, nhau (blnh 2-6). Trong th\fO tI. vitc de dlnh dubng pht.n nubc ngArn IA rat kheS khAn, Ml \tty thulJng 14)' dulJng phan nUbe m$t lAm dUlJng phlD nUtlc: cda luu vl/.e vA gQl lA 'dulJn, phAn luu,

Mu6n x40 dlnh dulJng phan luu pMI cAn cd vAo bAn d~ ~ta hlnh cd v' etc dUlJng d~ng mdc cao dO (xem hlnh 2-6).

. .

2.2. LUU vue SONG vA cxc DAc TRUNO SONG NOOI vA LUU Vl)c. .

Hlnh 2-6

2.2.1. Luu vllc sOng va mt,.t cAt kh~ng ch~.

'Luu \'\te caa m~t eon sOng lit phan m~t d't ma nuClc t~n do sl5 chAy ra sOng (leA ca. nU& mtt vA nU{Jc ngam), N6i each khac luu "lie t$p trung nUlIe eua sOng.

NUllo t~n luu vl/-c chay cheo M th6ng sOng su6i t$p trung thee long chlnh, mtt cAt lOng ~ deS nUOc tr~n luu Vl/-e chay qua no dif chay v~ ha luu gQi lA mtt cAt kh6ng ch~, con gQi 16. m$t cAt cua ra cua htu vue, T~i mat cAt cua ra, n~u dtt cac thi~t b] quan tr4c, sA thu dUQc lUQng dong chAy eua .luu vue song.

....

2.2.2. Dubng phan mtoc clia luu vue.

Duong phan mrec Iii dl1<Jng n6i cae di~m, t.u dCi nude chay v~ hai luu v'le khac nhau, Co hai loai duong phan nucc: duong phan nuoc m~t V&. dub»g phAn ntlOc ngam. Duong

phAn nuClC m~t lA dtlbng·n._'Clf lil:ln cac diem cao nhl1t Young quanh luu vue vA ngan each no v(fi cac luu vl/-e khac, nttClc mua roi xuoug' chay v~ hai phla cua duong phan luu vA t$p trung thee suon d6c ella hai luu v'!c Dl(Ong phan nuoc nghm phan chia BII t$p trung nU(Jc nglm giira cac luu vt!c. Thubng thl duong phAn nU{Jc m~L vA duong phan nucc ng~! eua

H'inh 2-6

Duong ph4n luu nuoc m(l.t ua nuOc ngl1m

2.2.3 C'c cite tr1Sn, hlnh h~ cu. l~ v\fc.

2.2.3.1 Difn, ti'Ch luu uue (F)

Dlen tlch kh6ng ch~ Mi dulJng phan luu gQi la di~n deb luu vllc, thulJng duQC ky hitu IA F vA don vi tbu~ng dnh bAng (Km2). Sau khi dc dlah dttc;tc dttbng phAn I~, ditn U~h

13

14

htU V1/IJ dUQc Dc dlnh blng mAy do ditn deb hote blng phuong ph~p dIm .0 vuOng trtn bin d~cSAcd ty It qui dlnh. Df xAc dlnh ch(nh ric ditn deb hru v1/c, cln I~ d\lng cae bAn

d~ cd ty It th(ch hQP·

Thu~ng trong th1/e tl, ngubi ta lit d\lng cac 10,1 ban d~ ty It 1110.000; 1125.000; 1/50.000 vU/100.OOO.

2.2.3.2- Chi~u db.i ,6ng chinh (L) va chieu diJi luu vr.tc{ L1 )

Chiau dM sOng chlnh ky hi~u L la chieu dAi d\lbng n\lbe chay (theo long chlnh) tit ngu~n dIn eita sOng.

Chl~u dM luu V1/c Lila chi~u dai d\lbng g(p khue n6i t11 eita sOng qua cac difm giua cac doan t.hAng cAt ngang luu V1/c cho dIn difm xa nh4t cua luu v1/.c. CAe dubng cAt ngang qua luu v1/.e th\lbng 14y vuOng goo vbi true cua long chlnh t,1 vi tr( vA d\lbng cAt ngang do. Th\lbng ngubi ta coi chiau dAi sOng chinh 1& chiau dai luu vue, tlic la LI - L. Don v] do ehU~u dM sOng va ehi~u dM luu v1/.c tlnh bAng Km.

2.2.3.3- Cae d4-C trung hinh hQC khOc:

(1) Chi~u ~ng blnh quAn cua luu V1/.e blng ditn deb cUa htl,l V1/.c chi. eho chi~u dM luu V1/C:

F

B ... - (Km) (2-1)

LI

(2) Ht s6 hlnh dang cua luu vl,fC Kd bit1u th] hlnh dang cUa luu v1/.C IiOng. Ht a(S ~ tlnh blng cOng thtic:

B

F LIB

KiJ :;-- =-- .... -

LI2 LI2 LI

Trong do thuong thl Kd S 1.

Hlnh dang cua luu v1/.c cang gln vbi hlnh vuOng ht a(S Kd cAng tiln dlntbi 1,0; ng\lQc

1t1 luu vue cAng hep, cang dAi thl Kd cang nhe. .

(3) DO cao blnh quAn cua luu vue: Hbq (~) tlnh theo cOng thdc:

(2-2)

n ~f.b· "'" I I i ... l

(2-3)

n

(L fj = fI~)

i=1

h. - Cao trlnh blnh quAn glua hai d\lbng d~ng mdc;

I

f - di~n dcb giua hai d\1bng d~ng mac;

I

n la s6 manh ditn dch.

(4) DO d6c blnb quAn cua l\lu v1/c .J.

15

. .,

J - ~h---

n

(Lfi - F) i .. l

I, - khoAng each blnh quan glua 2 duong' d~ng mire gAn nhau

6h- chanh l~ch cao dO giiia hat d\long d()ng mile (tr~n ban d~ dia hlnh th\lbng cd gla tr] nh\1 nhau d6i vbi mol duong d~ng muc.

(5) M$t dQ htbi sOng D(Km/Km2);

M$t dO 1\1l'J1 sOng bAng t.dng chieu dai cua tAt ca cac sOng 8u61 trim luu vue chia cho dl$n tlch c~a no:

D ""-

(2-6)

F

SOng su6i cang day m~t dO htoi sOng cAllg Ian. Nhung vung co ngubn n\lfJc phong phu

thl D thuong' eo gia tr] ibn. .

2.3. SV HiNH THANH DONG CHAY SONG NGOI.

2.3.1- Khai niem v~ dong ehAy BOng ngoi:

Ngen tit "Dong chay" trong thuy van dUQc dung df chi khA nAng cung c4p nu& CUB mOt luu vue song' b4t ky trong mOt khoAng thbi glan nh4t dinh eung vhi 81$ thay diU cu. neS thee> thbi gian trong khoang' thoi glan do. Do dd, ed th4f dinh nghIa nh\l BaU:

.

"Dong' chay IA luong n\loc cua m¢t luu vue chAy qua m$t cAt cua ra sau mOt khoAng

thoi gian nhat dinh cung val 81$ thay ddi cua no tronii{ khoang thbi glan do".

N€u thoi gian tlnh toan la mOt nam ta cd dong chay nam, bao gbm I\lQng dong chAy nam vAs1/. thay ddi htQng dong cbAy thea tMi glan trong nam. S" thay ddt dong ch~y trong thoi gian mOt nam thuong .,Vi la phan pMi dong «;hay t.rong nam,

Theo nguon g6c cua dong chay, ngubi ta chia ra dong chay mot va dong chay ngam.

Dong chAy mat hlnh thanh do nude trsn mot 1\1u vue sinh ra, do mua hO$e tuyet tan va t$p trung v~ tuy€n eua ra. Dong chay ngam do nuec d\l6i dA't cung c4p. DOng chay mot chi hlnh thanh trong thbi gian eo mua, con dong chay ngam hlnh thanh ea trong thoi ky co mua va thai ky khong co mua.

Khai niem v~ dong chay cung glin li~n voi khoang thai gian tlnh toan I\lQng dong dUlY Dong ehAy nam, dong chAy mila ki~t, dong ehAy mua hi v.v.

2.3.2. Cae d$e trltng bi~u th; dong chay.

D~ (i;inh gia iuqng dong ('hhy va khA n"ng ('Ilp nltt'll: (:llll milt htu vile sOng, ngudi tit

·~'d'.'n, c4c dte ~ntng blfu th, don, chAy

(1) Luu lu'1n, nuee (Q): l' lu'1ng nUbe chl&y qua m(l,t c't cita ra .. u mOt don y' thbl glan l' mOt glay (m3/1). Luu luqng nUck t~ mOt thbi di~m bit kY gqll1luu luqng tdc thbl. Qua trlnh thay deil ella luu lu'1ng nUlle theo thbf gian t.l)i tuyfn cita ra JQlI' qu trlnh luu lu'1n" lr$ hltu II Q(t) hotc Q -to D~ th] ('ua at,( thay deii glfta luu hlqD, !lube v, thbl glan

10111 dubn, qu trlnh luu luqng nuoc. .

Luu ht'1ng blnh quAn trong mOt khoang thbi.glan T b«t ky I' glt tri tAng blnh cua hru lu'1ng nUbc tron, khoing thoi gian do. Luu luqn, blnh quAn duqc dnh th90 cOng thdc

deb phan hote blfu thdc sai phan duoi dAy. ..

1 T

Q =1' f Q(t) dt (2-6)

o

n

- Trong do Q l' Ii' trj blnh quan ella luu luqn" n 18 e6 thbl dOI)tl tlnh toan, Qj l' luu IUQng blnh quan tt.l m61 thbi doen thd I b«t kyo

(2) Teing h.tQng dong chsy W (m3 hote KJn3),

Teing luqng don, chay III luqng nltck chay qua mtt c4t cita ra trong mOt kho8ng thbi glan T n80 deS UI thbi difm tl dIn t2 (T .. ~ - tl)

t2

W - J Q(t)dt hote W - Q(~ - tl> (2-7)

tl

Trong' dd Q .8 hru Ilt'1ng blnh quan tron, khoing thlJI sian T,

(3) DO sAu dong chAy Y (mm): Gil lit dem ~nglu'1ng nlttlc chly qua mtt c4t cua ra I trong mOt khoAng thbl pn naa deS tnU d~u· trtn toln bO dltn deh luu \'\fe, ta duQC ml)t .bp nUbe cd chi~u day 18 Y (thltbng dnh blng mm) - 1011' dO BAu dong ehAy.

loJ.W vi

(2-8)

Y III -- • - (mm)

106, 103,

Trong deS W 1, ~ng Ilt'1ng nltbe cd .don vi do 11 m3j F 11 difn dch luu vile co don v. do la Km2.

(4) MO dun dong chAy M (lis - Kml): ., tri 86 Iltu Iltqng tr~n mOt don vi difn dch htu v\1C 11'1 lKm2.

103Q

M .. - O/s -Km2) F

(2--:11

Tit cac c()ngthdc tran cO cae d",ng bifn deil I8U:

17

\"=: Y.F.IOl

Y .,: M:r. JOt. (mm)

,~,) IIi" ~;6 dong chAy It: la ty 86 giua d() SftU dong chay (hay con gol 1f\ lop dong chay) vi! hlong mua tUdng'dng sinh fa trong t.hai gian 1'.

Y

a ... -

<2-12)

x

If Ii), M s6 khOng thd aguy~n vlO s Y ~ X nen 0 S a ~ 1.

11~ Ad a cl.ng ",ft, t4n th't dong chAy cang' be va nguoc lai. Bai v~y a phan anh tlnh hlnh sAn sinh dong ehly t~n htu \'\Ie.

M() dun dong chAy phan Anh kM nang phong phu cua nguon mtbc cua m~t luu vue.

Y nghla tuong til eOng duqc phAn Anh qua d$c trung d~ sau dong chay Y. Hoi _v~y hal d$c trung nay dung d~ so sAnh muc dO phong phu cua dong chay giua cac luu vu«.

2.3.3- Khai ni~m v~ .11 hlnh thanh dong chAy sOng ngo].

Dong chay trong sOng iJ nuoc ta dllu do mua xu6ng luu vue tao thanh. Khi mua rol xu6ng, m~t phan tao thanh dong chay 11\$t., phan con lai ngdm xu6ng ddt va tao thanh dong chay ngam cung cdp cho h9 th6ng sOng.

SII hinh thanh dOng chAy m(l,t sinh ra trong thai gian co mua, Khi co mua, luc dllu do dO 'm cua da:t nha, luqng lutta b] nga:lU vao ddt va khOng sinh ra dong chay. 'Sau m~t thai glan k~ ttl luc bAt dl~u mua, cuong dO thAm giam di va tren m$t ddt bAt dllu sinh dong chay m$t. LUr}ng nuac chay tr~n m$t luu vllc m~t phan hi t6n tMt do phai di~n vao cac 0 trOng tran m$t dilt, m()t phln bi n~m xu6ng ddt trong qua trlnh chuyan d~ng tren m(l,t luu vve, mOt phan.b] Me hdi,phlll con I~i chAy vao cac khe nha va t~p trung dan vao cac khe Ibn rbi ehAy v&o M th6.ng sOng sudi.

Thbt gian ttp trungnulJc mua v~ M th6ng sOng su6i rAt nhanh, bOi v~y, dong chay m(l,t se khOng eon J\fta san mOt khoAng tbbi gian khOng dai khi mua k~t thuc,

Lttr;1ng nuoc mua ng«.m vao ddt sa bc1 sung cho IUQng nuoc ngam cd trong ddt, lam eho mVc nuoe ngam tang I~n. M~t phan lu~ng nlloc n~l xu6ng b] Mc hoi qua m$t ddt, mOt

. ..

phan bi mAt di do r~ cAy hut mdt. NlIbc ngAm v~n chuy~n v~ h~ th6ng sling vlll thbl gian

t$p trung Ian tuy thu¢c vao tlldng quan gifts ml,tc nuoc sflng va mllc nllOC nglm. Do do IV tbn t.f;\i dong ehAy ngAm tran hf th6ng sOng ngoi keo dai sou m~t khoang thai gian kha kha da"D~ivbi cac sOng nha ho(l,c khe su6i, thbi gian duy trl dimg chay ngAm co th41' chi mOt vai thang, con cac s()ng Ibn dong cMy ngAm tID keo dlli 8u6t ca nAm.

LlIQng nllllc bi Me hoi, ngA:m xu6ng ddt, di~n vAo cac ch6 trt1ng trong tho I gian ceS dong ehAy ml,lt gC}i Iii USn tha:t dong chay m(l,t. N~u xelll xet trong m¢t thbi glan dAl, bao g~m thai gian eo mlla va thai ky khOng co mlta ti~p then d<5, thl m('jt phAn nuoc ngAm s4§ quay l~i 36ng. phan khac 'sf! eung dip eho cae tlng ngAm b phla RAu Vil kh6ng quay I~i sOng nua. Khi (k, Hill th_lIt dimg chAy trong thai d(J~n tlnh tell!n dd ell th(>Jl\ h/clng t6n tht'lt dong

le;

'. I

~i 1

.,.'

t

" . .,

~

.15: .I_I'

". ,

:'1

Hinh 2-7

\

So d" qua trinh hinh Qua tranh hinh thilnh

thanh nuck m4t dong. eM)' ngt1m

D,lm, Nlfu thbi doan dnh toan Il m~t nAm bao ~m m~t mua 10 vA mua kJft gQl I' ttSn th«t dong chay nam.

Cln nhlt rAng, kh.U nitm t6n th't dong chiy chi co nghIa khi thbi do,n dnh tolln bao

....

....

.....

... _

Hinh 2-8: Qua tnnh hinh thanh dong eM), mOl CJG dOng chdy ngl1m

~m toAn b¢ htqng mua sinh ra dong chAy m$t vA nglm. S\f ph An dch «Sn th't don, cbiy troDg thbi gian khOng co mua II khOng co Y Dghla, Mi vll\tqn, don, chiy th,,: d\tqc khOn, pbaU do m\ta trong thbi dOfn 'y gAy ra. Ht 8tS don, ch8y tlDb toan theo cOn, tbdc (2-12). bbi v.y cOn, chi co nghIa khi l\fa chon thbl doan tlnh toan bqp 11. S\f hlnh thAnh don, chiy .. tt, dong chay nglm d\tqc mO ti t~n hlnh (2..17), (2-8) vl (2-9).

2.3.4. S" ph An tach nulle mtt vl nulle nalm.

Dong cllAy tron, 86ng do d\tQC ttl tuyln ,cua ra cua mOt luu V\fc bao gbm c8 don, chiy m$t vA dong chay nglm. Trong dnh toan thuy van cOng trinh. dOl khl ph" ph'n tlich don, chAy trong sOn, thanh dong chA>, m$t vA don, chAy ngam. V'tc phAn tach n\toc mtt va\ n\t(tc ngam IA r4t khd khAn, vi t~n t~ m6i quan M tMy h.Ic phttc ~p gilta ml/c nube trung 86n, vA m\fc nubc nglm. Trong thbl glan co 111, m\fc nube trong 80ng Ian IIA h,n cht1'4l ttP trung nubc nglm vAo long sOng, trong mOt 86 trubng hQP, ebn t~n t,i .\f trao d6i n Ie'll ngu'Qc I,i tit long sOn, v~ phia c.llc tlng chlta nullc Ilglm. 811 t.$p trun, nl10c ngllm vito lnn).(

19

sOn, vl thl J;lh\l tbuOc via quaD ht t\tC1D, tllc ,iira m\fc ntlbc sOn, vA muc n\tbc nglm. T~n blnh (2-10) mO t8 quan M giua n\tbc trong long sOng vA n\tbc npm vbl quan ht ttlong tac giua m\fc nUbe 8()ng vA n\tbc n,lm cua mQt trtn 10 Vbi

. hai pha n\tbc l~n. vA n~bc xu6n,. Tr\tbc khi co 10 (2-10a) long. sOn, chi nhtn n\tbe n,lm tit calc tlng ngam, khi lo bAt dlu l~n t~n ~i s\f trao ddl dong chay hal chl'Ou, vA cilng vbi no IA s\f nAng cao m\fc n\tbc nglm tron, d't. Khi 10 xu6ng, m\tc n\tbc trong sOng giam xu6~g, n\tbc npm l,i cbay mQt chi~u v~ phla sOng (hlnh 2- lOb). Tuy nhlen, dong chay nglm khi m\fe n\tbc sOng rut xu6ng bao g~m ca IUQng n\tbc nglm co sin trong d4t vA l\tQng n\tbc d\tC1c M sung khl co 1u I~n.

H

Binh 2-10. S~ trao ddi nuo: 8tmg "it. nrJ6c

Tit minh hoa tr~n dAy th4y rO vitc ngl1m.

tAch nUbc ngam vA n\tbc m$t IA r4t phttc oj Khi III l~n

t,p. Cho d~n nay, tbn t,1 nhi~u phuong b) Khi la xudng

philp phAn tach nuec ngam, th\tbng 191 11\ 1- Truck lehi III len; 2- Th1:1i dilm muc nu6c c4t nuec ngam. Cac phuong phap cAt trong 8()ng l6n nMt,. 3- Trqng thai /chi III nlt,'

n\tbc ngllm duqc ap dl,lng tily 'thuOc vao hrJOng trao ddi nuoe.

dtc di~m hlnh thanh dong chay m$t vl\

n,l~ cua luu V\fC cu th·t1. Dubi dAy 11\ m~t 86 ph\tong phap cAt n\tbc nglm th\tbng d\tQC dung trong"th\fc t~.

(1) Phuong phap thu nh4t: DAy IA phuong phap don gian nh4t d\tQc su d\lng d6i vbi calc hru v\tc co di~n tlch khOng Ibn, dong chay m$t kIt thuc nhanh chon, sau khi hIt m\ta. D\tbng phan chia dong chay ngam IA d\tbn, thAn, nAm ngang dl qua d1t1m A vl\ cAt dubng qua trlnh Q - t tai B. Dit1m A th\tbng 11\ dit1m bAt dlu cO dong chay mtt, d\tQC xac dinh ~ glao dit1m cUa dubng qua trlnh dong chay nglm ·tru(tc dd (AoA) v~i d\tbng Q - t (xem hlnh 2-11). Qua trlnh luu I\tQng theo d\tbng ABF lA don, n,lm, Qua trlnh dong chay mtt 81 l~ hitu s6 tung dO tit thai di~m A dlfn B giua d\tbng Q - t tdng cOn, (AMB) vbi qua

trinh dong chay ngam (AB). . .

(2) Phuong phap thu hal:

Phuong phap nay dua tr~n gia thilt 11\ khi bAt dlu cd don, chay m$t, don, ehay nglm vAn giam theo xu thl trubc do cho d~n dit1m C IA dit1m t\ton, dn, vbi I\tu. l\tqng Ibn nhA:t trong sOng (di~m M). Sau do l\tu l\tqng don, n,lm bAt dlu tAn, Ian khi I\tu l\tqng tron, eOn, giam xu6ng, t~ di€m D lA di~m kIt thuc dong chAy m$t. Dit1m D d\tQc xac djnh thea cOng thuc [61:

20

(2-13)

N- thbl alan tfnh bln, npy dem; F 11 di$n deb htu vile (Km2) (xem hlnh 2-11). (3) Phuon, ph'p tht.t be:

PhUOD, ph'p tht.t be ~m vifc de dinh duang gAy khUe AEF, trong dd di~m F 11 di~m nAm trAn dubn, con, rut nube ng1m, di~m A de dlnh nhu bal phuong phap t~n, di~m E duqc ~e dinh theo ch~ quan vl phu thuQc vao kinh nghi~m sao cho E nAm t~n duang

con, nlt nu&: n,lm keo dli qua F. . .

Hinh.2-11. Ccic phuong pMp ct1t nuoc ngl1m - •• • .... Phuong pMp thti nh6.t

. - - - - - Phuong phap thu hoi.

- J' - ,,-1\;" Phuong pMp thti 3

2.4. KHAI NIJ;M V~ CHe DO DONO CHA Y SONG NGOI vA SV HtNH THANH CAC PHA DONO CHAY.

2.4.1. Kh4l ni" vft ch' dO dbn, chi)'.

TnU dft qU$), xung quanh tlVc c~a nd vl vi trf tuong d6i cua nd d6i vbi cac hlnh tinh kh4c trong v11 tlV thay diU cO qui luf,t thea thai glan vl khOng glan. TMm vlo dd 11 811

. bo,t dOng cO qullutt cua cAe hitn tltqng thi~n van khAc, bao ~m 811 xut{t hi~n cua vlt den ' O1.t t~i, sll di cku)41i CU$ cAe loti 880 eheil v.v. co lnh hu~ng tl'\lC tilp hote giAn tilp dIn Dhung hitn tuqn, t\f nbiOn trtn hlnh tinh chung tao Khf htu trAn trAi dt{t, cd &11 bi~n deil theo qui lutt vA'phil hqp vbl c4c ho,t dOng cua cac hi~n tuqng vd tl'\l. MOt trong nhOng d.c di«m quaa t.av1t,ll_8\f thay deii ~ qui lu$t cua cAc ylu t6 khf htu thea thai gian, ml "tc thu caa neS Ii t&a q.t dnb chu kYo Nhftng thay deil ed qui lu$t c~ ylu t6 kh( h$u keo theo 811 biln deii e.a bien tuqng tbuy vin thea thai gian.

811 biln deii cd qui lu$t cua ylu t6 kh( Mu thea thai gian gQi 11 chI dO kh{ Mu ChI dO k.h( htu dUQc d$etrung Mi 811 thay deii thea thaigian cua cac y~u t.6 cAu thAnh bao gi)m:

21

~.

chI dO nhitt, chI dO mua, chI dO gid, cM'dO «m v.v. ChAng han ehl dO nhitt 11 nhOng d$c tlnh thay deii thea thai gian:sll thay deii nhi~t dl) thea tMi gian, gia tri l(1n nht{t, nho nht{t, blnh quan, bi~n dO nhi~t V.V.

Dong chly sOng n~i 1a sln ph«m cua khl hau, Mi vty nhimg thay deii theo thai gian cua cac dtc trung dong chly sOng ngb! cdng mang tlnh qui lu$t.

S" thay deii cd quy luf,t cua dong chay sOng ngOi thea thOi gian gQi 11\ chI dO dong chay . sOng ngbi. ChI dO dong chAy sOng ngOi cung' ducc dte trung Mi sll- thay ddi thea thai gian , cua cac ylu t6 C«u thanh bao ~m: cM'dO muc nuec, chI dl) luu IUQng V.V.

Phan tlch chI dO dong chay 11 sll phan tlch nhirng' d~c tlnh cua sll thay ddi thea thai gian cua cac d~c trung dong chly, bao gam qui lu$t thay ddi thea thai gian cua d$c trung nlo dd, cac gia tr] cue d~i, cllc ti~u, blnh quan, bien dO thay ddi thea thai gian V.V,

. ChI dO dong chay sOng ngoi bi chi ph6i chu ylu Mi ch~ dl) khi hau, Tuy nhlsn lnh hu~ng cua cac y~u t6 m$t d~m nhu dia mao, dja hlnh, thei nhuOng v.v, sl! cd tac dOng rt{t manh vlAnh hu~ng tIVc tilP d~n sll thay deii dong chay sOng ngol,

2.4.2. S\t hlnh thanh cae pha dong chiy.

MOt trong nhirng d~c thu coo chI dl) dong chay song ngol 11 sll tan t~ tlnh chu ky, va do do hlnh thanh cac pha dong chay, Xet trong thai ky nhiau nam, sll thay deii IUQng dong chly thea thai gian hlnh thanh cac pha nude nhiau (nhung nam li~n tuc co dong chly dai dao), pha (t nude (t$p hcp nhirng nam lien tuc it nuoc). Trong mOt nam thuong hlnh thanh pha mrcc Ion vao cac thang mua hi goi Ia dong chay mua h1 vl pha nuOc ki~t (vao

-

H'inh 2-12

i}".~ ,,,~ i";" I"", 11I't(nJ lu;'h 1".n nsM'i trlH1..! nd;r. c:" ~m SOI7,5 Ho;;_' (t".", H,,";'n4t·)

22

cac thang mila ki~t) gqi la dong chA.y mua ki~t. M6i mOt nam dllu tim t~i mOt pha nuoc lltn V& nttbc ki~t, bili v$y thai doan nam thuang dUQc chon lam thai doan d~c trung khi t.lnh toan vA phan tlch ch' dO dong chay song ngol.

Trong thai ky mila Ill, dong chAy sinh ra chu y«u do dong chay m~t, con thai ky mila ki~t, mtbc nglm 1& nguen chinh cua dong chAy sOng ngOi.

Trong mila Ill, nguai ta chu y ph An tlch ehf d¢ dong ehAy trong sOng b thai ky co nircc Ibn, dong chAy trong sOng bi«n dOng manh theo thai gian do ed mua Ibn trong thai ky do gAy ra gQi 1& cac tran 111. DOng eMy sOng ngOi sinh ra trong thai gian cd hl gQi 1& dong'eMy 1t1,

Trong thai ky mila ki~t, thn tai nhftng thai ky rnA dong chAy sOng ngoi d~t giA tr] th4p nh4t gqi 1& dong chAy ki~t. Thai doan tlnh toan dong chAy ki~t co tM' 11\ mOt ngay, v8i ngay, mOt thang' hoac mOt vAi thang co lucng dong cMy be nhat.

Tren hlnh (2-12) I!\ qua trlnh luu lucng Q - t trong mot nam vl\ cac pha dong chay tUdng dng.

!I'h.ai ky bat dlu cua mila hl va mila ki~t phu thuQe vao di~u ki~n khf h(\u cua tung vung, O nubc ta, thai ky mila hi va mila ki~t bcAc vung khac nhau ciing khac nhau. 0 bAng (2-1) 1ft gibi han mila Iii va ki~t b mOt 56 vung,

Bang (2-1)

TT Vung' Thai ky mila h1 Thai ky mila
(thang) ki~t (thang)
1 Tlly Bac VI-IX X-V
2 DOngBAc VI - X XI - V
3 Thuong ngubn sOng MA VII - X xi - VI
4 TAy Ngh~ An VII - XI XIII - VI
5 Truong Son Bac IX - XII I - VIII 2.5. cAc NHAN TO KH( HAu cHiNH AN ... HVONG DEN DONG CHAY SONG NGOI.

2.5.1. MUa.

Mua la nhan t6 quan trong nh4t cua 8~ hlnh thanh dong ehAy sOng ngol, 0 nube ta, dong chay song' ngoi do mua 11\ ~hu yfu, Mi v$y vi~c quan trac thu th~p tAi li~u mua d~c bi~t duoc ehu y. Trong muc nay B~ trlnh bay cac d~c trung chlnh v~ mua va ehf d¢ .mua.

2.5.1.1- Khai n.i~m co ban: (1) Luong mua:

Luong mua trong met thai doan tlnh toan nao dl'ly la lap nude mua do dttQc tai ll19t

23

\ \

I"

, . u ; 'jllun 1 nk tr~n mot don vi di~n tlch trong khoAng tMi gian do. Luong mue cd ddn "; ito 1<'1 mm Luong mua do dUQc trong thai doan mOt ngay d~m gQi 1& htQng mue npy, !l{H t.hili dean tinb toan blng mOt thang, mOt nam ta cd tUdng \lng luong mua thang, luQng

," Thl du luong mua cua mAt nam nao do ~ mOt di4fm quan trac IA 1600mm, cd

mUll nam, ,Uy v

n. ,Ia lA t~i vi trl do, trong mOt nam m\ta roi xu6ng tto thAnh mOt Ibp (nfu dUQc dch lal)

co h~ dAy bAng 1600mm.

(2) CulJng d~ ;nUB tac thlJi vii dUimg qua trinh mua.

Cuang dO mua tdc thai, thuang ky hi~u 1& at, lA luQng mua do dUQc trong mOt den vi thlJi glan ttl mOt thbi di4fm b4t Ity il v] trl quan tr'c, co dd,!l_~Jdo 1& (mm/phdt)hotc

(mm/h).

S\I bifn ddi elia IUQngmua theo thai glan goi 1& qua trlnh mira (at - t). Dr, thl cua duang cong Bt - t gqi lA duang qua trlnh mua : (hlnh 2-13). LUQng mua trong mOt kholng

thai glan tit tl d~n t2 cd th4f tlnh theo eOng th\lc (2-142

(2-14a)

hotc duOI d~ng sal phan:

:- (2-14b).

H, -t .. kat' At

1 2 1-1

Trong do at lA cuang dO mua blnh quAn trong m6i thai doen At, n 1& 56 thai do~n tlnh totn At.

~ .1 ""., .... ,.

i-----------

t

I

Rinh 2-13 . Quan M IUQng mlla vii cuong d~ mua br.nh qu4n

, ,thlJi doq.n voi thlJi doqn. ti nh toan T.

24

Cubng dQ mua blnh quan trong khoang thai gian T = t2 '"' tl 1fi gia t.r] binh quAn Clift cubng dQ mua trong khoang' thai gian dd va du(,1c tlnh toan then e!'mg t.h~c 12-151

H, -,

a,. = , 2

T

(2-15)

VlIi gia tr] H, -, tlnh thea (2-148), hoac (2 - 14b) 1 2

(3) Luong mua ton nMt va cuong d~ mua blnh quan. ton nM.t trong thoi doqn. tinh lOOn T. a) LU(,1ng mua Illn nha:t trong thai gian tlnh to an T; gQi tat 11\ lU(,1ng mua !lin nha:t thbi doan HT,,11\ h1(,1ng mua trong khoang thbi gian T cho truee, duc,1c chon tr~n dUbng qUA trlnh a, - t sao cho IUc,1ng mua trong thai doan dd 11\ !lin nha:t. O~ dam bao IUc,1ng mua trong thoi doan T cho trude 11\ len nhnt vlli T = t2-t" ta phai x~ djch hal dhu mut tl 'VI\ t2 d~n nhi~u vi trl khac nhau tr~n dubng eong qua trlnh mua, Thubng thl trong khoang tl d~n t2 cd chua dlnh mua (a'max) s~ cho IUc,1ng mua thbi doan T 11\ len nha:t. (hlnh 2-13).

b) Cuong dQ mua blnh quan lan nhat trong thbi doan tlnh toan T, gQi tAt 11\ cubng dQ mua blnh quan Ian nhat aT' 11\ cuong dQ mua blnh quan trong tMi doan T cho trullc, duc,1c chon t~n duang qua trlnh mua at - t sao eho eUbng dQ mua blnh quan trong thai doan do 11\ !lin nhat. Gia trj aT duoc tlnh theo ceng thuc (2-16)

HT

aT .=--

T

(2-16)

Don vi do cua ~ ding lI\ (mm/phur) hoac (mm/h),

N~u cho T cac gia tr] thay ddi Til T2, V. v. (xem hlnh 2-13), 'thl lU(,1ng mua thai do,n HT sEl tang lan khi T tang, con cubng dQ mua blnh quan !lin nha:t aT sEl b] gtam di (xem hlnh 2-13b). Ta noi cuong' dQ mua aT bi tril!t giam theo thai gian T; duong cong Ilr - T goi la duang eong tri~t giam cuong dQ mua blnh quan Ian nha:t thea thai doan tlnh toAn T.

2.5.1.2. Mlla roo ua cdc chi tieu mua roo. •

Mua rao la loai mua co cuang dO ldn, ~p trung trong thai doan ngan, co dien tlch mua khOng Ian lam. Con mua rao - mua dam cd thbi gian mua ra:t d8.i, di~n mua rOng va co th~ t~n tai nhirng khoang thai gian trong d6 CI1C1ng dO mira ra:t len. Dac di~m cua mU8 rao la cuong dO mira thay ddi Ian theo thai gian.

TiElu ehuAn mua rao co th~ d~Qc xac ~inh t.heo cac phuong phap khae 1 14hl\1 Becgd (thuOe Li~~ Xo cd) Ia:y IUQng ml1a th<'1i dOl.ln dnh toan 01118 lam ti(o,u ('I" UAl, mua rao (xem bAng 2-2). 0 Vi~t Nam, nam 1960 nha khf tl1Qng dua ra ti.'u 1","1;'(., mua rao, co d,ng tuong tv nhu Becgo, nhl1ng du(,1C sa dl,mg a mil-n Bae Vi~t ',\III~ (bang 2-3).

25

~ ,,' t

Bang 2-2. Tieu chu4n mlla rao cua Becgo

I ._-._-- Thbi doan LUQng mua
I '['hili doan LUQng mua
I (phut) (mm) (phut) (mm)
I
.. "''''.''~ 0 ;/;,0 OU 11,U
10 3,8 60 12,0
15 5,0 120 18,0
20 6,0 180 22,25
25 7,0 240 27,0
30 8,0 360 33,0
35 9,6 720 45,0
45 10,25 1440 60,0 Bang (2-3) Tieu chu4n mlla rao cua Nha khi tllqng Vi~t Nam nAm 1960.

0 60 240 1440
---_._- t---"
1,0 14,0 20,0 50,6
----,
,35 0,23 0,08 0,035
-_----------- --" --- 1

Thbi doan (phut)

5

10

3

Ll1Qng mua (mm)

Cl1ang dO mua

blnh quan (mm/phut)

0,80

0,66

o

• 4~ ..... _"_.·_._. __

Kh;htQng- m~a tU:~~--dng Vll~-~~-thbi doan dl)C trung vuQt cac gia tr] ghi trollg * blng trAn ducc coi la mua raa.

Mua NO la lo,i mua thuang gAy h1 nAn du(,1C nghiAn cdu k)t.

2.5,1.3, Phan. loai mua:

CAn cu vao nguyen nhan lAm khOng khi thAng Ian gAy mua ngU'lJi ta chla ra de 1041

ml1a sau dAy: ~ ..

Mua d6i luu: ~ mila he, ml)t da:t bi nung nong, tllp khOng kh{ ~m sat m$t dit a

cao tao thanh mot lap khong khl d6i luu vlli Illp khOng khi tr~n cao, ~y ra hi~n t~g lIlit

" h h'A tun g B«m set (hlnh 2-15&)

nhi~t, hdi nude b] ngung t1,1 gAy mua kem t eo l'Yn yn .

Mua dia hlnh: kh6i khOng khl ~m tl"An duang di chuy~n g$p nui cao, nd sa Mc 16n thea

. H ., {J tnt g t1,1 gAy mua b aubn don gio

ua nui <n\y hi~n tU(,1ng lanh dl vi dOng luc. 01 nu c ngun .

a n &"" hl " kh a:t gid thuang khO vI khOng cen

(hlnh 2-15b). Loai nay thuong gAy mua len, p a nui u ,

hol DU{JC, vA co th~ bi nong IAn vi ma sat. Old Lao b nuOc ta la mOt vi d1,1 v~ ki~u mua nAy:

MUa gi6 xoay: UJ

Mua gio xoay la lo"u' mua do hi~n tuQng gid xpAy gAy ra. Lo,i nay cd IUc,1ng Inua n ham vi rOng, thai gian koo d8.i d~ sinh ra l1,1t. Cd th~ phAn ra cac 10,1 sau:

p . . i 6 ~ s6q.ora

- Mua frbng l,nh: ~i mOt khi doan ll.lnh di ehuy~n gl)p kh doan n ng m ,

26

,

a) .... '-.

.. ~, ...............

_.. A •• tI"

"

, .

I'

I' \ ,

\

. -$

..

, ' .

"

h)

-

"

\

:3 . -,

I" \ " z I

I. I - ' .

'jI: _:' :"::

~ - ~ ~ t . "

, -. - . ,

·w lKfjIiJliPG.l"QS4It,

·6 .41

• .1

Hinb 2 -15 Cci.c loqi mua

a - rn ua d6i luu; b - mUa dia hinh;

c - mua frong lqnb: va d - mUa bao

mua frong nong

mOt vilng ti~p xuc gol la frong. Khi doan nong 0 m$t ti~p xue 8~ b6e l~n, hoi nu{lc ng\1ng ty vlll~nh gAy ra mua. 0 nude ta, mua frong lana thtiCJng xAy ra khi co gid mila DOng BAe iJ dlu va eu6i mila khe (2-15b)

_ Mua frong nong: Hien tuong' tuong tv nhu mua frllng lanh, nhung xAy ra khl kh(. doan nong di chuydn g$p khl doan lanh dang lfllng y~n hoac di chuy~n cham (hlnh 2- 15d)

_ Mua bao: Khi co bao, hien tuong gin xoay rA1 manh hA:t khong khi ~m len cao lanh di vA gAy mua Ian. 0 nude ta bao lit nguyen nhan chu ylfu gAy mua Ion trong mila mua

(hlnh 2-15d).

2.5.1.4. Chi d" mua va cae nht1n t6 anb huong din chi d" !HUa:

a) Chi d" mua:

Phan tlch chlf d(>mua lA mOt yeu caucan thiet trong tlnh toan thuy van, bao gbm phar.

27

t ich eh~ dO nhi.u nam, trong nAm vil mua gly 1\1.

Khl ph An tich chI dO nhi.u nAm thuCJng chen thlJl do,n blng mOt nam d~ nghien cuu .

Khi phAn tich chI dO nhiau nam cua mua, phAi khAo Bait 8\f thay ddi eua hlQng mua thea thai gian nhi.u nAm (XI - t), trong do XI 11\ IUQng mua eua mOt nam ba:t ky t,i nam thll t, va phan ra nhitng nam li~n tuc mua nhi.u, mua (t cung vbi cac d$c trung cue tr]: Xmax 18 luong mua nAm Ibn nhat, Xmin 11\ IUQng mua nam nM nha:tj Xo lA IUQng mira nam blnh quan nhlau nam, LUQng mua nam blnh quan nhi~u nam tinh theo cOng thuc:

n

LXi i= 1 Xo=-n

(2-17)

Trong do Xi IA IUc;1ng mua cua nam b«t ky th\l' I, n IA 86 nam tlnh toano

Nhitng nam li~n tuc co lUQng mua ~ ~ Xo l$p thAnh nhdm nam mua nhieu, ngucc 1,1 IA n1i<Sm nam (t mua.

Trong mOt nam, khinghien e\l'u d$c di~m eh~dO mua eln phAn tfeh mila mua vA mila khO, a\f chenh l~h IUQng mua gift. hal mila. Ngoai ra eln phan tlch at/. phan b6 mua theo thlJi gian trong mOt nam vbi thlJi doan dnh toan bAng mOt thang, Qua trlnh lUQng mua thAng trong nam gQi IA phan b6 mUa trong nam (xem bAng 2-4)

Bang 2-4. PhAn M hlClng au. thAng trong DAm t.i mOt vi trl quan trlc

Thang I U III IV V VI
._-_. ._- I-
LlIQng
mlIa
(mm) 6.0 15,0 92 130 170 205
- 6

N VIU IX X XI XII Nim
-- -.-~ .
70 690 310 ~ 32 20 2340
. v

PhA.n tich eh~ dO mua thlJi doen ngAn d$e bi~t quan trQng trong tlnh toan hi vA tiAu 4ng.

Phan tlch ch~ dO mua thlJi do,n ngAn th\fe eha:t IA phAn tlch d$C di~m cua dltCJng quA trinh mua trong mOt tr$n mua vA tim ra nhftng dang d$e trung cua dU<Jng cong qua trlnh mua. D6i vai bai toan ti~u ung hO$c khi tlnh hi cho luu vue len, tbltlJng chon thlJi doan bAng mOt ngay vA phan deb qua trlnh tbay ddi lUQng mua theo thbi gian vai thbi doen ngly. BAng (2-5) lA phan b6 IUQng mua thea cac ngAy mua eua hal tr$n mua Ian.

Bang 2-5. QuA trtnb luqng mu~ ngay cua mOt trtD mua.

Thdi gian (ngay) 1 2 3 4 5 T6ng cOng
LLlQng mila nan thll nh~t (mm) 15.0 31,0 151,0 ' 70.0 28,0 . 295,0
LIl,,"g mila tran thli hai (mm) 120.0 70,0 101,0 50,0 20,0 361,0
.. _ •.. - Theo bang (2--5) tr$n mua thd nMt co dlnh mua xua:t hien vao ngay thd ba con tr$n

28

thd hal ~ hal dlnh xu«t hi~n vAo ngly thd nh§t vA thuba.

061 vOl ale htu V'\tc nha, thtlbng qua trlnh rmra dtlqc nghiAn cdu vlJi thai do,n ngAn hdn. Thai dO(ln dnh toan cd th~ bAng 1 gia hotc nba hun. Qua trlnh bi~n dtSi Itlqng mua HI - t hote ctlbng dO mtla at - t d$c trong cho tlnh chan cua mtla tr$n vA dtlqc gQi lA dang' mtla hote mO hlnh mtla cua mOt tr$n mua,

b) Cae n.h4n. t6 dn.h hudng din chI d~ mua.

ChI dO mue bi chl ph6i Mi chI dO khf h$u va d$C ,di~m m$t d~m. Trong eac yfu t6 kh( htu lnh htl~ng dIn mtla thl chI dO gio dong val tro quan trQng nh«t. 0 ntlOc ta, v~ mua dOng gio mua dOng BAc mang khOng kh( lanh vA kho tit luc dia phla BAc xu6ng, hiqng mua . do dd r(t (t vA mira be. Mua h" cac khf doan nong «m ngl,t tri, thsm vao dd, cac hlnh thl that tilt gay mua IOn nhu bao, frOng, gi8i Mi t1,1 nhi~t dOi thuong gAy ra mira IOn, d$c bi~t lA cac dnh phla BAc va mi~n Tr.ung.

Trong cac ylu t6 v~ m$t d~m thl di~u ki~n dia hlnh IA ylu t6 cd lnh hudng trOi nh«t d6i vOi mua. 6 nhirng vung nui, sucn don gio thuong co luqng mira len, cac vilng khu«t gid va thung lung co luqng mua nhO hen. DO cao cua nui cung Anh hu~ng dIn chI dO mua vA htqng mira. Nhisu kIt quA nghien cuu cho th«y khi dO cao blnh quan tang l~n thl luong' mtla eung tang dIn mOt muc nao do eo th~ luong mua b] giAm xu6ng hoac (t gilm. Do a\nh- htl~ng cua dla hlnh, trong mOt vung co di~u ki~n kh] h$u tuong d6i dbng nh«t co thf tbn t,i nhftng trung tam mua IOn vA cac trung tam mua nha (~ cac vung khu«t gieS vA thung lung).

2.S.1.S. Phuongphap tinh mua b'inh qUlin luu vue.

Trong mOt tr$n mua hoac trong mOt thai doan tlnh toan, luqng mua trAn luu v1/.C thtlbng khOng dbng d~u, hOi \'$y luqng mua quan trAc duqc ~ cac tram do mira b6 tri trAn btu .f,Jc cung khac nhau, Trong truong hqp nhu v$y, clln phAi tlnh lucng mua blnh quan cho hru vue, Hien nay tbn tal nhi~u phuong phap tlnh mua blnh quAn luu V1/.c. DtllIi dAy. II mQt s6 phtlung phap thuong duqc dung trong tht!c tl.

4) PhUong phap b1.nh qu4n ad h9C.

,Theo phuung phap nAy, h1qng mua blnh quAn duqc dnh theo cOng thdc (2-18)

x = _..;._-

(2-18)

n

Trong do n IA s6 tr,m do mua trAn luu v1/.e, Xi IAluqng mua ~ tr,m thtl i. Phuung phap nAy chi stl d1,1ngt6t khi trAn luu v1/.c eo nhi~u tr(lm mua vA duqc b6 tri ~ nhftng vi tri d$c . tntng.

b) Phuong phal! dll giac Thai Son: Cu ~ eua phuung phap nAy IA coi luqng mW.li<o dtlqc b mOt vi trl nAo do trAn Itlu V1/.C chi d(li di~n cho luqng mua cua mOt viang nh«t ,ttl1h quanh neS. Di~n dch cua vung do kh6ng chI hOi cac duang trung tr1/.c cua cae dol,tn dwing n6i li~n cac trl,tm vlli nhau.

29

I '.~

l'll It1111 CI,I th~ nhu sau:

!\: (oj car tram do mtla trAn bAn db thAnh nhftng tam giac rbi va cac duong truug tl'\fe ,;I lile tam giBC do thAnh cac da giae (hlnh 2-16). Luqng mua 1I,\i tram do nAm trong m61 ,l;! ;.;.riite dai dien cho htqng mua trAn phlln dl~n dch cUa da giac do. Luqng mua blnh quAn cua luu vue dnh theo cOng thdc (2-19)

x =---

'(2-19)

n

(Yf. - F)

~ I

i=1

Ir

Xi IA luqng mua tai tram thll i d~i di~n cho mAnh di~n tlch thd ii n IA 86 da giae (hote 86 tram mua) fi IA di~n tich cua khu V1/.c thu i; F lA di~n tlch luu v1/.c tinh bAng Km2.

Phuong phap nAy 1lng dung duqc khi trAn luu V1/.c vA IAn c'_n no co nhisu di~m do mua vlli n ~ 3.

c) Phuong phap duong dd.ng trio

Duong thAng tr] mua lA cac dttang eong n6i li~n cac di~m trAn ban db co luqng mua bAng nhau. Cac duong dAng tr] duqc v~ bAng each nOi auy khi tr~n mOt viang co calla hlu V'\tc nghi~n cuu duqc b6 tri nhi~u tram do mua (hlah 2-17). Luqng mua blnh quAn t .... luu V'\tc ducc tlnh theo cOng thdc (2-20).

i fi(Xi + Xi+l) i=1 2

J{=

(2-20)

F

fi lA di~n dch nAm gifta hal duong dAng trJ cd luqng mua tuung Ilng lA Xi vA Xi•l·

Hilt I •. 2· :6.8':1 .:Ii) t.nh 'Hila b~ng phuong. 11<')[, dn !i lrt. :thai Son

Hlnh 2-17.

So d~ dUOng ddng tn mtt:a

30

(

Phuong phap nAy,cO dO cbfnh xac cao vA kMc phuc dUc;1c nhung phdc tap v~ phAn bel

mua theo khOng gian . do I\nh huang dia hlnh, Tuy nhisn, phal xAy dung cac dtl0np;

dAng tri n~n kh6i lUc;1ng cOng vi~ kha IOn

2.5.2. B6c hoi.

a) Djnh nghla: B6c hoi (thuong' ky hi~u lA Z) lA lUc;1ng nuOc dUc;1e tlnh b'n'i, I .. ;:> (' 'l,v lOp nuOc bi b6c thoat khOi m~t nuoc, hose m$t d4t trong thbi doan tlnh toan, co dC;"j do lA (mm). B6c hoi bao gbm Me hoi m~t nuec, b6c hoi m~t· d4t vA Me hoi qua la CUH. lop tham th\fc v.t.

>

Thbi doan tlnh toan IA mOt nglly ta cO lUc;1ng b6c hoi ngAy, tuong' t\f v.y ~ cd lUc;1ng b6c hoi thang, b6c boinam v.v. T6ng IUc;1Dg nuOc do Me hoi (tlnh thea th< tlch) t~n mOt di~n tlch b~ m~t F du~ dnh theo ctlng thtle (2-21)

(2-21)

Trong deS F tlnh bAng Km2; Z tlnh bAng (mm).

b) Chi d~ b6c hoi ua ecc nh4n t6 dnh huong din b6c hoi.

Ch~ dO Me hoi IA qui lu.t v~ 8\1 thay d6i cua lUc;1ng Me hoi thea thoi gian trong nam, trong mOt ngAy hose trong nhiau nam, duc;1c phAn tlch tuong t\l nht! ch~ dO mua.

Cac nhan t6 chinh anh huang d~n Me hoi bao ~m nhi~t dO va dO 'm kMng khl, gieS, nhi~t dO cua nuec hoac mat d4t, lOp phu thuc v.t.

Nhi~t dO cua nuOc tang lam tang khll nang b6c hoi m~t nude, gleS lam tang Iuong Me hoi, con dO ~ khtlng khl ~ anh huang d~n kha nang Me thoat cua hoi nuOe vAo kbOng khl. Khi dO ~m khong khi IOn ~ giam kha nang b6c thoat hoi nude,

B6c hoi mat d4t, ngoai a'nh huang eUa gio, nhi~t dO, vA dO ~m khOng khl con ph\1 thuQc vAo loai d4t, IdP phu thuc v.t v:v,

Bang (2-6) Minh hoa s\1 thay d6i b6c hoi trong mOt nam ~i mOt di~m quan tr6c.

Thang I P III IV V VI VII VIII IX X XI XII Nlm
BOc hdi
(mm) 65 54 52 72 111 105 113 102 88 98 82 66 1008 . Theo bang (2-6) vao cac thang tit II d~n IV, dO ~m khong khl thuong' cao, nhi~t dO khOng khl chua cao lAm nsn IUQng Mc hoi thang nh6. Tit thang V d~n VII nhi~t dO khOng khl eao, dO ~m giam xu6ng n~n Mc hoi cd gift trj ){m. Tit thang VIII tra di nhi~t dO khtlng khf giam,. nhung dO ~m ti~p t\1C gil\m n~n b6e hai giam xu6ng, tuy nhi~n vAn UJn hon thai ky d~u nam.

2.5.3- Gi6.

GieS IA nhAn t6 anh huang nhi~u nh4t d~n b6c hdi vA mus vi gio v.n chuy<n hoi nllliJt! tit noi nAy d~n noi khac, no lAm tAng khA nang Mc hdi vA lAm thay d6i dO «m khOng kbl" gAy cae nhi~u dOng vA IA nguy~n nhAn cua mUll.

31

II; Cac d().c trung ul gia.

HRi d~e trung' quan trong cua gieS lA t6c dO gieS vA hUOng gieS. T6e dO gieS dUQc do bang cac thil~l b] khl tUc;1ng vA cd dan vi tlnh IA (mls)

Dang (2-7) H\tifng gi6 thinh hanh va t6c d~ gi6 trung blnh trong cac th'ng ~i Ha N~i.

ThAng 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 N!..":'l
HlI6ng gi6 OB OB ON ON ON ON ON TB TB BOB B -
""i"OCdo
trung b'lnh
(m/giAy) 2,8 2,9 2,8 3 3 2,6 2,3 2,3 2,4 2,2 2,4 2,4 2,6 r

Bang (2-8) Bang c«p gi6 DO-pho (Beaufort - Scale - BS 1805)

1--- .--.----~-- r- --------.-------~--- . __ -- --.--------------. ----_._-
I CAp T6c eo gio . Hien t~ng tren mil bien Hien IIII,lng l!"tn mil dal
I gio m/s
I
0 Dudi 0,3 - Yen ling - Kh6i len IhAngdung.
1 0.3 - 1,5 - Ihuy~n d:lnh c3 hdi chong - Kh6i hoi bi lech nhung khi
chanh. cu chi hudng gio chUa bi quay.
2 1.6 - 3,3 - Thuyen I>u6m m6i gid c6 lh~ - M~I ngudi cam Ihay co glo.
di duoc 2,3 hai IY/gid. la cay roi xao xac. Khi cu
chi hudng gi6 chuyen dOng.
3 3,4 - 5,4 - Thuytn buom hdi bi lAc, 16c - LA vA canh cay nho bl lay
dl) 3 - 4 hai Iy gid. dOng khOng ngllng. LA cd m~ ra.
4 5,5 - 7,9 - Thuytn buom ntu dng toan - Gio bui va vun giay ~ay len.
buOm, s~ nghi~ng vt mOl ben Canh cay nho b] Ik
5 8,0 - 10,7 - Thuyen eli phai thu hep buom. - Cay ~hi~u 13 bi lay dOng. S6ng
nbo iren hO nOi dia.
6 10,8 - 13,8 - Thuy~n cA phai Ihu hep buom - Cilnh cay Idn lay dl)ng, day
-~ nua. Luc danh cA can cM y dien ktu vi vu, kh6 m(\ duo
nguy hi~m.
7 13,9 - 17,1 - Thuyen ca v~ Dghi ~ cling, - '1'0110 cay lay dOng, ngLllli di
Ihuyl!n ngoai khlli Iha neo cam Ihlly co iI,Ie can.
S 17,2 - 20,7 - lbuytn c6 ~ Irong cang kMng - Canh eay nho bi gAy, ngLlai
ra bi~n nila. cam Ihay h,le can mann.
9 20,8 - 24,4 - 'Thuyl!n eli ~ Irong cang khOng - 6ng kh6i eo Ih~ bi gAy.
ca bi~n nua.
10 24,5 - 28,4 -Thuyl!n cA il lrong dng khOng - Tr~n mil dAI il khi e6, canh
ra bitn nila. cay bi glly.
11 28,S - 33,S -Thuyl!n eli ~ lrong cAng khOng - Trfn mil dAI ral it. 16n lillil
ra bi~n nila. nhil!u.
12 trtn 33,S -Thuyl!n cA ~ lrong cAng khl'lng - Tr~n mil dIll rat iI, 16n Ihal
1 ______ ---- ra bi~n nila. nhil!u.
-_. __ --_ .. _-_. __ .... _ --_,_,,--, " . _--_ ... _-_.-_.-'_-' _-_.)

32 Huong gio duoc chia thea 16 mui hudng do Is: Dong (D), HAc (B), TAy (T), Nam (1), BAc dong BAc (BOB); DOng BAc (DB), DOng dl'mg BAc (DDB), DOng dOng Nam (DDN), DOng Nam (DN), Nam dOng Nam (NDN), Nam tAy Nam (NTN), TAy tAy BAc (TTB), TAy BAc (TB), HAc tAy BAc (BTB).

D6i voi mOt vi trl quan trAc nao do, khi thi~t k~ cac cOng trlnh thuy IQ1, ngttbi ta quan tAm d~n t6c d¢ gio Ion nhat, hucng thjnh hanh cua gio vA t6c dO gitS cua huong thjnh hAnh.

Hucng thjnh hanh cua gio tai thbi doan nao do IA huong rna Mng 86 ngAy gitS' cua huong do Ibn hen so voi nhung huang con lal trong thbi doan do.

Trong bang (2-7) minh hoa v~ huang gitS thinh hanh cua cac thang trong nam t~ HA NOi. Bang (2-8) Mt k~ bang phan cap gid BO-pho nam 1805.

b) Boo.

GieS bao IA mot hlnh th~ thoi tiet nguy hi~m,gAy mua Ion vA sue tan pha cua no ra:t gha gam. Bao IA vung gio xoay ra:t manh bao trum mot vung r¢ng Ibn, 0 vimg trung tam lip 8Ua:t khong khl thap, vanh ngoai ap suilt cao, Gradie_n lip suat 0 vimg trung tam d~c bi~t len lam cho kheng khi t~ vanh ngoai chuyen vao trun~tAm ra:t manh tao thanh hlnb xoay chon 6c (hlnh 2-18). (Ap sua:t khong khf thuong co don vi do la mi=He-ba vi~t tAt lA mb, 1mb = 0,75mmHg). T6c d¢gi6 co th~ dat d~n ca:p 12 hoac tran cilp 12 (xem bang 2-7), a vung trung tam bao (goi IA mat bao) t6c d~ ra:t nM co th~ dat cI1p O. Hlnh (2-19) III hlnh anh cua mQt tran bao xay ra 0 nuoc ta nam 1935.

H'i.nh 2-18. Hinh anh chuyen. d~ng xoay tron de cua kMngkhi uao vung t4m. boo

BAo thuong xay ra 0 vung bi~n nhiet doi hoi nuoc phong phu gAy ra nhung tr~n mua voi Iucng mua rilt Ion, dat tu vAi tram (mm) d~ll hang nghln (mm) trong mOt tr~n mua.

Bao co t6c d~ gio Ion, pha huy cac cong trlnh dan sinh kinh M trong do co cong trlnh thuy IQi. Do do t6c d~ gio bao cOng IA tieu chuan duoc Iva chon khi tlnh song trong hh chua vA cac vung co d~.

2.5.4. eo ~m khtlng khL

Dc) am khong khi IA mat dl) hoi nuoc co trong khong khf. Co nhleu phuong phap bidu th] d¢ am khong khi, duoi dAy IA mot s6 phuong phap thuong dung.

33

r

Hinh 2-19 Duong ~nllJp trong con b40 nllJy 26-9-1936

a) ~ '11m tuy~t d6i (4).

DO «m tuy~t d6i (hay rott dO IWI nubc) I. IUqB' ht11 nu"c cd tron, mOt don vt tllCCtJeh khOn, khi, den vi thuong dun, lA (g/m3) hay (g/cm3). Tron, tb\fc tI It dun, cS9 «m. t~tt d61 vi dtkho xac dinh luQn, ht1' nu(Jc trong khOng kh1.

b) Ap,ud.t hc1i nude (e).

Ap su4t hoi nubc lA ap l\tc do hot nu(Jc gAy ra troJlg khOn,)[h1 l~n mOt dcm. .... eftf' tiell:

Ap sdt hen nuoc lA mOt phln trong ap 8u4t kbOng khl, cung cd dcm. vi do lA (JIl..II,),bote (mb). Tttelng dng vbi nhi~t dO khOng khl to nAo do, dO'm khOn, kb1 cd gibi ~,t4I.~IA E, qua dO «m nAy heli nu{Jc sa chuyfn sang thf long. Ngubi ta gQi E It alp Bu't .,.~ b~ eta

hell nu(Jc trong khOng kh{ iJ nhltt dO to.

c) IX) 11m tuong d6i.

DO ~m tUelng d6i lA ty 86 gifta ap Bu4t .cua hoi nU{Jc 0 tr,n, thai th\tc tG' (e) v<Ji alp lu4t heli nuoc 0 trang thai b~o hOa E, trong cung mOt nhitt dO· R th\tbng dnh bAU (%):

e R:- 100% E

(2-22)

Vi e S E nan R S 100%.

R'l •

W 1 -, lu~ng do~g cJ.lAy nglm chly di;

If;! ,_ lu<;mg nU{Jc trtl {J cu6i tbbi do,n M

P}H{tmg trlnh cAn bAng nt.f{Jc thOng d\lng trong thbi do,n b4t ky cO d,ng:

ID

H'lnh 2-20

Sf/, tha.y ddi d~ 11m lUang d6i eee thang trong n4m 19-i DtU Lang u« N~i.

X -z, + YI + WI - (Z2 + Y2 + W2) - U2 - UI HO$c 11\:

X + (Zl - Z2) + (YI - Y2) + (WI - W2) - :t~U trong deS ±~U - U2 - UI.

(2-23)

(2-34) .

. -

o n\tOc ta, calc tlnh phfa B4c tht.fbng cd dO «m tt.fong d6i r«t l(I~. DO «m t\tong d6i tfi

Hl NOf l«y trung binh.nhisu nam la 85%. Gial trj IOn nh«t tht.fbng IOn hen 90% vao cac thaing m\ta phun: Hlnh (2-20) mtl tl di~n bi~n dO «m tt.fong d6i trong mOt nam ~ Ha NOI.

2.6. P'HtJONG TRINH CAN BANG NUOC.

H'lnh 2-21.

Luu uliC "'''ll IJb. cdc tMnh phlJA ella. e4n bA"ll nU6c

Ph\tong trlnh can bAng n\tOc la 8t1 th~ hi~n mOt dinh lutt chung nh«t cua v$t Ij -dinh lu.t blo toan v$t ch«t" trong thuy van, Phuong trlnh can bAng nude la mOt cOng c\l r«t ed hitu Itlc dd danh gial dOng Itlc cua qual trinh hlnh thanh dong ch8y sOng ngoi va dnh toa1n dOng chAy sOng ngo].

Nguyan Ii can bAng nt.f{Jc xu«t phalt tit dinh lu$t boo toan v$t ch«t, d6i v{Ji mOt luu V1/.c cd th~ phat bi~u nhu sau: .. Hieu 86 cua It.fqng nt.f{Jc d~n va It.fqng nt.fOc di khai mOt luu V1/.c bAng stl thay dOi trtllt.fqng .nudc chua trong luu vtlc deS trong thbi doan tlnh toa1n b«t kY". Phuong trlnh can bAng nt.fOc la stl bi~u di~n toan hQC Clla nguyen Ii can bAng nay.

, 2.1.1. Phuong trlnh cAn bAn, nUOc thOn, d\ln,.

Ta I«y mOt khu V1/.c d«t b«t ky ttan m$t d«t, tM d\l mOt luu V1/.c chAng han, gil thUft rlng ce mOt m$t tr\l thAng dang bao bQC quanh chu vi cua khu vue deS tOi tllng n\tOc khOng th«m nt.fOc (hl~h 2-21). Chon mOt thbi do.n At b«t kyo Dtla tr~n nguyAn Ij can bAng nt.fOc trOn' dAy, thi~t I$p phuong trlnh can bAng nt.f~c giita It.fqng nt.f{Jc d~n. di, va trit "i ta co phuong trlnh can bAng nt.f{Jc.

Phln nU{Jc d~n gbm cd:

X - l\tqng mira blnh quan trAn luu V'\tc

Z. - L\tqng mrdc ngung t\l trAn mat-Iuu V1/.c; YI - It.fQng dong chAy m$t chly d"'-n;

WI }\tqng dong chly ngam chly d"'-nj

U1 - }\tqng n\t{Jc trit trong luu ·V1/.c luc dllu thbi doan ~t; Phan n\t{Jc di glim co:

2.8.2 .... PhuC1ng trlnh cAn bAn, nUOc cua luu Vl,fc kin vl he) trong thbi doan bit kY. .

a.) ~uu VIIC kin: la.luu V1/.c cO dt.f~ng phAn chia nt.fOc m$t trilng vOl dt.fbng ph'n chi. n\t"c n,llm, khi do khOng co nt.fOc m$t va nt.f(Jc ngllm tit luu vtlc khalc chly d"'-n, tdc .. YI - 0 va WI == O. Nuec chly qua m$t c4t ctta ra cua luu vtlc Il Y2 vl W2, vOl Y - Y2 + W2. D$t Z == Z2 - Zl lll\tqng nt.f{Jc Me hoi dA tnt di It.fqng ngt.fng t\1 ta cd:

X - Y +Z ± ~U (2-26)

b) D6i udi luu vue hd:

,

D6lvOi luu vtlc ho st1 cO It.fqng nt.fOc nglm tit luu vtlc kha1c chly vao hO$c ngt.fqc Itl, khi do phuong trlnh can bAng n\t{Jc cO d,ng (2l...26)

Z2 - l\tqng n\t{Jc Me hOi;

Y2 - l\tQng dong- chly m$t chly di;

x = Y + Z ± flW.± flU, trong do ±~"tf == Wz - WI

2.8.3-Phudng trlnh cAn blng nu:~c cua Juu Vl,fc tron, thbi ky nhi~u DAm. Phuong trlnh can bAng nt.f{Jc dang' (2-25) va (2-26) dt.fQc viA't cho thbi do,n Mt kY, tdc 11\ At = 1 nam, 1 thang, 1 ngay hoac nhO hen nita. D~ vi~t phuong trinh can bAng nt.f(Jc

(2-26)

35

36

cho nbi~u nAm, ng\tbi ta cd tb' I(y blnh quan trong nhi~u nam cae phllong trlnh tr{'n v(~i thbi dotn nAm.

Vbl (2-26) dt trong n nAm ta co:

n
IXj
i-I
---
n
bo~
n n
IXj , IY,
1-1 1 ... 1
- - +
n n n

I(Yj + Zj ± 6Uj) i-1

(2-27)

n

n n
IZj :: ±6UI
i-I i-I
+ <2-28)
n n Bbl vi tdng I ± AUj dtt gili trj dp xl bAng kh6ng do cd .'1 xen lEI cua nbftng nAm 1lh.lh nlltlc vt. It nll(Jc, pblldng trlnb (2-28) trb tblnb dtng (2-29)

(2-29)

LA clic gili trj blnh quAn nbi~u nam cua mlla. dong chly vA b6c bdl. Nfu n du )On "hi Xo, Yo, Zo' gQi II chu'n mua nam, chdn dong chly DAm vl ebdn b6c hoi nAm.

D61 vOi luu v\te h~, tu (2-26) voi each lam t\1dng t'l nll$n d\1'1c pb\1ong trlnh can bAng n\fOc dang' (2-30).

(2-80)

Trong trubng hop luu vv,e hb, gia trj blnh quAn nbih nAm cua ± AWl kbOng tifn toi o d\1Qc, b~i vi sl1 trao d6i nll(Je ngllm gifta cae htu v1/.e th\1bng kMng cAn bAng, phln tOn

chi xly ra tbea mOt ohi~u. .

2.8.4. PhAn tlch cac nhAn t6 anh h\ton, d~n don, chay il6n, ngoi th6n, qua phuang trlnh cAn blng n\tOO.

Tu cae pb\fong trlnb cAn bAng nllOC dE,mg (2-25), (2-26), <2-29), (2-30) cd th' rut ra 81,t ph ... thuOo gifta dong ehly sOng ngOi vol cae tbAnh pbln blnh thilnb cda no tbeo da,n,

t6ng quat (2:"'31). .

y - (X, Z, 6W, AU)

R~ rang dong ehly ~ng ngoi phI:' thuOc vllo nh"u nhAn 16, mil 81,t pban Anh ('ll, ' 1 thOng qua cac bia'n aAm b v, pbli cua phlwng trlnh (2-31). CAc nhin 16 do eOng bao .~Om

bai nbom: kb{ btu vA m$t d~m. '

Nhin t6 kb{ btu phAn lnh bAng hai d$c trllng m\fa (X) vA bt'Sc hoi (Z), mit 111Qng Hilla

37

VI du" d¢ tulia ding nhu b6c hoi va ch' dO Me hoi lti ph ... thuOc vao cac nhan 16khi h$u ~ II', nhu ch~ dO nhi~t, eM dQ «01, ch~ dO gid v,v, NgoAi ra mua vA b6c hol con pb\l thuOc

:1· !'Ile nhan t6 m$t d~m (nhu dA phan deb 6 tran) nhu dla hlnh, lop thAm th1/.C v$t (d6i .. 'dli mua) vA tMm cac nhan t6 tb6 nhueng; dja cb(t, tlnb trang canh tac vA khai thae cUa con ngttbf (d6i vol d$c tr\1ng Mc hoi). M$t kbAe m$t d~m cOng lnh h\fbng tr\fe tifp d~n eM' dO nhi~t, gid, «m v.v. B~i v$y, cd. th« nol mua vA b6c hdi lA 8\1 pbAn Anh t6ng h'1p 8\t anh hu:~ng cua nhin t6 kh{ b$u vA m$t d~m d~n dong ebAy 80ng ngo].

Thanh phln ll. W cbu y'u phan lnh di~u ki~n dia eh«i cua I\1U Vl,tc da'n dong chly 80ng ngot. D6i vbi cac luu v\tc kin, tbl1bng II cac luu Vl,te khOng cd hi~n t\fQng Kast, hO$e II cac 111u Vl,te 1(10, cd dO sAu cAt n\flJe nglm l(Jn thl A W ,. O. D6i vOi cac luu V\tc nh6 hO$c co hi~n tl1'1ng Kast thuOc 10l~1 luu vv,c b~ M§ cd A W '* O.

ThAnb phan AU phan anh muc dO di~u ti't cua luu v1/.c d'n dong chay, tde III khA nAng tru n\f(Je cua luu v1,tc trong mOt thbi doen nh(t dinb vA 8'1 cung c«p 111'1ng n\f(Jc dll'1c tru lti cho nhftng thbi doan ti~p thea. Khl nAng di~\i ti't eua luu v\tc ph ... thuOc vao di~u ki~n dta ch4t, th<J nhuong, l(Jp phu th1,te v$t, di~n deb luu vv,c, h~ ao dlm Illy vA nhftng tlic dOng cua con ng\fbi. Di~n dch I\fU vv,e cAng 1(10 thl khl nAng di~u tia't cAng }(In, lA vi: thd nh«t IA do thbi gian t$p trung nuec ~ vi tri khac nhau ra tuy~n etta ra co S1,t chanh l~eh len, hal lA do nulJc m$t vA cac tllng nl1(Jc nglm co thbi gian t$p trung n\f(Jc kbOng d~ng <RIu, ba lA do di~n tlch hru vue Ibn, dO cAt 8Au cua long sOng l(Jnnan 1\f'1ng trft n\f{Je ngam cua luu vv,e cOng IOn.,

Rung vA ao b~ cd ~hl nAng trft nl1(Jc vA lam cham 81/. v$n ehuy«n eua n\1{Jc m$t ra tuy~n ctta ra con di~u ki~n dia chat, th6 nhllOng sa lnh b\fbng d'n tuong' tac giua n\1{Je m$t vl n\1(Jc ngam. CAe hoat dOng kinh tf cUa con ng\1bi nhu lam h~ nhan tao, phli rirng, t$p qulin vA phuong thuc canh tac cd th« lam tang bote gilm khA nang di~u tia't dong chay cUa hru V\'fC.

VI rang mua th\1bng xAy ra trong mOt thbi gian ngAn, mA dong chAy thl t$p trung v~ tuy«n etta ra sau mOt thbi gian dai, MI v$y 8\t thay d6i 111'1ng trft AU so v(Ji h.t'1ng dong chly Y vbi thai doa,~ ngAn vA dAl eOng khac nhau. D6i v(Ji thbi do"n ngAn tbl I\fQng trft AU ehia'm ty tlQng 1(10 so v{Ji Y vi khi do 1\1'1ng ml1a sinh dong chAy ch\fa t$p trung b~t ra tuy~n etta ra, con khi thbi dotn dl\i thl sA cd bd~ tranh ng\1'1e 1"i.· N l!u thbi d~n lA mOt s6 nAm thl Anh bl10ng cua AUsA khOng cOn nfta.

Pbln deh Anh b\fong eua cac nhin t6 m$t d~m khf h$U da'n dong chAy s~ng ngoi d$c bi~t cd Y ngbla khi l1/.a chQn ph\1dng phap dnl). toan thuy vAn cho nhftng l\fu vv,e cd it vA khOng cd tAi li~u d\1'1c trlnh bAy trong cac chl10ng sau.

2.7. DONG CHAY NAM.

2.7.1. Khai ni~m'chung:

Nhli dA trlnh bAy a tr~n, dong cMy trong mOt nAm la mOt da,i hl'1ng d$c tr\1ng trong I,(nb toan thUy vl1n ph\lc v ... qui hoa,ch vA thi~t k' clic cOng trlnh thuy l'1i.

38

Dong chAy nam lA htQng dongchAy sinh ra trong thbi dO{ln bAng mOt nAm cilng vlYi 8" thay ddf cua no trong nAm.

S" thay ()·'I dong chAy theo thbi glan trong mOt nam gQi lA phAn ph6i dong chAy trong nam. PhAn p,. Ii dong chAy trong nam co th« bi«u di~n bAng quli trlnh li~n tuc cua luu IUQng thea thJi gian (Q - t), hotc bAng 8" thay ddi rbi rae vOi thbi dO{ln thling cua qua trlnh Qj - t hote WI - t, trong do Qi 1A luu IUQng blnh quan thang, Wi lA tdng IUQng dong

chAy cua mQt thling Mt kyo (xem hlnh 2-22) .

~~~~~~-&_-L~-L~-4~---1-

" M ... .Jr,...II[ _ • .% '111 Z t/I~

Hinh 2-12

Qua. trinh luu lU(1ng binb. quan tha.ng trong n4m .

I PhAn ph6i dong chAy trong nam dUQc gQi IA di~u hoa, na'u nhu s" chenh l~ch dong ellAy giua cac thang trong nam, hotc gifta mila hl vA mila ki~t lA khOng len. Thia't Itp de tt 86:

(2-32)

Na'u KI vA Kz cAng IOn dong chAy cAng di~u hoa, nguec l{li dong chAy cAng khOng di~u hba. Trong· (2-32), WK, WL vA WN tuangung lA tdng IUQng dong chay mila ki~t, mila 111 vi tdng htQng dong chAy nam,

~udng t\t vty, na'u xet trong thbi gian nhi~u nam, thl dong chAy dUQc gQi I.A di~u hoa DIu ch6nh Itch dongchay gifta cac nam IA kh0!lg IOn.

2.7.2. Cae d.c trung bi~u th] luqng dong chay nam,

LUQng dong chay DAm duQC bi«u th] ~Ang cac dl;\c trung duOi dAy:

- Tdng luQng dong <;hay nam IA tdng lUQng dong chay sinh ra trong thbi gian mOt nam Wn (m3).

- Luu IUQng blnb quan nam: la luu lUQng blnh quAn trong thbi gian mOt nam Qn (ml/8).

39

I

12
L Qj
i=1
Qn - (2-33)
i2 trong do Q1 lA hru IUQng cua thang tbd i. Giua tdng IUQng vA luu lUQng blnh quAn nAm cd quan b~ theocOng thdc (2-34)

(2-34)

trong do 31,5.10' 1A 86 giAy trong mOt nAm .

- lAp dong chAy nAm 1A Illp dong chay dnh trong thbi datn bAng mQt nAm.

Wn

Y =- .10-3 (mm) ... n F

(2-35)

T~ (2-35) rut ra ..

Wn - Yo.F.l03 (in3) Trong do F dnh bAng (Kro2); Wn cd ddn vi (m3).

- MOdun dong chAy nam lA mOd un dong chAy dnh trong thbi doan mOt nAm.

Qo·loJ

M 0:-- O/s - Km2)(2-37) o F

(2-36)

- H~ s6 dong chAy 'nam IA ty s6 gifta Illp dong chAy trong nam vA IUQog mua nAm:

Yo

(2-38)

a=-

Xn

GifCa cae dAc trung dong chAy nam W , Q , Y • Mn cO th« dnh toan cbuy«n ddi IAn

. n n n

nbau, chAng han: .

Wn = 31,5.1,06 • Qn 0: 31,5 . 106 . Mn . F.l0-3 - 31,5 . 103 . Mn . F Cae' chuy«n ddi imlic ban dQC cd th« bia'n ddi I«y.

2.7.3. Khai ni~m v~ chu«n dong chay nAm:

Chufn dong chay nam lA trjs~ dong chAy nam trung blnh trong thbi ·kY.nhi~u nAm dA iia'n tili dn djnh, vOi di~u ki~n canh quan dia Iy khOng thay ddi, cilng thuOc thbi dia 'ch«t ngAy nay vA cung muc khai thac tinh tl sOng ngoi.

S" dn dinh cua d{li htQng trung blnh nhisu nam co nghla 11\ na'u them vAo chu6i tAl U~u nbi~u nam mOt 86 nam do dac nua thl gia tr] blnh quAn ~ it hote khOng d.di. Nhun~ di~u ki~n v~ canh '1uan dia ly khOng ddi vA cac di~u ki~n dja ch«t, hoat dOng kinh te v'(" nu{Jc 1A dam baa £fnh dbng nha1t v~ sll blnh thAn~ dong chay sOng ngol.

Na'u Qj 1A tr] s6 htu luqng blnh quAn nam cua mOt nAm nao do (I = 1, n), chufn dong chay nam thea d~c trun~ Iuu lUQng tlnh bAng cOng thdc (2-39):

40

Qo == -----------

=---

(2-39)

n

n

S" dn dinb CWl chu«n dong chAy nam bi~u th] theo cOng thuc (2-40):

n n+m

~Qi ~Qi

i-l i-l

Q ---Q'= 00----

n n+m

(2 .... 40)

Trong deS m .a s6 n.Am d\1c;Jc blJ sung vao chu6i tAl li~u n nam tntllc deS.

Chu«n dong chAy nam cl1ng d\1qc bi~u th] hl\ng cac d$c trung luu luong (Qo)j tdng 11'c;Jng (Wo)j Illp dong chAy (Yo),moduyn dong chay (Mo) va M 86 dong chay (ao):

Yo

ao ==-

Xo

Trong deS Xo .a chu«n mua nam ..

(2-41)

2.7.4. Cac nhAn t~ anh huong d~n dong chay nAm

Phan tfch Anh h\1bng dq cac nhan t6 khf h$u va m$t d~m d~n dong chay nam cl1ng d"a vao phuong trlnh can bang n\1{Jc dA duoc trlnh bay b cac muc tran.

Trong thbi doan m~t nam, lucng dong chay nam phu thuec vao hai d$c trung quan tl'Qng la mua (X) va Me hoi nam (Z). Luong mua nam quy~t dinh muc phong phd cua 111c;Jng dbng chAy nam, va phu thuec vao cac di~u ki~n hlnh thanh ch~ d¢ v~ l\1qng eua nd, B6e hoi nam phu thu~c vao di~u ki~n khl h$u va cac nhan t6 m$t d~m. Thanh phan AU v{Ji tbbi doan nam ph An anh kha nang di~u ti~t dong chAy eua luu V1/.c tu nam nay d~n nam

kbac.

Xat trong thlJi doan m¢t nam, mdc dO dl~u hoa cua nd phu thu¢C ehu y~u vao hal nhan 16 la cha" d¢ mua trong m¢t nam va khA nAng di~u ti~t dong chAy cua l\1U v1/.c trong nam, Na"u cac thang trong nam cd luong mua d~u phong phd thldong chay s~ r«t di~u hoa. Tuy nbi~n. th\1bngtbn t~i thoi ky mua nhieu va mua it, do deS muc di~u hoa dong chay phu tbuQc ch$t cha vao khA nAng di~u ti~t dong chay cua 111u v1/.c (thOng qua s1/. thay ddi hrcng > tri AU cua cac thang trong nam). D6i vlli cac luu V1/.e len, dong chay v~ mua hi d\1qe gift lti b cac b~ ngam (d\1{Ji dang nl1llc ngam) va eung e«p cho thbi ky it mua tl;\i tuy~n ctta ra. Up phu thuc v$t lam tang kha nang di~u ti~t do nuoc bi gift lal vA lam tang kha nang th«m n\1oe xu6ng cac tlng ngam. Cac nhan t6 dja ch«t, tM nhudng cung tang ho~c paml

s1/. di~u hoa eua don.g ehAy nAm.

Xat trong thbi ky nhi~u nAm, mdc d¢ di~u hoa cua dong chAy gifta cac nAm ph\l tlbn~ vao s1/. thay ddi I\1Qng m\1a trong thbi ky nhi~u nAm. Cae nhAn t6 m$t d~m co anh h~ t\1ong t\1 nh\1 d6i v{Ji dong cMy trong nAm nhung rna hem.

41

: .s. D()NG CHAY LV v): su HINH THANH DONG CHAY LV 2.8.1. Nhting khai ni~m co baln:

DO.ng ehAy 111 la m~t d~e trung quan trong trong tlnh toan thi~t k~ cac ~ng trlnh thuy I<Ji. B"1 vl)y tlnh toan ,11 Ia mOt vAn ~ d$c hi~t d\1QC quan tarn nghien cdu.

_ Trong muc nAy 8~ trlnh bay nbftng khal ni~m co ban v~ 111 va 811 hlnh thanh dong cMy lu, cAc phuong phap tlnh toan 111 ~ d\1Qc trlnh bAy trong chuong V cua giao trlnh.

2.8.1.1. L6 va cae d.c trUog v~ 16

Nb\1 dA trlnh bAy b phln dlu chuong II, trong tbbi ky mila Ill, tbn ~i cac pha nU{Je Illn, kbi cd mua Illn, nll/e nullc va luu IUc;Jng tAng nhanb va giAm nhanh hlnh thanh ca t-

III (blnb 2-23). C A"l'n

cse d~ trl1ng cbu y~u eua mOt tr$n ~11 bao gbm duang qua trlnb h1 (Q - t), dlnb 111 Qmax' tdng htqng tr$n hi W max' thbi gian 111 T; thai gian 111 Mn va 111 xu6ng T T dun

mO ta t~n hlnh (2-23) L' x- yC

I t
~I ,
.1. I~ t-~;iji) ttl--
t--7£. ~~ ~
14 I t .. r
r
.) 6) Hlnh 2-23

a - Duong qua trinh. [lJU luang Q - t b-DlJOng qua trinh. mile nuoc H - t

• Dubng qua trlnh 111 1A sll thay ddt Iuu luqng theo thai gian cua mOt tr$n 111 (Q - t), bao gbm hal nhanh nulle Mn va nullc xu6ng. Tuong dng v{Ji s1/. thay ddi hru Iucng' la qua trinh thay ddi muc nu{Jc trong sOng gQi !a qua trlnh muc nuec h1 (H - t).

• euang su«t Iii: l~ sV bi~n thian cua htu IUQng hO$c m1/.c nu{Je hi then thbi gian.

Gradien v~ mvc nu{Jc (dH/dt) gQi Ia cubng su«t mllc nulJc 111. T\1dng til, ta cO cuang suAt luu IUc;Jng h1 (dQ/dt). Dl;\ng sai phAn cua cubng su«t hi (L\H/At) hO$e AQ/M) gQi la eubng slIl1t binb quAn trong tl)bi dOl;\n L\t.

42

D6i vlJi nhlinh 111 IAn cubng au«t 1\1 co gili tJi duong, nhanh xu6ng co gili tri Am, t,1 dlnh 10 cd gili tJi bAng khOng.

• Dlnh lOlA gili tJi l"n nh't cua mOt tr$n 10 kj hi~u IA Qmax' USng IUQng 10 kY hl~u I. Wmax:

to+T Wmax - J Qdt to

Trong do to IA thbi di~m bAt dau co Itl, T Iii. thbi gian hI, Q IA gili tr] luu IUQng tl,\i cac

thbl dlftn khlic nhau trAn dUCJng qua tlnh Q - t. ..'

, • Thbi gian 10 16n T L IA thbi gian k~ tit thbi di~m t d~n thbi dif~ xu't hlAn Q .

thbi glan 10 xu6ng Tx IA khoang thbi gian tit di~m xu«t hi~n Q d~n khi k~: thu~i~

'T ~

. - TL + Tx'

. Do anh hUClng di~u ti~t cua luu vllc vA long sOng, n6n thbi gian h1 xu6ng ll1n hen thbi atu·lo. lAn, .b<'11 v$y dubng qua trlnh 10 cddang khOng d6i xdng. H$ s6 khOng d6i xtlng cd th'pluln Dh qua ty I~ giii'a thbi gian 10 l6n vA 10 xu6ng:

Tx

(2-42)

y=---

(2-43)

TL 2.8.1.2. S\t hlnh thanh dbng chiy Hi:

Khi mua rdi xu6ng luu V1Ie, "Ht{JC mua ban dlu d9ng tr6n cac Iii cay, di~n vao c1ic khe r6ng vA ch6 trung, tha:m ·xu6ng d4t va kMng sinh dong chay tr6n m.t d4t, giai do,n nAy JA giat do,n tdn th't hoan toan. N~u mua vAn ti~p tI,IC vA khi cubng dO mua vUQt c\tbng ~ t($n tb't, trlln m~t d't phat sinh dong chay m.t, do tlic dOng cua treng luc, nu"c sa chAy th.o ,Ubn ·d6c vao long sOng vA t$p trung v~ tuy~n caa ra. Trong quli trlnh t$p trung nu"c,

. dbll' chiy vAn ti~p tuc b] tdn th't. MOt IUQng dong ehay ng«m xu6ng thng d't sat tn.t s~ ttp trung vAo long sOng ngay sau khi hl xu6ng vA bd sung vao phan sau cua qua trlnh 10.

1/"

(

./- Tet1 ,

___,._,

Hinh 2-24- So db vl 811 hinh thanh qua trinh ZU.

43

J

"u,1n): tnt;.: con lai sl' v~n chuydn xu6ng cac tAng~l\u. va cung edp cho cac tling nghm, Nhu \':\y qua trlnh hlnh thanh mOt tr~n 111 ph", thuoc vao qua trlnh mua, ql111 trlnh t()n that v:) 5\1' Itll' f fling nuoc v~ tuyen etta ra. 06i vt'1i nhung tr~n mua rna truce do, USn thA:t di~m trung' d:\ kE-;t thuc thl tdn th4t do thtlm ducc col 1a chu y~u. Qua trlnh hlnh thanh 10 trong truong hQP do dUQc minh hoa trsn hlnh (2-24). 'I'ren hlnh (2-24), phan gach dung 1A l{Jp nuoc h~n thc1:t ban dlu khong sinh dong chAy (HQ), phan gach chao Iii lap cap nucc Y Ten co gitl tri x{(p xl vaj lap dong ch8y 111 Y.

Vi chua k~ d~n t6n th4t trong qua trlnh ~p trung nuoc nen YTcn > Y.

Duong qua trlnh K, - t goi III duang cong tham: al - t IA qua trlnh mua, trong do K" a, tuong ung la cuong d<> tham vA euang d<> mua t~i thCJi di~m t b4t kyo

Thai di€m t1 la thai di~m bAt dAu sinh dong cM.y m.t; ~ IA thai di~rn k~t thuc dong ehay m$t t~i met di~m tren luu V1Ic., Thoi gian tit t1 d~n ~ (Ten = t2 - t1) gQi la thai gian c«p mrdc, trong khoang thai gian do cuong d¢ mila Ian hen cuong' d<> tham a, ~ K"

Cuong d~ mua vunt tham h., ron goi la euang d<> c'p nuec tlnh bang cong thuc (2-44):

hi = al - K" vai t1 S t s t2 Khi do lop cap mroc YTcn tinh theo cong thtic (2-45):

t2 t2

YTcn = f h.dt ;: J(al - K,)dt

tl t1

Thai gian tit tl d~n t3 IA thbi gian 111 T = t3 - t1.

Tr6n dAy IA s\t khai quat v~ qua trlnh hlnh thanh dong ehay 111 tit mua, Trong thuc t~, qua trlnh hinh thanh 10 IA'r't phitc tap, dac bi~t III kho phan tlch cac giai doan hlnh thanh 111 va cac qua trlnh t$p trung nuac tren subn d6c vA long sOng.

(2-44)

(2-45)

2.8.1 :3~ Ton thllt dong chiy Iii va cac d~c trtlng bi~u tb].

Tdn thilt dong chay 10 baa g~m qua trlnh th'm, di~n trung, b6c hoi vA giii' l,i (J Mp thAm thuc v$t, trong do tdn th't th4m la dling k6 va xay ra trong toAn bO thbi gian hI. Co nhi~u phudng thUe bi~u thj vA dnh toan t6n thilt. Duoi dAy la hai lo~i d$c trung thubng dUQc dung trong dnh toan tdn tha:t dong chAy hi.

a) Tinh t6n thd.t theo cuong d~ thd.m:

Nhi~u quan di~m cho rAng, .tdn th4t th'm la dling kf trong quli trlnh hlnh thAnh hl, b{Ji v$y t6n th't dong chay 10 dUQe dnh toan thOng qua M s6 thtlm (euong dO th'm). Hi~n nay t~n t~i nhi~u d~ng eOng thlle tInh ~ubng dO th'm, di6n hlnh lA eac eOng thde sau dAy:

(1) COng thue eua Al~ehxAyep:

A K, = Ku +If

(2-46)

(2) COng thde cua Phe:-dO-r6p:

44

a,.t K, - Ko + (at - ~) exp(--- ) d

Trong do ~ lA ht 86 tha1m, ~i thbl di~m t k~ tit khi bAt. dAu mua trnrn/phut): A Ii t.h~ng 86 d$e trung cho loai da1t vA dtc di~m b~ m.t luu v1,fc; t la thbi gian k~ tit klu httt d7ill mua dnh bang phut ; 8. la CV\'!ng de) nuta t,,1 thbl di(fm t. DUbng qua t.rlnh thAm Kt luc dlu rAt d6c, sau do dO d6c giam dln vA (t they d~i, ~l do cubng dO tha1m d"t gilt tr] ~n dinh gQi IA c\tbng de) tha1m 6n dinh Ko. Ht 86 d la dO "thi«u h\lt bao hoa eua de) 'm d~t.

b) He 86 dong chdy lu.

Cac e~ng thitc t~n dAy co nhuoc di(fm IA chi k(f d«n t~n tha1t do tha1m I.ro do, ufJng t.hl,lC t~ co xu h\t{Jng sa dung M s6 dong chay hi. Vi~c sa dung M a6 dong chay hI khAc phuc duoc nhftng nhuoc di6m cua cac cOng thuc t~n, no k(f d~n ta1t cA cac loai USn thAt trong qua trlnh hlnh thanh hl. Co hai 10,1 M s6 dong ehay itl: M s6 dong ehay dlnh hl va M 86 dong ehay t~n to.

• H~ ~t, dong chay dlnh Itl bAng ty 86 gifta IUQng dong chay vA IUQng mua sinh ra trong thbi gian tap trung dong chay T

Yr

al =-Hr

(2-48)

Trong do Yr IA lap dong chay l{Jn nha1t sinh ra trong thbi gian r d\tQc h,ta chon tran d\tbng qua trlnh ca1p nuec hI tuong t1,f nhu l\lQng mua l{Jn nha1t tb{Ji doan; Hr lA l\tQng mua t"cJng dng. Vl Hr = 8.r . T vA Yr -: Hr - Kr . r: nen:

8.r . r - Kr . T KT hr

aT-------

:.; 1 - - .. _ ..

(2-49)

&r.T

Trong do 8.r lA cUbng dO m\la blnh qUAn 16n nha1t trong thbi do,n dnh totin T. Th\tbng thl ht s6 dong eMy dinh hl co giti tri blng M s6 dong chay trong thbi glan ca1p n,,{Je Ten' tdc lA:

Kren

(2-50)

a,'cn

Trong do Kren vA 8-ren la e\tbng dO tha1m vA e\lbng dO m\ta blnh qUAn trong thbi gian c4p n\t{Je Ten'

• H~ 86 dong chay tr$n hl: IA ty 86 gifta l{Jp dong chAy hi Y v{Ji IUQng m\la sinh hl t\tong dng X.

Y

a =--

X

(2-51

VI rAng, M 86 dong chey trl).n hi eo k~ d6n t6n thiH ban dlu, cho nim gia tri cua no nho hon h~ s6 dong c.hay dinh hi (a ~ aT)' 'f'uy nhi~n, d6i vbi cac vung 'Ill liM m\la nhi~u.

45

n.

n;l\l'q~ II.in 1111(1I1on xAy ra khi dAt dA. \1:'1.0 hou v{\ <it) ~m, khi do b~ sO dhngchay dlnh lu :dp xi ,<Ii ,h(i d(, dong chay tr$n lu (aT"" a).

2.~.14. Thbi gian t$.p t.rung nuuc tren Iuu vt,tc.

,II Tluii gian. le)p trung nuac.

Thdi gian t.$p trung n\l{Jc lA thbi gian d~ cho mOt chat I\tQng mt{Jc a mOt di~m nao do trfm luu VI,(C di cl1Uy~n v~ t\ly~n caa ra. Th\iC fa dAy chi lA khat niem, trong thuc te khl tinh toan lu nguo! ta col thbi glan t$p trung nuoc IA thbi gian di chuye'n cua dlu song hl v~ t.uy~n cua ra.

Qua. trlnh ~p t.rung nude t~n luu V\fc bao g~m hal giai doan: giai doan t$p trung n\t{Jc tr~n 8ttan d6c vii giai doan ~p trung nucc trong long song v~ tuy~n cira ra. Hal qua trlnh nay, thuc ra khong th~ phan tach ra duoc, vi rl\ug trong qua trlnh t~p trung nude trong sOng, luon nhan duoc luong n\tac ~ sung tit sucn diSc. Chlnh vi v~y t6c dO di chuydn cua song hIla ra:t phuc tap. Suon d6c luu vue ciing cd nhung dl}c di~m M mat khOng dong nhat, bdi v(ty tlnh toan chlnh xac thbi gian t~p trung nuec t,i mOt di~m nao do v~ tuy«n caa fa khong thuc hien duoc,

'Prong thuc t~, thbi gian t(tp trung nuoc trim s\lon d6c va long sOng duoc tlnh bang tr] 1!6 blnh quan, dl}C trung cho chuy~n dOng cua hai qua trlnh nAy.

Thbi gian t$p trung nuac Ian nha1t t~n suon d6c lA khoAng thai gian d~ cho mOt cha1t di~tn nuoc tU di~m xa nha1t tr~n s\tbn d6c kip chay v~ 10nO' R6ng, con thbl gian t~p trung nunc IOn nha:t trong sOng IA thbi gian M cho met eMt di~m nuoc a di~m xa nh«t trong long sOng kip chay v~ tuy~n oira ra. Theo dinh nghla, thai-gian t~p trung nucc Ian nha1t trAn luu V\iC duoc tlnh theo cOng thuc sau:

(2-52)

r = fd + f. . Trc ng do r, 1d, fa t\tong dng lA thbi gian t~p t.rung dong chay Ion nha:t tr~n l\tu vl,le, trAn s\ti1n d6c va trong s~ng, v{Ji:

Ld L.

(2-53)

rd =-.- ; fa 11:-- ,

"rd "fa

Trong do Ld IA ehi~u dAi blnh qUAn subn d6c; Ls lA chi~u dAi long 8t>ng; Vrd, VIS Iii trn: dO i4p trung dong chay tr~n 8\1bn d6c va long s6ng. T6c dl) t~p trung nuOc co y nghla nhll la t6c dO di chuy(fn cua song Iii t~n suan d6c va long 86ng.

Nhung cOng th,tc (2-52), (2-53) chi Iii nhf1ng ei>ng thuc djnh nghla, trong th\lC t~ vi~c t!nh toan duqc ti611 hAnh thea nhftng c(mg thuc khac ~ trlnh bay trong ch\long V. _

T6c dl) t~p trung dong chay ph\l thul)c va~ de') .:IaU cua lop n\loc t~n suon d6c, dO sdu ntiOC trong sOng, di) d6c subn d6c va di)' d6c kmg sr'\ng, suo can thuy It,ic tren suan d6e va Ibng s{mg. 'rheo thuy l\ic hQc, t6c di) t~p t.rung nwk t~n subn d6c cd th~ vi~t thea d!~g f lli! ding thue Sedi - Maning;

" J nlhn2 Td .., md d .

(2-54)

46

Trong do ,md la M s6 d$C trltng cho suc can thuy I\1C cua sltl1n d6c; Jd la dO d6c eltan d6c; h la dO sAu lap nlta~ trAn 8ltan d6c; nl' n2 ill cac h~ 86 mu,

Tltdng t\1 v$y. t6c dO t$p trung m1ac trong s~ng dltc;lC vi~t theo deng (2-55):

v = m J n3h n4

. fa S S Ii

(2-55).

CAe thOng s6 ms. j •• hI' n3> n4 cO y nghia tuong t\1 nhu t~n d6i vai long sOng. b) Drlang d4ng thai:

T$p trung t«t ct\ cac di~m trAn luu v\1C co cung thai gian t$.p trung dong chay v~ tuy«n e~a ra ~o thanh mOt dltang cong gQi IA duang dAng thai. Vai thai gian t$p trung nltae khAc nhau 1'1' f2' 1'3' v.v ~ eo tltong ung cac dttang dAng thai khAc nhau t~ thanh M th6ng cac d1.1ang dAng thai tran Iuu vve (xem hlnh 2-25). T~n hlnh (2-25), fl' f2• f3• v,v, la di$n 'deh t$.p trung nltac gifta eac dltang dAng thai.

2.8.2. COng th(ic cAn nguy6n dong chiy - 81/. hlnh thllnh htu. htqng Ian nh«t. 2 .. 8.2.1. C"ng thrlc c4n nguyln dong chdy.

. -(Cong thuc can nguyen dong chAy do cac nha Bac hQC Nga tim ra (DOngg6p, Velikau6p, ProtOdiakOn6p).COng thue can nguyen dong chAy la ceng thde dltc;lC thi~t i$p nham khlil quat hoa vA tlnh toan qua trlnh luu Ittc;lng a tuy~n cita ra ella luu v\1c, tr~n eo SO Ii thuy«t . vl dltOng dAng thai dA trlnh bay t~n dAy.

Oli sit ta co cac luu v\1c, du!,'~ chia ra thanh nhftng phln nM hOi cac dltang dAng thai (hinh 2-25b).

t

a) f(lrm')

,ff

.il

I I

I. .-l--

.--Z2--i

Hinh 2-25.

a) Qua tr'inh mua hi~u qua; b) So d3 duimg th4ng thai

c) Ph4n b{j di~n tlcb. giua cae duong d6.ng thai thea thai gian t,,_p trung dong chdy.

47

Gia sit thai gian mua sinh dong chAy (thaigian c«p nuoc) keo dai I) th?;i doan, voi lUc;lng mua qua tham tuong' dng III hi' h2' h3' h4' hs, nhu v$y trong truong hop nay Tel' ;:0, 5 don vi thai gian. 8\1 hlnh thanh luu Ittc;lng hl a tuy~n cUa ra phu thuec vao tuong t.;ic giua thai gian c«p nltac Ten vA thai ginn t$p trung ntt(jc tr~n luu v\1c r (r 2: Ten)' Trong vi do nay ta xet 3 trttang hop dl)c trung III r. = 7, r = 5 va r = 3 dan \1 thai gian. D;16i di\y Fl

8\1 thay ddi cua luu lUc;lng thea thd tv thai gian tl,li tuy~n cua ra. .

a) Truong hqp thu ntuu ». = 3; r < Ten

Cu6i thai doan thu nhat, lucng mua qua tham tren phan di(m tich fl aa t~p trung vl'!J tuy«n cua ra. Luu Ittc;lng a tuy«n cUa ra QI la:

(2-56),

Cu6i thai doan thu hal lucng' mira hI' tr~n phan dien tlch f2 dl1 kip chay v~ tuyen caa ra hcp v(ji luc;lng mira trong thai doan thu hal trsn phan dien deb fl' Luu luong Qz s~ bang:

Q2 = hl2 + hzCt

14p IU$n tuong t\i ta cis

Q3 = hIf3 + h2f], + h3fl Q4 = hi3 + hi2 + hil

Qs = h3f3 + hi2 + hsfl Q6 = h4f3 .+ hsf2

Q7 = hsf3

Qg = 0

b) Truong hop-this hai: (r = Ten; t = 5; Ten = 5)

DAy IA truong hQP thai gian t~p trung dong chay bAng thoigian cap nude '1'('n' Lap luan tuong' t\t nhu tran ta co qua trlnh luu Iuong t~i tuy~n cua ra nhu sau:

(2--57)

(2-58)

QI = hit

Q2 =hI fz + hzEI'

Q3 = h/3 + hi2 + h3fl

q4 = hlf4 + hi3 + hl2 + hil

Qs = hI fs + h2f4 + h3f3 + h4fz ... hsfl Q6 =: hzC5 + hi4 + hi3 + h.·;fz

Q7 = h3f5 + hi4 + hsf3

Q9 = h5fS'

QI0 = 0

N~u trong truong hop thu nhat co ba thai doan do toan b¢ dien tlch luu v\jc (ham gb

(2-59)

48

vAo 81,t hl~h thAnh dbng chAy () tuyfn clla ra (Q3' Q4. qs), thl trong tn1i'ng hQP tha ha i (T - Ten) chi cd mQt thbi doan cd di~n tleh toan b(l luu vue tham gia vAo hlnh thanh 11(11 lu~ng " tuyfn ra (QS)'

c) TnJiJng ,",p thrJ ba (r > T : T == 7· T = 5)

en 'en -'

Cung nhU hal trubng hQP tr~n, qua trlnh htu luong () tuyfn .. ita ra cua htu v1,te nhu sau:

ql :;:Jh'-l .Fl.l) dr

q

12---(2)

"1\ i j.,'l !1t,lng nUI~j(' t.ai th(li rh(i'm b~l ky, FIr) In hafn t(tp trung nunc phu thuoc Villi

",i-" go, ,r t.p t rung nude T, v(ji I I:~ bi"'-n ~jt

QJ "" hJfl

Q2 "" hlf2 + hit

Q3 "'" hlf3 + h2f2 + h3fl

Q4 hJf4 + h/3 + h:3f2 + h4fl

Qs hlfs + h2f4 + hl3 + hi2 + hsfl

Q6 "" hJf6 + hls + h3f4 + hi3 + hsf2 Q7 == hlf7 + h2f6 : h3fs_:- hl4 + hsf3 Qs == h2f7 + hl6 + hls + hsf4

Q9 = h3f7 + hi6 + h~f5

C(\I1/'. t lurc (2·-61) vA (2-~)2) goi Iii cong thuc cannguyen dbng chay Dang tlch phan 12·· 62, 1\ dang tich phan Dunmen trong phuong trlrlh "$t Ii toan. Ham t~p trung mroc F'il ~ tl'(d' JI/a chon theo CIte m<) hlnh khac nhau s~ t.rlnh bay trong chuong IV.

2.li.2 2. S .... hlnh thanh hru hiQng dlnh Hi.

LHlI luang dinh hi 180 gia tr] Ion nhM trong s6 cac giil tr] luu hrong co trong cong thuc (2-60 t uc 1I\:

(2-60)

k::::i

Qmax = max I L h ... fj -- It+11 k=l

(2-63)

Ta inn Iuot 11,ta chon gia tr] qmll~ voi ba tr\lbng hcp hlnh thanh dong chAy hl trong cac vi du triln

1'nt.Jng hop t.h\l nhat, gia tr] '~rn.lx chi eo th~ la m/?t trong 3 tr] 86 Q3, Q4' Qs, vl khi do twin 1)(> diun tich tham gia vao s\i hinh thanh luu luoug Qi va 86 thbi doan mua 11;\0 dong cbAy Iii kin nhat. N~u I~y blnh quan cac gia tr] hk trong i thbi doan (i = 3,5) ta cd

Q12- = 0

Thbi gian hl trong cac cong (2-58), (2-59), (2-60) la T ... Ten + 'C - 1 kMng k~ gia trJ Q ~ 0 () cu6i tr$n lu.

• Kh4c vOl hal trubng hQP tr6n, truong hcp thll ba v{Ji thbi gian t$p trung dong chAy Ion han thbi gian c4p nuClc, kbOng co m~t luu luqng nao duqc hlnh thanh Mi dong chAy cua toln bO di~n tlch luu vile. Tuy nhien cd ba thbi doan co luu hrong do luong mua cua toan bQ thbi gian c4p mrec hlnh thanh (Qs. Q6' Q7)j trong khi do, d6i v{Ji truong hop dlu ti~n ](hOng xAy ra hi~n' tuqng nAy, con trltbng hop tha hal co m~t luu IUQng do luong' mua toan tJ'tn tr6n toan b~ di~n deb hop thAnh. Hai trubng hQP dlu gQi la dong chay hoan toan (co f ~ T co), trubng hop thd ba gQi la dong chAy khOng hoan toan.

- VOi eac vi du trsn day, luu lucng nu{Jc tl;li thbi di~1D i Mt ky co th~ vift duoi dl;\ng t.6ng quat:

Q- = h .... F vOi i = 35

I - I " •

(2-64)

Ro rang, bz, b3, h4 co gia tr] Ion hen cA, do do Qmall = Q4' Nhu v$y d6i v{Ji truong hqp dong chay hoan toan thi toan ~ dien tich luu VlIe tham gia vao 8\t hlnh thanh Qmax nhung chi do h1qng mua trong khoang thoi gian bAng thbi gian t$p trung dbng chAy l{Jn nh«t T (J < Ten' T'hol doan do phal chon tran duong qua trlnh mua sao cho lugng mua hose cuong d~ mua blnh quan trong thai doan do In Ion nh«t.

Tnti:mg hop thu hai cling thuoc loai dong chAy hoan toan, luu hrong Ion nh«t chi la m~t tri 86 Qmax = (~5' do luong mua hieu qua cua toan be> trA,n mua trong khoang thci gian r = Ten tao ra tren toan bO di~n tich hru vue.

06i v{Ji truong hop nay, luu lucng Ian nh«t co thi3 vi~t dlt{Ji dang tuong t1,t nhu (2-

64):

(2-65)

k ... i

Qj ... !hkfi-k+1 k ... l

VOi K S m va i - K :5i n

Trong do m la 86 thai dOl;\n OlUa hi~u quA;n la 86 manh di~n tlc:h dltQe phAn chin bdi etc dubng dAng thai.

(2-61)

Trong do h-t la cHang d¢ Ollta V1.tgt tbam blnh quAn l{Jn nh«t trong thai gian bAng thbi gian tap trung dbng ehay r. VI rllng qLllitX' hp F thuong kh<)ng dmg M th6ng don vj dnh toan dWiln. n(:n trong c{)ng t.htk (2--65) cAn tMm van hi; 86 chuy~n dlSi don vj K. N~u tlnh Clfong (!I'\ e,~p mtoe hr theo C!1(Jt* dl) nnta blnh quAn 10'10 nhilt ar qua h~ 86 tlSo that dong dl~Jy W h,::: (({ap c(mg thlW (~~--(;I:)) trb thanh e6ng thll'c d~ng (2-66):

(2 -- 6f;)

N~u thbi dOl;\n chqn tlttt nhO vA ti~·n toi kMng, pill.tdng trlnh (2--61) (00 d~og deh jlhl~~1

£)0

49

N«u F eo don vi tlnh IA kJn2; QmuJ{ cd don vi (m3/s) thi K = 16,67 khi don vi CUll 81 I. (mm!phut) va K == 2,78 khi don vi CUll ar III (mm/gic).

T11 (2-66) 18 cd:

QmaJ{

qmax :I: - = Kara,. (2-67)

F

Trong do qmax IA mOduyn dlnh h1 (m3/s - km2). Tit (2-67) nMn thliy khi d~n tlch htu hIe tAng Ian thl T tang tAng vA do do cuong d.) mua blnh quan Ian nhat 8r b] giam xu6ng theo qui IU$t tri«t giam cua cuong d.) mua theo thai doan tlnh toan (xem quan ht aT - T ~ phan ch« dO mua). Nhu v$y gia trj qmax cllng bi tri~t gtam theo dien tlch luu V1,fe.

qmax = f1(F) (2-68).

n"ng cOng thde (2-66) gQi IA cOng th~c cueng dO gibi han, (Vi~t tAt cua cum t11 "cOng thdc tinh dinh 111 thea cuang d.) mua IbnnMt gild han trong khoang thai gian t$p trung dl>ng chay T").

.Ta xet trttang hop thd ba. DAy III truong' hop dong chay khOng hoan toan, tdc lA chi c6 mOt phan chu khOng phal toan bO di~n tlch luu vl,te tham gia vao sl,t hlnh thanh hru luc;1 ng dlnh Ill, trong khi toan hi) Ittc;1ng mua hi~u qua lai tham gia vAo sl,t hlnh thanh dinh Ill. Th$O cOng thuc (2-60) co ba gia tr] hru Ittc;1ng cd kha nang dat gia trj Ion nhat do IA Qs• Q6,-Q" vl rAng nhftng hru luong nAy d~u do Ittc;1ng mua toan tr$n tham gia vAG sl,t hlnh thanh luu lUc;1ng Ibn nh«t v~ d~u cc 5 manh di~n tich eo dong chay hop thanh luu luong b tuy«n eua ra. Trsn hlnh (2 - 25) thliy ngay tdng f3 + ... + f7 eo gia tri Ibn nh«t, do dd Qmax ... Q7' N~u l«y blnh quan cuong d.) mua trong thai gian clip nucc Ten ta cd

Qmax == hTen . FT

VA tuong tl,t nhu cac truong hop trsn ta eo:

(2-69)

(2-70)

. .

Trong do FT lA phln di~n deh tham gia vAo sl,t hlnh thAnh Qmax' Tit (2-60) eo nh$n

x.U lA, s6 mAnh di~n deh tham gia vAG sl,t hlnh th,nh Qmax bAng s6 thai dOl;ln cua thai gian dp nubc Ten' B~i v$y, khi di~n deh tang Ian, voi Ten dA djnh (Ten = eonst), thl s6 mAnh ditn dch tl;lo thAnh FT vAn khOng thay ddi. N~u ehia hai v~ eua (2-70) eho di~n deh luu ~c F, ta eo:

(2-71)

F

Vi rang s6 mAnh ditn deh t.,o n~n FT kMng tAng khi di~n deh Ittu vl,te tAng I~n I :0. aren = const), eho nan mOduyn dlnh III bj giam.xu6ng khi di~n deh tAng Ian theo qui hll)t tri~t giam eua F TiF, tdc Ill:

(2-72)

1';.1

j

hoac Ill:

qmax == f2(F) (2-73)

Ro rAng III (2-68) vA (2-73) d~u bi~u th] sl,t tri~t giAm cua mOdun dinh III theo di~n tfch luu vue, nhung sl,t tri~t gillm thea (2-68) III do sl,t thay ddi cua thai gian co Ittc;1ng mua Ion nhlit tham gia vao sl,t hlnh thllnh Qmax' r - f'(F), con sl,t tri~t giam thea (2-73.) III do sl,t thay ddi cua ty It ditn tlch tham gia vao hlnh thAnh dinh 111 (F,.IF) khi ditn tlch luu vue thay ddi.

Voi truong hop thd hal, khi r == Ten' toAn bO ditn tlch vll toan hi) Ittc;1ng mua hitu qua d~u tham gia vao sl,t hlnh thanh tlnh 111:

(2-74)

DAy lA di~m gioi han gifta hal qui hi$t tri~t giAm. Cln chu y rang, sl,t tri~t giam theo (2-68) tuan thea qui IU$t tri~t giAm cua mua, con (2-73) tuan thea qui lu$t tri~t giAm eua (2-72). Hai qui lu$t tri~t giAm nAy cd d$c tlnh khac nhau.

N~u goi F g 1A di~n tlch gibi h,ngifta hai viang tri~t giam, thl F g ~ thay ddi tily thuOc vllo dAc tlnh mua va dac di~m cua mat dtm nhu dia hlnh luu vl,te vll ditn tlch luu vl,tc.

. . .

Trang thuc t~, rAt kho xac dinh gia trj nay, Mi v$y tuong dng voi m.)t vung nh«t dinh, ngttai ta thuang chon F g m.)t gia tri c6 dinh, 6 nttbc ta, trong quipham QP - TL - C6 - 77 dA chon F g = 100km2. Vbi cac Iuu vt,te cd F > F ,h' Qmax duc;1c tlnh theo cOng thdc dang (2-73), go! 1a eOng thuc tri~t giAm mOdun theo di~n tlch trttang~c;1p ngttc;1c l,~ QD!.ax duc;1c tlnh thea cong thuc dang (2-66) gQi III cOng thdc cucng dO gioi han (xem chuong V).

2.8.3. Cac nhan t6 anh h\tong d~n 811 hlnh thanh Iii.

a) Nhan. t6 khi hqu:

Mua III nhan t6 khi h$u trl,tc ti~p anh hu~ng den sl,t hlnh thanh 111 tran luu vl,tc. Cac nhan 16 khac nhu b6c hoi ducc coi lA khOng dang k~. LUc;1ng mua trong mOt tr$n mua .cAng Ibn, IUc;1ng dong chAy 111 cAng Ion vll 111 cAng tic li~t. PhAn ph6i 1uc;1ng mua thea thai gian anh huang trl,te ti~p den euang su4:t hl va luu IUc;1ng dI.l<l Iii. Cuang d.) mlla cAng l{1n, thllbp nUC1e tren be m$t suan d6c cllng Ion va do do t6e d¢ t~p trung ntt{1e vllo ht t.h6ng sOng cllng tang len, ke't c\1e III ettang suAt III cAng Ion. D~e diem eua di~n bi~n mua theo' thai gian d6i VC1i m¢t 1uu v'1$e e\1 thE! con tl;lo di~u ki~n hlnh thanh III kep, do IA truang hQP mil tr~n mua sau sinh 111 nam tr~n nhanh xu6ng eua tr~n 111 trttoc (xem hlnh 2 - 26).

Hinh 2-26

SI.{. hinh thanh ill kep

52

blAn.~ hudng eua mqs demo

Di~u ki~n m$t d~m chi ph6i manh me cac qui lu~t v~ 81/. hlnh thanh 10. D6i vol mot vung rOng lOn, qui lu~t mua co th~ kMng khac nhau nhi~u, nhung di~u ki~n m$t d~m ~i' chi ph61 qua trlnh hl " tuy~n cua ra lam cho d$c di~m cua qua trlnh 10 khac nhau.

Dih ki~n m$t d~m trU(Jc ti~n Anh huang d~n lUQng tdn thdt dong chAy hI va do dd Anb huang d~n. lUQng 10 va luu luQng 10 a cita ra, Cac nhan t6 Anh huang d~n tdn th«t bao gbm I~i d«t dal, dO «m cd sAn trong d4t, dja ch«t vA ,lOp phu thuc v$t.

Di~u ki~n m$t d~m Anh huang IOn dA'n qua trlnh l$p trung nuc'Jc tr~n sUbn d6c vA M tb6ng sOng. Subn d6c cd dO d6c len, thbi glan t~p trung nuc'Jc s~ nhanh hen. UJp phu thl/.c vtt cAng dAy thl t$p trung nuc'Jc cOng cham va khA nAng di~u ti~t cUa 8ubn d6c ding lc'Jn.

Dja blnh long 80ng Anh hUang, d~n qua trlnh chuyt1n dOng cua 10 ra tuy~n cita ra. DO d6c sOng cAng Ion, t6c dO t~p trung mroc cang nhanh, vA luu IUQng Qmax cOng lOn, trong &hI dd cubng su4t 10 tang vA thbi glan cua mOt con hl cung glAm xu6ng. Anh hUOng di~u tift cua long sOng c4c bi~t co :I nghIa, lam thay d6i dang k~ dubng qua trlnh 10 a tuy~n ella ra. N~u long sOng co nbi~u bAi ~i vA cac khu chua hl tam thbi thl khA nAng di~u ti~t II tAng I~n, k~t cue 18 dubng qua trlnh hl a tuy~n cita ra bi~n ddi cham, dinh hl khOng cao vi tb~ gian hi b] keo dai, DO nham long 80ng Anh huong d~n s\lc ca~ thuy II/.C vA do do .. 'nb buong d~n 51/. bi~n dl,lng cua hl khi di chuy~n trong M th6ng sOng.

Cac hoat dOng kinb ~ cua con ngubi co th~ lam thay ddi tit tit hoac dOt biA'n lesp phu tbl/.c v$t, di~u ki~n long song vA Anh huang dang k~ d~n 91/. hlnh thanh dong chAy 10 " tuyfn ra.. d$.C bi~t IA fin/. xAy dung' cac M chua Ion trsn M th6ng song.

TAl LIeU THAM KHAo.

1. Nguy~n Sinh Huy, Nguy~n Lal, Pham PhO: giao trlnh Thuy vAn cOng trinh. NXB NOng thOn, HA NOi - 1974

2., NgO Dlnh Tu4n: Giao trlnh dnh toan Thuy vAn - NXB NOng nghi~p - HA NOi _ 1985

3. Davud6p. L.K, ... : Thuy van D~i cUdng (bAnlti~ng Nga) NXB khl tUQng Thuy vAn - Uningrat - 1973.

4. XOkOl6pski D.L: - Dong chAy sOng ngoi (bAn ti~ng Nga) - NXB KTTV Uningrat - 1968.

5. TrebOtari6p. N. P: - Thuy vAn DE,li cuong (bAn ti~ng Nga). - NXB - KTTV Uningrat, 1975.

6. V. Viesman: Nh$p mOn thuy vAn. NXB Harper Rov - Niu Vc'Jc - 1977

53

CH110NG III

PHUONG PHAp THONG K~ xAc SUAT TRONG THUY V AN.

Phuong phap tb6ng ka xac su4t duQC \lng dung rOng rAi trong thuy van tr~n 'Cd sb col hj~n tuong thuy van IA hi~n tuong ngAu nhian; truc'Jc khi trlnh bay phuong phap tlnh toan ta hay tim hi~u v~ hi~n tUQng ngAu nhien vA phuong phap nghian cuu hi~n tUQng ngAu nhlan.

3.1. KHAI NIJ;:M CHUNG.

'.r

3.1.1. Khai ni~m v~ hi~n tltqng ngAu nhien

Cac hi~n tUQng xay ra trong th~ gioi tl/. nhian co tht1 chia thanh hal loai: hi~n tUQng 14t nhien vA hi~n tt1QngngAu nhisn.

Cac hi~n tUQng t4t nhian lA nhf1ng hi~n tUQng ml\ trong di~u ki~n nh4t dinh no phat sinh va di~n bi~n theo mc)t quy IU$t nh4t dinh thl du dt1{Ji ap su4t blnh thubng nUc'Jc sOl a nhiet dO 1000C, nuec dong bang b nhiet dO OOC.

Cac hi~n tUQng ngAu nhien IA nhung bi~n tUQng mA trong nhf1ng di~u ki~n nb«t djnb. no co th~ phat sinh hie th~ nAy, luc th~ khac kbOng Iubng truoo dUQc,tbi du tungd~ng ti~n ta co th~ nhan ducc m$ts4p hay m$t ngi1a, tung con xuc sAc co tht1 xu4t bi~n m$t 1, 2, ... 6, met XI,l thu, ban sungco th~ ban trung bia b cac di~m khac nhau. Li~n h~ vc'J1 hi~n tUQng thuy van ta th4y st! xu4t hi~n hi t~n cac sOng r4t IA ngAu nhisn, cung mOt Iuqng mua roi tren luu vtjc nhung b nhf1ng IAn khac nhau ~ cho luu IUQng dlnh hl khac nhau.

Khi quan sat hi~n tucng ngAu nhien mOt 86 it IAn thl kbOng thi1y cbung tuan theo mOt quy Iu~t nAo cA, nhung quan sat nhi~u IAn ta ~ th4y mOt quy lu~t nh4t djnh, ngubi ta gQi do IA quy Iu~t dam dOng.

COng C\l toan hQC d~ nghi~n c\lu hi~n tUQng ngAu nhilln IA 1:1 tbuy~t dc su«t. Nbt1ng 1:1 thuy~t xac xu~t nghi~n c\lu nhf1ng hi~n tUQng ngAu nhi~n Iy tuong nhU tung d~ng ti~n, tung con xuc sac nhf1ng v~t th~ do co c4u t~o d~ng d~u vA cAn d6i. Trong thlan nhi~n cac bi~n tUQng ngAu nhien I~i muOn mAu muOn ve, vi vb mu6n \lng d\lng ly thuy~t xac su4t vAo thl/.C t~ nguai ta phAi sit d\lng Iy thuy~t th6ng U, ta gQi chung IA th6ng k~ xac su«t.

t

3.1.2. Cd sO ling d1,lng Iy thuy~t xac 8U;«t vao thuy vAn.

l.Jng d\lng Iy thuy~t th6ng U dc su4t vAo glAi nhf1ng bAi toan thuy vAn dA vA dang dUQc phat trh!n. Vi';c \lng d\lng do d*'t trlln CO sO coi hi~n tt1Qng thuy vAn IA nhf1ng sl/. ki~n ngliu nhi~n. Nguai ta chua th~ ch\lng minh hi~n tUQng thuy vAn lA hi~n tUQng ngAu nhi~n, x011g ta th~y:

1) Hi~n tUQng thuy vAn ehiu 81/. chi ph6i cua r~t nhi~u cac nhAn 16 lUOn IUOn biA'n d6i trong do I~i kh6ng co nhf1ng nhAn t6 trOi dc)t xu4t. Tac d\mg t6ng hQp cua cac nhAn t6 th~t muOn hinh muon ve, mang dnh ngdu nhi~n.

2) H19n t\1qng thuy vAn t~n ~i mOt quy lutt thOng k~ thea thai gian va" theo khOng glan kinh ngh10m cho th«y quy lutt tht\y van cua nhieu con sOng, trong nhung vilng khOng glan rOng 111n t~n t~li mOt quy lutt th6ng U t\1dng d6i dn dinh, nhu mO hlnh phAn ph61 xac 8U«t cua dong chly nAm cua nhi~u sOng tr~n thl gll1i phil hQP vl1i mO hlnh xac au«t Pearson III.

3.2. BII~Nc6 NGAU NHleN vA XAc SUAT.

Trong ti«t nay chung' ta trlnh bAy nhung khai ni~m co bAn cua Ij thuylt dc su«t, biln c6 nglu nhit,n va xac 8U«t.

3.2.1. Bi~n ciS vl khOng gian cae bi~n c6.

Trong toan hQC co mQt s6 khai ni~m d\1Qe thira nhan nhung khOng d\1Qc dinh nghla, do II nhung khai ni~m co ban ban dhu va d\1Qe dung d~ djnh nghla cac khlii ni~m khac. Trong xac sdt khai ni~m eo ban ban dhu la khOng gian cac bi«n c6 eo c«p.

KhOng glan cae bi«n c6 8d c4p la t$p hop t«t cA cac kIt quA Sd c«p nh«t CUB thl nghiOm . liotc quan sat do d~c hote cua tu duy v~ hi~n t\1Qng ngAu nhian. Nhung kIt quA do la ao c«p nh«t vi khOng th~ phAn chia nM hen. KhOng gian bi«n c6 Sd c!p d\1~ kj hi~u bAng eh(! E.

Th{ du 1: Tung mOt d~ng ti~n thl k«t qua dy ra la co m$t 8«P va m$t ngUa, v.y khOng

glan bi«n c6 S(1 c«p la E =t {el' en} (3-1)

Tung hal d~ng tj~n E = {ell' enn, esn' e~ (3-2)

Reo mOt con xuc sAc til co E = tel' e2,· .. e6} ('3-3)

;' Bi«n c6 ngAu nhisn: Bi«n c6 ngAu nhlsn la t$p hop con eua khOng gian cac biln c6 SO c«~.~. Bi«n c6 ngAu nhien ddQc kj hi~u bAng cac chu vilt hoa A, B, C ...

ThI du 2: - Vi~c tung con sue sAc xu«t hi~n cac m$t chAn la mOt bi«n c6 ngAu nhi~n,

th.t v$y vi A == {e2, e4, e6} la mOt t$p hQp con cua (3-3). .

- Tung hai d~ng ti~n xu«t hi~n{t nh«t mOt m$t s«p la bi«n c6 ngAu nhi~n

B = {esn' ess' ens}' . Bl«n c6 ngAu nhi~n la mOt sll- ki~n b«t ky ce th~ x«y ra hO$c khOng x«y ra trong thl

nghl~m, hO$c quan sat do ~c. (gQi chung la phep thu).

Thf du 3: Tung xuc sAc xu«t hi~n m$t 7,Ia bi«n c6 ngAu nhi~n khOng th~ x«y ra trong' ~hep thu ~ung xuc sAc ;' no la mOt t$p hQP ~n r6ng cua khOng glan bi«n c6 SO c«p (3-3). Ttp hQp con r6ng la mOt t$p hQP khOng bao g~m mOt phhn tu nao cua khOng glan cac bi«n c6 so c«p.

Ph4n IOQi cae bUn cd. .

1) - Bi«n c6 ch4c chAn (E) do la bi«n c6 nha:t dinh xu«t hi~n trong phep thuj thl d\1 tung con xuc sAc: bi~n c6 xu4t hi~n cac m$t co s6 nho hdn va bAng 6, luc do bi«n c6 chac chAnE = tel' e2' e3. e4' eS; e6}' th{ d\l tung d~ng ti~n: bi«n c6 xu«t hi~n m$t s«p va lll$t ngUa. E = {est en}

r

! .'

'I····

-"_':'

,

f

2) Bi«n c6 khOngC+)la bi«n c6 khOng bao glb x«y ra trong phep thu. Thf d\l tung con xdc sAc xu4t hlOn m$t 111n han 7 la biln c6 khOng, vi con xuc 8Ac khOng co m$t 7. fI- {e,}

3. Biln c6 xung khAc: bi«n c6 A va B la bi«n c6 xung kbak nhau n«u chung khOng bao glb d~ng thbi xl.y ra trong phep tbu. Tbf d\l: tung mOt con x\lc sAc. bl«n c6 xu«t hl~n mtt chin A - {~. e4• e~} vA biln c6 xu«t bl~n m$t h! B - {el' e3• es} IA hal bi«n c6 xung khAc nhau vi trong kbl tung con xuc sAc dA xu«t hi~n m$t chAn thi khOng thl1 xu«t hi~n mtt 16. Trong thl d\l tung mOt con sUe sAc nlu A - {et' e2}' B - {e3• es} tbl A va B cOng lA

bl«n c6 xung khAc nbau. '

Thf d\l tung mOt d~ng ti~n A - {el} vA B - {en} la hal bi«n c6 xung khAc nhau.

4. Bi«n c6 tdng: Tdng CUB hal biln c6 A va B Ia mOt bi«n c6 C nM do chi xu«t hi~n khi It nh«t cO mOt trong hal biln c6 A va B xu«t hi~n. Ky hi~u C - A U B hO$C C = A "+ B.

Thf du 1. Tung mOt con xuc sAc bi«tl c6 A - {el' e2, ~}. B = {el' e3, e4} thl bi«n c6 t&ng C - {el' e2, e3• e.}

Tbf du 2. Gil su ta tiln bub th\tc nghi~m trtn mOt blnh vuOng E, thuc nghlem b dAy cO th~ la reo xuc sAc, tungd~ng ti~n bo$c mda ral vlo ditn dcb do. Ta gQi A la biln c6 khl k«t quA th\fc nghi~m rai VM wng tron nbo. B la bl«n c6 khi klt quA thuc nghi~m rdi vao vong tron 111n. Khi dd blln c6 tdng la mi~n ncb chao trong hlnh C.

5. Bi«n c6 dch. Tfch cua hal biln c6 A va B IA bi«n c6 D nao do chi xu«t hiOn khi cA hal bl«n c6 A va B d~ng thbi xu«t bi.n. Kj hi.u A n B:: D botc A.B =D.

Th! d\l 1. Tung mOt con xoc sAc biln c6 A :: {el' e2• e3}, B .. {e2• e3 e4} thl bi«n c6 t(cb D :: {e2• e3}

Thl d\l 2. BAng hlnh vA, bi«n c6 dch D la mi~n gIJch ch80 trong hlnh D.

6. lU«n c6 t fi: A la biln c6 d6i. cUa biln c6 A I n"'u A U A - E va A n A =0. Biln c6 d6i d~ng thbi cung-'hrbi~n c6 xung khak, nh\1ng hai bi«n c6 xung khAc nhau khOpg nb«t thi«t la hal bi«n c6 d6i nbau. bbi vi bi«n c6 d6i' y~u chu A u A "" E. cOn bi«n c6 zung khAc khOng yAuchu di~u ki~n do.

Thl d\l: Tung m~t con 'xoc sAc nlu

A .. {~. e4, e6}

A ... tel' e3, es}

cO

e

A

8

Hinh. 3-1

thl

56

e

H"inh 3-2

Tung m.~t dbng tib ntfu A ... {e,} thl A == {en}'

7) Bltf~ 06 dOc l.p: bltfn cd A vA B dOc l$p nhau n~u A n B = ~ Noi each khac bi~n cd It. vI\ B lA dOc l$p nhau thl A vAB khOng th~ co chung m~t phan t\l nao cua kh6ng gian biln c6 ~ c«p, -11 xu«t hltn CWl bl~n cd nAy khOng Anh httbng d4fn 8\1 xu't hl,n cua bi~n cd khac.

3.2.2. Uc. 8U«t

1. J)jnh. ngh.la: Xac 8U't IA 86 do khA nAng xuAt hi~n cua bi~n c6. Xac su't l(Jn thl bitfn c6 dd cd Iml nAng xu't hltn nhi.u. X8c 8U'~ thttbng k.v hifu lA P nh$.n gia tri trong kholng o :5 P(A) :5 1.

2. C6ch. tlnh!dut1i d4y gi6i th.i~u h.ai clmg thuc tlnh me 8u6t:

- COng thdc xac su't cd di~n,. xac 8U't cua bi~n cd A nAo dd IA tY s6 gifta s6 bi4fn c6 so c'p (trttbng hcp) thu .. n lQi cho bi4fn cd A xu4t hifn v(Ji tdng s6 bi4fn c6 so c4p (hay tdng 86 tntbng hQP dbng khl nAng).

m 56 bifn c6 8d c4p thU$.n lQi cho A

P(A) == - ==

n Tdng s6 bi~n c6 eo cAp

Tlif du 1: Gieo m~t dbng ti~n (can d6i va dhng chat) ta thAy xac su't xu't hifn m$t sAp hay m$t ngUa bAng 1/2 (vilJ dAy tdng 86 bi~n c6 so c4p bAng 2{e., en} vA 86 trubng b9P thu$.n IQl cho xu4t hifn :n$ts'p (e,) hay m$t ngUa (en) la bAng 1)

Th{ d\l 2: Gieo COl) xuc sac (can d6i va dhng chAt) thl dc 8u't xu't hifn m$t 86 nho h<tn hote bAng 2 la

2 1 P(A)· =- =- 6 3

E ... tel' e2, e3,,·e6} ta co n ... 6

Th( d\l 3: Trong m~t hOp d\lng 3 bi mau vA 5 bi trAng (cac bi d~u nhau). Hoi xac xu't 14y ng4u nhi~n dung mOt bi mau 11\ bao nhleu?

s6 bi'n c6 sa c4p b day la 8 (= 3 + 5), trong do 86 bien c6 so cap thu .. n IQi cho

I

131/. xu«t hifn bi~n c6 A lA 3. VI v.y

3 P(A) = -

8

- COng thde th6ng ka: COng thuc xac xu't c6 di~n chi phil hQP khi cac bi~n cd xu't hitn Ii dhng khA nAng (con xuc sAc dhng ch't cAn d6i, cae hOn bi d~u nhau ... ) tit duh dhng khA nAng cd th68UY ra dttQC 8\1 xu4t hifn eUa chung (bi~t trtt(Je). Nhttng trong t\l nhi~~., trong k' thu .. t, trong eac quan sat tM nghifm ta khOng th~ d\l doan dttQC 8\1 xu't hi.~ cO.¥ mOt bi4fn c6 nAo do, ~ng cae hlnh thde 8Uy lu .. n ddn giln nhtt cae th{ d\l tr~n, do do chn phli co each dnh khAc m(Ji phil hc;1P do Ii cach th6ng kA. Th6ng ka cae k~t qua quan sM. lh! nghi.m ta thubng ~iing khat ni.m t~n 8u't:

57

86 lln xu't hltn blfn cd A m

Tln .u't - _

T~ng 86 Iln th! nghltm n

Khl e6 Iln tM nght$m tAng IAn vO ~n (n .. 00) thl tln lU't tl'n dln t(J1 xac 8u't

m P<A) - lim -

n"oo n

(3-4) .

Th$.t v$y, dl chdng mlnh di.u do nhi~u nhA toan hQ6 dA lAm thil nghitm bAng each tung d~ng ti~n. BuyphOng dA tung d~ng ti~n 4040 Iln duqe tln 8U't xu«t hitn m.t _.P Ii 0,lS080, Pt4fcxon tung 12.000 Iln dttqc tln .uAt 0.5016, vi tung 24.000 duqc tln .uAt o.seee.

Nhung trAn th1Je t« ngl1bi ta khOng thl thu duqc s61ln th! nghltm vO h,n (n"oo), mA chI cln dd Ilfn. TrAn co slJ phAn tlch ~ s6 th6ng kA ngttbi ta xac dlnh duqc mlu th6ng kA th' nAa lA dd Ilfn (xem chudng V)

a. C6c djnh lj co b4n v, %de 8u6t.

- Dlnh 11 cOng x4c BU't: xac 8u't cua t6ng hal bi4fn cd xung kh'c nhau bAng t~ng xac .uAt C1la_ hai bi4fn cd 'y

P(A + B) - peA) + PCB)

Thf d\l xet 15 bi4fn 06 sa c4p lA 15 tri s6 m\lc nu(Jc Ibn nh't trong nAm tol mOt tram thdy van vi cac tln 8u4t tUdOg dng cUa chung nhu sau:

MI,Ic ntJdoti(m) 14,5 '4,3 14,0 13,8 13,5 13,2 11.8 11,5 11,2 10,5 10,2 10 8.8 8,5 8

, ,

15 15

·f 1 1 , 1 1 1 1 , 1 1 1 1

~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ . ~ . . ~ .

Vi trong mOt nam nao d'y khOng thf dhng thbi xu4t hitn hai trj 86 m\lc ntt(Jc IlJn nh't nAn cae tri s6. trAn IA eac bi4fn cd xung kh4c v(Ji nhau tung dOl mOt. Do deS tln 8U't xu't Mtn cUa bi4fn c6 tdng cda chang Ii

IS 1

P(C) == L - = 1 hay 100% 1 15

va t4n 8u't xul1t hi~n tr] 86 l(Jn hon hO$c bAng .m~t tri 86 nao do trong chung chAng han H - 14m IA:

3

P(H c: 14m) = P(l4,5) + P04,3) + P(14) == - = 0,2

. 15

- Dinb Ii nhln xac' 8U't: de su't eua deh hai bi~n e6 bAng xae lIu't cua bi4fn e6 t.hli nh«t nhAn v(Ji xac su't dil!u ki~n cua bi~n c6 thti' 2.

58

P(A.B) - P(A) . P(B/A)

(3-5)

Trong dd P(B/A) IA x4c 8u«tdi~u kifn, dc 8U«t cua bi«n c6 B tlnh trong trubng hQp bi«n c6 A dA x«y ra.

Thf du .. Bu(Jc dAu nghiAn cuu quan M mua rAo vA dbng chAy 111 cua luu VIIc x ngubi ta chia dbng chAy hl thAnh ba c«p.h11'(Jn AJa trung blnh Az vA h1 nh6 A:3, mua l(Jn Bl' mua vila B2 vA mua nhO B3. Th6ng kA 100 con la ta th«y 86 IAn xu«t hifn cac con la l(Jn nh6 dng v(1i IUc;lng mira nhu bAng sau:

Bi«n c6 AI ~ A:3 T6ng cOng
BI 115 8 0 23
B2 4 49 4 57
B3 '0 6 14 20
Tdng cOng 19 63 18 100 Tit bAng t~n ta th«y;

- XAc 8U«t xu«t hi$n mua 1l1n du(1i di~u ki.n la 1l1n 15

P(Bl/A1) .. - - 0,7895 . 19

- X4c 8U«t xu«t hi.n hI Ibn eung vbl mua l(Jn (trong tdng 86 100 con la) 18 15

P(A1 n B1) - '-- .. 0,15 100

- Xac 8U«t xu«t hi~n 111 l(Jn 19

.. P(A1) =- ... 0,19 100

RA rang th«y rAng

19 15

P(A1 () B1) = P(A1) . P(B1/A1) = -. - = 0,15 100 19

N~u bi~n c6 A vA bi~n c6 B d~ I*p nhau thl P(B/A) = P(B) do do P(A.B) = P(A) . P(B)

. (3-6)

Thf du: MOt tram bam tu{Ji cd 2 may lam vi~c dOc l*p nhau. TY l~ s\1 c6 ngimg hoat dOng (vi hong' hJc, Mng di~n ... ) cua m6i may la 0,10. Tim xac xu«t cA hal may cung ngirng hoat d¢ng. 1

Dat A, III bi~n c6 'may thii nhilt ngitng hOI;lt. d¢ngp2 III may thd 2. Xac 8U«t d~hai may

59

cung ngitng hO(lt dOng la

P(A1 . A2) = P(A1) . P(~) = 0,1 x 0,1 = 0,01.

3.3. DAI LUONG NGAU NHIaN v): LUAT PHAN PH61 XAC SUAT COA DAI LUONG NGAU NHIaN.

3.3.1. VI.li htf1ng ngAu nhien.

M¢t X\l thu ban bia, lJ mOt di~u ki.n thf nghiem khong ddi thl di~m cham cua vien d,n s~ trung vong nao trAn bia ta khOng th(f bi«t tru(Jc dUQc, xong ta th«y co mOt 8\1 gAn bo gifta con 86 ,,(11 bit1'n c6 (86 vbng 9, vong 10 ... v(Ji bi«n c6 bAn trung vong 9 vbng 10).

Tung con xuc sAc ta th«y co 81/. gAn bo gifta cac mat 86 va cac bi~n c6. Luong mua tren hru V\1C, IUQng nucc cua mOt con, sOng d~u 11\ cac bi~n c6 ngdu nhian nhung l(li cung gan vlJi con '86 trong to an hoc ta dA lam quen v{Ji danh tit dai IUQng X, Y, ... (hoac bi«n s6). Trong Ii thuyst xac xu«t cung v*y co khai ni.m d,i IUQng ngfu nhien (bi~n s6 ngAu nhlsn). Dai IUQng ngdu nhien la mOt d,i Iuqng glin vai bi«n c6, phu thuec vao bi~n c6 cua phep th U.

D~ Iuong' ngdu nhien III mOt d,i htQng ma trong Mt qua th] nghiem (phep thu) no co th~ xu«t hi~n gia tr] nay hay gia tri khac khOng th(f bi6t truce dUQc nhung sau khi thl nghi.m bao gia no cung' nhan mOt gia tr] C\l thd. Dal Iuqng ngdu nhisn dUc;lc kYhi.u Mng cac chft in to, X. Y, ... cac gia tr] cu th~ cua dl;li luong ngdu nhisn ky hi.u bAng cac chu in

nh6 xl' X2'· .. Yl' Y2'"

Thf du: ta d$t X la dai lirong nglu nhien bi~u tho ,i«n c6 tung d~ng ti~n, X = 0 bi~u thj bi~n c6 tung d~ng ti~~ xu4t hi~n m$t a«p, X = 1 bi~u th] bi«n c6 tung d~ng ti~n xu«t hi~n m$t ngua, Thf du, ta d$t Y 18 d~i luqng ngAu nhisn bi~u th] bi6n c6 tung con xuc sAc Y = 1, 2, ... bieu th] bien c6 tung con xuc sAc xu«t hi~n m$t 1, 2, ...

Nhu v~y dua vao khai niem d,i lugng nglu nhien ta dA thi~t l*p m6i quan M gifta bien c6 va con s6. M6i mOt bi~n c6 s'n vbi mOt con s6 cua d,i luqng ngdu nhisn, dua vao khai ni~m d~ hrong ngliu nhien vi~ mO tA toan hQC sil d~ dang. Thf du thay cho vi~c trlnh bay cAu nol ·X8C suat xu«t hi~n bi~n c6 tung d~ng tih xu«t hi~n m$t slip bAng 1/2" ta co t,hd vi~t

. 1

P(X = 0) = - 2

1 P(X = 1) = 2"

1 PeY = 1) = '6

1

P(Y = 2) = "6 ...

Dai IUQng ngAu nhian lien tuc: Dai luong ng!u nhien dUQc gQi la dai IUQng ngdu nhian HAn tuc n6u trong khoAng [a, b) dai IUQng do nhan v6 cung nhiau trj 86, trong do a, b III hai pia tr] bat ky trong mien giai han cua dl;li luong ngliu nhien do.

hay

60

0,,, htl;1ng ngAu nhlAn fbi rae: O,i luong ngAu nhien du~c gQI IA d,i IUQng ngAu nhlen rbi r~ nA'u trong khoAng a, b d,i Iu~ng do nhan mQt 86 dA'm dUQc cac tr] 86.

0,1 IUQng ngAu nhiAn bi~u th] muc nuec, luu luong, co th~ coi IA d,i lu~ng ngAu nhien HAn tuc, d,i lUQng ngAu nhiAn bi~u th] viOc tung xuc sAc, tung dbng ti~n ... IA d~ IUQng ngAu nhian rbi r,c.Tuy v$y do trong thuy van cac trt 86 d$c trung luu lUQng thueng dUQc bi~u thj bAng cac trt 86 blnh quan, nhu hru IUQng blnh quan ngly, luu h.tQng blnh quan nam ... nAn cOng co th~ col Ia d,i luqng ngAu nhien rbi rae.

3.3.2. Ham phAn phlR xRe 8U«t eua d,i ht<,fng ngAu nhien. 1. Lu~t ph4n pMi xcic su4t ella dQi, lz.tqng ng6u nhien,

M6i mQt gia tr] cua d~ h.t~ng ngAu nhien co khA nAng xu4t hiOn cua chung. Quan ht gUla cac gia tr] cua d~ htQng ngAu nhlsn vA X8c 8u4t cua chung chinh IA IU$t phan b6 xac 8u4t cua d,i htQng ngAu nhiAn. Lu$t ph An ph6i X8c 8u«t cua d,i Iu~ng ngAu nhlsn thubng

dl1Qc bl~u thi dl1lsi d,ng bAng. Thf du .

Xi 1 2 3 4
Pi 1 1 1 1
- - - -
6 3 3 6 LU$t phan ph6i xac 8u4t cua d,i ht~ng ngAu nhien cung thuong' dUQc v4!l dulsi dang db th]. Hlnh 3- 3 lA db th] bi«u di~n IU$t ph An ph6i X8c

8u4t cUa thf du t~n. Db th] bi«u th] IU$t phan ph6i dC,8u't cO dang hlnh b$c thang khi d,i htQng ngAu nhien Ii fbi ftc. D6i vlsl d,i IUQng nglu nhien HAn tuc (d,i IUQng nglunhiAn rbi rec khi n .. oo) thl db

th] bi~u thiJu$t phan ph6i DC su4t co dang dubng

cong trcln'J

2. HlJm ph4n phdi xtie su4t.

+

,

Trong thuy van, ham ph An ph6i xac 8u4t cua d~ Iuong ngAu nhien dUQc bi~u th] khac 80 vlsi trong Ii 1 huy~t xac 8u4t thuan tuy toan, xong chung co quan hi\ vai nhau thea xac 8u4t cua biA'n c6 d6i, d~ don giAn chung ta chi trlnh bay ham phan pnrii xac 8u4tcua thuy van

,

H'inh 3-3

(3-7)

1. Dinh. nghla. Ta gQi ham F(x) = P(X ~ x) I.1.l ham phan ph6i X8c 8u4t cua d,i IUQng ngAu nhian X.

Tit dinh nghla ta cd th~ hi~u rang ung vai m6i mOt gia trj x cua d,i IUQng ngAu nhien I~() m()t xac suat tuong, ung (trong thuy van con gQi la xac 8u4t VUQt, vi no bi~u th] xAc Built

61

cua c8~ gia trt d,i. htQng ngAu nhiAn IOn hon hO$c bang m~t gia trt nAo do, no cd th« mO t.A mot each r4t trl,tc quan (de 8u4t va dA :: xAc 8u4t Ian han ho$C bAng cao trlnh d~, xac su«t vI) d$p ... )

HAm phan pMi xac 8u4t IA ham khOng thd nguyen, 06i vOl biA'n ngAu nhian rOl rae ham phan ph6i xac 8u4t co th~ viA't duai d,ng

n F(x=a) ... L p.

, I

i=a

(3-8)

'I'hi du: Cho d,i lUQng nglu nhlsn fbi rae X theo IU$t phan ph6i xAc 8u4t 88U:

1

3

4

2

1 3

1 3

1 6

1 6

HAy xac dinh ham phan ph6i dc 8u4t cua X.

Theo cOng thuc (3-8) ta lln hlQt xac dinh dl1Qc cac gia tr] cua ham F(x) khi X Iln IUQt nhtn cac gia tr] I, 2, 3, 4 va ta co

2

3

4

1

1 6

-

6

1 2

1

F(x)

Dh thj bi~u di~n him F'(x) thea X. Co dang b$c thang, khOng tang, don diOu.

t

i

1 -

-

1

Hinh 3-4

Oh th] bi«u di~n ham F(x) cua d",i IUQng ngau nhisn !iAn t\lC co dang duong cong khOng tang, dan di~u.

62

Ham p,hAn phlSi xac 8u't F(x) co cAe dnh chilt sau:

- F(-oo) - I, F(+oo) - 0 (co th~ thay +00, -00 bAng ~n duoi hoac c$n tr~n cua X)

- H1m F(x) 11 mOt ham khOng tang, don di~u nghIa lA na'u xl < x2 thi F<xl) ~ F<x2)

- H1m F(x) 11 mOt h1m lian t"e ban phil. Co nghIa IA F(x) == F(x+O)

Quan h$ giua xac sdt vA ham phan pMi de au't nhu aau Cho {J > X ~ a thi

P(a s X < {J) == F(a) - F({J)

(3-9)

- P(X ~ a) - P (X ~ {J)

Nhu v$y ta thily xae auilt rol trong mi~n a, {J bAng hi~u eua ham phan phiSi xae Built cua a vA {J. Thf du, XAc dinh dc Built roi trong mien (2 !SO X < 4) theo ham phan phlSi de

su«t dA cho {J thi du tr~n '

5 1 2

P(2 s X < 4) = - - - =-

6 6 3

3. Ham m~t d~ xcic 8u6t.

Na'u d~ luong ngAu nhien X Ii~n tuc, ham phan phlSi xAc 8uilt F(x) lian tuc vl khl vi thl ham

F(x) - F(x+AX)

f(x) = lim ------

(3-10)

Ax" 0

dl1qe gQi la ham m$t dO xac suilt. Quan M giua ham phAn phlSi xac 8U«t vA ham m$t dO

xac xu«t nhu sau: '

+00 F(x) = f f(x)dx x

(3-11)

Nhu v$y n~u ta bi~t ham m$t dO :ltIic BU«t thl ta cung xac dinh dl1qc ham phAn phlSi xae BU«t

HAm m$t dO xac Built cO cac tlnh chilt sau: I

- f'(x) ~ 0 nghia Iii ham m$t dO xAc suilt IA mOt ham khOng Am

+00

f f(x)dx = 1

-00

T[ch phan tit - 00 d~n + 00 cua' ham m$t dO xac sudt luon luon bAng 1

3.4. Nhung 86 dq,c trung thting k~ cua dqi luang ngdu nhien.

Nhu dA trlnh bay, khi ta bi~t duoc ham phan pMi xac suilt cua mot d~i luong ngAu nhian t.hl ta co th~ nc d;nh duqc xlic suilt hi~n cua nd (a-9), Nhu v$y n~u hi~t ham phEin ph6i X8C suilt s~ dnh duc;Jc de suilt xunt. hi~n clia bi€\l\ ngAu nhi~n X khi nh$n gili t.rj Cl,!

6a

th~. O~ xac djnh ham phAn ph6i xac Built ta cO th' stt d"ng· cae s6 dtc trung thlSng ItA

Nhung alS d$c trung thlSng ke cO y nghIa quan tl'Qng trong Iy thuya't xAc au't, nhb cac 86 d$c trung do m1 cO khi gilm nh~ nhi~u khau tinh toan, d~ng thbi thOng qua nhung s6 ' d$c trung th6ng ka ta d6 dang nh$n bia't dl1qe nhung d$c di'm chlnh cUa hAm phan phlSi xae au«t (nhu tinh chilt, hlnh d$Dg ham phAn ph6i xac BU«t)

Cac s6 d$e trung th6ng ke thubng att d"ng trong thuy vAn cO th' ehia thlnh s6 dtc trung th6ng kA bi~u th] muc dO t$p trung eua d~ luqng ngiu nhiAn v1 s6 d$c trung th~ng kA bi~u thj mde dO phAn tan eua d"i luqng ngAu nhlsn, ia IAn 1uqt trlnh bay nhu sau:

0'

1. Ky uong toon cua dq..i lUQng ngdu nhien X. kj hifu la M(x) duoc me djnk nhu 8aU:

- N(l'u X la d"i l11qng ngAu nhisn lien tuc va ~n t"i ky vong thl:

+00

M(x) = f xf(x)dx

(3-12)

-00

- Na'u x la d"i luqng ngAu nhian wi ~c vA t~n ~i ky VQng thi

n M(x: = L xiPi i=1

(3-13)

trong do Pi = Ptx = XI)

Th! du: 'I'Inh ky vong cua d~ luqng ngAu nhisn x cO lu.t phAn/pb6i xac 8U«t sau

1

3

1 4

1 2

1 4

Theo eOng thuc d~ luong ngAu nhisn rai rae ta co

1 1 1

M(x) = 1. - + .2.- + 3,- = 2

, 424

N~u trong cOng thuc ky vong cua d"i l11qng ngAu nhian rbi rae cac gia trl:~j xu«t hi~n d~u nhau (d~ng khl nang) Pi = lin ta co

1 n _

M(X) = - L Xi :: X

n i=1

i chlnh la s6 blnh quan cua chu6i 86 XiI> Tit do ta th4y ky vong toan chinh la 86 blnh quan gia quysn ma I«y quyan 86 lA xac su«t xq4t hi~n cua Xi' no tl1ongt\i eOng thde tinh trc;lD~ tAm cua met v~t trongvat IYi vl v$y ky vong toan bi~u th] vi trl trung tam cua d"i luqnl; ngAu nhier: vi trl trung tam cua hlnh m$t dO xac suilt.

2. S6 d6ng Xd la tri 86 co kha nang xuilt hi~n nhi~u nMt eua d"i l11qng ngAu nhi~n,

64

tIP deS ~ f(x) d,t glA tri Ibn Dh(t. 86 dOng can, bi'u th' vi trf trung tAm cua hi n h rn$1

dO xAc au«t. .

D' duh giA mdc dO pbAn tAn C\\a dti Iuqn, nglu nhitn ta dung cAe d$c tntng 88U

3. PluJcmg .ai va It.hodnl 14ch qu4n phuon,

Phudng sa! cua bifn nglu nbi~n X, Itt hitu Ii D(X) cluqc dnh nhu .. u: - Nfu X IA dti IU(Jng nglu nbi6n liAn t\1C

+00

D(X) - J (x - M(X)2) f(x)dx

-00

- Nfu X II dti Iuqng nglu nhiAn rbl I'tC

n

D(X) - I (xi - ~)2 Pi 1-1

Mx Ii chft vift tAt CUB M(X) 1

Nfu p. =- thl

- I

n

Phudng sal Ii mOt dtc ·tntng cd thd nguyen blng tbd nguyAn cua dti Iuqng nglu ahlAn blnb phuong, Kholng cAcb qUAn phudng Ii cAn btc 2 cu. pbudng Bal, kt bitu IA

• (7 •• - 'Vi).. ddi vbi ~t IUQIlg nglu nhiAn rbi I'tC ta cd:

D. 1l chft vif~ tAt CUB D(X).

PhUOng 8ai vA kholng Itcb qUAD pbudng emu bi'u thj mdc dO pbAn t4n cu': d,l Iuqng nglu nhiAn 80 vbi tri 86 blnb quan Dhung ngubl-ta bay dung kholng Itch quan phUdDg vi khoing Itcb quAn phuong co cung thd nguyAn vbi dti IU(lDg nglu nbiAn. irl s6 CUB phudng Bai Ibn bi~u thi dti Iltqng nglu nhiAn clng phAn tAn.

Th' du: Tim phudng sal CWl 2 dti Iuqng ngAu nhiAn ed lu$t phan ph6i sau

.. 1 2 3 Yi 0 2 ..
1 1 1 1 1 1
·Pi - Pi
.. 2 .. .. 2 ..
CWng co ky VQn~ bAng nhau Mx - 2 ~ :a: 2 .65

1 1 I 1

D -- + 0 +- .... - 11

.. .. 2

1 1 1·

Dy - 22.- + 0.- + 22. - - - 2

.. 2 ..

Ta th(y Dy > I>x phudDg sal cUa Y Ibn hdD cUa ~cbu6i a6 y phAn t4n hdD 10 y(d cbu6i a6 x 4. Hf 86 ph4n tan Cy: VI phuong sal vi kholng Itch q~An phudng Ii .6 cd thd ngu,) dn khOng th' dung 80 s4nb mdc dO ph~n tAn gifta cac d,1 Iuqng ngAu nhi~n cd dO Ibn khAc nhau. Ta khOng th' 80 8Anh mdc dO phAn t4n cua luu Iuqng mOt sOng Ibn vA mOt sOnarnh6 blng phUdng sal hotc kholng Itch quAD phUdDg mi pbll dung M 16 pbAn Un <;,

ax C --

v -

X

(8-14)

(8-15)

n

I (~-1)2

- 1-1.--

n

TbJ dv: 0" luqng nglu nhiAn X(995, 1000, 1005) vA Y(5, 10, 15) emu cd kholDg Itch quAn phudng ax -= ay -= 3nhung Mx- 1000; My - 10 cO dO Ibn chADh nbau quA xa. vi vty khblll tb'dUng kholng Itch qUAD phUdDg d' 80 _Db mdc dOpbAn tAn cUa cbllng, hie do nfU ta tinh Cy

5

5

c..--

vAC a:-

V'J 10

1000

ta tb(y chu6i &6 y, cd mdc dO pbAn tAn Ibn hon cbu6i s6 x.

I

6. Hf ~6 tbien. ~ch C.

. Ht &6 tbiAn Itcb cUa d,i luqng ngAu nhiAn ky hltu Ii C, duqc dnh nhu 8BU

-00

c =-----

a

(3-16) d6i v{ji d,i luqng ngAu nhitln li~n t\lC va

03 x

c ;;:

II

n L(xi-~)3p i== 1

(3-17) d6i v{ji d~i luqng nglu nhiAn nhi~u rbi rae.

66

3.5 Khail ni~m v~ th6ng k" tolin, mAu vl t&ng th~

T~ng thuy van thubng g$p bAi toan co dang dit1n hlnh nhu sau: cd chu6i s6 li~u th1JC do xl' x2•· .. x4 (cac giai tri do dUQc cua d~ IUQng nglu nbian X). HAy xac dinh ham phAn pb6i xac su4t F(x) cua d~ IUQng nglu.nhiAn X (hay quan ht gifta X - P(X ~ x». Tit quan ht do xac dinh dUQc gia tri Xp - gia tr] cua d~i IUQng ngAu nhien tlng v(Ji tln su4t thilt

kl p phuc V\l cho thi~t kl cac ceng trlnh thuy IQi. .

3.6.1. T6ng tM va mdu

Nhu ta dA trlnh bay. nQi dung chlnh eua th6ng ka thuy van la xAy d1Jng ham.phAn ph6i xae suat F(x) (quan h~ X - P(X 2: x» tren co se) cac s6 li~u quan sat do d~.

- Cac 86 li~u quan sat do d~ dUQc chAng qua chlla mOt phln eua cac gia tri cua d~i b,qngngiu nhien ma chung ta nbf.n dUQc thOng qua quan 8at do dfC, khaini~m mQt phln va ~ob bQ gia tri CUB' ~i luqng ngAu nhiAn trong toan hQC .wI 18 mAu va tdng th'.

1. T6ng thl. Tdng th~ la t.P hop t4t cA cac gia tri mA. d~ Iuqng ngAu nhiGn X co thf

nh.n duqe

86 Iuong t4t el cac gia tr] do ta gQi 18 dung Iuqng cUa tdng th'.kY hifu 18 N. 2. us«

MAu la m<)t bQ ph.n cua Mng th'. mQt phln r4t nM cua tdng th' rna ta chQn ra hay thOng qua quan sat do d~c ma cd duqc.

Tbl d\l: Toan bQ sln ph«m cua mQt nba may.

Toan bQ gia tri luu luqng cua mQt con sOng la tdng thf. MQt phln sln IUQng CUB nha may ma ta chQn ra df kifm tra eh4t Iuqng san ph«m. mQt eh_}16i s6 li~u Iuu IUQng eua mQt con stmg ma ta quan sat dUQC (Xl. x2 •... xn) la mOt mAu ma ta nghiAn ctlu.

S6 IUc;1ng cac gia tri cua mAu' gQi la dung IUQng cua mAu. Ky hi~u n 3. Cae y~u diu ella m(Jt mdu thdng k~ thity van.

M\lc dich cua chung ta la tim ham phAn ph6i xac su4t F(x) cua tdng thf. nhung tnng tay chung ta chi co mOt mAu nha xl'" xn chung ta chi co thf xac dinh ham phAn ph6i xae i:m4t cua mAu Fn(x). song chung ta mong rAng ham phAn ph6i xac 8u4t cua mAu F(x) g~n voi hiuu philn ph6i xac xul1t cua tllng the F(x), do do phai co mQt y(m clu nh4t dinh d6i

C - •

khi Pi "" lin

He.6 thiAn I~ C. bifu thi dO Itch cua hlnh mtt dO tln 8u4t

Trong cac 86 d$c bung th6ng kA trAn dAy. ba thOng 86 i, Cv' C. la d$c blet thOng d\lng trong tlnh toan thuy van

67

(3-18)

'oi III \u, qua t}l6ng kt! toan ta dA th4y mAu can d",t cac yau cau sau dAy:

H" Tlnh d~ng nh4t. MAu phAi ba\o dAm dnh dl)ng nhAt cac 86 lifu trong mOt mAu phai duoc Uy tu cung mOt t6ng th~. Trim th1Jc tf tlnh d~ng nh4t cua chu6i 86 ll~u thuy van b] pha hoai khi:

- Di~u ki~n hlnh thanh dong cbBy thay d6i do lnh hu~ng cua t1J nhi~n. cua con ngttbi thi du do xAy d1Jng cOng trlnh thuy lQi. do ch~t pha rUng blta bAl ...

- Cach 14y tli li~u khOng d~ng nh4t.

b) Tlnh ngAu nhlen dOc I~p. MAu phai bao dlm tinh ngAu nhien dOc I~p. cac 86 li~u trong mAu phAi dUQc chon mOt each ngAu nhien vA dOc l~p nhau. Thl d\l nlu ta tb6ng ka nhl~u dlnh hl trong mOt nam thl co thf dinh iiI sau bt lnh hu"ng cua dlnh hl trubc vl hal con hl xuAt hi~n Han tia'p nhau, con 111 tro(Jc chua rut hIt dA tilp con 16 sau.

c) Tlnh d~i bi~u. MAu ph Ai bao dAm tlnh d~i bi~u phM bAo dlm mOt 86 tlnh ch4t du dai bi~u cho t6ng th~. cu thf III dung luong phai du lon, d~ng thbl phli bao g~m nhftng gia tri cua nam nu(Jc Illn. nubc trong blnh vll nam It nu(Jc.

C,). c,:o 4 (0

3.5.2. Cae dt1-C trung thdng k~ eua mdu.

VI mAu chi la mot phan r4t nM cua tdng thf nan cac d~c trung th6ng ka cua mAu khtmg bAng cac d~c trung th6ng k6 cua t6ng thf. no co mOt sai 86 nh4t dinh ngttbi ta gQi la sal s6 14y mAu.

Mu6n cac d~c trung th6ng k6 cua mAu gln v(Ji cae dt.c trung th6ng kG eua tdng th' ta phAi hieu chlnh cac dac t. 'tng th6ng ka do. Trong th6ng ItA toan dA chang minh theo mde blnh quan cua nhiau mau thl cac d~e trung tb6ug kA cua mAu phAi tlnh nhu sau:

LXi

.X :-

(3-19)

n

~~-lT Cv = j ~

n-1

L(Xi-x)3L(kj-l)3

(3-20)

(3-21)

C, = ---

(n-3)0/ (n-3)Cj

3.5.3. Bai toan eo bdn ella th6ng k~ thity uan.

BAi toan tb6ng U thuy vAn thubng g~m ~c buCJc 8au dAy:

1. Thu th~p cac 86 li~u do d~c va thi nghi~m thuy vAn phil hQp voi yAu clu cua mOt bAi toan th6ng k6 (y6u clu cua m~t mAu)

2. Sap xep 86 li~u. dnh toan cae d .. c tntng th6ng k6.

3. ChQn ml)t m6 hinh xac 8u4t phil hQp (chQu hAm F(x» vA ki~m tra aV. phil hQP gl ia m6 hlnh xac su4t vua chQn voi 86 li¢u quan sat thf nghifm(8e giAng 8au)

4 Slt d~mg ml'J hlnh do de' tlnh toan eac dl,\e trung thi~t. ke XI" Qp""

r'r c(\ng t.hl1c co ban t~n euy ra.

Khi C. = 2Cv ao - 0 tdc gilli h,n dttOi cu. dttbng t~n edt b vi tri .6 khOng

C1 < 2Cv ao < 0 gill! han dttOi cua dttbng t~n e\14t 11 e6 Am.

C. > 2Cv .0 > 0

Do domu6n X phil hQp vOi y nghla v$t Ij cua hi~n tttqng thuy van thl phll cd C ~

• 2(::'"

CAe ti«t 88U chung ta l~n Ittqt d~ c$p d«n eac v4n cD t~n.

3.8. PhUcJn, ph'p vII dulin, tlln 8U't thubnl dunl tron, thuy vAn.

Quan h$ gifta X - F(x) - P(X ~ x) trong thuy van hay gQi don gin 11 dttbng t~n 8u4t.

DulJng t~n 8u4t cUa thuy vAn phil hqp vOl mO hlnh DC 8u4t Ij IU$n nlo? xie dtnh chung nhu th« nlo? (va nhu th« nao) ta sa lln IttQt trlnh bAy.

3.6.1. Duong t(ln Budt lj lu~n

Chua thf xu't phit tit Ij thuy«t DC 8u4t d~ chung minh hi$n tttqn, tbuy vAn phil bqp vb! mO hlnb pbAn pb61 De 8u4t nlo. Danb tit WDttlJng t~n edt Ij lutn~ b dAy chill df phAn bitt vlll dttbng ~n 8U't kinb ngbi$m ml thOl, th\fe cb't II mOt s6 mO blnb ph'n ph61 xic 8U«t ~uqc 8U dung nhi~u trong thu>, van, no co mOt 86 d*e difm phil hqp vOl tinh eh't v$t Ii cua hi~n tttqng tbuy van.

1. M6 kink ph.4n pk6i xac 8udt Pearson III (hoac dUbng tln 8U't Pearson III) - Phuong trinh bAm mtt dO De 8u't

a

x

x

y = yo(1 +- ) a

d

d

e

Trong do a. d 11 cac hln,86, Yo 11 tung dO dttbng mtt dO xac 8u4t c) vi trf s6 dOng. Xem hlnh v~.

- Dac di~m

+ Dlu dttbl hftu b,n (b] cb4n), d~u trAn vO b,n -a~ S x < +011

+ Co mOt 86 dOng (xd)

+ Ham m$t dO xAe 8u4t khOng d6i xl1ng vOi ban klnh Itch blng d

- Tfnh cb't

Quan b$ gifta c; C. vl i nbu 88U

_ 2Cy

a = x(1- -)

o Cli

hay

2Cy K ... 1--

o

C,

Trong do ao: gilJt b,n dU{Ji da X (~ng thf X)

aO K =-

o -

X

69

- Bel mAu thuy van thu dttqe chill mOt phan nh6 eUa t6ng th~, n"n tri 86 nM nh4t Clift mAu amin phai len hen trj 86 nh6 nh4t eua t6ng th~ do do

hay

(3-22)

- Tfnh Xp: Xp 11 glli trj cua d,1 Ittqng ngAu nhl&n dn, vllf xlie xu«t p ebo bulle. P

tbubng lA tln su4t thi«t kA' cua cOng trinh, ~ 11 tl1 e6 quan t1'Qng khl thl't It. cae cOn,

trinh. .

Mu6n tlnh ~ phM tlch JllAn ham m$t dO de su't, do II mOt cOn, riOc pbdc ~p, dl don giln nguoi ta dA l$p 8An quan ht

~-X ~-1

¢ := ... f(C., P) (3-25)

o Cy

t/J 11 ham 86 chl phu thut)c vao C. va P, do la blng FOxtel-Rdpklnj co ; ta sa dnb duqc Xp

Hlnk 3-6

Xp = (1; + X

= (¢Cv + l)X

(8-26)

(3-23)

Thf du: Tit mOt chu6i s6 thuy van tlnh ra dttQc Cy == 0,5, C •• 1, tit blng F6xto-Rdpkin tra ra ¢1% = 3.02. ¢75%:::: -0,75, v~y kp dng vlli hal t~n 8U«t do ll:

k1% = 3,02 x 0,5 + 1 ::: 2,51

k75% = -0,75 x 0,5'+.1 ::;: 0,635

cd tr] s6 kp dng vCli cac P khac nhau ta 8~ tlnh dttqc cac trj 86 xp:

xp = kpi = i (¢Cy + 1) ::;: i + ¢po

(3-24)

(2-27)

dem cac cap tr] s6 kp va p (hoac xp va p) v~ l~n gi«y tAn BU«t ta dttQc dttiJng tln 8U«t .i

70

lu.n Pili ~Ua chultl 86 li~u dA cho,

3) M6y dilm can cha j. khi r1ng df!.ng duong P 1/1

1) Kbi e, < 0 vAn dung blng FOxto - Rupkin nhung phil bi~n ddi nhu sau:

(3-28)

Thf (1\1: tim tp , ng vlli P ... 1% khi C, - 0,5 vA e. J:; -1. Thea cbng thdc tran ta co: f>1'I,,(Cs :.1) ;::: -f>lOO-l(Cs=l) = 7"f>99%(e. • 1)

tra bAng P = 99% va e. ... 1 ta dUQc f>99% .. - 1,59

Do dd

f>l% (e,= -1) = + 1,59

2) K'li dung duong Pili can chu y d~n gilli han thay ddi Clla e. nhu sau: . 2C

v

(3-29)

l-kmin

vi khi e. < 2ev' duang : 'lIIxu«t hi~n trj sO A n, khOng phil hQP vlJi hi~n tUQng thuy

vAn.

2~ MO hlnh phAn ph6i xac su«t Kritxk. - Menken,

~u«t phat tu nhuoc di~m cua mO hlnh xac 8U«t ] earson III khi e. < 2ey thl d~ IUQng X %u«t hi~n trj 86 Am, khOng phil hQp vlli y nghla v.t Iy Clla hi~n tUQng thuy van. Hai Ong Kritxki vA Menken dA xAy dljng mO hlnh phAn ph6i xac 8U«t mlli vlli 3 yl U clu:

- MO hlnh phAn ph6i xac 8U«t chi co 3 thOng 86, trong dd chu r~u IA X, vA ey, con C. vi trong tinh toan cO nhieu sai 86 n~n l«y e .... mCy theo quy lu. cua nhi~u sOng.

- 'llnh dang ham m.t d~ xac 8u11t la d,ng qul chuOng, chi cO mOt s6dOng.

. - Dai IU'1ng X bi chan mOt ~Au (Xo = 0), mOt dAu khOng eo gilli han (0 S x < ex» Hai Ong Kritxki - Menken dA 811 dung ham m.t dO X8c 8U«t Pearson III khi e. = 2Cy lAm g6c, dung phep thay ddi bi~n s6 d~ dul1C roO hlnh phAn ph6i X8c su«t mlli mA ta hay gQi 1A mO hlnh xac su«t Kritxki - Menken ha) Gamma ba thOng 86.

, MO hlnh xac sua:t Kritxkt- Menken co d~c di~m IA gia tr] nho nha:t cua X luOn iJ s6

,

~ khOng vesj ty s6 Cs/Cy ba:t ky,

D4f dnh Xp, Kritxki-Menken da I.p blng tra sAn tri s6 ~, ~ ph\l thuOc vao Cs = mev, p va Cy • Gia tri X ung vai tan 8U«t p dUQc dnh theo cOng thuc

Xp'" X~.

. 3.6.2. Ccic phuong phop ve dUiJ1tg ti1n 8uat. ,

DAy la buesc quan trvng nhat khi xAy dljng bai toan th6ng k~ thuy van. Nhu dA trlnh ~Y

iJ m\lc ill ti~t 3-5. B~Clc 1 cua bai toan th6ng k~ thuy van 1A thu th$p s6li~uJa dAy ta"EUllI nhu cho truac chu6i s6 li~u va vI v.y bai toan cua chung ta cd th~ khai quat nhu sau.

Cho chu6i s6 li~u thljC do thuy van xI' X2' .. · XII HAy xac dinh trj 86 thi~t k~ XI'

71

i

Ih" ~iaj hAl toan nay cd nhi~u phuong phap khac nhau:

T. Phuong phdp m6 m.en

('(1 .. ,,' cua phuong phap nAy eho rhng eac d~c trung th6ng k~: 1 n

x = - ~ Xj n i=1

(3 --30)

An-'---

~ (~_1)2 C = i=I-- . y

n-l

(3-31)

C,=----

(n-3)ey3

tlnh dUQc tu chu6i s6 Mu th\fc do Xl' x2'''' xn bAng cac d~ trung tMng k~ tU~n, dng cua tdng th6. Sau dd ta gil thi~t mOt mO hlnh xac 8Ua:t thuong dung nAo dAy IWhn tra 81j phil hop gifra mO hlnh xac 8U«t gil thi~t voi chu6i s6 li~u thljc do, thea phuong phap th6ng k~ n~u dat y~u cau ta co th~ 8it dung mO hlnh do d~ tlnh xp (sinh vi~n co thg tham khlo cac gtao trlnh cho chuyen ngsnh thuy van), each tlnh Xp dA trlnb bAy trong muc I cua ti~t nay.

Phuong phap mO men cho k~t qua tlnh toan khach quan xong pp trubng hQP cd digm dOt xuilt khong xit Ii duoc va thubng cho k~t quit.. thien nM khi tlnh cac s6 d$c trung th6ng U (do sai 86 cua phep 2: thay cho tlch phAn ... ). Phuong phap kigm tra slj phil hQp cua mO hlnh xac 8Uat gil thi~t vdi chu6i s61i~u thljc do bAng phuong phap tMng kt\ thubng khong du nhay d~ phan anh dl\y du slj khac nhau giua mO hlnh gil thi~t vA mO hlnh th\fC t~. Tlnh toan c\l th~ tham khao th] du cua phuong phap thlch h'1P'

(3-32)

fl. Phuong phap thlch. hop,

Khac vci phuong phap mO men, phuong phap thlch h'1P cho rAng cd th~ thay d6i cac 86 d~c trung th6ng k~ trong chirng muc nh't dinh sao cho mO hlnh xac 8Ua:t gil thi~t (dubng tlln suilt Ii luan) thich hQP nh«t vlli chu6i s6 li~u thljc do

Vi du: 'I'lnh toan luu IUQng blnh quAn nam ung vesi tAn 8Ua:t 75% vA 90% cua mOt trlilm

I

thuy van. S6 li~u thljC do da cho a c(>t 2. 3 (bang 3-1)

each giAi nhu sau:

- Sap x~p 86 li~u: Sap x~p chu6i s6 li~u ql' 12'''' qn theo thd t\f t.u Ian d~n nho (cOt 4), thong k~ 86 Ian xu«t hi~n (q 2: qj)' cua ca, gia trj qj. Trong truang hQp cae gia trl qj' xuat hi~n dbng khl nang, thl 86 IAn xua:t hi~n trung vlli 86 thu tlj. vi v~y e¢t nay thljc te co th~ M.

- T{nh tan suat kinh nghi~m. Thih tAn BUa:t theo chu6i 86 li~u thljC do g<?i la tliill ::;IlIAli kinh nghi~m.

Trong thuy van d~ dnh toan lao suat kinh nghi~m ngubi ta kh6ng 8U d\lng cOng dUk p"" min nhU da giallg (j ll1\lC II tiet :~t, hOi vI n~u dnh theo c~ng thlk nay thl gia t.tl t~)

72

BAng 3-1TInh tAn su«t luu luqng binh quan nam.

('Clog t.h\le ky VQng thuong cho k~t quA an toan hon ,duQC 8\1 dung tlnh cho dong chay 10, mua lu, ~l)ng thuc 86 giua thuong tlnh cho dong ~h:By nam, mua nam.

_ .. Cham quan M qi (c~t 4) vai Pi (c~t 9) l~n gilly thn 8U4't (gia:y chuyan dung d(f v~ tI'I n sullt). Cac di(fm do goi IA di~m ta:n BUa:t kinh nghlsm .

. _. GiA thi~t Q, Cy, C. (tr~n co slJ phuong phap nao do) thl du trtln co 80 phuong phap

. I

m() men (cac c~t 5" 6, 7, 8) ta tlnh duc.'C .

Lqi 7935

Q =-- =--. ... 396,8

n 20

.,. /L (1\_1)2 .. / 1,371

C = V = V -- = 027

y c· ,

n-l 19

L(~-1)3 0,041

C. = .. ... 0,12

(n-3)C/ 17xO,273

_ GiA thi~t mO hlnh dc BUa:t F(x) thl du dang Pearson ITI

_ TJnh ~ thea cOng thuc Pearson III (cOng thuc 3-26) val cac ric sua:t p khac nhau,

ta duQC cac git\ tr] Xpttdng ung theo bilng (3-2) .

_ Ki~m tra 8\1 phil hqp giua dubng thn BUa:t Iy lu.n vai cac di~m thn 8Ua:t kinh nghiem bAng each cham quan h~ qp - p hoac ~ - p tlnh dUQc I~n gia:y thn 8Ua:t, n6i cac di~m do lli\i thAnh duorig thn 8Ua:t Iy luan. N~u duang thn 8Ua:t Iy lu$.n phil hop vai cac di~m thn 8u4t kinh nghiem la duoc.

N~ukhOng phil hqp.thl thay d6i cac thOng 86 Q, Cy, C. thlch hQp d~ dli\t dUQc k~t qua t6t nMt, tuc duang thn 8Ua:t 11 I~n nAm gilill bang di~m thn 8Ua:t kinh nghi~m.

VI d\l tren dAta:y Cv = 0,30, Cli = 2Cy tra bang duQC cac tQa dO cua duang thn 8Ua:t 111u.n (bang 3-2)

- 'I'inh toan ~c trung thi~t k~ Q75%' Q90%

Bang 3-2. TQa dO dullng tlln 8U~lt It lutn Cy &' 0,30, Cli &' 2Cy

--,...--._. -.----~.- ...... - _--
86 Qi Qi Qi
m
thd NAm (m3/s) (m3/s) k ... - kj-l (k, _1)2 (k.-1)3
I p.::-._-
t\l I I
Q n+1
1 2 3 4 5 - .. -
6 7 8 9
1 1950 570 592 1,49 0,49 0,240 0,118 4,8
2 1951 503 570 1,44 0,44 0,194 0,085 9,5
3 1952 513 503 1,27 0,27 0,073 0,020 14,3
.. 1953 485 496 1,25 0,25 0,062 0,016 19,0
5 1954 460 485 1,22 0,22 0,048 0,011 23,8
6 1955 592 463 1,17 0,17 0,029 0,005 28,6
7 1956 215 460 1,16 0,16 0,026 0,004 33,3
8 1957 346 446 1,13 0,13 0,017 0,002 38,1
9 1958 333 445 1,12 0,12 0,014 -0002 42,9
-
10 1959 411 411 1,04 0,04 0,002 0,000 47,6
11 1960 263 399 1,01 0,01 0,000 0,000 52,4
. 12 1961 446 346 0,88 -0,12 0,016 -0,002 57,1
13 1962 '445 342 0,86 -0,14 0,018 -0,003 61,9
14 1963 342 333 0,84 -0,16 0,025 -0,004 66,7
15 1964 .274 313 0,79 -0,21 0,044 -0,009 71,4
16 1965 496 306 0,77 -0,23 0,051 0,012 76,2
11 1966 399 274 0,69 -0,31 0,095 -0,029 80,0
18 1967 463 273 0,69 -0,31 0,095 -0,030 85,7
19 1968 273 263 0,66 -,034 0,112 -0,038 90,5
20 1969 306 215 0,54 -0,46 0,209 -0,095 95,2
T6n~ 7935 20,02 0,02 1,371 0,041
-~ m P=n+1

cong thuc ky vong

,
pill 0,1 1 2 5 10 26 50 75 90 95 99
~ 2,19 1,83 1,64 1,54 1,40 1,28 0,97 0,79 0,64 0,56 0,41
Q}Ul3/S 313 254 nha:t cua chu6i s6 s~ co X8c 8Ua:t P = 100% (khi m = n) tuc la bien c6 chile chan sao co

. '

th~ 11\ bi~n c6 chac chdn khi tuong lai co th~ co tr] s6 nh6 hen xuat hien,

'I'rong thuy van thuong tlnh toan thn suift kinh nghiem theo cOng thuc

m-O,3

.

cOng thUC86 gilill (cong thucChegi'Jdaep)

D~ d~ dang khi chlnh cac thOng s6 i, Cy, Cs cho dtiong thn BUa:t ly lu~n phu hop v-" cac di~Ul tAn BUa:t kinh nghiem ta nghien cuu 8\1 anh huang cua cac thOng s6 do toi dUCJng

thn suift Ii luan,

_ Anh huang cUa cac thOng 86 th6ng ke tai dttang thn sua:t ly lu.n: ,

vA

P=---

n+O,4

73

74

(1) Anh b\lbng cda x: kbi X tbay d~l thl d\lbng tln 8u't dich cbuy~n tbeo true tung

tv. to""t, Cia' on .. t

p

x

p

(2) Anb b\l~ng cda Cy: Cv cAng'}(Jn d\1bng tln 8U«t cAng diSc

~$ const

Cs = .ton\t P

p

(8) Anb b\lc)ng cda· C

, .

Kbi C. > 0, d\lbng tln 8U't 10m xulSng, C. cAng Illn, 2 dlu d\lbng tin BU«t cAng cong, Ir.bi C. < 0 d\lbng tln su«t 101 Ian.

x '" Con~t . cv~ Coast

o

50

IU~) P("/.)

Hinh 3~8

Phuong phap thlch hop cho ta khai ni~m true quan, dA dang nhan xet va XU Ii dit1m

75

dOt xuat. Xong vi~ danh gia tlnh phil hQP gii',;l duang thn suAt "Iy luan" va kinh nghl~m con phu thuOc vao chd quan ng\1ai va

II I nn 11 I i! I II II I I' I I I
, . T 1,;1 I ,
4,....; to.
~-. ""i
~ -_ ~=l-- .. _ ..._ :.-.
+' I jl I Iii I I PfllHT i
~ I ii 1[1 III! Iii' I
~. I .. ; I
~ ~
~ " •• j ~
~ 0:: , t I! , Q(
1;)
~ ;11 1.1)
:c: , I
<= ~ '~
« vi
t-: i i i II' I I ~I--
~ 'i~
0 - Ji
co tJ 1~ .~ ,~
~ v5 -t: :r-
0\ 2-", l:
'- j<') \J
~ "1' ...
" n n c:: ,
10 I c=I J c.J" c!:' 1'~ <0
8· f-
l: It
~ ..... ~ ~,
-.l .... -,.- l:
-. -
~ .,-_ .. , .. ......_ ,~ l=:
~ <+ .••
:=.:::::~._;:.::: .... ~
.... ~
, .... --1-' z: '(~
« -~. 11)
es ~~ -
tI) ~ ,....,...._ <! ~~
I<~ ,-~ 10
...... • v
--. - -. r--
~ ..:;r:· .... _,__.. I~~
~ ..
I~ ~t
".'
~ ~
~ , ,~
~.
I ,
~
..
..
I ! ;;;
IS
..

II II "
..
.. + "" C> IV .., - t

..

t

t .

;

I I I

I

I I_

I

!

I I

· ..

c;;

o

11. Phuong phap 3 diim..

GI6ng nhu phuong phap thlch hop, phuong phap 3 di~m cung lAy 8\1 phil h<.JP glila d\lbng tln su~t Ii luan vbi dit1m thn suat kinh nghiem lam chuan muc. Song khac (1 eM cac thOng s6 i'. Cv' Cs tlnh duoc thea 3 di~m chon truce. each giai nhu sau:

76

1) SAp xfps6 litu

,

2) VA dubng tln su«t kinh nghi~m: Sau khi tfnh toaln tln IU«t kinh nghitm ch«m calc dlfm tln au«t klnhnghitm Ian gl«y tln sU«t. DUng thubc cong vA mQt dubng trung blnh (vA rob bAng bdt chi) qua CIic difm tln su«t kinh nghitm - duqc 8Qi IA dUbng tln Iu«t kinh nghitm.

8) ChQn.8 difm (xl' PI)' (xZ' pz), (x3' P3) t~n dUbng do. Trong do Pz - 50% oon PI' P3 d61 x\tng qua P2·Tuy v$y nAn chon bQ ba difm cd blng tIlth l$p lin.

Be difm 19. dQ t~n, thay vlo 3 phudng trlnh df tinh Xp (tntbng hQP mO hlnh xalc 8U«t

Pearson Ill) ta cd .

Xl - otPl + X Xz - otPz + X X3 - 0;3'+ X

(3-33) (3-84) (3-85)

4) Tinh S vl C.

(3-86)

VI ; Il hlm &6. cd&. P va C. (xem 3-25) nAn S cdng la hlm s6 cda P va C. nhung vi

PI' pz• P3 dA bift tntbc nAn S ... {(C,). Vl V$y ed S ta di ding xalc dinh dUQc C. (ph\l lue)

6)Tra ;50' ;1- ;3 theo C. (ph\l luc)

6) Tfnh a.

tit (3-33) va (3":'35) t~ rot ra duqc.

0-

(8-37)

7) TInh'i vl c,

Tit (3-34) ta rot ra ';

"i - X50 - 0;50

(3-88)

o C =-

y -

X

(8-39)

'j

-

8) Ki~m tra 81/. phil hQp gifta mO hlnh xaic 8U«t 11 IU$n (gil thift) vbi tli litu th1/.C do.

. TInh calc trj s6 Xp theo (3-26) vA dubng tln su«t I, lutn 0'", P) IAn gl~y tln edt da vA ~ phln (2), n~u dubng tln8u4t 11 lu.n phil hep vOi calc di~m tln 8Ua:t kinh nghitm la dUQc. DUCJng tAn su«t 11 lu$n nh4t thi~i phai qua ba di~m da chon,

Phuong phap 3 di~m co Uu di~m If) tlnh toan nhanh, don giln nhung cOng pb\llbuQc . vlo chu quan ngubi .vA.

Th( du: VAn vI du trangl' bang (3-1). 'I'ren hlnh (3-9) ta vsquan ht glila Qj (cQt 4) vbi P, (cQt 9). VA dUang tAn sua:t kinh nghiem va Ia:y tren do 3 di~m:

I .

77

XS% = 611 xSO% = 385 x95% = 222

Thay ba di~m dll chon vao (3-36) duqc:

611 + 222 - 2 X 385

S =

- 0,162

611 - 222

Tu S tra quan ht S - C. (Phu luc

) ta dUQc

c. = 0,60.

Sau khi co C. tra phu luc duqc:

;5% = -0,1

fJ5% -fJ95% ... 3,259 Tinh 0 tu (3-34)

611 - 222

0= = 119,4 ,

3,259

Tu (3-35) ta co

x= 385 + 119,4 X 0,1 ., 396,9 m3/88 119,4

C '=-- = 0,3

v .

396.9

TInh X theo (3-26) ta duqc: p

Bang (3-3) Tqa dO dubng t.n .u«t I, lutn.

p% 0,1 1 2 5 10 25 50 75 90 95 99
~ 2,19 1,83 1,64 1,54 1,40 1,18 0,97 0,79 0,64 0,56 0,44
Qp(m3/s) 896 726 651 611 556 468 385 314 254 222 175 3.7. PHAN rtcu TVONG QUAN.

. A hi .~ r6

Chung ta dA nghian cuu hitn tucng thuy van nhu mQt d~ luqng ng u n I~n ri ng •

nhung ta thAy giua cac dl:\i luqng chung ta nghian cau Il;\i co m6i quan M VOl nhau.

- Tr~n cung m(it con song, tram tr~n ~ chudi do d~ daft tram dubi ngAn .n~u gifta tram tr~n va tram duOi co' m6i quan h~ vOi nhau ta co th~ keo dai va biS xung tal btu cho tram duCJi.

. - Ngoai ra giua lucng mua va IUQng dong chay, cua mQt luu vue, giila luong dong chay

78

1/ !
III u II "
I ~
I "'I :.
::t ..
J £
I I I
':t
~ t
"t. .!
~ ~ Ll
~ % ~

~ ~ I " I V)t-t
I~ I ct I I
1~ I 'IJ
" ~ •
.,.
'" .. t§
- ,~
~ ... .... U~ :0
~ ,." oN '~
6 11 " " It:. I, I
~ Ic::oI ,J J ~ l::-
v ' ~
...j I ~
~ to ~
~ l:
...j 1: 1::
'10.
(~ f~ ~'
::;) a,: 'I
, \I) 10. 11;),
,~ ~ ~ ,
i I( (~I- ~
I..; -.
I ~ -- o , 'e
'g ..
I .. !
I ,.,. . .
1 ~ ~
I , ,
. I ~ ..
I
I ,
I
J I a
I
I ~.

I
I -
; WI
"'
;
!
I iI
..
I 'f{' 0 0 <> C>
0 0 ~ ~ ....
.;;;r :i '" cua hal luu vue trong cung mOt khu V\1c d~ng' nhat, giua lucng mua cua 2 tram trong cung khu v\1c khl h~u ... cling co nhung m6i quan h~ vai nhau.

Bai toan chung cu~ chung ta co tM khai quat nhu sau:

Cho chuci Xl' X2'· .. Xi"" XII'''~111 Y1' Y2'''' Yi'''' YII·

m>n

79

HAy, xAy.dllng quan My = f(x) tit s6 lifu dA cho va bd xung chu6i s6 litu y theo x (yn+ .. •·• Ym); Quan M gifta y - x co cae deng sau:

- Quan M gifta y - x.Ia quan M ham s6 tdc la m6i gi' trj cua x s~ co mOt ho~ nhi~u gi' trj Y tUdng dng xac dinh.

y

I \ r

, ~

quan ~ ham 86

/quan. ~ trJong quan

H'inh 8-9

- Quan M gifta y - x la quan h. tUdng quan: M~t gi' trj x sa cd mOt' hotc nbi~u ii' trj Y tUdng dng kbOng xac dinh, nhung thanh xu tb', tbAnb mOt dAi nh«t dJnh.

Trong ti't nAy chung ta nghiAn-cdu quan M tUdng quan. Trong quan bf tUdng;quan" cO ~ng tUdng quan thAng, cOd~ng tUdng quan cong; chUng ta nglIiAn'cttu quan bt Wang quarr thAng (hay gQi nrong' quan tuy'n tfnh)

3.7.1,1'ttCfng quan giai deh

1 .. Phllong trinb. tuong: quq,nthang.

Qu~n M giva y vA X IA quan M ~ubng.thAng'vlV'4yccS,th~;vi'tdU(ji,d~g;

y=ax+b

(3-37)

Ta Effi xac dinh M s6 a, b sao cho phuong arlnh t~n ph6LbQP t6t nMt v(Ji bAngdi~m thuc do. Ti~u chuan ph6i M.p t6tilhlt eJdAy lA t6ng blnh phuong sal s6 IA nM nh«t (se) dl phai blnh phuong de sa:f-s6~ng.<i'u ±khOngbi tri~t ti~u) .

-. Ta xet di6m (~~, Yi) b~t~fnao do, di~m do cO hoAnhdO IA XI' tung dO IA Yi'

- Thay Xi vao phuong trlnh (3~37) ta co tung d¢ tlnh toan IA Yxi = axi + b

- Chsnh l~ch giira diem thue do va di~m tlnh toan lao

Sj= Yi - Yxi = Y - (ax, + b)

va t6ng blnh phudng

'Y\

LS? = Lizl (Yi'- axi-b~2

. '. '~.

h~ s6 a, b dU(Jc xac djnh sao cho LS? - tdng blnh phticfugsal 86' la nho'nha:t, vi. v$y

-:-----

-0

lo dd .

n

-21: (YI - b - &Xj)xl - 0 1-1

n n n

I XiYj - bIxj. - aIxj2 ... 0

1-1 1-1 1-1

n

2I (YI - b - &Xj) - 0 1-1'

LYj LXi _ _

b==--a-.- =y-ax

n n

p ...

L(X1; Yl) - niy LXj2 - ni2 Y }:Xj2 - ;IxiYl

b=

LX? - n.~2 N~u dol try.c tQa dQ v~ vi tl'f i, ; thl b-O 2:D lXj-~) (Yj-Y)

a=

n

I (xj - x)2 i.: 1

Thay vao phuong trlnh tao cd _ _

L(Xj-X) (YI-Y)

Y - Y ... (xI-x)

n

L (x._;-)2 1=1

L(Yj-y)2

NhAn phuong trlnh tran vol

ta cd

va rut gon L(Yj_y)2

OJ.

Y - Y = l' - (x -x) ~

DAy lA d,ng cu6i cung cu: phuong trlnh tuong quan, Trong dd

-- -

I(xj-x) (Yj-Y)

y = gQi lA M s6 tuong quan

r:::-:-~ ~

v2(Xj-X) L(Yj-Y)

tr.",6Y: khoang l~ch quan phunng cua x va y.

2. He 86 tuong quan

H~ slS tucng quan l' cd 11'1 ... 0 - 1. Khi l' II: 1 thl quan ht Y - x t~ thanh quan ht ham 86. Khi l' .. 0 thl khOng tuong quan. Khl d,1 lllQng ngAu nhiAn X va Y dQc l$p nhau thl y = 0, nhllng nguQc 1,1 y ... 0 khOng cd nghla la X va Y dQc I$p nhau

Khi y > 0 quan M X va Y la dl)ng bi~n hay gQi Ia tllong quan thu$n.

khi y < 0 X va Y la nghich bi~n hay tlldng quan nghich

y .. 1 quan M tuong quan ch$t che, y > 0,8 thl la quan h~ tlldng quan t6t cd th« Bit ..:h,ang d~ bd xung va keo dai tai li~u.

Hinh 3·10

3. N'u My y La bUn 86 d~c It)p. x JlJ bitn sd phI!- thu~ ttl cung co •

x - x ... l' - (y-Y)

4

4. Sai 86 tuong qua';'

6. NM,n xet.

XAy dung' phuong trlnh tlldng quan thea phuong phap trAn gQi la phuong trlnh tuong quail giai tlch (d~ phan bi~t voi phuong phap dr, giAi) do la phuong phap tlnh toan mang tlnh khach quan, eo ti~u chuan danh gia muc dO tuong quan (y) tranh dllc;1c vi~c lip dung tily ti~n.

Nhung do eo hal duong Wong quan y ... f(x) va x = f(y) nAn gAy nhung di~m bAt hQP

11 (xem hlnh)

- Phuong phap nay khOng loai trit duoc di~m qua dOt xuAt, tAn man.

II. Tuong quan d~ Sidi - chdm quan M (xi' y~ len. h'inh vl

- Xli ly di~m dOt xuilt (n~u eo ly do chlnh dang)

- V~ duong trung blnh

82

- Tfnh ht a6 a, b blng ~ I«y 2 di~m t~n dltang trung blnh (2 di~m each u nhau (xl' 1.) vl '(Xz, '2)

a -- __

hay

Nh$n xet: - Lo.Ji dltQc di~m dOt xu«t xong khi vA dltang trung blnh thltang phu thuec vao chu quan.

Thf du: KAy d\tng· quan ht tltClng quan gitla luu IltQng trung blnh thang 8 gilla tr,m TB va HB vl M xung nhf1ng nAm thi'udo cua TB

Bang 3-4 Luu IUClDg tr~ng blnh thang 8 cua hai tr(lm TO vl HB.

Q8 (m3/s)
Thd t\t NAm TrfUl HB (x) TffUl TB(y)
1 1958 5580
2 1959 5680
3 1960 4610
4 1961 6520 5600
5 62 4490 3770
6 63 3820 1290
7 64 4130 3650
8· 65 3380 3150
.
9 i6 4950 4470
10 07 5040 4340
11 68 4460 2830
12 . 69 7570 7090
13 70 4240 3570
14 71 8430 7960
15 72 3850 3120
16 73 4880 3970
17 74 4040 3540
18 75 2770 2210
19 76 5120 4790
20 77 4020 3770
21 78 3670 3190
22 79 4320 4050
23 80 4000 2750 8a

- fiu dung tM li~u quan trlk dtJng b(:t 12 nam, cham cac di~m quan M ~Xi' YI) IAn gi«y k~ ly nhu hinh a-10, dai di~m phAn b6 thea xu tb' dltang thAng nAn ta sU d\lng phuong phap tuong quan duong thAng.

- L$p bang tinh tuong' quan

Bang 3-5. Bang tlnh tu®g quan luu luqng t~ng blnh thang 8 gitla TB va DB

- - (xi -i)2 (Yj_y>2 (Xi-X>
TT NA.m x· Yj Xi-X Yj-y
I d03 dol (Y,-1)'
1 1961 6520 5600 1835 1644 3367 2703 3017
62 4490 3770 -195 -186 38 35 36
2
3 63 3820 1290 -865 -2666 748 7108 2306
4 64 4130 3650 -555 -306 308 94 170
65 3380 3150 -]350 -806 1703 650 1052
5
6 66 4950 4470 265 514 70 2~ 136
67 5040 4340 355 384 126 147 136
7
68 4460 2830 ···225 -1126 51 1268 253
8
69 7570 7090 2885 3134 8323 9822 9042
9
198 149 172 ,
10 70 4240 3570 -445 -386
71 8430 7960 .1745 4004 14025 16032 14995
11
3850 3120 -835 -836 697 699 698
12 72
4880 3970 195 14 38 0 8
13 73
4040 3540 -645 -416 416 173 268
14 74
2770 2210 -1915 -1746 367 3049 3344
15 75
5120 4790 435 834 189 696 363
16 76
4020 3770 -665 -186 . 442 35 124
17 77
3670 3190 -115 -766 1030 587 777
18 78 ,
4050 -365 94 133 9 -34
19 79 4320
2750 -685 -1206 469 1454 826
.20 80 4000
- - L= 32738 44974 37689
x= Y'"
bq 4685 3956 y ==

84

-~"'" f 32738.1<P

E = "'" 1313 m3/s

19

/44974.1()3

ey = "'" 1538m3/s

19

Phudng trlnh tUdng quan co d~ng

1538

y - 3956 = 0,982 x -- (x - 4685)

1313

r= 1,15x :- 1432

Bd xung cho luu IUQng thang 8 cac nam thi~u do cUa TB

NAm QSHB(m3/s) QST89m3/s)

T~ ~1II~r ,L. ~.~I--- T·~·· •

'urU;Ll(Q'hf ~~ ~6'11 II HI .,

. : ; I I ; '1

1 i . I I .. ,"v ..

I I I . I'"' : 'i i'

·1·· .. ·· 'l ib~+l +' ··Tl

'Ii . - <." 1_-:.1 ; .. 1· .; I r

.. . I .. ~. I

: .1 ,J' .,. .! I

I I! i !

I • I " I.", i- : I

'I k.. I j' i , _ . .1,_ ...

._._- i r - - I -, T r . T

.. , • il• ;Yl1, " J !. I 1·!·1

Y 'I', I I'

!'I 7j I " I . . ,

i· ! I Iii n} ! I I

+ I' I I ..: , em: i()OO 7$' I . i

i I'· I' I I I : I I i

': ! :. I' I ! I i I

1.1 r i :'. i.l._! __ ~I'1

1ooo. ~1,- __ .L_. . I . . - -

2000 ; .\"0' :WGDko'oo-I'" ·-~o;; 'r ", 0;0' ~ooo • ~, i

, . ill !

I . I I

I I !

! I .

1000

'000 .,'

5000

1958 5580 4985

1959 5680 5100

1960 4610 3870

... j ..

I

L

I.

I

I I

I I

I

,

i "1 .J.

;

sA.CH THAM KHA.o

1. Hoang Huu Nhu Ly thuy~t de 8u't

2 D6 Cao DAm,NgO Dlnh Tu'n Toan dng d\lng giao trlnh in roneo.

3. Kim Quang Vi~m Nguy~n Iy vl phuong phap th6ng kA trong thuy vAn (BAn trung VAn)

4. BO men thuy van c~ng trlnh. Ohio trlnh thuy vAn e~ng lrlnh NXBNT

Zdizislaw. Kaczmarek Met,dy statystyezne w Hydrologii i Meteoroloqfi Wav8zawa 1970

6. Agnieszka Plucinska vA Edmund Plucinski Wstep do Rachunku Praw-

dopodobienstwa i Statystyki' Matematyeznej.

7. Ventsel Teoria Veroiatnoetey

8 A. I Karasev Teoria Ve~8tn()fttey i matem'atitreskaia Statistika 9. Y. V Prokhorov. Y. A Rozanob Teoria Venjatnostey

CHllONG 4

M6 HINH H6A DONG CHAY

MO hlnh hoa - deS II m~t phuong phap khoa hoc dlly hi~u I\iC giup con nguoi xam nhap sAu vlo bAn ch«t cua nhung hi~n tUQng t\i nhian hoac x~ hOi phuc tap. Muc dlch M~ hlnh hoa - Tao dung hi~n tttQng, sao cho thOng qua vi~c nghien cuu no, con nguoi thu nhan duqc nhitng thOng tin moi can thl~t. N~u vi~c tao dung hi~n tUQng ducc thuc hien bc:'Ji t~p hQp cac M thuc toan hQC (phuong' trlnh, 1>«t dAng thdc, di~u ki~n logic, toan tu v.v .. ) chung ta co mO hlnh toan hi~n tUQng do.

Trong 30 nam gan dAy, dA di~n ra s\i phat tri~n sau r~ng vi~c MO hlnh hoa nhirng hien tUQng vl M th6ng t\i nhien khac nhau. MO hlnh hoa Dong chay cung nam trong trao luu do. 0 nhi~u nuec dA hoan thanh nhung cOng vi~c d~ s~ v~ xAy dung cac MO hlnh toan Dong chAy. V«n d~ MO hlnh hoa Dong chAy dUQc thAo .lu$n tr(!n nhiau hOi ngh] Qu6e t~. S6 xu«t bAn v~ MO hinh hoa Dong chAy dA l(!n d~n con s6 vai tram.

M~t trong nhung v«n d~ then ch6t cua thuy van cOng trlnh luon IUOn la danh gia IUQng dong chay vl m~t Ii do nao do khOng tr\ic ti~p do dac ducc, Khi thi~t k~ M chua hoac mot M th6ng thuy lQi, nha thuy van luon luO~ phAi danh gia: "chu6i dong chay tuong lai ra sao, bao gtlm nhung td hop nhom nam nhiau nuec, It nu{Jc th~ nao, kh8 nang dong chay cue doan la -bao nhiau =: chi khi co 1(Ji giAi cho nhung cau hOi may, chung ta m{Ji co th~ d~ xu«t dUQc nhung quy 010, Idch thu{Jc cOng trlnh clln xa1y dl,tng. KhOng ph8i ngAu nhi~n ml hai nha Thuy lQi XO Vi~t ndi ti~ng X.N. Kritsky va M.F. Menken dA phat bi~u "Ban ehA:t kinh t6 nU{Jc nam ngay.trong qua trlnh Dong cbSy". NhA quan Ii h~ chua va M th6ng thuy lQi lUOn luOn phBi bAn khoAn: "Co th~ chb don dong chAy bAng bao nhi~u trong m~t vai ngAy toi". D\i doan chinh xac di~u nay nAng cao dang k~ hi~u quA h~t d¢ng cua cOng trlnh. Di~m chung cua cac hai v4n ~ n~u t~n: Nha thuy vAn luOn luOn phai danh gia ·co th~ chb dQi nhung gl b t\i nhi~n?". Tom l~i, anh ta clln ph8i MO hlnh hoa nhung hi~n tUQng thuy vAn.

Mo hlnh hoa Dong cbSy - do la ch~ t~o Dong cbSy, con MO hlnh toan - Quy trlnh cOng

;

ngM cua vi~c ch~ ~o do. Ct\n khAng dinh m¢t di~u: "Mo hlnh toan khOng th~ nao tri:mg

hqp hoan toan v{Ji Mo hlnh th\iC (hi~n tUQng)". Do v~y, Mo hlnh toan hoan toAn khOng ph\l thu¢c don tri VaG hi~n tUQng nghi~n cuu. Di~unAy cAt nghla vI sao trong vai ch\lc nom glln day dA ra dbi hAng ch\lc MO hlnh Dong chay cung 010 phong m¢t hi¢n tUQng.

4.1 PHAN LO~I Me) HiNH DONG CHAY

Tr~n hang trAm MO hlnh Dong chay hi~n Mnh, co th~ th6ng nh«t tach ra hai " MO hlnh phan bi~t: Mo hlnh t«t dinh va Mo hlnh ngAu nhi(!n. SI,t phAn bi~t nay CUll : nam ngay trong m\lc dleh MO hlnh hoa: ch~ t~o chuiH dong ehay tuang lai phl,lc vv b" I toan thiE'rt k~ hay dl,t bao ngan h~n dongchay phVe Vl,l bAi toan quan ly - di~u khi{;ll

h~ th6ng thuy l<;li.

H7

4.1.1 M() hlnh ngAu nhi(IJn

Quan ni~m Xac xu«t Illn dllu ti~n dUQc HE\It>!],.A. dUa vAo trong Thuy van tu nam 1914 r:n Ngay nay, dong chay ducc col lA mOt qua trlnh ngAu nhien. V{Ji quan di~m nAy, trong ct(u true cac mO hlnh ngAu nhien kMng h~ co cac nhan t6 hlnh thanh dong chay, vl nguyen li~u d~ xAy dung MO hlnh II chlnh ban thAn chu6i dong chay qua khu, phal du dAi d~ co th~ b{lc l~ h~t ban tlnh cua minh. S\i th$t, dong chay II hi~n tUQng nhi~u nhan t6. Tung nhan t6 dong chay d~n htQt mlnh I~l IA ham cua vO van cac nhan t6 khac ma quy lu~t. bi~n dOi cua chung con nguai chua mO tA dUQc. Do v$y, trong' Mt C\1C cu6i cung, t6ng hop cua vO van cac m6i quan h~ tuong' h6 phuc tap, dong cMy bi~u hi~n lA m¢t hi~n tUQng ngAu

, nhien. Do tlnh ngAu nhten dUQc th~ hi~n rO nh«t trong dong chay nam, cac MO hlnh ngAu nhien dUQe BU dung chu y~u d~ mO ta dao. d~ng dong cMy nhi~u nam vA di~u ti~t nhlsu nam dong chay. Lap mO hlnh nay hoan toan khOng danh gia dUQc kha nang phat sinh cung nhung di~n bi~n d¢ng ll,te cua qua trlnh, ma chu y{;u IA san sinh ra nhung th~ hi~n mal dlly du hon cua m¢t qua trlnh ngAu nhi~n. Ngay nay, Hnh vl,tc nAy cua MO hlnh hda Dong chay dUQc tach ra thanh m~ chuy~n ngAnh ri~ng cua thuy van dulli t~n gQi - Thuy van NgAu nhian [14, 16).

4.1.2 M6 hlnh Talt dinh

M$c du ban ch«t dong ehAy la ngAu nhien, ciing thua nh.n t~n t,i nhung giai doan hlnh thanh dong cbSy, trong do nhung thAnl_!_phlln t«t dinh dong val trochu y~u. Qua trlnb hlnh thanh met tr$n 16 do mua rao la m~t th( du minh hQa. Nbu v$y, n~u nhitng mO blnh ngAu nhien la nhung m() hlnh tao chu6i dong chay thl Mo hlnb t«t dJnh 1& MO hlnh hlnh thanh Dong chay.

Trong vi~ 010 hln~ hoa 8\i hlnh thanh dong chAy co hai c8ch till) cln:

1. Cach ti~p cln VAt If - Toan: Bal toan bi~n ddi Mua tbAnh DOng ochAy cd th~ dltQc giai dw cac Iuu vl,tc nghi8n cuu theo each sau. T~n CCI sd phAn dch tAi li~u quan tr4c mua vl dong chsy cho nhih luu v\ic thu¢c cac vilng dia Ii - kh( h~u khac nhau, ti~n hAnh nghi~n cuu chi ti~t clk hi~n tUQng v$t Ii t~o Mn quA trlnh hlnh thAnh dong chAy vA xAy d\lng' nhung quy lu~t tU<1ng ung, dUQc bi~u di~n du{Ji d~ng cac phuong trinh, cae cOng thuc toan v.v ... Noi chung, cac phuong trInh, cac eOng thuc d~u chill cac cach d~ bi~u di~n 3 quy lu~t chung nhat cuav~t Ii trong truang hQp; ri~ng C\l th~:

a) Bao toan v$t chat (phudng trlnh li~n t\lC hOl)c cAn bAng nU{Jc),

. b) Bao toan NAng lUQng (phltong trlnh cAn bAng D~ng l\ic hay phuong tTlnh ehuy~n d~ng th~ hi~n nguy8n Ii Dalambera),

c) Baa toan D¢ng lu(,1ng (phuo~g trlnh dOng lUQng).

Sau do, co cae d$e trt1ng dia hlnh - .thuy dia llWO luu v\ic, d¢ Am ban dllu, qua trlnh mlta cung cac d$c trun~ kh{ tUQng, co th~ trl,te ti~p bi6'n ddi ngay qua trlnh mUa thAnh qu trinh dong chay b m$t cAt cua ra Iuu v\ie thea cac phuong trlnh va cac cOng thue dA dU(,1l: thi~t 1.p. Trong truang hQp t6ng quat, nhiing c6ng thuc dUQc bi~u di~n du{Ji d~ng cae phudng trlnh vi phAn dfl,o ham ri8ng thl: D$c trung dja hlnh - thuy dja ml;lo luu v\ic dong

88

val trO cac thOng 116 phtterng trlnh (cac hAng 116, hoac trong tntbng hQP chung sa bit1n ddi theo thbi gian), qua trlnh mua cho chung ta di~u kitn bl~n, ron tr.ng thai luu \'\tc ban dlu - nhOng di~u kitn ban dlu. Ht SaIn - Venant cung vlJi phtterng phap s6 C\l tht1 giai no cho chang ta mOt Minh hQa v~ each tifp * nAy trong vitc mO hlnh bOa gial d~n cu6i cung trong ev. hlnh thAnh dbng chAo)' - gial ~n chAy t~n ~ m$t luu \'\tc vA trong m.ng IttlJi sOng.

Lfnh v1,1c nly cUa MO hlnh hoa mng chAy cO nhOng d$C thu vA phtterng phap nghi~n cuu ri~ng bitt, khOng thf thifu dttQc nhOng tAl litu thf nghitm CC1 bAn cung vlJi nhuns tM litu do d~ r«t chi tift vA "t6n kem v~ dia hlnh, v~ cac d$C tntng thuy dja mao luu vue, v~ cac d$C trttng diAn bifn cUa mtta theo khOng gian v.v ..

Khubc tit 8~ d\lng ~ tli litu chi tift vt dia hlnh - dia meo cung cac d$c tntng khac V. hru vv.c. chung ta chi cbn mOt each coi luu vV.c nhu mOt ht dOng I\1C, vA trong vitc mO hlnhhda 81,1 hlnh thanh DOng chAy ~it d\lng each tifp C$n thOng 116 hda.

2. 9!ch tifp C$n ThOn, .6 hoa: do IA each dy d\lng MO hlnh dl/a tr~n vil)c su d\lng tllUfu quan.trlc ~ng bO giita Mtta vA mng chAy. Di~u nly cho phep II/a chon cac thOng s6ctia cae bi'u thdc toaD hQC theo tll Ii,u do dlJC. Trong do, tit nbuni Y niem Y4UY (can nguyAn) sa xAy d\tng C«U trUc chung cua MO blnh, chda hani lott eM thOng s6. GilJi han bifn ddi cua cac thOng 86 cung vlJi cac gia tr] ban dlu cua chung c6 gAng xu«t phat tit nhungy_ nghIa V .. t IY. Sala do thea tAi li~u quan trAc Mtta - Dong' chAy cua nhi~u tr$n Hi tr6n mOt Iuu V\1C cy th4, .tifn hAnh xac dinh bQ thOng 86.

Khl MO hlnh hoa, luu Vl/c sOng hOl;\t dOng nhu mOt toin tit bifn d<Si hAm vaQ mO tl.'luQng nU{Jc d'-a" m.t Itt'" v\tc thAnh ham ra Q(t) - mO tA qua irlnh dong e~h thAnh. Hal cach tifp c$n tr~n din dfn 2 dl;\ng toan tit Ittu \'\tc L, vA L2

Vbi nhung MO hlnh dun toan tit lttu vl/c khOng ph thuQc vAo thbl L(Q,q,t) - L(Q,q) .

n

Q = L1(Q, q, t, x, y, z){q(x,y,z)} z =- f(x,y)

Q - Li(Q,q,t).{q(t)} (4.2)

~

Toan t~· ~ - each tifp cf,n thOng s6 hoa mO tA 81/ chuyfn d6i ham vAo thAnh ham ra

~Ong phy thuOc vlo ti1ng difm C\l thf cua Ittu \'\tc, cO nghla IA 10lloi bO 81/ thay ddt theo thOng gian eua c4cc1tc trung luu vI/c. Trong trubng hQp nAy, co thf coi cae thOng 86 t"p trung tIJi 1 di.1m. Do do, nhunJ mOhlnh duQC xAy d\lng thea cach thOng s6 hoa dttQc gQi 11 nhung MO hinh co thOng 86 ~p trung.

Toan tit L. mO tA 81/ chuyfn ddi £Q xet By pMn blS khOng d~u thea khOng glan kh()ng nht:tng cua cac d$c tntng hili vUc rnA con cA hAm vao vA ham ra. Do la nhung mO hlnh eo thOng s6 rAt hay oon dUQc gQi IA nhung mO hl~h v~tly - toano

Cac toan tit Ittu Vl/C LI, ~ cO th~ eo dl;\ng b«t ky va d() phuc t.P tuy y. D6i vlJi nhung MO hlnh tuyfn dnh, toan tit Ittu vl/c khOng ph\l thu()c vao hAm vao va ham ra:

(4.1)

I Nfu M~ tuyfn dnh - dung V . L(Q,q,t) - L .

DAy la IlJp MO hinh dern giAn Dh't. dttQC sit dung trong trubng hQp khOng co tMng tin

gl v~ cac d$c trung luu vI/c. ..

Nhirng MO hlnh co thOng s6 ~p trung (toan tit luu vl/c dang L2) d~n IttQt mlnh II;\i dttQc

chia lam 2 loai: MO hlnh "hOp den" vA MO hlnh "Quan ni~m". /

1. MfJ hinh. ·H~p den". "HOp den" - thuO-t ngft dung trong Di~u khi.1n hQC d.1 chi nhung hf th6ng rna C«u t~o va cac thOng 86 cua no hoan toan khOng rO rAng, chi cd thf cl~Qc d.c djnh tr~n co ;; nhung thOng tin vao - ra. Trong thv.e tf sAn xU«t, dOl khi ~U«t hien tinh hu6ng, khi can xAy dung nhung' ~uan M Mua - Dong chay cUng chi co nhung quan .trAc " dhu VaG (Mua) va dhu ra (dong chay) M thdng. Nhung tntbng hep nAy buQc phli COl !ttu vv.c la m()t "Hop den". Tlnh trang thifu thOng tin v~ luu vl/c chi coo phep xAyd\tllg nhu~g mO hlnh thO sc nh«t, va khi xAy dung chung, ngttbi ta cung hoAn toan khOng cO thOng tm gl v~ Ittu vtte ngoAi vi~e coi no Ii', 1 M th6ng tuyfn tlnh va d~ng. Do vO-y, ~rong Thuy van:

~n" d~ng nghla voi ~ng. .

Lop MO hlnh "H()p den" xudt hien kha sam vao thbi ky dlu cua 8\1 phat tn.1n MO hl~~ Thuy van tAt dinh, Ngay nay, lop ml} hlnh nay chi con t~n t~ vbl tU ~aeh mO ti mOt giar doan cu6i trong 81/ hlnh thanh dong chay - giai d~n chAy, glal dOl;\n blfn ddllap c«p nttoc

tran luu vue thanh dong'chaya cira ra.

2. MfJ hinh: Quan niem. QuA trlnh bifn cldi Mtta thanh Dbng chAy - mOt qua trlnh phi tuy6n phue tap g~m nhi~u gi;I do!n. Cung vlJi 8\1 _phat tri.1n cUa 1Y thuyft blnh thanh dbng

- hA mO hlnh Quan' niem ra dbL Coth~ dinh ngbla MO hlnh Quan niem ,Il lOfi mO hlnh

~, . . . .1 d'A t' t ri~ng

dttQc mO t8 bai m()t t~p hQP cae uan M toan hQC, titn uan M bi u I Un ~ .

leua qua trlnh, nhung k~t hop Il;\iJchung MO hlnh hda cA qua trlnh trQn v~n. VOl sl/ xu~~ ; hi~n cua may tfnh di~n tu v&o giua nhung nAm 50, IlJp mO hlnh "HOp den hoan toan IUl

bttbc trltOc nhung roO hlnh "Quan nitm" cho ph8p mO t8 dly du hern, chlnh xac hern qua trlnh "Mua _ Dong chAy" dttcjc hlnh thanh t\1 hang 10.t cae Qua trlnh thanh phhn: Mtta, Me heri, di~u trung, th8m thv.c v"t giu nttCfc, th«m, chAy mi).~, sat mi).t,nglm V.V .. N~y ~~~' cO th~ thA:y hang lo~t cac mO hlnh quan ni~m r4t phat tnfn nhtt MO hlnh SSAR ~ y, TANK (Nh~t), STANFORD - 4 (My), CLS (Y), GMC (LiAn XO), SMART (BAc Allen),

GIRARD-l (Phap) v.v .. [1, 4, 5, 9, 12, 15 v.v .. }.

L(Q,q,t) -1.(t) •

tit day cO th~ rUt ra nguyOn Iy xfp eMng:

L{ql(t) + q2(t)} =- L{q)(t)} + L{qz(t)} , ·L{cq(t)} = cL{q(t)} t

4.1.3 M6 hlnh DC)ng 111C - NgAu nhien

Trong nhung nam gln dAy dA xu~t hi~n nhung xu httong li(!n k~t cae cach ti~p cl)n ~«t dinh va ngAu nbi~n vao vi~e MO hlnh bOa cAe hi~n tt1cjng thuy van. Vi~e x~tin~ ngAu nh! . .'~h cua c4c qua trlnh trong cac MO hlnh tl1t dinh di~n ra theo 3 pht1dng htt(1ng.

1. Xet sai s6 tinh toan nhtt 1 us trlnh ngliu nhi(!n va tra thanh 1 thanh hhn trong

cac mO hlnh tat dinh~

89

90

H ";..::I Di~u nay co nghla rAng: cae d$c trung thuy dja m,o luu Vl/.c va do,n sOng (dO d6c milt nuec, M 86 nham, t6c dO truy~n hl va thbi gian chay truy~n) khOng dUQc phu thuOc "RQ luu Iuong nude. Nhu v~y, M thuy van khOng phai la tuy~n tlnh, nhung gia thi~t V'~ tin h t Ily~n tlnh cua no trong nhieu truong hop to ra rln hftu Ich v{fi tu each la 81,t x«p xl ban dau.

2. N~u nhu thbi gian cua nhftng qua trlnh hlnh thanh dong chAy nho hon nhi~u 80 v{fi ~hoAng thbi gian trong do nhftng d$c trung cua luu vl,tc hay do,n sOng ~h~ay d6i 9<10;'" krl thl cO th~ col luu v\1c (doan song) lA mOt M dung (v{fi nghla la khOng t~ theo thai brian).

Trong trubng hop t6ng quat, beat dOng cua mOt M dOng luc tuy~n tlnh _ dung dUQ(. mli tA bdi nhftng phucng trlnh vi phan thubng, lien h~ phan dng M th6ng Q(t) voi tac

d(lng qtt) .

d"Q dQ d"q dq

<l'o -. + ... + at - + aoQ(t) = Pn - + ... + P1- + Poq(t). (4.3)

dt" dt dt dt

Cac M s6 ai' Pi _ cac hAng 86 mO tA dac trung cua luu vue (doan song). Nhu v$y, cong cl,l toan hQC d~ 010 tA va pMn dch nhftng MQ hlnh hOp den la Iy thuy~t phuong trlnb vi phAn thuang tuy~n tlnh. Trong khi xay dl,tng cac MO hlnh "HOp denW v~ Dong chay, cac tac gia thuang k~t hc;m sU mO tA toan hQC val al,t tuong tl,t V$t Ii thOng qua cac nguyen t6 V$t Ii. Hai nguyen t6 v~t Ii co ban nha:t, co m$t hlu h~t trong cac MO hlnh WHOp den- kbac nhau IA: Be chua tuyen tlnh Aj va kllnh tuy~n tlnh.

1. B~ chua tuy~n dnh Ail do IA m¢t b~ chua tuong trung co luu IUQng chAy ra ty I~ thuan vai the tich nuoc trong do:

Qj = CjWj.

Nhu se thay ra sau nay, hoat dOng cua b~ chua tuy~n tlnh IUOn IUOn co th~ dUQc mO ta hOi toan tu co ban co dang:

d

(j) S\l d\lnl c4cmO tA xlie' ."'t - Th6ng ke (lu.t ph'n b6) C\la cAe tac dOn, khf tUQng ~ Thdy van vlfl tu c4ch II hAm v6.0 cua mO blnh t«t dinh [1&].

~'t cAe quy IU$t phAn b6 "lie .u't theo khong glan cd. cac tac dOng kh( tUQng _.

Thuy van vAo luu V\lc.

Vlfl nhftng tu tu"nl nAy dt hlnh thAnh Ilfp mO hlnh DOng I\1C - NgAu nh!An. Do s\l . phdc t$p cda v'n dl, Ilfp mO hlnh nAy mlf! chi" trong giai .doan' dlu cua .\1 khal sinh.

S\I phAn lo~ mO hlnJ:t neu t~n dUQe trlnh bAy t~n hlnh (4.1)

. .

Mo hlnh V.t Ii _ Toan

DOng hlc - NgAu nhl6n

Ai-;:: aj- + bi dt

Bin" 4."1 So tl~ pla4n loq.i M6 hlnh To4n Don, eMy

. ".2 NHUNO NGUyaN LY CHUNG TRONG VI$C xA Y D1,1NG MO H1NH . wH<)P DEN· - LOP M6 H1NH TUYSN TfNH DUNG

trong do, aj va bj la cac dac trung cua be ch ua. M9t be chua tuyan tlnh co the co mot hoac val cua vao, mot hoac vai cua ra. Cac M6 hlnh Dong chay khac nhau cling mot ph an do 8\1 k~t hop k h ac nhau cua cac be chua tuyen tlnh,

M6 hlnh Dong chay vung nui do n h o m n g h i e n cu u I.M. De nhixop de xuat gam 2 be chira th:'Hlg lIung (hi nh 42) [12] Trong

Khi xly d:'1,ng MO blob ·HOp den·, chllng ta holn toAn khOng cO tMngdn gl v. cac d$c trung Iuu vl/.c cilng vlfi nhftng qua trlnh xAy ra trAn no ngoAi gia thi~~: Luu v\l~ IA mOt M tb6ng tuy~n dnh _ dUng. Cln lAm sang to, trong nhung di~u ki~n nAo cO tht1 coi luu V\. hote dO(ln sOng 18 bf tuy~n dnh - dung?

1. Nhu phln tran dt nsu, d' dam bao nguyen Ii ·xA'p chong", C«u t,o M th6ng cung nhftng d$C trung cua n9 khOng dUQe ph\! thuOc vao ham vao (tac dOng) va ham ra (phan

91

(4.4)

Hinb 4.2 So db M6 hlnt» hai bI chua I.M. Denhixop,

Q1 = c1Wl' Q2" c2W2 ' Rl = c1W .. Rz = YZW2, Q = Q1 + Qz·

A' 2

Qz

92

mO hlnh TANK, M. Sugawara sit d\lng nhi~u W mAc n6i tifp - song song (hlnh 4.3) [91, MO hlnh Kalinhin - Miliuk6p - Nash g~m nhi~u M chda tuyfn tlnh mAc n6i tifp (hlnh 4.4) [6,7,13].

Hinh 4.3 So as Me) hinh TANK kep M. Sugawara

Hinli I;; SO .i o "",., hinh. Dooge J.e.1.

Hinh 4.4. So d(j

Me) hlnh. Kalinhin - Miliuk6p - Nash

Khi xAy d\fng mO hlnh, til)' thuo.: vao k hil nang di~u tift cua luu v\fccung 8'1 cAm nhtn tinh t~' cua ngliai xAy dung, de quyet djnh "''' b~ ChUR, ki~u k~t hqp giua chung vA vbi cae kAnh tuyfn tlnh. N~n luu y hla chon cAu true don gian nMt ma vAn dAm bAa dO chinh xac. S\t phdc tap hoa MO hlnh dOi khi t6 ra thira va dAn dfri hiydcb sai 86 dnh toan. Trong

!vi~ xaic dinh ~ thOng s~.,Mo plnh philo t¥p - nhieu thOng s6, sa thuar.g g$p pbAi hi$u dng am quai k,". Khi xAyd",ng M(\ hlnh, holm toan co th~ sit d\lng caic l~l bf chda phi tuyfn vA k~nh phi tuyfn. Trnng muc nAy chi trlnh bay nhung kJ thutt CO bAn nh't cua vi~ xAy dung lcp MO hlnh luyfn tfnh - dung.

2. K~nh tuy~n dnh. do la k~nb tl.tQng trl.tng co chi~u dAi x vbi thai glan chAy truy~n T khOng dOi vbi moi ~p ll.tu 1l.tQng Q. Nhu vty, k~i Ian tryy~n tran k6nh tuyfn dnh, hlnh r <!_ang dl.tang qua trlnh luu II.tQng kbOng bi bii!n dang, Co nghla, n«u bam vao q = £(t), thl ham ra

4.2.1. Me)t 86 C«u true Me) bloh tuy~n tlnh co ban

1. D~ mO phong tac dung dil~l! tift cua long sOng trsn doan sOng ed h1Qng nh$p khu giUR. 11g'11i ta sit dung k, thu.t mAc n6i t.ii!p cac W tuyfn tlnh (hlnh 4.6).

~

B~ tuyen dnh co taic dyng lAm bii!n d~ng (~t) 80ng lu, kllnh tuyen dnh co tac dung dich cbuy~n song Ill. Do la hal nguyen t6 co ban nh~t c~u tao nen cac MO hlnh khac nhau.

"I'rong MO hlnh cua Dooge J.C.I.[2] cac M tuyfn tinh va k~nh tuyi!n tlnh duoc mAc n6i tiep zen k~ tung dOi mQt (hlnh 4.5). Dien tlch luu vue duoc chia ra n phan boi cac duong dang thai. Tung dien tlch ~ ph.n dl.tQc coi la mOt cap k~nh tuyi!n tlnh va b~ tuy~n tlnh Nhu v~y. luong nuoc d«n M tbd i gem 2 bQ phan: dong chay tu b~ (i - 1) qua kenh tuy~n tinh vao M i va luong mua roi true tii!p xu6ng M i. MO hlnh cua Dooge true ti~p hoan thien MO hlnh cua Nash [6,7].

qn

I Qn Hinh 4.6. So d3 mdc n6i

. -[71 '. tilp cae M tuyln tinh

_ \ 1(1, nhl).p lUI,;' R; -t&n thd.t)

1 a,

Hoat dQng cua b~ tuy~in tinh loei nay dt/Qe mO tA hOi. phuong trlnb vi ph$.n dang dWj

- = Ql,-I + qj - Qj - Hi ' (4.5)

dt

93

Cae btu htQpg ra khOi M ty l~ thuan voi IUQng nuoc trong b~ Qj=~iWi '

Rj = yjWj.

Tit (4.6) vt\ (4.7) cd

dWj 1 dQj

=- -

)Ii R. == -Q.

I I

Cj

Thay (4.8), (4.9) vAo (4.5) c:lQi

~i - + b.Q. = Q. + q i-I 2

, dt I I I-I i' - , ,,,., n ,

1

(4.6) (4.7)

(4.8)

(4.9)

r

(4.10)

Yi aj =-:- , bi = 1 + -

cj c· .

. Qua trlnh truy~n hi tr~~ do,n sOng dUQc mO ta hOi h~ n phuong trlnh vi phan:

'c:lQ . -

" 1

a1 -, + blQl = Q + q

dt' ,0 1

v(fi

(4.11)

qQn

a--" +bQ ..... Q' +

n n n - n-I" qn

dt ' '

'h H~ ~4. ~ 1.) tuong' du?ng vOi_ m~tphudngtrlnh vi phan b~e n. D~ dat dieu do, ti~nhllnh

n u sau. glal phuong trinh thu 2 trong lie (4 11) doi voi Q l~ d ha > _

dQl . . ,I' Y I,iO III cua no, thay Q ..

tim dUQe vao phuong trlnh 1 sa co

dt

, 95

(4.12)

Tuong t\l" giai phuong trlnh thd 3 trong (4.11) d6i v(fl Q2' lA:y d,o ham b$e~, b~c 2 d6i vo; Q2 va thay Q2' dQ2/dt, d2Q1dt2 vllo (4.12) sll ed

d d d

(al - + b1)(a2 - + b2)(a3 - + b3)Q3 = Qo + ql +

dt dt dt

d d d

+ (a1 - + b1)q2 + (a1 _. + bl)(a2 - + b2)q3

dt dt dt

T

Ti~p tuc thu~t toan n~u trsn, slI tlm dUQc d6i v(fi Q = Qn

n d n-l k d

[n (a, - + bi)]Q = Qo + ql + L [ n (ai - + bj)]qk+l .

i=1 dt k"'71 1=1 dt

Nhu v$y, v~ tr8.i cua phuong trlnh (4.3) luon Iuon co tM dua v~ dang tlch eus cac toan tt) Ai dang (4.4) nhu trong (4.13).

Trong truong hQP cao b~ tuy~n' tlnh ~ d~u nhu nhaua, = a, bl = b v(fl mQI 1

d n-I d

_ (a- + b)nQ = Qo + L (a- + b)qk+l ' (4.14)

dt k=O dt

(4.13)

K~t hQP vCJi di~u ki~n lUQng nh$p khu gii1a phAn b6 d~u t~n doan sOng qk = q vlfi mol k

AOQ = Qo + q(1 + A + A2 + ... + An-I) , v(fi A III toan tu (4.4).

Trang truong hcp khOng co Iuong nhap khu giua qi = 0 n d

[ n (a, - + bi)]Q = Qo '

i=1 dt

n~u k~t hQP them diau ki~n cac b~ tuy~n tlnh nhu nhau

d ,

(a - + b)nQ = Qo' dt

(31 p~ mO tA tac dung dieu ti~t eoa luu v\te, th~Clng au dyng ky tbuAt mAc n6i ti~p - song song n b~ tuy~n dnh, tu9ng trung eho cae thng dA:t din nu(fe khae nhau (hlnh 4.7)

(4.15)

(4.16)

(4.17)

n

Q = L Qi - Iuu luong nu(fc t~i mat cAt cua ra luu vue I

Ri - luu luong ra kpoi M Al nhung lai vao b~ Ai+I, tuQng trung eho dong tham qua cac thng dat khac nhau.

Qi - luu IUQng ra khoi b~ Ai' tucng trung co cac dong mat, dong sat mat, dong ngam va tham gia vao hinh thanh dong chay tai mat cat eua ra.

H6

Hoat dOng cua tung b' ~ duqc mO tA Mi phuong trlnh: dWI

--=R -Q-R

I-I j j'

dt

Hinh 4.7. So d~ m4c ndi tilp - song 80ng cdc bl

phln t~n co th~ vi~t . d

(a1- + bl)~l ;:: ~ dt

Qj == CjWl' Rj = YtWj'

(4.18)

(4.19)

Qua trlnh di~u 'ti~t tren toA .. Iuu vue duqc mO tA bai M n phuong trlnh tuy~n tlnh

dQj

I = I, 2, 3, '" , n ,

C1 + YI bl","-- ,

ci

c., J(Cj + Yj) bj=----

C·-l

I

aj =---,

Cj • Yj-l

(4.20)

(4.21)

Nhu v$y, tuong tl,t vOj thu~t toan trlnh bAy lJ

d d

[(al- + b1)(aZ- + bz»)Qz ;:: Qo

dt dt

i d

n (81.;- + bk)]Qj ;:: ~ k=l dt

n d

m (a 1.;-' + bk)]Qn == Qo k=l dt

J

Nhan 2 v~ cua (n= I) phuong trlnh db cua M (4.22) vrri toan tu d~ng

n d

n (ak- + bl.;) k e=i+ 1 dt

97

(4.22)

I

~

r [

I : I

,

I

I,·

~I ti~n hanh cOng t«t cA cac phuong trinh (4.22) 8~ c6 dang'

n d

n (ak - + bk)(Ql + Q2 + ... + Qn») "'" k=I dt

n d n d d

[ n (ak - + bk) + n (ak - + bk) + ... + (an- + bn) + I)Qo (4.23)

k=2 dt k=3 dt dt

Nhung vi

cd

n d n+ l n d

[ n'(ak - + bk)Q = l L n {8k - + bk + 1 lQ(I

k=l dt j =1 k=+1 dt

Trong vi~c mO phongsl,t di~u ti~t cua luu vue, do m6i quan ht (4.21), cac M chi co th' tuong tl,t vOj nhau tit M thtl hal trlJ di:

8j ;:: 8, bi = b (i == 2, 3, ... , n).

I

Trong truong hop nay

d d n d

[(81 - + b1)(a - + b)n-IJQ = ( L (8 - + b)n_j)Q.

dt dt . j= 1 dt

(4.25)

•. 2.2. Ham anh huang. D~ng cua ham Anh huang vA bi'u thdo toan hqc USn, qu~t cua lap M~ hlnh tuy~n tlnh

Tit Ij thuyet phuong trlnh vi phan tuy~n tlnh d~o ham thuong th«y rAng nghi~m cua phuong trlnh (4.3) th6a man nhung di~u ki~n ban dlu

Q(to) ;:: Qo' Q'(to) ;:: Q'o' ... , Q(n-l)(to) ;:: Qo(n-I), cd th' dU(lC bi'u diAn dulJI dang:

"-"

Q(t) ;:: Q(t) + QO(t) , (4.26)'

trongdd:

,....., ,

Q(t) - nghiem cua phuong trlnh thuan nh't

QO(t) - nghiem rieng cua phuong trlnh khong' thuan nh't thOa mAn di~u ki~n ban dau bAng O.

Q(t )= Q'(t ) == .. iii Q(n-I)(t() ii O.

, 0 (I ,

Do tlnh chat tuyen tlnh, Q(t) co th~ b~~u dilln quai dang mOt t6 hop tuyen tlnh cua n nghi~m rieng cua phuong trlnh thuan nhat

rtf",.; n

'~it. = L Ck,Qk(t) I k=l

(4.27)

U8

trong do ek ;- ale hAng s6 d\tQe xae dinh Mi cac di~u ki~n ban dlu qua vi~c giai M phuong trlnh d"i 86 tuy<n tInh sau:

C1Ql(to) + C2Qito) + + CnQn(to) ... Qo

C1Q'l(to) + C2Q'ito) + + CnQ'n(to) ... Q'o

(n-I) . (n-I) (n-I)

C1Ql(to) + C2Q2(to) + .... + CnQ(to)

(4.28)

Dinh thde ma tr$n h~ s6 ~ trai 11 dinh thdc mang tan nh1 toan hoc Ba Lan VrOnxky tlnh ~ di~m to

Ql(to) Q2(to ) Qn(to)

(4.29)

Do cac nghi~m Qj(t), (i I: 1, 2, .. , , n) dOc l$p tuy<n tlnh nan dinh thde VrOnsky A ~ o VI\ ht (4.28) luOn luOn tbn t.,i 1 nghitm duy nh4t, co th~ xac dinh thea eOng tbde Crame:

~k

Ck ... - ,

. A

trong do At ~1 dinh thde nh$n d\tqe til djnh thde VrOnxky BaU khi thay cOt thd k trong (4.29) bAng cOt cae di~~ ki~n ban dlu

Qo

Trong toan hoc dA chdng minh, vCli di~u ki$11 ban dlu bAng 0, phuong trlnh phu trQ cua (4.3) co dang

. Lp(P)

Q(P) =-- . q(P) , .

. La{P)

(4.30)

trong do: P = a + ib (a > 0) - m~t s6 phuc;

La<P) I: anpn + an_lpn_I + ... + alP + ao' Lp(P) ;;; 'fJapn + Pn_lpn-1 + .. , + PIP + Po ' Q(P)-t. Q(t) v1 q(PHto q(t) ,

co nghla In Q(P), 4(P) I~ cac tao hlnh cua Q(t), qtt) nhan duoc bAng bi~n ddi Laplace

00

Q(P) ... f e -P.I Q(t)dt , o

00

q(P) = f a-P.t q(t)dt o

Hl\m

Lp(P)

P(P) =-- dUQe got la ham truy~n, va (4.30) .du<;,e vi<t duai dang La(P)

Q(P) = P(P).q(P). (4.31)

Til (4.31) 8Uy ra:

t

Q(P)+ f P(t-r)q(l)d1 va theo dinh Ij v~ nguyan ban duy nh4t ta co: o

(4.32)

Q(t) ... f Ptt - l)q(ddl' o

Bi~u thdc(4.32) ducc gQi 11 dch phlin Duhamel v1 do ciing chfnh 11 nghiem riang cua phuong trlnh vi phan tuysn tlnh khOng thuan nh4t voi cac di~u ki~n ban-dau bAng 0:

t

Q.(t) = f Ptt - r)q(r}dr.

(4.33)

to

H1m P(t - r) trong (432) dU9c gQi la ham snh huong va la nguyan ban cua ham truy~n P(P)

Lp(P) ;::; P(P). La{P)

Trong qua trlnh xAy dung Mo hlnh, ham truysn P(P) luOn IUOn co th~ xac dinh du<;,c dA dang va sau do sa dung cac bang tra Tao hlnh - Nguyen ban cua phep bi'n d6i Laplace d~ xae dinh ham anh hudng P(t).

Ng08i each xac dinh ham anh huang qua ham truy~n, con co tht1 tlnh P(t, r) nhu

Ptt) .;-,

Qt(T) Q2(T) Qn('~
Q't(r) Q'2(T) Q' n(l)
QI(n-2)(T) Q2(n-:-2)(1) (~n(n'-2)(r)
Qt(t) Q2(t.) Qn(t)
I
P(t,r) = , (4.3)

Ql(r) Qid Qn(r)
Q',(r) Q'2(r) Q'n(l)
a
11
Qt(n- J)u) Q/II--I)(l) ,~ (11-1(1)
II 100

trang dd Ql(t>, Q2(t), ... , Qn(t) - cac nghiem ri~ng d¢c l.p tuy~n tinh c.ua phuung trlnh thuln nh«t, an - M 86 d\1ng tnlac d"Q/dtn trong (4.3).

N«u cac M 86 trong phuong trlnh (4.:i1 In CAC hAng s6, tit 14.34) th«y rAng P(t, r) ... P(t - T) .

Trong trllbng hQp cac bl! chua tuyll"n tlnh khac nhau, phuong trlnh d$c t rung CUM (4.13), (4.24) sa cd cac nghi~m thVc phan bj~t dang:

bj

._.--. t.

Qj(t) ... ! .~i

I trang dd aj, bl - cac M s6 cua toan tit Ai

Khi dd, theo eOng thuc (4.34) h~m t\nh hllong duoc vi~t dual dang

n . hi bj bk

L {(-1)1(I)exp[- (t-1)).n (---)}

i-I ai isj<ksn aj ak j,k '* I

P (t - r) =

n

n

n ai i ... 1

_ { i , val n chAn tpm -

i + 1, voi n Ie

. (4.35)

Nfu t«t cA cae bI tuy«n tlnh nhu nhau, co nghla la ai - a, bi = b thl phuong trlnh <lte trung eUa (4.13), (4.24) co n nghi~m kep va cac nghiem riAng cua phuong trlnh thuan nh«t ed dang

b - -t

Qj(t)"" ti-1e 8

Khl dd ham anh huang dllQe Yilt dllOi dang aau: b'

(t - r)o'-1 exp [-- [t - r»)

a

P(t - r) I'll -----------

aO(n - I)!'

(4.36)

(4.37)

Cln luu Y rAng vI tr8i cua phuong trlnh (4.13), (4.24) eho cac truong hQP mAe n6i ti~p va n6i ti~p - song song cac b' d~u nhu ~hau, do do cac ham anh huang cua chung cUP Dhu nhau.

Trong trllong hQp n~'e n6i ti~p cae b~ d~ mO phOng qua trlnh truyen Iii h6n doan S~Il~;

"I..=-

hO$c qua trlnh bien diSi mlla hi~u qua t.hanh dc'JOg ('hay mi;lt eat clia ra, Mf.l b lnh ·II~~d'"

_io d~ng tOng quat. nhu !'8U: ----

101

. t n bi

J L (_1)'1'(1) exp( - - (t - r») i-I a

I

Qi(t) +

n

n ai

to 1-1

n Ai Q(t) = L

1=1 A

x

n

(4.38)

t b

J (t _r)n-I exp (-: (t - r»)

an(n - 1)1

n Ai

Q(t) = L - Qj(t) + i=1 A

x

(4.39)

Khi khong c6d0ttgehay gia nhap khu gilta (4.38) tro thanh (4.40)

t n [bl]

j L (_1)<P(1) exp - -(t - I)

1=1 al

QI(t) + - ------

n

n 81 i= )

n

Ai

Q(t) = L

i=1 A

x

n

isj<ksn aj a~

j, k ;t i

n

1 si<jsn

bi bJ - - -) aj aj

(4.40)

)( ----------

va (4.:191 tra t.hanh (4.4))

102

t

n fJ.. J

Q(t) = ~ _I Qj(t) +

i=1 fJ.

b

(t - t)(n-l). exp( - - \t - t)1 a

(441)

tQ

Nghi~m cua phu<1ng trlnh (4.24) mO tA tac dung di~u tift cua luu yVC val nhiau tlng dAn nuirc khac nhau (trobng hc;fP mAc n6i th~p - song s~ng) co dang:

Jt i t-1)Y'(j) exp( - ~ (t - r)1

n fJ.i 1=1 a.

1

Q(t) ::: I - QI(t) + x

i= I fJ.. n

n aj

to i= 1

n isj<k:sn j, k ~ i

x--~-------

. (bj bj)

n ---

1 si<J' Sn a, a,

I J

(4.42)

\

Cac bi~u thuc (4.38)., (4.39), (4.40), (4.41), (4.42) d~u cO dang chung la:

n fJ.. t \

Q(t) == ~ ~ Qj(t) + f P(t - T)q(T)dT .

i= 1 fJ. to

(4.43)

Bi«u thdc (4.43) la d.ng tdng quat cUa t4t Cft cac mO blnh ·H~p d~n". Cac mO hlnh

"HOp den" cu th~ chi duc;fc phAn bi~t VCJi nhau Mi:

a) d~g gi8.i dch bi«u diAn hlm hhhullng P(t - t)..1.

b) each xac djnh·ham 'nh hullng,

c) each xet Qj(t).

- .

Nhu tr~n da trlnh bly, chuc nang cua mO hlnh ·H~p den" la mo ta qua trlnh chay -

dl~u tift cua long dAn hO$c luu Vl/c VCJi nhi.tng tang dllt khac nhau. Do v~y, ngay nay mO hlnh ·H~p den" Il mOt bO ph.n khOng th« thi~u ducc trong cac mO hlnh "Quan niem" v~ 8'1 hlnh thanh dong chAy.

4.2.3. MOt 86 m~ hlnh "HOp den" thong dung' 1. M6 hinh Kalinhin - Miliuk6p - Nash [6, 7, 13].

NAm 1958, khi nghi~n cUU sV Ian truysn song xA 1I ha luu cac tram thuy dien, G.P.

Kalinhln va P.I. Miliakov dA chia doan song' ra n doan nha dltbi t~n gQi "cac doan song (h~I' trung". CAe doan song d~c trung dltQc chon ed dt) dai sao cho t6n tl;li m6i quan M don t rj

I os

tuyln tlnh gifta Iltc;fng mreo trong no v{Ji luu lunng chay ra. Nhu v~y, thuc chat "doan t:ll'lng d~e trung" la m~t b« tuy~n tlnh, ma cc ch~ hoat dOng duoc mo tl\ bci:

dWj

dt

W. = T·. Q.

I I I'

tmag do Ti - thOng s6 mang y nghla thoi gian chay truyen tren "doan seng dl)c trung thu i".

Hal phuong trlnh tran tuong dltung vbi 1 phuong trinh dQj

T· - + Q. ::: Q. 1

I I 1-'

dt

Nhu v~y toan ttl Aj trong truong hQP nay co dang d

Aj = Tj - + 1 , vCJi aj = tj , bj ::: 1. dt

MAc n6i ti~p n "doan sOng d(lc trung" tuong tv nhau, phunng trlnh (4.17) tra thanh d

(TI - + l)nQ = Qo voi lj = 11, bj = 1. dt

Cac nghiem riang cua phuong trlnh thuan nhllt co dang:

I

va ham anh huang (4.37) trll thanh:

t'-l

1 t - r n-l rl.

Ptt - T) ::; (-- ) ( -- ). e.

TI(n-1)!

(4.44)

COng thuc tuong tv cling duoc Nash tim ra ~hi gill tbi~t r~ng luu vVc dUQc ca:u t¥IJ tti n b~ chua tuyen tlnh voi quan M don trj - tuysn tfnh giua th~ tfch nuoc va 1.1ltQng.

Nhu da phan tlch, ham anh huong Kalinhin - Miliuc6p - Nash co 2 thong s6 n va TUls truong hop ri~ng cua ham anh huong 3 thong sO (a, b, n ) (4.37). Vi~c dua them ti,ong 86 b vao lam anh hltClng "deo" hen, ngoai viec d~ thich nghi vai viec xet tac dung au Wlt cua long song con tao kha nang xet dUQC call can nuoc (cac tiln that. b6c hoi, melt attirc v.v ... ).

2. Duong luu luang don IIi.

Phuong phap Ian dau tien do Sherman de nghi vao narn Hl:J2 L8], sau nay du<!c nhil'·t!

104

tac giR khac phat tri~n va hoan thi~n. NOi dung e\ia phuong phap dua tr~n 8 lulln dir-m: a) Duong qua trlnh luu IUQng, duoc hlnh thanh tit lucng mua hieu qua 1 din Cl5,4mlH) H1i d~u tron khap luu vue trong 1 don vi thai gian, la dj)c trung khong d6i cua luu vue (Duong qua trlnh do duoc gQi la dubng luu luong dan vi).

b) Duong qua trlnh luu luong, duoc hlnh thanh tit n din roi d~u tren khap luu vile trong 1 don vi thai gian, co th~ nhan duoc bl\ng each nhan tung d¢ duong luu luong' don vi vrri n.

("',I Duong qua trlnh luu luong, duoc hlnh thanh tlt IU~1ng rnua hieu qlla roi dtlu tren khap hru vue trong 1 86 d(1n vi thbi gian, co t.h~ nhan duoc bang each cong cac duong qua trlnh duoc hlnh thanh do lucng mua tung don vi thai ginn.

Phan tich 8 luan di~m tren thil:y rang chung hoan toan tuong durrng vdi nguyen Iy x('i'p chong va vi¢c t inh dong chay tl;\i mat cat ctta ra tit qua trlnh mua hi~u qua voi dieu kien don vi thai gian ilt ... 0 hoan toan thea bi~u thuc:

t

Qlt) = J Ptt - r lqtr ldr , to

trong do P(t -- T) - duang luu luong don vi; qtr ) - qua trlnh mua hieu qua.

Nhu v~y, thuc chat duong' qua trlnh luu IUQng don vi hl hlnh anh cua ham dnh huang trong 016 hlnh "Hop den" VI\ ch,,~'g duoc phan biet vdi cac mo hinh "H¢p den" khac hOi tlnh d(lc dao rieng biet trongviec xac dinh ham anh huong thong qua duong luu luong don vi,

Cach don gian nhat xac djnh duong luu luong don vi duoc rut ra ttl chinh dinh nghla cua no: Ch9n nhi1ng tr$n hi do IttlJng mua rOi. deu trong 1 don vi thoi gian, rai chia tUng tung d9 cho t6ng luQng Iii.

4.3. NGUYEN LY CHUNG TRONG VleC XAy D~fNG MC) HiNH "QUAN NIEM" DONG CHAY.

Nhu tr~n da trlnh bay, each ti~p e~n trong vi(lc xAy d\tng M6 hlnh "Quan ni(\m" hlnh thanh dong chay la each ti~p c~n Thong 86 hoa: I

1) cho day cae 86 li~u quan trAc ve l111ia X(t) va d6ng chay a mi;lt d.t elta 1'3 Itlll vl,ic

Q(t)

2) can tim toan ttt chuy~n d6i tot nhat tit, mt1a 1'a diHlg ehay.

Cilu truc cua Toan hi eung cae thf>ng_s6 eua no, n6i chung la khong e6 san. Tuy nhi~n, trong h9C thuy€t Dong chay da co nhling eel S('1 ly thllyd va thl,tc nghi¢m ve illt hlnh thAnh dbng chay noi chung va t.ren 1 s6 Illu v 1,ic Cl,1 thp' Dieu d6 dan den hi IlL thanh 1 s6 th6ng t.in vfl cac Idp Toan ttt cAn thiet cling phl:,illl vi biE'fn d(')i uk t.h()ng :"'.' cua chung Oy thuy~t tham, Hch dring, anh hl/Clng dla riJng, dong ehay auan d('\c, C.hl\' ngam V.v .. )

XAy dung m~ hlnh gom 2 giai doan: - Thi~t l~p diu true m6 hlnh

- Xac dinh thong 86 m6 hlnh,

4.3.1. XAy dung e«u true m() hlnh,

DAy la khau xac djnh nhung quan M toan hoc mO ta di~n bi~n hi~n tuong. Trong cOng vi~e nay, nha mo hlnh phai rAt am hi~u hi~n tuong, hi~u rO nhung tac d¢ng chinh d~n di~n bien hien tuong va co trl tuong tuong phong phu d~ khai quat hca hi~n tU<;'l}g. Khi thilft I$p cau true m6 hlnh hlnh thanh dong chay, can phac thao so .dO kh6i v~ tung qua trlnh thanh phan cung s\t tac dung tuong h6 gilla chung, Tren hlnh 4.8 la sc dh kh6i v~ co chl\' chuyan doi tit Mua ra dong chay trong m6 hlnh Stanford-4, tr~n do co th~ thl'iy toan canh buc tranh nhu sau: "Mua roi xu6ng b~ mat luu vue, 1 phan bi tham thuc v*t gilt lai. Kha nang gii1 nuoc cua tham phuducc d~c trung hOi 1 dung tich nao do, va tit day nuoc co t.h~ tro lai khl quy6n thong qua con duong b6c hoi. Qua trlnh 'tham phu gii1 nuoc, di~u ti~t, boc hoi la qua trlnh thanh phan dlu ti~n can xet dlfn. Cac bi~u thuc toan h9C 1116 ta no duoc chua dung trong cac kh6i tfnh toan. ¥¢t phan nuec mua roi xu6ng phan luu vue khong tham va nuoc tit phan nay true ti~p dd vao song. Phan con lai cua nuoc mua thong qua con dubng chay mat va chay sat mat di VaG vung tren cua tlng thd nhuong va thong qua eon duong thAm di vao vung duci. Vung tr~n m~ ta 1 tang dat k~ ttl be mat luu vue d~n 1 d¢ sau nao do trong do xay ra sl,1 chay tran tren suon doe va chay sat mat d6 van song. Kha nang gill nucc cua vung tren dUQc

. d$c trung boi 1 dung tlch. Luong nuoc trong b~ chua nay ducc tieu di boi b6c hoi va chay xu6ng vung duoi. Khac voi vung tren, nuoc a day khong true tilfp dd vao song ducc rna phai th6ng qua be nunc ngam, tit do nuoc co th~ dd VaG s6ng va bay hoi. Nhu v$y, vilng duoi co tac dl,mg hung nuoc tit vung tren va lam l1hi~m V1,l phAn ph6i nuC1c eho 3 b~ chua N\.t\l.:: di van b~ nuoc ngam thng sAu dUQe coi nhu 1 dl;\ng t6n that khOng hoan Il;\i,' va khOng con dUQc tham gia vao chu trlnh tuln hoan. Nuoc tit hai b~ kia con tham gia vao qua t.rinh eAn bang nuoc thOng qua con dubng Me hoi. LUQng nuoc mua bAng nhi~u con dubng khac nhau d6 van s6ng rOi thtlng qua sl,( truyen Iii trong s~ng d~

, .

hlnh thanh nen dong chay a etta ra luu vl,1e".

Nhu v~y, trong m6 hlnh Stanford--4, nuoc co th~ dUQc trao d6i theo hai chieu: di xU6ng' va di I~n. Vai 111(1t 86 m6hlnh kbac, nuoe c~I co 1 chieu di xu6ng (mO hlnh SSARR). Net chung cua cae m6 hlnh Quan ni~m III dflll att d1,lng cae M chua de m() ta cae dl;\ng t6n thtU va di~u ti~t khac nhau, do v~y, phuong trlnh dnh toan eh" dl;\O trong m6 hlnb la phuong trlnh can bang mioc, Vi¢c dlla eac t~e nUde ngihn vao ml.'l hlnh cho phep m6 hlnh mO ta dUQc ca pMn dong chAy mua kiE)t,

Noi chung, Sl,( hlnh thanh dong chay tr£in eae luu vue CJ,l the rat khac nhau, do v$y khOng co 111¢t m6 hlnh v~n nang nao dimg eho tat d mqi ttltong:bQP [, Nha mO hlnh phl\i nAm vi1ng hi("n tUCJng C\l tb6 M eo sl,! cai bif'll din t.hiel,

106

r'- ~ - ,

860 hOI )

\ thl,lO t_ /

- -,- - -'

bay hdi

Dung toh thAm pM

I I

r-E}- ---

,

"D I

_ bay hOi _ Dung tich

~. vOOg dlldi

I

'8""

1- bay M.I '. ~

v

Dung t(ch b~ mJde ngAm

TAng sAu

(' MlIa, b60 hdl ') tl\m nlng, to

''''''-'1

Tham pM, ghl nllde

dti vio lOng

khOng th m

Dong mlt Dong chay oe vAo
I Thim } - l\.Idn dOc
VUng tran

dong .at ml I \ \ lOng
\
Dung tich Dong cllAy oti v'o
- - 1 - - - - -- vUrig tr8n .at ml~ -- .... sOng·
1
1 voog dlIdi 1-- .... - Tiau OlJde
voog trio
!
= ng'1' ... ·· ... 1

Dung tfch d6 v.o lOng Olin to'n 10
- - -- bl OlJdc nglm ----_._---_. trong .Ong
-
. __ J_ . -...

(/ Dong chay "

" MO hlnh /1

'--- _. - -

Hinh 4.8. So d3 v~ qua trinh hinn thanh. dong'chdy trong M6 hinh Stanford-4.

Kj hi~u Quy uoc

_1

Kh6i tlnh toan

Dung deh M chua

dl\u vao

dfiu ra

1

·1

(

,..- ... - "

<. )

""- - - _..

107

Noi chung, khl thit1t l$p mt) hlnh hlnh thanh dong chay cln d~ c$p va giai quyt1t nhung vl'ln d~ sau:

1. Vgn d~ mua tr~n luu V"\fe (ham vao): co can hi~u chlnh s6 li~u mua t~ cac di(im do (bang' thung hoac may t\f ghi)? N~u can, each hi~u chlnh. Co can hi~u chlnh 8\f phAn ph6i khong d~u cua mua theo khOng gian? N~u can, each hi~u chlnh?

2. Vgn d~ tlSn th«t do tham thuc v$t, do tlch dQng tren m$t Iuu vue, do tMm, Cach xet tac d~ng cua d~ «m ban dlu. Nhtmg gil thi~t nao v~ di~n bl~n qua trlnh thgm, co xet d~n d$e tfnh cua t.lng thlS nhuOng? N~u co, nhu tM nao? '

3. Co xet d~n tlSn thgt do b6c hoi? nt1u cd, each xet (vlli d~ chi ti~t nao xet d~n cac ~u t6 khl tuong: .t6c dO gid, nhi~t dO khOng khl, d~ thi~u hut bao hoa v.v .. ) ..

4. Cach .. tl!ch qua trlnh dong cht\y ngam ra kh6i dong chay tdng c~ng tf}.i mat cAt cua . ra luu V1/.c? .

5. Cd xet dong chay sat mat? N~u co, each xet. Co xet luong nuoc hM quy tit tlng thlS nhuong vao sting?

6. Co xet tlnh hu6ng rAng dong chay khOng phai duc,1C hlnh thanh t~n toan b¢ dien tlch luu vue (co nhirng cM trt1ng khep kin). N~u co, bAng each nao xet dien tlch hieu qua?

7. CAc~ xet chuysn d~ng 8on,lo. trong mang song - a\f giao thoa cua song 10 tren dong chlnh vai cac song nhanh, 8\f bet sang 10 v.v ..

8. BAng each nao xet duoc m~t b~ phan tren duong qua trlnh luu luong, diroc gAy ra Mi lUc,1ng nude thn If}.i cua tr~n hi truoc v.v ..

Giai quy~t nhirng vgn d~ neu tren, thiet I~p nhirng ding thuc mO ta qua trlnh, dhng thai luon IUOn phai 8Uy xet: nhirng df}.i luong nao trong cac cOng thuc cho duai dang nhung gia tri 86 xac dinh, nhtrng ~I;li lUc,1ng nao co tM duoc tlnh thea nhung cOng thuc v~t ly vii nhirng' dl;li hrong nao dong vai tro tMng s6 can phai xac djnh nha nhung' tAi li~\l quan trac vao- ra. Chi sau khi giai quy~t toan bO nhung van d~ nau tren mlli co th~ thi~t lap mOt ~u true nao do cua mO hlnh, Cln chu y rAng mO hlnh toan dong chay la mOt chlnh th~ th6ng nhat, cac qua trlnh thanh phan lien quan vai nhau 1 each m~t thi~t va htru co, do v$y xet s\i anh hucng cua 1 qua trlnh nao do d~n dong chay chi co th~ lam ducc sau khi dA xAy dung tron ven mo hlnh. Ngoal ra, cac nhan t6 hlnh thanh dong chay rl1t bi~n dOng thea khong gian, co co ch~ hoat d¢ng va 86 li()u quan t.lrac cua 1 qua trlnh nao do tai 1 di{lm, khOng khi nao co th~ chuyan r~p khu6n cho toankhu vue. Vai tro cua tung qua trlnh thanh phan bi~n d6i tit diem nay sang diem khac, t.U luu v\ic nay sang Iuu v\l'c khac. Di~u nay dAn d~n vi~c l\fa chQn cil:u trUc mO hlnh quan ni(lm mang dnh mo mAm - cam nM,n. [)ii'lu nay ct1ng cat nghla vi sao vi~c lAp g}H~p nhung k~t qua nghi~n cuu hi~n dE;li v~ titng qua trlnh thAnh phhn (mua, thl1m, b6c hoi, diem tnlng, dong ml)t., sat ml)t., ngfim V.v. ) cua nhillu tac gia khac nhau de hong dUQc 1 mt"> 'hInh t6t da t.hflt bl;li. Di~u nay cling eho thfly vl sao cac mO hinh quan n'i~m khac xa nhau ca v~ cAu tr(lC IAn 86 li~u ban dA.u sll d\lllg.

Vi~ Xl\y d\fng 1116 hlnh mang dAy dnh sang t.E;lo clIng voi vi~c am hieu tliong tfin hi~n tUQng tren titng luu v\fc C\1 the.

}08

4.3.2 X8c djnh thOng 81$ mO hlnh.

Cac roO hinh co thOng 86 t$p trung d~u chua dung' nhi~u thong 86. CAn xac djnh cac thong 86 nay tren co 80 nhftng tAi li~u quan td,c vao - ra caa M th6ng. ~ ro~t toan hoc, co hai phuong phap thi6t I$p thOng 86 mo hlnh: phuong phap t61 uu hoa va phuong phap giAI bAl toan ngucc, Phuong phap thuong' dung trong thuc t6 hi~n nay la tht.'t - sai duoc coi Ia phuong an thO 80 nhat cua phuong phap t6i uu hoa.

I, Phuong phap t6i uu hoa, DAy lA bal toan thuan, cho bi6t thOng tin vao va be) thOng 86 roO hlnh, cAn xac djnh ham ra cua M th6ng. Th\1C chat, 't6i uu hoa lA bAi toan di~u khi~n h~ theng. M\1C tieu di~u khi~n IA ham ra phal dung vai tin hi~u do dac, con bi6n di~u khi~n 11\ chlnh vee to thOng sO me hlnh. Clln phai xac djnh bi~u thuc toan hQC cua muc tiau:

n T ,...,

K = L J (Q(t) - Q(t,a )]2 f (Q(t»dt ... min (4.45)

i=1 0

trong do: n - T6ng 86 tran Iii, T -- thoi ginn 1 tr~n Iii,

-

Q(t), Q(t, a) - cac qua trlnh do dac va tlnh toan

a = (a}l a2, ... , am) - vecto thong s6 mO hlnh.

\ HAm f(Q(t» dut;1c dua vaonham tang t..Y trong nhung trung dOlan (dinh hi), CAn xac dinh vecto a de ham muc tieu K dat cue tj{u~, NgAy nay dA co nhieu thu$t to an USi uu du manh d~ tim cue tr] cua nhftng phien ham muc ti~u phuc tap. Me)t trong nhftng thuat toan t.huang dung IA thu$t toan Rosenbroc (15], Nh\lng 0 dAy, ban thAn nhftng ph\long phap toan hQc khOng quy6t djnh 8\1 chinh xac clia nhung thOng 86 cung nh\l 8\1 thAnh cOng cua qua trlnh t6i \lU hoa. MOt IAn n'ua, chung ta thA:y ndi I~n vai trb cung nhftng kinh nghi~m va a1/. hi~u bi€t hitiln t\lt;1ng V$t Ii cua nguai thi6t I$p mO hlnh.

Sau dAy trlnh bAy nhftng kinh nghi(lm co dnh nguy~n lAc trong vi~e di~u hanh qua trlnh t6i uu.

a) Nguyen Me I\la chQn s6 Ii~u, Trong qua trlnh t6i uu, mOt 56 thOng 86 to ra khOng Anh huang gitai hAm m\1c tieu. Nguy~n nhAn chlnh cua hi~n t\lqng nay la trong nhftng s6 H~u dung d~ t6i \lu. ch\lact5 nhung 56 li~u ma val t..o cua thOng 56 nay hay thOng 86

I .

khae to ra ro ~t. De khac pb\lc dnh blnh nay, nhftng s6 li~u dung trong qua trlnb t6i \lU

phAi bao g~m nhung tr$.n hi cO di~u ki(\n blnh thAnh blit stlc khac nhau: du lOn, dli nha, dti dlilng.

DO chinh X8c vi~ xlk: djnh thOng 86 ph\l thu()c nhi~u VEW dO chlnh de. Olue dE.li bieu vA kh6i I\lQng cua nhung tai li(lU ban dAu. Nhf1ng trail hi kh6ng du tin c4y se gAy ra nhung Sfli I¢ch dang k~ cho tttng thOng 86 rii~ng bi~t. Do v,~y, d~ t6i \lU phAi chQn nhung tr~n hI c6 de) tin c~y eaa nhA:t.

b) Nguy~n tac ti€n hanh: co hai each·ti6n hilnh qua trlnh t6i ltu:

cach I: '[6i l(U ri~ng ra eho tUng tr~n Iii, dut;1c cae b() thOng s6 khac nhau, sau do I l<1y bei thong R6 tr~iI1g Linh eho tilt ca cac tr~n.

each 2: TiE>:n 11110h t6i till dong thbi eho nhirm tr~n Iii, dut;1c l b¢ thOng s6 chung cho

IOU

I I' , \

I,

tAt (:1'1. eM t ran lu. Kinh nghiem cho t.hA:y cho thliy hai each t6i uu nay cho k~t qua rl\t khar: nhuu (If) Vi'Ji ll(lIg tr~n lu, luon luon tim ducc met thong 86 thich hQP· Do dac thu riA~g n'IA t\(n~ tl'j)n lu, m¢t 86 thong s6 co thli bj sai I(·eh. [)i{\u nay dAn d~n c~c b¢ thong 86 cua cac t.ran III rAt khac nhau. Dl>' dam bao y nghla vl)t I.V eua C~lc thong s6, dam ba~, til) ban vung, 6n dj nh cua chung, d6 t6i uu phai sU dung dong tho] nhieu tr~n, lu. Kinh nghiem cho t.hay s6 lili'u dung d6 t6i uu khong it hen 5 q\l!i trlnh dong ehay khuc nhau:

el Nguy~n the phuc t~p hda dAn l1l6 hlnh,. do ghlll ,~IC Kuchmen di!\ ra. [15]. Thuc chat ella nor Is viec t6i uu hoa dltQc tien himh thf~O t.l.cng h>iai doan Trong b¢ thong H6 mo hl~l"

-I v. tun g thong 86 khong di'lllg df.u nhau, t inh ehiH. dill cac thong s6 cung

trong Hong cue. u . ~ 6

khong gi6ng nhau, co thong s6 anh htiong t.oi dinh, c<5 thong s~ chi ~nh ~uang d~n t ng

Iuong, cd thong 86 anh huang tci nhanh len, co thong s() anh httan~ tal nhanh xu6ng. That sai lam n6u dua Uit ell nhi1ng thong s6 do vao tr·i uu cling mot luc.

Vi{:c phuc tap hoa dan call true mCl hinh dl(JC bM dau hang, vi(\e t.he n~hi~m mc"l hlnh don git'tn nb at., han gom cac thong so t6i t hir,'u Tr{~11 co sfJ da uS! UI! dti:1.C cac thong 86 do, mo hinh Sf; duoc chlnh xac hoa nho viec dl.tH dan them cac thong 86 mer, Ill6 ta chfnh xac

. , , :t • t}" 6 t i .rc t6i uu 1 each dOc hlp tren C(1 8d cac

them hien tuong. 0 tung gia; noan, cac . iong S C t (. C . '., "

thong 86 Cl19. 'giai dean truce nhan nhirng trj sO ba n dau bang cac trl 86 da dune t()l uu.

Z Plllhmg ph!ip gi,'d bill tmin nglit,jC Ddy 1;\ h'li twin :lie't c,lic t,hon~ ti~ viV~ ~ ra cu,~ hf~ tMng, can xac dinh b¢ thong tiO mo hinh. Ttnh (~h{H CUll. bfll t(:a~ ~ay ,13 phi chlnh,' co nghla lil nhung sui tiO khong Ion 111m cua so li('u ban dill! (dung de gUll hi'u t~)a~ ~g~~J~) ~e dln df>'n nhung sai so rat Ian cua nhung dai Iw.mg can xac dinh. Til! du, kill gUll bai oan

'1' r 'd';' kha nang th\m cua da1 tham th\.1C

thuan, nhl1ng d;.\(~ t.ning eua lUll vtie (( <:' ( Oc ;':'(;11] (", 1, . A • ,.' , ,

.. 1" ". t·1 kl' 0-'1' g'l'iJl va chung can phat dl(<.lL

viit., dia hinh be lll{\t hill vI.le v.v .. ) rat )kl1 u'H'i~ \PI) I g' _.

. ·t.' h h' thpo 1 each nao do va (,l~ch trllng hlnh hoa nay Ju sao cling It Emh hHang

trung Jln .oa· £ '. • " ,. h-

tai kP't qua tiuh to:in - dong chay <'.I nl~t (';'~t ctia ra hill vl,lc .. Khl, gUll bill.toan ~gltQC, ~ ttng

th doi nh6 trong 130 lieu ban dati (qua trinh dhn<..; chay) m the ttiong ung vOl nhung thay

Ily , .... -t I' ct" eli" th6ng s6 016

d6i fill Ion ('\'1<\ c{le dl~C tncng h1u vVc, du ':a:l' c(wg anh hl1tlllg ra On en.,,·

hlnh.

T 1 - . 70 nh;'{ng nha to·in hoc x{) vii'1. Tikhonop, Lavrenchep, Ivanop dB.

Tong n lung nam , U , • '. . ' '~

:' x!\y dung 1)' thuyet hili toal1 phi chlnh Nhi.ing rang trinh tuan hl)c nay mai ch~ dtlng~~ VI:C

, ,~- h' U'lng tl"lnl! Volte bac mot 14.:>:P GiftO Slt !\lH:hllH'n da vl)n dl,lng ly thllyetnay

gInl P ( '.' • M'I' k ~

l,r. r ·f (I III ella h;liil ,)nh hililllg Kalinhin - 11\1 Gp-

trong vif:;e x:'lc djnh cae i (", .. g" ,

Nash (4-44) [151 _,

Nhu vay' Ij thu,Y('t bili to;~11 phi ddnh IlIdi chi ling dung dll~H~ trong Idp IlIO, hlnh .. tuye~ tinh dnn gi'!'t~ nh{\! Van dyng V(:\ ,'lit' rnn hinh quan lli.~tll, nilling th;\nh tVII tren 111d! nhat

Cl'13 Iv tbuypt nily I'fil(<l d"lp 1111!', dWIt'

. II JlJ()N( i DUNG" MC) HiNH TAN K ~.4 GIOI THtf:U I\HH 1\1\) IIIN!! ()l!/\~'! ~,II.:\1

. . I .... cheng hi lut Nhat. tal

M6 hlnh TANK ra deli f1alll ]!Jf)tllai Trllng !tun ('~1I0,' g:a P\(Jug .. ' .. . .,

I I 1 il",111 thi,'l\ ,!fIn vii. ling dl.'ng l'¢ng rai nhi('Ji

giA M. Sllgawar, TiJ d(i dpn nay mil lin I .,,,,1(

IVii f !(;Il th{l ~'\('i {!I, 101

110

4.4.1. Clh.i true hlnh TANK.

Luu vue duoo di~n tA nhu 1 chu6i cac bl1 chua sAp x~p thea 2 phuClng thAng dung va .' nam ngang. GiA thi~t co ban cua m~ hlnh la dong chAy cilng nhu dong th«m 1ft cac ham 86 cua IUQng nucc tru trong cac tAng clift. Mfl hlnh hlnh cd 2 dang clfu truc don vA kep.

1. M6 hinh. T.4NK don.

Dang nay khong xet 8l,t bi~n d6i cua d¢ ~m dA:t thea khong gian, phil hop v{ji nhimg luu vl,tc nhc trong vung 11m u{Jt quanh nam.

LUu vue dUQc di~n tA boi 4 b~ chua x~p theo chiau thAng dung (A, B, C, D- hlnh 4-9), M6i b~ chua co 1 hoac vai cira ra 0 thanh ben va 1 cua ra 0 day. LUQng m ua r ni xu6ng mat dA:t di van b~ tren cung (b~ A). Sau khi khau tru t6n thAt b6c hoi. 1 phan se tham xu6ng b~ duai thea ctra ra 0 day, 1 phan cung ellp cho dong chAy trong sting theo cac caa ra 0 thanh hlin. Quan h~ gtua luong dong chay qua cac cua voi luong Am trong cac b6 IA tuyen tlnh:

'P E

j t

A

Y = {3(X -- .H) ;

(4-46) (4 -·47)

B

Yo = a . X :

Trong do: fI, a - M 86 cua ra thanh ban vA day, H - d¢ cao cua ra thanh b~n. Theo CAll true tren, m(} hlnh TANK m6 phong cau true am t.rong cac t a ng dlft cua luu vu« Luong dong chay hlnh thanh tv cac b6 A, B, C, D t,hll hien d~c tinh cac thanh phan dong chay mat (A), sat mat (B) va dong chay ngam (C, D). Dong chay hlnh thanh til Mt ca cac he sau cung se duoc truysn qua 1 b6 chua (Cf-I) me') ta SIj bien dang dong

c

D

flinh 4-:} M6 hinh. TANK dun

'PS

aCH

CH

chav do tac dung di~u tiet ella lnng

Htln~, XCH lil lop nunc co san ban dllu trong song, H Iii d6 cao cua etta phla tren, CHI ':t ('II 1 la 2 hi! s6 cira ra phan anh kha nang dieu tiet cua be CH,

~ .

III

r r

-

II II II II I'

-::J 1:- _ 11

Ii I
II
,I -
II l;tr
II
If
I I
" Teo

T"

o

71 = T/3 .. (~-~)T12

.0 PS':;1

XA

PS

TGo o

Hinh 4·-10. Co chl truyeti am

112

:: TCo"'(~-~)TC 5S

XS

ss

2 .: Cdc ~,hl1e co bdn eua m6 klnh. a) Mlta blnh quAn htu V1Jc (P>

n n

P - 1: Wi . Xi / 1: Wi j

1-1 1-1

Trong deS: n - 86 df4fm do mltaj xi - lltQng mua t.,i di«m thtt I, Wi - tl'Qng 86 eua di~01 mue thd l. Theo M. Sugawara Wi 81 dltQC chen I. 1 trong'4 86 8au: 0.25; 0,5; 0,75; 1,0. b) B6c hai hru v\fc (E).

0,8 EVT

E... 0,75.(0,8EVT - hr> + hr

khi XA - PS - E ~ 0

,

khi XA - PS - E < 0

,

0,6 EVT

vA XA - PS = hf > 0 , khi XA < PS.

(4.48)

(4.49)

Trong dd XA - IltQng «m trong 'phln trAn W A, PS - lltQng «m bAo hba phln tl'~n

W A. hr - l{Jp nlt{Jc t\f do trong b~ A, EVT - l{Jp Me hai m$t nuec. .

e) Co el1:u tnty~n «m (blnh 4.10) b4f chda trAn cung dttQc chia JAm 2 phan: tr~n vA dtt{Ji giua chung xAy ra s\f trao ddi «m. T6c dO truy~n «01 tit dtt{Ji Ian T vA tran xu6ng'T duoc

I ,1 2 y

t nh theo cOng thdc:

XA

TI ... TBo + (I. - - )TB; PS

XS

T2 = TCo + (1 - - )TC SS

Trong deS: XS, SS - Ittqng «01 th\lf! vA IttQng 'm bAD hoa phan dlt{Jj W A TB TB TC

, 0' , 0'

TC - cac thOng s6 truytn «m, theo M. Sugawara chung nMn nhung gia tr]:

(4.50)

(4.51)

TB ... TBo .. 3 mm/ngAy d~m TC = 1 mm/ngAy ~O1

TCo ... 0,5 mm/ngay d~m.

d) Dong chAy tit M A.LuQng ntt{Jc di vao b~ ~ IA mua (P). Dong chAy qua cac cira Mn (YAI, YAz) vA cua day (YAo) dltQe xac djnh theo cac c6ng thuc sau:

Hf ... XA + P - PS ; YAo = Hf·Ao

{ (Hf - HAI)·A1 ; YAI ...

o

khi HI .» HAl; khi Ht S HAl

113

(4.52) (4.53)

. 1

YD., = (XD + YCo)Do ; YD, = (XD + YCo)D1 ; o Dong chay tit M CH

QCH = YA2 + VAl + YBI + YCt + YDI ;

{ (XCH + QCH)C. HI +. (XCII + QCH- H)CHz

Y ... khi (XCH + QCH) > H ;

(XCH + QCH).CH I khi (XCH + QCH) s H

Q ::: [(Y.F)/6t].103 m3/s

I . . f· H\ - HA2)Az + (H r - HA3'A:J v .0\) ;: (H, _. HAz)A:z

o

B.I Il<'lOg ehAy tit cac M" B, C, D

{(XC + YBI) _. HC)C I YCI ...

o

khi He > H~
khi Hr > HAl (10)
khi H, S HAz
(4.55)
khi XB + YA!) > HB;
(4,56)
khi XB + YAo :s; HB
(4.47)
khi XC + YBo > HC ;
(4.58)
khi XC + YBo s HC;
(4.59)
(4.60) (4.61)

(4.62)

(4.63)

o dAy Q - luu IttQng ntt{Jc t~i m$t cAt cua ra luu vue, F - di~n tlch luu vue (km2), At - thai gian tlnh toan (glAy).

3. Ph6.t triln m6 hinh T./lNK tren. nln tcing hoc thuylt d~ dm ddt va hf,)C thuyl~ dong chdy suon d6c.

Nhu cac mO hlnh nhan thuc khac, mO hlnh TANK chua 1 luong thong 86 kha Ion.

Trong cac tac pham cua M. Sugawara nhung thOng 136 nay chua dttqc mO til v~ n'$t v$t lY. Do v$y, nhu K. Linsley nh$n djnh mO hlnh chi co t~~ dttQc thi~t l$p cho Lluu vue S8U nhieu lln thu sai, Dieu nay dbi hOi ngttai su dung phai co du kinh nghiem va co muc am hieu mO hlnh nhat dinh. Phan nAy gioi thi~u nhung hoan thien 010 hlnh v~ mat v$t ly, nham giup nguci su dung IVa chon thOng 86 co co sO va de dang han.

Bd A mO phong b~ m~t luu V\lC va CAe tlng dAt trong vung thoang, trong ~ A ed ~~t _!8 nhfing lllUC tim khae nnau cua Ittu vue (HS, HA~, HAlo HAl' PSt S8).

Trong qua J_rlnh chuyen d6ng trAn ma,t luu vvc hUdng v~ long sOng, mOt phl\n nuuc d til)" gi.t lai tJ;t III thai tr~n suifJl d{k

J,

114

Hi~n nhien co the giA dinh rAng nhung' phan khac nhau trong M A mO phong nhung' dang tru nude khac nhau tren ml)t sucn d6c.

Theo cac k~t qua thl nghiem cua I.X. Vaxiliep va A.P. Ivanop, sau khi tttoi bao hoa cho d~t, phan ph6i d~ ~m theo chisu thAng ddng co dang nhu sau (hlnh 4.11): phan dttai cua tang thd nhttOng co dO Am kha cao, gan dat dO Am toan phan (DATP), vi ~ng no thuec tAng mao dAn. Len tron, dO ~m giam dAn vA each mat thoang cua nttoc ngam 1 khoang nao do (cang Ian khi thanh ph An hat cang nang, d¢ Am dat met tr] s6 nho nhlit vA khOng d6i (dO Am dbng ruong DADR). Nude chua trong tAng thd nhuong khi dO Am chua d~t d6n de) Am d~ng rueng luon <'J trong trang thai treo va mdt khA nang chAy xu6ng duoi,

Duong nhu, Iuong Am chua trong tang thd nhucng bao hoa d~n dO Am d~ng rueng khong e-oQ kha nang di chuyan. Nhung thuc M khong nhu vl)y. Cac k~t qua nghisn cuu cua A.F. Bonsakop, M. M. AbramOva khang dinhtrong qua trlnh boc hoi, luong ~m treo chuysn dOng I~n trlm thanh dong, co nghla la co tlnh lien tuc, 'I'Inh lien tuc t~n tai kMng chi vCJi dO Am dbng ruong' ma con co the nho han nhieu, Nhung chl d~n 1 gici han nhat dinh. M,M. Abrameva goi dO Am ma luong Am treo ma:t kha nang di chuyen len tran duel tac dung cua b6c hoi IA dO am gian doan mao dAn hay con goi la dO ~m cay heo (DACH).

GiA dinh "phan duel" cua be A (hlnh 4.10) mO phong tang dA:t tit sat mat suon d6c d~n gi{Ji han tren cua tAng mao dAn (TMD) (hlnh 4-11). D6 la vung de) Am treo. Ban chat vat Ii cua thong s6 SS - de) Am d~ng ru¢ng (DADR). BAn chat cua IttQng Am XS - nttoc mao dAn. Ca ch~ duy nhat tieu hao dttqc luong tim XS Is b6c hoi:

...... _/).1.. M.])

115

~------~TP----------~

--------.-+-...oL-----r-

t--- J).A.~.R

1

,M])

(DACH) :s XS s SS = (DADR)

(4.64)

Hieu s6 SS - XS xac djnh Itt<;1ng tdn that khong hoan lai do dlit giu, va dttQc thuc hien b{Ji qua trlnh truyen itm tit tren xu6ng T2. BAn chat qua trlnh T2 IA giai doan dhu cua qua trlnh tham - giai doan t~lim khOng dn dinh. Giai doan nAy di~n ra kha nhanh. Nhu v~y qua trlnh T 2 chi la qua trlnh truyen Am tit tAng tren xu6ng tAng dtt{Ji cua be A va k~t thuc khi tlng duoi dl,lt d~n dO Am dbng ruong, sau do Is qua trlnh tham dn dinh dttQC thuc hien qua cac cira day <'J cac be. BAn chat cac luong Am XB, XC, XD - nttoc trong luc.

True tiep ngay tren b~ m$t suon d6c tbn tl,li 1 lop mong, tit do Ittqng Am thoat di do Mc hai vA b6c hoi qua la.LOp mong nay dtt~c m() phong Mi phan tran cua b~ A va d$c

I, tlnh cua no duoc danh gia Mi thong 86 PS. ThOng 56 PS con baoham ca Itt9ng nttoc di~ll ~rOng trim mM Ittu VIIc. N~u khong co lap nuoc di~n trung, gia tr] cua PS chi xlip xl lop Me hoi trong thai doan tlnh toan At. BAn chlit qua trlnh truysn Am tit duel I~n T} III qua trlnh b6c thoat hoi nude tit cac thng dlit khac nhau theng qua con duong mao dAn. DAy lA di~m tuong t1,( cua m() hlnh TANK voi mO hinh Stanford-4, khi cho rAng luong nuoc trong cac tang dlit co 81,( trao d6i 2 chieu.

Qua trlnh T 1 khong xay ra khi va chi khi:

Hl.nh 4-11. Pban ph6i dt> lim ddt thea chieu 841',

XA ~ PS + E

(4.65)

co nghla Is khi luong i{lll'lAm bAo hoa phan tren be A, dian trung va Me hoi. Ngubn dill cung cap cho qua trlnh T 2 la XA, nguon dm cung cap cho qua trlnh T} lliy til cac b~ B, C, D (XB, XC, XD).

116

=r:»

----- - 2

---

----

---- .... S

""'_--"J ... ... __ .... ~

---

... ------ ~

hi 'h TANK kep.

Hinh 4-12. MtJ m .

117

Hinn 4 --13.

118

Nhu v$y,5 quai trlnh trao d6l fm thea phuong thAng ddng d~u co th~ dy ra song song, m6l quai trlnh d~u cd nhung dl~u ki~n t~n ~i rlang, quy IU$t dl~n bl~n rlang, chung b6 sung fm cho nhau hO$c tfAu hao fm cua nhau:

- Mua

- B6c hdi

- Th«m qua cac d.a d4y

- Truy~n fm IAn T 1

- Truysn «m xu6ng T 2

Trang cac dang t6n th«t con ehue d~ c$p d~n vai tro cua thAm pbU tJl\tC vat. Holln, toan hem Ii cO th~ col rAng thOnl....,.sO HAl dAm nhin chUc nAng do. Dong chay mat chi xu«t hi~n khl XA > PS +HA r: ThOngs6 H~, HA3 dc dinh d$c dlt1m c«u tfo rlAng bi~t cUa suon .. d6c vll khOng co 'I nghla v$t 1'1 c6 djnh, Bi~u thdc (PS + HAl - XA + SS - X8) xac dinh

lOp tdn thl(t ban dAu. Gi4 tri 86 cua HAl' x«p xl val lOp nubc roUa khOng du gAy ra 10 ~ di~u nlly hoan toan co tht1 xaic dinh-duqc khi d6i chisu giua qua trlnh muava qua t.rlnh dong chAy.

C4c thOng 86 HB. HC, HD d4nh giai c4c t6n th«t ban dAu trAn c4c tAng khOng th~ro tUdng d6i. Thea t;\i nghi~n cuu CWl giao 8U A.N. Bephany cung cac c~ng 81/ cua Ong, qua trlnh thA:m qua tAng khOng th«m tUdng d6i tri~t giam r«t nhanh thea thol gian. 81/ th«m 6n dinh d,t duqc chi sau 15 - 30 phut ngay ca trong truong hop cac tAng dl(t hoan toan khO. Trong th\lC tt1', thbi d~n tlnh toan At thuong Ian hen nhi~u thoi gian nay vll di~u dd cho phep col HB, HD IIl.c4c hang 86. Gia tr] cua HB, HC, HD chi vao khoang val mm,

Trong 010 hlnh, ~ac dung dill!! tl6t cUa ,Ubn d6c dA h' dOn&, dUfJc x8t thOng qua ~c b~ ch\la x~p theachieu thAng dUng. Nhung lJ.ieu quA CUB mc dOn&, nlly khOng du m~nh vll co t~~ col tcSng dong chAy qua cae eita bAn cac W YAz + YAI + YBz + YC:-+:"YD1 chI III lap cl(p nuoc t~i 1 di~m. DAy lA m~t y~u di~m cua mO hlnh TANK so vbi cac mO hlnh khac nhu SSARR. BAn thAn tac giA M. Sugawara nMn thUc rll di~u nay vll khAc ph\lc nO bAng cach cho phep dich chuy~n nhAn tl;lo dlnh hl di 1 thoi glan T1a" Cd th' sit d\lng thllm 1 M chua tuy~n dnh XK d' mO phOng t4c dOng dieu ti~t 8Uon d6c. Nhu v$y, t6ng dong cMy (Y~ +YAi + YB. + YCI + YD.) truClc khi vllo ~ di~u ti~t long sOng CH phAi qua b' di~u ti~t sUon d6c XK. Cd ch~ hOl;lt dOng cua b' XK nh\. sall:

- T(nhlop c«p nubc ~i 1 didm tai thai di~)'f) i CK(l):

, \

CK(I) = YA2 + YA~+ YB1 + YCI + YOI (4.66)

QCH = XKJ • CK(l - 1) + XKz ' ~K(I) + XK3 . QCH. (4.67)

.

Trang dd: XKl' XKz• XK311l cac thOng s6 va dam bAo di~u ki~n XK1 + XK2 + XK3 ;:0

. 1. Hi~n nhi~n, n~u trong (4.67) cho XK2 = I, XK1 == XK] = 0 thl M' XK m«t tac d\lIlg vll tr~ l~i nguy~n bAn 010 hlnh TANK ban dAti,

QM6 hinh TANK dq.ng kep.

Trong diu truc kep cO xet ~V bi~n_d(ii "9 dm ,·,'m .tat. tbeo khans gian !lht( bloh (4-,121 r ,Uu vl/.c dl1(1c chia thanh cae \Tanh "Hi ('0 J~ Am kbfic nllllH, M6i vi1nh dai dlfc,lC di~n tA hAng

119

nl¢t ~n6 hlnh TANK don. ~ nguy~n tAc, 86 lUc;lng vanh dai cd th' bAt ky, trong th\lc 1« tlnh toan thuong I«y 4 vanh dai, m6i vanh dai co 4 M, tdng cOng toan roO hlnh chua 16 b~.

VCli l'!1/ mO phong nay, tr~n toan luu vl/.c cd nhirng phan «m, phan khO bi~n ddi theo quy lu~t nhat dinh. Khi mila mua bAt dAu, ph An luu vue fm UClt aG phat tri'n tit khu hep ven sOng, Ian dan d~n nhung vung cao hen thea thd t1/ S4' S3' 82, SI (Sj bi'u tb] di~n tlch vanh dai thd I so val to an luu Vl/c). Nguoc lal, khl mua khO bAt dau, do luqng «01 cung c«p

• It dan hoac khOng co, luu vue ~ khO dan tit nhung vanh dal cao nhat d~n vanh dai thltp hon thea thu t\l SI' S2' S3' 84, Trong cau true kep, IClp nuec t\l do trong 016i bt1 duqc chuy~n dOng theo hai hueng: thAng dung vA nAm ngang. M6i M chua nhan duoc mrdc tit bt1 phla tran cung vanh dai vA tit phia trai eung tAng. Trong dang nlly, 010 hlnh co them cac thOng

s6 Sj (i = 1, 2, 3, 4). .

4.4.2. Chi~n h1c;.JC do tim th~llg 8~

Trang hOi ngh] qu6c t~ v~ III vll tlnh toan h1 (15-22 thang 8-1967 Leningrat) M. 8ugawara nhan dinh "Do C«u true phi tuy~n voi cacbtf chua sAp x~p thea chi'~u thAng dung, chua co m~t phuong phap toan hoc huu hi~u nao d~ xac djnh cac thOng s6 cua mO hlnh TANK, each duy nhat III thit sai". Quan di~m nay duoc mt)t s6 nhll ung dung tan d~ng.

Phuong phap thu sal khOng gAy kho khan gl len d6i val nhfmg nguol dA co klnh nghiem sit dung 010 hlnh. Nhung d6i vb! nhirng al chua quen mO hlnh, khi sit dung each thit sai sll rl(t lung tung va g~p phAi nhiau khd khan. Giao su L.C. Kuchmen vA V.I. Koren cungbay to rang 010 hlnh 'rANK hien nay duoc coi la mOt trong nhftng mO hlnh t6t nhltt, nhung do co qua nhieu thOng s6, trong do co nhimg thOng s6 c{J phan nghln (0,001) dA gAy phAn e nga! va kho khan vCli nguoi sit dung chua quen mO hlnh. Ngoai each thu sai, can thl«t phAi xAy dung nhung thu$t toan khach quan do tim thOng s6. NAm 1979, M. Sugawara d~ xuat phuong phap "Iv.a chon tv. dOng thOng s6 mO hlnh". S\lI\la.chQn t1/ dQng duqc thuc hi~n khong phai bang cac phuong phap t6i uu hoa (tim ki~m c\lc tr] phism ham m\lc ti~u) ma bang cach thu sai, nhung dUQc tv. dOng t~n may dnh. Nam 1984, chung tOI vtn dyng phudng phap t6i uu hOa Rosenbroc k~t hgp vCli nguy~n 1'1 "phuc ~p hoa dAn mO hlnh" . do giao sU L.C. Kuchmen d~ xul(t.

1. Phuong ph6p thiJ sat

Phudng phap thtt sai dbi hoi ngttai sit d\mg phAi nam vftng dnh nang ho~t dOng cua tttng t~Ong s6. Tolln bO cac thOng s6 cua mO hlnh TANK cO th~ chia lam 2 loai: thOng, s6 '00 thdnguy~n (HS, PS, SS, HA3,HA2, HAl' HB, J:IC, HD, H, TB, TBo' TC, Teo) va thOng a6 khOng thU nguy~n (AI' A2, A3, Au, BJ, Bo' CII Co, DI• Do, XKI, XK20 XK3, CH4, CH2)· fU~n nhi~n la cac tMng s6co thu nguy~n sii thay d~i thea thai do~n dnh toan L\t. BAn ch~t '~1\a cae thOng s6 nay la cac thOng s6 tdn thAt, khi k~t hgp voi cac thOng s6 cita day aii gfly nAn hitu quA t~ trong qua trlnh dong chAy.' Cac thOng s6 cita b~n (Ai, A2, A3, BI, CI, DI) tl'\tc ti«p tac dOng d~n dO 'lon dlnh 1\1, trong do AI' A2, A3 Uic dOng d~n cac dlnh 111 lon,

Thih nAng ho~t dOng cua cae thOng 86 cua b~n va cac tMng s6 eita day cd th~ dUQc mO ta tdng quat nhu sau: .

120

a) Df I~ thay ddi d~ng dubng quti trInh, cln ph8i di~u chlnh (a + 11). Th{ du, mu6n

dubng quti trlnh nhon hon, phaU tAng (a + {J) vl\ nguQc l~i. .

b) D' lam thay ddi tdng IUQng dong chay tr$n la, can di~u chlnh tHea + 8). Thl du, mu6n lam tAng IUQng dong ebay ml\ khOng biG'n ddi dang' dubng quiirlnh, can phAi tang {J vl\ gillm a, gift (a + {J) khOng ddi va nguQc l~i.

Trong quti trlnh thit sai, phAi IUOn luen .J_heo dOi s1/ cAn bAng nutlc h(lp It trong titng

~,. LUQng «m trong titng bt1: (XA, X8, XB, XC, XD, XCH) HAn tuc biG'n ddi trong quti trlnh tlnh toan, sau m~t chuky cac IUQng «m nay ph8i d,t dUQe 'nhitng trj 86 h(lp I,. Thl du, chu ky hoat d~ng cua M nubc ngam D la 1 nam (tit cu6i mila kitt nAm nay d«n dlu mqa 10 nam sau), sau 1 nam hoat d~ng, XD cu6i mila kitt phal d~t tri 86 hQp ly phil hep vOl phuong trlnh can bAng nuCJc viG't cho 1 nAm (X = Y + Z ± AU). ChAnh' ~h giita XD dlu va cu6i nAm phal phil h(lpvOi ±AU. Trong ell 1

ehu6i nam hoat d~ng XD khOng dUQe hho hen 1 gia

tr] tuong dng vOi 1 luu IUQng dong ngam dn djnh.

N«u b' D cO xu hUOng trit nhi~u hon thtio, XD sA cd xu thl Ibn dln theo theri gian, dong chay ki~t cac nAm cAng v~ sau cAng llJn vl\ ngucc I~. BA:t ky sll phti vt) can bAng nu{Jc nBO trong cac M d~u dAn dG'n s\t khOng dn djnh cua b~ thOng 86 va s\t Mt hQP I, trong ty It cac thAnh phan dong ml).t, dong sat ml).t va dong nglm. Khi tiln hanh thit sai, cln phai nam dUQc dly du cac thOng tin v~ cac thanh phan dong chay, v~ cac thanh phan trong phuong trlnh can blng nu{Jc titng b', d~ng luc cac di~n biln cung nguyen nhan gAy ra s\t mA:t can bAng, tit dd cd sach IUQc hitu chinh thlch hqp; Ctic M C, B, A sA cd cac chu ky hoat d~ng ngAn hen, Ngay trong b~ A, chu ky hoat d~ng cua phan tren va phan du{Ji rA:t khac nhau. Phlin tren co chu ky tUdng duong v{Ji thbi gian m~t tr~n 10,phln dUCJi co chu ky hoat d~ng xA:p xl mOt nam. N G'u thA:y XS sau khi dA d,t d«n trang thai bao hoa 88 rbi khOng thay ddi nita thl Hinn 4-13. Dong ehdytiJ cae bi A,

chdng to P8 cl~Qn qua llJn, IUQng «m trong phlin B, C, D

t~n luOn luOn du d~ Me hdi.

t

2. Lila chQn til d~ng thtmg 86 m~ hinh the" M. Sugawara [10].

Ch« d~ nay chi ap d\mg d6i vOl ct1c thOng s6 caa.Mn va ctta day. Tho,t dlu, cac thOng 86 caa blm va day nh~n nhung giti trj sau: Al = Az.= Ao == 0,2; Bl == Bo = 0,05; CI == Cn .. 0,01; D) ::: 0,001. Quy uOcky hitu dong·chay quacac caa bM Az., AI' BjI. C .. DIIln htl;l tUdng ung la YI' Y2, Y31 Y4, Ys (hlnh 4.13).

Toan bQ qua trlnh dong chay dl.1Qc chia lam 5 thbi do,n: I, 2, 3, 4, 5 tUdng ung v{Ji 811 ho~t d¢ng cua 5 caa bAn: Al, AI' Bl' Cl' D). Quy tAc chia thbi do,n nhu sau:

121

ThCri do,n ~: nhung ngAy mA: dong chay qua ctta Az. dong val tro chinh sA thuOc thbl do~n 1, nghla la khl ty s6 giita Y I vOl tdng dong chay Ibn hen C (C - m~t hAng s6).

Y I ~ C(V I + Y 2 + Y 3 + Y 4 + Y s) = C.Y Thbi doan 2: khi

Yl < C.Y va (Yl + Y'1.) > C.Y Thbi doan 3: khi

(Yl + Y'1.) < C.Y va (VI +. Y2 + YJ) > C.Y

ThCri dean 4: khi

(Yl + Y2 + YJ) < C,Y va (YI + Y2 + Y3 + Y4) > C.Y

. Thbi doan 5: phan eon lai,

C cd th~ dUQc chon trong cac giti tri sau:' 0; 0,5; 0,25; 0,1; 0,05.

Giti tri C = 0,1 to ra t6t d6i v{Ji eac sOng cua Nh$t. Trong titng thbi doan I, 2, 3, 4. 5 tdng lUQng dong chay va· hlnh d~ng dubng mroc rUt cua qua trlnhthuc do va tlnh toan dU(lC danh gla hOi hal ti~u chuan sau:

,J'

- RQ(l) = L Q(N) / L Q(N) ; 1 = 1, .... 5)

N, N

,_ • ..1

L [log Q(N - 1) - log Q(N))

N

RD. =----------------------

L' [log Q(N - 1) - log Q(N)

N

: (I = I, ... 5)

,.J

Trong dd Q la Iuu .luQng thue do, Q la luu luQng tlnh toan, 1 la chi s6 cua cac thbi doan,

N la 86 ngay cua m6i thbi doan, L la tdng tlnh cho Nngay thu(lc thbl doan r va L' la tdng tlnh cho N ngay thuec thai doan 1 me. co hi~u s6 [Q(N :... 1) - Q(N)}dudng;

Nguysn ly cua vi~c t\t dOng di~u khirjn thOng s6 nhu sau:

a) Khi RQ(l) > 1 (RQ(I) < 1), ph8i glam (tang) thOng s6 etta bsn, va tAng (giam) thO~ 86 etta day. Vi~c nay dU<;fc thuc hien tl! d~ng bang each chia thOng s6 etta bAn cho nQ(I) va nhAn thOng 86 cua etta day v{Ji " RQ(l).

b) Khi RD(I) > 1 (RD(l) < 1), ph,U giam (tang) cA hai thOng s6 nhu nhau. Vi~c dieu khi~n nay dUQc thl!C hi~n bAng cach chia ell hai thOng s6 cho RD(I). Nguy~n I, di~ukhir;n nOu t~n dua d~n cac cOng thuc di~u khir;n sau:

A = A . «" RQ-Tf) / RD(1) + (I RQ(2) / RD(2») . (1/2)

II 0

AMI = AI / (.,f RQ(2) . RI)(2»

A2 = (A) + At) / (v'-RQTi) . RD(1, - AM)

Al = AMI

Bo = Bo . v' RQ(3) / RD( 3)

122

Bl -= Bl I (v RQ(3) . RD(3» Co - Co . V RQ(4) I RO(4) C1 - C1 I <V RQ(4) . RD(4» Dl ~ Dl I RD(5)

C~n kilm tra lUQng nUlIc dUQc cung c4p tit eac bf tNn. Nlu RQ(5) > 1· (RQ(5) < 1), phAI giAm (tAng) c4c thOng s6 cua day cua cac M tNn. S1,t' di~u khi~n lUQng mrec cung c4p cho b~ D dUQc th1,tc hi~n bAng di~u' khi~n Co cua b~ C, sau do s1,t biln ddi trong MC do v:~c di~u khi6n Co gay ra saduQc bu trit ,Mi eac di~u khi~n Bo vA V.v ... VlIi cach thdc nhU vAy, s~ co cac cOng thdc di~u khi~n tilp sau:

Co - Co I RQ(5) ; s, - s, I v RQ(5) t, ~ :II: s; I 4 ';~R'""""Q""""(5""") ;

Trong mQt s6 trubng hQP, gfa tr] cUe RQ(I) vA RD(I) co th6 r4t khac 1. Khi xu4t hi~n nhung tr1lbng hQp do, chung ta gfbi han RQ(I) vA RD([) trong pham vi 11/2, 2), co nghla Iii gili tri RQ(l) vA RDU) IOn hon 2 sA dUQc 14y bAng 2, vA nhung gfa trj nho hon 1/2 sA d\t~lc lf1:y bAng 1/2.

Trong qua trlnh di~u khi6n cln luu y ht di~u khi6n nAu t~n co th~ khOng hQi t\l. Co r ghla 11:\ sau 1 vAl Iln dnh l$p (thubng It hen 15 l~n). KIt qua thu duQC kha t6t, nhung ~ .iu dd kIt qui I~i t~i di 'khOng phuc hM I,i dUQc. MQt trong nhung nguyAn nhan IA RO(I) dill. ta<! dOng cua nhi~u ylu t6 ngAu nhien kem tin c$y. D6 gfam tac dQng cua RD(I) co th(, thay RD(I) =v RD(I) ho$C RD(I) :::: 4v RD(l). RD(5) II kem tin c"y nh4t, do do vi~c dit"! khi'n thOng 86 M D phii r4t th"n trong. R4t nhi~u trubng hQP RD(6) dA pha hong Lin ~ h~ di~u khi'n thOng s6 nAu'trAn.

'1. T6i uu hoa tMng .61M hlnh.

• ~,) thOng s6 mO hlnh duQC thilt l.p theo phuong phap Roeenbroc vbi ham muc tiAu eUa (IUA r.rinh di~u khi'u' nhu IRlU;

j:;::n T I

K - L J [Q(t - Q(t,A»)Z dt .. min

1=1 a '

Trong do: n - s6 qua trlnh dUa vAo ttSi UU. ~ - thbi gian 1 qua trinh, A - vee to thOng ,,6 diNe 11\A s6 theo bing sau:

~s+ :. ~. ~~~;--~-k::-:.

9 10 11 12 13 14

15

24 25 26 27 28

19!-l

A 29 30 ,31 32 33 34 35 36
T.S SS KZ XA XS XB XC XD XCH
A 36 + I, I - I, n vbi n - s6 dl6m do mua
i WI - hf s6 trQng lUQng di'm do mua thd I

T.S. W., I - I, n
, I Phuong phap t6i uu hoa khOng th~ thAnh cOng nfu dua t4t ci nhung thOng sd vAo t,61 1Iu d~ng thbi. 0 dAy, USi Uu hoa dUQc collA thu sai t1,t dQng theo hAm m\1C tiAu K vOl thu$t ~n Roseenbroc. Di~u do cO nghla IA thu$t toan USi uu phal du m~m deo chophep 11,ta chon duqc cac thOng s6 mong mu6n ,d\ta vAo t6i uu, do v.y cAc thOng s6 d~u dUQc "n nhAn nhu bing trAn.

Qua trlnh USi uu thOng s6 mO hlnh phil tuln theo nhung nguyAn tAc dA dUQc trlnh bAy trong phln 4.3.2.

4.4.3. MOt 86 nhtn lI:et

MO hlnh TANK dUQc nhi~u co quan nghiAn cuu dng dung: Trubng d~r hec Thuy lQI, Vitn khf tuqng - Thuy van, Vi~n thilt kl thuy IQi Qu6c gia, Ct.ng ty khio sat thilt kf di~n 1, C\lC d1,t baa thuy van v,v ... Trong qua trlnh dng d\1ng, ndl btt mOt s6 v4n d~:

1. MO hlnh khd th' hi~n s1,t "trA' cua dong chiy so vOi mua. Vbi d$c di4fmnAy, mO hlnh thfch dng vbi cac luu vue l)ho. Di~u nAy cd th" khAc phuc dUQc bAng each mAc n6i tilp thGm 1 s6 b~ tuy~n tlnh vA kAnh tuy"n tlnh bi~u di~n tac d\lng di~u tilt cua Iuu V\tc vA Ibng SOng. Hoan toan cd thl! su d\lng lOp mO hlnh -HOp den" nAu trAn trong cOng vito nAy.

2. Do MO hlnh duQC c4u t~ tit cae W tuy«n tfnh, cae thOng s6, cua ra trong mOt s6 trulJng· hQP to ra kem nhty. TrAnmOt s6 luu v1,tc, dong chiy m$t dong val tri> dang k~(lQ IAn nhanh, rut nhanh), cd s1,t phAn hoa rO r~t trong s1,t hlnh· thanh cac c4p luu htqng, qua, trinh dong chay tuong d6i nh~y cam vlJlqua trlnh mua, nan su d\lng b1 nU(Jc mtt (M A) dU(Ji .g M phi tuyln. Thf du, cua At cd th' 1A b$c 2, cua Az, A.J. ed th'. cds6 bf.c cao bon .

3. Xet di~u ki~n ban dau.

Trong mO hlnh, t4t cA cac, qua trlnh thAnh phln qhu b6c thoat hoi nUbc, tdn th4t trAn tham th1,tc v.t, trao d6i Itm giua cae vitng vA cae b6, th4m, diltu trUng, hlnh thlnh dong mtt, dong sat m$t, dong ng~m, di~n toan hi tran s\tbn d6c vA trong song dUQc HAn kIt vb! uau thOng qua vitc biln ddi cac d(l4m XA. XS, XB, XC, XD, SCH trong titngW. R«t quan tavng vito xet cac dO Itm nAy ~I dlu thbi ky dnh toano Vitc xet di~u ki~n ban dlu cd th~

tl«n hAoh thea thu phap sau: '

.' a) ofxetcac dO «m ban dlu trang ph~n trAn, phln duai M A (XAo' XSo) nAn chQn thbl difm bAt dlu dnh toan lA luc d4t dA d\tQC bAo hOa, dO thilu h\1t «m trong d«t ooi nhu bln,'O (tM d\1 sau 1 tr .. n m\ta Ibn gAy hi rO r~t). Trong nhung trubng hQp nay co th« coi

XAo = PS + HAl

XSo = SS

124

b) Cd du CO ~ d~ cho n\ng XA, XS cd quan M v~i d~ 'm luu vue, do v$y trUa(! th ~i di4fm tlnh toan, XAo. XSo cd th4f duqc xac dinh qua m61 rlng buec cua chung val chi at} d~ 'm d«t cua giao 8U N.F. Bephany [11).

Jw = xl +O,7~_4 + 0.5xS·_9 + 0.3xlO-14 + 0.2 xIS-30 + O.lx31-o0.

o dAy, Xl - htqng m.ua 1 npy truac thM di~m tlnh toan; xi-4 - luong mua trong 2.3 vl 4 ngly trullc thbi di~m tlnh toan v.v ...

c) D~ danh gia dO'm ban dhu trong cac M khac rxs; XC~. XCHo) hoan toanco th~ gil dtnh tbn tfl,i cac m6i quan M b~n rung giua chung vlli luu lueng truae h1 Qo' '

d) 00 «m XDo ban dhu thi«t I.p thea trl 86 Qo bAng each dnh ngtrcc sau khi dA bi«t L\,. XSo' XBo' XCo' XCHo·

MO HiNH HOA CHUOI DONG CHAY.

hu6i dong chly th\fc do X(1), ... , X(n) cd th~ duqe d$e trung hOi 1 ~ cac thOng a6

th6ng kA .

8 - { 8~, ... , 8o}'

Thl d\1: 81 - tri a6 trung blnh, 82 - KhoAng l~ch quan phuong hO$c phuong sal, 83 - memen tAm b~ 3 hO$ch' .61'00 C. v.v ... Tu chu6i quan trAc, luOn luOn cd th~ thu duqe cae \tllc l\tqng 8j vlJimQi 1. Mb hlnh hoa chu6i dong ehly co nghia Il xac dinh toan ttt chuy4fn ddi chu6i cae 86 ngAu nhlen '1(1) .... "(n) thanh chu6idong chAy yl .... , Y" sao cho dAm bao s1/ luang t\f thlSng kA nao do.

Y(i) = L(8) { '10». i = 1 .... , n,

BAn ibAn toan ttt cliuy«n ddi L cung phu thu~ vao ~ thOng 86 thOng kA (J dttqc dung Ilm tiAu chdn t\tong t\f. Cac 010 hlnh ngAu nhien dUQe quy thanh tU!}g 111p tuy thuec vao tUm chu'n tuong' t\f 8 •. eon bAn thAn tung mO hlnh C\l th4f d\tqc phan bi~t Mi chlnh toan tit L. Trong fiuy vAn, 111p ma hlnh ngAu nhiAn d$c bi~t quan trQng Il lOp mO hlnh ngAu nhien Markoy·

Tu chu6i dong chAy nhAn u,o (010 hlnb) co chiau dai ii'ti(!n hanh xAy dung be) thong 86 OJ tuong ung vl1i bQ thong 86 cua chu6i thuc do. Ndi rang chu6i dong chAy m~ hlnh tUdpg

t\1 vot chu6i th\1C do n«u '

8j .. 8 •. V/khi 'iI' .. 00 •

Nhu v$y. 8j lA \too I\tQng thu d\tqc tu chu6i'quan tde co chiau dai n, nhung trong khi mO hlnh hoa, 8i dong vai tro d$c trung' cua tdng th{i. Hi~n nhien IA mO hlnh hoa khOng gop phan lam tang tho~g tin trong vi~ xac dinh cac thong s6 (Jj' ma nguoc lai, chlnh cac th6ng s6 0i Il co sd cua vi~c 010 hlnh hda. Do v$y. khi bAt dhu roO hlnh hoa, he) thong s· °1 da ph Ai duoc xac dinh du tin c$y. Di~u nay hoan toan phu thuec vao chi~u dAi n ellh dluoi quan trAc {Xi}' Vi~ bd sung thong tin (Phuc hoi s6li~u) v~ dong chAy cho chu6i quan trlic duoc thuc hien bCIi cac mO hlnh t .. -1t dinh "nHta -- dong chAy" da duqc trlnh bay trong philn trlm.

4.3.1. BOt~u~n, .6 th6n, k6 cua chuAi dbng chay

Chu6i dong chAy ~ dAy khOng chi don thuhn Il chu6i dong chAy nam. Trong vi~c thi«t k« hb chda ho~c h~ th6ng thuy Iqi phAi can d~n chu6i dong chAy cd thbi doan ngan hen nhu chu6i dong ehAy thang, Dong chAy thang j nam t duqc quy ul1e kj hi~u X(t/j). Cgu true xfic sdt cua chu6i dong ehAy d\tqc danh gia hOi bQ thOng 86 sau:

1. Tri 86 binh quan. (ky v(>ng toan) 1 n

M(j) = -I X(t/j). n t=1

2. Phucmg sai

1 n

<52(j) = _ I [X(t/j) _M(j)]2.

n t=1

3. Hf 86 t~h

n

2 [x(t/j) - M(j)]3 t=1

1 e,(j) = - n

4. Hf 86 tuong quan dOng chdy thang j thu~c cdc n4m t viJ t + It . n-k

2 x(t/j) x(t + k/j)

1 tal

r(kj) = - n - k

o(kj) u(k'J)

vl1i

x(t/j) = X (t/j) - M(kj),

x(t + .k/j) = X(t + k/j) - M(k'j>.

1 n-k

M(kJ) . = _;__ I X (t/j). n - k t=1

1 n·k

M(k' j) = -_ L X(t + k/j)., n - k t=l

u(kJ) ::: [_1_ . ~ft x2(t/j)] 1/2. n- k t=1

o(k' J) ;;r; r_l_. . i-k x2(t+ k/j)] 1/2.

l n - k t=1 .

126

6. H~ 86 tUcmg quem dbng chdy th.ang u v6i thang v thu~c cae n4m Ichac nhau tva t+k n-k

I x(t/u) x(t + k/v)

1 t-l

b) H~ 56 C" di~u ki~n

Cv[(1_'")o)2 + 2r(1 - r)~]112 1 + r(Kj - 1)

r(k,.u, v) -

c) H~ s6 Ca di~u ki~n

n - k

o(k,u). u(k',v)

(J = {M,~, Ca.! .. U { r}, v6i.

M = { M(j), Vj }, 0 - { o(j), Vj}'

C!1 - r)2 + 2rO-rHg312 Trong do Cv - M s6 Cv khOng di~u ki~n.

2Cv [(1 - r)3 + 3r(1-r)2~]

Trong th\tc tf tinh toan thuy lc;li, bOo thOng s6 (J th\1bng d\1c;ICchQn lam titlu chu«n tuong t\t nhu ~u:

, ...... .

86 hang thll 3 trong phucng trlnh truy Mi phan anh dao dOng cua del l\1c;1ng ngAu nhi~n di~u ki~n xung quanh ky vong cua no.

~+I = Kj t 1 + ~j + 1 . CVj + I'

Ky thu$t tao chu6i dong chaynam gbm 3 bucc sau

1. Phat s6 ngliu nhisn '1i+1 va col no dong vai tro thn 8u4t.

2.Xac dinh ~i+1 (khoAng l~eh ti~u chuan di~u ki~n) theo 'I' J Cv. 1 Cs

1+ , 1 +, 1+ I'

3. 'I'inh ~+J theo cOng thuc truy hbl va luu luong blnh quAn nam.

Qj+l = Qo' ~+l' Vai Qo - chu«n dong chAy nam.

BAng thu$t toan nay, chung ta dA bi~'n d6i chu6i s6 ngAu nhitln

r= ( r(k~ J), "'1 y!l( = Ii r(k, u, v), Vu, v va k = o}.

Nh\1 v$y, bO thbng s6 (J n~n t~n chi d~ C$p dA'n t\1ang quan dong chly cacthang 2 nam k) nhau vA giua cae thang trong Cilng mOt nam. MOt qua trlnh ngAu nhien cd d$c di'm nhu trAn d\1c;1C 191 l! qua trlnh ngAu nhlen Markov, v! chu6i dong chAy d\1c;1C san sinh theo UAu chu~n tuong t\f (J n6u trAn 11 mOt xlch Markov dan.

4.6.2. Ma blnb b6acbu6i dlJngcbay nAm.

Qua trlnh dao dOng dong chiy'cd thl quy \1{Jc tach lam 2 ~ pbf.n: a) dao dOng dong chi?, nam v! b) dao dOng dong chly trong nam, Chu6i dong chAy nam ed th' d\1c;1C colI! 1 :\.{ch~k~v dan - d\tng. Qua trlnh daodOng dong chAy trong nam I! mOt qua trlnh Lh(\ng d\tng (co tinh chuk;Y). Do 8\t phAn bitt do, 2 bO ph.n nAy d\1OC mb hlnh hoa riAng hi "t va sau do Ufn hanh kft hc;1P ltl. Nh\1 v.y, mO hlnh boa chu61 dong ch1, ed th' d\1c;1C

,'hin lam 2 giai doan: .

1. MO hlnh hoa chu6i dong chly nAm,

2. Xet phAn ph6i dong chay trong nAm.

-. , -

VCli. gil thi~t eh~6i dongchAy nam tuAn theo lu.t phan b6 x8e su4t Gamma (Pierson

:~ '. Mo hlnh hoa chu6i dong chAy nam d\1c;1C th\tc hi~n theo cOng thllc truy hbi:

~+l = 1 + ~_(ki-l) + <l>i+l Cvvo.·..:::-;i) + 2r(1-r)~,

'11' 'I2,· .. ,'111

thanh chu6i dong chAy nam nhAn tao co dl) dBi Ii tuy y

Ql,Q2''':' QlI .

•. 5.3 Xet phan pbcSi dong chAy trong nAm

D' mO hlnh hoa chu6i dong chay co xet phAn ph6i khOng ~u trong nam, vi~n siJ G.

G. Svanidze d~ xu«t phuong phap Fragmen [16].

Fragmen q(t) Iii d\1bng qua trlnh luu l\1c;1ng bi'u di~n d\1~i d~ng phhn dan vi so vbl luu l\1c;1ng blnh quan nam 'Q' .• Vi~c chi a cac luu IUQng coo cung I hlng s6 khOng lam thay d6i d,ngd\1C1ng qua trlnh, trong khi do vAn bao toan t4t ca cac m6i quan M th6ng kll bAn trong glua dong chay cac thang, Cac m6i quan h~ nay ra:t phuc tap va d$c tlnh cua chang chua d\1Qc kham 'pha.

, N goal cac m6i quan h~ giira dong chay cac thang trong nam, con can giSi quyst m6i quan h~ gitra luong dong chay nam v()i hinh dang duong qua trlnh. Hi'n nhien, luu luong blnh quan nam Iii chl ti~u danh gta mac dO .nudc cua 1 nam, va giua no vbi tan 8u4t dong ehAy U,n t~i m6i quan M .ham s6. V$y, giua tl1n suM dong chay va hlnh d~ng d\ll1ng qua trlnh htu l\1c;1ng co t~n t~ m6i quan M gl kMng? Hay noi mOt cach khac: Nhung nAm nhi~u n\1~c (P < 0,33), nhung nAm tr\1(Jc trung blnh (P ~ 0,33 + 0,66), nhung nAm it mt()c (P > 0,66) li~u cO d~ng phAn ph6i dong chay trong nam khac bi~t khOng?

"

Trong do: ~+l - M 86 meduyn dong chay nam thll (i + 1), d\1c;1c xac dinh theo gia tr]

K, ('lia nam dung tr\l{sc, co xet tuong quan dong eMy 2 nam k~ nhau (r - M s6't\1ang quan pl1d. K;.I va ~). Hai 86 h~ng dhu trong cOng thuc truy Mi bi'u di~n tr] blnh quan co di~u I:i(>n ~+l theoK.

Khi mO hlnh hoa chu6i dong chay nam, chn phai xet 8\1 phan b6 ngAu nhien xung quanh tri blnh quAn dieu ki~n Ki+l' 8\1 ph'an b6 nay dUc;le dc dinh bbi d\1C111g thn 8ua1t die ki~n VJi cac thOng s6 .

a) Tn blnh quAn di~u ki~n.

Kj + 1'= 1 + r(Kj _ 1)

1 'J'7

128

~ chi ti~u danh gi8 hlnh d~ng d\tbng qua trinh luu I\tQng co th~ chon h~ s6.di~u ti~t dong chAy t\l nhian 'P (do Xokolopxky d~ xu4t) hay M s6 phan ph6i dong chay khong d~u trong nam d (do andreanov d~ nghi). Gif1a 2 M s6 nAy t~n ~i m6i quan h~

'P+d=1.

tu q = q(t).

Phuong phap Fragmen cung d\tl,1c luan chung t~n phuong di~n ly thuy~t. Theo V. C Pugatrov, mOt ham ngAu nhi~n b4t kY cd th~ d\tQc bi«u di~n d\t(Ji dang m(lt s6 td hQP tuy~n tlnh cac ham nglu nhien co bAn dang BaU

X(t) = a f(t),

Trong do a - d,i l\tQng ngAu nhian thOng th\tbng, con f'(t) ham sO khOng nglu nhlsn.

Do gQi la phep ph An tlch chlnh tile ham nglu nhien. M(lt t$p hQP Mt k, cac th~ hi~n cua ham ngdu ~hiAn Xtt) co th« thu duoc bAng each bi~n ddi don gian ty l~ d~ th] X(t) theo true tung. 0 dAy, t4t ell tlnh ngAu nhien d\tQc t$p trung vAo M s6 a, con m6i phu thu(lc

cua no vao thbi gian d\tc;1c t$p trung vao ham f(t). ;

Phuong phap Fragmen cung d\la tr~n vi~c ap dung cac ham ngAu nhi~n C<1 bAn.

Qj (t) = Qj. - qi(t),

trong do tlnh ngdu nhien d\tf,1C t$p trung vAo luu l\tQng hlnh quAn nam Q., con tinh ph\1

thu~ thbi gian d\t(,'lc bi~n hi~n qua Fragmen qj(t). I

1

'P = !(q) dq, vbi t = f(q) rut ra

o

qrnax

d = ! f(q) dq. o

Q

Tu hlnh v~ th4y rAng Fragmen q =-

Q

IA cac M s6 mO duyn co tr] blnhquAn q = 1,0; f - pban dong chAy co ban cua qua trlnh; d - phhn dong cMy lu. Cac tr] s6 f thy ddi hang nam vA tr] s6 " blnh quan trong cA thbi k, quan tnic n nam s~ phan anh dang dinh duong cua 1 con sOng. Nhf1ng cOng trlnh nghien cuu v~ llnh V\lc nAy cho th4y M s6 ., phu thuoc vao canh quan dia Iy 'Iii cac di~u ki~n t\l nhisn khac cua luu vue, vA bi~n d(ln$ trong 1 di~n r('mg: tu 0,1 cho cac sOng vung ban sa mac d~nO,85 cho cac sOng vung Itm \tat (co m$t d(l h~ ao 20%).

Chon tp (hoac d) lam thOng s6 hlnh dang, co th~ ti~n hanh xae dinh gia tri f cho tung nam d6i v(Ji 1 con sOng cu th~ vA xay dung quan M voi thn suilt dong chAy nam P. O$C di~m cua mOi quan M nay rilt khac nhau. Voi nhieu song, do la 1 quan M tuy~n tlnh, dOi kbi nghjch bi~n. Trong nhi~u tr\tbng hQP, co th~ mdi quan h~ nay khOng t~n t~. Quan h~ , - P cho tram T, Btl - S. OA dUc;1ctrlnh bly tran hlnh v~.O~ xet mOi qua~ M gif1a I\tQng dongchay nam v(Ji dang phAn ph6i dong chAy trong nam, cac Frangmel1 d\tQcphAn loal vA dua vao cac "hOp dl,tng" khac nhau. Cac "h(lp dung" ducc x~p theo muc d(l nhieu nuoc, it nuec. ChAng han, co th~ phan lam 3 loal bc)p dung: hop it nuec, bao g~m nhf1ng Fragmen co thn suilt dong chAy Ibn hon 0,66; hQP n\t(Jc trung blnh co P = 0,33 == 0,66 vA hOp nhiau n\t(Jc cO P < 0,33. S6 bc)p d\lng co th~ tu 3 d~n 10, phu thu~ vAG mdc dQ ch$t ch~ cua quan h~ gif1a f vA P. Theo kinh nghism th\lc t~, s6 hep nen lily tu 3 + 5. Vi~c tang s6 h(lp khOng dua den 1 stj chlnh xac hoa nao them, ma dOi khi to ra thira.

Phuong phap Fragmen dol hoi 2 phep thit ngau nhien (Phat 2 chu6i s6 ngau nhien 1Jj vA Yj)' ChuOi v. dung d~ t,o chu6i l\tu I\tQng blnh quAn nAm Qj theo thu$t toan mO tA I} ph~n tran. Sau khi cO Qj' ti~n hAnh chQn "hOp dt,tng" Fragmen t\t<1ng ung. n,ng Fragmen c\1 th~ dUQc xac djnh theo s6 ng~u nhian thu 2 Yj theo 8<1 d~ rut hu hQa 1 qua chu co danh 86 ra khoi "h¢p dl,tng" da chQn va sau do If,li hoAn tra If,li.

BAng cach nbAn cae tung dO cua Frangmen d\tQc chQn voi l\tu h1Qng blnhquAn nal Q, s~ eo duong qua trlnq l\tu IUQng mO hinh. Xac suilt l~p l~ nguy~n v~n 1 d\tong qua trinl. l\tu I\tQng rat nhO vA bAng 1/ n.n , trong do n t6ng s6 Fragmen (bang t.dng s6 nAm qual< trilc) , n - de) dai ehu6i mO hinh. Thi d\l, chu6i m6 hlnh 1000 nam d\t~c t,o ra tu 50 Frag men, xac swn l{.l,p If,li 1 .d\tong trong s6 1000 dllong la 0,0005.

TAl Lieu THAM KHAO

1. Cunge J. A. On the subject of a flood propagation computation method (Muskingum Method). - Joumal of Hydraulic Research, 1969, Vol. 7, PP. 205 - 230.

2. Dooge J. C. J. Analysis of linear systems by means of Laguerre functions. Jourual SIAM control, 1965, ser. A, Vo': 2, N°3, PP. 396 - 408.

3. Hazen A. The storage tl} be provide in Impuonding reservoir for Munticipal water Supply. Trans, Am. Soc, Ci~. Eng. 1914, 77, PP, 1549 - 1561

4. Jacoby S.L.S. A mathematical model for nonlinear hydrologic systems. J. Geophys.

Res. 1966, vol. 71, N20, PP. 4811 - 4824. .

6. Linsley R. K., Crawford N.H. Computation of synthetic streamflow record on a Digital computer. Int. Assoc. Sci. Hydrol. 19t,O, N51, PP. 526 - 5:38.

6. Nash J. E, Determining run - off from rainfall. Proc. Inst. Civ. Engrs. 1958, vol. 10, Pp. 163 - 183.

7. Nash J. E, A unit hydrograph study, with particular reference to British catchments. - Proc. Inst, Civ Engr. 1960, vol 17, N5, pp. 249 - 282.

8. Sherman L. K. Streanflow from rainfall by the Unit Graph method. Eng.N'clwsRae. 1932, 108, pp. 501 - 605.

9. Suganara M. On the analysis of run off st.rueture ~bout several Japal1eSH rivers. Jap.

J. GeophY8. 1961, vol. 2, N4, pp. 1-7ti.

10. Sugawara M. Automatic calibration o'f the tank model Hydrological sciences Bulletin des scienct's Hydrologiques, 1979, septml,lber, 24(3), pp. 375 - 387.

11. Bephllll) N. !" Dt( bao hi mila trt"n cO sO eae quan M t.dng hQp vimg. NXB KTTV, 1977 - 17H tL'. (Bl\ng ti~ng Nga1

129

130

12. Denhlxop, U. M.,. ~noci.l D. MG hlnh to4n quA trinh truy'tn 10 vA. phuong ph4p xa\c dinh th6ng 86.- T,p cbl khf tuqng - tbdy vAn, 1970, N° 11, tr. 58 - 64. (baln tifng Nga).

18. Kallnnhin G. P., Mlliukop P. I. Tlnh t04n gln dung dt»ng khGng tSn dinb - T,p cbf GMC, 1958, s6 66, 72 tr. (Ban tlfng Nga)

14. KartvellxvUr N.A. TIldy vln nglu nhi~n - NXB KTTV, 1975,':" 164 tr (BAn'tifng Nga)

15. Kucbmen L.X. MG blnh qu4 trinh blnb thA.nh dong chAy ,- NXB KTTV, 1972, ~

191 tr. (Ban tifng Nga). .,

16. Xvanhitde G. G. MG hlnh boa cbu6i dong,chAy. - NXB KTTV, 1977. - 298 tr. (bAn tifng Nga).

CHlldNG V

TiNH ToAN CAC D~C TRUNG THUY V AN THI~T K~

5- I. cAc DAC TRUNO THOy VAN rtusr KE. NOI DUNG vA PHUONG PHAp NGHIEN ctJu

D~ phuc V\1 cho ceng tac quy hoach, thi~t k~, thi cOng va quan ly v~n hanh cac cOng trlnh thuy lQi (h~ chua mroc, ~p dang, nha may thuy di~n, da, ke c6ng I«y nuac vA tiAu nuac ven sOng ... ), cac cOng trinh giao thOng (cau, c6ng, Wn cAng ... ) vA cac'cOng trinh kinh tf qu6c dan khac (co lien quan tOl nuec) can phAi tlnh toan cac tal li~u khf IUQng thdy vAn

'cd li~n quan va lac d~ng d~n cOn~ trlnh. Cac y~u t6 khf tllt;1ng, thuy van dut;1c chon d~ lam can cu xac dinh cac bi~n phap vA qui mO kfch thuac cOng trinh, cac gial han vA phuong thuc di~u khi~n cOng trlnh dut;fC gQi la cac d~c trung thuy vAn thift kf (DTTVTK).

N~i dung va muc dO chi tift cua vi~ xac dinh cac dtc trung thuy van thift kf ph\1 thuQc vao y~u clu tlnh toan cua tung loai cOng trlnh,giai doan thi~t kf (giai doan d" 4n di\u tu, giai doan lu~n chung kinh te ky thuat ... )v.v ... Cac y~u cau nay duce qui dinh C\1 th~ trong cac van ban v~ thanh phan va kh6i 11IQng tlnh toan thuyvAn cflng trlnh, cac qUf pham va tiau chuan thift kf nganh. Chuong' nay s~ d~ ~p dfn cac phuong phap xac dinh cac d$c trung thuy van thift kf vung kh6ng anh hllCrng tri~u, v«n d~ thuy van vitng sOng Anh hUCrng trieu dac bil)t la vilng ven bi~n cd lian quan dfn 8" IAn xu6ng cua m"c nuac tri~u la met vtin d~ kha phuc tap ~ trinh bly trong chlloug VII.

Khal niem v~ dong chAy gan c.h$t vai di~u ki~n thbi gian (L\t) vA khOnggian nha:t dinh (luu vue ~p trung nuoc) (Xem djnh nghIa Cr chuong II) thllbng dllt;1c bi~u th] duai dang qu4 trinh nuoc den. Qua trlnh dong chAy thllang dllQc coi 18 mOt qua trlnh ngAu nhian vi v~y vi~c chon lua qua trlnh do~g chAy cho thi(lt ka cac cOng trlnh lA m~t v'n d~ kha phdc tap, d' don gian hoa vtin d~ nguci ta thuang chon ra cac d~c trung' thi4R kf riang' bi~t nhu dlnh (dinh hoac 11Iu 11Ic;1ng blnh quan), 11It;1ng va qua trlnh; sau dd tdng hcp lai thanh qua trlnh dong chay tbiet ke. Ngoai ra trong tlnh toan thi~t kf tily theo yAu cAu tlnh toan khac nhau ng\tbi ta quan tam den luong' dong chAy cun cac thai doan khac nhau:

1) ThiJi doqn. nhieu nam. D~ danh gill nguon tai nguyen nude, danh gia khA nAng cung cfp ngu~n nuoc nguoi ta quan tam dfn tr] s6 trung ~lnh nhisu nam, 8,", dao d~ng cua dong chiy trong thai doan nhisu nam va tlnh dao d~ng chu kyo

. Trj 86 dong chAy trung blnh nhiau nam khi d(lt dfn muc d~ dn dinh dllQc gQi la dong

chAy chu~n ky hieu la Qo(M3/s) hoac Mo(i/s ktn2), yo(mm) I Wo < tn.) • .

Dong chAy chuan danh gta khA nang tiem tang cua ngubn nuec, dong chAy chuan cang Ibn, 11lQng nuoc cang phong phu.

2. Thai dog" nam:

Luong dong chAy chAy qua m$t cat cira .ra tl'Ong thai gian mt)t nam g9i la 11lc;1ng dong' chAy nAm, bi~u dien dllCli d~ng 11Iu htc;1ng la 11Iu 11lQng blnh quAn nAm. LlIQilg dong chay nAm la mOt trong cae di,i~ trung quan trQng khi dnh toan thiet k~ c~ng trlnh thuy It;1i. NgoAi kh8i ni~m v~ nam lich nhll da biat, trong thuy van c~ng trlnh cOn dung cae 10l;li nAm sau:

a) Nam thuy van: La nam co thbi gian bat. dliu la dliu mua Iii va kat thuc vao cu6i mila Cfn dlu mua hi nAm k~ tifp. Nhll v~y vCli nam thuy vAn It1c;1ng dong chAy (m$t) sinh· ra

131

132

8~chay h~t qua mQt cAt clla ra nam do. Do 81/ dao d_~ng cua thbi di(fm bAt dlu mua 111 hAng nam thay dl>i n~n nam thuy van 8~ khOng t'ln dlnh kho xAc dinh. Tr~n thuc t~ ngubl ta I'y nam thuy van th6ng nh't cho t't cA cac nam vA ducc xac dinh nhu sau:

_ Mua h1 bao ~m nhung thang liAn tuc co luQng dong chay VUQt 8,3% IUQng dong chay nam (cd nghla IA luu luQng blnh quan thang' len hen luu IUQng blnh quan nam) v{Ji xac 8U't

xu't hi~n vUQt 50%.

_ Mua can bao gbm nhirng' thang con lai trong nam ..

b) NAm thuy IQi: IA nam co thbi gian bAt dlu khi IUQ:lg nu{Jc d~n Ibn hen lucng .nucc yAu clu (luQng nu{Jc dung).

Khat ni~m nay dUQc dung khi tlnh toall di~u ti~t dong chay bAng kho D\1{Jc. Qua thuc

t~ th'y rAng nam thuy IQl hlu nhu ~A trung v{JinAm thuy van,

't Do tlnh chu ky cua nam khi h$u vA s\i phAn chia cac mua trong nam nguci ta quan Am d6n .~ phan b6 .C. Us Iucng' dong chAy trong nam goi I. phan ph6i dong chay trong nam.

TU<1ng t\i, d(f phuc V\l cho vi~c tlnh toan IUQng dong chay tit mua vA dnh toan can bAng uoc ngubi ta cungtfnh toan luong mua nam, mua vu vA b6c hoi.

;J) Thai doon. ngc1n: Khi tlnh toan thi~t k~ cOng trlnb ngoai vi~c\.inh toan IUQng dong chay nam, IUQng dong chay blnb quan nhiau nam ngltbi ta con quan tam d~n IUQng dong chay trong thbi dean ngin hon nb't IA nhung tbbi doan ml\ dong cbay d(lt cue tr] nhu Iii, ki~t. Khi thi~t k~ mQt cOng trlnh thuy IQi m6i quan tam l{Jn nh't IA bao dam an toan cho cong trlnh khong b] 10 pha hoai, dbng tb~i cung khOng b] gian doan c«p nUbc khi luQng dong ehay den cong trlnh d,t ~\lC w~u. De tlnh hi tit mua, nhung dn d~ mua thai doan ngfin nhu cuong d~ mua, IUQng mua 1,3,5,7 ngay V.v ... cuns la nhimg v'n d~ d~ c~p dC5n

cua chuong nay.

Cac DTTVTK dUQc luachon sll la co sa de xac dinh quy.mO klch thu{Jc cOng trlnh,

viec lua chon hQP Iy cac tr] s6 do sa mang lai hi~u qua to rang v~ kinh t~, muc d~ an toan va muc bao dam cAp nude cua cOng trlnh. DTTVTK thien len, quy mo klch thuC1C cong trlnh IOn dau nr l{Jn sl!gAy lang phi, nguoc lai, sl! khOng bao dam an toan, cOng trlnh dd \'0 Ri! gay hau qua cue ky nghillm trong. Vtln d~ kinb M va an toan thubng mau thuAn nhau, v it}e i 1.13. chon hQP Iy quy mO klch thuc'1c eOng trlnb phM 80 sanh cac phuong an kinh t~ khac nhuu, no phu thuoc vao rtlt nhiau y~u t6. 8\1 di~u hoa v~ yAuclu an toan cua cOng trlnh vi'! gia thanh cua no dUQc lu~t chung vao ti~u chuAn thiet ke cua cOng trinh, tuy thoo cAp d'mg trlnh va muc dQ quan trQng cua no sl! tudng ung v{Ji cac tillu chuAn thiet k~ khac r. hau. Hi~n nay tillu chuAn thiet ke cOng trlnh, d~u danh gia trlln Cd sll thn suAt thiet k~, (hang 5-1 d~n 5-7) [1]. VI vb vi~c dc dinh cac DTTVTK chinh la xac djnh cac d~c trHng thllY van ung vC1i m~t tllnsuilt thi~t ke nao do.Cae phu<1ng phap dc djnh cae DTTVTK thuong dUQc s\1 d\lng mOt ho~c ket h<;lp cac phHl1ng phap dnh t0l1n thuy van sau day:

11 PhUdng phap th6ng ki xae SlAt Cd ad Iy Iu~ di tr'ttl bay trong cht.ldng III. TrW! tl) gi4i b4i toan thOng ki thuy vAn

" chQO mill, vi dt.ldng tin wAt'va tWl to .... cae OTTVTK.

21 Pt1Udng ph&p phAn tl'ch nguyln man hW! tnanh: Cd .d Iy Iu~ dA tr'm bay trong chUoog •. Trong thlJC ham n6 d~

phAn chia cv thi nht.l sau:

a- PhUL1ng philp ItJu vl)c tlJdng tl)

Bang ~-I: C«p cua cac cOng trlnh dang nUt1c

~p b~tOng va betOng clSt t~. da xlv. k_t c~u
otp vlt neu dja phIJctng d~ rude ella nhi tr.m· tMy ditn. au thuy .... eOng
trinh nang tau, t\.lOng c~ dit, va nhitlg
cOng trlnh batOng va b'tOng c6t thjp khac
tham gia vao vlte tto tuy_" 'p kJc
O,ng d't n~n C'p
Cat soi, dtlt D't set bAo Cat sOi, d't D't set
0' set tang is hba nu{Jc c') cOng
Da set ting II bAa hba
t~ng thai trfng tbai trfng thai nu(Jc trlnb
cdng va doo cdng va II t~ng
nlla cung
nua cdng thai doo
Chi~u cao cOng trlnh (m)
~1)C) > 75 >50 >100
>70 + 1()( >50 >25 I
>35+75 >25+50 ~ 60 + oo > 25 + 50
>25 + 70 >20 + 25 •
>15+35 >15+25 >25+60
> _" + 2~ :> 10++ 25 >10+20 m'
>8+115 > 8 + 15 > 10 + 25 :> 5 + 10
:> 5 + 10 IV
, $10 sa sa :510
:5 5 S 5 V . Bang 5 - 2: C«p cua eae cOng trlnh thuy lqi.

' .. N\i may thlly dltn c6 Ht th60g tMy nOng cOng trlnh cip Cip cOng ~rlnh !Au
, .
lDGnQ .~t. (108 kW) (lOaha) nLido cd ILIU d8l
II.I,,"g. (ma Is)
TIJdi Tiiu CM yiu ThLl yiu
>3QO+ 1000
,'>.50 + 300 I In
>50 >50 >15 + 21) II IN
.> 2 + 50 ,
.> 10 + 50 > + 50 > 5 .. 15 III IV
.' .• > 0,2+ 2 > 2 + 10 > 2 + 10
:> 1 + 5 IV IV
'$ Q.2 s 2
S 2 $ 1 V V 134

Bang, G.5: Tan 8u't thi~ k~ m\fc nuDe Ion nh(t ngolti 86ng khai thac

,.---------,-------~---'--------------~------.-.--

C«p cOng trinh

Tln 8U«t m\tc nUbc Ibn nha:t ngoAi sOng khai thac (%)

I-I-,-II-,-Ill-, -IV-.-Vl-V--+----~::-:-%C-h-A-Y--.I--D-~~-~·I\tC ---------.-- .. --.---- -

,___-------~'-----.-----.

_ __;__---_._-_._--

Bang 5-3: M~c dam bao cu. cae c6ng trlnh thuy Iqi ph\1c V\1

. eho cae nganh kinh t~

90

+ Khi xae djnh mllc bao dam, ekn cAn cll y6u cku eu thieua hO dUng nuOc dlIQe qui dlnh

------+--+---1--+--+--+--- -.---.-----

Tub! r\lOng 75 75 75 75 75

TIki oho 80 . + 90

nOng nghiOp

Phat ditn 90 90 . 8585 85

.) hO dOo

"p

b) Sli dl,l'lg

ntJdc tlJ6i - Theo' ch_ dO tubl -

C~p ml&l:

.) KhOng eho ph6p gi~ do,n hole giam y6u

eiu e'p 95 95 95 915 95

b) KhOng ehc ph6p gi'n do," nhung

. giim y6u ciu oip nu&l

90

90

90

90

0) Cho phep

. 91'" doen th~ gian

ngin v' giam y6u eiu cap

""~ . .180 ---~~-~~- . ~_-

- Ht s6 tub! eu. ht th6ng ling vOl mO hlnh mlla tb! V!,l diin hlnh e6 tin .u~t tfnh toan p - 715'11.. LUQng nl.l~ din th6. min ylu clu dUng nl.ldc ella

ht th6ng va eao ylu clu ella eae hO hltn e6 c\ h, duo - H, .6 tl6u ella h, thOog ling vb! mO h'ilh ml.l. tiki ella ttJng thOido," dlin hlnhe6 tin .u~t tfnh toan

p - 20 + 10% dam bao cay trOng khOng bl giam

ain klQng.

Tin auit baa dam quyit dWt chon t\lY tooOo qui mO ella ht thOng' titu, khi nAng. tiki thutn ~ ella khu VI,!C, khi nAng dam bio ella tNit bt, tl~ vOo v.v_ do cd quan thi_t ki dt va d_ n~ mllc bio dim.

Biiu dh phU tii ngay diin h'ilh. Trong rihlJng nlm bt pha hotl thltrl .6 c&lg .uit hole ditn hJQng glam aut khOng dl.lOc v\KJt qua 25% trl s6 dinh mile. T609 thlioi gian.bII'u dh phv til bl phi ho" trong nlm khOng dl.lOc v\KJt qui 8 thAng

Khi ph't dltn thea eh_ dO tI.Ib!, c6 thi cii~ ehw,h bliu d~ dUng nLlde hole thay d6i chut rt d_ dim bio tfnh ht;1p Iy ella trtm tt.ly dlto.

- LLlu klong e~ tfnl'lto," ella nguOn nLlOc mtt " trlXlgblnh ngay holo trung b'i-m thing;

136

Bina G-4: Tan .dt thi~ k. luu htqn, W Dl\fC nU"" l"n nh(t d~l v"i c6n,

, . trlnh lau dAi tr6n I16n,. .

r---------r--------------------~-----

C'p cOng trlnh

Tln edt Iuu lu~rig, m\tc nubc Ibn nh«t d4 tfnh dn dinh, kft C«u cOng trlnh (%)

1--------+-"'----_._---------_._---_._-_._-

0,10 0,60 1,00 1.,60 2,00

I II III IV V

~-----------~---~-----------------------------

BAn" 6-8: Tln .u't thl.t k~ htu luqng, m\fc nU4c 1~ nh't d' thj~t k' "'0 06n, trlnh iPl ph\1c V\1 c6n" tao dAn dbh,.

Tln" 8u't luu lu~n& m\fc nUbc Ilm nh(t khi
C«pc6ng trinh .. cOng trlnh dlu mISt holn thAnh (%) ,
-_ .... _-- ._-_.
- Trong 1 mua khO ~ 2 mila khO
I 10% 5%
11 10% 5%
III 10% 10%
IV 10% 10%
V . 10% 10%
_. ___ . __ . -.-,- .. -.~~~-"--- Bin, 6-7; Tln .dt thift klluu luqng IlJn nh(t d' thi~t k~ l(p dbng.

r-....,__-----,.----'-----------------------------

Tln edt luu lu~n.g Ibn nh4t d« thift kf I«p dong (%) 5%

5%

10%

10%

10%

C«p cOlli triM.

I II III IV 'V

,.: ... .1:.......;-' ..,...._ ~~~ • .. _. .. _ ... .... ••. __ ._. _

.. y5~2. ,TiNH WAN DONO CHAY NAM THleT KE

o tift 5-1 da nGu dinh nghIa v~ dong chay nam. Luong dong chay nam ~ng vOl tln .~~.t.b,.i«tW 191 la IUQng dong chAy nam thi~t kf (OCNTK)

. f'I,Lvqng>dong chAy nAJl\ duQC bi4u th] dUb! cac d~ lUQng sau:

136

... Tdng htqng dong chiy nam W (m~)

,

SI/.triang nhau giua cac duong tln su«t kinh nghi~m

... Luu luqng blnh quAn nam Q(m3/s) ... MOdun dong chAy nam M (l/s. km2) ... U1p dong chAy nam y (mm)

... Ht s6 dong chAy nam a.

SI/. chuy~n ddi giua cac d,i IUQng tr~n dA n~u 0 chuang 2

Tln su«t thi~t k~ P dUQc xac dinh thea bang (5 - 3).Tiay thea luqng thong' tin co duqc cUa luu vue nghi~n cuu, xac dinb lUQng DCNTK ducc chia thanh truong hqp sau;

6· 2· 1. TJ'uiJng hqp co n~i~u tid Ii~u do d(lc thuy vAn.

Luu vl/.c dng voituy~n cOng trlnh cl~ tlnh toan thuy van dUQc gQi la luu vl/.c nghlen cuu (LVNC). Khi tuy~n tram thuy van khOng triang voi tuy~n cOng trlnh nhung difn tlch htu V11c khOng chanh nhau qua 5% thl co th~ S\1 dung trl/.C ti~p tal litu quan tr4c dong chAy cua tram thuy van d~ tlnh cho tuy'n cOng trlnh va gQi IA trem tlnh toan. Truong hqp nguqc If! (hai di~n tlch.chenh nhau qua 5%), vi~c chuy~n cac thOng s6 th6ng kA tit tr,m th\\y vAn v~ tuy~n cOng trlnh phAi co hitu chlnh di~n deh bAng phuong phap nOI Bung dja 11 (nhu truong hop khOng co tAi li~u) vA hie nay luu vue dng voi tuy'n tram thuy van dong val trb IA luu vue tuong tl/. (L VTT).

Khi tram tlnh toan co bi~t quan tr4c dM va d,l bl~u. vi~c xae dinh IUQng DCNTK theo d6ng trlnb tl/. giAI bai toan th6ng kA thuy van.

Tlnh dl;li bi~u cua Mt dong chay nam cua tram dnh toan duqc danh thea nbung each sau dAy [2]:

va cac thOng sO th6ng kA xAy dl/.ng trong thoi kY n vA N nam cua tram g6c ~ phan anb tlnh dfi bi~u cua thoi ky do dac CUll tr,m tlnh toan.

3/- Sit df!.ng duong Illy ftich. 6ai chutfn cua trom g6c:

Phuong trlnh cua duong lOy tlch sai chuan la:

m

8m = L (Kj - 1) (5-3) i = 1

Qj Kj=Qo

Qi la luu luong blnb quan IIAm thd i

Trang do:

8m la gia tr] dO I~cb luy dch1eua duong luy tic h .sai >tbuAn tlnh den nam thu III

Tlnh d a i bieu cu a lift 'tuan trAc (n nam) duqc bi~u ~hi bAng h~ s6 Kcp:

Kcp = 1 +dcp (5-4)

6 dAy dcp la gia 86 dO l~h tlnh theo cOng thuc:

8e ... Sd

1/ ... Theo sai 86 quan phuong tuong d6i cua cae th6ng 86 th6ng k~:

Cv

tQo = _' - .100% vn

v 1 + C2v

(5-1)

tcv -

----.100%

(5-2)

. Trong do : Qo la dong chAy cbuAn (tr] s6 trung blnh nhisu nam) Cv la Ms6 phan tan dong chAy nam

n la dung lUQng mAo

N~u cac sai s6 nay nM hon sai s6 cho phep thl duqc coi la du tlnh dfi bi~u [2].

Tit dAy ciing co th~ rutra s6 nam din thi~t d~ tinh dong chay chuan va M s6 bi'n dOng khOng vuqt qua sai 86 cho phep.

2/- Bang each so sanh dong chdy trong thai ky ngan (n nam) va thai' ky dat (N nan crla trqm gdc.

Tram g6c (hoac vAn thuong' goi la tram tuong tu) 13 tram thuy van cua LVT'l' co tal W .. do dac dai (N nam) va co thai gian do dac song song voi tram tlnh toan cua LVNC (n nam).

dcp =

(5-5)

n

Trong do Sd va Se Ia gta trl dO l~ch Iiiy tlch tinh d~n

'6 .t .•

.1.' 4'::

-u .. ..,.r- __ --JL-.-_--p _

u.

tI_

; l." Cli

; "i"BiN

·CifltJOIIg ..:J.;,.. r. s.o.

I.D '.j

: IIi ~i

II./r

I~----~--------~~--~~~.~~~

.'.J _I.w

.11

OII

",'J.",'

'.1 r.I a. I ....

J - lW~t1g Ivy fic" $Ii ~":i" /v,1I9 mVlf 111m

nAm dlu va nam cu6i cua

thhi ky do dac. Hlnh 5-1

_ Khi K = 1 thl thai ky' Duong lily tich hieu s6 (sai cbudn) dong chdy" (a) mua (b)

cp .

do dac cua tram tlnh toan 13 va M 86 Volt (c).

cI',li bi~u.

- Khi Kcp > 1 thl thai ky do dac co luong dong chay thlen Ian.

- Khi Kcp < 1 thl thai ky do dac eo luqng dong chay thien nho.

137

138

Khi gill bti toO th6ng kA thuy van dt$ X8c dinh h1Qng DCNTK can luu y ma:y di~m sau: - Tln 8Ua:t klnh nghi.m dnh theo eOng thde 86 gifta eua TrAgOdaev:

m - 0,3

P .. 100%

n + 0,4

- Sit d\lng d,ng phAn ph6i X8c sua:t PIlI

CAe s6liOu v~ dbng chay nAm b mOt s6 luu v1/.e duQC ~ln trong bang (5-8) vii. (5'-9).

Bang 5-8. Luqng 'dong chay mtt cua eae _nJ [18]

-- -. __ . __ .-_ .. r---' '_--_'_.-
Dlto
Tm) H, th6ng sOng ~ ...
tl,l ToAn
.. _.-
1 Blng K~ CUrlg 12880
2 !iOng Th~ BWt 1681
3 MI - Chu 28400
4 CA 212
15 T.hu B&l 1)500
e Ba 13800
7 D~gNai 42665
S M.KOng 79500
CA~c 331689 00

00

Chltu

._.---.---- -_.----_-_._._-_-._
d61 sOng km LII«tg nllOe sOng
_' .. - .. ._--
Trong nllOe To," bO Trong nlJOc
--
7~2 6,52
243 - -
17,6 19
1~ 7711
551S - -
22,8 28
20,1 15,76
410 22,3
28~
24,2 19,46
360 28
34,6
19,3 19,3
205 5&
158
10,56 10,56
388 23,6 23,6
30.6 29~
635 22,6 24,6
230 520,6 20,6
. -f--.
325
880 -
30,9 I
_-_-. .. _. __ ._. _._.._---_._- __ ......1 o

Trong ntJbc ToAn bO
'~2 249
86500 1126
17600 1512
17730 530
1)500 205
13800 388
37400 635
71000 4200 + KhOng tfnh d Tly Nguyln

8,92 : LII"",, nlldo km3101m

;0 : ,MOduyn \dbng ohAy nAm 1/8. km2

._. __ . __ . __ . __ ._-L-_

Tit dAy cd nh$n xet lAng: ngubn m111e cua M th6ng song Hong kha phong phu vA thay ddi tit 16 d~n 35 lIs ... km2, muc dO bi~n dOng dong chay hang nam tuong d6i nho (Cv ;;; 0,16 + 0,22) va giam khi F tAng lAn, dubng tln su«t dong chay nam thuC1ng co C, = 2 Cv.

139

Bang 5-9: Dong chay nAm cua mOt 8~ Iuu V'\tc thuOc ht th~ng s()ng H~ng

T.T t
1 S
2 Y
3
4
5 T
6
7 P
8 T
9
10
11 T
12 C
13 B
.- Tuy~n huy van

---,._._--- ----_--_._ ..
F Mo
(km2) (lis - km2)
---_. __ ._--
143600 26,6 3820
48000 17,4 834
41000 14,2 581
51800 34,6 1790
45900 34,8 1600
33800 35,2 1190
37000 27,0 999
29800 24,6 734
11£100 31,1 370 0,17 0,34
0,19 0,38
0,16 0,32
0,17 0,34
0,20 0,40
0,17 0,34
0,19 0,38
0,16 0,32 SOng

mng Thao

an - tAy ~n =bai LAo - cai Hoa - blnh ~ - bu Lai - chau hit - ninh

DiI.

1.0

uyen - quang

HAm - yAn I

I

HA Giang 8260 20,5 169 0,21 0,42

h~j :' ba ChAy 6170 30,8 190 OJ ~ I 0,3H II

_::':~bO._ := 4~~~~ !:,~ a:~ 0~~]o:~:8i

Bang 5-10: H~ s({ hi~u chlnh khi tlnh dong ch«y chu«n tit bin d~ Mo

_- .. -_.-- .. -- - - - ~-- -- - -.-.-.---- r---' -- ~ .. ,

F~.~~~~~)-.- '- .. -- .~ .. _~~ .. ~_t~l.~.~.~~ - .. -~l~- 5.0 ~ 10__ _ .~o_ __ ._ .. ~

K - 1 I 0,9... 0,95 0,8 + 0,9 0,75 + 0,8 - j

•.. _.,_, .. _._._ .. "--,,._,- - .•.. ._.. -- -------~_ ._._----- ~.--.-_----.--_'_'"-'---"

5 • 2- 2. Trltong hcp co it tid li~u do dac thtiy van.

Khi li~t quan trac ngan va khOng du tlnh d~i bit$u dt$ X8c djnh DCNTK v~ nguyen tac cln ti~n hanh keo dai tai li~u dong chay nam cua tram tinh toano Vi~ keo dAi nAy dUQc th1/.e hi~n nho cac m6 hlnh toan thuy van hoac ph An tlch tuong quan .

e) day se gioi thieu each lam thil hai, li~t dong chay nam duoc keo dai t\t phAn tich tuang quan dong chay nam giua tram tlnh toan vai tram g6e ho$C vlli luong mua nam cua tl'f.m dai bieu.

Di~u quan trong truce tien lA chon luu vue tuong W, tiau ehu«n dg I1,ia chon IA:

- Sl1 tuong t1,i v~ di"flu ki~n khl h~u

_ Cac di~u kien v~ dia hlnh, dja chat, th6 nhuong, nnlc dO ehe phu cua rung vA muc

dO khai pha luu vue gan nhu nhau V.V ...

-- Di~n tich luu v1/.C khong nan chenh nhau qua 5 d~n 10 lln

- Chl1t luong tai Mu tot, thai ky do dac kha dai

- Co it nh~t 6 cap di~m quan trac dOng bt) va phai kheng ch~ duoc 70 + 80% bien

140

dO giao~8: ~l~~~ cua sOngtltong t\t.

- Dltbng quen ... ~~ceS da s6 di~m khOng VltQt xa dltbng trung blnh qua 15% va co h~ a6 tuong quan y ;:= 0,8.

N«u dung phudng phap keo dAi tl'\fC ti«p, trubc tian la phAn tlch tUdng quan d~ keo dli tAl lifu dbng cMy nAm cUa tram tlnb toan, sau deS vifc tlnh toan sl§ trb v~ trubng hep cd nhi~u tAl Ufu do d~thuy vAn. Khi koo dai tl'\fC U«p thl s6nAm dUQc bd Bung khOng nan vuQt qua 1/8 86 nAm cua 1i~t tAl Ufu dnh toano Khi a6 nam .duQc bd sung nhi~u thl nan dung phuong phap keo dAi g1an ti«p.

N«u dung phuong phap keo d8i gian ti«p, tdc 1a tu vifc phAn tlch tUdng quan ~gttbi ta tht«t l$p duQc cac cOng thdc d~ cO thl chuy~n heSa cac tham s6 th6ng U dbng chly nAm cua tram tlnh toan d«n thbi kY nhi~u nAm (ma khOng cln dnh tung trj s6 df M sung keo d8i li$t s6 dbng chAy nam cUa trll-m tlnh toan nhu phudng phap keo dai tr\tc ti«p).

Thea phucng phap nay cd hal each lam cu th~ sau:

1) Phuong pluip d~ gidi: ~~~~~~~~~~~.~~~d~ a6c mA ~hia thanh 2 trubng hqp sau:

G- Tuong quon tuytn tlnh:

Tri s6 Mo dUQc xac dinb tl'\fC ti«p tran db th] hO$c phuong trlnh Mi quy tUdng dng vbi

"0.'

Tri s6 Cv duoc xac dinh theo cOng thuc:

Moa

Cv == Cva.- . tga

Mo

(5-4)

Trong deS:

- ChI 86 a 1a chi LVTT (tram g6c)

- a lA geSc gifta dubng quan ~ vbi true bi~u th] dbng cMy cua LVTT.

Tri.siS CII = m.Cv vbi mmucn caa LVTT hO$C co th~ I«y m == 2

Ghi chu: Khi v6 tuong' quan dong chAy nam co th~ v~ them pac di~m tuong quaa dong cbay mua dl giup cho vi~c dinh dubng tUdng quan dllQc thu~n 1qi hen.

b - Tuong quan phi tuyen;

Tit duong quan ~ xac dinh 8 trj s6 Qs' QSQ va Q95 cua tram tlnh toan tuong ting viti :3 trj s6 QSa' QSOa va Q9Sa (eac luu IUQng blnh quan nam ltng vai tln su«t 5%, 50% va 95% cua tr~ g6c). Ti«p do xac dinh cac thOng sO th6ng ka Qo' Cv va Cs cua dubng tln su«t hoan toan gi6ng nhu phudng phap 3 di~D_l.

2) - Phuong ph6.p gidi tlch:

Khi ro6i quan hi) la tuy«n dnh thl cae tham 86 th6ng ka eo th~ xae dinh m~t eAch khaeh quan tu phuong trlnh hbi quy:

141

• oN

Qo .. ""Qn + y. - (Qo. -""Qna)

aNa

(5-5)

Trong deS:

:... y la hf s6 tUdng quan

- n lA 86 nam quan tr4c song song

- N lA 86 nam cd tAl li$u dAi cua LVTT

- Q'n vA Q'na 1A trjs6 blnh quAn trong thbi ky ngAn (n nam) caa LVNC va LVTT.

- Tri siS khoAng Ifch quln phuong cUa LVNC dUQc chuy~n hda v~ thbi ky nhi.u nAm

thea cOng thdc:

(5-6)

oN Cv=Qo

- Trj s6 C. = m.Cv vbi m chon theo luu v\tc t\fd~g t\t hO$C cO tMl«y m .. 2.

6.2-3. Trubng hqp kh6ng co tid li~u do d.c thuy van

KIll luu V\tc nghien ctiu khOng cO tAl li~u do dfc dbng ehly (bote cO r4t it tAl Ufu do d(lc khOng th~ keo dai va cdng khOnJ th~ bd sung tit mUa, bote tuy«n tl'(lm thlly vAn khOng trilngvbi tuy«n cOng trlnh vA cd cMnh Ifeh difn dch VUQt qua 5%), dfxac dinh DCNTI(. ngoAi vifc 8U dung cac roO hlnh to8nthuy vAn dnh dbng eMy tit mUa vA b6c hdl dA· gibl thifU ~ ch\fdng 4 con dung cae phuong phap gian ti«p. 6 dAy III pm thitu· CJteh lAm thd hal nAy.

1) Xac dinh dong chdy chudn:

Df xAc dinh dong chay blnh quan nhi~u nam cO th~ IIU dyng mOt tron, cae ph\fdDg phap sau dAy:

. a- Phuong phap luu vile tuong til

Khi cd kbA nang chon duqe LVTT thl cd thf xac dinh dbng chay cua LVNC bAng each· Ill. ~ 86 dbng ehay cua LV'IT a(la:

Trong deS Xo la IUc;1ng mua binh quAn nhmu llam wi tran LVNC.

Cling cO th~ m\fc;1n roO-duyn dong chay c~a LVTT. n~u mltQn nguyan thl

M() To MOil .Iu mUQn cO hi~u chlnh thl:

142

Trong dd K 11\ M s6 hi~u chlnh theo cac di~u ki~n kh{ h$u hoac m$t d~m. Xin dAn ra mOt c4chhi~~ chlnh [10]: qua khlo 84t quan M Mo - F th«y Mo cd xu th~ tAng dln theo F d~n khol\ng 100 + 200 km2, sau dd l,i cd xu th~ giam thea di~n tlch, Quy lU$t nl\y cd "

, th« gil\i thleh nhtt &aU: Kh1 F tAng thl khl\ nAng cAt mt{1c ngam cua luu V1/c tang l~n, do dd Mo tang, cho d~n khi long sOng cAt h~t cac mach ntt{1c nglm thl Mo bAt dlu giam theo quy lu$t tri~t glam chung CUll IlJp ntt{1c blnh quan theo di~n tfclt. ~i v$y khi LVNC cd F < 100km2 dl d~nghi hf s6 hiDu cll1ah:

(F ,n

K .. F) - (5-7)

trong deS n - 0,20 + 0,25

b. PhlJung phap n~i 8U~ dia Ij

Khl ed bAn db dAngtr, Mo (ho$c Yo) tbl cln xac dinh vi tr( cua LVNC tr~n ban db. N~u LVNC cAt nhi~u dttbng dAng tri, tbl tinh Motheo cOng thuc:

n Mol + Mol+1
l: . fl
1 2
M,o ==
F Trong dd fj 11\ di~n tfch bO ph$n thuOc luu v1/.c vA DAm giua 2 dttbng dAng trj Moi vA

Mol+!·, ' , ,

TMtbng hep LVNC khOng cAt dttong dAng trj nao thl can cd vl\o trong tAm cua luu vue va noi suy giua 2 duong' dAng ~ri ghn nh«t.

Vi ban db Mo dttQC v{\ tit cac luu vvc co tai 1i(!U dong ehay, ml\ cac luu v1/.c nay thuong IOu (F > .100 km2), do ~o cung nhu tren can phal hi~u chlnh:

(5-8)

tl0ng do Mobd 11\ trj s6 trt,fc ti~p tlnh tit ban d~ MQ•

Cung co th~ xacdfnh Ms6 hi~u chinh theo bang (5-10).

Cac cOng thuc (5-7) va (5-8) chi mang tlnh ch«t gln dung, thien v~ vi~ dam bAo an t.oan trong thi~t M. Khi van dung cho m6i luu v1/.e cu th~ can tuy tlnh hlnh thuc t~ ma xem xet cho hQP ly.

(- Phuong phap e6ng thuc kinb. nghiem.

Trong tht,fc te cac cOng thuc kinh nghiem d~u duqc xAy dung theo quan M mua -dong chay, quan M nay cd 2 dang nhu sau:

(5 - 9) (5-10)

143

Trong d~ :

- Zo 11\ khA nAng Me hai 1l1n nh«t cua luu V1/c (mm)

- a, b, n 11\ cac tham s6 bi~n d6i theo vung (xac dlnh theo [2])

d - S~ df!,ng phuong trinh e4n Mng nuoc:

(5-11)

2 - Xac djnh ~ 86 ph4n tan

Trong tlnh toan hi~n nay thttbng 8U' d\lng cac cOng thllc kinh nghi~m d« xac dinh ht

a6 phAn tan dong chay nam Cv: '

A'

Cv~----M~,4. (F + 1)0,08

Cv = ~ - 0,063 ig(F + 1)

(5-12)

(5- 13)

Cvx Cv=am o

(5-14)

Trong do:

- Cvx 11\ h~ 86 phan tan IttQng mua nam

- A', a, m lI\ cac tham s6 dttQc dc dlnh thea cac bAn db phin vung thuy van (bAng

5-11) hoac mucn cua LVTT (dc djnh theo [2])

Bang 3~ ~ 1 ThOng .6 A' trong cOng thuc c,

KY hi~u Khu v1/.c A'
I BAcTly BAc 1.10
II MOe CMu Son La 1.30·
Huu ngan sOng Hbng
III " Vi~t BAc ,1,60
IV DOng bAc 2,0
TAy Thanh Ngh~
V Trttbng son Mc ' 2.20
,VI Quang Ninh 2,60
TAy Hl Tlrih
, Tit cac cOng thdc trAn dA dang nh$n th~y rang: tri s6 Cv 8~ giam khi F tAng lan, Cv cang giim theo muc dO tang dO «m ttbt va ty l~ thu$.n v{1i mile dO phAn tan cua htQng mua nAm.

144

3) Xac dinh M 86 thi~n l~h.

H$ 86 thi~n I$ch C. dUQc X8c dinh theo t; s6 gii'ta tham 86 nAy vlll C cua LVTT hoec

y .

theo t; 86 chung cua cac sOng trong khu v\tc. Trong truang hQP khOng th~ xac dinh dUQc

ty s6 do thea nhdm 80ng tuong t\t co th~ I«y C = 2C

a y

Sau khi dA xac dinh dUQc cac thOng 86 th6ng k~ (QQ' Cy, C.), 8\t dung phan ph6i xac '8U«t PIlI vA dng vlli thn 8U«t thia't ka' P 8~ tlnh dUQc IUQng DCNTK cua LYNC.

5-3. XAC DINH PHAN PHOI DONG CHAY NAM rnIET KE

S\t thay d~i cua dong chay trong 1 nam dUQc gQi IA phan ph6i dong chay trong nam (PPDCN). PPDCN IA mOt d$c trung' quan trQng mO ta cha'dO dong ~hAy 80ng ngol, no quy«t dinh bi~n phap va qui mO klch thullc cua cac cOng trlnh thuy IQ1, d$.C bi~t IA cOng

trinh kho nuec, '

PPDCN co th~ bi~u th] thea 2 each nhu sau:

II Theo duong qua trinh. luu IlJllng binh quan thang (hof),c tuan, ngay, mila) va kj hieu 14 (Q - t):

'I'rlnh t\t thai gian t cua (Q - t) co th~ la DAm lich hoac nam thuy van, nhung thuong dung lA nam thuy van,

Khi thai doan tlnh blnh quan cua (Q - t) cAng nha (ngAy, tuan) thl kha nAng bi~u th] 8\t thay d~i dong chay trong nam cang rOt nhung vi~c tfnh toan s~ phuc t~p va khd khai quathda khi 80 sanh d~.phAn loai hoac phAn vimg. D~ phuc V\1 cho vi~c thia't k« vA quan ly v$n hanh cae cOng trlnh thuy IQi thuang sit dung thai doan tinh blnh quan IA thang.

PPDCN (Q - t) (hotc tuong Ilng vlli (Q - t) la (W - t», la bi~u thi thea gia tr] tuy~t d6i (:ua dong chay thea trlnh t\t thai gian trong nam. D~ 80 sanh PPDCli gii'ta cac nam clla mOt Iuu V\tc hoac gii'ta cac hru v\tc khac nhau cln thia't phAi bi~u th] thea gia t.l'(tuang d6i, tdc 1A s\t dong gop theo phln tram cua cae thai do~n 80 vlli toAn nAm vA ky hi~u IA

(K - t). .

Wi Qi

K(= - x 100% = - x 100%

W 12.Q

Trang do:

Wj IA IUQng dong chay cua thang thll i trong nam W 1A IUQng dong chay nAm.

Qj IA luu IUc;lng blnh quAn thl1n~ thll i trong nAm Q IA luu IUQng blnh qUAn nAm.

21 - Theo duang duy tr'i luu luqng binh qu4n ngiJ,y:

Duang nAy khOng bi~u thi s\t thay d~i cua dong ehay trong nam thea trlnh tl,t thai giatl mil. bi~u thj m6i quan ht gii'ta Iuu IUQng blnh quAn ngay vlli thai gian duy trl no trong nQm

Theo gicd h~n nghi~n cdu cua mOn hQC ~ chi xet PPDCN theo duang qua trlnh hili IUc;lng blnh quAn thang ..

145

Dong chay ~ng ngOi thien nhian luOn luOn thay d~i theo thai gian. Do su chuye ndcng quay cua qua d«t quanh m$t trai dA tao ra tinh chu ky cua 8\t thay d~i dong chay voi the: doan nam. Qua khao slit t;h«y rAng, cung vlli sl,t thay d~i dong chay hang nam thl PPDCN trong tung nam IA r«t khOng d~u vA cua cac nam khac nhau lA rt1t khac nhau. Vai song Hong, IUQng dong chay cua 5 thang mua hl (tu thang VI d€n thang X) Be vci toan nA111 trung blnh chiem tu 71 % d6n 80%, nam len nh«t tai 86,3% va nam nho nh«t chi con 57,6%, thang co dong chay len nh«t vA nM nh«t chsnh nhau hang chuc Ihn vA dang phan ph6i b«t IQi lal roi vao nhirng nam nhieu nulIc, dong cMy mua 10 d~ nhirng tran mua trong mua M ti6p nhau sinhra nen quy luat v~ hl sam vA to muQn rdt ma nhat, dang phan ph6i dong chay trong mila hl rAt khong ~n dinh, DAy lA d$C di~m coo ch6 dQ thuy van cac song' vung nhi~t doi gio mua vA 8~ hlnh thanh quan di~m tlnh toan phu hQP voi quy luat khach quan nAy.

D~ danh gia muc d('J thay d~i cua dong chay trong nam co th~ sll dung h~ s6 phan ph6i Kp[S]:

12

L IKj- 8,31 1

Kp;:::----- 8,3

(5-15)

'I'r] 86 8,3 bieu th] sV dong gop trung blnh cua mlSi thang 80 vai toan nam.

Khi Kp = 0 la truong hQP di~u hoa Ii tttang (dong chay khong thay d~i trong nam). Khi Kp = 22 IA truong hop cue doan nhat cua sl,t phan ph6i dong chAy trong nam (luQng

dong chay cA nam d~n vao trong 1 thang)

Hlnh 5-1a [17] cho bi€t thai gian bAt dl\u va k€t thuc mua hi va luong phAn ph6i dong c-.hAy blnh quan mua I~_ .cua cac sOng vira va Ian

D~ nghien cuu che dl) thJ.iy van vA phan vung PPDCN s~ sit dung dang phan ph6i trung

illnb nhieu nam hoac nhom narn. '

V(Ji nhi'tng cong trlnh quan trQng va tr~m dnh toan co thai gian do d~c dai, xuht10ng chung bi~n nay khi dnh toan thuy vfin cOng trlnh dA d~ nghi sll d\lng toan li~t, th~m chi ·sU d\lng bi~t t8.i li~u da dUQc mO hlnh hoa tai hang ngan hO$c hang v~n nAm. Nhung thOng !thubng trong dnh toanthi6t ke va qUAn Iy v~n hAnh cae cOng trlnh thuy IQi vAn 8U d\lng PPDCN cua 1 nAm hoi;ic ml)t 86 nam d~c trung nao do d~ lam cAn cu tfnh toan. PPDCN ~ua nAm dUQc chQn nay gQi III PPDCN thi€t ke, ky hi~u la (Q- t) TK hoi;ic (K- t) TK'

Cung gi6ng nhu khi dnh IttQng DCNTK, pht1dng phap xl1c dinh PPDCN thiet k6 dt1qc dlia til. cac truang hQp theo dnh hlnh 86 li~u quan trAc thuy van cua tr~m dnh toano

&-3-1. Xac dinh (Q - t) TK khi co nhi~u' tal Ii~u.

1- Phuong pl.tip nam dUn hll1h: .

. Qua khao sat thii:y rAng PPDCN it nhi~u co quan h~ vai Iuqng dong chAy d€n trong nAm do, do do co the chQn nhi'tng d~ng dien hlnh lam phlln ph6i thiet k6. Vi d\l nam dien hlnh nhi~u nuac, nam dien hlnh it nttac. COng co the chQn nam dien hlnh. theo mOt ti~u ch",n nAo do da quy djnh san, nhu kh6ng che thea dong chay d€n trong thai do~n thi€t Iu1 (thai ky dung nuac cang. tM.ng) ho~c co d~ng phan ph6i btH 1<;11.

146

CHI,) THICH

VI-IX Mila Itl tit thang VI d~n thang, IX (74\ LUQng dong chAy mila I'll ehi~m '\:!!) tit 74 d~n78%

Nam dil1n hlnh IA mQt nam dUQe chQn tit trong s6li~u th\tc do vA hlnh dang phAn ph6i eua no dUQc su dung dl1 xac dinh (Q - t) TK' V«n d~ IA chon nam nAo va each qui dAn (thu phong) dl1 co PPDCN thi~t ka?

a- Cnon ndm dUn hinh (Q - t)dh

Phu thuQe vao ch~ dQ thuy van cUa sOng ngOi vA muc dich tinh toan mAca nhi~u each chon nam dil1n hlnh khac nhau. Hi$n nay, xu th~ chung d~ ngh] kh6ngch~ chat theo IUQng nUClc d~n cua cA namve lUQng nUClc Clla mila ki~t. Do v.y, trong li~t tAl li~u th\tc do phA~ ,dch chon l«y mQt nam thoa mAn dbng thbi 2 di~u ki~n sau dAy lam nam dil1n hlnh:

Wdh .. Wp WKdh ... WKP

. Trong do Wdh va Wkdh lA Mng lU(fng dong chAy nam vA tdng lUQng dong chAy mila kitt

nam dil1n hlnh; Wp vA Wkp lA tlSng IUQng dong chAy nam vA tdng lUQng dong chAy mila kitt thi~t k~.

Tit dAy co dubng qua trlnh dong chAy cua nAm dil1n blnh (Q-t)dh' b - Tiln hanh thu ph6ng:

Dr; chuyl1n (Q - t)dh thanh (Q-t)TK cln ti~n hanh thu phdng nhu sau; - Luu tUQng (hoac tdng IUQng dong chAy) cua cac thang trong mila ki~t:

Qi"!"K - K.. Qidh

WKP Kl =--.

WKdh

. .

Nhu v.y dA xac dinh dUQc PPDCN thi~t k~ (Q - t)TK' Xln dUQc dAn ra m«y lell ban

th~m nhu sau:

1- Trong th\tc ~ th«y rAng lUQng dong chAy nam vA IUQng dong chAy kitt cua sOng thubng khOng cO quan h~ vCli nhau hO$c n~u co thl eac dil1m tuong quan cung r«t tAn man, vi vf.y it co khA nAng chon duQc mOt nam th\tc do thoa mAn dbng thbi cA 2 di~u ki~n n~u tran vA cung do do rnA cac h~ s6 thu phong K. vA K2 thubng khac nhau nhlau. N~u Kl vA K2 khac nhau nhiau thihlnh dang phan ph6i cua nam dil1n hlnh s~ b] bi~n dang nhi~u khi q.uy dAn v~ nam thi~t k~ vA hie do sa khOng con phil hQP vCli CO slJ cua phuong phap nay nfta (qua trinh dong chAy nhAn t~ nAy cd thl1 s(\ IA d,ng chua x«y ra trong thuc tA).

Trubng hQP khOng chQIlo dUQc nam dil1n hlnh thOa man cA hai di~u ki~n tren thl cd thl1 x,) I, nhu sau:

- Khi phuc vu cho dnh toan kho nUClc di~u ti~t mua khOng sAu (tuc nguon nUClc trong sang dbi dao I?O vCli y~u cluHhl chu y kh6ng ch~ di~u ki~n Wkdh ::::: Wkp dl1 chon nam dil1.n

,

m

I

Ulta

Trong do

(5-16)

Mllj IU' ttl iha'ng 'I' ~ th:n~ II( l~ do, chi~ ",!'IW' ch,im .... 74rcnTS%

_VH~

G::\ \!!J

- Luu lUQng (hoac Mng lUQng dong chAy) cua esc thang con I,i trong nam (mila 10):

QiTK = ~. Qidh

Wp - WKP K2=---Wdh - Wkdh

Trong do

(5-17)

'c "

~"' ~ ..

"',

"

\ .

'-----------------_._._------,

Hinh 5-1a

147

148

hlnhvA. khi quy dAn v~ nam thiA't kA' chi thu phong theo mOt M s6 Wkp

Kl =--

Wkdh

Dong cM.y ~ua Iii tlnh tit di~u ki~n can bAng

WLP' = Wp - Wkp (5-18)

Tuong ung ""1 WLP' se tIm dltQc thn 8u't xu't hi~n P', th1,1C tA' thltbng co P' '* P. b- Xac dinh nh6m n4m tinh toan eOO tiJng mila:

SAp xA'p bi~t dong chAy mua thea thu t1,1 tit Ibn dA'n nha (nhu kht ve dltbng thn su«t

kinh nghiem) vA. chia bi~t nA.y thanh 3 nhdm nam:

- Nhom nam nhiau nltbc ung vbl thn su«t P < 33,3% '

- Nhom nam nltbc trung blnh ung vbl thn su«t P = 33,3 + 66,6%

- Nhdm nam it nltbc ung vbi thn su«t P > 66,6%.

Xac dinh nhom nam tlnh toan cho mua ki~t can cu vao thn su«t P vA. cho mua Iii cAn cu vA.o thn suat P'. Chu y rAng cac nam cu th« thuOc nhom nam tlnh toan cho mua kitt vA. mua Iii thuong la khac nhau.

c - Ti nh tl s6 ph4n ph6i eua tiJng thang 80 voi luang dong chdy mila tiJ nh6m n4m tinh toan theo each l4p bdng nbu sou:

Bang (5-11): X8c djnh dl,mg phAn ph6i trung blnh thuang g4p co.

nhom nAm tlnh toan cho mua hi .

- Trltbng hQp ngltQc I~ (vbi kho nucc di~u tiA't mua sau) thl chu y kh6ng chA' di~u ki~n W

Wdh s¥ Wp vA. cung thu phong vbi mOt M 86 K3 = ~

Wdh'

,

2- Khi phuc V\l cho vi~c xac dinh thanh phan di~u tiA't nam cua kho nltac di~u tiA't nhi~u nam thl nam di«n hlnh la nam co luong nuoc dA'n bAng luong' nubc y~u cau (W q)' co d,ng phan ph6i b«t IQi, III nam dung trubc hoac cu6i thbi ky it nltbc va cung chi thu

W

phong thea mOt M s6 K4 =..:..:..L_

With

3- Khl phuc V\l cho vi~c ve bi«u dl) di~u ph6i d« quAn Iy v$n hanh kho nuec can xac dinb PPDCN thiA't kA' cho cA mOt nhom nam va phu thuc)c vao lo,i dltbngdi~u ph6i (xem [14]).

2. Phuong phap t6 h{1p thea thOi. doqn. mila eua nh6m n4m tinhtoa.n.

Vbi phuong phap nam di«n hlnh thl nam di6n hlnh co dUQc chqn thea ti~u chu'n nao ciing chill mOt nam ca bi~t n~h "on nhisu y kiA'n cho rAng PPDCN thiA't kG' dUQc xac dinh thea phuong phap nam ~i~n hlnh chua dam bao tlnh chat khach quan, Cach khAc phuc nhuQc di6m nay 11\ 8\1 dung dang phan pMi cua mOt nhom nam vA. ti~u bi«u la phuong phap V.G. Andr~n6p.

Trinh tu tinh. toan nhu sau:

a- Xac dinh. luong dong chdy mila thilt kl

TiA'n hanh ph An mua, ve dubng thn su«t dong cbAy mua Iii vA., mua ki~t (hlnh 5"'1) Dong chAy mila ki~t ella nam thi't kA'duQc tlnh tuong ung vbi thn su«t thi't kA' - W kp'

r---' - ---_ .... _------,,- ... _.
Thu NAm Luong dong Thang nhi~u nu{Jc Thang nhi~u nubc
- ... ~ ...
t1,1 chAy mua thu nh«t thu hal
, --------_ .. --------- . __ ._--
Luong dong T~n thang LUQngdong T~n thang ..
chAy chAy
. ....;;;.. -a •
1 2 3 4 5 6 7 '"
-- -----_. f-.---- ---.~--.-- t-- ..
1 1971 WLl Wll VIII W12 VII ...
2 1945 WL2 W21 VIII W22 VII ...
8 1969 WL3 W31 VII W32 VIII ...
...
'"
...
m 1920 WLm Wml VIII Wm2 VI ...
~ -~-.a. L-'" - ,. __ ..• _.-'. VIII . C2 VII
Cm Cl ...
----_ .. - - _ .. --.--_. -------- ..... _--_ .. __ .. _-------'- .~--.-~---- p

Gidi tM eh bang (5 -11):

,- COt 1: nhom nam tlnh toan cho maaIa gbm m nam, dA sAp x'p theothu t1,1 tU Ian ct.n nh6 (Khi v~ dubng trn su«t lJ tran).

- COt 2: T~n nam tuong ung.

- COt 3:Wu 18. luqng dong chAy mua Iii cua nam thu i (theo thu t1,1 dA sAp x,p)~

Hinh 5-1. Duong ti1n sullt dong chdy mua cua tram tinh toano

149

150

nh~t (gQi lit muagibi hllln).Luqng dong chAy cua tMi doan nity cung duqc tlnh dng vbi tAn 8u~tthi~t k~ P vit luqng dong chAy cua cac thang con I,i trong mua ki~t (gQi lA mua chuy~n ti~p) duoc tinh theo di~u ki~n can bAng. Vit hie nAy, n~u dung phuong phap V. G, Andr~an6p ~ phru chon 3 nhdm nam tlnh toan cho mua gibl han, mua chuy~n ti~p vA mua lu.

- COt 4,6,8, ... : Wil' Wi2' Wil' ... lAluqng dong chAy thang nhi~u nubc thd nhat, thu hal, thd ba , ... cua nam thd 1.

m

CI .. L W il 1

5-3-2. Xac djnh dong chay nAm thi~t k~ khi khbng co tlli li~u.

1- Muon dong phan. ph6i dong ehdy nclm thUt ki eua luu vue tuong til:

V~n d~ quan trong trubc tiAn Ie chon luu vue tuong tv..

Khi dA chon duqc LVTT thl ti~n hanh xAc dinh PPDCN thi~t ka' cua LVTT dubi dang dubng qua trlnh M s6 phan ph6i dong chAy (K-t)TK' sau do muon dang phAn pMi thilt ka' nay d~ xae dinh PPDCN thi~t k~ cua LVNC.

Vi~cxAc djnh PPDCN thi~t ka' cua LVTT cd th~ tia'n hanh thea phuong phap nam di«n hlnh hose phuong phap V.G. AndrAan6p nhu dA trlnh bAy cu th~ (II trAn.

Ghi chu: Luong dong cMy thi~tM trong mua ki~t va mua gibi han cua LVNC (khOng

- COt 5,7,9, ... : ~n cac thang tuong dng vbi ,cOt 4, 6,8 ...

TAn tbang tuong dng (II hAng cu6i cung trong cOt l~y theo thang xu~t hi~n nhl~u nhat. Thf du cOt 5 IA thAng VIn, cOt 7 lit thang VII, vv ...

Tlt dAy co h~ 86 ph An pMi cua thang VIII la Kg

CI

Kg--

Cm

Ci

Tuong tv. : K7 = -' , ...

Cm

Vf.y 8~ eo qua trlnh (K - t)TK mua.lu cua nam thia't ka'.DA dAng tfilh ra (W- t)TK hote (Q -, t)TK mua h1 cua nam thi~t ka'.

Tuong tv. nhu tr6n If.p ti~p bang tinh toan cho mua ki~t.

Cu6i eung ghep l.p ta 8~ cd PPDCN thia't ka' (K- t)TK (hote tuong dng lit (W- t)TK vA (Q- t)TK)'

Vbi each lAm trAil thl cac M 86 phan ph6i Kg, K7, ... dAmang y nghla 18: tri 86 trung blnh tbubng g$p c\\a nhom nam tlnh toan. Do vf.y (K- t)TK lA dang phan ph6i trung blnh tb1tbng g$p va phuong phap V.G. AndrAan6p con cd tAn gQi IA phuong phap trung blnh thulJng g$p.

Ghi chu: 1- Trong thuc hanh cac bang trAn thuong If.p vbi cac giA tr] luu 111qn~ blnh L quAn thang. Luc nAy cOt 4,6,8, ... la cac Qil' Qi2' Qi3,'" va gia tr] a cOt 3 la Qli =, ~ Qjj

(j IA thd tv. cac thang thuOc mua hi cua nam thd i). J'"

2- Nhom nam tlnh toan dU<;JC chon d~ xac djnb cac M 86 phan ph6i khOng dl1<;Jc it hOIi 5 nAm.

3-- Trong mOt 86 tai li~u chuyAn mOn c9n d~ ughi kh6ng ch~ thOi do,n 3 thang ki~t

cd tAl li~u do dac thuy van) Co th~ xac dinh nhu sau:

Wkp = ~k' =. W3KP = K3k. Wp

ver K.mk va K3k X8C dinh theo LVTT:

Wkpa W3KPa

Kmk =-- ,K3k = --

. Wpa Wpa

HO$e co th~ xac djnh theo cac cOng thuc kinh nghism [2).

2. Theo dang phan. ph6i diln hinh cho tung uung,

Tr~n cQ sa phan tlch quy lu~t v~ 8V. thay d6i dong chAy trong nam tr~n toan lanh th6 dil tia'n hlnh phan khu thuy van, m6i khu vV.c co m.,t dang phAn pMi di~n hlnh cho cac nhom nAm nhisu nude, nhdm nam trung blnh va nhom nam it nl1bc [2]. D~ xac djnh PPDCN thi~t k~ can xac dinh vi tri cua LVNC tren ban d~ phan khu thuy van vA chon dang phlln ph6i ~i~n hlnh tuong dng.

(5-19) (5-20)

5-3-3. X&c dinh phan phoi dong chay nam thiet ke khi co It tAi li~u.

Nfu tit s6 nam do dac co kha nang chon duoc m.,t nam di~n hlnh hoac nho m nam tlnh to an thl vi~c xac dinh PPDCN tbi~t k~ gi6ng nhu trl1C1ng hQP co nhrau tai U,u. D~ chon dU<;1C nam d\~n hlnh hoac nhorn nam tlnh toan cua LVNC phai dua vao LVTT trAn co sa phlln dch na'u Ch9n dUj}c dung nhf1ng nAm cO tAi li~u do d,c song song (II hai luu \'\fc.

Nfu ngl1Qc 1,1 thl ~. lain nhl1 tr110ng hqp khOng cO tai li~u.

151

102

5-4. Tt~H TOAN,DONOCHAY LV THI~T d

La 11 mOt pha cua ch« dO dong chAy sOng ngbi cd htQng c«p nullc Illn nh«t trong nAm, ' nullc sOng dAng cao, dong nu{Jc chAy nhanh, nu{Jc sOng do nglu do mang theo nhi~u cat bun, n«u VlIQt qua khA ning W nulle ct\a long sOng s~ sinh ra hit.

Qua trlnh h1 diAn ra

" 'trong sOng thuang thea

tr$n la don ho~c HAn ti"p nhi~u tr$n hl (hl k4p), k1 hi~u (Q-t) IQ.

Dong chAy lQ lA mOt d~c trung quan trQng trong chI dO th dy van ct\a mOt con sOng vAC<S talc d\lng quyft dinh dfn bi~n ph4p phong ch6ng 1\1t nhU dO I{Jn cua dung tfchphbng ch6ng IQ cUe kho nu{Jc, kfch thuec cua cdc cOng trlnh xA lQ, cao trlnh dA, cao trinh vA k«t C«u ct\a cac tram bom ven sOng v.v ...

MOt tr$n hi dUQc

. dAu gla bAng 3 d~c trung:

- Dlilh hi Qm (m3/S)

- Tdng IUQng h1 Wm<m3)

- Hlnh dang cua duang qua trlnh lQ nhu thai glan keo dAi tr$n IQ (Till)' thai gian IQ

ltn (T1), thai gian h1 xu6ng <Tx> v1 calc 4c trong hlnh d,ng:

w.

t-r&

,L TJC - ..... ,.,.'t",

+t-- TIU'------...1&

. Hinh 5-2: Tr4.n lava cdc d~ trung eua n6._

Qmax .J..
Ht 86 dly Yl .. . (5-21)
Q
Bt s6 hlnh dang TI (5"':22)
A ::: YI'
TIO WI

Bt s6 khOng cAn. d6i Ks :-

Wm

Trong dd: Q'max IA luu IUQng binb quAn 1 ngAy l(Jn nb«t

Q lA luu JUQng binh quAn cua ca tr:$n IQ

WI lA t6ng IU<;1ng 10 htdng dng vlli nbanb I~n.

Dlnh hi, t6ng htC}ng 10 vA binb d'ilDg CUll duong qua trlnb 10 li~n quan vA gAn b~ v(Ji

153

(5-23)

nhau, tao nAn d$c di~m khac nhau cUa tung tr$,n IQ. V(Ji cac cOng trlnh khOng cd tacd\lng di~u tift dong chAy nhu da, c6ng. tram bom V.v ... thl d$C trong lQ cln xet chi lA Qm (ho$c tuong dng IA Hm).

Nguoc la], v(Ji cac cong trlnh co tac dung di~u tift nhu kho nu(Jc tbl cA 3 d$c trung' cua tr$n hi d~u quan trong,

V{JI muc dlch phuc V\l cho vi~c thift kf cMng 10 cua cOng trlnh can tlnh dong chay 16 thift kf tal tuyfn cOng trlnh, Do sv. phuc tap cua nguyen nhan hlnh thanh dong chay 11,1 vA nfu col no IA m¢t hi~n tU<;1ng ngdu nhien thl dong chay hi thift kf dUQc xac dinh theo tiAu chuan thift kf (xem cac hang 5-4 dfn 5-7) vA co th' dinh nghla nhu sau:

-Dong chay IQ thift kf IA tr$n h1 cd dinh 10 dng v(Ji tln su«t P, t6ng IU<;1ng 16 dng v(Ji tln 8U«t P vA duong qua trlnh hl co hlnh dang thea man di~u ki~n theiet kf (lA kha nAng ~u't hi~n thuc M vA Mt IQi cho cOng trinh)",

KY hi~u : (Q - t)lii TK'

Cnng nhu dong chay nam thift kf. v(Ji djnh nghla nay d' xac dinh (Q-t)IOTK sa Iln ht<;1t xac djnh tung d~c trung cua tr$n lu thift kf vA cung chia ra cac truong hQP cd nhiau, it vA khOng co tAi li~u.

5-4-1. X8c djnh dong chay Hi thi~t k~ khi cO nhieu tid li~u 1. Xac dinh. Qrnp

Khi tram tlnh toan co li~t quan td.e dQi vA d~i bi~u, vi~c xac dinh Qrnp t,heo dung trinh t\t gi8i bai toan th6ng k~ thuy van .

Khi tlnh toan cu th~ can chu 'y giai quy~t mAy v«n d~ sau:

1/- V4n dl chon m6u.

Trong di~u ki~n Iii do mua rAo sinh ra nhu lJ nu(Jc ta, nh4t IA d6i voicac luu vl/,c vira vA nbo, trong 1 mua 10 thuang co nhieu tr~n Iii. BlJi v~y, khi tMng U Iii cIA d~ ngh] nhirng Clich chon mAu SBU:

a- Phuong phap chon. m6indm m~t tri 86 Ion nh4t.

C4ch lam nay don gian, bAo dam tlnh dOc I~p. tln suAt xu«t hi~n IA tln su4t nam, cd nhuQC di'm lakhong khai thac tri~t d' IUQng thong tin vll 10 dA do dac dUQc (nhiau tr~n 16 len cIA khOng dU<;1c dUB vao li~t th6ng kM.

b-' Phuong phap chon m6i nam. nhieu tri 86: 1) Phuong phap gi(Ji han du(Ji

Nguai ta dinh ra mQt tr] 86 gi(Ji han Qgh' trj s6 nay IA dinh 10 cua nam co 10 be nhAt hote tu 3 + 5Iln dong chay chuan, Li~t th6ng U bao ghm tAt ea cac dlnh hi co Qrn ~ Qgh'

2) Phudng phap m6i nAm mOt s6 nuiu c6 dinh (2.3,4 tri 86 Illn nh't).

Cach lam nay dA kbai thac tMm IUQng thOng tin dA do d,c dU<;1c. nhung cln chu y chQn CIic dinh 10 thuQc cac tr$n 10 tach bi~t. nhau M d{un hao dnh d¢e l~p vA ddi tln su«t Iln ..ng tln Built nAm.

154

2/- Va ~\lbng tln. 8U«t htu lt1~ng dinh hl:

D' tfnh dlnh hl thl«t k« cO th' dung d\lbng phan b6 xac su«t PIlI hoac K-M, nhung th\lbng dung d\lbng K ... M vi dO nhay cua dttbng nay phu hop vOl dong chAy 10.

Tln 8U«t klnh nghi~m d~ ngh] dung cOng thilc:

m

P = -- 100%. n + 1

D' va d\lbng tln su«t trong trttbng hQP chon mot nam nhisu tr] s6 thucng dung ph\ldng phap 3 di'm va chuy6n tln su«t Ian PI sang tln suat nam theo cOng thtic sau dAy.

P = 1 - (1 - PI) m

vol iii' lA s6 tr$n hl dtt~c chon blnh quan trong met nam S

m=n

(5 - 24)

S 18 tdng s6 tr$n hl ducc chon. n la s6 nam co tai Mu do dae,

Khl trong li~t tal li~u do dac eo cac tr$n h1 dac bi~t IOn hoac do dillu tra dttQc (nhu cac tr$n to nam J.971, 10 nam 1945, v.v ... tren M th6ng sOng Hbng) cln ph Ai xa lj 10 d~e bi~t IOn.

Lu d$e bi~t IOn la tr~n hied tri s6 r«t IOn do td hop thai ti~t Mt lQi tr~n luu V'f/.e sinh ra vA rAl lau mOi g~p lai. Do li~.t tai li~u thuc do chua du dal, n~u tlnh toan thOng thuong' thl di~m hI d$e bi~t IOn ~ nAm ngoai xu th« chung cua cac di'm tln 8U«t kinh nghi~m va vc1 dttang tln su«t kinh nghiem sli g~p kho khan. M$t khae do tln edt thi«t k« P df Hnh hI thi«t k~ la r«t nhonen cAng doi hoi tinh khach quan va nAng cao cfQ chlnh xae khi v~ duong tln suat. NOi dung va each xa Ij hl ~c bi~t IOn nhu sau:

a- Xae dinb. tho! ky xudt hien. loi N eua lit dq,c bitt ton:

Thbi ky xu~t hien Il;\i N r«t khc xac dinh chlnh xac vl phu thuec vao k~t quA dillu tra 13 Ijch SU, tuc la can cd vao nam phat sinh nude hi df xac dinh N. 'I'hl du a sengX nam 190a xullt hi~n mQt Ian Iii Ian nhat kf tit do d~n nay (1992), v$y thai ky xullt hi~n 11;\1 cua tr~n Iii dd lil.

N = 1992 - 1908 = 84 nam.

,

o mOt con song khac, nam 1971 xu«t hien t~~n Iii d~c bi~t Ian. Qua dillu tra th«y nam

l870 cung dA sinh ra met tr$n Iii tuong tv nhu th6 v$y co:

1992 - 1870

N::.:

----. = 61 nam

2

Truong hop thti ba, tren con song nao do qua dieu tra nam 1945 xAy ra met tr$n It, ri~c bi~t Ian k~ tit nam 1850 lai day, v~y co:

155

-r

N .. 1992 - 1850 = 142 nam,

Vi~ xlic dinh N d)nb mang tlnh ch«t gln dung, song thubng thbi gian nay IOn hen thbi gian quan trAc r«t nhl~u nan vl~ xa Ij Itl df,c bi~t IOn vln lam tAng dO chlnh xac cua k~t qua tlnh toan.

Sau khl co N thl tln sdt eua h1 df,c bi~t IOn dttQc tinh theo cOng thde M

P ... -- 100% N+l

M 1A-"ll s6 thu tll cua 111 df,c bi$t Ibn, tbl d\! co a tr$n 111 df,c bi~t IOn thl M .. i, 2, ... , a (t«t nhian a th\lang chl la 1 hO$c 2 vl thllc t~ chi do "'c ho~c di~u tra dltQC 1 botc 2 tr$n 10 df,c bi~t Ibn).

b - Xae dinh: cdc tMng 86 th6ng k~ 'khi xU Ij lit dtJ,e bitt IOn

GiA sit co a tr$n 10 d$c bi~t Ion" va n tr$n 111 thttbng (ung vOi n nam do d,c). Kritskl vA Menken dA giA thi~t rAng, n~u khOng kf 111 d$C bi~t Ion thl tri s6 blnh quAn vA khoAng l~nh quAn ph\long cua li~t ngAn (n DAm ) vA li~t dAi (N - a nAm ) khOng tbay ddi, nghla 18:

QN-a ... Qn . (5-25)

"(5-26)

Tit (5-25) rut ra:

N-a N-a n

LQmi II: -}:Qmi

1 n 1

V$y ~ cd tr] s6 blnh quan cua li~t dai N nam la:

N

l: Qmi 1

1 a N-a

"" - (LQMj + L Qmi) Nil

N

1 a N-a n

QN ='_ (LQMj + -- L Qmi)

N 1· n 1

(5-27)

Tit (5 - 26) rUt ra:

CVN-a = CVn N-a

! (ki - 1)2 =- 1

N-a n

! (~ - 1)2 n 1

V$y ~ cd b~ '36 bi~n dOng cua li~t dai N la :

N

! (K; - 1)2 i'

1 a N-a

- - [ !(Kj ., 1)2 + L (~ _1)2 ] Nil

N

156

"'\ n a N- an

CVN = V .: [ I (~- 1)2 + - I (~ - 1)2 1

N 1 n 1

N«u od hi~u chinh thl

, V 1 a N- a n

CVN =' -- [ I (Kj - 1)2 + - I (~ ., 1 )2]

N-11 n 1

QMj Qmi

Trong do: Kj = - ,~=-

QN '~N

QMj la dlnh Itl d$C bi~t Ion thd j Qmi la dlnh iii thuong thd i ,Thong s6 CSN = m.CVN

Sau khi co duang tAn su't luu ~uQng dlnh hlse X8c dinh dUQc tri s6 thi«t k« Qmp. ,

3/. Trj 8d gia t4ng an toan:

D~ d~m bAo an toan cho cac cOng trlnh quan trong (nhu cOng trlnh 'c4p I hotc vUQt c4p) cln cOng them vao tri s6 tbi«t k« Qmp mOt tr] s6 gia tAng an toan AQ:

a. Ep

AQ = IN . Qmp (5-29)

Trong do:

- a la h~ s6 phu thuec vao muc dO tin c.ty cua tal lituthuy vAn" LVNC a = 0,7 voi cac luu "\1e dA dUQc nghien cdu dhy duo

a = 1,5 voi cac luu vt,te {t dUQc nghlsn cuu.

- Ep III sai s6 quan phuong cua tung dO duang thn su't, ph\l thuOc vAo Cv va P (tra tr"n bi~u do hoac xem bAng (5-13».

2. Xac dinh. W DlP'

Tdng Iuong hi III lucng' dong chAy sinh ra trong mOt tr$n Iii hotc trong met khoang thai gian hI nao dd, din tlnh toan, ky bi~u la W m' Trj s6 W m IA toan bO IUQng dong chay tir tl d~n t2 (k~ cA phan nuoc g6c).

Khi co nhieu tai li~u do dac, vi~c xac dinh W.mp hoan toan tuong t\1 nhu xac dinh Qmp'

3. Xac dinn duong qua trlnh. lil thilt kl (Q - t)Jij TK

Nhu da phan tlch " trsn, dlnh hi, tdng luong hl va hlnh dang cua duang qua trlnh hi ill cac d~c trung bieu thi ba mat gan bo th6ng nhat cua mOt tr~n h1. Vi~e nghlen cuu tach rai cac dl)c trung rieng se chi nham muc dlch dan gian boa dn d~, nh4t la trong trttang hqp con thieu hol)e kh6ng cO tai 1i~u,

Hlnh d~ng cua duang qua trlnh 1ft ph\l thu¢e van hlnh thai cua mua Iii tr~n luu vt,tc (nhu ('uang dO mua, thai gian mua, st,t phl\n b6 eua mua theo khOng gian v.v ... ), d.(~ di~m v~

r

i

I

I

: ~,

,

dia hlnh dia mao cua Iuu ~c (nhir di~n tlch t$p trung nuee, hlnh d,ng luu v1/.c, dO d6c luu V1/.c, thAm phu th1/.C v$t v» ... ), c4u trUc cua mang sOng v.v ... Anh huong uS hQp cua d.c ylu t6 nay ~t phuc t,p n~n m6i tr$n hl d~u co sac thai va dang vt\ ri~ng. Tuy nhien, vbi titng luu V1/.c C\1 th~ trong truang hQP mua Ibn thl hlnh dang cua duang qua trlnh 16 khOng thay ddi nhi~u lAm. Di~u nay cho phep chon mQt tr~n 16 Ibn dA xd:y ra d~ xac dinb duang qua trinh 16 thi~t k«. Do la each thuang lam vA gQi Il phuong phap 16 di~n hlnh.

Bang 5-13: Quan b~ Ep = f(Cv) v-'i P - 0,01%

Cv 0,1 0,2 0,3 0,4 0,5 0,6 0,7 0,8 0,9 1,0 1,1 1,2 1,3 1:,.
Ep 0,25 0,45 0,64 0,80 O,9~ 1,12 1,26 1,40 1,56 1,71 1,89 2,OE U1 ~40 1
i Bang 5-15: Cuang d4) mUa l-'n nb(t tren mi~n Bic (Theo Phom. Ng9C TOM va Phon Tdt Dd.c: Khi hl).u VN).

Thai glan LUQng mua Cuang dQ Cuang dO mua ti~u chuan
mt(a (mm) (mm/phut) CJ vung nhi~t d{fl
5 phut 30 6,0 6,0
15- 60 4,0 4,0
30-- 80 2,6 2,5
45- . 100 2,2 1,5
60- 120 2,0 1,0
2 gia 200 1,6 0,9
24 gia 800 0,6 - C6ng gi6ng nhu tlnh PPDCN thi~t k~ theo phuong phap nam di~n hlnh, vltn d~ lA chon

tr$n 16 nao lam tr~n hi di~n hlnh vA each thu phong nhu th~ nao d~ co (Q-t) 10 TK'

1) Chon. tr4n lit diln hinh (Q- t) lil dh

Trong 86 cac tr~n hi Ibn dA do dac duoc chon Ilty 1 tr~n thea man cac y~u cau sau: at Dlnh 1t1 va IUQng Iii cua tr$n Iii dili'n hlnh cang ghn voi dlnh Iii va luong' 1t1 thi~t k«

bao nhieu thl cang bao dam dUQc kh9. nang xul'1t h!Qn cua tr~n Iii thi~t k~ trong wong lai b4y nhieu.

Chli y rang, khi quan h(l Qm - Wm khong chat che thl rl'1t kho chon duoc tr$n Iii co cA dlnh va hrong cung dp xi tri 86 thi~t k~, khi do nen chon 2 tr~n Iii di~n hlnh (1 tran theo dlnh, 1 tr$n thea luong) va s6 co 2 duong qua trlnh 10 thiet k~ de tlnh toan ditlu ti~t Iii.

b- Trl)n Iii dugc chQn eo hlnh df,lng bAt IIJi d6i vl1i et')ng trlnh va xuflt hi~n hie b4t 1QI. V{ dl,l ; De t.hie't. k~ kho nuck thl trl)lI ill ('6 t.hai gian hi len keo dai, ht!Jng hi t~p trung

vao phln gUka vA xu't hifn muOn II b«t I~. D6i vOl cOng trlnh dAn dong thi cOng nAn chon Itl cd dlnh cao vi. xu't hifn 8bm Il b«t le;lI. Trong tntbng hQP phbng h,lt cho h, du cln x~t nhftng tr$n 10 xu't hi.n d~ng thbi trAn M th6ng 80ng tdc IA xet 8\1 t6 hQP b4t IQI giOa thao Itl qua cOng trlnh vA Itl sinh ra b h, luu cOng trlnh.

2) Phuong phdp thu ph6ng (Q-t) IQ 1'K

Y6u clu chlnh cua phuong phap thu phong IA phal dam bao dl$ (Q- t) co dlnh

In TK ....

IA Qmp, t6ng IUQng hl IA Wmp vA hlnh dsng cua dubng qua trlnh 10 di~n hlnh it b] bl«n

d6i.Cd nhi~u each thu phdng, xin gibi thi~u 2 phuong phap thong dung sau:

0- Phuong phdp thu ph6ng OghiepBki

GIA s\t 00 (Q- t) In db

nhu hlnh vA (5-3). Q

Df cO (Q- t) 10 TK

t hi ph Al thu phdng tQa dO Ufng difm cua dubng· qua trlnh Itl dl'n hlnh

nhu 88U:

t

QjTJ( - KQ·Qidh TjTJ( - K, .. Tidh

Thf d u: Un g' vbi dlfm A(Qidh' Tidh) thu phdng cd A'(QiTK' TiTK)

Df dam ba o y6u clu thu phdng d~ dAng nh.n th,y:

, 'kef". ~ f

Ie -nne L " ..

"i''----"T4Js ---.j .. L.1I-

.,,- Tlf\ ---..l .....

1r ~

---

Hinh 6-3: Phuong phap thu phOng OghiepBki

Vl ta co:

2W mdh Tdh ... --

Qmdh . f

2W mp T'1l< ---·Qmp·f

Vl1i f la M 86 hi~u chlnh di~n tich khi coi cua trlnh hi lA hinh tam giac (dlnh 16 Q .

" In

day IA TIQ), no bi6u th] hlnh dang cua duong qua trlnh 10.

159

V.y cO

TKT 2W mp' Qmdb' t

KT-- ------

Tdb

2Wmdb • Qmp. f Wmp vOiKw-W mdb

N«u Ko vA ~ x'p xi nhau thl hinh d,ng cua dubng qu~ trlnh Itl di'n hlnh it bJ bl«n d6i k.hi thu phong v~ hI thit1t k«.

Phuong phap nAy tbubng dung d' thu ph6ng ct1p tr.n Itl 1 dlnb (ltl dan)

;

b-« Phuong phdp thu ph6ng ph4n ra lii chinh phf!. GiA ad cc

(Q - t)IQ db nhu hlnh v4S (5-4).

Khi dubng qua trlnh I~ co d,ng phdc lfp, nhi~u dlnh, tr6n mO hlnb cln tach pbln cd Iuu Iucng l(1n (song hi chfnh) vA tbu pbdng tung ~ tbeo 3 b. 86 sau:

. Tbu phdng tung dO trong 1 n gay IlJn nb«t:

Q

Hinh 5 -40: Phuong pluip thu phOng pht1n ra let chlnn phf!..

W lp K1=-

W Idh

Vl1i W Idb vA W Ip la t6ng luQng hi 1 ngay len nh't cua Hi difn blnh vA Itl thi«t Ill.

- Tbu phong tung d" song hi chlnh (tr'it 1 ngay Ibn nhat):

Wcp - W1p W cdh - W Idh

160

V(Ji W cdh vA W cp lA ttSng luqng 16 trong dqt hI chlnb cUa 16 di~n hlnh vA 16 thi«t k«, luqng 10 nAy co th~ tfnh theo luqng 16 2 + 3 ngAy l(Jn nh«t trong tr$n 16 (t~n hlnh va minh hoa IA l«y 3 ngAy).

- Thu phdng tung dO con l~i cua tr$n 10:

W mp - W cp

K)=------

W mdh - W cdh

Hoanh dO duang qua trlnh (thai gian 16) giu nguyen nhir 10 di~n hlnh.

Phuong phap nAy dA chu y kh6J)g cM cac thai doan co luqng 161(Jn (1 ngAy, 3 ngAy) cua 1 tr$n 16. N~u cac M s6 KI, K2 vA K3,khac nhau nhi~u thl duong qua trlnh 16 thi«t k~ b] bi~n dang nhisu so v(Ji dt1ang di~n hlnh vA lJ cac thai doan khac nhau sa"khOng li~n tuc, Khi vi! cAn phai xit Ii d~ duang qua trlnh thanh me)t duang cong tron vA dAm bAo cho t6ng luqng ill trong tung thai doan khOng thay dtSi.

c) Phuong phap thu.ph6ng cung tj,6

Nhan tung de) duang qua trlnh nuec 16 di~n hlnh v(Ji cimg ty s6 KQ hoac Kw thai gian

giu nguyen khOng d6i all dl1Qc qua trlnh nUbc hl thi~t k~. .

W mp

Kw~-

W mdh

Qmaxp' W mp - luu luqng dinh Itl vA luong' 16 ung v(Ji tAn su«t thi«t k«:

Qmaxdh Wmdh - luu luqng dlnh hI va htqng 16 CUa trfn_ hI di~n hlnh.

N~u giua dlnh vA luqng co tl10ng quan dl1ang thAng chat cM thl k«tquA kh6ng ch« dlnh (nhan vbi KQ) vA kh6ng ch« 111qng (nhan vbi Kw) IA gi6ng nhau.

5-4-2. Xac djrrh dbng chay Hi thi~t k~ khi khOng co tili liOu quan trAc dbng chay.

Cac 111u vl!-c khOng cO t8i li~u quan trac dong chAy thl1bng la cac 111u Vl/-c vua va nh6. o Vi~t Nam, nhi~u i ki~n cho rAng 111u vvc vua co di~n dch tu v8i trAm Km2, 111u vl/.c nM co di~n dch tu vai ~ 2 d~n vai ch1,lc km2, ranh gioi gifta 111u vl/.c vua vA nM quy dinh lA 100 km2. Do yllu cAu phat tri~n kinh t« dia phl1o'ng n~n cAn xAy dl/.ng nhi~u cOng trlnh giao thOng va thuy l¢ t~n cac htu vl/.c v~a vA nM. Bai v~y, Ii t,huy«t v~ dnh dong chAy 16 khi khOng cO tai li~u dong vai tro quan trl;mg va chi~01 m"t ph An kha Ibn trong nghi~n cuu dong chAy Iii.

Vbi cae cOng trlnh nh6, trong 3 d~c trl1ng cua dong chAy Itl thi~t k« thl trj s6 Qmp chi~m vi trf quan t1"Qng nh«t. Bai vi a rAe cOng trlnh nh6, do tac d1,lng di~u ti~t 16 rA1 It hO$c khOng co, n~n th\tc_ M khOng din xet oen t6ng hiQng hl va dt1bng qua trlnh Itl. Cho

161

n~n khi khOng co tAi li~u sll chu y«u t$p trung nghi~n cuu d~ xac djnh dlnh 16 thi~t k«.

Khi khOng co tai li~u, xu hU(Jng chung hi~n nay trong tlnh toan thuy van lA sit d\lDg cac mO hlnh toan thuy van dA glbi thi~u lJ chuong 4. D~ng thai trong thl/.C t« c6ng thuong dung cac cOng thuc kinh nghi~m va ban kinb nghi~m d~ tlnh 16 thi«t k«. 0 dAy sa glbi thi~u each lam nay.

Hisn nay b nUbc ta vA t~n tb« gi(Ji cO r«t nbi~u cOng thdc tlnh luu luqng dlnh 10. D~ loai b6 nhan thilc chu quan cua nguoi sit dung va chon duqc mOt cOng tbuc thlch hop cAn hi~u rO qua trlnh hlnh thanh dong cbAy lil va co sb tbi«t Itp cua tung cOng thdc.

1. Pht1n loqi cae c6ng thrlc tinh luu lU(lng dinh lao

Tu trubc d~n nay ding dti ed nhi~~ each phan loai khac nhau. Dua vao ttSng k«t cua Serpic vA Trll-bO- ta -ri-ep b Vi~n thuy van qu6c gia (GGI cua Lisn - xO cu) co th~ ph An thanh 3 loai cOng thuc sau: '

11 - C6ng tbuc lj lu~n:

D~ xAy dung cOng thilc can nghian cdu toan bQ qua trlnh hlnh thanh dong chAy In, bao gbm cac qua trlnh mua, tOn th«t va ~p trung dong cbAy. C«u true cua cOng thuc Ii lutn duqc rut ra tu cOng thuc can nguyen dong chAy trong trubng hop sinh dong chayhoan toan, D~ co csu true nay dA sit dung met s6 giA tbi~t sau:

- Coi S\i hlnh thanh dong chay hIla d~ng nha1t t~n toan luu Vl/-c, cu th~ dA col mua va tham chi la ham 86 cua thai gian

- Coi tan suat dong chAy til 'bAng tAn su«t O1Ua sinh ra lil.

Cac thOng s6 cua ceng thuc duqc tim tu tAi li~u do d~c hoac tbl/.c nghi~m. Be'li v$y, thl/.C ch«t cac cOng thuc nay la cOng thdc ban kinh nghiem.

Loai cOng thuc nay thlch hop cbo cac hru Vl/-c nh6 vi a dAy chi

co tal li~u mua va di~u ki~n hlnh thanh dong chAy co khA nang phil hQp vbi nhung giA thi«t dA n~u a tren,

21 - Cong thuc kinh nghiem:

D~ xAy dung cOng thuc dA holm toan dua tren CO sa tdng bqp tai li~u thuc do v~ 1ft nhlm xac dinh m6i quan M giua dInb lu vbi cac nhlin t6 Anh huang va bi~u di~n no dubi ~ng tnOt bi~u thuc toan hQC.

Ph~m vi ung d1,lng cua l~i cOng thuc nay hoan toan tily thuOc vao mue de) chi ti«t cua tal li~u dd dUt;1c sit d1,lng d~ xAy d\l'ng cOng thuc do ma suy nguQc tra 1111. Noi cbung, chI v(Ji nhf1ng luu v\tc vua va }(In mbi co tai li~u lu d~ t6ng hQP·

31 - C6ng thue thl tick:

DAy lA 10f;li cOng thue trung gian cua 2 lo~i tr~n: no xet cA qua trlnh mUa, t6n th«t va t6ng hQP tAi li~u IU. De dm ra O16i quan h~ gif1a dinh va }uQng bao gib cung phAi khai

162

quilt dubng quil trlnh 1(1 thea nhung dang hlnh hQC (tam giilc, hlnh thang, 2 nhanh Para-hoi v.v ... ).

Pham vi dng d\lng CUB lo~ nAy c(1ng fIring nhu loal cOng thdc kinh nghiem.

Phln ti~p theo sA gild thitu 3 cOng thut.: tin i. Qmp di~n hlnh cho 3 lo~ n~u tmn va dA duc;Jc dUa vao qui pham tfnh toan c4c d$c tntng thuy van thi~t k~ [2].

Cln th«y rlng, du cOng thdc'cd duc;Jc xAy dllng ch$t chA d~n m«y, dQ chlnh xac eua vl~c tlnh toan dlnh 1(1 theo cOng thdc c(1ng khOng blng dul,'Jc tlnh 111 khi co tal li~u dong chay.

2. C6ng thl1c crJong d~ gim hq.n:

C«u truc cua cOng thdc nay hoan toan gi6ng C«u true cua cOng thuc Iy IU$n, do la cong thuc can nguyan dong chiy trong trubng hep sinh dong chiy hoan toan (dA xet " chuong 2):

Qm ... K.ar . Br· F \6-30).

D~ tlnh h1 thi~t k~ thea cOng ~hdc tr~n rt'i rang can giai quy~t 3 dn' d~ sau:

1/ - Xdc dinh crJong d~ mua thitt Itt va IrJqng mua lil thilt M:

a. Dinh nghla: ·Cubng dQ mua thi~tk~ IA cuong dQ mua blnh quan Ion nha:t trong thbi doan tfnh toan Tung vOi tln sdt thi~t k~ P:

Kj hi~u : arp, don vi la mm/ph hO$e mm/h

Theo dinh nghIa co ~rp ... , Hrp /r vOl Hrp la IUl,'Jng mua IOn nh«t roi trong thbi doan Tung vOi P.

D~ phuc V\I tlnh 1(1 thi~t k~ thl P chinh IA tln su«t dnh 1(1 thi~t k~ va r ehfnh la thbl gian t.$p trung dong chi, t~n hru V1,tc.

b- Phuong phap l[ac dinh arp.

Ung vOi dung cu do mua lA thung sA co tat li~u lA IltQng mua cua tung ngly, con vOl mily do mue tv ghi II) cA qual trlnh mua CUB tung tr$n mua.

VOi luu V\tc nha thl r chi tu val chuc phut d~n vAl gib, do do v~ nguy~n tAc d~ tlnh arp cln co tAi li~u. do inUa tv ghi. Trong thllC t~ tAi li~u nayr4t it (s6 tram it va 86 nam do d~ cung con ngan), do do can chu trong' nghlsn cuu quan h~ giua mua ngay veli mua thai doan ngAn d~ 8U d\lng t8.i li~u do mua blng thung vA quy IU$t dia Ij d~ phan vung mua,

Trong thvc ~ cung cd nhi~u each tlnh mua Itl thi~t k~ khac nhau, nhung co th~ phan thanh 2 loai:

- Phuong phap giii tleh: ti~n hAnh tdng hQP tai li~u mua d~ xAy dung cOng thtlc kinh nghi~m.

- Phuong phap db giAi: phAn dch quan M giua mUa thai do~n ngAn vol mlta ngay d~ xAy dllng cae dt1bng cong tri~t giam mlta.

163

l) nuoc ta, ti~u bi6u cho 2 each lam t~n la eOng thuc tlnh cltbng dO mua cua Cue thuy van va tinh cuong dQ mua theo dubng cong tri~t giam mua cua trubng D~ hQC Thuy Lqi. Sau dAy s~ gi(ji thieu each lam cua Trubng D,1 hQC Thuy IQi vl dA dUQc dua vao quy pham thuy van [2].

c. Tlnh arp theo duong cong tri~t giim mtta 1- XAy dung duong ?jI(t, P) - r - Tlnh HTp. Dau ti~n tlnh cac ty 86:

HTP

- = ",(T, p) (5-31)

Hnp

Trong do: Hr la IUQng mua IOn nh4t roi trong thai doan T, X8c dinh tu tat li~u mua

tll ghi vOi T = 5 phut, 10 phut, ... , 1440 phut, 2880 phut.

H, la IUQng mua ngay leln nMt, xacdinh tu tid li~u do mua blng thung. D~ phuc vu tinh lu thl P = 1 'lb, 2%, 5%, 10%, 20%.

L~y P lam tham 86 s~ v~ duqc quan M V'(r,p) - I

'I'inh cMU cua

quan M tren nhu

sau:

- Co t i nh phan vung ro r~t, cac l uu v!1-c co hlnh thai mua lu gi6ng nhau thl toa dO cua ch u n g trimg nhau. Toan b¢ lanh th6 Vi~t Nam d uoc ch ia thAnh 15 vilng m ua ung vdi 15 cum dubng tren.

- Trong 1 vung mua thl cac

dUbng tr~n rat xit Hinh (.Ii-6): duong quan. M ,,(r,p) - T.

vao nhau, nghla

III no khOng phu thuoc VaG P. Bdi v$y da d~ nghi va 1 duong blnh quan d~ sit dung. Do

do co:

HTp

= ",(r)

(5 - 31).

Hnp

V~y cO c6ng thtlc dnh luqng mUa Iu thi~t k~:

164

Hrp - ¥,(r) . HnP

2 - XAy dung dubng ~(r)-' T •

Tlnh arP .

tp(r)

Tinh ty s6: . - - W(r) r

(5 .32)

Ung vbf 1 dubngtp(r)' - r sA cd 1 dubng ~(r)- T • (xem hlnh vA 5-7)

Khi r tAng lAn th] ~(f) sA giam di nAn dA gQi dubng nly 11 dubng cong tri~t giam mua

Trong thuc hanh, cac dUbn.g trAn cho dubi dang' bang tea dO (xem bang 5 - 14 vl ban d~ phan khu mUa rlo - Hlnh vA 5 - 8)

V$y ed:

1

Hinh (5 -7): DuOng quan M tp(i} - T

arp - ~(T). HnP (5-33)

Nhung gia trj C\fC 41 cua cubng dO mUa co th~ xay ra ra tran mi~n BAc duqc dAn iJ bang (5 - 15).

2/- X(U: dinh. M 86 dong clidy lii. af'

Trong cong thuc (5,,"":30) thl aT II M 86 dong chay dlnh 111

YT

aT =-

Xr

Trong do: YT la Ibp nubc hllbn nh4t trong thbl doan r X-r la Illp nullc mua Ibn nh4t trong thbi doan r

Khl hlnh thanh dinh 1\1 co th~ col tdn th4t do th4m IA chu y~u:

YT = Sr· l' - Ko·T VlIi ~ lA cuong' dO th4m dn dinh.

ar . r - Ko . f Ko

V$y cd: ar = ~ - -

B-r. l'

(5-34)

(5-35)

(5-36)

Tu do ti~n hanh tdng hop tal li~u thuc t~ (cac bAi th\fc nghlsm dong chay va sOn.s con) dA. xac dinh dl1qc ~6i quan M gifta aT phu thuec vao l11qng mua ngay, di~n tfch 111u vue va loai d4t [2] (Xem bang 5-16). Vi khOng phu thuec vao thbl glan nfta nsn

sau nly chi vi~t gon la a.

N

'. r~

Cb

-yo'

o

..

i '

I

Hl.nh 5--8: So d~ ph4n khu mua roo

D~ xac dinh loal dllt trAn luu vv.c co th~ can cu vao ham 111qng cat trong mAu d4t (kich thl1l1c hat cat tit 0,05 + 2 mm, xem bang 5-17), each 14y mAu d4t: trAn sl1bn d6c iJ cac vi trf di~n hlnh 14y 3 + 4 mAu d4t a chieu sau 0,20 + 0,30 m, m6i mAu d4t ntng khoang 400 gam, xac dinh thanh phan h~t cua mAu d4t va tlnh ham l11qng cait trong

mAu d4t. .

166

r--,:---;,,--r-------------------'-""--'--

o

... ...

i :5 .. = 'I.

-

....

:g,

-

-

..,

- en

- on

- ....

- c-.s

- .....

0) ....

..... ....

- ....

on ....

o~

c-.s ....

~~

-0

on~

on ...... 0) 0

00

~~

QCI~ 00

.....

~on ..... S

00

e-

~.;:!; <O~ 00

~~

on 0

00

....

~~

00 ,-

~g

00

~~

.., 0

00

..,. on _

,,_ cc-.s 0

00

~~

C"4 0

00

on c-:. .., .....

........

..

00

on .... .... eN! .... ....

.. ..

00

...

-,;;:

...

;:t;;

~

.

.... 0

_:5

.......... en 0

00

..,

~S

00

on

~~ --:0 00

_CNI

:g~

00

on

~~

"" 0 00

'~~

on 0

00 ..,'

§~

00

CNI _ CNI

~~

o Q

00

~~

..... ..... ..

00

2E

o Q

.....0

o~

..........

~o

..... Q

.....

C"4 ..... W'> CNI

en~ 00

on~ ~~

o Q ..,.

i~ ~

r- Q

do.

c-:.

~~

..... 0

00

..., on CNI

to~ 00

..,

~~

00

0 ..... t- ..,

- .... Q 0

<::> 0

W'>~ ~C;

.... Q

<0 Q on ..... .... <::> 0

.... Q

on .....

a;~

00 .....

~g

Q 0

.....

gO?

-~

o <::>

.., .... CNI "" on ..., 0

.. ..

Q 0

~i

..

Q 0

- on co

CNI t..,. 0

00

00

00

..,.~

CNI .... 00

- Q

tCNI CNI a::I CNI en 0

OQ

0C1~

.., ..,

en 0 00

... a::I en CNI co ....

00

on 0

~~

.. ..

00

2~

.... ~ .... 0

eo

§~

.... 0 c-

~~

o Q

co eo CNI

~~

o <::> ..-;,

~S

00

....

~~

... 0

00

CNI

g~

.., 0

00

<::> co 00 ..... CNI on

o Q

c-

~~

c-.s 0

00

...

C> ..,

~~

C> 0

teo ...

~~

o <::>

t.... eo

~~

00

on ..... .... CNI .... ....

00

C> 0

8~

.........

00

00

... on co ..... CNI co 0

00

t-

~~

c- Q

00

on

o eo

~6

C> 0

c-.1 <0 cD

~:g

00

.... ~

CNI con 0

00

.., on ....

~~ 00

00

~~

<:> 0

..... 0

CNI

~~

00

....

g~

00 0

00

.... ~

0> ... c- c>

o Q

on ..., CNI on ..., c- c>

c> c>

8~ c-:.~

00

...,to ~~

o c>

on .... .... c-

- .... c> 0

.... ....

- .....

-

"'---'--r""" '- .....

I

I

,

I •

-

....

-t

..., .....

"" .Q

.... ,

.... ....

.., ....

.... ....

- ....

-

CoO ....

~~

o c>

<0 c- ..... c- en CNI c>

00

~ ~ ~ ~ ~ ~

I -I~ -I~ -I~ -I~ -1- -I~

~. ~. ~. ~. ~. ~.

I ~ to ~ to .~ ~ - ~ ;: ~ ~ ~

_ "" <0 <0 "" eo <0 <0

~-----------+----~~--~ ..... ~------~ ..... ~~----- .... ---------- ..... --,--.----.- ..... ------.--- ..... ---------- ..... ~-------- ..... ~------~

c> c.........

II'- CNI ....

QO

ii~

00 0

00

c>ti

t- CNI c-~ o c::>

:5~

cD <::>

00

- .., ....

.... --

O!Q

QO

_ i&'

........ e- 0

;1

<00 QO

- CNI en

..., CNI

~o 00 0

~~

.... c>

00

.., on co

~~

00 eN

~~

00

CNI ~t...... ~

00

.... ..., .....

.... cCNI 0

o Q

....to .~~

Q 0

~;:!; .... ~ o Q

...,t; :::~

00

on g ....

q

c> 0

~~

.,_ CNI

0 ....

00

..

-1- ... . _ c-

- -

-

.....

....

0:-.

~~

... 0

_, <::>

..,

~~

-0

-CNI t-

ao CNI t- 0

00

~ ~..,

"" 0 co

.....

QCI~ 2<::>

o c>

...

~~

on 0

00

on

5g

00

on ~_,

~q

00

"" on ....

~S

00

..,

:!S~

.., .....

o c> ..,

~~

..

00

~~

CNI ....

00

on .".~

~~

00

.... ~ ..... 0> ........

00

...

...

-I~

.. . _ c-

- - .....

~~

00

~~ ~~

00

~. !!~

c>o

s~

- 0

~~

00 .....

!i~

00

~cD _8

00 ...,~ ~~ 00

~~

QO

~~

00

..,

~8

00

..,~ t;~

..

00

00

0.., - -

- -

.

00

~~

00

on CIQ 0-. ....... ... CNI

.

00

- on ....

- ..... .., -

00

..,l:; ~=

.. .

00

..,:2 ~c::: 00

~ . -1-

.. .

...

-,;:

.. .

-

...

-I~

... .

;;t; .,;

....

cD .....

-

--

~ij

00

il ~ ,

0,0

on _

_on .,_

.~

00 ..,

!::1

00

-

~:

~-- 00

....

~~

00

-

!!.

~I~

- c.. ""

"" ....

';2 II

- ~

•• ...

Blng" 6-20: Th6ng .6 ttp trunl nUc)c tron, .6nl m ••

,
Tlnh hlnh Ibng sOng Ut thuqng ngubn d~n cua ra Hf.6 m.
'. SOng d~ng bAng dn dinh, Ibng sOng khA ~ch, su61
khOng cd nu"c thUbng xuyGn, chAy trong dl'&u klfn
tuang d61 thutn Iql 11
- SOng Ibn vl trung blnh quanh co, bl t4c nghan, ;
IbngsOng mQC c6, cd d4, chAy khOng ltng, 8u6i khOng
cd nuOc thubng xuy&n, mua 1\1 dbng nu& cu6n thea -,
nhllu 861 cuQl, bun cA~ ibng sOns mQC c6. 9
- SOng vung nut, Ibng sOng llhi,&u dA, mtt nuec
khOng phAng, 8u6i chAy khOng thubng xuy6n quanh
co, Ibng lOng t4c nghan. " F. ----

. 1 At i

kh

2 D«

'm 3 D~

4 D~ SQi

5 Sa thd thli 6 D~

Blnl 5 .... 18 Ht .6 dbnl chlr a

.. LtJdng . tit .6 dI:r\g cho eto dItn tK:h F(lcml)
Lot Loti d't m"'. .
, I ng.y Hnp < 0,1 0.1- 1 1-1) 1(). 100 >100
NhJa d",~g, bltOng ) 1 1 1 1 1
,
dt kh6ng n.n e , ,
<150 o,g5 0.85 0,80 0,80 o.ao
D" "t, d't att ntng 150-200 0.95 0.90 0.flM) o,go 0,90
II
. >200 0,95 0,95 0.85 o,go 0.90
ottthlt, dt p6td&1 <150 0,85 o.ao 0.75 o,eS 0,85
• ct', thlt mlu dm trong 150· 200 0.85 Q,85 0,80 p,70 0,70
ritIg, d" v~g d~ Ily >200 0,90 0.90 0,80 0.75 0,50
oft oacbOnlt, d't d~ <150 0,65 0,63 0,58 0.41 0,30
IV d6, ct't ~Ung miu gu, '150-200 "7~ 0,70 0,85 0,55 0.40
ct', .61 ~ >200 0,80 0.75 0,70 o.s5 eso
D't oit cinh, d't cQ;/ < 150 0.45 0,35 0,25 0,25 0,20 ,
U5I).. 200 0.55 • 0.45 0,40 0,3G ·0,30
V c6 c6 moo . ,
. >200 0,60 0.55 0.50 0,45 0,40
,
Cit thO, d't d' x~ 0,25 0.20 0,15 0,10 0,1
VI 7 D~

8 D~

9 D~ h", th\1 thl 10 D~ d~n

11 Da SQi 12 cs

Bing 5··17

Bang phAn c«p d«t theo cuang dO hut nU_'c va ham (U«lnl cat

. --, .... -._ .. - . . HAm luqng Ht s6 hut
T~n loai d~t cAl % nil&: mmJph C~p d~t
phan, dA:t khOng th~m, nham thach 0+0,10 1·
Ong ndt
t set, set mau, d~t mu6i ch~t set cat khi 2 0,10 1
co tht; v~ thAnh s(1i, u6n cong khOng ddt 10 0,30 2
t hoa tro, hoa tro manh 10 0,30 2
t eho ch~t set (khi «m od th~ v~ thanh 15 0,60 3
u6n cong cd v~t ran) 14 0,50 3
15 0,60 3
t cat d~t den, d~t rung mau tro nguy~n 30 0,85 3
ritng co cO, ~t hoa tro vita (khi «m ed .
v~ thanh s<;1i u6n cong ed v~t ran)
t den, mau mij tAng dAy 14 0,05 3
30 0,85 3
t den thuong 16 0,60 3
30 0,85 3
t mAu l~, mAu l~ nhat 17 0,70 3
30 0,90 , 3
.
t canxium den (0 nhftng canh d~ng cd 17 0,70 3
t dil't co mAu tro den chua nhiau ch«t muc 60 0,90 "
c v$t. N~u lOp thuc v$t t~n m~t mong 60 1,20 4
li~t vAo loai 4, n~u day thuQc l~ 3
t cat set, da:t den cat set d~t rung, d~t 45 1,00 4
g cO (khi uat co th~ v~ thanh sc;ti) 60 1,25 "
70 1,50 5
t cat khOng bay dU<;1c (khOng v~ thanh 80 2,00 5
dU<;1c) 90 2,50 6
t thova cat co th~ bay dU(1c (khl sb tay 96 3,00 6
cd cam giac nham milt cd th~ phan bitt
oe hat cat, khong v~'thAnh S<;1i duoc) 100 5,00 6 vAo

du

170

3/- V6n .dl trW trung dong eMy va x6c djnh 1'.

Nhu dA giOI thi~u lJ chuong 2, dong chAy lJ c~a ra cua luu Vl,tc (mtt cAt do luu lucng) III ttp hop cds cac dong chAy t\l sltiJn d6c vlS\f Ian truy~n song 10 trong lltlJi sOng. Do vty, qua trlnh t$p trung dong chAy gbm hai giai doan chAy tr~n sltiJn d6c vl chAy ttp trung trong sOng:

N~u s~ dung mO hlnh adng thl:'y dOng cua BA-phan thl cOng thdc tfnh t6c dO (6-41) co dang:

(5-42)

Ld i, r = fd + 1'" =- +-

vd Vs

(5 - 31)

vOi a, n, m III cac M s6 hAng s6.

GiAi M phucng trlnh t~n vl su d\lng cac till li~u do d~ thuy van lJ nltOc ta d~ xac dinh cac thong' s6 dA d~ ngh] cOng thuc cu th~ sau:

(lOOO.Ld)o,6

V«n d~ t$p trung dong chay kha phuc ~p vi chu~n dOng cua dong nltlJc ph\l thuQc vao Iltc;1ng mua, dia hlnh d;a mao cua b~ 'm$t luu Vl,tc vl m~ng IltlJi sOng ngoi, nAn khOng tM' xac dinh r true ti~p t\l ,cOng thdc d;nh nghla (5 - 37).

Do do dA co nhisu d~ ngh! khac 'nhau, co tM' tom tAt thlnh 3 y ki~n sau dAy:

1) r = fs' each nly bO qua l'd nAn chi thich hop vOl luu V\fc IlJn.

2) r == K. 1', vai K > 1, each nAy cln phAi dia phuong hoa M s6 K, lJ Vi~t Nam dA co y ki~n d~ ngh] l«y K = 1,2.

3) r == fd + m.r,", vOi m vl n II cac M s6 hAng s6, chi bi~n d~i theo viang thuy vAn kbuc nhau.

o dAy chl dua ra each tlnh r theo y ki~n thil 3[2], cac tac gia dA d~ ngh]. cOng thuc cu th~ sau:

(5-43)

Trong do:

- Ld la chieu dai blnh quan cua sf1iJn d6c luu v1,ic (Km):

F

Ld =----

r = rd ,+ 1,15. -.':'

(5-38)

vlJi L va LI la chieu dai sOng chinh va cac song nhanh (km), N~u [Iuu v1,ic 1 sucn thl:

F Ld

0,9 (L + 2:1)

Vu,,!A

'lung 8 __ Vu~C

a- Tinh fd:

Cac mO hlnh thuy hie d~u coi chuy~n dQng cua nude trAn sltiJn d6c la chuy~n dOng khOng ~n djnh bi€n d~i ch$m trong do thanh phan quan tlnh r«t nh6, cO th~ b6 qua, do do h~ phuong trlnh mO tA chuy(fn dOng tr~n sf1iJn d6c g~m:

- Phuong trlnh HAn tuc:

oQ dC-U ~+ot :'1

- J d la de) d~c suon d6c, tfnh theo %0 (We m/km),

(6-39)

- md la t ho n g e6 t~p trung dong chay trim suon d6c, phu thuoc

vao tlnh hlnh M mat suon luu vue,

IA:y theo bang (5-18)

I

- ~d (mm/fut) la cuong' de) c«p

nuoc blnh quan Ion nhat trong thai doan 1'd' ta co:

Hinh 5--9: X6c dinh. fd

N~u vit!t cho me)t dAi suong' d6c cd de) re)ng b, col mua va th«m phan b6 d~u vai cltiJng

de) mua Bt va cuong de) th«m Kt thl phuong trlnh trAn dltc;1C vi~t I~i Ill:

aQ clh

- + b. - == at - K, (5-40)

as ~

hfd = a.ard =a .t(rd). Hnp (5-44)

val If1~ vue cu th~ thl a va Hnp dA xac dinh.

De cd iF(fd) (tra tit quan M tp(f) - f) can phAi bit!t Id' V$y mu6n tinh ld theo (5-43) trong de) hrd tinh theo(5-44) thi ph Ai qua tlnh thlt (tlnh lap).

D~ tranh tlnh thu co th~ bj~n ddi (5-43) nhu sau:

vai h hi d., sau dong chay.

- Phuong trlnh dOng luc, b6 qua thanh phan quan tinh va rut gon ll1-i thanh cOng thuc tfnh t6c de) chay:

Vd == f(lyJ) Voi J hi d¢ d6c mat .nuec.

(5-41)

(1000. L )u,t.

_ J.

Til [V' . ]04 =--. --- = <1),

( r d ) J. 0,3('.11 10,4 c

md' d . ,(.0., .lnp!

(5 • 45)

'frong do 'l)d goi lit hf;l 56 dja mao thuy van cua SltOIl doc, 'fit (5-45) xAy dung' cac quan

171

M giila Td -,4>d bAng r.acti giA thi~ Td, tit dUbng eong tri~ gilm mua (thea vung) ~ cO 1jj(Td) vA tit dd cd 4>da:Td. l:~td):]O,4.

Quan h$ td - c.t>d cung cho du{J1 d,ng bAng tQa dO (xem bAng 5-19)

......

V{J1 1 Iuu vue C\1 th~ sa cd 4>d (tlnh theo cOng thdc 5 - 45), tra bAng (5-19) sa d.c

dinh dUQc td (hoac min,h hQ8 nhu hlnh ve 5-9).

vel Td I~ham s6 bAng each c6 dlnh rd, gil thlG"t T se tlnh chlQc T. (thea 15- 38) vA 'P(t) (tra bAng 15"':'14), tit dd tfnh A (theo 15 - 49) vA cJ>. (thea 15 - 48). C4c quan ht nAy cung cho du{J1 d,ng bang tea dO (xem bAng 5-20).

Bang 15-18: ThOng 86 t$p trung nUOO t~n Bubn dOc md

(5-46)

Ht 86 md trong tntbng hQP .
Tlnh hlnh sUbn d6c IUu v1/.c

Co thua Trung blnh Co dAy
• Subu d6c bAng phAng (b~tOng, nh1/.a
dubng) 0,50
- Da:t d~ng bAng 10(i1 ta cua (hay mit
n~) ntE,it da:t san phAng dlm -ch$t 0,49 0,30 0,25
- M$t da:t thu don sach khOng cd g6c
cAy, khOng b] cAy xOl, vung dAn CU nhA
CUB khOng qua 20%, m$t d~ xG"p 0,30 0,25 . 0,20
- M(\t da:t b] cay xOi, nhiau g6c bul,
vung dan cu cd nhA cua tr~n 20% 0,20 0,115 0,10 b- Tlnh. fS'

GiM phuong trlnh chuy~n dOngnu{Jc trong sOng (v{Ji gill thi~t IA flu) dA d~ nghi.;cOng thuc sau:

Trang dd~

- ms 18 thOng 86 t$p trung nu{Jc trong sOng ph\1 thuQc vAo dnh blnb sOng su61 cua luu V\tc, I~y thea bAng (5-20)

- L til chieu dai sOng (km)

"

- J. III dO d6c long sOng (%0)

- Qm III luu IU<.1ng dlnh lu, thea dang (5-30) v{Ji a~( mm/phut) tbl h$ s6 ddi thd nguyAn

K - 16,67 vA ta cd: '

Qm = 16,67. ,a. v.('r) . Hnp' . F

Thay vao (5-46) sa cd:

f = ~------------------~-----

• IDa . JS1/3 [16,67. a . W(r). Hnp' . F]1/4

D~ tinh f, cln bi~t ~(t), d' cd 'Ph) lai can co r (lA tr] s6 dang can tim tit td vll tl), do dd I,i phai dnb Uti! (tlnh I$p).

1000 . L

t - s,

m J 1/3 Q 1/4

5 •• • m

1000. L

D~ tranh tlnh thi! vA phuc V\1 cho vitc xac dinh Qmp nAn dA bil1n ddi (5- 47) nhu sau:

1000 L

r . A 1/4 = = '1>

II J 1/3 ( H F) 1/4 I

ms' 8 a. np'

(5 - 48)

VOl A = 16,67 . v: (r).

(5-49)

4>. gQi III h~ s6 dia mao thuy van cua long sOng.

Tit dAy xAy dung cae.quan h~ 4>, - A

Bang 5~ 19 Thoi gian chay t1,1 tr~n eltOn d6c td (phut)

, (5-47)

Phan khu mua rito
~d
1 2 3 4 5 6 7 .8 9
5 5,0 6,0 4,0 6,0 4,0 6,0 6,0 4,0 ' 5,0
1,1 9,0 9,0 7,0 9,0 7,0 8,0 9,0 7,0 10,0
2 15,0 12,0 10,0 12,15 9,0 13,0 12,0 10,0 13,0
2,5 19,0 16,0 13,0 15,15 12,0 17,15 15,0 12,0 16,0
3 23,5 20,6 16,5 19,0 14,0 22,5 18,5 15,0 22,0
4 33,0 27,0 22,5 26,5 21,0 32,0 26,0 22,0 32,0
5 42,0 34,0 30,0 34,2 30,0 42,0 34,2 29,0 40,0
6 52,0 43,0 38,0 44,0 37,0 52,0 44,0 37,0 50,0
7 62,0 52,0 46,0 55,0 45,0 63,0 53,0 45,0 60,0
8 72,0 62,0 54,0 64,0 53,0 75,0 63,0 53,0 71,0
9 82,0 73,0 ,63,0 73,0 62,0 86,0 74,0 62,0 80,0
10 94,0 83,0 72,0 84,0 71,0 93,0 83,0 71,0 93,0
12 115,0 114,0 90,0 10,0 88,0 116,0 105,0 8810 116,0
15 158,0 141,0 125.0 42,0 122,0 158,0 142,0 122,0 154,0
._!2_ 18G,0 155,0 146,0 56,0 144,0 186,0 155,0 144,0 180,0
_, A

L...- __ ........ .... tP.

!\ •

Rinh (5-10) - Quan M <1>s - A - Td

173

I -

I

I -

-8

• ~ ~ 1& 8 ~ Q ra ~ J! " g ! Q ~ ;
I ! ! ! I I ! ! I I iii
ft I I I ra ~ B i I ! ; ! I I § ;
- Ii I
~ CJ
• J g § ! ! ! § j§ g ! ! Jig
s ! ! s'l g 9 § ! ! ! I I I ! §
! .1 I ! ! g ! ! § ! § i i ! 1 i
i: ! I, § 9 ~ ! ! ! § j ! ! I ! I
I ! i § ! § ! ! ! ! ! ! j ! ! !
J! ! ! ! ! § ! i ! ! ! § ! t ! !
, • I ! ! ! ! ! I ! ~ ! ! § ! i !
'.
5!, ! i ! i § ~ ! i ! i ! i § i !
.
, I ! i i § ! ~ ! ! i ~ § § ! i
a i ! i ! i ! ! § I ! ~ 31 ! !
ft ! ,! ! ! ! ft I § .., .., " R ~ ~ i
d., j i d d 0 0 .,
g ~ l ! i ! ~ ~ i i ; ~ ~ gil
o 0 0 0 odd .,
'" ~. ! § ts 1i~8~!. ~ 13 R ! I
d d d 0 d d .,
! ! ! ! ! .~ s o .. ! ! ~ q ~ ~
... - ~
o d d ., .,., .,
~ ~ ~ i ... ~ ! ! ~ l ~ ~ :::! ~ ~
., a d
., 0 0 0 0 d 0 0 odd ,,; 0
~.---
~ · 2 a i ~ ~ 2 ~ i ~ s 2 g i ~ ~
I a
I. · - 1:1
- .. _w_ .. ¥._.~. __ ._.~. ._,----_.- ---.-,---,.-.~ .•.. --.
so ... ~ ~ i ft a Ii: ra ~ • f:! to ... ;
i ... ... ...
~ i ~ q s s q 0. q ~ q q
0 0 0 0 ., 0 ., ., '"
ij ~ ft ~ ra ! ... .... ij a ~ s: :s ... •
ij tt ... ...
q q q ~ ~ q
0 ., ~ ., 0 0 '" '" 0 ., .,
! I "" ~ ~ ~ ~ § ~ ~ on § § ~ Ii!
~ ij q q
0 0 0 0 0
s 9 i i ft Q ... on ~ ~ i ij i ij Et ....
.' C\ ~ ~
., 0 0 0 ., '" <.> 0 ., .,
l ... a on ~ ! § ... ! ~ 0 ~ 0 ... ~
! ! a ~ 8. ~ ij
0 0 0 0 0 0 0 " '" ., 0
... on I ~ ij ... ... ft i
~ ~ ~ ~ '" a Q
. " a ~ C\ I":{
0 0 0 0 0 0 ., 0 0 0 ., 0
.... • ... q. ... ij ~ i § a a .., ~ ... !
~ ~ ... §
~ i s ~ ~ ~
., ., ., 0 0 0 0
I
~ ~ ~ e- ~ l ~ ij l ~ l Ei l ij ~. ~
B Ji! ~
0 0 0 0 0 0 0 0 0 ., ., ., 0 0
f e .... ~ ~ ... ... ...
i ~ C\ ~ s ~ ... ..., i • a. R !
0 ., 0 0 0 d q ~ ij Ei
0 0 0 ." 0 0 '" '"
~
~ 0 ~ ~ ~ ~ ~ s !. '" .... ... a ij § ~
~ .q -i d q ! C\
0 ., 0 0 0 0 0 0 0 .,.
~
I ~ ~ ~ .. ... t; $'I ... ~ ~ ij ! I or: ~
i a ~ -t d S. ~
WI ., 0 0 0 ., 0 0 0 .,.
e
I r- .
! ij 8. ~ Ii , ... § 8 8. i ~ ~ & ~
~ ~ ~ ..
0 0 '" d d d o· '" '" 0 '" 0
,I:
';' !: ~ ~ & a '" ro ~ S M ... l ! ! ...
l!' ., ~ ., ""1 ~ ~ ~
<> 0 0 (> 0 0 d .,. 0
A ~ ~ 8. .. ~ ~ ~ ... a ~ 8 • ~ '" 9
2 ~ • s. ~
1- ., ., ... d d
(> (> (> (> 0 <:> ., <:> 0 <:>
. ~ ~ .. ~ ~ ... on ... ! ~ ~ a. i §
I"- ~
V'I ., 11 V'I :;
(> <> 0 c.'" 0 0 0 -=.; <> d 0 '" 0
~ M ~ 0 ~ i 0 s ~ ~ .. , ! .. § I
"" ~ f>i on a
d '1 0
0 d '"' 0 0 c> 0:; 0 0 '" .,
~ ... 0 .. ~ ~ ~ '" .. ~ (;; ~ r- ... g
on ~ e- e< ~ :g
0 -i d ,., d .,
0 0 0 0 0 0 d .., 0 0 0 d 0
. t--- .. --- .. -~ ...... -_ ........ -- --_ .... _._ .. -.- -""--."_,, .-.--".--~.-,"'--'--'---'--
~ ~ ~ s § s: 0 0 g § 0 0 0 s § ~
-, .... ~ _. '"
~.----- . -_._ .. __ .. _-_ ... _- ._".'_ .. -- ,_ .. ,'--." ,.~- _--. __ ., __ .. r _ ._h_·_···· _. ____ ... ___ • ___ ._. ______
i ~ > :>
..
"
~ J
"' ...... _ .... ~. _ .. __ .. _-_ .. _ - _-- .. --_ .. _. - ~

,

~ s: ~ i ~ ~ ~ ~ ~ kl ~ ~ g i '" ~
S S S S ~ .... :g ~ '" ~ ~
~ S S S s '"
d d d d S ~ Ci s S is ~ is
d d d d d d
0 d d d d
~ B ~ '0 ! ~ s s '"
~ N ~ ! ~ ~ ~ s ~
~ S §. § ~ I::! :z ~
d d is S. is S ~ s is
d d d d d
0 d d d
~ ~ ! s s ~ a ~ '" '" ~ j ~ '"
§ ~ 8! § ~ s '" ki J::
d d d d fi a-
d d is is ~
d 0 d d d d
~ '" s ~ tl 8! ~.~ a '"
s a ~ ~ "" ~ § ~ ~ ~ 00 ~,
~ §
d d d d 0 d' c:i d S
d 0 d d d c:i d
~ .... ! ~ ~ N S ... " ~ '"
g ~ a cs ~ ~ ~ 00 a ~ B § '" ~
d d d d c:i d ! IS is ~ S
d 0 d d 0 0 d d
d d
~ S a ~ e i s ~ ~ ~ ... ! ~ ! 9 $ '" .., ! § ~
d d 0 a a a
.0 0 0 0 0
d 0 0 0 0 0
~ N & ~ ~ ~ '" '" ! 0
ill S ~ a ! ! ~ i e ~ e '" r.I ~ !
0 d d 0 '"
d d d a ~
d d d d d d
~ 8 ~ ~ ! 00 ~ ~ s ~ N ~ ~
et s a ! '" g·s a § ~
0 d d. a
- 0 d d 0 0 0 d
0 0 d 0 d
, i s § s .... i
~ § s ~ >0 .... S ~ ~ ! 00
d d d :s ! ~ ~ .... .., !
0 s. a IS
0 d d d d 0 0 d d d
'" ~ § ! .~ ~ '" ~
~ s § ~ N ~ S ! i '"
e ~ ~ ~ s '"
d 0 d d 0 d d s a
d d 0 d d d d
~ ~ ~ ~ s ~ ~ § ! 8 ~ .... § '" ! & '" S ~ ee
d d- s a a & ..,
d d d ~ a
d' 0 d d d 0 d d
0 d
~ § " ~ § ~
! e- ~ § s 00 ~ ~ § ~ ~ ~ 0
~ ~ ~ '" 9
d d d d ~ g
d c:i d d
0 0 d d d
!ira !!:! g ! 8 ~ ~ ... ~ ~. ~ ~ ~ ~ ~ ... ~ ~
d .... g ~ ~
d d :; a
0 d d d 0 d d d d
0 0 d 0
N ~'§ ! ~ ~ ~ :e ~ ~ '"
~ ~ ~ ~ ~ § .... ~ s ~ 0 a
0 o d 0 0 d 0 d d ! a
0 d d 0 0 d d
00 :::I S ~ ~
'" .! '" ~ E § ~ N a ij N ~ ~
d ~ g 00 § ~
d 0 .., 8 S
0 0 0 0 d d 0 0 0 d 0 :s c:i
0 0
- E ~ ~ ! ~ ~ 0 B ~ '" ~I ~ 8 ~ B >0 00
d a .., ~ ~ 8 ~
d d d ... ~
d d d d d d d d
0 d d d
00 VI . .... g i§ ~ ~ ... 0 ~ N !-o
0 .~ ~ (g !::; § § 00 ~ .... ~
.., a ~ S a-
d d d d c:f d ..... a
d 0 0 0 d d d d d d d 0 d d
--;----------- f.....- .. ---~----.
"CI ~ ~ ~ 8 ~ 8 ~ ~ § ~
.. 2 ~. ~ § ~ 8 ~ ~ § ~
. -
!---. ._-_-.- ... . '._-_- __ .... -
~--- . ------._._.-,._--_._-
I ~
.. ~ i'.S
~ ><
'----- _-_--------- -.,._.
-_ ..• _- -_- . - ... --~.- _._.-,_- .~-- .... ---- 4/ - C"ng t~uc cuong d~ gi6i hqn:

Tu dang Ii lu~n (5-30), vl1i each tlnh mira, tdn th4t vA ~p trung dong chAy tu tAi li~u do dfl.c vA thy.c nghism nhu dA trlnh bly a tren n~n cOng thdc cltbng dO gilli h,n IA cOng thdc ban kinh nghiem vA co deng cu th~ nhu sau:

QmP = A. a. Hnp . F. <5

(5--50).

vbl c5 IA M 86 xet d~n tac dung di~u ti~t cua ao M trAn htu vy.c.

Trinh ty. xac djnh Qmp theo (5-50) nhu sau:

aJ XAc dinh Hnp: Chon tram mira dfl.i di~n, v~ dltbng tln l!Iu4t IltQng mua ngAy Illn nh4t,

dng v(1i tln 8u4t thi~t k~ P 8~ co'!Inp_: .

bl Xac djnh a : tra bang (5-16) tuong dng vlJi Hnp.,F vA 10lIl d4t trtn Iuu V1/.c.

. - .

c) Xac dinh A: tra bang (5-20) tuong dng vbi fd vA «1», eua Iltu v1/.e.

dl Xac djnh <5

1

(5-1)1)

<5 = -----

Trong do: - faD h~

F

...:: CIA he;, s6 phu thuOc vao 111p dong chAy h1: Vung mlta 1t1 keo dl\i tbl\_C) ~ 0,10. vung co thbi gian mua Iii ngan 14y C- = 0,20.

Khi chon dltQc luu V1j.('. tuon~ tu thi (5-50) co tb~ vi't nhu sau:

(5-52)

Qmp = A(a.Hnp )i)· F. <5 Qml'8

Trong do: (a.Hnp')a =

A a.Fa.ba

o Vi~t nam cOng thdc cltbng dO gial hfl.n dUQC quy dinb dung cbb cae luu vy.e nh6 (F <100 km2)

3. C"ng thuc AlecxfL.y~p

COng thdc Alecxayep III dfl.ng khac cua cOng thuc cltbng dQ gUd hfl.n (5-30), n~u Qrn8x l«y don vi III m3/s, Hmp - mm, F - km2 thay vAo (5-30) vA thay af ; '1'(1') Hnp ta co

Qmax = 16,67 .aVtfrHnp . F = q.F (5-53)

Qrnax

Trong do q =-- m6 duyn Ittu )uQng Ian nh4t.

1"

T{nh toan thubng dung dl,lng bi~n d6i sau: 100

Goi S =-- q lil Ill() duyn hiu I\tQng ph\l, thay q tu (5-53) vao S ta co:

. ex HilI'

178

aHnp

G(li F p = -- F lA di~n tlch phu vA thay vao (5-53) dUQc Qmax = SF p 100

_ ' _ _ DI tfnh S ta th\1C h.i~n mOt 86 bilfn ddi sau :g(li V. - m. J. 1/3 F p 1/4 lA t6c dO t.P trung nu(fc phu trong do thOng 86 t4p trung nu& m ... 0,10 - 0,20 l«y trung blnh m ... ~,15, J. dO d6c long' sOng chlnh l«y theo %0.

16,67KL. _

E ='- IA thbi glan t.P trung nu(fc phu, trong do V.

K: M s6 thubng l«y K ~ 2,0; L ~O W\i sOng (km), qua bilfn ddi 00 quan ME .. T ,4TS Trong do T III thbi doan mua thilft k« (l«y bAng thbi gian t.P trung dong chAy T). V(fi mot tln su«t P%, giA thilft nhieu gla tri T khac nhau sll cho cac gia tri tp(T) tuang

dng, tlt dd tfnh dUQc S vA E, xAy d\1ng dUQc quan M S = f(E), Quan M do dA dUQc Vifn khf tUQng thuy van xAy d\1ng cho pham vi toan qu6c (19] tily thuec vao phan khu cubng dOmua (hlnh 5 - 10 b, c, d, e, O.

PhAil khu cubng dO mua (theo Vi~n khi tUQng thuy van):

Khu 1: ~m thuQng nguen sOng MA, sOng N.m ~~vll cao nguyAn NA SAn - San La. Kbu 11: 'I'oan he. luu V\1c sOng DA vA thuQng ngu~n cua mOt s6 sOng nhanh cUa sOng

Thao.

Khu 111: Vilng nui cao Hoang Llsn Son.

Khu N: Luu vv.c cac sOng tit sOng Thao d«n sOng Ky Cung trit thucng ngu~n sOng ChAy, sOng LO.

I

Khu v.. G~m thuQng nguon sOng CbAy, sOng Lo.

Khu VI: G~m vung trung tam BAc BO tit Che (trAn sOng DA), YAn Bai (trsn sOng Thao), ThAc BA (trsn sOng Chay), Tuyen Quang (trAn sOng LO) dlfn Chem (tren sOng Hhng) vii phln l(fn sOng Pho Day, sOng Clu.

Khu VII: Bao g~m vung DOng Tri~u QuAng Ninh. Khu VIII: Dong' bAng Bac B¢. -

Khu IX' Bao ghm phia tAy Thanh Hoa vA phla Bac NgM Tlnh.

'Khu, X: Bao ngem tit dhng bAng NgM An d~n hlft luu v\1c Ki~n Giang -- Bac Quang

B~h. '

Kbu XI: G~m tit sOng Blfn Hal dlfn dec HAi Van

Khu XlI: G~m tit Quang Nam - Da N:Ang d~n Me Quang Nghla, hlft hill \I.e. s('lng 1'1'.

Khuc - sOng V~.

Khu XlII: Nam Quang Nghla dlfn Khanh Hoa.

Khu XIV: G~m BAc Tty Nguyen gan nhu toan bl} tlnh Gia Lai --- Kon Tum Khu xv.. Gbm 'I'rung Tty Nguuan.

179

:--- .. ----.-----.-----------------.--- .. --------------.-------'l

I I ...

, I

... , I

-----------~~~-=-~__4

----~~~+-----~

-~,...-_.:.'--""'-- ------_J

_ _J

... ~--.~_+_I.,._.,.+=-=-------___ff_+_----=--'~-'-----------__1 e

---------------------------_--

H'inh 5 - lOb

,--:----.------

I

-- .. -------~~-

i I

I

!

I

r-------

I l--

i

~--------------

--!?

r·-·-·-----··--·-'--~

I... ---

j

!

-I

I r---'

I

E~--=--- -

-.------~- -,-,-""

! - - I

-----:-.._1

1

!

-

I ______________ ;----_j! a

i I

j

!

I

L_~~~---------

---' --------

,

i

!

.J

H'inh 5·10d

t06.

--_--_. -----

---:-~_j~

-

l

~ .~
~ ~ ....
......
"" ~ ~
~ ~ ~ "-
:0.:: ~ <c
..... ..... k,
......
~ ~ :::;
~ ~ ';1:: ~
l,;; ~
..,.. -------~--__j

Hinh 5-10e

188

I .1

">

lIinh 5-lOf

Khu XVI: G~m Nam TAy Nguy~n.c'c cao nguyen Lang Bang, Dl Llnh - Mo - nOng. Khu XVII: Gom Thu$n HAl vA mOt phan Dbng Nai.

Khu XVIII: Nam BO.

4. Cong thrlc trilt gidm 1) Dang cOng thdc

Qua t6ng hQP tAl li~u hl ~ cac luu vue tha:y rAng Ol.~!!~n dlnh hl qm giAm khi di~n tfch luu yVc F tAng Isn, vll cac dMm quan h~ nAy tr~n 'gia:y logarit thl cd dang thAng nhu hlnh (5-11)

Ttl hlnh v~ t~n tha:y rAng:

- Khi F < C thl cac di'm tAn man kMng co quan M,

- Khi }I' > C thl tao thAnh bang di'm bi'u th] m6i tuong quan dt1iJng thAng giua

I, Qm vbi lg F vA pht10ng trlnh tt10ng quan lA:

lg qm = lg A- n.lg F A

Ttl (5-53a) rut ra: qm ... -

p

Trong do: - n=tga ' bi'u t h] muc dO tri(;t giAm cua qm theo F nen gQi lA h~ 86 tri(;t giam. Nhung vu n g eo di~u ki~n t uo n g t\! v~ kh] h$u vA m~t d~m trong 8\1 t~o t ha n h di nhIu thl sll co cung t r] s6 n n~n thOng 86 nAy dA dt1Qc phan vungtxem hlnh v~ 5-12.},

Khi t6ng hQP tAi li~u cung thay giai han C ~ kh o a n g 1 00 k~2 nan dA d~ ngh] xac'dj'nh thong 86 A theo mO dun, dlnh 10 cua dien tlch g6c (100 km2) ill qlOO n hu sau:

/. oj( '"

..,." t ~

'J( f. I

I ,

I I I I

......

" "

(5-53a)

(5-54)

llinh (5-11): Quan h~ 19 qOl-' 19 F

185

il II

'0 _It
< '\>'
\~
~
l:.
'2
_,
'7 BA'N DC" PHAN \rUNe;.

, I ,

Ht s(5 TR'tT~AMn

o

Hinh 5 - 12

(6-56)

A = qlOo ' 100 n Thay (5-55) vao (5-54) st! co:

'-r n q,oo " qm . Coo)

D' phuc V\l tlnh hl thi~t k~ n~n qm trong cong thu"c (5-56) ducc tlnh val t~n s~'t 10% vlq;oolA mO duyn dinh Iti cua di~n tlch g6c HOO krn-) \lng val t~n Built 10%. Tr] ,,6 Q100

d~ (fuqc vll thanh ban db dAng tr] (Hlnh v(! 5-13)

Khi tln sua:t thi~t k~ P '* 10% vA ~ng thuc (5-54) bi'u di~n thea qlOO sa cd d,ng cu th4f 1&:

(6-66)

186

o Vi~t Nam, cOng thtlc tri.n giam dtt<;1c quy chnh dung cho cac luu vl/.c vua va Ibn

(F > 100 km2).

£5. COng thuc XO - kO - USp - 8ky: .

1) Dang c6ng thuc: .

D~ x~Y dung cong thtlc, tac gia dA. khtli quat duong qua trlnh hl1a 2 nhanh pa.ra..bol cAt nhau a dinh va tit do tim m6i quan h~ giUIl dlnh h1 vbi Ittc,tng 111 nhu sau (xem hlnh

v~ 5-14):

Trong do A.p la M 86 ddi tAn 8u4t. (khi P .- 10%) qmp

A.p ---

qQl 10%

(5-58)

Tri s6 A.p cung dttc,tc tdng hop tit tli li~u thuc t« (xem bang 5- 21) N«u x~t ca Me d\Jng di~u ti«t cua M ao tr~n luu vue thl:

(100 . n

qmp = q,oo F) . Ap. d

(5--59).

Bang 6-21: lit 8~ chuy~n tAn 8u't A.p

H~ 86 A.p tlng vbi cac tAn su4t
Luu v\tc
,
20% 10% 5% 2% 1% 0,5%
SOng Da 0,851 1 1,162 1,353 1,539 1,666
SOng Thao 0,851 1 1,210 1,428 1,636 1,840
SOng to GAm, sOng
Clu, sOng Thuong 0,810 1 1,210 1,428 1,636 1,840
SOng vung QuAng .
Blnh, QuAng Ninh 0,824 1 1,195 1,429 1,590 1,840
~ng MA, sOng Ca 0,828 1 1,171 1,391 1,590 1,750 BANDODANGTRl qloo tlng veii tAn su4t 10% (Vs km2)

2). TrInh t\t tlnh toan Qmp theo cOng thuc tri~t giam

a- Xac dinh qloo cua luu vl/.c nghian cuu tit ban dh dAng trj qlOO' b- Xac dinh n tit ban dh phan vimg thuy van (hlnh 5· 12\·

c- Xac dinh A.p tit bang (5-20

d- Xac dinh c:5 (gi6ng nhu muc 2.)

Cu6i cung tlnh Qmp = qmp' F

Khi chon duoc luu V'1/.c tuong tv co nhlsu tal Ii$u thl tMng 86 A s~ lll\l~n cua luu v\tc tttongt\t, c\l th~ co cOngo thtlc tlnh thi~t k« la:

Hinh 5-13

(5-·-601

187

188

, ....

PhuClng trlnh clla nhanh 10 Ian (t tlnh tit goo tQ8 dQ): t m

Ql - Qn .( -_ ~

'1'6 Q("'~)

L -I; li L -Co

~1'1' ---. t ""11,,...----- T.

f ~

• L t. "

Hinh (5-14) •

Qua trinh la khi .x4y dl!ng clmg thue X6-k6-14P-Bk)'

PhttClng trlnh cua nhanh 10 xu6ng (t tlnh tit hie xu4t hi~n dlnh 10):

ETx - t)n

Q( .. Qm •

. Tx I

(5-62)

Trong do m vA n 18. b~c cua duang Pa - ra - 001 nhanh u'n vA nha h 6

~~ nw.

(5-63)

189

1 Y

W m = Qm' TI (- +-- ) m+l n+l

(5-61)

W m (m + 1) (n + 1)

Qm=-[ I

TI (n + 1) + Y (m + 1)

«: y.F

Qm =- . f = K. - . f

TI 1\

V~y cd :

(m + 1) ( n + 1)

Trong do: - f =

vll gQi lA M s6 hlnh dang hi

(n + 1) + Y (m + 1)

- Y III Ibp nuoc sinh dong chay h1, theo tac gia thl:

y = a (14 - Ho) V{Ji a 18. h~ s6 dong chay tr~n 10

Ho III luong t6n th4t. ban d~u

Hr ill luong mua Ibn nh4t trong thai gian t$p trung dong chay T.

- K III M s6 d6i thu nguyen, khi co TI (gic), y(mm), F (km2), Qm (m3/s) thl K = 0,278

(5-64)

N~u xet ca tac dung di~u ti~t cua h~ ao vll luu luC}ng nubc trong sOng tru{Jc khi cd hi Qng thl:

a(HTp - Ho)

Qmp = 0,278. . F. f. " + Qng.

TI

(5-65)

2) Trinh tit tinh toan Qmp va each xac dinh. cae tMng 86 trong e6ng thuc: a) Xac dinh. thbi giati lit len. T1:

Theo d~ nghi cua tac gia thl:

L

T1:;:: T, = --- 3,6,vT

(5-66)

Trong do: vT ta v~n t6c truyen hi trung blnh trong sOng vll co: vT :::: (0,6 + 0,7) ,vmax

-

vbi vmax la v~n tlSc blnh quAn lC1n nh~t a ctta ra xac dinh theo tai li~u thuc do, cling co

th~ 14y theo Iii di~u tra hoac theo tAi li~u do dac cua luu Vl/.c tuong t\1.

b) Nhom thong s6 «(Hrp - Ho) bi~u th] m6i quan h~ mua rao dong chay d1.1C}c DC dinh theo sa d~ phAn khu quan M mua rao dong chay (hlnh v~ 5- un va bang (5-22), con 11.1C}ng mua Iii thi6t k6 duoc tlnh:

190

Hrp ='V'(T). Hnp

vai - HnP la hl<;1ng mua ngay Ibn nh«t thi~t M cua tram d~i di~n -t,l'(r) tra til quan M !p(r) - r (bang 5-14) vbi T = f .

-._ I

c) Xac dinh M s6 hinh dang hI f: cd th~ xac dinh til ban d~ phAn vilng thuy van hO$c

l«y thea luu vu« tuong tv .

3600. Qmll . Tla

f == fa

W ma

d) Tr] s6 Qng s~ dU<;lc bO qua vbi luu v'vc be (ho$c vung khO han) va l«y bAng dong chazy

chudn a cac luu vV.e nrong d6i lbn. .

o Vi~t Nam, cong thue (15-65) dU<;Ic quy dinh dung ~ cac hrn yVc vita va Ibn (F > 100 km2)

Bang 5-22: Quan h~ mua rao dong chay Clla cae phAn khu[19)

I -.-
TT Phan khu mua rao dong chAy h = a <li-e - Hs)
I _ Luu VVe song N~m r6m va thuong' nguon sOng Mil .
h = 0,62 (H - 16)
II Luu vue sOng Da h = 0,88 (H - 20)
III Cac luu vu« sOng Thao h =0,85 (H - 15)
IV Cac luu vV.e thueng' ngubn sOng ChAy, sOng Le h = 0,82 (H - 25)
V Cac luu vue til' ha luu sOng ChAy tai song Thuong h = 0,72 (H - 24)
VI Cac luu vue sOng Ky Cung, Luc Nam h = 0,88 (H - 20)
VII Cac hru vue vung QuAng Ninh h = 0,91 (H - 16)
VIII Cac luu vue til'sOng Ma. tai sOng Huong h = 0,88 (H - 20)
IX Cac hru vue tU sOng Thu Bon Mi seng Cay h = 0,86 (H-16)
X Cac luu vV.c sOng S~ San, S~pok h = 0,76 (H - 21)
XI Cac luu vue song Dong' Nai, SOng Be h = 0,64 (H - 25) Hinh 5-16

han theo phuong phap tlnh hI tU mua, Vi~c tlnh !!1.$!Ve han ct1ng cd r4t nhieu phuong phap

nhung hlnh thanh hai xu th~ sau: '".V

a) Xu4t phat til nguyen nhan hlnh thanh thbi ti~t eua mua sinh It1, k~t h<tP giua Ii lU$.n va thuc nghism xAy dung cac mO hlnh thbi ti~t, dira v&omO hlnh dd d~ tim mua e\ie dai, Vi~c xAy dung mO hlnh thoi ti~t co nhi~u each:

- CAn bang van chuydn ho] Dl:tbc t~n khoang khOng cua luu vue nghlsn cuu,

- Khai quat me phong M th6ng thbi ti~t mira sinh 1t1

- Chuyen dich mua 1t1 theo phuong phap kinh nghism va ban kinh nghi~m.

- Td hop cac qua trlnh thbi ti~t theo phuong phap kinh nghiem,

b) Phuong phap th6ng k~ hang loet cac tu li~umua hi~m th«y (Hlnh 5 - 16a: Mua hi~m th4y trong nuoc va th~ gioi ).

2. Phuong phap It1 hi~m th4y: CAn cu vao s6 li~u thuc do hose di~u tra duoc v~ It1 hi~lD th4y trong khu VVe xl1y dung quan M mo ,duyn dong chay dlnh It1 theo di~n tlch (Hlnh 5 - 16b).

Phuong phap tlnh 1t1 cue han dang dU<;lc nhiau ngt1bi quan tam nghlsn cuu, cac phuong phap tlnh toan ctingrat da dang, xong et1ng khd co tM danh gia dUQe con hi tlnh dU<;le co dung 1A Iii cuehay khong? Thuc ~ no ed th~ x~y ra khOng? DAy Ia v4n d~ con dang ban eai.

6. Lu cue han,

MOt trong nhiau nguyen nhan lam dO va cac eOng trlnh thuy IQi la do Iii, gAy nan nhung' h$.U qua vO cung nghiam trong; do dd de bao dAm an toan cho cOng trlnh thuy l(1i, bao v~ tlnh mang va tai san cua nhan dan co i ki~n cho rAng khi tlnh toan Iii eho thi~t k~ cOng trlnh khong n~n tlnh theo thn suat thi~t k~ ma nen tlnh toan thea III cue han (QLCH)' Iii thiet k~ (QL TK) s~ bang:

QLTK = KQLCH

trong do K la M s6, tuy thuec vao mile dO quan trong cua eOng trlnh thUy lei.

Hien nay co nhieu bi~n phap d~ tlnh to an Iii cue han, eo phuong phap thea Ii luan mua c\ic han, co phuong phap t6ng hop dja li,io hiem th4y, Duoi dAy giai thi~u so IU<;1e hai phuong phap do.

1) Phuong phap muacuc han: n~u xac dinh duoc mua cue han ~ xac dinh du(1e Iii cue

192

191

, i

/'i// III

I I , .r .

~ ~ __ -+ ~il ~ '~j_J~/_~I,_/~· ~~/_' __ 4- ~i~

I I /L~ /' I r

~----~~~-+----+-------~---r~~---+--~~-----+------~~

'I ;' /1 I I·";

il,,' ,I ...

~----~~---+----+-------~~~~-----+~--~-----+------~~

111 I ' I r'/< · // I ..

.1 ',. ...

~----~-----+----+---~~~----~--~-+----~-----+------~;

I I ~ I 1 '

: .' i I

! I I /<' / · :

~~--~I-----+----+-~~--~----~-----+--~~-----+------~=

I I I i' I

! I. I

~ ~i~ 4-I __ -+~/~i.' ~~~'~~_/~--.--~----~----r4------~-

! - j 'j 1'/ • ,/ 0 ! t ~ 1~.--~~----·~1--!~!~.--·-·L+-/~/7~~----~I!--~-----+i------!~

"'-, I. ' :1 I t i

~ ~~ __ ~!-4~I-+~.,- ~ ~I~, __ -+ ~ ~ ~~i~

;1 I ; '! • i •• • II I

,. I I '. I, " I

.:. :1 v. · I ,I_

- 1:1 I I ....

~ ~1 ~i ~l: __ ~I_. -+ +-_· __ ·+I~ I

r f---:t

I . I I

!

'1

I.

I

I' I I I I

I

I • I

I 'I'.

°1

,

f

I

Ii:

I I" ! I

I"': :. I +-1' -+-,-.......---+- .-----l---+--'- ----- .. ---

L ~ _-Li ...J.L..-~' ...LI_~ __ --L-----_=-.--=-.-J----.-L------- ...

~ ~ =: ~ ~ ~ ~ ~ :! c~

I

, ,

..__- .. ,

• 0

r:~

,,,

I Pat ~--, -~_r_....._---.--.._...._---

::: ~-=1'-'+-1 -_"j_ ! 1 :--t----l .. 4---- "'--E~~3-~-tf~ -- --: i'; ! J{fl

400 I ':1 I: ,; -->-,: II' Ii "i I: I'.' ,i.' ' ~ ,-+_:. L-i

lOa i-' -t---t- I -+--.. , ~---t-- ... 1/ IY I I I,.:..._J,

1 . iii! 'I I I _...,f". • ~I i I I i

.__-+-_.._ I ! j ! .1 I _j_ _ .! i : ~ V I I Iii

.+----i~-+:j : , . 1 V /! l I "I

I I _,--..:L__;_ I I -t-t:;. 0/ 'I" ! +-1-+--,

v , I i I , ! I i ~'''' /1>' iT

~ i rrTr I.J T ~ !~I---;:--t--tV----:~.-+---::&!~~'--+-+-I-.-t- I; -4-~-+--+--I1

II i . i -Hi ; -0 ~! ~t' ._-+---+--+-+-, -~l~, -'----1--+; 4----i S

~ to,_: _1-L! .! ~ .• I IX_~ ,

l: e ,_.---+--+-~,-It_-L~+-- __ -Y'+-.~-=.~,_--t-=-t;_-:.:_-::.::.::.:=j;::=+-~~I--+--+-' ---I---I-l--i z

.. r--r---tl- rt--~-~-j~-·t-'-~-~-Tr_--.-, -f---1~1-+-t-, --1f--..+._'_;---lJ

'r--~ +-".' ill+" - -+ I·-i. -'.' : Ii II I II

l.(,-t-- : i I : .-t-1-t-:----+--t---f--+----t-......_,--I1-- S'(

. I l. L_L_ j_~ _ _LrT~J .. ...____. ~----I,

Z ., 6 14 lD JI 60 6 9 It 18 2~ lU zn ,a 1 6 9 1t

"-- ______;_____..1" v-----,J,----" ..... ----", ..... ---,---'

pMt gib

Ih~_ng

H!,VH:

Hlnh 5-16b

7. X&c dinh W mp-

N~u co th~ chon ducc luu v1/.c tuong t\1 cd tAi li~udo d~c vl tuong quan QmN',wm t6t thl nan mucn quan M nay d~ xac dlnh W mp cho luu vue nghian cuu.Nguoc l~i; thl1bng xac dinh W mp theo cac cOng thuc kinh nghism.

COng thuc t6ng quat d~ tlnh W mp 18:

Wmp == 103. Yp . F (5-67)

Trong do: Yp la lap nuec hI thi~t k~ (mm), cd th~ :d.c dinh Yp nhu trong cOng thuc cua XO' - kO- 16p - sky-ho(lc tlnh tuong dng v{fi thbi gian mua hi~u qua Tb:

yp =' a. tf~J. Hnp (5-6 8)

V{fi cac 14u V\1c nho dA de nghi cac cong thllc kinh nghiem tlnh tit mua nhu sau [2J. - Khi F = 1 + 50 km2 dung mua ngay di! tfnh tdng luong Iii:

W mp = 103 . a . Hop' F

(5-69)

194

W mp = 103. a . 'i'(lSO) . Hnr,. F (5-70).

Trong dd a tra bAng (5-16) dng vbi F > 100 km2 cho eA 2 trubng hcp,

Dong duong cOllg XC>-·k6-l6p - sk~'Y

Duong qua trlnh 13 2 nhanh Pa= ra=bol edt nhau 0 dinh, phuong trlnh cua nhanh I~n nhu 'J)_·Gl) va nhanh xu6ng nhu (5-·62).

D6i voi Hi do mU8 rao d~ ngh] lAy m = 2 va n = 3.

De xay dung dO'ong qua trlnh loai nay can bi~t Qmp t.hai gian nuoc I~n T, va thai gian nuoc xu6ng Tx' Cac d$c trung nay xac dlnh thea cac phuong phap dA trlnh bAy 0 t.rt'n (T, = Ts' TK = )', T,.).

- Khi F< 1 km2 thl 16ng IUQng 16 tlnh theo IO'Qng m_t!.a l<!n nh«t trong thai do,n 150 phdt:

8. Uc dinh (Q- t) 16 TK:

Tuy theo tlnh hlnh mua, hlnh dang, ldeh thube vA cac 'di~u ki~n thuy hie khac cua luu v1/.e, dubng qull trlnh h1 co dang don gian hoec phuc tap. Hi~n nay hAu h't cac phuong philp tlnb toan dUbng qua trlnh chi mOi xet d'n hlnh d,ng 16 don.

Khl phan tlch cac tr$n ,16 thuc t~ th«y cac dO'ang qua trlnh 16 thuang co mOt s6 d$e . dUfm chung nhu sau:

- Nhanh Ian thuang d6c, d6i vbi cac tr$n h1 Ibn thuang co d,ng congIsn.

- Nhanh'lil xu6ng thubng keo dM BOvbi nhanh Ian do tac dvng di~u *~~i cUa luu V1/.c

vA. trong t«t ea cac tntang hQp d~u cd d,ng cong xu6ng tru truang hcp 16 bi di~u ti't m,n'h Ml ao h~.

- L1Su V1/.e cAng nh6 'd~g duang qua trlnh cang d6i xdng.

Sau day sll gibi thi~u mOt s6 d,ng duang qua trlnh thuang dung.

1 .. Dqng dlJong qua tnnh hi.,.htam gi6.c

- OA co Q vA W " da dAng tlnh dUQe thai gian lil:

mp mp .

'2 Wmp TJIj =--

. 1,1. Qmp

TY s6 y VAn du~ J«y nhu truang hQP ~ng tam giac

5-5. TtNH TOAN DONG CHAY KIET THI~T K~.

Dong chay ki~t IA dong nuae trong sOng trong thai kY dong chay d,t toi tr] s6 be nh«t (ngay, tuan, thang, mua, ... )

Dong chay ki~t sinh ra trong mua kM it mua, luong dong chay ki~t chu y~u do nude ngam tru trong luu V\1c cung cap. Toy theo di~u ki~n khl hau vA dia Ii tl,l nhien eua cac luu vV,e khac nhau nen dong chay ki~t cung phat sinh khac nhau,

o nhftng vung mua nhiau, IUQng mua phan b6 d~u, thai gian mua mua ki~t dM ... d~u co tac dung lam tang dong chay kiet.

Nhung -nhAn t6 mat d~m cd tac dung lam tang IUQng nuoe ngam, tang pham vi cung e«p nuoe ngam, tang kha nang di~u ti~t... d~u lam tang IUQng dong chay ki~t. Tbi du nhu kich thuoc luu vue; mric d~ ao M, dAm lAy; vai tro cua rimg; tlnh eh«t cua d«t da trong luu vl,le.

Cac hoat dong kinh M cua con nguoi nhu trong cAy gAy rUng hoac pha rirng Iam rAy, xAy dung hh chua, khoanh vung gift nuoc ... d~u snh huang r«t Ion d'n s\1 tAng giam dong

chAy ki~t. •

Dong chay ki~t quyst dinh cac chi tieu dam bao t6i thi~u iJ cac dAu m6i cOng trlnh thuy IQi hoat dong tren dong chay thuong ngay va khong co khA nang di~u ti~t (khOng co h~ chua nuoc) nhu cong su«t nho nha:t cua nha may thuy di~n, luu IUQng cung e«p nuoe nh6 nh«t va chieu sau v{\n chuydn nho nha:t.

o cac c6ng trlnh trent nhiem V\1 co th~ dO'gc d$t ra cho nguai thi~t k' theo 2 each: - HO$c la nhan duoc 1 dau m6i cong trlnh thuy Igi voi IO'u hrcng (hay cong suA:t) nh«t dinh do doi hoi cua nong nghiep hay cong nghiep dl).t ra.

- Hol).C Ie dung tuyen dA chQn voi ll1\lC dleh nh~n dO'gc IO'Qng nuoc (hay IUQng di~n) Ian nhAt thea gia thanh nha nha:t,

Trong ca 2 cach th! ngttai thie't k~ d~u ciln m~t tai li(m thuy vAn la: bao nhieu ngay trong nam luu lut;1ng se kh6ng vU<;lt. quli muc di'I dinh 11ng vol ti\n aua:t thiet k~ cho trU'oc? I hoilC trj so htu htc;lng trong thai gian m¢t 86 ngay cho tntoc trong nAm 11ng voi tAn su«t nao'!). Thl,tc te hi~~n nay thubng yeu cliu x .. 'ic djnh lUll lu~tng ki¢t ngay (ki~t tuy~t d6i), luu l<fong ki('t th:lng hoac Ittu hl<;lng blnh qulin 30 ngi'ty ki~t nha:t voi mue dAm bao l«y thea Lir!j;~ i S-- ;1. '.

2 Wmp Till _....;.__ Qmp

- CAn bi~t tMm ty s6 gifta thai gian nuoc xu6ng Tx va thai gian nUoe Ian T.:

Tx y =-

T.

y phu thuec vao F vA cac nhan t6 di~u ti~t cua luu v\1e. D61 vol luu v\1c nba it di~u ti~t y 101: 1,5 + 2, d6i voi hru V1/.e di~u ti't nhi~u y = 2,5 + 3,5.

3) Dqng dlJong qua tnnh h'inh thang.

06i voi luu vl,le be, trong tntang hQp mua Ion keo dAi cd thd dung duang qua trlnh hlnh thang. Thai gian keo dAi dinh Td trong thi~t k~ thuang I«y Td = 0,1. Tiu'vA tntang hqp nAy cd:

to!';.

Trong th'lc hanh, tuong til nhu tlnh toan dong cluly nam v~ dong chay 16 thi~t k~, vl~c X8C dinh dong chay kl~t thi~t k~ ctlng dUQc phAn chia thea muc dO thOng tin v~ t~i li~u thuy van cua luu v\1c nghisn cuu,

5 • 5-1. Xac dinh htu hlqng ki~t thi~t k~ khi cO nhieu tid li~u

D~ danh gia dnh d~ bi~u cua 1i~t dong chay ki~t v~ each xAc dinh Q", hoan toan tuong t\1 nhu tlnh toan IUc;1ng DCNTK.

Khi tlnh toan luu IUQng blnh qUAn 30 n~y nho nha:t thi~t k~ Qk30P thl vi~c chon mAu dUQc ti~n hanh nhu sau:

- V~ duang qua trlnh luu h.tQng blnh quan n~y trong mua ki~t cho t«t ca cac nAm

co tal li~u quan trac.

- Tr~n duong qua trlnh dc dinh thai doan 30 ngay lien tuc nho nha:t eua m6i nam

- Theo bang luu IUQng blnh quAn ngay tlnh QK30

ThOng thuang cd Qk30 S Qklh (luu IUQng blnh quAn thang nM nha:t). Trong di~u ki~D nUClc ta mua ki~t keo dai va tuong d6i dn djnh n~n co th~ dung QKlh thay cho Qk30'

Khi tinh toan luu, IUQng blnh quan ngay nhO nha:t thi~t k~ Qkn,p' d~ giam bat sai s6 n~n tlnh gian ti~p qua Qktbp v~ tuong quan Q .. mg - Qkth' B"i vi hi s6 Qkn, thueng nhe, do ~c kho dam bao chlnh xac, nhi~u nhAn t6 anh huang tl1i k~t qua do dac nhu 81,i thay ddi long sOng la:y nucc Wai ruong, co mQC trong lC~!lg sOng v.v ...

5. 5-2. Xac dinh hru h:tcjng :ki~t thi~t k~ khi co It tai li~u

Khi (,(I It tai li~u, nguyen tAc chung l~ phai ti~n hanh keo dai li~t dong chay ki~t. Clich lam ding hoan toan tuong tl,i nhu khi tlnh h.tQng DCNTK trong trubng hQp co

it tal li~u.

D' chon dUQc Iuu Vljc tuong tl,i co th~ ki~m tra cac ty 86 giua dong chay ki~t quan trAc dong thai cua luu vue tuong t\1 va luu vue nghisn ciru:

QKai

K;=QKi

(5-71)

N~u cac M s6 Ki Wong d6i dn dinh thl di~u kien cung c«p nuec ngam a hal luu V\1C co the xem la nhu nhau.

Khi thai gian quan trAc khOng dai (3 + 5 nam), de tang cuong' muc dO tin c~y cua quan hf co th~ stl dung luu luong blnh quan cac thang trong mua ki~t vao vi~c xAy dl,tng Wong quan.

Khi tAi li~u qua it khOng th~ xl:\y dl,ing wong quan duqc co th~ dnh toan thea phuong phap ty 1(1 don gian sau:

- ChQn luu vl,tc tuong tl,t, tu do dnh Qkpa'

197

-Tlnh tys6 giua Qkpa vtli Iuu IUQng ki~t Clla cac nam co tAi Mu do dae song song cua hru vue tuong t;.t:

(5-72)

- Tinh luu IUQng ki~t thi~t k~ cua luu vue nghien cuu:

m .

L Kai' QKi 1

QKP = ----

(5-73)

m

. Trong do: m Ia s6 nam co tai li~u ki~t do dac song song giua 2 luu V\1C,

Qklli vli Qkl la luu lUQng ki~t (ngay, thang hoac ao ngay) cua LVTT va LVNC cua nam

do rJf1.C song songthu i.

VCJi each lam nay chi can co 1 hoac 2 nam ta.i li~u quan trAc cling tlnh toan dUQC Qkp'

5 - 5 • 3. Xac djnh hru h1f1ng ki~t thi~t k~ khi khftng cO tM Ii~u.

Trong truong hop khOng co tai li~u quan trac dong chay ki~t co th~ xac djnh thea ohuong phap luu vl/.c tuong t\1. phuong phap nOi suy dia Iy (dung ban d~ dAng trj hoao phan -r ung mO duyn kiet) hoac bang cong thuc klnh nghism.

Xin duoc gi<'1i thieu 1 c~ng thuc kinh nghiam CUll C\lC Thuy van [4J:

MkthP = A. Xpffi '

Trong do:

- Xp IA,lu«1llg' mua nam thi~t kG"

- m la s6 mu bie'u th] muc d~ anh huang CUll mua d~n dong chay ki~t.

- A la thong s6 dia Iy

Cae thong' s6 A va m da dUQc phan vung cho phan mian Bac nhu sau:

- Vung 1:

- Vung 2:

- Vung 3:

A = 0,0000014, A = 0,0000022, A = 0,0000017,

m = 1,98 m = 2,02

m = 1,80

5-6. TfNH TOAN MllA TVOI THIET KE.

Khi tfnh toan eM' dO tudi cho hia va hoa mau can xac dinh muc tuoi, thai gian ht{Ji ,A 86 Iln tuai. Mac tuoi Mj a thbi doan tlnh. toan 6.tj nlio do dnh thea cOng thtlcsau:

M :::: W h' . - x.'

I au I I

Trong do: - Whao i ia hCQng nl1de hao trong LUi (bao g6m thtim, b6c hoi, V.V .. ,) - X.' lA lUQng ml1a sa d\lng dU~1C trong ,~ti

198

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->