P. 1
Zlatko Lagumdzija - Informatika Za Korisnike Personalnih Kompjutera

Zlatko Lagumdzija - Informatika Za Korisnike Personalnih Kompjutera

|Views: 1,769|Likes:
Published by YugoslovenkaBL

More info:

Published by: YugoslovenkaBL on Aug 10, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

04/25/2013

pdf

text

original

I

..;AVNO
ElEi:n:::;;;\'i::-J ; ; :;: .. n
,,:::::!_:....::' ':1'-10 S"
- ) 2
-,: __ ---- -,1xz-ie:2!
:]91--i '0' e 55\
rnformatlka
za
korisnike
personalnih
kompjutera
Ziatko LAGUMDZIJA
hdavac:
Urednrk:
Reccllzenti:
uktar:
Dizajn naslol)ne strane:
Za nasloTlu stranu
koristeni jragmert'ti slike:
Dr1';
Stampo:
L Promotions
u saradnji sa Ekonomskim fakultetom UnivcnitCl" lJ Sarajcvu
'Dragan Ivanovic
Prof. dr Ji..hm.ed
Prof. dr Velimir $riea
Olivera Jokie
Fabrika Sarajevo
Ede Numankad.iea
MIT Centar lOL tim
Miiller Sarajevo
© Copyright by L Promotions Sarajevo 1999.
OP· Katalogizadja u publikadji
Hadonalna i unjverzitetska biblioteka Basne i Hercegovine, Sarajevo
00082.7 (0)5)
LAGUMDZUA, Ziatko, 1955-
Infonnatika za korisnike pers:onalnih kompjutera I Zlatko Lagumdnja .. Sarajevo: LPromotions
{etc.], 1999. - XX, 360 str. : graf. plikazi ; 25 em
Bibliografija: str. [361-362J
ISBN 9953-9750-0-9 (l Promotions)
ISBN 9958-605-01·5 (EkonomsJd fakuttet, Sarajevo)
(081$$·10 660')670
Knjiga je objavljena UL potporu MIT Centra, Fonda Otvoreno drustvo Bosne j Herceg0\ :nf
i spomora prezentiranih u knjizi,
M!sljenjem Fe-deralnog ministarstva obrazovanja, nauke i kulture i spona br. 03'15.235°/99
ad 26.°5.1999. knjiga je oslObodena na prome; proizvoda ! usluga.
1
i
j
I
I
Stvari treba uciniti rwjiednostavnijim
mogu6m. Ali ne ijedrlOstavnijim.
Albert Einstein
yjjj
Moram priznati da me k izncnadio nagli porast ozbiljnosti u ¢itavom tiruu,
cijaje prosjecna stnrost bib ispod tridesetgodina, posto su culi moju "odbranu"
na postavljena pilanja.
"Uparntite dobro, 2a duUe ili dvanaestgodina knJige ipublikaciJe na CD ROM-
ouima i slicnim medijiTrla ce biH uohicajena stvar koja ce imati kratkotrajnu
vrijednost. Ipak, postojace sama jedan CD ROJ.'J, kao dio interaktivnog
paketa, koji ce sluziti kao refcrahia tacka sa oznakom prvl cjeloviti
bosa71skohercegovacki CD za interakt£vno ucenje sa pratecim knjiga/7la i
to iz proslog milen{juma ".
I pak, svp- ovo zajedno je radena i sa namjerom da praveCi alat za interaktivno
ucenje lllforrnatike liZ pomoc infonnacionih tehnologija, uWemo potencijalnim
korisnicima kako i oni magu kreirati interaktivne module iz onih oblasti, tema
iii procedura kojima se sami bave.
o svemu ovome, ali i 0 mnogo cemu drugom, mozete se upoznati preko "Veb
stranice MITCentar IDL tima na: \vl,vw.mit.soros,org.ba.
Nadamseda ce ova trilogija pomoci u pribliiavanju alatima prirnjerenim nevim
konceptima obrazovanja koji obiljcZavaju ulazak u treCi miJeniji.
Citav ovaj paket Cine dva OSnOV1l3 rnedija: knjiga i CD ROM Z3 persanalni
karnpjuter. Skrecem paznju onima koji eventual no avo vide kao znak
odurniranja knjige i apsolutnu prevlast savremenih hl(ormacionih tehnologija
~ da u meni nernaju istomisljenika.
Priroda knjige je takva da ce ana i u buducnosti ostati stalni korijen i izdanak
stabia znanja. fnformacione tchnologije ce predstav1jati mjesta grananja i
listanja stabla znanja U VTcmcnu koje je pred nama.
Model obrazovanja i ucenja po kojern su odgajane generacije je bio isti:
obrazujes se dok si mL::td; rauiS i uCis druge u srednjoj dobi; kada postanes
star, sa\jetujes one koji ide un tc Clljll pricajuCi im 0 svojim iskustvima.
Pred nama je vrijeme ii'iota i rada zasnovanog na stalnom ucenju kroz
primjenu Hovill koncepata, aluta i metoda,
"N"ovi madch obrazovanja i ucenja se hiju pod razliCitirn imenima. Obim
informacija i znanja kojc St' svakodne.vno generiSu vee traze promjene
postojecih i nove modele permanentnog obrazovanja (Life Long Learning).
;x
Model ciljanog ucenja kada ti je znanje 0 necemu potrebno (Just in Time
Learning) nude vadece s v j ~ t s k e konsultantske kuce sa sve vecim uspjehom:
Generisanje sve veceg"obirna znanja zahtijevane sarno da na vrijeme ueite
nesto sto niste prije zo"ali vee ad vas zahtijeva da se "aslobodite" znanja koja
viSe nevrijede iIi koja vam vise nisupotrebna. "Upleaming" ili struno aiuriranje
znanja postaje sve cesce koristena kovanica u svakodnevnoj upotrebi.
Upravo ovom prilikOffi
J
na kraju predgovora trilogiji koj'u irnate pred soborn,
iznijet cujos sarno cetiri osnovna pravila zasnO'Vana na Henom iskustvu, bez
kojih yam nikakvi kampjuteri i knjige ne mogu pomoCi u radu i ucenju:
• Uti da zavrsis sve skate koje mozeS i taka postanes 'zvanicno pametan ".
Aka ni zbogcega drugog, aono 7.atO sto se uvijek moze nati da ti zagarcava
zivot neka budaJa sa potvrdom koju ti nemaS.
• Ne llm[sljqj da si postao pametan zato sto imas papir !1 kajem to pise.
Probaj to i biti taka sto ces stalno uciti i zivjeti po tome sto naucis.
• Radi i uCi sarno ana sto nece skoditi drugima, ono sta dobra radiS i ono
5to valis.
,. Prethodna tri pravila daju prove rezultate sarno ako ih primjenjujeS
uvijek.
Ova pravila nisam naucio ni iz jedne knjige niti sam do njih dosao pomocu
kompjutera. Njih su me na vrijeme naucili moji roditelji.
Zbog toga sam im 'Ciecno zahvaIan.
Sarajevo, rnaj 1999" godine
KRATIG SADP.ZAJ
DYOD ............... 00< .......... .
........... , ........................... xvii
1. OSNOVNI POJMOVl ! " .................. " .................. , ............................. , ...... 1
.2;. KONCEPT I VRSTE KOMPJLlERSKIH SISTEMA .... 57
3. ELE.\JE"-'TI HARDVERA I SISTEMA z.-\ KOMlJNlK,,-CIJU 1'OilAC1M/I ......... . . ........... 137
4. SorTVER I OSNOVE PROGRAMJRANJA ........ ,.195
5. I:\,FQRMACIONI SISTBH ! NJUIOVA ULOGr'. lJ POSLOVA,SJU I DRUSTVt: ......... " ...... 249
6. ELEMENTI rZGRADNJE INFORMAClONl!-I SiSTEMA ···311
7. TACK.". INFlEKSIJE IT , •. " ..•... · .. ·343
LrTERATURA •.••.•• " ....... , .... ............... 361
ZAHVALNfCA .................... . . ........................... ,,' 3 6 5
1
1
I
]
1
I
TRILOGIJA
• INFORl>1ATIKA ZA KORISNlKE PERSONALNlH KOMPJUTERA
• PRlRUCNIK ZA PRAKfICNO KORlSTENJE:
WINDOWS, MlZEZE, INTERNEf, WORD
• INFORMATIKA SA PRAKTIC:NIM KORlSTENJBLPERSONALNlH
KOMPJUTERA NA CD R01H-u ZA nrfERAKTlVNO UCENJE NA
DALJINU
Predgovor
Inforluatika za korisnike personalnih kompjutera je pm dio svojevrsne
trilogije koja cirri prvi bosanskohercegovacki cjeloviti paket za interaktivno
ucenje na daljinu liZ pomoc infonnacionih tehnologija. Ona sadrii osnovne
koncepte i pojrnove 0 kompjuterima koji iz korijena mijenjaju Zivot savremenog
covjeka.
Nju slijedi Prirucnik za prakticno koristenje: Windows, kompjuterske
mreze, Internet i Word. Tu se maze naci sve ono sto danasnjem korisniku
kompjutera treba da bi u svom svakodnevnom poslu koristio PC kao
samostalnu masinu i ostale resurse neke lokalne kompjuterske mreze Hi
Interneta.
Treci dio "paketa" je CD ROM na kojem se maze llaci ne sarno kompletan'
sadriaj dvije navedene knjige u razlicitim softverskim formatima i aJatima
vee i neka dodatna objasnjenja, video zapisi, testovi za provjeru
znanja, prezentacije kao pomor. predavacima iii korisnicima koji sami zele
da uce i u interaktivnoj formi. Sve to zajedno, omogueava da
sami ovladate osnovama informatike i infonnadonih tehnologija "proJazeei"
kroz ovaj CD ROM oa personalnom kompjuteru.
Za pokretanje CD ROM nije potrebno oikakYo predc.:nanje 0 personaloim
kompjuterima niti bilo kakvim softverskim alatima.
CD ROM je nastao u okviru projekta interaktivnog ucenja na daljinu
(Interactive Distance Learning), odnosno TDL projekta Fonda Otvoreno
drustvo Bosne i Hercegovine (FODBiH).
Znacajan broj ljudi, kojima dugujem zahvalnost, dao je veliki doprinos kako bi
sve ovo ugledalo svjet!o dana.
Ovu listu moram poceti sa mojorn suprugom Amborn ne sarno zbog
profesionalne pomoCi vee prije svega zbog toga sto su mi njeno strpljenje i
vi
ljubav stvarali unutrasnji rr; 1 neophodan za bHo kakav uspjesan poduhvat i
normalan zivot.
Prije svega, zahvalnost dug;: . em rnojoj porodici za razurnijevanjc i 2a poklon
koji im nikada ne mogu vrajti. Da1i su mi vrijeme kojeje pripaclalo njima
kako bi se rnogao posvetiti ovorn projektu.
IDLpododbor FODBiHjeinicirao i nsmjeriosvojim savjetima Citav projekat i
zbogtoga zahvalnost zasluzuju Jakica Finei, Hazim Kazic, akadernik TIolidar
Matic i dr Srebren Dizdar",
Kompozicija slika EdeNurnankadica, nastala kao umjetnicka parafraza motiva
sa ,Stet-aka, vecje odavno postala svojevrstan simbal prostora MIT Centra.
Zahvalnost mu posebno iskazujem ne sarno 5tO nam je ustupio da ih koristimo
kao Qsnovu za vizuelni identitet ave trilogije vee i zbog njegove '.jere da cerna _
to uraditi na pravi nacin, imajuCi punu slobodu koristenja njeg.ovog autorskog
djeJa,
Dada i Bojan Hamihalilovicsu uradill stoje vee postalakonstanta: precizno
pretvorili nasu zamisaa u macan dizajnerski produkt.
Recenzentima se nema potrebe zahvaljivati zbog njihovih vlastitih ocjena 0
nasem radu, Ipak sam duzan reCi da citavom timu ucesce dvojice takvih
kolega U ovom projektu predstavlja svojevrsno priznanje.
Dr Ahmed Mandzicje kao osnivac prvog Odsjeka za informatiku u Bo:;ni I
Hercegovini vec skoro tri decenije svojevrstan simbol ove oblasti kad na,,;_
Dr VeJimir Srica nije sarno najplodniji autor iz informatike i menadimenta u
ovom dijelu Evrope vee i cijenjen predavac na univerzitetima i menadzerskhn
programima od SAD do Kine.
Sponzorima kojj su pored FODBiH pomogJi na razliCite nacine i omoguCili da
se t:ilogija pojavi pred korisnicima sa neuobicajeno niskom cijenorn za 0\'11
Yrstu puhlikacije i ovaj tiraz necu zahvaljivati na samom pocetku, Za to je lla
adekvatan nacin rezervisan kraj knjige.
Centar za menadzment i informacione tehnologije FODBiH je kao nosil<ic
projekta formirao lOL tim MIT Centra kojije okup\oveliki broj mladih ljudi,
Dragan Ivanovic i Zlatan Sabic su ne samo rukovodili sa dva
segmenta JDL projekta vec ilicnim primjerorn mlade saradnike poducavali
vii
kaka izgledaju prof,"_sionaJni informaticEl.ri. Zeljko Sainje bio svakodnevn'ldokaz.
cia je mala razh:-_d 'izmcchr infonnaticara i korisnika ukoliko se radi 0
,F-:-'-::-:U,
Tarik Y' saradnike, uglaV110m rodene godinc. sedamdeset
i neke, lcoji Sl1 (),,·1 novim spoznajama faded na projehTh. Izmedu ostalih,
to su: Elvedin Grabovica, Armin Huko, KemaJ Hajdarevic, Sanela Drugovic,
AnitaZubac, Hans Hasanbegovic, Jasmin Spahic, Amra Hadiiavdagic, Dianela
Turalic, Azra Pezerovic, Aida Velie, Minja Mirkovic, Lamija Radonja, Alma
Vranic, Demir Imamovic.
Svaki od dijelova trilogije se moze Citati saIn, alije efekat svakog od njih najveCi
ukoliko yarn nisu nepoznati sacIriaji i preoslala dva.
Informatika sadrzi preko 450 pitanja grupjsanih na kraju svakog poglavlja,
koja yam mogu pomoCi da sami testirnte svoje znanje ix ove oblasti.
Prirucnik na sliean nacin s<ldrii preko 170 pitanja koja l1logu biti neka YTsta
orijentira koliko ste ovladali pojedinirn temama.
CD ROM je medij na kojem sc mogu naCi sva ova pitanj2. zajedno, taka da se
korisnik moze na najbo1ji nacin sam testirati raded na personalnom
kompjuteru.
Tokom izrade CD R01I-a, koji zajedno sa dvije knjige cini kompl\:mentaran
skup alata za interaktivno tlCenjc, IDL tim MIT Centraje prolazio hoz razlicite
faze tipicne za mladc ljude.
Svi sma bili svjesni Cinjenice da Ct U \Tcmenu koje je pred nama CD ROM
postati uobieajeni medij kratkog vijeka trajanja U obrazovnom procesu. Osim
toga, pisati 0 personalnim kompjuterima, njihovoj primjeni i baznim
softverskirn paketima, waci biti spreman da brzo pripremas izmjene I dapune
tek publikovanog teksta ukoliko zeliS da se on duze koristl.
Priroda teme i razvoj informacionih tehnologija nas vodi ka \'femenu u kOf':le
ce se 0 ovim stvarima uCiti iz dncvno "svjezih" prirucnika. Zato se najednom
ad sastanaka projektnog tima pojavilo pitanje zasto toliko insistiral:l na
sveukupnam 1:vaJitetll svih detalja: ad sadrzaja knjiga preko vizuelnog dizajna,
do samog CD ROM-a j njegovog sadr'laja. Uostalom, svima namje bilo jasno
da ce danasnji softverski alati i sami mediji koje koristimo vrlo brzo bib
tehnoloska istorija.
xii
J
1
xiii
UVOD ................................ , ... ;' •.••••.•• ~ ................................................................... xvii
L QSNOVNI POJMOVl ! KONCEPTI ......................... " ........... __ .
- ';NOLOSKE INOVACtJE KOJ£ su FROl\il!JENILE SVlJET POSWEDNJIH 20 VUEKOVA .. ., ....... 4
DRUSTVENE I EKONOMSKE SILE KOJE SU PROMIJENILE SVlJET U P03WEDNJIH 20 GODINA .• 6
KOMPJlTTERI I INFORMACIONI SiSTEMI .................. ..
KOMPJUTERI I PROCESlRANJE tNFORMACIJA ..
M tKROKOMPJUTERSKA REVOLUCIJA ....... .
NF.KE YRSTE KOMPJUTERSKI POSREDOVANIH INFORMAClJA ...... .
ISTORIJSK! RAZVOJ KOMPJUTERA ...
(CIVIL!ZOVA:-<A) REVOLUCIJA KOJA TRAJE.
Nov A ERA II"FORMACIONH:! TEUNOLOGIJA ,
KONCEPTI I PRIMJENA INFORMACIONIH TEHNOLOGIJA ..
PRlMJER REALNE PRlMJENE .......... .
NEKA PITANJA ZA PROVJERU ZNANJA ..
. ...... 8
. 10
..14
..17
20
.. 26
··30
·······33
··49
··51
2. I{ONCEPT I VRSTE KOMPJ1.ITERSK1H SISTEMA ......................................................... 57
KOMPJtTTER KAO SISTEM ................ .
NACIN RADA KOMPJUTERA
EVOLUCIJA BRUNE RADA. KOMPJUTERA
PREDSTAVWANJE PODATAKA ............. ,
PREGLED KOMPJUTERSKOG HARDYERA I SOITVERA ......
MIKROKOMPJUTERSK! SISTEMI ..
DUELOV! PERSONALN'OG KOMPJUTERA.
KUPOVINA PERSONALNOG KOMPJUTER.A.
VRSTE PC SOFTVERA., ....
JoS MALO a IZBORU VASEG PERSQNALNOG KOMPJUTERA ..
PC TOP - USTA.
MINI, VELlKJ 1 OSTALl KOMPJUTERSKI SISTEMI •..•
59
63
68
.. 70
.78
. ............... 81
. ....... 83
. ...•.. 102
. ........ 104
.114
.116
.. ... 122
xiv
PRlMJER REALNE PRJMJENE ...... 126
NEY:'!\ PIT>.NI.'; 7), PROVJERU Z}!.'I.NJA ...
3- ELEMENT! HARDVERA I SISTEM;. ZA KOMUNIKhClJV PuL.\CI}.I."_ ." .. ,,,,,. 137
POHRANJIVANJE I KOMUNIKACIJA PODACIMA U KONCE!'TU D1STR18UJilANE OBRI\DS .... 139
PODACI U DISTRIBUIRANOM PR.OCESNOM OKRtJiENJU.
KONCEPT J VRSTE MEMORIJSKOG HARDVERA ............ .
l(ONCEi'T KOMUN1XACIJE IZMEDU KOMPJUTERA I OKOLlNE ....
ULA2NOjIZl.A.ZNI HARDVER I INTERFEJSI ..
KONCEPT KOMPJUTERSKE MR£zE ... .
MODEL MREZNE KOMUNIKACIJE .. .
PRIMJi:.R R'£ALNE PRIMJENE .....
NEKA PlTANJA ZA PROVJERU ZNANJA ...
145
. . 147
. ..... iS5
16
5
.. ". 178
182
.. 187
18
9
4. SOFTVER I OSNOVE PROGRAMiRANJA ............................................................ , .. , 195
VRSTS SOFTVER..A . .. .... 197
SISTEMSK] 1 AI'UKATlVNJ SOFIYER .... . ... 199
KONCEP'IJ I METOOE PROGRAMlRANJA ........... . 208
FAZE PROCESA .......
KRATK! PREGLED PROGRAMSKlH JEZlKA ... .. ... 229
PRJMJ'ER llEA.LNE PRIMJENE .............. .. .. .. 239
NEKA PITANJA 1.A PROVJERU ZNANJA , ............ 241
5. INFORMACION! SiSTEMI J NJIHOVA ULOGA U POSLOVANJU DRVS:TVlJ ....... 249
INFORMACiONI ! ORGANIZACIONl SISTEMI .....
VRS1'E mFORMACfONIH SISTEMA ........ .
PRIMJENE KOMPJUTERA U POSLOVANJU .......
KOMI'JUTERSKA INDUSTRIJA I NOVE VRSTE POStoVANJA.
KOMPJUTERSKA BEZSJEDNOs:r J KONTROLA UPOTREBe.
KOhlPJOTERSKI VIRUSI
KOMPJUTERI I NJIHOV rrnCAJ NA DRUSTvENE. PROMJENE .
INFOR1>lATlZ"O'CIJ .... I EKONOMSKI RAZVOJ ...
2.51
259
26
7
272
279
.282
286
294
6. ELEME},"rJ IZGRAD):-lJE !l\',,,RMAClONlH SISTT:.:<lA .....
OSNOVNE METODE 12GR.".D0J£ :NFDRM/,c:or.;ril S!STEMA '
ISTR.,,-l.!VANJE 5JSTE.\fA.
SISTEMSK.-\ ANALIZA ...
D17A)N SISTE.:-fA ."
RAzvOJ IMPLEMENT:\C1J." J $lSTEMA.
PR1MJE-R REAL.,>,!'; ..
NEK." PIT,\NJA ZA PROVJERU 7.NANJ.-\
7. TACKA INFLEKSIJE IT ..
POGLED U BUDUC}JOST ...
OSNOVNl rT
KUDA IDE C&C !NDUSmlJ:\ ."
PRlMJER READ-.iE PRlMJ£NE.
NEKA ?lTA,NJA ZA PROVJERU
LrTERATURA ..... ' ...... ,." •.. ,.
ZAHVALNIC ....
xv
30 3
..30 5
. ..... 311
313
317
3'3
" 3
2
7
.... 331
333
337
.... 343
·345
348
-350
··355
359
..... 365
xvi
Uvod
1
1
"Postojeca ekonomska teoriJajejos uvijek bazirana na aksiomima
koji ne DaZe ZQ in/oTmaciju.
Kuda vamja prodam telejon,ja ga viSe nemam.
Kada vam ja prodam infonnaciju, ja imam viSe informacija
samom Cinjenicom daje imam i daUe i da znam daje i vi imate.
Ovo ne vaii za novae."
O'virn rijecima Peter Drucker je nedavno definisao razliku izmeau ekonomije
infonnatickog doba i ekonomije kakvu sma znali od praistorije do danas.
Masina koja je svojevremeno nazvana kompjuter (eng. compute; izracunavati)
zata stD je sluzila kae spravaza brzo racunanje, radikalno ~ transformirala u
infonnacione tehno]ogije (IT), odnosno u alat kojim se na razlicite nacine sa
bilo kog mjesta u bila koje vrljemedolazido svih potrebnih informacija 1 znanja.
Ova knjiga uvodi citaoca upravo u svijet kompjutera i ekonomije narednog
milenija zasnovane na informacijama, znanju i informacionirn tehnologijama.
Struktura i sadriaj knjige Sil prilagodeni svakaTI1 korisnil."ll inforrnacionih
tehnologija. "Informatika" i "Priruenik", koji ide uz nju, dajukorisniku priliku
da ovlada osnovama informatike i koristenja personalnih kornpjutera.
Ove dvije knjige objedinjuju i potrebna znanja "razbacana" u znatno vecem
broju knjiga prisutnih na nasem trZistu.
Metodoloski knjiga je pisana rjecnikom prilagodenim informaticki
neobrazovanom korisniku razlicitih profila i niova kako bi rnogla posluziti i
kao bazni udzbenik za ovladavanje ovim znanjirna.
Vecina al'1:ivnih kon'snjka personal nih kompjutera danas znaju , ,Dnogo vise 0
poje:dinjrn temama koje su ovdje obradene. Njima ova knjiga moze posluzi.ti
da izjednog izvora sistematiziraju svoje znanje i dopune ana sto im nedostaJe
kako bi bili uspjeSni korisnici informacionih tehnologija.
Mada se svakodnevno kupuju veUke kolicine najsavremenije kompjuterske
opreme, danas ne postoje sveobuhvatni i egzaktni podac\ 0 stepenu
iniOlmatiCke pismenosti na Ovlm prostonma. r pored toga, isI..'1lstvo i dostu pni
podaci mi daju z.a pravo da ukaZem na veliku razliku u znanjima iz ave oblasti
kod pripadnika iste generacije i iste profesiollaIne j socijalnegrupacije.
Grupa starijih studenata iz jednog univerzitetskog grada mi je nedavno
prezentirala rezultate manjeg istrazivanja 0 tome koliko mladi !judl razlicitog
uzrasta znaju 0 osnovnim pojmovima iz inform at ike. Posto rezultati nisu za
pohva]uniti.su bitne razliciti ad drugih sredina, necu navocliti imena mladih
istraZivaea. Ovo ipak mozeposluZiti kao dobra ilustracija opsteg informatiCkog
obrazovanja u cjelini.
Studenti trece godine koji su davno IzuCavali i poJoiili osnove informatike,
llcenici osmog razreda osnovne skole koji su vee imaH nastavu iz osnova
informatike i ucenici cetvrtog razreda iste skole koji se u nastavi nikada nisu
sreli sa kornpjuterima. odgovarali Sil na ista kratka pitanja ho npel sta je
Internet, e-mail, hardver, softver i datoteke iIi koje su vrste uIazno-izlaznih
jedinica. operacionih sistema, memorijskih prostora i dijelova kompjutera u
cje!ini?
Ispostavilo seda pribliZno isti procenat i studenata i petnaestogodisnjaka imaju
dovoljan fond znanja iz osnova informatike, NaZalost, U obje grupe jedna treCina
ne zna odgovore ni na elementarne stvarL
DesetogodisnjaCi su biH svojevrsno iznenadenje. Jedna treClna je tacno
odgovorila na sva postavljena osnovna pitanja.
Ovaj u cjelini ne bas ohrabrnjuCi rezultat je, nazalost, bio istovrerneno i
svojevrstan svijetli primjer nase surnorne stvarnosti. Nairne, radilo se 0
gradskoj sredini i ispitanicima od kojih je njih vise od 20% u svim grupama
imalo personalni kompjuter kod kuce, sto je znatno vise od
b05a nskoh prosjeka,
Knjiga koju imate pred sobomje pravljena, izmeau ostalog, i sa namjerom da
cvakvi rezultati ubud uee budu baJji.
xix
Pred vama se nalazi sedam poglavlja, i to od prvog, koje vas uvodi U osnovne
pojmove i koncepte, do u kojem su i;;lozeni razliCiti pOoledi na
buduci razvoj infOlmacionih tehnologiJ2
Svako pog]avUe poCinje izrekorn ili stavum nekog od vodeCill inform,Hicara Hi
eksperata iz te oblasti kojom se ilustrujc sadriina onaga sta sl ijedi. Mada su
sve te izreke po godinama u prosjeku starije od prosjecnog clan a MIiT Centar
IDL tima, bile su vizionarske i ugJavnom su izdrz.ale probu \Temenl!..
UprvompoglavJjl.1, pod nazivom Osnovni pojrnovi i koncepti nisu sarno
izloieniosnovni pojmovi potrebni za daIje Cilanje knjige 0 kompJuterima,
procesiranju inforrnacija i informaclonim sisternima vee i prcgled razvoja
tehnologije u c.jelini.
Drustvene i ekonomske sile kaje su mijenjale svijet u posljednih 20 godina 51..!
definisane kao ohir u kojem se informacione tehnologije razvijaju i same uticu
na promjene okruzenja. Istorijski razvoj kompjutera sluz! kao iJustracija
razliCitih faza tehnoloskog ramajn i kao dabar pokazateU ukupnih promjena
u drustvu.
Koncepti i \,Tste kompjuterskih sistema je naziv drugog pog/ouija u
kojemsu pored nacina rada kompjuterskog sistema i predstavljanja
objasnjeni i osnovni pojmovi 0 mikrokompjuterskim i
kompjutenma. Ovdje se mogu naCl i odgovori oa neka praktlcna pltan]a KOP
se namccu prilikom kupovine personal nih kompjutera i izbora PC softvera.
Elementi hardvera i sistema za komunikaciju podacima su izlozeni
u trecempoglavlju. 0 modeljma kompjuterskih mre7.a i distribuiranih
semoze nad dovoljnn informacija potrebnih obicnom korisnjku persoDnlmh
kompjutera.
U cetvrtom poglavUu, Softver i osnove programiranja, izlozeni su
koncepti i metode programiranja, krath pregJed programskih jezika i
objasnjeni pojmovi koji se odnose na sistemski i apjikati\11i softver.
Informacioni sistemi i njihova uloga II poslovanju i drust"vu Sll
obja.snjeni kroz odnose izmedu informacionib i organizacionih sistema i raz1ihte
primjene kompjutera u poslovanju. Uticaj informatizacije na ekOl:lOrnski r;lz'"?J:
kompjuterska industrija i nove vrstc posJovanja i aspeJdl sJgurnostl I
kompjuterskih vinlsa 5U sastavni clio pelog puglavlja
xx
I
Element-i izgradnje informacionih sistema su izlozeni,sarno u osnovnim
normalama. Sesto poglavlje sadrii pojedine faze izgradnje inforrnaCionih
sistema: istrazivanje, sistematska analiza, dizajri, ran-oj softvera,
implementacija i odrlavanje.
Pasljednje, sedmo pog/avlje, nasi nazivTacka infleksije IT. Na simboliean
naCinje opisana tacka u koja] infonnacione tehnologije dobijaju nOv1 razvojni
poticaj i taka bitno utieu Da ukupno druStveno i ekonomsko okruzenje.
Pored vlastitog videnja buducnosti kompjuterske i komunikacione industrije
ovcljc se mogu naci i predvidanja tri vodeca covjeka PC, softverske i
telekomunikacione industrije. Tu je i svojevrstan pogled u buducnost sa
osnovnim trendovirna razvoja IT industrije.
Na kraju svakoQ poglauUa date su tri. grupe pitanja za provjeru z n a r ~ i a .
Prirodno, navedena pitanja nisu pokrila sve ono sto treba znati nakon citanja
same knjige, ali su dobar naNn da Citalac sebe testira i stekne osjecaj 0 svom
znanju.
Kroz svih sedam poglavlja se provlaci jedan konzistentan primjer
kompjuterizacUe /akultetske biblioteke u kojem se citaocu nastoje pribliziti
pojmovi i koncepti 0 kojimaje bilo rijec u odgovarajucem poglavlju.
Spisak literature saddi 22 najrelevantnija naslova iz aYe oblasti koji su
neposrednokoristeni pri izradi knjige.
Na samom kraju nalazi se prigodna zahvala i pred.stavljanje sponzora koji su
na fazJicite naCine pomogli u izradi knjige i omogucili da njena cijena za krajnje
korisnike bude sto manja.
1
Osnovni poj movi
i koncepti
Tehnaloske inovacije koje su promijeniIe suijet posljednjih
20 vijekava _ DruStvene i ekonomske siZe koje su
prom(jenile su(jet uposljednjih 20 godina • Komp}uteri i
iriformacioni sistemi. • Kompjuteri i procesirarVe
in/ormac(ja _ Mikrokompjuterska revolucija • Neke
vrste kompjuterski posredovanih informacija • Istorf;iski
razvoj kompjutera _ (O:uilizovana) revolucifa koja traje
• Nova era injormacionih tehnologija - Koncepti i
primjena in/armacianih tehnolagija _ Primjer realne
primjene • Nekapitarifazaprovjeru znanja
,.
,
,
Radikalan element pruog napravljenog
kompjutera nije bila brzina, vee rezuItat da
ie 18.000 dijelovajunkcionisalo skora
istovremeno.
Ralph l. Cole, 1969
3
!
Pojavomjos jedne masine, 2vane kompjuter > svijet prestaje izgledati
kikav je oio _do tada. Ra7,voj kompjutera mnogi smatraju najvaznijim
tehnololikim dostignucem XX vijeka. Onje zapoceo kDmpjlJiersku revolueiju
(eng. comput!3f revolution), koja se po efeh.'tima moze porediti sa industrijskom
revolucijom prethodnog vijeka.
Kompjutelisu znaeajno uveeali nas kapacitet analize podataka, proracnna i
komunikacija, dovodeCi do znacajnog ubrzavanja tehnoJoskih procesa. Osim
toga, razvoj kompjutera se naziva informatickom, informacionom,
elektronsJmm. postindustrijskom ili drugom industrijskom revolucijom. On
je u velik6j !l1jeri povetao Ijudske intelektualne kapacitete, na analogan naein
kao sto je industrijska revolucija XIX vijeka znacajno uvecala snagu ljudsklh
Jedna od mogucih definicijaje slijedeca:
Pojam kompjuterskc revolucije se odnosi na brze i znacajnc
promjene nastale sirokom upotrebom i ovisnoscu 0
kompjuterima u modernom drustvu.
Kako najcesce izgledaju pr\1 susrer! sa informatickim pojmovima kao sto su
sistem za pracesiranje podataka (eng. data processing system),
kompjuterski sistem (eng. computer system) iIi i7iformacioni sistem
(eng. information system)?
Oni ostavIjaju utisak veoma kompleksnih, tehnicki visoko sofisticiranih i cak
pomaio misterioznih stvari, pa se stoga moze ciniti da je razumijevanje
osnovnih koncepata koji stoje iza tih pojmovJ dosta tezak zadatak. Takvaje
predstava potpuno neosnovana. Da se ne radi 0 nekim nesvakodnevnim i
apstraktnfm pojmovirna, svjedotl i to da citanje ovog istog teksta
podrazumijeva veoma inwzivno procesiranje podataka od sirane citaoca! Koje
su to karah.1:eristicne aktivnosti citaoca dok rita ovu knjigu? Izmedu ostaJog,
citalac:
@ prikuplja poda.tkc
*" pamti informacije
If uidjucenje u procesiranje podataka
predstavlja jedan informacioni sistem
1
I
" Ii
"
.,
J
I
I
I
I'
__ .. _______ .._. _______ O.:'_n:...o_u..:.ni.pojmoui i ko,ncepti
e srec.e se sa konl.pjuterskinJ
• diD je obrazovnog informacionog :sistema.
U Dvom poglavlju cemo objasniti temeljne koncepte i pojrnove na kojima
pocivaju navedene opservacije,- a koji su ujedno kljucni za razumijevanje
danasnje, kao i buduce upotrebe kompjutera. Razumijevanje tih,koncepata
ne zahtijeva siroko tehnicko predznanje.
Tehnoloske inovacije koje su promijenile svijet
posljednjih 20 vijekova
Kraj dvadesetog vijeka obiluje potragom za "naj" ljudima i dogadajima koji su
obiljeZili prethodna dva rnilenijuma. Januara 1999. godine publikovan je
rezultat internet "rasp rave" grupe amenckih naucnika koji su pokusavalidoci
do odgovora kojaje to tehnoloSka inovacijakojaje najvise utica1ada civilizacija
danas ima ovaj izgled. Ova "top - lista" sigurno ne mora biti predmet
konsenzusa niti to ijedna lista ove vrste moze biti. Ipal<, ona je vrlo ilustrativna
i ukazuje nu skup tehnoloskih inovacija koje je odredio autoritativan skup
naucnika i bez kojih bi civiIizacija danas sigurno imala drugi izgled.
U sami vrh su se plasirale inovacije kaje su ninogi i automobH, parna
masina, sijalica, teleskop, svemirska putovanja ... Takodesu se pojavUe i neke
na ocekivane nominacije i nista manje iznenadujuca obrazlozcnja.
R.nvoj tranzistora, radija i celularnih telefonaje ocijenjen kao "najsnaznije"
oruzje protiv totalltarizma ikada izmisljeno jer je unistio zelju !judi za
centralizovanom kontrolom infonnacija".
Sami vrh top -liste inavacija tesko da djeluje kao spisak tehno]oskih inovacija
za kojc citalac moze reCi cia je upravo to ocekivao.
pJetenje spada u neocekivnne lidere liste tehno]oskih inovacija mada je to
obrazlozeno tvrdnjom da su pojavom pletene tople odjece'radikalno
promijenjeni odnosi unutarporodica. Naime
J
do pojavepletene odjece kojaje
ntldila toplinu, "srnrtnost djece je bila izuzetno velika taka da roditelji nisu
puna emotivno ulagali u svoju djecu."
Osnouni pojmovi i koncepti 5
Vodovod i kanalizacija su omoguciIi da cista voda dode do kueaj polja, a
da se odatle izmjesti prljava vQda. Mikrobioloske bolesti 'ukljuclijuCi i koler.1
su postaie kontrolabiIne, poljoprivreda i gradovi su.svako na svoj naCin dobiH
novi zamajac.
NaocaIe za dalekovidnost su prakticno udvostrucile racini vijek svakoga
ko cita iIi radi precizne zanate i time uveli svijet u doba leada vladajuCa elita
nema manje od 40 godina. Tim izumom je' pomaknuta i psiholoska barijera
da se ]judi ne moraju pomiriti sa bioloskim nedostacima.
Stamparija kakvuje Gutemberg izmislio U 15. stoljecu spada U ocekivani
rezultatovakvog istraZivanja. Stamparijaje radikalno demokratizirala zanje i
posredno nas dovelado danasnjeg informatickog doha.
Casovnici koji su "objektivizirali" vrijeme su i omogucili razvoj sirokog
spelctra naucnih disciplina cijaje osnovna mjerajedinica izrazena ciklusima u
sekundi. Ova sprava nam nudi ok:vir u kame se prirodni zakoni mogu
kvantificirati.
Konjske uzde i dizgine su revolucionirale nacin ratoyanja i omogurue
razvoj feudalnog drustva. Bez ovog izuma civilizacije se ne bi razvijale u
sjevemim predjelima planete. Bez ukroeenih konja urbana civilizacija Beea,
Padza iIi Londona ne hi imala svoj razvoj kakav danas znaIno.
Arapski brojevi, odnosno hindu-arapski brojni sistem kojije sadrlao simbol
za nulu, otvorio je put ka savremenoj rnatematici koja je u osnovi naucno-
tehnoloskog razvoja. Njutnov i Lajbnicov kalkulus definisan u 17. stoljeeuje
izgraden na ovom brojnom sistemu. Da Sil stad Grci imali takav matematski
aparat na raspolaganju, moderna tehnologija bi se mogia pojaviti Citav
milenijum ranije. GaIilej bez arapskih brojeva u kojirna pozicijacifre imasvoju
vrijednost (1230 za razliku od MCCXXX) ne bi mogao ni poeeti kvantifikacijske
studije 0 prirodi koje su se razvile u ono sto se danas podrazumijeva pod
pojmom nauka.
Pilula za kontrolu zacecaje pored svega dovela do bitno drugacije uloge
zene uz evidentan efektjacanje spoznaje i koncepta po kojemje tijeIo "sluga"
duha. a ne obratno,
Gumica za brisanje i "delete" tipka su omogucile koncept po kojem se
moze pokusati. pa aka ne uspijes) izbrisati pokusaj i \Tatiti se u prethodni
korak. Bez tog koncepta tciko bi se moglo govoriti 0 modeiu nauke kakvu
6 ___________ . ________ -,O:::.:::sn:.:o;cu:::cni P?jmovi { koncepti
danas znama. Bez koncepta brisanja ne bi bilo nacina za prirodne eVQludje
vlasti, kultute Hi etike.
lpak, kadaje bio u pitan;', izbor mjesta, pitanje pobjdnika nije rije.seno
ni u "foto -finisu".
Dvijejnovacijesu ostilL ;l nominaciji, bez odluke 0 pobjedniku. Ono sto imje
zajednickojenjihova unutraSnja priroda. U cba slueaja radi se 0 tehnoloskom
konceptu ili "'izumu." koji je po svoj9j prirodi neutralan - ni dobar, ni los. S
druge straIle, situi'ranje aba ta "jzuma" u dati drustveni kontekst qstavJja
rnogucnostda njihova realnaprimjena bude olicenje zla Hi olicenje dobra.
Sta ce od to dvoje da se desi, ne zavisi ad samog "'izuma" vee od pravca u
kojem se on drustveno usmjerava.
Dvije inovacije koje su obiljezile rnodernu civilizaciju i prelhodna dva
milenijuma su atomska energija i kompjuteri.
Ipak, i u tom druStvu kompjuter je po necemu jedinstven U odnosu na sve
dotadasnje "izume",
Za razliku ad hila <:ega drugog, danaSnji kompjuteri sami po sebi, kada ill kupite
i neslme nicemu. Cemu eeda sluze, 0 tome covjek donosi odluku
koja mu ornogueava da ga koristi u prakticno svakom aspektu savremenog
zivota i rada.
Drustvene i ekonomske sile koje su promijenile svijet u
posljednjih 20 godina
Dok Be Bosna i Hercegovina nalazila u ratu, svijet se mijenjao kao nikada u
svojoj istoriji prije toga (slika 1.1). Dokse Bosna i Hercegovina oporavljala ad
rata i ponovo pokusavala praviti stare i srusene strukture vracajuci se na
predratnostanje, svijetse mijenjaojosvecim brzinama, naCinima i obimoffi.
Ovladavanje ovim promjenama znacl ovladavanje vlastitom buducnoscu.
Upravo informacione tehnologije i ekonomija zasnovana na inforrnacijama i
znanju uvode svijet u potpuno novi nacin organiziranja svakodnevnog zivota
i rada oko potpuno novih koncepata.
Osnovni pojmovi i koncepti 7
Dok se prakticno do juce trazio odgovor na pitanje kako definisati
komparativne prednosti nekog regiona na principima neoklasicnog
ekonomiste Davida Ricarda iz vremena Adama Smitha, danas se trail
odgovor na pitanje kako definisati kompetitiVllc prednosti regiona ili
organizacija.
Kompetitivna prednost u danasnjem svijetu se gradi na
specijalizovanom znanju i informacijama primijerljenim na
kreativan i inovativan nacin u dinamicnom i kompleks nom
sistemu ulaza, komplementarnih sistema i povratnih una.
Kompetitivne mogu bit! organizacije koje u svom okruzenju (fizickom ili
logickom) kreiraju kJaster (sknp) srodnih i komplementarnih organizacija
djelujuci u globalnorn okruzenju uz odgovarajuce situiranje informadonih
tehnologija (IT; eng. infom1ation technology).
Kompjuterske sprave postaju nezaobilazan dio nase ukupnc svakodncvl1ice.
I
I
II!
I
I
I
1
I
8
OSilOVTli i koncepti

Kompjuteri i informacioni sisterni
Na pitanje kada Sli se pojavili prvi kompjuterj, malo ko ce pogrijesiti za vise
od 100 godina. Na pitanje kada Sll se pojavili inforrnacioni sistemi, greske
mogu biti ceSce.
Postuje dva pogleda kao odgovor n. to pitanje. Po jednom, informacionisistemi
su se pojavili kadaje covjek sisao sa grane. Nairne, zagovomici te teze tvrde
da je covjek morao imati infonnacioni sistem da bi se odlucio da promijeni
mjesto svog stalnog boravka. Upravo tu argurnentaciju koriste zagovornici
druge teorije koji smatraju da Sll se pm infonnacionisistemi pojavili kadaje
covjek odlucio daside sa grane. Bez infonnacionogsistema on bi gore i ostao.
U svakom sluCaju, radi se 0 konceptu staromkoliko i ljudi; konceptu koji pored
Ijudi sadrli i procedure, podatke, informacije i znanje (sIika 1.2),
Za razHku od informacionih sistema, kompjuterski bazirani informacioni
sistemi (slika 1.3) Sll se pojavili sa prvim kompjuterima i evoluirali zajedno sa
infonnacionim tehnologijama u cjelini.
Slika 1,2
Kornponcnte
informacionih
sistema
Ne tako daVIlo, 1943. godine, TomasJ. Watson,dugogodlsnjigencralniclirektor
IBM, covjek po kojem danas nasi ime jedna od vodeCih svjetskih IT
naucnoistraZivackih laboratorija, ostaoje upamcen i po svojoj izjavi: "Mislim
da postoji svjetsko tIiiste za mozda pet kompjutera",
U posljednjih dvadeset godina IT Wigte se za 19 puta i preSlo cifru
od poJa triliona dolara. Troskovi informadonih tehnologija u 1996. godini u
Evropskoj uniji su iznosili 2% GDP, odnosno preko 360 ECU po stanovniku. U
SAD taj iznos je bio preko 760 ECU po stanovniku UZ, za nase uslove
nevjerovatnih, 3,7% GDP.
P"ULCU
Osnovni pojmovi i koncepti 9
Takvi pokazatelji ponekad usmjeravajQ ljude na razmisljanje po principu,
"tnagaou u IT kada budem davoljno bogat". .
Rezultat takvog rezona je da nika:da neces poceti ulagati u informacione
tehnologije pa neces n1kada ni postati bogat.
Drugim rijecima, princip koji nudi razvojnu sansuje: "U1agaeu u inforrnacione
tehnalogije da liih bio bogat". Rezulta! takvog rezonaje da imal sansu da to i
postanes, TehnologiJa sarna po sebi ne rjesava nijedan problem pa tako ni
ovaj, ali yarn u vremenu koje je pred nama daje u ruke aliIt koji pomai.e u
svakodnevnom iivotu.i radu, Svaki dan se pojavljuju nove tehnologije koje
postaju prisutne u svakodnevnom prije nego to ocekuju i najhrabriji
vizionari. Prije nekoIiko godinaje najavljivano sest novih tehnologija koje Sil
trebale da obiljeze ulazak u treCi milenij.
Velika IT istrazivaCka cetvorka (Bell Laboratories, Xerox PARC, IBM
T.J.Watson i MIT Media Lab) vodilajeu trei razvoja tehnologija za 21. stoljeee.
U novom milenijumu su nas trebali cekati:
Stika 1.3
Komponente
kompjuterski
baziranih
informacionlh
sistema

holografsko pohranjivanje podataka
HARDVER
I

PROCC:UlJI\C:
SOFTVER
10 ________ ___ _ Osnovni pojmoui i koncepti
1& fiberoptiCke brzine tera bita u sekundi
.. inteligentno dupli_ci:'lnjepodataka
... prepoznavanje govora
s?ftverski agenti
magicne lupe za zurniranje grafiCkih povrsina za koje se vezuju drugi
podaci.
Vecje danas evidentno da se za neke ad ovih tehnologija vise ne ceka novi
miIenij. Dvadeseti vijek ce biti ispracen sa neldma od njih u svakodnevnoj
upotrebi.
Kada je u pitanju mjesto i uloga PC i IT u cjelini, tu se ne trebaju ocekivati
neka veca iznenadenja.
Arnericka ekonomija vee duZevremena svoju snagu zasniva na PC proizvodnji
uz sve ono sto prati ovu industriju od softvera do ISDN linija, Godine 1990.
kupovina "high-tech" opremejeiznosila oko 20% ukupnih poslovnih investicija
da hi 1998. taj procenat iznosio 40%. U isto vrijeme kompjuterska industrija
(ukljucujuci i softver) generisalaje oko 1 milion novih amenckih radnih mjestu< •
Prije 10 godina oko 21 milion PCje prociano siromsvijeta, od cega 9 miliona u
SAD. Godine 1998. svjetska prodaja je iznosila 93 miliona PC od cega 36
miliona u SAD. Dokje 1990. U SAD oko 15% domacinstava imalo PC, danasje
to preko 50%.
U nekim djelatnostima sirom SAD broj zaposlenih nije yeti od broja PC u
samoj firmi. Ipak se 1999. gOdine ocekllje rast prodaje od 14%, odnosno 41
milion prodatih PCstoje iznad rasta od 13% 1996. godine, ali manje ad. 20%
rasta 1997, odnosno 19% rasta 1998. godine. U ovo se ne racuna novi trend
ugradnje kompjuterske opreme u prakticno sve kucne elektronske
potrepstine.
Kompjuteri i procesiranje informacija
Zbog cegaje danas neophodno imati osnovne predstave 0 informatici i njenim
pojedinim segmentima? U nekim razvijenirn zemljarna pojam pismenosti sc
pomjera sa poznavanja citanja ipisanja na znanje upotrebe kornpjutera.
Osnovni pojmovi i koncepti 11
i
Pitanje svrhe razumijeYanja kompjutera, pr:ocesiranja informa'cija i
in[orrnacionih sJstema se maze razmatrati nadugo i nasftoko. Zbog prirode
ave kujige ovdje cerna istaCi samo nekoliko kljucnih razlaga.
Informacijaje, pored mase i energije, osnovni resurs uniyerzuma. Mi iivimo
u iriformacionom drlIstvu (eng. information society) Cija je privreda
duboko zav;sha od stvaranja j distribucije iniormacija od- strane ljucii koji
operisu znanjem. (eng. knowledge workers), Stoga morqffiO nhuciti da
iskoristimo infonnacione resurse za optimruno koriStenje nasih matelijalnih i
energetskih resursa.
Kompjuter je glavni alat (eng. tool) za stvaranje i koristenje informacija.
Koristenje kompjutera je siroko rasireno i postaje kljucno II poslovanju i
upravljanju drustvorn. Ono je dodatni poticaj dobi]o pojavom
mikrokompjutera. Poznavanje upotrebe ovog alata kljucno je za koristenje
informacionih resnrsa u razvijenom drustvu.
Pravilni iriformacioni tokovi od vitalne su vaznosti za rad svake organizacije.
Stoga aktivnosti procesiranja informacija koje transformisu podatke u
informacije najcesce predstavljaju:
o najveci dio cijene poslovanja
* najodgovorniji dio posla za mnage zaposlene
.. glavni faktormotivacije zaposlenih i zadovoljenosti kupea
II glavni izvor informacija za efektivno donosenje odluka
., sve vecu mogucnost zaposlenja za rniJione ljudi I zena sirom sv1jeta.
Kornpjuteri, sistemi za procesiranje podataka i informacioni sistemi postali
su kljucna sredstva -za rad modernih organizacija. Kao sadasnji i buduCi
korisnik kompjutera, citalac treba da savlada elementarno koriStenje tih
sredstava.
S obzirorn na najznacajnije trendove u kompjutcrskoj industriji, pojarn
kornpjuter se koristi da oznaci elektronski, digitalni, opstenamjenski
kompjuter sa memorisanim programom. Tahi kompjuteri se koriste za
gotovo sve poslovne primjene.
i

12 Osnovni poJmovi i koncepti
Stoga moiemo dati slijedecu definiciju:
Kompjuter Je elektronski uredaj kojz' ima sposobnost da
prihvati podqlke, interno memoriSe i automatski izursi
program sQcinjen od instrukcija, izvrsi matematicke, logicke i
manipulativne operaciJe nad kao ida d.ostavi izlazne
rezultate.
Postoji mnago vrsta kompjutera, kao sto postoji i mnogo nacina njihove
upotrebe. Taka postojc digitalni i analognikompjuteri, specijalizovani
i kompjuteri opste namjene, mikrokompjuteri, minikompjuteri i
mnage vrste veCih kompjutera ukljucujuci superkompjutere.
Vazno je shvatiti ulogu kompjutera u procesiranju informacija (eng.
information processing) koja se takode nazlva i procesiranje podataka
(eng. data. processing). Danas Sil kompjuteri primarna sredstva za
snabdijevanje korisnika infonnacijama, AJi
l
od togajejos vainije procesiranje
informadja razumjeti u slijedecem kontekstu:
Procesiranje iii obrada informacijaje sistem ulaza,
abrade, izlaza, pamcerg'Q i kontrolnihJunkcija koje
transformisu resurse podataka u iriformacione produkte, uz
koristenje hardvera; softvera i {judi kao resursa.
Slika 1.4 i1ustn0e ovaj ostlovui konceptualni model. OVaj koncept cezbog svoje
vainosti cesto bib naglasen u ovoj knjizi. To cepomoci citaocu da poveZe mnoge
Cinjenice i druge koncepte koji sejavljaju u procesu proucavanja kompjutera
i abrade infOlmacija.

Kornpjuterska oprema i raznovrsni uredaji koji mu sluze
naziuaju se har-dverom (eng. hardware - "tvrdi",jizicki dio
_____________ ___
Osnovni pojmovi i koncepti
Hardver ukljl.!cuje i klasu uredaja koji su poznati kao mediji za smjeStaj
podataka (eng.-data mew.), koji se mogu definis.ti Imo fizioo objekti n. kojima
se mogu paintiti podaci ... Npr.) hardver se moze od:
• centralne proces'ne jedinice (erig. central processing unit - CPU)
sistema
Slika 1 A
Model.sistema
za procesiranje
informacija
• k6mpjuterskih terminala (eng. computer ternrinaIs), koji koriste tastaturu
(eng. keyboard) za unos podataka i ekran (eng. screen) iIi stampac (eng.
printer) za njihov prikaz

medija magnetnog diska (eng. magnetic disc media), na kome se ogromne
kolicine jedinica podataka mogu smjestiti u fonni elektromagnetskih
impulsa na namagnetisanim metalnim ili plasticnim k.ruinim povrsinama.
Nizoui operacionih instrukcija (koji se zovu programima) koji
upravlJaju kompjuterskom obradom podataka i kontrolisuje
zovu se softver (eng.' software - "meki" dio kompjuterskog
sistema).
--------------------
14
Osnouni pojmovi i koncepti
Softver ukIjucuje sve tipo·_, instrukcija koje upravljaju operacijama hardvera
s ciljem izvrsenjanekog spcificnog zadatka obrade podataka. On obuhvata:
• . sistemski softver (eni: system software), kao sto je opcrativni sis·tem,
koji konttoIise funkcije kompjuterskog sistema
• aplikacioni softver(eng. application software) koji se sastaji od program a
koji upravljaju konkretnim poslovima abrade podataka, kao sto su npr:.
prograrni za vodenje knjigovodstva Hi obrade plata zaposlenih
• !judi koji su potrebni za funkcionisanje sistema za obradu infonnacija (eng.
information processing systems) su kompjuterski specijalisti i
kompjuterski korisnici.
Kompjuterski specijalisti 5U ljudi koji razviJaju i upravljaju sistemima
za obradu iriformacija. To su, izmedu ostalih. sistemski analiticari (eng.
computer analysts), programeri (eng. programers), kompjuterski operatoD
(eng. computer operators) i usluzno osoblje. Sistemski analiticari dizajniraju
sisteme za obradu informacija na asnow informacionih potreba korisnika;
programeri pripremaju kompjuterske programe na osnovu specifikacija koje
daju sistemski analiticari; naposljetku, kompjuterski operateri operisll
kompjuterom.
Kompjuterski korisnici (eng. computer users) iIi krajnji korisnici (eng.
end users) sll,svi oni koji koriste kompjuterski sistem iIi informacije koje on
stvara, bilo kao knjigovode, inzinjeri Hi rnenadzeri. Vecina ljlldi koji su II
kontaktu sa kompjuterima su kompjuterski korisnici.
Mikrokompjuterska. revolucija
Razvoj mikrokompjutera Hi "kompjutera na cipu" razglasen je ne sarno kao
glavno dostignuce cetvrte korn pjuterske generacije vee kao i glavni tehnoloski
probo) kojije zapoceo "drugu kompjutersku revoluciju".
Mikrokompjuterska revolucijaje tehnoloski proboj koji donosi kompjutersku
snagu i ljudima i u proizvode. Cetiri gJavne dimenzije revolucije su;
(1) mikrokompjuterska tehnoiogija,
",-,
Osnovni pojmovi i koncepti
(2) "distribuirana Qhrada" (el!g. distributed precessing),
(3) "licna upotreba kompjuLera" (eng.yersonal computing) i
(4) "inteligentni proizvodi" (smart products).
15
Razvoj mikrokompjutera predstavlja kljucni pomak Hi neku vrstu kvantnog
skoka u kompjuterskoj nauci i tehnologiji zahvaljujuci sve vise i vise
ubrzavajuCim trend.ovima u mikroele1:tronici. Una toe maloj velicini ijeftinoci,
danas je na triisfu-'mognce naCi mnogo, po njihovom kapacitetu, mocnih
mikrokompjutera. Cak i kad "veCih" kompjutera, pojava mikroprocesora i
mikrokornpjutera unosi nove ideje II dizajn. Zato se te komponente ugraduju
i u neke velike kompjutere·radi dodatnog povecanja performansL
Mikrokornpjuterska tehnologija podrazumijeva komplcksan i precizan
proces proizvodnje cipova (eng. chips) sa mikroelektronskim kolima na sebi.
U toku tog procesa, laboratorijski ostvareni kristali cistog 5iJicijuma 5e prva
sijeku na vejfere (eng. wafer - kriska). 2atim se na njih nizom slazenih
fotolitografskih (eng. photolithographic) procesa nanose slojevi mikroskopskih
elektronskih kola. Tokom procesa, vejferi 5e ce5to ciste hcmikalijama i izlazu
ultraljubicastom zracenju kroz maske na kojima se nalaze uzorci slojeva
elektronskih kola. Kako proces napreduje, na vejferu nastaje kompleksni splet
nizova elektronskih kola sacinjenih od tranzistora, otpornika, kondenzatora i
ostalih elemenata.
Pored ovog, moze se navesti niz modifikovanih ili alternativnih postupaka,
kao npr. "ucrtavanje" kola na vejfer pomocu kompjuterski navodenog
elektronskog zraka. Nakao izrade vejfera, ani se dijele na nekoliko stotina
individual nih cipova, koji se zatim pojedinacno zalivaju u kuciSta. Posta j
najmanja cestica prasine maze uniStiti Cip, ovaj proces se od\ija u tzv. cistim
sobama (eng. clean rooms), u kojima su radnici odjeveni u odijeJa slj(na
hirurskim, dok se zrak konstantno filtrira.
Kada se govori 0 distribuiranoj obradi (slika loS), misli se na obradu
podataka koju vrsi vise prostorno disperziranih indivlclualnih kornpjutera
povezanih u kompjutersku mrezu (eng. computer nerwork). Nairne, sta!no
usavrsavanje mikroprocesora i mikrokompjutera omoguCilo je da se ani koriste
kao inteligentni kontroleri (eng. intelligent controllers) raznih u]azno/iz]aznih
uredaja, kojj i sami taka poprimaju mnoge sposobnosti kompjuterskih sistema.
dodatnih mogucnosti i veceg kapaciteta abrade, ovah'va "disperma"
I
1
I
jj
16
]
]
]
;;
j
J
1
R

J
]
]
1
I
I
Osnovni pojmovi i koncept£
----------''-
obrada poda,taka bolje odraz.ava i realizira potrebe u ptimjenama u ionako
disperznim Kao pnmjer se mogu navestI sistem proizvorlnje u
nekoj veHkoj kompaniji iIi nabavka i distribucija zazivot potrebnih dobara,
Strahoviti prodor mikrokompjutera u sve pore ,{vota ucinio je danas moguCim
i ono na sta tvord prvobitnili kompjutera te.ko da su i pomiSljali: upotrebu
kompjutera za potrebe i cd strane samo jedne;osobe. Ostvarenju tog trenda
nije pridonijela sarno pojava mocnih personalnih (tj. licnih) kompjutera
(eng. personal computer vee i danas siroko rasirena upotreba
mikroprocesorskih sistema u razoe droge, specijalizovane nredaje za kucnu
iIi drugu upotrebu i zabavu. Rezultati togtrenda su personalni kompjuteri na
posIu, kuci iii u igri.
Vee unatrag nekoliko godina je postala tehnolqski i ekonomski opravdana
ugradnja mikroprocesorskih i mikrokompjuterskih komponenti u postojece
industrijske ipotrosacke proizvode sciljempove6mja njihovih performansi,
kao i stvaranja novih proizvoda. Take. nastali tzv. inteligcntni proizvodi
(eng. intelligent products) postaju ne sarno efikasniji zahvaljujuci ugradnji
mikroprocesorski baziranih kontrolnih sistema-vee postaju ijednostavniji i
mocniji za koristenje (eng. user friendly -"prijateljski nastrojen prema
korisnicima").
Ono sto upotrebu inteligentnih proizvoda cini suStinski razlicitom od upotrebe
personalnih kompjuteraje cinjenica da se od njih9vih korisnika ne zahtijeva
poznavanjc informacionih tehnologija, vee jedino umijece koristenja
konkretnog proizvoda iIi usluge.
Tennoloski napredak, koji je omoguCio veliko smanjenje cijene i dimenzija
mikroprocesorskih i mikrokompjuterskih sistema uz istovremeno povecanje
njihove moCi, proizveo je efekt sve vece kibernetizacije drustva i
poslovanja. Kao rezultat promjena koje su se u protekloj deceniji odigrale u
podrucju poslovanja, pitanje neprestanog pov€eavanja kvaliteta roba i usluga
postalo je ne sarno pitanje trziSnog prestiza vee i opstanka za rnnogobrojne
firrne, koje u kibernetizaciji vide ne sarno najefikasnije vee. i jedno od
najjednostavnijih i najjeftinijih sredstava za postizanje tdisnog uspjeha.
Cip, kao siroko llsvojcni sinonirn za mikrokompjutersku komponentu, danas
je neizostavan sastavni dio komunikadonih uredaja, telefonskih i kreditnih
kartica, automobila, medicinskih pomagala, kontrolnih i regulacionih ureaaja)
ortopedskih pornagala, mikrovalnib pccnica, televizora! identifikacionih
OSTwvnipojmovi i koncepti
Silka 1.5
Distribuirana
\O,-OCE'''' mrcza
SkladiSte
FABRIKA Komercijala
17
-----
Prodavnica
PREDSTAVNISTVO
kartica, SPOrtskill pomagaJa, usluznih automata i mnogih drugili stvarl od kojih
korisnikjednostavno ocekuje da funkcioniraju stalno, korektno i efikasno.
Neke vrste kompjuterski posredovanih informacija
Kljucni dio kibernetizacije drustva je rapidno povecanje broja i vrsta
kompjuterski posredovanih informacija .
Do prije nekoliko godina, tekstualne informacije su bile gotovo iskljuc.ivi
produkt fada kompjutera: izvjestaji i obavjestenja, bilo u stampanoj formi iii
na displeju kompjuterski baziranih uredaja. U tom okviru, uporedo sasirenjem
komunikacionog aspekta koristenja kompjutera, elektronska posta je
postala jedan ad najprisutnijih vidova informacije s kojom s€ korisnik
kompjutera susrece.
18 Osnovni pojmoui i
Web stranice Uiksc.6) SU korak naprijeil u multimedUalnoj prezentaciji
informacija. One :saci:'.'i.e kako tekst, take i slike i zvuk u formi
tzv> hipertd.csta. KOI.'is::ik pnstupa Web stranicama preko posebnog
Web browseta.
Faksimil. ili skraceno telefaks iIi sarno faks. 0<4105DO digitalizovani saddaj.
nekog dokumenta, u protekloj deceniji je postao ti6bicajeno sredstvo
komunikacije U organizacijama sVih velicina, kao i medu pojedincima. lako su
uredaji za prl:n\anje i sIanje faksimila sami po sebi bazirani,
u posljednje vrijeme su prijem i slanje faksimUa postale uobicajene funkcije
personal nih i prirucnih kompjutera.
Jos jedna posljedica rastuce sposobnosti kompjutera da komuniciraju
teIefonijomje zvucna posta (eng. voice man). Korisnik moze upotrijebiti
svoj kOmpjuter kao uredaj koji cesejaviti na te1efonski POZlV, emitirati ZV1lcnu
poruku, prirniti i pohr,aniti ZVllcnu poruku s druge strane, te je poslati na
zadano odrediste gdje Ce biti reprodukovana. NajCeSCe su funkcije zvucne poste
i telefaksa meausobno povezane.
Pojava i brzo sirenje upotrebe mobilne telefonije u tehnoloskom smislu znaCi
sirenje kompjuterizovane komunikacije. Mobilni telefon nije nista drugo
nego mikrokornpjuteropremljen radio komunikacionim uredajem, koji prenosi
telefonski razgovor kao zvuk u realnom vremenu. tj. kao digitaJizovanu
informaciju prenesenu unutar strogo definiranih vremenskih intervala izmedu
ernitiranja i reprodukcije. Uz prenos zvuka u realnom vremenu, elektronska
i zvucna poSta su danas sastavni dio funkcionalnosti mobilnih telefona.
Slijedeci rastuci trendje koristenje digitalnih kamera za dobijanje i prenos
staticne i pokretne sIike. Same kamere Sll posebni mikrokompjuterski
sistemi koji se mogu povezivati sa personalnim kompjuterima, Hi su realizovani
kao komponente personalnih kompjutera. U podrucju komunikacije, prenos
pokretne slike u realnom vremenu, uz zvuk u realnom wemenu je
sastavni dio telekonferenciranja kao novog kornunikacionog sredstva.
Vecina korisnika se sa kompjuterski posredovanom pokretnom slikorn i
zvllcnom inforrnacijom dauas najcesce sreeu u formi CD zvucnih zapisa i
DVD (digital video). Uredaji za reprodukciju (CD playeri i DVD playeri i
rekorderi) SU, naravno, specijalni mikrokompjuterski sistemi. .
Osnovni pojmovi i kO.ncepti 19
Razne "pametne" kartice su vecvr]o dugo U sirokoj upotrebi. Najjednostavniji
primjer su telefollske kartice, koje na mikrokompjuterskim
komponentamakojesadrZecuvaju brej preostaJih impuisa. Telefon koji konsti
ovu vrstu kartica za nap]atu razgovora je jos jedan primjer
mikrokornpjuterskog sistema. Slozeniji primjer su kreditne i debit kartice
koje na sebi cuvaju informaclje 0 korisniku racuna potrebne za vdenje
automatizovanih finansijskih transakcija.
Interesantan novi primjer kompjuterski posredovane infonnacije je digi talni
novae, za koji se ocekuje da ce svevise ulaziti u upotrebu. Umjesto koristenja
kovanica i novtanica, vlasnik bankovnogracuna maze prebaciti odredeni iznos
oa karticu (eklrivalent podizanju i smjestanju gotovine u novcanik) i zatim
vrsiti placanje ubacivanjem kartice u kompjuterizovani dodatak registar +
kase.
I
I
I
1
J
j
1
I
1
20 " ___________ ""O::sn::o,,"ocn::i. poJmovi i
Istorijski razvoj kompjutera
Elektronski kompjuteri vuku kodjenje:izmnogo izvora, od kojih su nekidosta
poznati, dok su drugi izgubljeni u maglama prosiosti. Vaian korak u razvoju
danasnjih kompjutera bio jc pojava mehanickill sprava koje Stl pomagale
obavijanje artimetiCkih opeiacija.lpak, iako su predstavl)ale pomak, te masine
nisu bile kompjuteri. Prvi korakkarazvoju meluiniCkih uredajaza racunanjem,
a istovremeno i kljucni kotak u razvoju same matematike, predstavljala je
pojava razlicitih nacina fiziCkog oznaCavanja i zapisivanja (do tada sarno
misaonog) pojrna broja i operacija nad brojevima - kaonpr. koristenjem prstiju,
i stapiea iii zareza na kamenju.
Meau kasnijim fonnama, javljaju se zapisi u klinastom pismu na gHnenim
tablicamakod Babilonaca, te pisani zapisinapapirusukod Egipeana. Najranija
forma rucnog pomagaIa za racunanjeje abakus (cijasadasnja forma potjece iz
Kine), koji je u razlicitim varijacijama izvedbe koristen hiljadama godina u
raznim svjetskim civilizadjama.
Ideja da se konstruise rnehanicki uredaj koji ce automatski izvrsavati
artimeticke operacije najcesce se pripisuje Francuzu Blezu Paskaiu (Blaise
Pascal, po kame je programskijezik Pascal dobio ime) i Nijemcu Gotfridu fan
Lajbnicu (Gottfried von Leibniz), koji su u XVII vijeku zasebno ranili ma.sinu
za sabiranje i kompjutersku masinu, respektivno. Njihovi Stl izumi odraiavali
tehnoloska dostignuCa tog nemella, prije svega principe funkdonisanja satnog
mehanizma i odometra. Tehnologija kojaje konstena uslovilaje da ti uredaji
ne budu previse pouzdani, te stl zapamceni vise kao koncepti nego kao
funkcionalne izvedbe.
SlijedeCi znacajan korak bio je izum uredaja za automatsku obradu podataka
zapisanih na busenim karticama. Prvi takav uredaj konstruisao je Francuz
ZozefZakar (Joseph Jacquard) tokom XVIII vijeka za kontrolu automatskog
pletaceg st.raja.
Ipak, takve je uredaje prvi put za obrauu podataka upotrijebio statisticar dr.
Herman Holerit (Hollerith) za potrebe popisa stanovnistva SAD 188o-ih.
Masine za obradu podataka na busene kartice unaprijedio je Dzejrns Pauers
(James Powers) 1910, takode za potrebe popisa stanovnistva SAD.
ViSedecenijski najveci svjetski proizvoaac kompjutera i jedna od najveCih
Osnouni pojmovi i koncepti 21
svjetskih uopce, arpericka firma IBM (International Business
Machines) potomakjefirme kcijuje osnovao dr. Holent.
Tokom tridesetih godil1a;maSine DZejrnSa Pai.1ersa" upaprljedene su uvodenjem
elektromehaniCkih komponenti - elektricnih releja itd. Program tih ured'\ia
zadavao se prespajanjem kontakata na eksternom opcionalnom kontrolnom
panelu. Ove masine su ostale najra§irenije sredstvo za automatsku obradu
podataka (AOP, eng. automatic data processing-ADP) sve do pedesetih gOdina
ovog vijeka. '
Carls Bebid" (Charles Babbage) smatras. prvim covjekom kojije predlozio
koncept modernog kompjutera. Ovaj engleski matematiear je 1833. godine
predocio planove "analitiCkemas:ine" (eng. analyticaiengine). To je mehanicki
uredaj na parni pagon koji hi primae ulaz u vidu busenih kartica, automatski
izvrsavao proizvoljnu sekvencu artimetiCkih instrukcija i davao rezultat u vidu
busene kartice iIi u stampanom obliku. Naulost, taj pm opstenamjenski
digitalni kompjuter sa memorlsanim programom nije nikad konstruisan zbog
nedozrele tehnologije XIX vijeka. Muage BebidZove ideje je zabiljezila i dalje
a?aIi:irala Ada Bajron (Augusta Ada Byron), kcerka poznatog
P!esmka, ko)a se smatra prvim SYjetskim kompjuterskim programerom i u
<tjuje cast nazvan programskijezik Ada. Ipak BebidZov "kompjuter" spada u
"prethistorijsko vrljeme" savremenih kompjutera i IT u cjelini.
Oka sto godina kasnije, 1925, Vanevar Bus (Vannevar Bush) sa Masacusetskog
instituta za tehnologiju (Massachusetts Institute of Technology - MIT)
konstruisao je velild analogni kompjuter. Nijemac Konard euze (Konard Zuse)
je 1941. godine konstruisao elektromehanicki digitalni kompjuter Z3, kojije
koristio releje za vrsenje racunskih operacija.
Pm veliki elektromehanicki digitalni kompjuter konstruisao je 1944. godine
Hauard Aiken (Howard Aiken) sa Harvardsk6g univerziteta 11 SAD, uz
podrsku IBM. Prvi radni model elektronskog digitalnog kompjutera
je Dzon Atanasov (John Atanasoff) 1942. godine. Ovaj kompjuter
J€ konstio vakuumske cijevi umjesto releja za vrsenje izracunavanja.
Prvi elektronski digitalni kompjuter ENIAC (eng. Electronic
Integrator And Calculator - elektronski numerirki integrator i
razvili su MocH i Ekert (Mauchly and Eckert) sa Pensilvanijskog
UnIVerzlteta 1946. godine. Kompjuter je bio tezak oko 30 tona i imao preko
18.000 vakuumskih cijevi. Koristen je za proracun artiljerijskih balistickih
Osnovni pojmovi i koncepti
tabela za americkiarrr ..:ju. Proracun putanjeza kojije vjestoj osobi trebalo 10
sati vrsio je za 15 Ipak. ENIAC nije bio kom:pjuter sa memonsanim
programOffi.
Pm kompjuter sa memorisanim programom bio je EDSAC (eng, Electronic
Delayed Storage Automatic Computer - elektronski automatski kompjuter
sa memorijom sa zaddkom) koji je razvio M,V, Vilks (Wilkes) sa
Kembridzskog univerziteta u 1949. Prvi americki kompjuter sa
mernorisanim programom - (eng. Electronic Discrete Variable
Automatic Computer - elektronski automatski kompjuter sa diskretnim
promjenjivim) bio je baziran na zamislima koje je 1945. godine postavio
matematiear Dzon fonNojman (John von Neumann). Nairne, onje predloZio
da se program kompjutera sn\iesti u ultrabrzu internu memoriju kompjutera,
te da se i podaci i instrukcije interne predstavljaju binarnim brojevima
umjesto. kao do tada, dekadnim.
To je piegled koncepata koji fonniraju osnoyu i danasnjih kompjutera,
Savremeni kompjuteri Sil od tada kroz razvoj nekoliko raz!icitih
generacija.
Kompjuter UNIVAC I (eng. Universal Automatic Computer - univerzalni
automatski kompjuter) bio je pm opStenamjenski elektronski digitaln;
kompjuter na tdiStu. On je oznacio poeetak prve generacije elektronskih
kompjutera,cije su glavne karakteristike bile:
• Prvi UNIVACje bio instaliran u Birou SAD za popis stanovnistva 1951.
godine. Kada je jedan primjerak instaliran u Dzeneral elektrikovoj
(General Electric) fabrid u Lujvilu (Luisville) 1954. toje ujedno postao j
pm kompjuter koji je vrsio prlmijenjene poslovne obrade podataka.
Inovacija kod modela UNIVAC I bilo je korutenje magnetne trake kao
medija za smjestanje podataka,
• Slijedeci kornpjuter prve generacije na trZistu bio je IBM 650. To je bio
kompjuter srednje velicine. Koristiojemagnetni bubal1j i busene kartice
za ulaz-izlaz.
., Proizvedeno je 48 primjeraka UNNAC I kompjutera i gotovo 2000
IBM 650,
• Prva generacija kompjutera se odlikovala veliCinom i emitovalaje velike
kolicine toplote zbog ve1ikog broja vakuumskih cijevi, ZahtijevaIi su
Osnovni pojrnolJi i koncepti 23
mnogo elektricne energije, kJimatizaciju, cesto odriavanje i zaprekali su
velik prostor.
Druga seneracija kompjutera se pojavila 1959. godine i imala Je slijedece
glavne karakteristike:
• Sa drtJgom gener;;cijomje broj kompjutera uupotrebi rapidno porastao,
tako daje npr, instalirano preko 17.000 primjeraka iz serije 1400.
.• Vakuumske c·ljevi su zamijenjene tranzistorima i ostalim
po}uprovodnickim komponentama u cvrstorn stanju. Elektronika sa
tranzistorimaje bila znatno manja, proizvodi!a rnanje energjje nego kola
na vakuumskim cijevima.
e Kompjuteri druge generacije su bili znacajno manji i brii, a osim toga j
pouzdaniji od kompjutera pITe generacije.
'" Upotreba magnetskihjezgara kao primarne unutrasnje memorije, kao i
zamjenljivih grupa magnetnih diskova druga su veea poboljsanja hardvera
u kompjutenma druge generacije. Magnctna traka je postala najsire
koristeni memj za ulaz/izlazi sekundamu memoriju, dok su btiSenekartice
u sirokoj upotrebi.
Promocija IBM System/360 serije u 1964. oznacila je dolazak trece
generacije kompjutera. Karakteristike generacije su bile:
• Elektronika sa tranzistorima zamijenjenaje integrisanim kolima (eng.
integrated cicuits). Tu so svi e1ementi elektronskog kola bili sadriani na
maloj kriski (eng. wafer) silicijuma ili cipu (eng. chip). Takv:i elektronski
sklopovi su hili rnanji i pouzdaniji nego oni sa tranzistorima i znaeaino su
uvecali brzinu i smanjili dimenzije kompjutera trece generac.ije.
iii Doslojei dovelikih poboljsanja u brzini, kapacitetu i vrstama kompjuterske
mernorije, ajedinice magnctnih diskova su usle u siroku upotrebu.
• Razvijenje koncept familija iIi serija. kojije obezbijedio standardizatij:l i
kompatibilnost (eng. compatibility) izmedu modela iste serije. ProizvodaCi
su tvrdili da imaju modele koji se mogu kOfistiti i za poslovne i za naucne
primjene, te da se program! sa jednog modela na dmgi mogu prenositi
bez vecih izrnjena,
i
i
I
24
I
1
1
I
I
1
'''; ,
Osnouni pojmoui i,koitcepti

• Pojava dijeljenja proc,esorskog·....,remena (eng. time sharing)"gClje vise
korisnika preko ra?]icitih tenninala mOgJiistovremeno medusobno diJeliti
kompjuter. zatim primjene u razmjeni podataka (eng. data
communication), kao i sposobnost za istovremenu ooradu vise program'a
kroz multiprogramiranje (eng. multiprogramming), dodatne su
karakteristike eve
• Treea je oznacila jacanje znac'aja softvera kao sredstva za
efikasno koriStenje kompjutera. Ravijeni Stl operativni sistemi
kontrolnih prograrna za nadzor kompjuterske obrade. Pojava
prograrnskih jezika visokog nivoa u sirokoj upotrebi , kao sto su FORTRAN
i COBOL, znacajno je pojednostavila programiranje, omoguCivsi se
instrukcije zapisu u formi bliskoj govornom jeziku iIi standardnoj
matematickoj notaciji. Ponuda aplikacionih softverskih paketa (eng.
Application Program Packages) -g. gotovih programa za korisnike - paCela
je da ubrzano taste, prate6i rast nezavisnih softverskih firmi. To je bio
rezultat razdvajanja sof'tvera i hardverakoje su 1969. iZvrSili IBM
i ostali proizvodaci kornpjutera. Poceli su da zasebno naplacuju softver i
ostale usluge, umjesto da ih ukljucuju u ciJenu samog kompjuteta.
• Prvi Ininikompjuter je reklamiran 1965. godine od strane firme DEC
(Digital Research Corporation). Ti minikompjuteri koji su mogli da stanu
na pisaci sto ,su imali vecu procesnu moe nego veliki sistemi druge
generacije i usli su u sitoku upotrebu. Taka je do pocetka 70-ih bilo u
upotrebi ako 100.000 velikih kompjutera i priblizno isti broj
minikompjutera.
Visekompjuterskih sistema na pocetku sedamdesetih pokazivalo je dovoljno
va.zne promjene da bi se mogio govoriti io pocetku nove, cetvrte generacije
kompjutera. Njene bitne karakteristike su:
• Godine 1972. nekolika modela serije IBM System/370 postali so prvi
kompjuteri cije su glavne memorije bile u potpunosti sacinjene od LSI
poluprovodnickih komponenti. Koristenje takvih mikroelektronskih
poluprovodnickih memorija bilo je velika promjena - naroCito u
pogledu brzine - U odnosu oa memorijesa magnetnimjezgrima koje su se
koristile u kompjuterima druge i trece generacije.
• Kapacitet glavne memorije kad kompjutera cetvrte generacije se
dramaticno povecao. Npr., dok je poslovni kornpjuter druge generacije
Osnovni pojmovi i koncepti 25
srednje velicine kao 5to je iBM 1401 imao 4K cd 16K memorije (tj. od
4096 do 16.384 mjesta za pamcenje jednog znaka), kompjutercefu-te
generacije IBM 4341 srednje veliCine imaa je od 4M do 16M meinarije
(tj. oka 4 miliona pd oka 16 miliona mjesta za pameenje jednag znaka).
Danas oak i personalni mikrokompjuteri "startaju" sa memorijskim
kapacitetima od 16M. Istovremeno je cijena takve memorije pala sa eko
2 dolara Po znaku na zanemariv -die centa po znaku danas.
• Koristenje poluprovodnickih tehnologija prvo LSI (large scale of
integration -visoId stepen integracije), zatim VLSI (very large scale
of integration - veoma visoki stepen integracije), te napokon ULSI
(ultra large scale of integration - ultra visoki stepen integracije) za
proizvodnju elektronskih kola i za logiku i za memoriju najbitnijije tehniCki
napredak U ovoj generaciji. KoriStenje ovih tehnologija olDogucilo je
smjestanje ogromnog broja elektronskih kola na maleni silicijumski cip
(eng. chip). Tako, npr., u zavisnosti od tehnologije, cip cijaje pOvrSina oko
jednog kvadratnog centimetra moze sadIii milione tranzistora i ostalih
elektronskih kamponenti.
• Trend sveveCe mikrominijaturizacije - pri eeffiU se koriste i tehnike kojima
se dimenzijeeIemenata i njihovih med:uveza smanjuju znatno ispodjednog
mikrona - je znacrdno smanjio cijenu, velicinu i zahtjeve kompjutera
cetvrte generacije za energijom, dokje u isto vrijeme visestruko ubrzao
njihove brzine obrade u poredenju sa komjuterima trece generacije.
• Naredni trelldje biopovecana upotrebadirektnih ulazno/izlaznih uredaja.
Podaci i instrukcije poeeli su se sve vise unositi u kompjuterski sis tern
direktno preke tenninala iIi manjih kompjutera. U kombinaciji s tim,
poraslaje upolreba uredaja kaosto suo s;jetlasne olovke (eng. light pens),
ekraniosjetljivi na dodir (eng. touch-screens), tablete za unos podataka
(eng. data tablets), opticki skeneri (eng. optical scanners), elektronski
miS (eng. mause) ild. Uobicajeno je lakode postala da kompjuteri daju
informacije na izlazu u formi videoi audio - signa1a.
• Nastavio se i trend nalazenja programskih jezika koji bi bili podjednako
jednostavni za koristenje kao i prirodni ljudskijezici. Sistemi upravljanja
bazama podataka (eng. Data-Base Management Systems - DBMS) i
prirodni ilijezici cetvrte generacije (eng. fourth generation languages-
4GL) nesamo 510 su uCinili programiranje jednostavnijim vee su eIiminisaH
potrebu za tradicionalnim programiranjem. Korisnici ne trebaju saopstiti
.::
26 _____ Osnovni pojmovi i koncepti
kompjuteru kako da i7.,TSi zadatak (koristenjem proceduralnihiezikal,
vee sarno koji zadatak (ko!;'istenjem neporceduralnjh jezika) zeli da '
kompjuterizvcli. Ovaj trendje <;lopunski ubrzan,ramojem programskih .
paketa zarnikrokornpjuterskekorisnike koji sujecinostavnl za koriStenje,
kao sto su elektronske unakrsne tabele (eng. spreadsheet - i program; za
oJ>radu tekatal.
• LSI tehnologijaje dovela do razvitka mikroprocesora 1971. godine. od
strane Marsiana Hofa (Marcian Hoff) iz Intel korporacije i Viktora Pura
(Victor iz Dejtapoint (Datapoint) korporacije. Sva potrebna
elektronika centralne procesnejedinice (eng. central processing unit-
CPU) timeje bila integrisana najedan Cip. Ubrzo je slijedio razvoj Intelovog
procesora 8080 godine 1974. kojije posluzio kao CPU prvog komercijalno
nabavljivog mikrokompjuterskog sistema, Altair 88001975. godine.
?obolj;;;,,!ja .-..1 generacije Stl znacajno poveCala njihovu
korisnost, svestranostikapacitet. tako da su kcmpjn!.2ra bm u upotrebi
vee sredinom osamdesetih. VeCina njih nisu bili "veliki" (eng. main frame)
kompjuteri. vee manji mikrokompjuterski i minikompjuterski sistemi koriSteni
za nauene, obrazovne, industrijske, poslovne i Heue primjene. Te procjene ne
uldjuCuju milione mikroprocesora koji se u ulozi tzv. inteligentnih kontrolera
nalaze u sirokom spektru industrijskih i potrosackih proizvoda " od telefona
do mikrotalsnih pecnica. Slike 1.7 i 1.8 rezimiraju trendove u IT
komponentarna i elektronici kao i glavne karakteristike kompjuterskih
generacija.
(Civilizovana) revolucija koja traje
Razvoj kompjutera eetvrte i po java petegeneracije, kao i mikrokompjuterska
revolucija ukazuju da se efekti upotrebe kompjutera u pos]ovanju i ostalim
segmentima dr.uStva nastavljaju gomilati. Podsjeticemo se sta smo pisali u
slicnoj knjizi nastaloj prije skoro sedam godina, 0 tome kako se rnogu uociti
glavui trendovi u razvoju IT. .
Istraziyanja kojima je cilj kornercijalna pojava pete generacije
kompjutera, a u kOjimapIVenstvo imaju.Japan i SAD, intenzivno traju. Ishod',
tih istrazivanja je nova vrsta inteIigentnih kompjutera, zasnovanih na
Osnovni pojmovi i koncepti 27
. i
postavkama dnlgacijim 04 tradicion.aJnih fonnojmanovskih Cimenovartih po
Dzonu fon Nojmanu) koja koriste dahasnji kompjuteri.
Nairne. ti novi kompjuteri VIse paralelnu obradu (eng, parallel processing)
podataka, tj. istovremeno niz razlicitih obrada, namjesto sekvencijalne obrade
(kojajedanasuobieajena). Ujedno, takvi novi kompjuteri bi trebali da omogue,
ostvarenje osnovnog dlja discipline poznate pod imenorn vje.stacka inteligencija
(eng. ArtifiCial - An tj. trebali bi rnoci da misle. Naposljetku, ali
povezanb sa nab'"rojimim, kompjuteri pete generacije Clne vazan korak ka
direktnom ulazu/izlazu podataka spram korisnika. Oni sa korisnikom mogu
komunicirati vizuelno i glasom, sto Cini zastatjelim mnage metode danasnje
komunikacije korisnika sa kornpjuterirna.
Nastavlja da rastejednostavnost za koristenje i raznOVTsnost kompjuterskog
softvera. Postalo bi rnoguce saobracanje korisnika sa kompjutcrom na
Jjudskim jezicima. Povecava se broj aplikacionih paketa opste
namjene, koji mogu rjesavati mnogo razlicitih zadataka netehnickih korisnika.
Slika 1.7
Trendovi u IT
komponentama
i e!ektronki
lJJ
;11
1i
i
J
I
28
Osnovni pojmoui.i k9ncepti
Nastavlja s:e rapidno poveeanje i .mikrokom,pjutera.
se broj in-teligentnih proizvoda
Ured 'buducnosti postaje primjenom . kornpjuterizovane obrade
dokumenata, elektronske obrade podataka i kompjuterskih telekomunikacija.
Distribuirane mreie inteligentnih tenninala i ostalih_ kompjuterizovanih
uredskih uredaja cine automatizovani uredski sistemi (eng. automated office
systems), koji podrZayaju kucanje, diktiranje i arhiviranje, kao i elektronsku
postu (eng. electronic mail) i druge sisteme prenosa poruka.
Unaprijedeni sistemi abrade podataka najednom mjestu nude obraduzvuka,
slika i podataka, sto ukljucuje siroku upotrebu satelita, optiCkih vlakana i
tehnologije laserskih i video - diskova u unaprijedenim telekomunikacionim ,
sistemima.
Kompjuteri i kompjuterizovane radnestanice (eng. work-stations) sveseviSe
koriste 11 svakodnevnim uredskim poslovnimprimjenama, malim poslovnirn
finnama, prodavnicama, robnim kutama i tvornicama.
Sitka 1.8
Karakteristike
kompjutersklh
gent:'radja
Osnovni pojmovi i koncepti 29
Slika
Nivoi
konsrtika
. lezid
visokog nivo.a
. /' ,
ElekJonska Kalt<Jlatori D;;i;ljanje Up!t! n'
posta informadja baze podataka
MenadZerima sve vise i viSe u donosenju odluka pomafu kornpjuterski bazirani
upravljacki informacioni sistemi (eng. Management Information System-
MIS), sistemi za podrSku odIucivanju (eng. Decision Support System - DSS)
i ekspertni sistemi (eng. Expert System - ES) iz domen. vjeStaCke tnteligencije.
I u cjelini postaje ovisnije 0 kompjuterima. Jos se viSe povecava
svakQdnevna upotreba kompjuterski baziranih sistema, kao sto je e1ektronski
transfer fondoy. (eng. electronic fund transfer - ETF) u bankarstvu,
kompjuterska razmjena poslovnih pod.taka (eng. Electronic D.ta Interchange
- EOI) u svim vrstama poslovanja i proizvodnje, koristenje sistema na mjestu
prodaje (eng. potnt-of-sale - POS - system) u trgovini, kompjuterski
potpomognuto konstruiranje (eng. computer assisted instruction - CAJ) u
obrazovanju i videotekst sistema u elektronskoj kupovini, bankovnim
transakcijama i informisanju kad kuee.
Svi ovi trendovi ukazuju da ce i u buducnosti kompjuterska revolucija biti
fenomenkoji traje.
Danas se moze konstatovati da su tada uoceni trendovi vee odavno postali
nasa stvarnost, pri cemuje dobar diD njih prevazisao najsmjelija predvidanja.
To je sve bila moguce, prije svega, zato jer SIl danasnji kompjuteri i softver
koji ih upravlja tolika jednostavni zo upotrebu da svako, pa i apsolutni
pocetnik, moze brzo nauciti kako se koriste. Poeeti se maie odmah.
Potrebno je kretati se odjednostavnijih ka slozenijim niyoima kompjuterskih
korisnika, odnosnovidovima upotrebe kompjutera, kako jesematski prikazano
:
i
';
30. ___________________ i::k::o"n::c"ePc.:cti
na slid 1.g. Pocetnik prl tome krece 09 prvog nivoa i, postepcno savladavajuci
nova znanja, probija se ka visim nivoima, 'u rrljeri u l<ojoj smatra da mu je
neophodno za njegovposao iIi obrazovanje ..
Nova era·infoFmacionih tehnologija
Dok su citaoci ave lcnjige Ijudi koji"zive na pre]omu dva mil enija, moze se reCi
da IT ne zive u "nasem" vremenu.
Dauas je za IT tek paceo "njihov" drugi vijek. Nova era ili prvo stoljece IT je
prakticno p0eelo kadaje Herman Hollerith instalirao prvu masinu sa busenim
karticama u AmeriCkom statistickom birou za potrebe popisa stanovnistva.
CiJj knjj je zelio postici novim tehnologijama je hila taenost i manipulacija
velikim obimompodataka.
Koncept koji se tada pojavio i bie U osnovi koriStenja IT je postavio John
Dowey, ami ga danas zoverno kao sistemski pristup.
Ulaskom u dvadeseli vijek modernog covjecanstva, IT su hrlile ka svom •
"prvom" stoljecll.
Ciljevi su se uglavnom llsmjeravaIi ka smanjenju cifene cinovniCkog posla
sve do kraja godina kada se teZiste pomjera na in/ormacjje potrebne
menadzerima U odlucivanJu. Rasprave 0 enci koriStenja kompjutera
dominiraju 7o-im godinarna. dok 8o-te otvaraju svijet globa/nih
komunikacija. Borba za kvalitet proizvoda i usluga kao kompetitiune
prednosti korporacija obi1jezava 90-te godine.
Koncepti koji su se pojavili i obiljezili "proslo stoIjece" IT su cesto generisali
nove IT, a ponekad su i same tehnoJogije iniciraJe pojavu novih koncepata:
• 1900·1949.

Menadierske funkcije Henrija Fajola;
Princlpi j radovi frederIka Tajlora;
Genera!na sistemska teorija Ludwiga von Bertalamiffya;
50-te
Programlrano i neprogramiranoodtuelvanje Herberta Simona;
Osnovni pojmovi i koncepti 31



60·te
sistemi - MJS;
70-t.
Sisteml za podrSku odluclvanju;
055· koncept koji UYodi Anthony Garry i Michae! Scott Morton;
80·te
uloge Henrya Minz:berga;
StrateSko·ptaniranje inforrnacionih resursa;
• 90·te
World Wide Web koncept;
Kompetitiyne prednosti;
Elektronska trgoyina.
Kao sto smo vee mogli vidjeti, raz:voj hardvera i softvera u "'prvom stoljecu"
ostaje upamcen po nebrojenim inovacijama_ Sastavni dio svake knjige
"istorije Ir svakako se moze ilustrovati slijedecim inovacijama koje su
obiljeZile svoje doba:

ISM_kupuje Hotlerithova prava na maSine sa busenim karticama (1912);
John V. Atanasoff j Clifford Berry prave ABC kompjuter (1937·8);
John Von Neuman preporucuje blnam! kodnJ sistem (1945);
Presper Eckert; Jr., John W. Mauchty prave ENIAC {1946};
G.B. Danzig razvija simplex metodu koja se koristi u tinearnom programiranju
(1947):
• 50·te

UNIVAC I je instatiran u Americkom statistickom birou (1951);
UNIVAC I je instaliran u General Electricu (1954);
Predstavljen koncept vjeStacke \nteligendje (1956);
IBM je predstavio prvi kompjuter sa magnetnim pohrafljivanjem podataka -
RNMC 305 (1956):
IBM raZVija FORTRAN (1957);
Predstavtjen je Cobol vodeCim proizvodacima mainframe kompjutera (1959);
60·te
Joe Oricky je izumio p!aniran;e zahtjeva materijata (MPR metoda rane 60-te};
Keneth E. iverson je kreirao APL programski jezik(1962);
I
I
32
:a
:J ,
!J

j
]
1
1
Osnovni pojmovi i kQncepti
John G. Kemeny i Thomas E. Kurz su predstavili programski jezik BASIC
(1962); -
Predstavtjen je pry! mikrokompjuter DEC (1963);
IBM je izb"acio na trifste System 360, prv! kompjuter sa fntegratnfm kolima i .
operativnim sistemom(1964}; .
• 70-te


Intel predstavio 4004, prvi mlkroprocesor (1971);
NASA instalira prv! superkompjuter ILIAC IV (1972);
Denn!s Richie razvio C·programskl je2ik (19n):
Witiam Gates i Paul AHen predstavil! su pm kompjuter baziran na BASIC
prograrnskom jeziku (1975);
PrYi persona{ni kompjuter Altair 8800 je lans!ran na triiste (1975);
Steve Jobs i Stephen Wozniak poce\.i su prolzvodnju Applea u garazi (1976);
Vlada SAD uspostavi!a je ARPANET (1979);
aO-te-
IBM predstavio PC (1981);
Wiliam Gibson denniSe j uvodl u upotrebu noyu frazu "cyberspace" (1984);
Comshare i Pilot Executive Software pocetl su promoviratl EfS pakete
informacionih sistema za vodeee menadiere u organlzacijama (1985);
Microsoft prredstavlja Windows (1987),
APple Hyper card predstav{ja mu{timedijU (1987);
Odriana je prva KDD (baze za otkrlvanje znanja) konferencija (1989);
Intel i$porucuje 808.486 cipolla (1989);
90-te
Na svakih 100 d0macinstava na svljetu dolazl dio 11 telefonsklh ljnija, 27 TV!
<1 PC kompjutera (1994);
Osnovan W3C, odn05no WWW konzordjum (1995);
lndustrija se uvetiko priprema za "drugo stQtjece IT" sa problemom 2000.
godine (1997),
Procjenjujeda ce 2000. godine 16 milonazaposlenih u SAD biti "telecomuteri",
ljudi koji elektronski "idu" na posao. Time se ulazi u "drugo stoijece IT.
i koncepti 33
Koncepti i primjena;informacionih tehnologija
. . .
Koncept sistema za obradu informacija
Pojrnovi podatak i informacija su kIjucru u domenu abrade informacija. lako
ocigledni i svakodnevni, oni se mogu pokazati leao teSki za predzno definisanje,
upravo zbog te sVoje sveprisutnosti i savkodnevnosti. Za pocetak dajrno
definiciju kojoj je asnov upravo llaSe svakodnevno iskustvo:
Podatakjebilokakvaforma u kojojjejizickizabiijeien bilo
kakau dogadaj. zapaianje iii cinjenica.
U svakodnevnoj praksi. podatke najceSCe srecemo u tekstualnoj, nurnerickoj,
audio iIi vizuelnoj farmi. Naravno, to je samq jedan diD mogucih formi.
Preciznije, to Sll forme podataka kaje mi najceSce kotistimo.
Uglavnom sve sto sma rekli za podatak, mozemo pripisati i infonnaciji, lako
smisao te dvije rijeci nije isti.
Podimo tragom sustinske razlike izrnedu tib dvaju pojrnova na primjeru
biblioteke. Nairne, biblioteka sadrii knjige, a knjige sadde podatke. Ukoliko
biblioteka postoji, a }judi ne citaju knjige, zato sto su nepismeni iIi iz drugih
razloga, tada su podaci zapisani u tim knjigama irelevantni za zivot !judi, pa se
moze desiti i da oni biblioteku razore, kao sto je to bio primjer sa
Aleksandrijskom bibliotekom.
U drugorn slueaju, kao u Evropi srednjeg vijeka, antiCke knjige, g. podaci
sadtiani u njima, mogu vijekovima ldati zaboravljeni, da hi tek u renesansi
odigrali krupnu ulogu u razvoju cm.jecans.tva.
Iz navedenog primjera ociglednoje da infonnacije mogu postojati bez efekta
na zivote }judi, pa tako iIi biti unistene, Hi biti iskoristene u nekoj tesko
predvidivoj vremenskoj tacki. Pojam informacije moramo posmatrati u
kontekstu spoja podotaka i subjekta (u ovom slue.ju knjiga i !judi), tako da
mozemo dati sIijedecu definiciju:
)

34 Osnovni pojmovi j koncepti
Informacijaje poo{!takkoji siuti uprauljanju aktivnostima iii
predstaulJa r:ad6p1;.11!Znar{ja nekog subjekta (npl" covjeka iii
grope !judi). .
Dakle. informacija se mora prezentirati, tj. mora ad strane subjekta biti
primljena putem'odgovarajuceg procesa i mora jmati upotrebnu vrijednost
z<i konsnika.
Tako se na primjer ovo gradivo moze savladati sarno citanjem ove knjige, a
ne odredivanjem njene· boje, teZine, dimenzija iii hroja strana. Navedena
definicaja informacije podrazumijeva i to da podatak koji je informacija za
jedan subjekt (npr. neku osobu), ne mora biti podatak za drugi istovrsni
subjekt (drugu osobu). ukoliko se njihove aktivnosti razlikuju.
Ako sle krenuli na veeernju setnju iz svog stana do BasCarsije, ondaje vijest
sa radio - aparata da u Parizu pada kiSa za vas sarno podatak. S druge srrane,
vijest daje u graduSarajevu upravo paCeo veliki pljusak za vas je infarmacija
kaja ce odrediti vasu narednu aktivnost - odustat tete od setnje i1i uzeti
kisobran.
Na bazi definisanih pojmova podataka i infonnacije, jednostavna moierna
definisati i pojam obrade podataka:
Obrada podatakaje sirup bilo kaktrih aktiunosti koje
podatke traniformiSu uformu kojaje upotrebljiva za odreaeni
subjekt (npr. coujeka iii grupu (judi).
Kada u navoedenojdefiniciji wema dasepodaci cineupotrebljivim 7..a odredeni
subjekt, onda na to da ani moraju papnmiti odgovarajucu forrnu.
Tako npr.sortiranje i klasifikacija racuna prodane robe u nekoj radnji, nakon
perioda odjednog mjeseca, po razlicitim kriterijama kaosto su vrsta, kolicina
I narucilac robe, uz zhrajanje vrijednosti prodate robe j sa ,
prethodnim slicnim jednomjesecnim bilansima, moze niz
individualnih podataka (na pojedinim kompjutenma) prevesti u £orrou na
osnovu koje se moze graditi ocilucivanje 0 poslovanju te radnje.
Osnovni pojmovi i koncepti 35
U terminologiji se pojam obrade podataka ponegdje zamje.njuje
obrade informacija. Nairne, iz definicije podataka i inforrriacije sliJedi da
podatak zajedan subjeki moze biti informacija za drugi subjekt.
Takoje u kontekstu naseg primjera pojedinacni racun potrebna informacija
za iIi magacionera koji treba da izda robu, ali nije potrebna
informacijaza poslovodu, koji treba da vodi dugorocno'poslovanje prodavnice.
ZbogsloZenosti realnih sistema, abrada podataka najceSCe
obrada infonnacija-kojesll vee prethodno obradene, sarno sada u novu fonnu
primjerenu-visem nivau upotrebe,
Osim toga. tradicionalno obrada podataka je bila vezana za tekstualne i
numericke forme podataka, dok abrada informadja podrazumijeva mnogo
raznovrsnijefonne ulaznih pod atka i izlaznih informacija, kao sto su: vizuelna,
zvucna i dr.
Prije nego sto pocnemo sa definisanjem procesa obrade inforrnacija kao
sistema, prvo treba definisati pojam sistem. Taj se pojam mozejednostavno
i veoma aplite definisati kao skup medusobno povezanih iIi reagirajuCih
elemenata. Tako definisan pojam sistema mozemo prepoznati u nizu oblasti,
pa stoga registrujemo specifiene bioloske, fizieke, tehnoloske, ekonomske i
druge"sisteme. Ipak, preciznija definicija koja se odnosi bar na klasu sistema
kojim pripad9,ju i oni za obradu informacija glasi:
Sistem predstaulja grupu meausobno povezanih komponenti,
cijejefunkcionisanje usmjereno ka islom cilju, sto se postize
primanjem ulaza i davarj)'em izlaza U okviru organizovanog
procesa transformacije.
Tako definisan tzv. dinamicki sistem ima tri osnovne komponente:
• Ulaz (eng. input). koji se sastoji ad eJemenata koji se dovode u sistern na
obradu (npr. sirovine, energija, podaci, Jjudsko djelovanje i sl)
,. Proces i1i obradu( eng. process), kojim se ulaz transformise u i?laz Cnpr.
proces proizvodnje, proracun i 51).
• Izlaz C&ng. output), koji se sastoji od elemenata na izlazll iz sistema
dobijenih obradom ulaza (npr. gotav proizvod, informacija i sIl.
I
I
1
I
-,
36
]
J
1
.'
J

13
j
]
j
]
J
!
j
B
I
[1,
OS]1()vni poJmovi i kdhcepti

Te tri komponente skupa -cine sistem. Na primjer, proizvodni-sistem
transfdnnise slrovine i repromaterijal u a
(eng. information system), kako cemovidjeti, transformi.seresurse poqataka
u informacione produkte,
Pored navedenih osnovnih komponentit dvije vazne komponente $U
karaktenstika tzv. kibernetskih (eng. cybernetic) 'sistema su:.
• Povratna sprega (eng. feedback) predstavlja infonnaciju koja odslikava
efekte proizvedene radom sistema.
• Kontrola (eng. control) predstavlja komponentu sistema koja prati
povratnu spregu i na osnovu zadanog kriterija upravlja rad sistema ka
zacrtanom cilju. Uloga ove funkcije je osiguravanje pravilnog
funkeionisanja sistema, time sto se prate odstupanja i adekvatno tome
VIse neophodna podesavanja.
Ove dvije komponente idujedna sa dntgom, kao sto je prikazano naslici 1.10.
Primjer sistema sa kontrolom i povratnom spregom je termostatski
kantrolisan grijac, koji ima siroku upotrebu. On ulaznu, najceSce elektricnu
energiju pretvara u toplotnn, a sadrli terrnostat koji prekida dotok elektricne
energije u grijac kada se dostigne zadana temperatura i koji panovo ukljucuje
grijac kada temoperatura okoline padne ispod zadate.
Osim toga, mnogi takvi regulacioni sistemi se mogu uoeiti u prirodi. Tu imarno
primjer fizialoskih funkcija odrl:avanja tjelesne temperature, disanja i ishrane.
kao i hodanje na dvije noge kad covjeka.
Koncept povratne sprege i kontrole moze biti primijenjen i u informacionim
sistemima. Tu bi se povratnasprega sastojala od infarmacija kaje su proizvod
sistema, kao i onih koje karakteriSu stanje funkcionisanja sistema, dok hi
kontrola na 05novu povratne sprege podesavala funkcionisanje sistema s ciljem
otklanjanja postojeceg nesiaganja izmedu ulaznih i izlaznih podataka.
Konacno, posljednja temeljna komponenta informacionih sistemaje f1.1nkcija
memorisanja:
Memorisanje (eng. storage)jejunkcija sistema u kojoj se
podGci i informacije smjeStaju na organizovan naein za daUu
obrodu, iii sve dok ne budu potrebne ZQ prezentaciju korisniku,
Osnovni pojmovi i 37
U ovom ·poglavlju uveli smo pojam sistema za obradu infonnacija kao
sistema funkcija ulaza, obrade, izlaza, memorisan;a i konl-role,
koji transformisll resur:se u informacione produkte uz
koristenje iIjudskih l'esursa. Svrha takvog
modela (Sb.ll) jf da poslrizi kao okvir za strukturu koja povezuje niz cinjenica,
koncepata i dostignuca u veoma dinamienom polju kompjutera i procesiranja
infonnacija. - ..
Bez obzira na njen konkretan vid, g. na to da Ii je rucna ill automatska, djeJatnost
obrade informacija za transformaciju resursa podataka u infonnacione
proizvode zahtijeva odredene hardverske. softverske i Ijudske resurse ito:
Sllka 1.10
Koncept
sistema sa
povratnom
spregom I
kontrotom
• Hardverski resursi (eng. hardware resources) uldjucuju sve vrste
fizickih uredaja i materijala koji se koriste u ohrarn informacija. Oni ne
ukljucuju sarno opremu, kao sto su kompjuteri i kalkulatori, vee i sve
korisnike koji koriste sisteme za obradu informacija iIi njihove produkte.
• Resursi podataka ukljucuju podatke u svirn formarna koje su pogodne
za kompjutersku obradu.
Stvaranje infonnacionih produkata je jedini cilj svih resursa i funkcija za obradu
infonnacija. Infonnacija nastala takvom obradom prut. se korisniku na razne
nacine. U sklopu sistema za obradu informacija koriste se razliCiti mediji kao
stosu video - ekrani (eng. video displays), audio - odzivi (eng. audi responses),
poruke (eng. messages), upiti (eng. prompts), menij; (eng. menus), formular;
(eng. fonns), dokumenti (eng. documents), izvje!ltaji (eng. reports) i liste (eng.
listings). Takav izIaz iz sistema za obradu informacija se, sukladno definiciji
38 Osnovni pojmovi i koncepti
pojrna info111lacije, konsti za poveCavanjeznanja iIi vodenje aktiynosti od st:rane
korisnika. "
Nakon sistematskih funkcija koje realizuju ulaz, obradu, izlaz,
memorisanje i kontrolu unutar jednog sistema za obradu informacija,
moze se ilustrovati l"'drobnije svaka od tih funkcija u svjetlu moderne
upotrebe kOlnpjutera. Svaku od ovih funkcija(sIika 1.12) predstavit
najeescim aktivnostima koje 5e u njih sprovode.
Prije prerade podataka u upotrebljive informacije, ti se podaci moraju prvo
prikupiti i unijeti u sistem obrade infonnacija. To se radi posredstvom ulazne
funkcije. koja 5e jos cesta naziva i prikupljanjem podataka, prihvatanjem
podataka i unosom podataka. Najcesce aktivnosti ulaznih funkcija su:
• BiljeZenje (eng. recording). U toku odvijanja dogadajakoji se posmatra,
podaci se moraju biljeZiti. Pri tome pod dogaaajem podrazumijevamo sve
ono 51:0 predstavlja proces koji daje ulazne podatke tl sistem obrade.
SliStina ove aktivnostije smjeStanjepodataka koji Stl dobijeni mjerenjem
Hi opisom dog.a.ja na neki odmedija podataka.
radi, podaci se mogu dati preko izvornih ulaznih
dokumenata, koji predstavljaju originalno svjedoeanstvo 0 aktivnosti,
sto je sIuCaj kod faktura, cekuva iIi narudibi. Podaci se mogu biljeZiti no
nekom kompjuteru pristupacnijem mediju, kao sto su magnetni diskovi
Hi trake. Moguceje i unositi ih direktuo, kao .toje sJucaj kod interaktivnih
kompjuterskih terminala, cija tastatura omogucava direktan unos
podataka (kodiranih) elektronskim impulsima u kompjuterski sistem.
Pored toga, postoje mogucnosti unosa podataka glasom ili preko ekrana
Hi povrsina osjetljivih na dedir.
Primjer: prodavac maze biIjditi tip proizvoda j njihovu vrijednost na
pisanim fakturama koje se manuelno prosljeduju na obradu, ili maze te
podatke direktno unositi u kompjuterski sistem preko elektronskog
terminala postavljenog na mjestu prodaje (POS terminal, eng. point-of-
sale).
& Kodiranje (eng, coding). Podacise mogu pojednostaviti za obradu, time"
5to ce im se pridruziti identifikacioni kodovi. koji sesastoje od simbola od
nekog unaprijed zadanog skupa (npr. slova, brojeva i specijalnih znakova).

Osnovni pojmovi i koncepti
ULAl
pod.t.ka
I
'I' I
", ' ,',' 'I
KONTROLA I 08RADA
podatka u Infonnaciju
39
r 'LJUDSK! RESURS1, t
-. t ': i i
_,_' _, _,_, __ .J
IZLAZ
informacija
Prirnjer: Tako mozemo govoriti 0 osobi sa rnaticnim brojern
1304970170033, iii 0 saobraCajnoj dozvoJi SA 234'027, kao i 0 broju u
dekadnom sistemu datom preko niza cifara 31415926.
• Klasifikacija (eng. classifying). Ponekadje potrebno podijeJjtj podatke
u zasebne klase (Hi grope) sa odredenimkarakteristikama. To se posebno
jednostavno maze izvesti nad podacima koji su vee pogodno kodiranL
Primjer: Podaci 0 prodaji sa ractina se mogu klasifikovati po proizvodu,
prodavacu iIi kupcu.
• Ispravljanje Hi editovanje (eng. editing). Ova se aktivnost sastoji ad
provjeravanja ispravnosti i kompletnosti podataka. Cilj editovanja je
predupredivanje moguCih gresakakojese mogu pojaviti tl toku kodiranja
i
Primjer; VizueJno prO\jeravanje da Stl sifre i iznosi na fak'1Urama ispravno
zapisani. Naken $to se podaci prikupe i prevedu u formu pristupacnu
I
I
I
-,
36
]
j
l
!
,
>

l3
II
j
)
]
J
1
j
I
I
Osnovnipojrnovt i k6ncepti
Te tri komponente skupa cine sistcm. Na primjer, proizvodni"'sistem
transforrnise i repromaterijal u a
(eng. information system), kako cemovidjeti, transfonniseresurse p09,ataka
u informacione produkte.
Pored navedenih osnovnih komponen!i, dvije vaine komponen!e koje su
karaktenstika tzv. kibernetskih (eng. cybernetic)"sisteIIla su:.
• Povratnasprega (eng. predstavlja informaciju koja odslikava
efekte proizvedene radom sistema.
• Kontrola (eng. control) predstavlja komponentu sistema koja prati
povratnu spregu i na osnovu zadanog kriterija upravlja rad sistema ka
zacrtanom cilju. U10ga ave funkcije je osiguravanje pravilnog
funkcionisanja sistema, time sto 5e prate odstupanja i adekvatno tome
vrse neophodna podesavanja.
Ove dvije komponente idujednasa drugom, kao sto je prikazano na slid 1,10.
Primjer sistema sa kontrolom i povratnom spregom je termostatski
kontrolisan grijac, koji ima siroku upotrebu. On ulaznu, najcesce elektricnu
energiju pretvara u toplotnu, a sadrZi termostat koji prekida dotok elektricne
energije u grijac kada se dostigne zadana temperatura i koji ponovo uldjuc.uje
grijac kada temoperatura okoline padne ispod zadate.
Osim toga, mnogi takvi regulacioni sistemi se rnogu uociti u prirodL Tu imamo
primjerfizioloskih funkcija odrlavanja tjelesnetemperature, disanja i ishrane,
kao i hodanje na dvije noge kod covjeka.
Koncept povratne sprege i kontrole maze biti primijenjen i u informacionim
sistemirna. Tu bi se povratna sprega sastojala od informacija koje su proizvod
sistema, kao i onih koje karakterisu stanje funkcionisanja sistema, dok bi
kontrola na osnovu povratne sprege podesavala funkcionisanje sistema s dJjem
otklanjanja postojeceg nesiaganja izrnedu ulaznih i izlaznih podataka.
Konacno, posljednja temeljna komponenta informacionih sistemaje flmkcija
memorisanja:
Memorisanje (eng. storage)jejunkcija sistema u koja) se
podaci i inJormacije smjeStaju na organizovan nacin za daiju
obradu, iii sve dok ne budu potrebne za prezentacu'u korisniku.
Osnovni pojmovi i koncepti 37
U ovom ·poglavlju uveli smo pojam sistema za obradu informacija kao
sistema funkcija ulaza, obrade, izlaza, memorisanja i kontrole,
koji transformisll resurse u informacione prodllkte uz
i ljudskih resursa. Svrha takvog
model. (sI.1.11) da pos]uzi kao okvir za strukturu koja povezuje oiz cinjenica,
koncepata i dostignuCa u veoma dinamicnom polju kompjutera i procesiranja
informacija. ..
Bezobzira na njen konkretan vid, tj. na to da Ii je rucna ili djeJatnost
obrade informacija za transforrnaciju resursa podataka u informacione
proizvode zahtijeva odredene hardverske, softverske i Ijudske resurse ito:
• Hardverski resursi (eng. hardware resources) uldjuCtiju sve vrste
fizickih uredaja i materijala koji se koriste u obradi informacija. Oni ne
ulcljucuju sarno opremuj kao sto su i kalk."1.uatori, vee i sve
korisnike koji koriste sisteme za obradu informacija ili njihove produkte.
• Resursi podataka ukljucuju podatke u svim formama koje su pogodne
za kompjutersku obl'adu.
Stvaranje informacionih produkataje jedini cilj svih resursa i funkdja za obradu
informacija. Informacija nastala takvom obradom pruza se korisniku na rame
naCine. U sklopu sistema za obradu informacija korlste se razliciti mediji kao
sto su video - ekrani (eng, video displays), audio - odzivi (eng, audi responses),
poruke (eng. messages), upiti (eng. prompts), meniji (eng, menus), formulari
(eng, fonns), dokumenti (eng, documents), il'jeStaji (eng. reports) i Ii,te (eng.
listings). Takav izlaz iz sistema za obradu inforrnacija se, sukladno definiciji
SUka; 1.10
Koncept
sistema sa
povratnom
spregom!
kontro!om
38 OsnOlmi pojmovi i koncepti
----------------
pojma infonnacije, koristi za poveeavanje znanja Hi vodenje aktivnosti od st;rane
..
Nakon definisanih sistematskih funkcija koje realizuju ulaz, obradu, lzIaz,
memorisanje j kontrolu unutar jednog sistema za obradu informacija.
maze se i1ustrovati podrobnije svaka od lih funkcija u s1(jetlu mod erne
upolrebe kompjutera. Svaku od ov:ih funkcija(slika L!2) predstavil cemo
najcescim koje se u njih sprovode,
Prije prerade podataka u upotrebljive informacije, ti se podad moraju prvo
prikupiti i unijeti u sistem obrade infonnacija. To se radi posredstvom ulazne
funkcije, koja se jos Oesta naziva i prikupljanjem podataka, prihvatanjem
podataka i unosom podataka. N aktivnosti ulaznih funkcija su:
• BiljeieI\ie (eng. recording). U toku odvijanja dogadaja koj; se posmatra,
podaci se moraju biljeiiti. Pri tome pod dogadajem podrazurnijevamosve
ono 5tO predstavlja proces koji ulazne podatke u sistem abrade.
Sustina ave aktivnostije smjeStanjepodataka koji su dobijeni mjerenjem
iIi opisom dogadaja na neki ad medija podataka.
radi, podaci se mogu dati preko izvornih ulaznih
dokurnenata, koji predstavljaju originalno svjedocanstvo 0 aktivnosti,
slo je kod faktura, oekova ili narudZbi. Podaci se mogu bilj.ziti na
nekom kompjuteru pristupacnijem mediju, kao sto su magnetni diskovi
ili!rake. Mogueeje i unositi ih direktno, kao sto je sluc;U kod interaktivnih
kompjuterskih terminala, cija tastatura omogucava direktan unos
podataka (kodiranih) elektronskim impulsima u kompjuterski sistem.
Pored toga, postoje mogucnosti unosa podataka glasom ili preko ekrana
ili povrmna osjetljivih na dodir.
Primjer: prodavac moze biljeziti tip proizvoda i njihovu vrijednost na
pisanim fakturama koje se manuelno prosljeduju na obradu, Hi moze te
podatke direktno unositi u kompjuterski sistem preko elektronskog
terminaJa pOstavljenog na mjestu prodaje (POS terminal, eng.
sale).
• Kodiranje (eng. coding). Podacise mogu pojednostaviti za obradu, time "
81'0 ce im se pridruziti identifikacioni kodovi,koji se sastoje od simbola od
nekog unaprijed zadanog skupa (npr. slova, brejeva i specijalnih znakova).
; ; r
Osnovni pojmovi i koncepti
ULAZ
jlQdataka
I
+. I
KONTROLAIOBRADA
podatka u Infonnaciju
39
I
. RESURSL, I
I .' !
. (spedjallstll konsold i
___ ____ .J
JZLAZ
loformacija
Primjer: Tako mozemo govoriti 0 osohi sa maticnim brojem
1304970170033, ili 0 saobraeajnoj dozvoli SA 234-027, kao i 0 broju u
dekadnom sistemu datom preko niza cifara 31415926.
• Klasifikacija (eng. classifying). Ponekadje potrebno podijeliti podatke
u zasebne klase (iIi grupe) sa odredenimkarakteristikama. To se posebno
jednostavno moze izvesti nad podacima koji su vee pogodno kodirani.
Primjer: Podaci 0 prodaji sa racuna se mogu klasifikovati po proizvodu,
prodavacu ili kupcu.
• Ispravljanje Hi editovanje (eng. editing). Ova se aktivnost sastoji ad
provjeravanja ispravnos1'i i kompletnosti podataka. Cilj editovanja je
predupredivanje mogucih gresaka kojese mogu pojaviti u toku kodlranja
i
Primjer: Vizuelno pro0eravanjedasu sifre i iznosi na fakturama ispravno
zapisani. Nakoo sto se podaci prikupe i prevedu u formu Pflstupacnu
I
I
I
I)
I
I
!
1
40
5Jika 1.12..
Funkdje i
aktivnostf
sistema za
'HAR:DVERSKI'RESURS!: .'
..'; fmediji' ',' .:-
I' -,
obradu
informadja
kompjuteru, ani su sprcrnni za funkciju obrade, ukojoj se transfonnisu
u infonnaciju. Najcesce aktivnosti su:
• Sortiranje (eng. sorting). Cesto se ukazuje potreba da se podaci urede
po nekom kriteriju, sto se postize sortiranjem. Ova aktivnost maze
podrazumijevati redanje podataka u nekom zadatom rasporedu, njihovu
podjelu TIa klase, spajanje tilt kJasa, iIi pak ekstrakc1ju, gdje se grupa
podataka sa zeljenim karakteristikama izdvaja iz sireg skupa.
Primjer: Podaci a prodaji se mogu razbiti ua kIase po proizvodima; unutar
svake te klase mo.ze se izvrsiti grupisanje podataka po kupcu, a onda se
ani mogu sortirati po imenu kupca.
• Proracun (eng. calculating). Ova se aktivnost odnosi na podvrgavanje
podataka matematickom procesu manipulacije i dobivanja novih podataka
ili infomlacija.
• Poredenje (eng. comparing) podataka 5 ciljem nalazenja korisnih
Cinjenica i odnosa.
pojmoui i koncepti 41
Analiza podata!<a 0 prodaji se sprovodi da hi se ustanovilo da Ii,
npr. koliona novca dohijen. prodajom za neki proizvod uodredenom roku
prelazi .adatu Bumn, cime taj prizvod konkurise za prodaju po snizenim
cijenama, Hi npr. Ii neko od zaposlenih nije ispunio kvotu prodaje u
zadanom roku. Svi sistemi za obradu informacija zahtijevaju postojanje
kontrolne komponentc) koja u sebi realizuje i koncept povratne
sprege, koji pruza informacije o'radu samog sistema. Ova se funkcija
najcesce realizuje preko slijedeCih aktivnosti:
• Nadgledanje (eng. monitoring) sesast6ji od kreiranja i prijema povratne
sprege sistema, koja opisuje njegove aktivnosti ulaza, obrade, izlaza i
memorisanja.
Primjer: Metodi povratne sprege se mogujednostavno ugraditi u sistem
analize prodaje. tako sto ce kompjuter automatski provjeravati da ii se
pravilno akumuliraju podaci 0 izvrSenim transakcijama.
• Evaluacija (eng. evaluating) je analiza povratne sprege da bi se utvrdilo
da Ii sistem funkcioniSe ispravno, prema zacrtanim postupcima i da Ii
proizvodi ispravan izlaz.
• (eng. adjusting) aktivnosti ulaza, obrade, izlaza i
memorisanja se vrSi s ciljem dobijanja pr1lVilnog izlaza iz sistema.
Primjer: Postupci za rucni unos transakcija prodaje mogu sekoristiti kada
se utvrdi daje doSlo do neispravnog automatskog prihvatanja podataka
od strane kompjuterskih uredaja. Funkcija memorisanja je jedna od
glavnih komponenti sistema za obradu infonnacija. Memorisani podaci i
infonnacije se mogu smatrati mnom osnovom ili bazorn (eng. database
baza podataka) koja poddava rad svakog sistema za obradu
podataka. Ova funkcija podrazumijeva koncept zapisivanja podataka i
informacija na organizovan naCin, da bi se omoguCila njihova upotreba u
obradi infonnacija ito:
• Pohranjivanje (eng. storing) podataka i informacija koje sakuplja i
proizvodi sistem obrade inforrnacija se vrSi i1i za buducu upotrebu u nov-im
obradama, iIi kao zavrsni rezultat obrade.
Primjer: Podaci 0 prodajama registrovanim u sistemu se sakupljaju u
datoteci 0 izvrsenim prodajama za dalju obradu.
42
Osnouni pojmovi i kon<;:epti
------===,
.. OdrZavanje (eng. : naintaing) inforrnacija i podataka sadrZanih u sistemu
kontinualnim aktiv;,ostirnadodavanja. brisanja, ispravljanja i
Primjer: Zapis 0 prodajama kojeje ostvariIa trgovacka firma trebaju se
svakodnevno azurirati da bi oddavali trenutno stanje.
" Citanje (eng. retreiving). Ova aktivnost podrazumijeva reprodukciju
snimljenih podataka ili infonnacijas ciJjem dalje obrade iIi za davanje lzlaza.
Primjer: Citanje kopije racuna-iz arhive ili citanje odgovarajuceg zapis.
sa magnetnog diska, prije njihove obrade iii prikaza. Konacna aklivnost
obrade informacijaje njihovizlaz. On ukljueuje prenos podataka i davanje
informacija koje je sistem proizveo ciljnim korisnicima iIi drugom
infonnacionom sistemu. Dakle, to su:
• Prenos (eng. transmission), odnosno aktivnost koja predstavlja
prebacivanje podataka sa jedne na drugu lokaciju, s ciljem njihovog
prenosa korisniku iIi slanja na dalju obradu u drugom sistemu abrade
infonnadja.
Primjer: Pomacll uredaja koji se row modemi, podaci se testo razmjenjuju
putem telefonskih linija medu prostorno udaljenim kompjutenma.
• Davanje i.zvjeiitaja (eng. reporting), odnosno aktivnost prosljeaivanja
informacije u Zeljenoj fonni korisniku.
Primjer: IZvjeStaj koji je sastavljen od obradenih infarmacija se maze
korisniku dati u fonnistampanog izvjestaja (eng.pIlnted report), kaosto
su racuni, izjave i ostali dokumenti. Mozese dati i u vlzuelnoj formi, npr.
na ekranu video - terminala, ili pak u zvucnoj formi usmeno ili
kompjuterskim uredajima za zvucni odziv.
Rucna j elektronska obrada informacija
Postoji veliki braj razlicitih sistema za obradu informacija, koji se proteiu od
sistemaza obradu infonnacijasacinjenog od pojedinaene osobe najednoj strani,
do velikih tehnicki sofisticiranih sistema i mreh koje koriste kompjutere na i
drugoj. Sustina abrade informacija ne zavisi od toga da Ii se ia nju koriste
tnvijalni matenjaIi kao sto so papir i olovka, iii najnoviji elektronski kompjuteri.
Osnovni poJmovi i koncepti
43
i
Ipak, jednc;>stavnosti radi,-glavnina abrade informacija koja danas postbji se
maze podijeIiti u dv#e glavne kategorije: ruenn (eng, manual) i elebronsku
(eng. electronic).
Slika 1.13 poredi metode i uredaje koji se najcesce koriste za obavljanje
osnovnih funkcija te dvije kategorije sistema obrade inforrnacija.
Rucna obrada informacija (slika 1.14) ukjucuje Ijudsku aktiynost uz
upotrebu takvihjedIi'ostavnih pomagaJa kao sto su papir, olovka iIi arhiva za
obradu sirovihpodataka u informacije. Ona takode moze ukljtlciti i koristenje
mehaniCkih,elektricnih iii elektronskih uredaja, kaosto sn elektricna masina
za pisanje i elektronski kalkulatori, kao pomagala U obradi podataka.
Upotreba takvih uredaja podrazumijeva splet rucnih operacija
eIektromehaniCke opreme za obavljanje osnovnih funkcija obrade. Podaci i
instrukcije se mogu rueno unijeti preko tastature (kao u slueaju kalkulatora
ill pisace masine) i potrebno je Ijudsko llcesce u ciklusu abrade. Prema tom
kriteriju Ijudskog llcesCa, svaka neautomatska obrada, tak ako i ukljucuje
kompjuterski potpomognute rucne metoJc, moze se svrstati u ruenu
obradu pod atka.
U primjeru na slid se vidi kako se na ulazu podaci primaju posredstvom
telefona Hi paste. Ele1.1:ranski kalkulator se karisti za obradu ad strane
sluzbenika koji kontroIiSe proces po pisanim instrukcijama. M emorisanjc
podataka se vrii preko arhive. Otkucani izvjestaji predstavljaju izlaz iz
ovakvog sistema.
Elektronska obrada informacija (eng. Electronic Information
Processing) poznata pod nazivom elcktronska obrada podataka EOP
(eng. Electronic Data Processing - EDP) je zapravo upotreba kompjutera za
automatsku upotrebu podataka.
Poste kompjutermoze automatski izvrsavati programe saCinjene ad sekvenci
instrukcija, ljudska intervencija nije potrebna u ciklusu abrade, Zbog toga se
nekada (naroeito s}uzbeno) koristi i termin automatska obrada podataka
eng. Automatic data processing - ADP). Za oznacavanje ave aktivnosti
se upotrebljava i nazivprimjena kompjutera (eng. computer application).
Ruena obrada inforrnacija je pogodna za obradu u slueaju pojeainaca i
organizacija, ukoliko Sil njihove potrebeza informacijamajednostavne i ukolika
Je kolicina podataka koji se trebaju obraditi razmjerno ogranicena. Takode,
I
1
J
I
I
1
44 Osnouni ____ =:::.:.::2:
rezultati ruene obrade informacija se dobijaju u jednostavnoj. \::ovjeku
pristupaenoj fonni pisanih dokumenata, paje Jake naCiniti popravke i dopune.
Onaje u slueaju mBJih primJena. . .
Naravno, kako se potrebe za informacijama povecavaju, zaiedno sa koliCinom
ulaznih podatak., prednosti ruene abrade podataka padllju u drugi plan pred
njenim ozbiljnim ogranicenjima. Upravo tada sistemi automatske obrade
podataka postaju efikasniji i ekonomicniji. R.az1ogfome suglavne slabosti fUme
obrade, tj. njena nesposobnost darukujevelikim podataka, kao i
oslanjanje na c€'sto slozene i monotone metode. Oria poStaje p6d1ofua greSkarna
i suvise spera u poreCtenjll sa automatskonl obradom podataka, S obzirom
na to da i najtrivijalniji dio abrade'trazi koncentraciju ukupnih ljudskih
intelektualnih sposobnosti. Prema tome, rucna obrada se ne koristi tamo
gdje se zahtijeva kompleksna obrada, iIi tama gdje se trazi rnanipulisanje
velikim brojem podataka.
Danasnji poslovni sistemi su suoceni sa sve ve60m i vecom kolicinom podataka
kajeje potrebna obraditi, kaa i sa rastucamslozenoscu potrebne abrade. Zbog
Sitka 1. 13
Rucna j
elektronska
obrada
informacija
.Opticki -
;,_,c'itaa
. '
• 1 Pisaca rnaSina ·IZLAZ
7. Covjekov rrmak . KONTROlA
)- Telefon . UW
4' Prhtig!a p:!5ta - ULAl
5 Kalkulltor • PROCESIRANJE
6 l,dlce ' MEMORISANJE
toga se u svim savremenim organizacijama (bez obzira na njihovu velicinu)
opredjeljuju za upotrebu kompjutera za obradu infonnacija, RazJozi za tako
poveeane zahtjeve mogu se uoCiti zahvaljujuci slijedecim cinjenicama:
• Vecina poslovnih sistema ubrzano raste, ujedno povecavajuci svoju
slozenost i domen rada. Jednom rijeCju, proizvode sve vise proizvoda i
usluga sve vecem broju klijenata na sve vecem broju mjesta, sa sve vise
zaposlenih, prirodno.dovodido poveeanja informacionih potreba,
• Poslovni sistemi postaju sve slozeniji, a ujedno moraju odgovarati
poveeanim informacionim zahtjevima koje namecu driavne agencije za
pracenje poslovanja (npr, u pogledu koristenja prirodnih i komunalnih
resursa, za.l;tite okoline itd). Ti zahtjevi znaeajuo povecavaju kolicinu i
karakter infonnacija koje poslovni sistemi moraju proizvoditi.
• Zbog poveeane slozenosti poslovnih sistema, menadZeri i ostali korisnici
infonnacija unutar njih zahtijevaju nove vrste informacija za optimalno
obavIjanje svogposJa. To na informaciju koja im se pruZa stavlja jakzabtjev
tacnosti, blagovremenosti i "u."ezanosti" sa potrebama menadiera i ostalih
korisnika. -
Dakle, upotreba kompjuteraje za mnoge poslovne sisteme postala sustiusko
pitanjefunkcionisanja. Bez njih banke, berze i agencijejednostavno
ne bi bile u mogucnosti da svakodnevno obraduju milione-cekova, transakcija
i putnickih karti, kao sto ni mnage druge grane industrije ne hi bile u
mogucnosti da se rukovode zahtjevima tdista i finansijskim proracunima .
46
OsnovnipoJmovi i koncepti
Prednosti kompjuterske nad rucnom obradom podataka ogledaju se u
slijedecim osobinama: . '.
• Brzina (eng. speed). Modernikompjuteri velilm brnneobradesu u stanju
da u trenutku izvrSe milione instrukcija. Istu obrad"u za koju covjeku
trebaju mjeseci i godine. kompjuteri vrse za nekoliko sekundi iIi minuta.
Ogromna brzina 'obrade zadovoljava zahtjeve korisnika za
blagovremenoscu i azurnoocu infonnacija, sto je kljucno u rukovodenju
slozenim organizacijama. . : ,
• Taenost (eng. accuraney). Kompjuteri su u stanju da tamo, tj. bez greSke,
obraduju velike koliCine podataka premazadanim slozenim i repetitivnim
procedurama. To je osobina koja stoji u jakom kontrastu sa cinjenicom da
covjek koji vrSi slozenu i repetitivnu obradu velikog broja podataka postaje
poilloian greskama.
N araYIlO, t6 ne znaci da kompjuteri uvijek proizvode tame rezultate.
Medutim, njihove greske Sil minimalne u odnosu na one koje bi naCinio
covjek. GreSke U obradi Sil najceSce uzrokovane neispravnirn ulaznim
podacima. Otuda jedan ad principa svake abrade podataka - GIGO
(Garbage In - Garbage Out: Gluposti na ulaw - gluposti na izlazu), koji
naglasava da je ispravnost ulaznih podatka prevashodni uslov za
ispravnost rezultata kompjuterske abrade.
Tu do izrazaja dolazi potreba postojanja kontrolne funkcije koja ce
voditi racuna 0 integritetu ulaznih podataka.
'. Pouzdanost(eng. reliability). Taenostmodernih kompjuteraje direktna
posljedica izvanredne pouzdanosti elektronskih komponenti od kojihsu
sazdani. Moderni kompjuterdugo i tacno funkcioniSu. Njihova elektronika
je inherentno pouzdana i sadrii funkcije samoprovjere, koje sluze za
automatsko i tacno utvrdivanje greSaka u funkcionisanju kompjutera.
Takve tzv. dijagnosticke (eng. diagnostic) mogucnosti i dodatne
preventivne mjere doprinose llcvrScivanju pouzdanosti danasnjih
kompjutera. lako se desava da kompjuteri "'padaju" iIi (eng.
crash), vrijeme potrebno da se osposobeza ponovnofunkcionisanje za
vecinu sistema je tek djeHe procenta vrernena njihove korisne
eksploatacije.
pojmoui i koncepti
47
i
• Ekonomicnost (eng. economy). Brzina, tacnost i pouzdanost modihnih
kOIhpjl.).tera nisu privilegija sarno bogatih korisnika. Nairne, osim za veoma
jednoslavne i male poslove, koristenje kompjutera je ekonomski
opravd,anije nego rucna obrada.
Sve prednosti koje U osnovi imaju radikalno poboljsanje odnosa performansi
i cijene nastavljaju se povecavati jz godine u godinu, uporedo sa napretkom
kompjuterske tehnologije. Prakticno svakodnevno se smanjuje prosjecna
cijena ke>mpjuters'k'Etobrade po jedinici vremena. Naravno. kao i U ostaIim
poslovanja. djena se moie oteti kontroli, ukoliko se kornpjuterska
oprema nedovoljno iIi neadekvatno ckspJoatise.
Vrste informacionih tehnologija
Razlicite vrste postojeCih IT mogu biti razvrstane u cetiri tipa:
• Senzorske tehnologije koje nam omoguCavaju prikupljanje raznih
infonnacija iz spoljasnjeg svijeta j njihovo prevodenje u formu koja je
razumljiva kompjuteru. Tu spadaju tastature, svjetlosne oJovke, misevi,
industrijski senzori, digitalizatori staticne sJike, digitalne kamere,
digitalizatori zvuka,senzori dodira i dr,
• Komunikacione tehnologije za prenos podataka izmedu razlicitih
kompjuterskih komponenti. Plimjeri su: faksimil uredaji, mobiini telefoni.
modemi lokalne mreie, te sam telefonski sistem.
• Analiticke tehnoJogije, odnosno flzicka oprema i pripadni softver
koji prihvataju informacije posredstvom senzora i komunikacionih
tehnologija, pohranjuju ih i obraduju. U oyu kategoriju se obitno smjestaju
individualnimikro. mini, veliki i snperkompjuteri.
• Tehnologije prikaza koje prikupljene i ohradene podatke na
odgovarajuci nacin prezentiraju korisnicima. Pored monitora i stampaca,
neki od atraktivnih primjera su: dispJeji sa tccnim kristalima, prikazi\'aci
virtue1ne realnosti, teJevizija rezolucije CVDTV) i sintetiz!ra:1i gO\-or.
Sveje prisutnija konvergenclja navedenih tehnologija, pri (C:l1U se d?nas pod
pojmom informacione tehnologije nekada podrazumijevaju sve kom?juterski
paziranetehnologije ukljucujuei i komunikacione tehnologije.
I
I
\
I
I
I
!
I
I
1
1
I
I
I
48 Osnovni pojmovi i koncepti

lako su informacione:tehnologije same posebl interesantne, najvaZtiijijenaCin
na koji se pIimjenjuju. IT su kljucni dio savremenogrjesavanja problema"i
poinazu nam da bolje razumijevamo probleme. odgovarajuca
rjesenja i, u krajnjoj iiniji, da{)blikujemodruStvo ukojem zivimo.
Radi definiranja okvira za primjenu IT u rje.savanju.problema, razmotrimo
konkretan primjer. Prvi korak je uOCavanje i identifikacija problema. Kao
primjer uzecemo problem zagadenosti zraka, Cijije paseban aspekt odavno
bilo odsustvo nekog ekonomicnog sistema za tacna pracenje izvora i stepena
zagadenosti. Zbog toga nikadnije bila moguce sa sigurnoscu razumjeti odakIe
dolazi zagadenje i kolikije doprinos svakog od zagadivaea.
Jedno rjesenje bio bi frontalni pristup u kome bi se od svake fabrike, bez
obzira na to da li zaista ucestvuje u zagadivanju zraka ili ne, zahtijevalo da
ugradi propisanu opremu kako hi se zagadenje uklopilo u zeljene ornre. Buduci
da bi takav pristup bio vrio skup, razmotrimo koje informacione tehnologije
mogu biti primijenjene na rjesavanje ovog problema na drugi narin:
• Senzori emisije dima i bar-kod skeneri (senzorske tehnologije);
• Kablovske i radio komunikacionetehnologije izmedu senzora i personalnih
kompjutera, te posebne iznajmljene telefonske linije za povezivanje
personalnih i velikih kompjutera (komunikacione tehnologije);
• Pcrsonalni i veliki kompjuteri, te odgovarajuclsoftverza obradu prispjelih
poda taka (analiticke tehnologije)i
• Video - monitori i stampaci za prikaz obradenih podataka 0 zagadenju
(tehnologije prikaza).
Kombinacijom ovih tehnologija maze se kreirati infonnacioni sistem koji daje
odgovara juce vrste infonnacija za postizanje Ovaj pristup je ispravniji,
jeftiniji i dopusta kontrolu svakog izvora zagade'nja u skladu sa njegovom
stvarnorn emisijom. IT radikalno mijenjaju baze znanja koje koristimo, te u
skladu s tim i narin na koji strukturiramo zivot, karijeru, organizacije i drustvo
u cjelini.
49
realne primjene
. . .
Kroz OW knjigu u vise i sa vise raz!icitih aspekata posmatracemo
primjer fakultetske na kojem cerna ilustrovati realnu primjenu
Primjena informacionih tehnologija u fakultetskoj
blbhotoolJeSava klJucne probleme kako studenata, tako j biblioteCnog osoblja:
pretraZivanje i evidenciju.
Posmatrajmo prvo koje hi infonnacione tehnologije i resursi bili potrebni za
primjenu u fakultetskoj biblioteci.
Resursi informacionih tehllologija

Radne stanke za studente i osoblje biblioteke, posredstvom kojih bi se
vrsilo pretrazivanje i vodenje evidencije.
• Sistemi za opticko prepoznavanje / bar - ked, skeneri.
• Lokalna mreb, prikljucak najavnu mrezu / Internet.
• POS stampaci, citaci/pisaci identifikacionih kartiea.
Softverski resursi
• knjiga i izdavanjestudentima; program
za eVldencIJU konsmka blbhoteke; program za pretrazivanje bibHoteke.
• Postupd: postupci za pretrazivanje i izdavanje krtiiga unos novih lcT1jiga
i zaduzivanjejrazduZivanje. '
Ljudski resursi


Speci/alisti: sistemski analiticari, programeri, te drugo osoblje potrebno
za davanje informacionih usluga.
Korisnici: studenti, bibIiotekari, uprava fakulteta.
Resursi podataka:
• Podaci 0 knjigama, studentima, zaduzenju i stanju bibiioteke.
50 Osnovnipojmovi i koncepti
o Infonnacioni prodv,.tj dobijeni naizlazu iz sistema za obradu inf9rmacija
ukJjucuju statnpane izvjeStaje, grafiCke prikaze stanja biblioteke, kartice
o zaduzenju, Clanske kartice studenata i s1. Izvjestaji se mogu
dati po nekoliko kriterija: odjelu biblioteke, zaduzenjima, pojedinaenim
knjigama i studentima.
Koristeci ranije izlozeni model na primjetu biblioteke mogu se definisatiI
konkretni I !]ementi funkcije obrade informacija: ulaza, obrade, izlaza.
memorisanja Urontrole.
f) maz su podaci 0 pojedinacnim knjigama uvrstenim u biblioteku,
studentima-korisnicima i zaduzenjima. Ulazni podaci se unose
posredstvom OCR citaea, radnih stanica i citaca magnetnih kamea.
• Obrada se sastoji od specificne programske obrade ulaznih podataka
koji se pohranjuju na memorijskim medijima unutar-informacionog
sistema.
• Izlaz su informacije 0 stanju biblioteke, knjigama, korisnicima i
zaduzenjima. a mogusedati na nekoIiko nacina: stampanim iz;vjestajirna,
vizuelnim prika:rom iIi u formi clanskih magnetnih karti ca.
• Memorisanje podataka se vrS:i na nekoliko nacina: unutar informacionog
sistema na medijima za masovno pohranjivanje podataka, na trakama sa
arhjviranim informacijama. te na clanskirn magnetnim karticama.
., Kontrola se vrsi raznim metodama koje osiguravaju ispravno
funkcionisanje ovog informacionogsistema. Npr. Citaci ulaznih podataka
sadrie eJektronikukoja detektnje grelike na magnetnim karticama. S druge
strane. kontrolni mehanizmi su ukljuceni u programe kako bi se
kontrolisao radsvih dijelova informacionog sistema.
Ovaj primje"rje ponudio sarno konkretan okvir za bolje razurnijevanje modela
kompjutera j obrade podataka bazirane na IT kao sistemu.
Uvod sa osnovnim pojmovima i konceptima
. Nekil pitilnjil.Zil provjeru znanja
Na slijedecu grupu pitanja odgovorite sa DA iIi NE :
1. Pojam kompjuter se koristi da oznat':i uredaj koji ima sposobnost da p;ihvati.
memorise,obradi podatake i dostavi izlazne rezultate.
2. Hardver cine fiziCki dijeJovi kompjuterskog sistema i mediji za smjestanje
podataka. .
3. Softvcr cine oprema j mediji.
51
4. Kompjuterski specijalisti su !judi koji koriste kompjuterski sistem i1i informacije
koje on stvara.
5. Programeri su ljudi koji na osnovu specifikacija sistem analitieara pripremaju
kompjuterske programe.
6. Krajnji korisnici su Ijudi koji koriste kompjuterski sistem ili informacije koje on
stvara.
7, Busene kartice su ulazni mediji koji se koriste u svim generacijama kompjlltera.
8. Procc.soti napravljeni od tranzistora imaju najvecu pouzdanost.
9, Distribuirana obrada podataka podra7.umijeva obradu podataka na jednom
kompjuteru kojim upravlja j koji Ijudi.
10. Ekspertni sistem pomaze menadzerima prilikom obrade dokumenata.
11. Podatak je bilo kakva forma u kojoj je fiziCki zabiljeien neki dogadaj, zapaienje ill
cinjenica.
12. Informacija je podatak za sve istOVTsne subjekte .
13. Hardverski resursj ukJjucuju sve skupove instrukcija za obradu informacija.
14. Softverski resursi ukljucuju sye skupove instrukcija za obradu podataka.
15. Glavnina abrade lnfonnacija se moze podijeliti na elektronsku i distribuiranu
obradu podataka.
16. Analiticke tehnologije su uredaji za prenos razlicitih kornpjuterskih komponenti
(faksimil uredaji, mobilni telefoni, modemi lA"/;]· a, itd).
17. Elektroi'lska posta je jedan od nujprisutnljih vidova infonnacije s kojom se
korisnik kompjutera susrece.
I
I
I
i
I
I
I
]
]
1
1
52 Uvodsa osnovnim pojmovifna i konceptima
____ ..._. ____
Na slijedecu grupu pitanja tako sto izaberete
od ponuaenih opcija za koju smatrate da je tacna: . , . .
1, Pojam kompjuter se koristi da oznaci: . '.
a) uredaj koji ima sposobnost da prihvati, memorise, obradi p,odatake" -i da
dosta ..i ixlawe rezultate
b) analogni uredaj .
c) program za obradu podataka bitnill za poslovanje
2. Resllfsni podad se procesiranjern ili obradDrn informacija traflsformisu u
informadone produkte uz
a) hardvera, softvera i ljudi kao resursa
b) infonnacionog sistema
c) kompjutera
3. Hardver:
a) je niz operadonih instrukcija koje upravljaju kompjuterskom obradom
podataka
b) su sarno vidljivi dijelovi kompjutera
c} Sll 5vi fizicki dijeJovi kompjuterskog sistema i mediji z.a smjestanje podataka
4. Softver:
a) je niz operacionib instrukcija (koji se -zove programi) koji upravljaju
kompjuterskom obradom podataka
b) su oprema i meruji
c) Sll dokumenti koje kOlisnid kreiraju koristeci tazne usluzne programe
5. ApHkacioni softver sastoji se od:
a) softvera koji kontrolise i podrfava funkcije kot?pjuterskog sistema
b) programa koji upravljaju konkretnim poslovima obrade podataka
c) programa za upravljanje medija magnetnog ditka
6. Operativni sistemi:
a) pripadaju skuplni aplikativnog softvera
b) pripadaju skupini sistemskog softvera
c) ne pripadaju ui aplikativnom ni sistemskom softveru
7. Kompjuterski specijalisti su !judi:
a) koji koriste kOr:1pjuterski sistem ili informacije koje on stvara
b) koji razvijaju i upravljaju sistemima za obradu podataka
c) koji upravJjaju sistemima za obradu podataka
8, Sistemski analiticari pripadaju;
a) kompjuterskim korisnicima
b) krajnjim korisnicima
cJ kompjutcrski.m specijalistima
9, Programed:
a) dizajniraju sisteme za obradu infonnacija
b) pripremaju kompjuterske na osnovu specifikadja sistema
analitieara
c) me obuku krajnjih korisilika za rad sa
10. "Kra:jnji korisnici:
a) kompjuterski sistem iii infonnacije koje on stvara
b) pripadaju skupini kompjuterskih operatora
c) wse servisiranje kornpjutera
53
11. "Time dijeljenje procesorskog vremena kao i multiprogramiranje su
pojmovi koji:
a) nisll ve:t.ani oi za jednu generaclju kompjutera
b) su karakteristike tl'eCe generacije kompjutera
c) predstavljaju vrste operativnih sistema
12. Fortran i Cobol su:
a) jezici niskog nivoa koji su se pojavili uz prvu generaciju kompjutera
b) jezici visokog nivoa kojl su se pojavili uz treeu generaciju kompjutera
c) vrste aplikativnog softvera
13. Uz 4. generaciju kompjutera:
a) vezano je povecanje memorijskog kapaciteta kompjutera praceno
povecanjem cijena tih dije10va
b) vezano je povecanje memorijskog kapaciteta kompjutera praceno
smanjenjein cijena tih dijelova
c) nije zapafeno poveeanje memorija
14. lSI je tehnologija koja je dove1a do razvitka:
a) magnetnih medija
b) mikroprocesora
c) neproceduralnih jet-ika
15. DBMSje:
a) sistem upravljanja hazom podataka
b) programski jezik visokog nivoa
c) programski jezik niskog nivoa
16. Mikrokompjuterska tehnologija podrazumijeva:
a) proces proizvodnje cipova sa mikroelektronskim kolirna na sebi
b) proces proizvodnje kompjutera
c) proces proizvodnje memorije
17. NajveCu pouzdanost elektronskih kola imaju:
a) elektronske vakuumske lampe
b) tranzistori
c) integrisana kola
18. Distribuirana obrada podataka podrazumijeva:
a) obradu podataka koju Yrsi prostorno .:iisperziranih kompjutera
uvezanih u kompjutersku mre!u
54 Uvod sa osnovnim pojmovima i konceptima
b) obradu podataka ;;;1 jednom kompjuteru kojom upravlja i koji kontroliSe
.viSe !judi . .' .: ",
c) obradu podatah r,3, dva kompjutera kojom upravlja jedan covjek
19. PoJatak ie: .
a) infunnacija upravljanju aktivnosti
b) bila kaleva fonna tl kojoj je fiz;iiSd zabiijefen neki dogadaj, zapatanje tli
cinjenica
c) svaka forma koja je irelevantna za zivot Ijudi
20. Infonnacija je:
a) podatak koji sluzi upravljanju aktivnostima
b) podatak koji se ne prezentirati
c) podatak za sve istovrsne subjekte
21. Informacioni sistem:
a) resursne podatke u informacione produkte
b) "skuplja" sve ulazne podatke
c)- koristenje kompjutera pravi prihvatljivim za obradu dokumenata
22. Biljezenje i kodiranje su aktivnosti:
a) ulaznib funkcija
b) izlaznih funkcija
c) abrade
23. Aktivnosti ulaznih funkcija su;
a) biljezenje, kodiranje, proracun, ispravljanje iii editovanje
b) biljezenje, kodiranje, poreaenje, ispravljanje ili editovanje
c) biljeZenje, kodiranje, klasifikacija, ispravljanje iii editovanje
24. NajCe.Ste aktivnosti funkcije obrade su:
a) sortiranje, proracun, poredenje
b) sortiranje, klasifikacija, poredenje
c) sortiranje, proracun, klasifikacija
25. Iuaz ukljucuje aktivnosti:
a) prenosa podataka i davanja izvjeStaja
b) pohranjivanja podataka i davanja i;wjcltaja
c) citanja podataka j davanja iz'1e.?ltaja
26. Senzorske tehnologije SU!
a) fizicka oprema i pripadni softver koji prikupljene i obradene podatke na
odgovarajuci natin prezentiraju korlsnicima (monitori i stampaci, dispJeji sa
tecnim kristalima itd)
b) uredaji koji nam omoguCavaju prikupljanje raznih informacija i njihovo
prevodenje u formu razumljivu kompjuteru (tastature, svjetlosne olovke,
miSevi, industrijski senzori. senzari datUra ltd)
c) tehnalogije koje prenose podatke izmedu razlicitih kompjuterskih
p..!!od sa osnovnimpojmovima i konceptima

27. ZIP Driveie:
aJ prenosivi disk sa optickim zapisom
b) VT$ta fiopi diska
c) diskovni pagon u koji se umece specijalna disketa na principu magnetnog
zapisa, kapaciteta do 100 MB
/
Na slijedeca pitanja odgovorite tekstualno:
1. Staje infonnatika?
2. Sta je kompjuter?
3. Sta je procesiranje informacija?
4. !:ita je hardver i od cega se najCeSce sastoji?
5. Sta je softver i koja su dva osnovna tipa softvcra?
6. Koje su Vl'ste !judi potrebne za funkciouisanje infotmaciooih sistema?
7. Ko su kompjuterski specijalisti i kompjuterski karisllicl?
8. Koje su karakterlstike prve generacije kompjutera?
9. Kaje su karakteristike druge generacije kompjutera?
10. Kaje Sll karakteristlke trece generacije kompjutera?
11. Koje Sll karakteristike cetvrte generacije kompjutera?
12. Staje distribuirana obrada podataka?
55
13. Koji su glavni trendovi koje uzrokuje mlkroelektronska kompjuterska revolucija?
14. Sta je podatak, a sta infonnacija?
15. !:ita je obrada podataka?
16. Stajesistem?
17. Koje su to kompjuterskog sistema?
18. Koje resurse zahtijeva sistem za procesiranje informacija?
19. Koje su funkcije i aktivnosti sistema za abradu informadja?
20. Koje Sll najcesce aktivnosti u okviru uJamih funkdja?
21. Koje su najceSce aktivnosti u okviru funkcija obrade?
22. Preko kojih aktivnosti se najceSce realizuje funkcija kontrole?
23. Kaje su aktivnosti U okviru funkcije memorisanja?
24. Sta su mcna i elektronska obrada infonnacija i koje su im slicnosti i razlike,
metode i uredaji?
I
I
I
; ,
i-

i)
I
1
]
. j
1
j
)
)
I
I
i
,
.,:"
f
56 Uvod sa osnounim pojmovima i konceptima
25. Koje su predilosti u odnosu na obradu infonnncija?
26. Koje su to' osnovne ekonomske i sHe -kale su svijetu'
posljednjoj deceniji? .
27. generise globalizacija triiSta i komunikacija ilZ infarmatizaciju i
industrijalizaciju aktera? ' "
28. Kada su se poja\-;li pm infomlacijski sistemi?
29. Kojih je to novih tehtlologija koje su trebale obiljeziti ulazak u treei mitenij, a
dol.aze iz "veHke IT istrafivacke cetvorke"?
30. Koje Sll tennoloske inovadje promijenile svijct u po.o;ljcdnja dva milenijuma?
31. Koliki su bili troskovi ulaganja u IT U 7.emljama ekonomske IJnije i u SAD
srcdinolll devedesetih godina? , '
32. Koji su se dljevi ieljeH IXlstici novim tehnoJogijama i koji koncept je bio u osnovi
koristenja IT pocetkom ere" m
33. Koji su bili ciljevi korBtenja IT ad 60 do 90 godina dvadesetog stoljeea?
Koncept i vrste
kompjuterskih sistema
Kompjuter kao sistem • Nacin rada kompjutera _
Evolucija brzine rada kompjutera .' Predstauljanje
podataka • Pregled kompjuterskog hardvera i sojtvera _
Mikrokompjuterski sistemi • D(jelovi personalnog
kompjutera • Kupovina personalnog kompjutera •
Vrste PC softvera • los malo 0 izboru.vaseg personalnog
kompjutera • PC top [ista • Mini, veliki i ostali
kompjuterski sistemi • Primjer realne primJene _ Neka
pitanJa za provjeru znanja
Software i podaci ovom CD-u nemaju
garanciju biZo kog tipa sto god da se dogodi.
Napis na CD ROM
w
u;1992,
Koncept i urste kompjuterskih sistema 59
Kompjuterkao sistem
Za koriStenjekompjuteraje bitno shvatiti da kompjuter nije sarno "erna kutija"
za elektronsku obradu podataka, nit} je nepovezana grupa elektronskih
koja izvrSava razne aktivnosti obrade informac.ija. Kompjuter treba
shvatitikaojedansistem) tj. kao m'edusobno povezanu grupu komponenata
koja izvrsava funkcije sistema: ulaz, obradu, izlaz, memorisanje i
kontrolu.
Razumijevanjekompjutera kao cjelovitog sisternaje jedan od najboljih naClna
da spoznate njegov koncept. Npr., sa hardverskog stanovista trebali biste cia
zamislite bilo koji kompjuter (od mikrokompjutera do superkompjutera) kao
sistem uredaja orgnizovanih prema slijedeCim funkcijama sistema:

Ulaz

Obrada

Memorisanje

Kontrola

Izlaz
Slika 2.1 ilustruje ovaj koncept funkcija i hardverske komponenete
kompjuterskog sistema. Izovoga se da zakljuciti daje kompjuterski sistem
sarno najznaeajniji hardveI'ski resurs (eng. hardware; predstavlja fizicki
diD kompjutera, tj. njegovu "gvozduriju ") kompjuterski baziranog sistema za
procesiranje infonnacija (eng. Computerized Infonnation Processing System;
kompjuterski bazirani informacioni sistem CIPS). Svaka od funkcija sistema
se izvrsava u hardverskim komponentama kompjuterskog sistema.
Podaci i programske instrukcije se unose u kompjuter ·funkcijom
ulaza. Podaci i instrukcije mogu biti uneseni dircktno u kompjuterski sistem
(preko tastature kompjuterskog tenninala, npr.) iJi mogu biti pretvoreni u
masinski citljiv ulazni medijum, kao sto su magnetni diskovi iJi traka. Npc,
podaci sa ulaznih dokumenata mogu se zapisati na magnetne diskove i zatim
unijeti u kompjutel'ski sistem prekojedinice magnetnog diska.
_Ve¢ina kompjuterskih sistema automatski kontrolisu tok podataka i
instrukcija u kompjutersa mnogih tipova ulaznih uredaja. Ovi ulazni uredaji
I
I
I

.)
i
I
1
I
60
Stika 2.1
Koocept
Kompjuterskog
sistema
,(:'
Koncept i vrste
pretvaraju programske instrukcije i podatke u elektronske impulse koji se
zatim prenose u primarnu mernorijskujedinicu gdje se cuvaju dok je potrebno.
Fllnkcija obrade u kompjuterskom sistemu se vrsi u centralnoj
procesnoj jedinici, najznaCajnijoj hardverskoj komponenti bilo kojeg
kompjuterskog sistema. CPU se naziva centraIni procesor, ili centralna
jedinica kod ve!ikih kompjutera (eng. ntai1lframe) ili miia'oprocesor ili
MPU (eng. Micro-Processing Unit) u mikrokompjuteru. To je jedinica koja
izvrsava obradu podataka i kontrolise druge dijelove sistema.
CPU se sastoji od tri podjedinice poznate kao: aritmeticko-logil'.ka
jedinica CALU), kontrolna jedinica i primarna memorijskci
jedinica.
Aritmeticke operacije i poredenja se vrse u
(ALU). Zavisno od aplikacije. podaci mogu biti preneseni iz rnemorije u ALU
i zatim vraceni u memoriju nekoliko puta prije nego sto se obrada zavrSi.
i vrste sistema 61
ALU takode izvrsava fakve operacije no sto su logicko pomjeranje bitova
ulije,!o ili udesno (siftovanje; eng. shift) ili prenosenje podataka. .
Pomocu svoje sposobnosti da pravi uporedivanja ona moze testirati razlil'ite
uslove za vrljeme ohrade i zatim vrsiti prikladne operacije. U ALU se
izvrSavaju aritmetiCke operacije sabiranja, oduzimanja, rnnozenja i dljeljenja i
ideritifikujesedalije rezultatpozitivan, negativan ilijednak nuE. Iz toga
da ALU moze la..'!zo l.1poreaivati dva broja da bi odretina. kO.ii j':' veCi,jednak Hi
manji od drugog broja.
Ova sposobnost kompjutera da pravi uporedivanja daje mu logicku
sposobnost, zbog kojeon moze vrSitilogiCke I romjene (tj. skokove) sajednog
skupa uputa (instrukcija) za rad na drugi skup uputa, na osnovu rezultata
uporedivanja dobivenih za vrijeme obrade.
Npr., u programu za abradu plata kampjuter moze testirati da Ii Casovi rada
zaposlenih prelaze preko 40 sati sedmicno. Placanja za takva "prekoracenja"
bit ce racunata koriStenjem razlicitog redoslijeda instrukcija, za razliku od
zaposlenih kad kojih nema takvog prekoracenja.
Kompjuter rnoze memorisati i podatke i instrukcije unutar svoje memorije.
Ovo unutrasnje memorisanje omoguCava kompjuteru da "'upamti" instrukcije
ida prelazi sajedne na W'!lgu automatski, sve dokje to potrebno. Sposobnost
kompjutera da unutar sebe memorise svoje operativne instrukcije (program
kompjutera) dopusta mu da obraauje podatke autontatski, tj. bez
neprestane intervencije covjeka.
Koncept memorisanja programaje glavna sposohnost kompjutera koja
rim omogucava da automatski obavlja razlicite zadatke.
Funkcija memonsanja se realizuje uprimarnoj memorijskojjedinici, u
CPU i na sekundarnim memorijskim uredajima. Svi podad i programi
moraju biti smjeSteni u primarnu memorijsku jedinicu (takode nazvanu
"glavna memorija") prije nego sto se mogu koristiti U obradi.
Primarna memorijska jedinica se takode koristi za ddanje podataka i
programskih instrukcija izmedu koraka U obradi i nakon sto se obrada zavrsi,
ali prije nego sto budu sprernni za izlaz. Kod modernih kornpjutera, primarna
memorijska jedinica sastoji se od mikroelektronske poluprovodnicke
memorijske mreze U obHku integrisanih memorijskih kola, odnosno cipova.
62
Koncept i vrste kompjuterskih sistema
Primarna memorijc je podijeljena u mnogo maHh sekcija nazvanih
lnemotijske pozicije iIi memorijske lokacUe. Primarna memorija se"'
cesta uporeduje sa grupom postanskih sandueiCa, gdje svaki postanski sanduk.
ima svoju adresu i sposobanje da"memorisejednu stavku podataka. Nairne,
svaka pozicija memorije irna spedficnu numeriCku lokaciju nazvanu adresa,
taka da kampjuter maze laka locirati sadrZ.j memorisanih podataka. Kad
veCine mg<!erriih kompjutera, svaka pozicija memciriji obicno ima kapacitet
cuvanja jednog karaktera (eng.5haracter; znak), uldjucujuCi alfabetske,
nU!l1ericke j specijalne karaktere ..
Poclaci i programi mogu takode biti memorisani na sekundarnim
memorijskim uredajima. kao gOO su magnetni disk i trake, i na taj nacin
uveliko povecavaju kapacitet memorije kompjuterskog sistema. Medutim,
saddaji takvih,sekundarnih memorijskih uredaja ne mogu biti obradeni bez
"dov!,)oenja» u primarnu memorijsku Taka, eksterni sekundami
memorijski ureaaji imaju u}ogu podrske primarnoj memorijskoj jedinici
kompjuterskog sistema.
Obicno, programi i datoteke podataka se memorisu sve dokje potrebno na
flapi diskovima (eng!. floppy disks - meki diskovi, raznih formata) i hard
diskovima u mikrokompjuterskim sistemima i na velHdm magnetnim trekama
j diskovima na vecim _kornpjuterskim sistemima. Magnetni diskovi i trake
vrse i ulazno/izlazne funkcije i sekundarnu memorijsku funkdju. npr., podaci
mogu biti zapisani na magnetne disketei uneseni u kompjuterski sistem (ulaz),
zatim memorisani na magnetne diskove dok je to potrebno (sekundama
memorija). Nakon obrade, informacije mogu biti zapisane na magnetnim
diskovima u kompjuteru (iz)az).
Svaka druga komponenta kompjuterskog sistema se kontrolise i usmjerava
pomocu kontrolne jedinice. Kontrolna jedinica dobiva instrukcije ad
primarne memorijske jedinice. Nakon interpretacije instrukcija, kontrolna
jedinica prenosi uputstva na odgovarajuce komponente kompjuterskog
sistema, nareCtujuci im da izvrsavaju trazene operacije abrade podataka.
Kontrolnajedinica "govori" ulaznim isekundarnim memorijskim_uredajima
koje ce podatke i instrukcije ucitati u memoriju, ;'govori" ALU gdje ce podatke
koji se obraduju smjestiti u memoriju, kaje ce operacije izvrsavati, gdje ce
rezu1tati biti memorisani u memoriji. Dna upucuje odgovarajuce izlazne
uredajeda obradene podatke pretvore 1 zapiSu na izlazni medij Citljiv covjeku
ilimaSini.
sistema
63
i
Funkcija pretvara
impulsa U obJikkojije razumlJlV l)udskim blclma III U obhkcltl)\V maSlDt
izlaini:u
reda
ji kao-sto su brzi proizv.ode
kartica proizvode informacije U Vldu buseml,l \-1d:o-termmal\
prikaz i akusticni (audio) izlazm ure"da]J prOlzvod,e
glaso
ve
i govor kao izlaz. kompjutera maze automatski kont1ollsatl
razlicite tipoveizlaznih uredaja.
.' NaCin rada kompjutera
Korisnik kompjutera trebao hi da ima osnovno znal1je 0 tom£!
izvrsava zadate instrukdje. To ce yam, izmedu ostalog, pomocl da
koncept modernih koji
razvoj kompjuterskih programa. NaIrne, ?a bl
masinom kao sto je to svojevremeno bllo, niJe pot,rebn?
kompjuterske instrukcije Jez1.k.
Kompjuteru ne treba vise detalJno korak kO]1 on mora da
poduzme kako bi iZVTsio zadatak obr!Jde mfOrmaCl)a.
Rao ilustrativan primjer se moZe ukratko opisati od
kompjutera u 1.zradi novina. Danas se ugiavnoI? sve D?,:ne prnve
i stampaju na kompjuterima. ViSestruki komp)uterski III komp!uterska
mreZa podriava mnoge termina)e 7.E. lokalne urednike 1
terminalei mikrokompjutere pomocu kojili se mogu sian nOVlnarski lZVJeStaJl
U glavni ured.
KadaseClanakpise, reporteri sakupljaju Cinjenice i p:eko
individua,lnih termina1skih tastatura. OvdJe pod rlJec]u term mal
podrazumijevamo Hi terminal vezan na iIi PC,
mikrokompjuter koji sluzi kao radna stan1ca za kOrlsmka.
prepisuje osnovne fadi Do?at?e ClnJen:ce 1
detalji se do.wkljueenja noV)ne dodaJu U IZVJestaJ 1 tad? ana pO:ln?e da popnma
svoj konacni obUk. Sve sto je uneseno ZaplSU)e u d(ltoteku
kojoj seponovo moze pristupjti na magnetmm dlskoVlma.
Ove jedinice su smje.stene u novinskom kompjuterskom
'drugih uredaja kompjuterskag sistema. Svaku datoteku kOJa sadmlZ\)esta]
,
I
I
;os
,
it
)
m
j
j
I
J
I
.j
I
I
I
I
\I
64 Kancept i vrste kampjuterskih sistema'
moze po:.wati glayni urednik na svom video terminalu. Dokglavni 'U*ep.l!ik""
pregledava izvjestaj; brzi printeri daju stampane kapije za ispravljauje i .
uredivanje, dok se korekcije statnpe i izmjene mogu unijeti" ptekb;bilo kojeg "
terminala. Jednom zavrse"n proces, automatsJ<f podesava
izvjestajem za stampu. Instrukcije za stampanje se olfrede i datatekase salje
na stampanje na kompjuterski kontrolisane stamparske strojeve.
Interna "arhitektura" CPU iIi mikroI»"ocesora je uglavnotll "toiiko
kompleksna da izlazi izvan opsega ove knjige. trebali biste raZumjeti
osnovne funkcije ALU, kontrolne jedinice i primame rhemorijske jedinice CPU
koje su ranije opisane. Osim toga, trebali bi mati da CPU iIi mikroproeesor
sadIii razliCite tipove specijalne namjene kao sto su registri, br9jaci,
sabiraci, dekoderi i slicno. j, •• ,":-
Ovi elementi elektronskih mreza sluie kao I1rivremene radne
analiziraju instrukcije, ili obavljaju traiene aritmetiCke i logiCke operacije. Broj,
funkcija i kapacitet takvih kola u CPU zavisi ad interne arhitekture svakog
kompjl1tera posebno. Neke od ovih CPU komponenti 0 kojima ce kasnije biti
rijecisu:
• Registri Male oblasti memorijske rnreze koje rade velikom brzinom i
koje se koriste za privremeno memorisanje individualne instrukcije"m
podataka za vrijeme operacije kontrelne i ALU jedinice.
• Brojaci - Uredaji Ciji se saddaji mogu automatski pavecavati iIi
smanjivati do odredene vrijednosti omagueavajuCi im da "broje" broj
pojedinih kompjuterskih operacija.
• Sabiraci - Kola koja vrse aritmetiCke operacije ALU.
• Dekoderi - Kola koja analiziraju ked instrukcije kompjuterskog programa
i poCinju izvrsenje instrukcija.
• Interni sat Kola koja emituju pravilne impulse na frekvenciji od
nekoliko miliona do biliona impulsa po sekundi. Sat generise elektricne
impulse koji sluze za usaglasavanje rada komponenti CPU i za psiguravanje
tacnog izracunavanja vremena potrebnog za 7.eljene operac.ije.
• Bafer - Brza privremena oblast memorije za memorisanje dijelova
program a ili podataka za vrijeme obrade (takode nazvana cache
memorijom; skrivenom. tajnom memorijom).
Kaneept i urste kompjuterskih sistema
65



U/I (eng. inputjuotput; I/O; ulaz/izlaz Ujl) interfejs (eng. interface;
medusklop) - Elektronski prikljuCakpotteban za pristup Uji uredajima.
Put preuosa:(BUS)- Skup upravljackih puteva (za kretanje podataka
i instrukcijaj koji medusobno vein razlicite komponente CPU iii
imati ohlik kabla koji sadtii mnoge zice iIi biti u
fomu mikroskoI?skih provodniCkihlinija na mikroprocesorskim cipovima.
Kanali Procesori specijalne namjene koji kontrolisu kretanje podataka
izmedu CPU i U /1 uredaja.
obIik kompjuterske instrukcije zavisi od tipa programskog
. ]eZlka t od toga zasto se koristi kompjuter. Med"utim, interna kompjuterska
instrukcija se obieno sastoji od:
• Operacijskog koda koji oznaCava sta ce se raditi (sabirati uporedivati
citati itd). ' ,
• Jednog Hi vise operanada koji odreduju adrese u primarnoj memoriji
podataka iii instrukcije ijili odrednju koji ce se U /1 i sekunaarni
memorijski koristiti U operaciji.
Ko? operacije i operanda instrukcije koja se izvrsava, kao i elementi podataka
zahvata instrukcija. krecu se kroz kola specijalne namjene CPU
mlkroprocesora za vrijeme izvrsavanja instrukcije.
za mjerenjevremena iIi interni satCPU emituju ravnomjerne elektricne
koji odreduju vrijeme svakeosnovne CPU operacije. Ovaj vremenski
penod se zove masinski ciklus. Broj potrebnih masinskih dklusa za
zavisi ad kompleksnosti instrukcije. Za vrijeme svakog
maslllskog clklusa, elektrieni impulsi koje generise interni sat sinhronizuju
mreze specijalne namjene, koji ispituju i prevode specificne
mstrukCl)e I podatke i prenose ih (u formi elektricnib impulsaJ izmedu razlicitih
specijaHzovanih kola memorijske oblasti koja sluze za privremeno
individualne instrukcije iIi elemenata podataka za vrijeme
operaclJe kontrolne iALU jedinice.
instrukcije moie biti podijeljeno u dva segment a ciklus
lnstrukcije i ciklus izursenja. t
instrukcije se sastoji od procesa u kojima se instrukcija pribavlja iz
pnmarne memorije i interpretira u kontrolnoj jedinici. Ciklus izvrsenja
Koncept i vrste kompjuterskih sistema
se sastoji cd izursenju. operacija o4redenih iD:strukcijom, sto se utvrduje za
vrijeme ciklusa instrukcjje. .' '. . -
izgleda izvrnenje t-ipicne instrukcije kompjutera? Prvo mozemo napisati
instrukciju na govornom zatim u formi slicnoj instrukcijama koje koriste
kompjuteri. a naposljetku slijediti korake kompjutera pri njenom izvrsenju.
• PrimJer instrukcije na govornomjezik1/.;
Dodaj kolicinu radnih Casova dIl€!V!1o zaposlenog radnika na njegov iIi njen
ukupan sedmicni fond radnih casova.
• Primjer kompjuterske instrukcije:
Dodaj kolicinu memorisanu u primarnoj memoriji na adresi 004 na
ko!iCinu sadrZanu u akumulatornom registru (akumu]atoru) i
mf'.,morisi rezultat u primamu memoriju na lokaciju 006.
Tokom ciklusa instrukcije se odvijaju slijedece a1..-tivnost:
I. Prvo, instrukcija se pribavlja (eng. fetch) izlokacije u primarnoj memoriji
i privremeno memorise u registrima kontrolne jedinice. Rao primjer.
instrokcija se memorise u lokaciji 001 prirnarne memorije. Kod operacije
instrukcije (eng. ADD; saberi) se prenosi u registar instrukcije i njen
operand (004) se prenosi u registar adrese.
2, Zatim se instrukcijaprevodi u odgovarajucim kolima kontrolnejedinice.
To desifrovanje kada operacije i operanada instrukcije.
SpecIJahzovano kola dekodera prevodi kod operacije i operand
instrukcije.
3· Konacno. kontrolnajedinica priprema elektronsku mreZu "puteva" unutar
CPU da sprovedu trazene operacije. Npr., to moze ukljuciti aktiviranje
kola kola ce "procitat;" podatke memorisane u lokaciji memorije (004)
0pisanoguoperanadainstrukcije. Nakon toga, tokom ciklusa
izvrsenja se odvjjaju slijedece aktivnosti:
3.}. Prvo, pod ad koji ce seobradivati vadese izsvojih Iokacija u primarnoj
memoriji i primarno memorisu u memorijskom registru ALU. U
ovom primjeru, memorijska lokacija 004 sadrZi vrijednost 0010 (10
casova). .
Koncept i vrste kompjuterskih sistema 67
i
'3.2. Zat.im se izvrsavaju operacije odredene operacijskim 'kbdom
insttukcije '(dodavanje, oduzimanje; uporedivanje itd). U ovom
primjeru sadrtaj registra memorije (0010) se dodaje na sadriaj
,glavnog registra poznatog kao akumulator, posredstvom
specijalnog kola nazvanog sabiracem. 2a ovaj primjer,
pretpostavimo daje iznos radnih Casova ove sedmice (npr < 0038) bio
memorisan u akumulatoru prethodnom instrukcijom, .
3.3. koji se dobije obradivanjem podataka se
u primanlll memoriju, U ovom primjeru. sadrlaj akumulatora nakon
dodavanja dnevnih Casova na sedmicne Casove rada bite 0048. Ovaj
iznos ce se prenijeti u primamu memoriju na adresu 008 kada se
operand koji odreduje ovu adresu izvrsava.
Kompjuter automatski ponavlja instrukciju i izvrsava ciiJuse sve dok se
posljednja instrukcija programa ne izvrsi. NajceSce se instrukcije sekvencijalno
izvrsavaju u redoslijedu u kojem su memonsane u primarnoj memoriji.
Brojac instrukcija (eng. instruction counter,program counter) staJno sadrii
adresu slijedece instrukcije koju je potrebno izvrsiti, pa se kod veCine
uveeava, sto dovodi do sekvencijalnog prelaza na instrukdju
memorisanu na slijedecoj adresi u memoriji.
Kada se izrnemorije preuzme instrukcija grananja, ana govori kontrolnoj
jedinici da ce trebati da izvrsi instrukciju u drugom dije]u programa, umjesto
da nastavi izvrsavanje slijedece sekvencijaine instrukcije. Ova prornjena u
redoslijedu instrukcija moze biti bezuslovna ili uslovna. Uslovno
granmuejeobieno rezultattesta iIi instrukcije uporedivanja, koja moic
uzrokovati promjenu u redoslijedu naredbi izvrsavanja akose odredeni uslav
ispuni.
Npr., u programu koji se bavi platama radnika, razIieit redoslijed instrukcija
se_obieno koristi za radnike eiji casovi rada prelaze 40 casova sedmicno.
radnici su zaradili "prekovremenu" platu. Ovaj program za obradu plata
radnika trebao hi da sadrii sIijedeci instrukciju u odgovarajucoj forml:
• Ako su Casovi rada veei od 40, onda izvrsite slijedecu instrukciju na
adresi 0020 memorije.
posto su radnici u nasem primjeru radili 48 casova ove sedmice. kontrolna
jedinica ce resetovati, odnosno postaviti brojac instrukcija na adresu 0020.
I
I
I
I
1
;JJ
'\
j
m
;
I

)
r
)
I
I
I
68
;,1]'
Koncept i vrste kompjuterslq#JSiSte,na.
CPU ce onda "skociti" na taj diD programa i ce
za racunanjeprekovremenog placanja, umjestO onih instrukcija J<oje'serhlive:
racunanjemregularnogplaeanja. . .': .',:.: -
brzin.e rada kompjutera
Brzina rada kompjutera, odnosno vrijeme ixvrsavanja pojedinih instrukcija.
ranije se mjerila u miliselrundama (hlljaclitim dijelovima sekunde).' Sada
se mjeri u mikrosekundama (milionitim dijeJovima sekunde),
nanosekundama (bilioniti dijelovi sekunde). kao i pikosekundama
(trilionski dijelovi sekundel, sa tendencijom daljnjegubrzavanja. Takve
je Vrlo" tesko predstaviti realnirn primjerom iz svakodnevnog zivot'a.', . ,":'
Npr., .ako bi osoba prosjecne duzine koraka praviia jedan korak·siillke
llanosekunde, obisia bi zemiju oko 20 pula zajednu sekundu! Kompjuterkoji
takvim brnnama moze izvrSiti nekoliko miliona
. MIPS). Npr.,
ubrzini od4 MIPS-a, IBM PC 386 u ..
'Pentium u brzini .reda stotina MIPS-a, a poznati,
inia brzinu od80 MIPS-a! :",: ';',;: .
rada'
clklusf1,;,Yru
eme
1:UaSinskog ,
operacije CPU. ...
'. . p.Cltrebno za ponovno pozivanje
PIlrilarne memorije. Vrijeme. maSinskog ciklusa se
.. veli.ke kompjutere, kao i vrijeme

koja se odnosi na mikroprocesore je
rilikroprocesorskirn
6502 firme MOSTEK
sistema
69
2000 i MC 68900 koristen kod mikrokompjutera Apple macintosh imaju
brzine po 8 MHz. . ..
Daljnji ritzvOj firmelntel doveo jedo mikroproct!Sora 80286
(16 MHz), 80386 (25 MHz, 33 MHz), 80486 (55 MHz), koji su iskoriSleni za .
izradu IBM PC personalnih kompjutera. U sirokoj upotrebi je procesor finne
Intel 80586 iIi Pentium klasa procesora, sa brzinama se mjere stotinama
MHz,baziran na paralelnom radu. Danas, na trliStu rnikroprocesora ub}edJjivi
primat dni firma Intel.
Sa stanoviSta brzine rada interesantne su neke karakteristike novijih tipova
kompjutera koje se prakticno mijenjaju iz dana u dan. Zato cerno ovdje dati
ukratko pregled evoluiranja baznih perfonnansi najpopulamijeg
kompjutera IBM PC.
Kompanija IBM je lansirala na miSte svoj prvi personalni kompjuter prije
skoro dvije decenije. Toje bio iBM PC .Jr. Onje imao 64 Kb memorije, kao
spoljni memorijski uredaj magnetnu traku iz obicnog kasetofuna. a u ROM-u
(eng. Read only Memory memorija iz koje se maze saroo Citati) instaliran
programski jezik BASIC. Kasnije se sa verzije junior preSlo na pravljenje
kompjutera kojije trebao hiti boljihperfonnansi.
Nedugo zatim je lansiran kornpjuter IBM PC x:r sa PC-DOS operativnim
sistemom. Onje posjedovao od 256 Kb do 640 Kb RAM memonje, tvrdi disk,
flopi disk, mognenost dodavanja graftCkih kartica, procesor INTEL 8088 na
frekvenciji od 4,77 MHz, uz serijske/pru;a1elne interfejse.
Nakon verzije lIT, IBM je limsirao verziju IBM PC AT (oesto zvani kao 286
m.sinal sa INTEL·ovim procesorom 80286 kojije bio potpuno kompatibilan
sa procesorom 8088, akoji radina frekvenciji od.6 MHz. Procesor80286 je
ponudio i zasticeni rezim rada. .
Nakon Iansirane serijeAT, doSie su senje sa INTEL-ovim procesorima 80386
(na 25/33 MHz), te 80486 (na 55 MHz). U svim serijama je oeuvana
kompatibHnost Sa serijom X'r, tj. 8088, sto je wIo znaeajno jer su
svi programi sa ranijih,verzija ditektU9' u novim
okruZerijima, naravno uz mnogo veCu :brz.inu ,rada. Procesor 80486 je ponudio
i koprocesor 'lIltegriSa,D $a.mom mikroprocesorskom JkQI u.
To je bio uvod u Pentiumfainilij"u 0 kojoj' biti vise rijeci kasnije.
Za ostale verzijeje bio dostupan matematiCki koprocesor (80387). uz pomoc
70
koga Sll ubrzayane aphkaciJe pri·
. domenima, od riauke;tehnike,
Pa6ltelno sa'
ali j·SOftver.


opel'ativnih sistema-.: ".fakode su
. operativnih sistema na IBM PC kao sto su UNIX,
.. " -"" . ,- . - -. ' . .... .
Stacivaj napredakmaCi
".il1)*e
. Veil sa obradom inforn1acija mnogo
vi :mozete unositi podatke, obrazovati
informacije na naCinkoji IJiie bio moguc prije
Onoswjeprijectesetgodinabilorezervisanoza .
i YaSem
.' .....
Predstavljanje podataka
Alfabetski znakovi U ovoj knjizi su simboli
odgovarajucim pravilima iIi "kodirani"
podatkekoje TI
i znaCi su co>jeku razumljiv kod kl . .'
Isto tako. podaci set umjesto za nas razumljiv i prepoznatljiv riaCin. ml)ri(ji!
predstaviti u masinski -razumljivom kodu prije ..nego 5tO se obrade', p
kompjuterskomsistemu. . .. - .. -,
Podaci -se predstavljaju u kompjuterskam sistemu -bila prisutriascll -ilf
odsutnoscu elektronskih iii magnetskih "signala" u njegovim kolima ,ill, U
medijima koje koristi.
To se zove binarno iIi "dvostatusno" predstavljanje podataka. Razlog tome
je 5tO kompjuter registruje sarno dva moguca stanja iIi u:Slova. Npr.,
tranzistorska i druga poluprovodniCka kola rade u provodnom iIi neprovodnom
stanju. Nosiod podataka kao 5to su magnetni diskovi, diSkete i tnike
oznaeavaju ova dva stanja prisutnosc:u i1i nepnsutnosCll magnetisane tacke
imil bazu
do 9). Binarni
:rafeni,,. od
:;vi brojevi' Sil "
!<al) gr9l'" flU"a ijedinica.
",-'.1
' .. , -
o II
I
I
I
I
72
Sllka 2.3
Ekvlvalenti
declmalnih
Koneept i urste kompjuterskih sistema
ad desne ka lijevoj poziciji cifara u bina;nom'broju. uz koristenje stepena broja
(2°,2
1
,2
2
,2
3
itd.) -kao .poziciont:' vrijedhostL Z8to"pozicija krajnje desp.o iroa
vrijednost 1 (2°), pozicija' nalijevo -iina vpjednost 2 (21), slijedeea.
pozic:ijaima vrijednost 4 (2'), slijedeea 8 (2'),slijedeca 16 (24) itd. .
Tako, izracunavanje vrijednosti bila koga hinaniog brojase sastoji od sabiranja
vrijednosti svake pozicije u kojojje binarna cifrajedinice i ignorisanja onih
pozicija kaje s"adrie binarnu cifru nule.
Slika 2.2. daje jednostavnu ilustraciju kako binarni brojni sistem moze
predstavljati decimalne vrijednosti Cnpr. binarni.broj 1001 odgovara dekadnom
braju 8+ 1= 9; 11010 odgovara dekadnom'broju 6+8+12=26 i 51.
Oktalni (baza 8) i heksadecimaIni (baza 16) brojni sistemi se koriste za
skraceno predstavljanje binarnih podataka. Nedostatak binarnog brojnog
sistema je u potrebi za velikim brojem cifara za.predstavljanje date vrijednQsti
broja.
. '.
-.• ·DECIMA1.NO SIHARNO OKTALNO •
, .
'
J ',' • , , .; " .. ' :
brojeva _


-,
"".;;£"'';}',',.\1'I.:,:,.),··
"'f,,·.c.'.,;
6, ,>;',:r:,::-;' ;" Ulfi!:'_::' X.':)'
: ,:'.:: --' . 7
, '
,
"
"
"
1)
14,
-:'5:",):,'; :-."
mr_tr,
,', t b
-;- " :I,
.c
,",'.
;':-,. ',; 0: :'" .- .,__
";';- __ :'-' ;,(
<.:
'; !..10
i urste sistema 73
pak -oktalnog i heksa-decimalnog brojI.1og sistema, koji s.e
odgovarajuce odnose.na binarni bmJni-sistem, nudi metod putem koga se
reduciraju dugi "nizpvi" quia i jedinicakoji cine jedan binarni_hroj. Ovo olakSava
posao programera i operatera na kompjuterima koji treba da odrede sadrZaje
podatakaili instrukcija na kompjuteru.
Stika 2.3 pokazuje binarue, oktalne i hekaadeeimalne ekvivalente decimalnih
brojeva ad 0 do 16. Iz ovoga se moZe zakljuCiti da se decimalni broj 17 izrazava
kao binarni broj WOOl, oktalni 21 i kao heksadecimalni broj 11 itd,
Da hi razliCiti kompjuteri lllogli komunicirati, potrebno je standardizovati
bin.rue kodove koji se koriste. Interna koh, kompjutera upotrebljavaju sarno
binarne jedinice i nule u svojim operacijama.
Postoji nekoliko standardizovanih kodnih sistema za izrazavanje kada
instrukcije maSinskog jezika koju izvrsava CPU kao i za predstavljanje
znakova podatak. koje obraduje kompjuter.
Kodovi (eng. code; sma) cine posao komuniciranja sa kompjuterom lakSim i
efikasnijim. Oni se mogu smatrati skraeenim metodama izraZavanja binamih
oblika unutar kompjutera. Takode, ovi kompjuterski kodovi se mogu smatrati
kao metode organizovanja binamih uzoraka unutar kompjutera s ciljem sto
efikasnije upotrebe aritmetiCkih, logiCkih i memorijskih mogucnosti.
Najosnovniji kompjuterski kad trebao hi koristiti "cisti' binarni brojni slstem
za predstavIjanje podataka pri svimkompjuterskim operacijama. Neki naueni
kompjuteri, kao i kompjuteri specijalne namjene koriste cisti binarni kod kao
njihov jedini metod za intemu reprezentacJu podataka. Medutim, vecina
modernih kompjutera, iako ani rnogu koristiti Cisti binarni kod pri nekim
operacijama, konste specijalne kodove bazirane na binarnom, oktalnorn iIi
heksadecimalnom brojnom sistemu.
NajcesCi kompjuterski kodovi su verzije BCD koda (eng. Binary Coded
Decimali Binarno kodirani decimalni brojevi). U ovom sistemu, decimalne cifre
se predstavljaju 11 binarnoj formi koristeci sarno prve cetiri binarne pozicije.
Na slid 2,3 vidimo da se decimalne dfre od 0 do 9 mogu izraziti sa cetiri
binarna mjesta. Zbog toga, bilo koji decimalni broj hiti izrazen nizom
grupa od cetiri binarne cifre.
EBCDIC (eng. Extendend BCD Interchange Code; prosireni kod BCD za
razmjenu inforrnacija) kod se takode koristi i on obezbjeduje 256 (2
8
) razliritih
74
Koncept i vrste kompjuterskih sistema
.kodnih zapisa, tj. onoliko koliko se mozesrnjestlJ:.j u 8 bitova rnemorije:
'u sredini na slici 2.4 pokazuje da se ovaj 8-bitni kod sastoji od 4 numeric!'a"
bita (desno}i4 zonska bita (lijevq). A1fabetskaslova ilispecijalniznakoVl s.
predstavljaju uz pomoc kombinacijezonskih i numeriCkih bitova.
Drugi, danas ubjedljivo najrasprostranjeniji kodjeASCII kod (eng. American
Standard Code for Information Interchange; americki standardni kod za
razmjenu informacija). On moZe biu kako 7-bitni kod, tako i 8-bitni. Uz pomoc
7-bitnogASClIkoda mozesepredstaviti 128 (21) razlicitih znakova, tj. onoliko
koUka se moze razlicitih znakova smjestiti u 7 bitova mernorijskogprostora.
ASCII je standardizovani kod isprva razvijen za komunikaciju podacima
izmed:u kompjutera i ulazno/izlaznih uredaja. Medutim, on se korlsti kod
mnogih mikIokompjutera kao i kod vecih kompjutera. Zbog razlike izmedu
EBCIDIC i ASCII koda, kompjuteri moraju biti sposabni daprevode jedan
kod u drugi. Inace ASCII kodje prihvacen za standardni kod od nacionalnih i
medunarodnih organizacija za standarde.
Veeina kompjuterskih kodova uldjucuje i dadatni bit naman kontrolnim
bitom. On je obicno tip pariteta. tj. parnosti. Signalizira da Ii se u binamom
podatku nalazi paran ill neparan broj binarnihjedinica. Koristi se za ispitivanje,
tj. provjerava_nje tacnosti i valjanosti podataka koji se
komunikacionih linija izmeau kompjutera i okoline. Drugim rijeclma, mnogi
kompjuteri imaju ugradenu kontrolnu maguenost za otkrivanje gubitaka iIi
dodavanja bitova za vrijeme transfera podataka izmedu komponenti
kompjuterskog sistema.
Svaka lokacija memorije u kompjuterimakoji koris!e EBCDlC kod sastoji se
od elemenata elektronskog kola iii pozicija magnetskog medija koje semogu
predstaviti sa 8 binarnlh cifara. Tako svaka lokacij. memorije moze da sadrZi
jedan .Ifabetski iii specijalni znak iii pak u nju mogu biti upakovane dvije
decimalne sifre. Ova grupa od 8 binaruih cifara u EBCDIC kodu je poznat.
kao bajt (eng. byte).
Organizacija podataka unutar kompjutera je funkcija internog dizajna
kompjuterske mreze i kodnag sistema u upotrebi.
Najmanji elemenat podatakaje bit (eng. bit; kama die), ili bfnarna cifra, koja
moze imati binarnu vrijednost ncla ilijedan.
Koncept i vrste kompjuterskih sistema
mf(w1iEl


1M"""""" Illli1I,¢IiQ1li lI!f:9Jj)],lQl!;i
lalliliXQ"ifJ!l'lI!-I!Pllitu:tla
IMiJ:jjJ@.Z! il!r.1iJJi1@!!l
!IIm1WU j"jf;illITli91el
)'''"JIliI.l'lllim IillLlii.<i\@t!m

llitiwiJil"l

tm11.C()0101;"ti
Wjii&qjjQJ1l
llilI'J@lmlil
!!r-(@li;ii,'1E
75
Grupa bitova potrebna da predstavi jedan znak sa takvim sistern ima kodiranja
kaostosu EBCDIC i ASCI! zove sejedan bl\it (eng. byte). U 8-bitnom EBCDIC
kodujedan bajtmoze sadciavati ilijedan alfabetski ili specijalni znak, i1i maze
imatfpakovane dvije decimalne cifre. Bajtje osnovnajedinica podataka kad
vecine modernih kompjuterskih sistema,
Kapacitet memorije kad vecine kompjutera i rnemorijskih uredaja obicno se
izrazava u terminu bajtova. Kapacitet memarije se obicno mjeri u
kilobajthna (skraceno KB ili K) ili megabajtima (skIaceno MB iii M), a
nesto rjede u gigabl\itima (skIaceno GB iii G).
laka "kilo" u metrickom sistemu oznaeava hiljadu, ovdje se konsti kilobajt za
predstavljanje velicine od 1024 bajta. Nairne, to uprava iznasi 2\() bajtova.
Taka, veHCfna memorUe ad 256 K, npr., iznosi 262 144 pozicija memorije, a
ne 256 000 pozicija. No, takve razlike se cesto zanemaruju da bi se
. pojednastavHo predstavljanje slike 0 kapacitetu memorije. 1
I
iJ

i
1
11
jj
)
'j : ;
i I
]
I
I
1
I
I
76 Koncept i urste kompjuterskih sistema
Dalje, tl).cgabajt iznosi 1024 KB memorije, gigabajt 1024 MB,'
memorije. No, moglo bi se·reNd.je megabajt pribliZno oka milian b.jtav.,
gigabajt jedan- bilion bajta memorije i jedan terabajt jedan trilion bajta
memorije. Kod mikrokompjuter. koji sunekad bili bazirani na 8-bitnim
mikroprocesorima kapacitet primarne memorijeje obicno iznosio 64 KB-(2
16
;:;:
65536). No, kad velikih kompjuterskih sistema on se mjeri u ME. Prisutnaje
stalna tendencija rasta ovih vrijednosti. -
Slijedeca glavna komponenta elementa podatakaje rijec (eng}. word). Rijec
je osnovna grupa binarnih cifara ill bajtova koja se prenosi u elektronskoj
mreii "tokovima podataka
tl
izmedu primarne memorije i registara ALU i
kontrolnejedinice. Tako,jedankompjuter sa duiinom rijeci od 32 bita moze
imati registre sa kapacitetom od 32 hita i moze prenositi podatke 1 instrukcije
unutar CPU u grupama od po 32 bita. On bi trebao brie obradiv.ti pod.tke
nego kompjuter sa t6-bitnom i 8-bitnom duiinom rijeci.
Medutim, velicina rijeci ne zavisi sarno od kapaciteta registra u CPU iIi
mikroprocesora. To takode za\1si od kapaciteta Hi "sirine" puta, staze
podataka iIi data btL<;' - magistrale podataka kojima se podaci i instrukcije
krecu kraz mreZu CPU Hi mikroprocesora. Tako, neld vemd kornpjuteri koji
obicno imaju 32-bitne registre mogu prenositi podatke u pola rijecfod 16-
bitoya iIi duple rijeei od 64 bita.
Velicina rijeci je znaCajna pri odredivanju brzine abrade kompjutera. Medutim,
to se povezuje sa tri druge znaCajne mogue-nosti kompjutera. VeliCina rijeci
kad kompjutera pomaze kad odredivanja:
• Broja osnovnih tipova instrukcija koje obicno izvrSiti CPU Hi
mikroprocesor. Npr" obicno kompjuter sa velicinom rijeci ima
veti skup osnovnih masinsldh instrukcija nego 16-bitni kompjuter.
• Preciznosti aritmetickih racunanja. Npr., 32-bitnamasina maze upravljati
brojevima do 32 binarne pozicije, dok 16-bitni kompjuter moze bid
ogranicen na upravljanje brojevima koji sadde 16 binarnih pozicija. U
oba slucaja, hardver i softver moze biti dodat radi povecanja aritmeticke
preciznosti.
. J(oncept i. vrste kompjuterskih sistema 77
• Kapaciteta primarne popularni 8-bitni
mikr?proces.ori su mogli direktno ,pristupiti.saI1lb do 64 .KJ)'memorije. Na
drugoj strani, mp.ogi P?pularni 16-bltni rnikrokompjuteri-su mogli imati
do jedan I}1i1ion bajta 4iI'ektno adresabiIne memorije.
VeIicina rijeCi takode zavisi od toga da Ii kompjuter raw safiksnom duZinom
rijeci iIi sa formatom varuabilne duZine rijeci. Kompjuteri rade sa
fiksnom duZinom rijeci kada se svaka rijec sastoji od fiksnog broja bitova iii
bajta. U formatu varijabilne duzine rljeCi, velicina rijeci zavisi od instrukcije
koja se izvrsava i od veIicine elementa podataka koji se obraduju.
Za mnoge kompjutere, jedna rijec sadrii 4 bajta (32 bita) u formatu fiksne
duzine rijeci i mozevarirati odjednog bajta do 256 bajta u formatu varijabilne
duzine rijeCi. Sve ove varijacije u duEni rijeci, kapacitetu registara i sirini
puteva kojim se krecu podaci su tako dizajnirane da bi se smanjila cijena
kost.nja i kompleksnost iii da bi se povee.la brzina i efikasnost obrade
kompjuterskih ured<tia.
Kod modernih kompjuterskih sistema znacajan elemenat kompjuterskih
podataka je stranica (eng. page). Stranica je elemenat kompjuterskih
podataka koji se kreira zbog razvoja virtuelne memorije. gdje se sekundarna
memorija tretira MO prosirenje primarne memorije kompjutera.
Stranice se prenose izmedu primarne i sekundarne'mernorije u virtuelnu
memoriju - proces poznat kao "paging" stranieenje. U sistemima virtuelne
memorije stranice programa ili podataka se neprekidno prenose izmedu
prirnarne isekundame memorije.
Sa korisnicke taCke gledista, podaci su u logickom i fizickom smislu
organizovani u slijedece entitete:

Baza podataka. Kompjuterski organizovan sistem podataka koji se
koristi za organizovanje velikih koIicinapodataka, kao sto Sll npr. podaci
o finansijskom poslovanju finne. Sistem rezervacije avionskih karata je
primjer interaktivne baze podataka. .
• Datoteka. Skup infonnacija 0 specificnom problemu, kao Sio je npt. stanje
skladista, podaci 0 platama Hi zaposlenim.
• Slog. Element datoteke koji sadrii podatke 0 jednom entitetu, kao sto je
npr. jedan radnik iz datoteke zaposlenih.
78 Koncept i urste kompjuter'skih sistema
\\\I Polje. Dio sloga, koji specificnu inforrnaciju kao
sto je. npi-. sifra proizvoda iIi ime eovjeka. "
• Znak. Slavo iIi drugi sim;-,;)l. Polje sadtiijedan"Hi vise
Poste je koristen pojam haze podataka. ovdjese mogu definisati
dva tipaprocesiranjainfonuacijai to: beC(eng.batch) i intel'3ktivno.
pl"ocesiranje
Kod bee procesiranja sve transakcije izjednogvremenskog perioda se grupisu
zajedno i procesiraju kao jedna cjelina. Kad interaktivnogprocesiranja prlstup
do datoteke i1i baze podataka je direktan putcm terrninala, pri cerou se svaka
transakcija izvrsava odmah nakon njenog unosa u sistem.
Pregled kompjuterskog hardvera i softvera
Kompjuterski hardver sastoji se od opreme koja cini kompjuterski
sistem, kao j ulazno/izlaznih i memorijskih medija (kao 8to su magnethe
trake iIi diskovi) kojisllstvarni, opipljivi materijal, na kojese podaci zapisuju.
Hardver se moze podijeliti na tri glavne kategorije;
• Procesor kompjutera
Primarna hardverskajedinica kompjuterskog sisternaje. kao 5to smo vee
naznacili, CPU koja se zove i mikroprocesorom kod
mikrokompjuterskih sistema. ALU) kontrolna jedinica i primarna
memorijskajednica. zatim drugispecijalizovani ureaaji (kao Slo su registri
i sabiraci) i ulazno/izlazni interfejsi (kao sto su beiferi i ulaznoj
izlazni portovi). Mnogi savremeni kompjuterski sistcmi ukljucl1iu
dodatne specijaIizovane procesore (kao &to Sil aritmeticki i u]azno/
izlazni procesori) koji pomazu.CPU u izvtsenju zadataka.
• Periferna oprema i mediji (nosioci podataka)
Kategorija hard vera ukljucuje sve uredaje koji su izvan sistema iIi Sil (m
mogu biti) online - u sklopu sistema, tj. elektronski povezani i
kontrolisani od CPU. Periferni ukljucuju siroki opseg ulazno/izlazne
opreme (kao sto su video· terminali za prikazivanje) i sekundarne
memorijske uredaje (kao sto su magnetni diskovi), Mediji koristeni
Koncept i vrste kompjuter-skih _______
i
za opremu sastoje se primarno od magnetnih diskova i traka,
kao i papirnih dokumenata.
• Pomocna oprcma i mediji
Ova kategorija ukljucuje opremu koja je offline nezavisna, tj. oprema
koja je o·dvojena i nije pod kontrolom CPU. Pomocna oprema pomaie
funkcije ulaza, izlaza i memorisanja kompjuterskog sistema j ukJjucuje:
(1) offline optemu za unos podataka (priprema ulaza) kao sto su
busaci traka ili disk masine koje pretvaraju podatke sa izvornih
dokumenata na magnetne ulazne medije za kasniji ulaz u kompjuterski
sistem; (2) offline opremu za izlaz i memorisanje, kao sto Sll uredaji
za kopiranje i razvrstavanje; (3) nosioci odredenih podataka kao
sto su papirni formulari koji se koriste urad u kompjuterskog sistema.
Mnogi tipovi kompjuterskh periferala i medija mogu se koristiti i za ulaz i za
izlaz iii za sve tri funkcije ulaza, izhlZa i sekundarnog mernorisanja.
Npr., oprema magnetnog diska koristi magnetnediskove kao nosioce poclataka
i izvrsava sve tri funkcije ulaza, izlaza i sekunclarnog memorisanja.
Kompjuterski terminali se sastoje ad tastnture za direktni unos podataka u
kompjuterski sistem i CRT video - ehana za direktnl prikaz vizuclnog lzJaza.
Oni se zovu ulazno/izlazni urec1aji. Ponekad se u literaturi pod pojmom
terminal podrazumijeva i citava radna stanlea, odnosno Pc.
Kompjuterski softver (engl. software) ukljuc.uje sve tipove programa koji
daju naredbe i kontrolisu kornpjuterski hardver kod izvrsenja funkcije obrade
informacija. Kompjuterski softver se moze podijeJiti u dvije glavne btegorije:
sistemski softver i apJikacioni softver.
Kao primjer softvera mozemo navesti slijedece programske pakete:
• Sistemski softver - programl koji KOnii"oJisli i podrzavnju operJcije
kompjuterskog sistem(l kao sto su:
• Operativni sistem - intcgrisanJ grujin progr<1ma koji kontrulis\l I
podrzavaju operacije kompjuterskog sistema dok se iZVfSil\·i1jll
aplikativoi progr<lmi koris:)ib.
• Sistem za upravijanje baLoOl podataka (DBMS) - grupa
prograrna koja kontrolise kreiranje, DcirZ{l,vanje j uJiotrebli baze
I
1
I
I
I
I
I
80
)1
;.1
I
I
1
I
I
,1_1
I'_il,.
, 1.\.
Kaneept i vrste kompjuterskih sistema
podataka, memorisanih podatka i infonnacija kojima se maze'
pristupit:i preko nekoliko razliCitih aplikaciia. . ..
• programskog jezika - program koji prevodi
instrukcije programa napisane uprogramskomjeziku kao Stojenpr.
BASIC iIi COBOL u binarno-bazirane kodove instrukcija maSinslrog
jezika koje CPU On takodedozv'oljava konsnicima'
i programerima da pisu svoje vlastite programe.
• Aplikacioni softver - programi koji daju direktive za obradu
pojedinacnog posla iIi aplikacije kompjutera. Aplikacioni softver Hi
aplikacioni programi odreduju trazene aktivnosti obrade za
kompletiranje specificnih zadataka kompjuterskih konsnika.Aplikacioni
softver se testo dijeli na posloune aplikacione programe, naucne
aplikacione prograrne i tazne druge kategorije usluznih i namjehskih
aplikacionih prograrna. Primjeri mogu biti kontrola inventara, iIi programi
obrade plaeanja u poslovima. programi analize strukture stresa Hi kontro1e
hemijskih procesa u nauci i inienjerstvu, i programi za kompjuterske -
pomocne instrukcije iIi video - igre U obrazovanju i rekreaciji, odnosno
softverski paketi kao sto su;
• Paket elektronskih prikaza obrazaca (engJ. spreadsheet;
unakrsne tabele) - programi koji prikazuju obrasce iii redove i koJone
u koje korisnik moze upisati podatke i f·0J:.1l1uJare koje predstavljaju
model korisnikovog programa. Program zatim automatski manipulise
podacima u obrascima prerna komandama korisnika, dajuci odlicno
sredstvo za analizu i planiranje,
• Paket za obradu teksta (eng!. Word processing) - program koji
automatski kreira, ureduje i starnpa dokumenta (pisma, izvjeStaje
itd) e1ektronski obradujuci tekst podataka (rijeCi, fraze, recenice i
slieno) za korisnika.
• Paket za pracenje poslovanja - programi koji vrse potrebne
aktivnosti obrade informacija za opsta racunanja ili druge poslovne
funkcije. Primjer su analize placanja, potrainih i dugovnih racun<;t,
kantrole inventara, opsta racunanja glavne knjige i abrade plata.
. Koncepl i vrste kompjulerskih sistema 81
Svi sistemi funkciopi.su na istim principima, ali i pored toga
·medu njima postoje razliIre u vezi s pitanjem unutrasnje organizacije
i pro.cesne snage. Stoga podije1iti na o$novu nekoliko kriterija:


Po - ha mikrokompjuterske (eng. microcomputer),
minikompjuterske (eng. minicomputer), velike (eng. mainframe) i
(eng. supercomputer).
Po vrsti - na digitalne i analogne kompjutere.
• Po namjeni - na (eng. general purpose) i specijalizovane
(eng. specialized).
Kompjuterskim sistemima se cesto daju imena kao sto su: personalni
kompJuteri (eng. personal computers), maliposlovni kompjuteri (eng,
small business computers), naucni kompjuteri (e.ng. scentifle computers)
iIi multiprocesorski kompjuterl. (eng. multiprocessor computers),
Mikrokompjuterski sistemi
Od 1975. godine. kada su se pojavili kao interesantna zabava za hobiste u
elektronici, koja je kostala $ 395, mikrokompjuteri su preSli ogroman put i
postali uobicajena licna i posloma potrepstina. Oni se danas mogu nabaviti u
bezbrojnim oblicima i veI.iCinarna - od cipova, dZepnih kompjutera (eng, pocket
computers), kompjutera velicine sveske (eng. notebook computers), sve do
onih veliCine aktovke, pisace masine Hi TV aparata. Koriste se milioni
mikrokompjutera sirom svijeta, i to u najrazlicitije svrhe, od igre.licnih i kucnih
potreba, pa sve do poslovnih i naucnih priI!ljena.
Mikrokompjuter (slika 2.5) se obicno sastoji ad mikroprocesora (iIi
mikrocentralne procesnejednice smjestene na cipu) i odgovarajuce elektronike
za funkcije kontrole, memorije i ulaz/izlaz. kojaje srnje5tena ujednom iIi vise
cipova j stampanih ploca.
Po velicini se obicno razIikuju rnikrokompjuteri najednom (eng!.
single chip microcomputers), rami tipovi dZepnih mikrokompjutera
(eng1. pocket microcomputers), rucnih mikrokompjutera (eng!. hand-
held microcomputers), mikrokompjutera velicine sveske (eng!,
B2 Koncept i urste kompjuterskih sistema
Slika 2.5
OSl1ovna
arhitektura
hardvera
perscnalnog
kompjutera
. f
Ostall !
perfferaUl
. ,
.......
notebbok microcomputers), mikrokompjutera koji na krilo (engl.
laptop microcomputers). prenosnih mikrokompjutera (engl. portable
microcomputers) i stonih mikrokompjutera (engl. desktop
microcomputers).
S obzirom na namjeriu, mikrokompjuteri se mogu klasifikovati u
specijalizovane (engl. special-purpose), kumc (eng. home), personalne
(eng. personal), profesionalnc (eng. professional), male po.lovue (eng.
small business) i radne stanice (eng. workstation). Medutim, danas je
najpopularnije imeza mikrokompjuter upravo personalni kompjuter, zbog
toga sto se ani veoma siroko korlste danas svuda, od strane pojedinaca u
kuci. u skoli i na poslu. Osim toga, U ovom dijelu knjige cerna kroz opis
personalnog kompjutera detaljnije ilustrovati konceptkompjutenl' kao sistema.
To je razlog zasto cerna napoeetku knjige detaljno opisati-spravu koju znamo
kaa PC, da hi u narednim poglavljima detaljnije govorili uopste 0 hardveru i
softveru.
Koncept i l.1T'ste kompjuterskih sistema ___________ _ 83
I
,
Dijelovi kompjutera
Pri,k nego sto pocnete da ucHe 0 Windowsima j ostalim softverskim alatima,
vaZno je da naucite nekoliko stvari 0 personalnom kompjuteru, od kojill dijelova
se on sastoji j kako ti dijelovl rade zajedno taka da cine jedinstven sistem.
lako mOZetebezproblema koristiti kompjuter bezpoznavanja tehickih detalja
njegovog funkcionisanja, mnogo tete IakSe nauciti kako da ga karlstite aka
razumijete neke osnovne operacije koje on izvrsava,
Prije svega treba naglasiti da postoji mnogo raznih tipova kompjutera,
namijenjenih za obavljanje razHcitih poslova. Ovdje je Iijec 0 jednoj kJasl
kornpjutera, IBM kompatibilnim personalnim kompjuterima.
Personalni kompjuter je kompjuter namijenjen za rad jednog covjeka j zata
se i zove persanaIni. Mada sada postoje razni kompjuten izteklase, zasnovani
naraz1icmm tehnologijama (opr. Apple), pojam personalni kompjuter se obieno
veZeza onekoji su bazirani na tehnalogiji kOjuje definisala kompanija IBM.
Da ne bi bila zabune. abieno se We daje u pitanju IBM kompatibilni personalni
kompjuter, da bi se zuale daje to personalni kompjuter kojije napravljen u
skladu sa IBM tehnologijom, rnadaje moguce da nijedna njegova komponenta
nema nikah.'Ve veze sa kompanijom IBM.
Svi personalni kompjuteri se sastoje barem ad tri osnovua dijela:
• sisternskajedinica
• ckran j
• tastatura.
Dve tri komponente su minimum koj! je potreban da bi se napravio
funkcionalan kompjuterski sistem.
Vecinapersonalnih kompjutera ima ijos neke druge komponent€, kao sto su
mis, stampac, modem itd (j njih ce"mo upoznati), ali ave tri komponente su
dovpljI1e da biste irnali cjelovit sistem. Zato cerna se prvo upoznati sa njima.
;1
I
I
84
I
I
I
• -IV._ sv,:
Koneept i vrste kompjuterskih
Sistemska jedinica
,
l"J. 1;1[1'
_t·," il
Sistemskajedinicaje srce kornpjutera i sastoji se ad ovih komponenti:
• procesor ili CPU
• memorija
• diskovni pagani i
• razni adapteri.
Sveove komponente su smjeStene ujednu metalnu kutiju kojase zovekuOOe.
Za kuciSte kornpjutera se cesto kaie daje to "kompjuter",jer su'sve 'njegove
najvaznije komponente smjestene u kueiStu. Na kuCiste treba prikljucitikabl
za napajanje.
Na kuCistu mora postojati prekidac kojim ukljucujete kompjuter. Obicno pored
njega pise On/Off.
Na ku6istu se nalazi i jedno dugme pored kojeg obicno pise «RESET", ;fa je
dugme za resetovanje kompjutera. Resetovanje kompjuteraje operacija
kojom se nasilno prekida rad kompjutera, bez obzira na to staje radio, i trazi
se ad njega da se pokrene iz pocetka, kao daje tek ukljucen, odnosno da se
vrati na pacetna stanje, ada se ne mora iskijucivati sa On/Off
Kada pritisnete ovo clugme, pokrenuliste tm. "tvrdi" reset. U svakom slueaju.
ovu aperaciju radite sarno kada se kompjuter "zaglavi", a nista drugo ne
pOIDaie.
Svi ostali dijelovi kompjutera povezuju se na sistemsku jedinicu pomocll
kablova i konektora koji obicno stoje sa zadnje strane sistemske jedin,ice.'
Centralna procesna jedinica iii procesor
Vee nam je poznato da je procesor "mozak" kompjutera koji izvrsava Sve
aritmeticke i logicke operacije kaje se deS3vaju U kompjuteru. Posta je svaka
od ovih operacija defioisana instrukcijama koje procesor razuinije, kate
se da procesor izvrsava instrukcije. Kada se instrukcije grupiSu ujednu cjeHou
koja radi nesta smislena, onda tu grupu instrukcija zovemo program ili
Koncept i vrste kompjuterskih sistema 85
softverski Dakle; procesor izvrsava program koji se od nize.
instrukcija. . .,
Vee smo viCljeli da postoje raznl tipovi procesor. koji se koriste za proizvodnju
personalnih kompjutera: ;8086, ;80286, ;80386, i80486 i Pentium. Sve
su to procesori kompanije Intel i na svakom od njih se moze bazirati jedan
personalni kompjuter. Redoslijed kako Sil navedeni odslikava njihovu snagu i
hronoloski redoslijed kako su proizvedeni. .
Ono sto je vaZno znatijeste to da su u vrijeme zavrSavanja ove knjige (poCetak
1999. gocline) svi navedenipfocesori osim Pentiuma prakticno istorija. Inace
se svi tehniCki podaci za aktnelne personalne kompjutere i njihove jedinice
zasnivaju na kod nas i u svijetu uohieajenim standardima s pocetka 1999.
Madaje tehnicki moguce koristiti Windowse na procesoru i 80486, Jake se
mozete uvjeriti daje to vrlo neprakticno jer je snaga tog procesora i suvise
mala da bi Windowsi mogli funkcionisati tako da imate ugodan rad.
Procesor Pentium u sve sirem spektru snage je ono sto je danas standard.
Nisu svi Pentiumi isti. postoje Pentium, Pentium Pro, Pentium II i Pentium
III (jma ijos nekih varijanti, ali ove su za sada najprisutnije). Pentium 1II je
bolji od Pentiuma II, kojije bolji ad Pentiuma Pro, kojije bolji od Pentiuma.
Cesto cete cuti i za Pentium MMX. Ova oznaka MMX se ne odnosi na neki
sasvim drugaciji Pentium. To je oroaka za poboljsanu podrsku multimedijalnim
poslovima proceSOta. Ako procesor ima oznaku MMX, to znaCi da bolje radi
sa slikama, zvukom i animacijama. U posljednje vrijeme ovo postaje imperativ
jer je sve vise slika i zvuka na personalnim kompjuterima.
Pored tipa, vazna osobina procesorajeste frekvencija na kojoj on radi. Ona
direktno utice na brzinu rada procesora. Frekvencije rada procesora se rnjere
u megahercima (MHz) i u danasnje vrijeme se uglavnom kod nas u upotrebi
susrecu procesori koji rade na frekvencijama od 233 do 400 MHz. Dok·
zavrsavamo OYU knjigu, pojavili su se procesori ad 500 MHz,
Memorija
Memorija je dio sistemske jedinice u koji se smjestaju podaci koje procesor
obraduje, I instrukcije koje govore procesoru sta da radi takooer se smjestaju
u memoriju. Dakle, program se prvd smjesta u memoriju, a procesor onda
uzima iz mernorije jednu po jednu njegovu instrukciju, izvrsava je i pri tome
obraduje podatke koji Sil takoder il rnemoriji.
'", , ,
86 Koncept i vrste sistema
Vecje objasnjeno daje 1; sastavljEma koje-se
zovu bajti. Dakle, aka kompjuter ima 32 megabajta memorije, tozm'ici da
je u jednom trenutku I, _.tanju Gil zapamti aka 32 miliona slova. Cesta tete
cuti za dvije \'l"ste memo,ije, RAM i ROM,
RAM (od engleskog Random Access Memory - memorija sa slucajnim
pnstupom) je vrsta memorije u kojoj se mogu parotiti podaci bila koje VTSte,
a mogu se i mijenjati po potrebi. VaZDo je da znate da ce svi podaci koji su
u RAM memoriji biti obrisani kada se kompjuter iskljuci.
Dmgi tip memorijekoju poqjeduje vaS kompjuterje ROM (od engleskog Read-
Drily Memory - memorija koja se maze sarno citati) i sadrfaj te memorije se
ne maze mijenjati. Za nju nije potrebno napajanje da hi sacuvala svoj sadrZaj
i ona stoga sadrZi informacije koje su vasem kompjuteru potrebne da se
"probudl" u trenutku kada ga upalite. Ne mozete je koristiti za vase potrebe
i stoga yam sa korisnickog stanovista i nije mnogo bitna.
Kada upalite kompjuter. vidjecete na ekranu odbrojavanje nekih brojeva. To
kompjuter testira svoju RAM memoriju da vidi je Ii ispravna i broj koji se
posljeduji pojavi i neko vrijeme ostane na ekranu predstavlja broj kilobajta
koliko vas kompjuter ima memorije. Prakticno se viSe ne koriste kornpjuteri
cija se memorija rnjeri u FeB memorije, a veCina ih ima 16 MB ili vlse.
Treba da. znate da je kolicina rnemorije izuzetno vazna za funkcionisanje bilo
kojeg programa Da vasem kompjutel1l. a narocito Windowsa i programa koje
poicrecete iz Windowsa. 8to vise kompjuter ima memorije, to ce brz.e
izvrsavati programe. Za soUdan rad Windowsa potrebno je da imate harem
16 MB memorije, Sto se danas moZe smatrati apsolutnim minimumom. Ako
koristite komplikovanije programe, poz.ljnajekolicina od barem 32 MB.
Diskovnl pogoni
Diskovni pogon (eng], disk drive) je uredaj koji sluzi za upisivanje i Citanje
podataka na disk. odnosno sa diska. Disk je okrugla ploea premazana
magnetnim materijalom koji u stanju da se namagnetise, odnosno
razmagnetiSe i taka pamti informacije.
Diskovni pagan se sastoji ad dva osnovna dijela. Prvi diD je glava za Citanje/
pisanje koja citajupisuje podatke na disk, sHeno magnetnoj glavi na kasetofonu.
Drugi dio je mehanizam za okretanje diska. Podaci se pamte na cijeloj
pOvrSini diska pa, da hi se moglodoCi do svih podataka. on mora da se okrece,
i vrste sistema 87
i
sliena gramofonskoj ploCi (0':'0 je poreaenje za one koji se sjceaju
pIoea). . .
Podaci upisani na disk se ne kad se kompjuter iskljuci. Zato
se podaci kaje treba cuvati moraju snimiti na disk,jer dok su u RAM memonji
na raspolaganju Sil samodokje kompjuterukljucen. Osnovna namjena diskova
je da sacuvaju podatke na duzi period'.
Druga vazna razlika U odnosu na RAM memoriju je ta da diskoVl imaju
mnogo veCi kapacitet od memorije, pa se svi podaci cuvaju na diskovirna,
aprebacuju se u rnemoriju sarno dokse nesto radi s Logicno je pitanje
zastoje uopstepotrebna takomplikacija sa prebacivanjem, zasto procesor ne
radi direktno za diskovima. RazIog je jednostavan: upisivanje i citanje
podataka su mnogo brzi sa memorijom nego sa diskovima. Jedan
pristup memoriji traje reda vellcine 1000 putabrle od pristupa disku.
1\
Naravno, to ne znaci da yam treba 1000 puta vise vremena da dodete do
podataka sa diska, jer se padacima na disku uvijek pristupa u grupama,
masovno, tako da se u jednom Citanju iIi upisivanju uvijek radi sa vecom
koliCinom podataka. lpakjeto i dalje mnogo sporije nego U fadu sa memorijom.
Postdje dvije osnovne vrste diskova (i diskovnih pagona koji ih vrte i rade s
njima). To su tvrdi i meki diskovi (eng], hard disk i floppy disk).
Tvrdi disk (i njegov pagon) je smjeSten u unutrasnjost sistemske jedinice i
za vasje nevidljiv osimjedne male sijalice koja svijetli kada kompjuter oeSto
radi s njirn. Zove se tvrdi disk jer je materijal od kojeg je napravljen cvrst i
nesavitljiv. On ima mnogo veci kapacitet od mekog diska, medutim nije
prenosiv. cvrsto je vezan za kompjuter i ne mozete ga izvaditi ako ne
razmontirate kompjuter (zato se cesto naziva i fiksni disk, eng!. fixed disk).
U stvari,sam disk i ne mazete izvaditi, mazete izvaditi sarno cijeli pagan lajedno
sa diskom. Na njemu se smjesta vecina padataka i programa kaje koristi
kompjuter. Danasnji tvrdi diskovi imaju kapacitet uglavnom veei od 500 MB,
a uglavnom se mjeri u GB.
Bitna osobina diskovajetzv. brzina pristupa, a to je vrijeme koje je potrebno
da se na disk upiSu podaci, odnosno da se proCitaju. Naravno, sto je disk brii,
to je boJji.
Tvrdi diskovi su osjetljivi 11a vibracije i udare. Glava za Citanje/pisanje
Je smjestena blizu pO\Tsine diska, a disk se veorna brzo vrti, pa mehanicki
I
• m.
,]
"

!
1
1
88 Koncept i urste
LI.I\' ',- ..
udari i vibracije mogu uzrokovati fizicki dodir glave i cli,ska,
moze nepovratno ostetiti povrsinu ·diska. Podacizapisani na tom dijelu diska
ce biti izgubljeni, a aka se ostecenje desi na nezgodnom mjestu, mogu biti-·'·
iigubljeni svi podaci sa diska.
Zata ncmojte nikad premjestati, tresti ili udal'ati kompjuter dok
je ukljucen (tj. dok se disk vrtiJ. To ne znaci da treba da se prema
kompjuteru ponasate kao daje "mjehur od sapunice", ali tretirajte disk kao
ono sto i jeste: visokosofisticiran dio vaSe opreme.
Meld disk je napravljen od savitljivogplastienog materijala, Njegov pogonje
takoaer smjeSten U sistemsku jedinicu, ali je prednji diD pagona vidljiv. Na
tom dUelu se nalazijedna "rupa" u koju mozete da ubacite meld disk. Dalde,
moo disk je prenosiv i mo.zete ga koristiti na svakom kompjuteru koji ima
odgovarajuCi pogon. Za rneki disk se koristi i naziv disketa. Posto se on cesc:e
upotrebljava, nadalje cerna rneke diskove zvati diskete. Diskete imaju mnogo
manji kapacitet od diskova i rad sa njimajesporiji.
Danas sc uglavnom koristi jedan tip diskete od "tri i po inca".
Zovu se taka jer su to savitljivi phisticni diskovi premazani magnetnim
materijalom precnika 3.5 inCa.
Diskete od 3,5 inca su smjestene u plasticni omotac koji nije savitIjiv. Disketa
nije vidljiva, postoje mala "vratanca" na toj disketi koja treba malo otvoriti cIa
bi se disketa mogla vidjeti. Zastita od upisivanje podataka na disketu je
napravIjena pornocu malogplaslicnog "preiddaCa" kojise nalazi najednom od
uglova omotaea. Taj "prekidac" prekrivaili ne prekrivajednu mpu na omotacll
i mozete ga prstima pornjerati. Aka je rupa pokrivena, na disketu se rnogu
upisivati ili brisati podaci, a ako nije onda se mogu sarno citati. Ove diskete
uglavrom irnaju kapacitet od 720 KB (DS/DD) iii 1,44 MB (DS/HD).
Pagan diskete ad 3,5 inca ima rupu u koju se gurne disketa. Kad gurnete
disketu do kraja, cucetejedno malo "§kijoc" stoje znak daje disketa pravilno
ubacena u pogan. Pored rupe postoji dugme koje sIuH da se disketa izvadi iz
pogona. Treba da ga pritisnete da bi disketa izasla iz pogona. Takoder postoji
i signalna sijalica koja svijetli kadaje pogon u radu.
Osnovna razlika izmeau tvrdih i mekih diskova je kapacitet koji je- mnogo
veci kod tvrdih diskova. Razlikaje kao razlika izmedu stala:ze za hranu iznad
sporeta i cijeiog spajza. Medutim, meki diskovi su prenosivi. Aka mOl'ate
i vrste sistema 89.
prenositi podatkesajednog kompjutera na a ti kompjuteri,nisu povezani
u kompjutersku mrezu. vjerovatno je nuzno da imate meke diskove. .
Postoje i druge Yrste disketa (diskete od 5,25 inCa) i one su praktii'no van
upotrebe. I diske!e rid 3,5 inca se zbog svog malog kapaciteta sve vise
. zamjenjuju drugim vrstarna zapisa. Ipak, jos yvijek morate imati disketni
pogon na svojem kompjuteru zbog raznih razloga, od kojih je najvai.niji taj sto
se osnovni programi potrebni za rad"kompjutera i daIje kopiraju pomocu
disketa.
Diskete Stl osjetljive i lako su rnoguca ostecenja. One nemaju velild kapacitet
kao tvrdi diskovi, pa ostecenje nece prouzrokovati gubitak velike kolicine
podataka. Ipak, rnogu bili u pitanju vazni podad, pa treba cuv.li diskete od
mogucih ostecenja.
pravila za rukovanje disketama su:
a) Nemojte diratiprstimapovrsinu diskete.
b) Nemo}te driati diskete u blizini ured:aja koji generisu elektromagnetna
polja (elektrornotori. televizori, telefoni i 51) iIi u blizini cistih magneta.
Premaz diskete koji pamti podatkeje magnetne prirode i magnetno polje
moze unistiti zap is.
c) Tt-udite se dq. prostori,ja u kojoj cuvate i koristite diskete nile zadim{jena
duhanskim dimom, posto on stvara talozenje koje moze ometati rad
magnetne glave iii cak potpuno blokirati rad glave. Ovo se odnosi i na
prostorije u kojima rade kompjuteri. Magnetna glava se isto moZe zaprljati
talozenjirna ad duhanskog dima.
d) Cuuajte diskete u prostoriji sa norma/nom temperaturom (10-50 stepeni
Celzijusa). Akc je temperatura manja od 10 stepeni Celzijusa. disketa
mozda nece raditi. sto ne znaci da je ostecena, ali ako se cuva duze u
takvim uslovima, moze biti i nepovratno ostecena.
e) Cuvajte diskete na sigurnom mJestu, gdje nece biti izlozene raznirn
fiziCkim pritiscima. Ne cuvajte ih rnedu knjigama, u ladic:ama pomijesane
sa olovkama i slieno, nego u za to predvidenim kutijama i na sigurnirn
mjestima.
f) Uvijek pravite vise zasthnih kopija podataka koji su uam uazni. Sarno
jedna kopija na disketi nije garancija da ce podaci biti sacuvanL Sarno je
90 ____________ __
pitanje vrernena leada Cf .;e DeSto nekom disketom i to sigurno u
. najgorem trenutku i na disketi sa "najva:r.riijim podacima. uvijek
barem dvije kopije na ra.,licitini fizickim lokacijama.
Opeenito se moze reCi da nisu pouzdan medii za cuvanje podataka.
One su vise namijenjene za pi-enos manje kolicine podataka. Podaci su mnogo
sigurniji na tvrdim diskovima. Preporucljiva minima-Ina kombinacija
praulje,yQ zastitnih podataka je slijedeea: originalni podaei na radnom
Ivrdom disiru,jedno kopijo no nekom drugom turdomdisku (\<ojije u drugom
kompjuteru), °druga kopija (najvaznijih) podatakana disketama ilinekom
drugom prenosivom mediju i to naJiziCki uda/jenoj lokaciji cd pomenutih
tvrdih disko\ a. .
Ostale vrste dlskova
Zajednicka osobina tvrdih i mekih diskova jeste rnagnetni zapis podataka.
Tehno]ogija na kojoj se zasniva taj zapisjejednostavna ijeftina i to je osnovni
razlog sto su te vrste diskova najvise u upotrebi. Pored njih postoje i druge
vrste disk ova. SpomenuCemo one koji se najcesce susreeu.
.. CD-ROM
Danas se maze smatrati da su CD-ROM diskovni pagoni standardni dio
opreme. CD-ROM (eng!. Compact Disk Read Only Memory) je uredaj
koji radi na potpuno istom principu kao populami muziCki
diskovi (CD) i Cak koriste i iste diskove. sarno sto se na njih ne
muzika, nego podaci. Sa taCke gledista kompjutera, ani se ponasaju isto
kao i diskovi (tvrdi iIi meld), sarno stokorisnik na njih ne upisuje podatke
nego sarno cita. Kapacitet CD-ROM diskovaje oko 650 MB.
Programi za kompjutere postaju sve yeti i lcomplikovaniji, taka da se sve
vise isporucuju na CD-ROM diskovima (zamislite program koji zahtijeva
200 MB (ima i takvih) - za njegovu isporuku je potrebno gotovo 150
disketa • a to sve moze da stane na jedan kompakt-disk). Stoga se CD-
ROM diskovni pogon moze smatrati neophodnim, ito ne sarno zbog toga
sto nije vise toliko skup,
Postoje i zapisivi (CD-R). na njih mozetejednom zapisati podatke,
a onda ih sarno citati. Diskovni pogoni koji ova omogucavajuskuplji su ad
obicnih. ali njihova cijena kontinuiran9 pada ,j vee sada je sasvim
prihvatljiva.
Koncept i vrste kompjuterskih sistema __
i
Rewritable CD iii prepisi. I c'i), onaj na koji se maze v1se puta pisati, u
: masovnoj upotrebi. Ta tehnn!ogijajejos uvijekkomplikovanija, skuplja i
manje.pouzdana.
• ZIP Drive
ZIP Driyeje diskovni pogon u koji se umece jedna specijalna VIsta disketa
koje takoaer raqe na principu magnetnog zapisa. ali koje su
oke 100 MB. U posljednje vrijeme postaje veoma popu)aran (i pored joS
uvijekVisoke cijene i diskovnog pagona i disketa) i mOb'Uceje da ce postati
standardni dio opreme. Kapacitet j brzina pristupa su mu losiji nego kod
CD-a, aJije potpuno prepisiv i pokazao se kao veoma pouzdan. Pojava
novih vrsta prenosivih diskova (direktna konkurencija) vjerovatno ce
bitnooboriti cijene ZIP tehnologije i mozese ocekivati njegova masovnija
upotreba.
• OptiCld diskovi
Na triistu postoje prenosivi diskovi: sa optickim zapisom koji mogu biti
velikogkapaciteta (od 128 ME pa do 4 GB). Cijena imjejos uvijekvisoka,
ali za prenos Hi arhiviranje velike koliCine podataka mogu nekad bin
nezamjenjivL
• DVD diskovi
Nova generacija CD-ova iIi DVD diskovi poja\.ili su se nedavllo, ali im se
predvida sjajna buducnost IzgJedaju gotovo isto kao obicni CD-ovi,
funkcionisu na slicnom principu (Iasersko citanje i pisanje zapisa), ali su
im performanse mnogo bolje. Kao prvo, kapacitet. Trenutno na triistu
postojevarijantejednostranog i dvostranog DVD, pri cemu ijedni i drugi
mogu bitijednoslojni j dvoslojni. To dovodi do kapaciteta od 4,7; 9,4; 8,5
i 17,0 GB
I
respektivno,
Sta ovo znaci? Disk izgleda kao obicni CD, a najrnanji kapacitet koji nudi
je 4,7 GBl Kaka se postizu druge varijantc? Prva mogucnost koju nudeje
veoma jednostavna: zapis je sa obje strane diska, za razliku od obicnih
CD-ova. Druga mogucnostje zato mnogo komplikovanija, Zapisje u dva
sIoja, gdje je gornji sloj providan taka da laserski zraci mogu drugacijim
fokusiranjem prodrijeti do drugog s10ja i procitati podatke.
Kombinovanjem obje moguc.nosti dobija se kapacitet od fantasticnih 17
GB.
I
ill··'

.
'I:.,
, Jj
92
1
I
I;
Koncept i vrste
Cak i najmanji kapacitetje dovoljan za digitalrti Vic:ieo - zapis.odi.oko dV!l
sat=a. Upravo zbog ovoga, ai proizvodnje
predvida se svijetla buducnost DVP <j.iskovirna. Oni mogll postati
univerzalni medij za zapisivanje podataka, i slike.
Ureuaji za citanje su za sada relativno skupi, uredaJi za jednokratno
zapisivarije (DVD-R) su veoma skupi, a prepisivi DVD diskovi jos ne
postoje na triiStu. Sudeci po dosadasnjem iskustvu sa padom <:ijena svih .:;
dosada.snjih tehnologija, cini se da necemodugo cekati na DVD uredajesa .'
pristojnom cijenom.
Razni adapted
U sistemskojjedinici se nalazejos i razni adapteri i dodaci koji omoguCavaju
da se na vas kompjuter prildjuce i dodatni uredaji (mis, stampac, modem isl.
ukljucujuci i ekran i tastaturu, koji nisu diD sistemske jedinice). Veci dio
adaptera ne vidite, a vidljiv je sarno konektor, obieno na zadnjoj stram
kompjutera, u koji se prikljuci odgovarajuci kabl sa dodatnog uredaja.
Spomenucemo sarno najvaznije adaptere koji su potrebni iIi se cesto susreeu.
Video adapter
Adapter koji je bitno spomenuti je (Hi rnozete cud i izraz
''video-kartica''), preko kojeg se spaja ekran. Njegove tri asnovne asobine
su: boje, rezolucija i memorija. Adapterje bolji aka ima moguenost rada
sa sto vise boja (dvije bojeje crno-bije1i adapter. a adapteri u boji abieno imaju
16,256 iii eak na milione razicitih boja). Cmo-bijeli adapteri se prakticnovise
ne koriste. Rezolucija adaptera je broj "tackica
tt
koje moze da prikaz.e na
ekranu. Sto je vise tih "tackica". to ce slika na ekranu biti kvalitetnija. Varna
je vjerovatno dovoljna danas standardna rezolucija od 8ooX6oo tackica (ill
cak slabija 640X480. koja se sve rjede susrece). Nije rijetka ni rel.Olucija od
l024X768, a sve vece su skupe i vjerovatno Yam ne trebaju. Video - adapterl
iOlaju svoju internu memoriju u koju smjestaju sliku koja treba da se prikaze
na ekranu. Bitno je koliko memorije ima video adapter, jer od nje mnago
zavisi brzina kojom ce sc slika prikazati, Standardno je da imaju 1 iIi 2 MB
memorije,poieljno4 MB.
Pored boje, rezolucijc i memorije
f
ne tako da'<llo bio je bitan i tip video -
adaptera, odnosno standard koji podriava. Postojali su razni, neusaglaseni
i vrste sistema 93
standardi, Danas je opceprihvacen standard VGA, odnosno SVGA (Super
VGA), ' '
. Ulazno-izlaini adapter
Pored video - adaptera, kompjuter sasvim sigurno ima i ulazno/izlazni
adapter za prikljucenje stampaea i misa, Na ulazno/izlazni adapter se mogu
prikljuciti i neld dntgi uredaji, stojenapomenuto u uputstvtl za instalaciju tih
uredaja.
Audio· adapter
Na audio· adapter (iii zvucnu karticu) mozete prikljuCiti zvucnike,
mikrofon iii neki drugi audio - uredaj. Ona se maze direktno povezati i sa CD-
ROM uredajem taka da rriozete slusati muziku iz kompjutera. sastandardnih
CD nosaea zvuka. OVaj adapter je veoma jeftin i sasvim je pozeljno da ga
irnate, jer je mnogo programa i podataka sa kojima cete raditi opremljeno
zvucnim efektima.
Mrezni adapter
l\1rezni adapter je nuZan za kompjutera u mrezu sa drugim
kompjuterima, Ako je vas kompjuter namijenjen za kucnu upotrebu, ovaj
adapter yam ne treba. Osnovna osobina mreznog adaptera je brzina
prenosa, Standardne vrijednosti su 10 Mb/s i 100 Mb/s. Ova brzina mora
bid uskladena sa ostalom mreinom instalacijom i a tome brinu inienjeli i
ostal0 tehnicko osoblje koje instalira mrezu, Druga hitna osobina mreZnog
. adaptera je vrsta konektora. Standardni mrezni konektori Sll tzv. BNC i
UTP konektori. Ni ovo ne treba mnogo da vas brine. jer i 0 tome vodi rac.una
onaj ko projektuje i instalira mrezu. DanaSnji mrezni adapten uglavnom imaju
aba konektora. •
Ekran
Ekran (iIi monitor) je uredaj koji lici na teIevizor na kojem kompjuter ispisuje
podatke za vas. Dakle, ekranje vas prozor u kompjuter. Iz njega idu dva
kabla. Jedanje napojni i treba ga ukljuciti na mrezu napajanja (takoder treba
cia paziteda lije monitor napravljen za rad na 110 iii 220 volta). Moguceje da
se napojni kabI monitora prikljucuje na kuciste kompjutera, odakle dobija
94 Koncept i vrste kompjuterskih sistema
normalan a.ne" dLvktno u napojnu mrezu. To tete odmah shvaliti i
veoma brzQ uociti mjest:;· se prikljucuje. 'Drugi kabl treba prikljuciti na'
sistemskll jedinicu,'i to sma vee rekli, "tamo gdje moze da se prikljuci".
Postoje dva tipa ekrana, monohromatski i kolar. Monohromatski ekran
ima sarno jednu boju kao erno - bijeli televizor) koja moze biti bijela,
rota ili ie1ena, a kolor"- ekran ima vise baja. e'krani su mnogo
jeftiniji od kolor - ekrana, ali se prakticno vise ne koriste.
Postoje i razne veIicine ekrana. One se mjere u duzini dijagonale ekrana,
koja obicno moze biti 14. 15, 17. 19, 20 Hi 21 inc. Standardni ekrani su od 15
inca, a u posljednje vrijeme su sve prlstupacnije cijene ckrana od 17 inca.
Ekrani od 19 i vise inca sujos uvijek relativno skupi.
Pored velicine, bitna osobina ekranajei rezolucija. To je, kao i kod adaptera,
broj tackica koje prikazuju. Morate usJdaditi rezoluciju video - adapter. sa
rezolucijom ekrana, jer ako imate npr. video - adapter sa rezolucijom od
640X480, a kupite skupi ekran koji moze da prikazuje 128oXI024 taCkice,
baeili ste novae· imacete oa ekranu 64ox480 tackiea.
Naravno, ekran mora podrZavati isti standard kao i video - adapter, inace ga
necete moei prikljuCiti. Kao sto sma vee rekli, tu nema mnago dileme - ekran
treba da podriava SVGA standard.
Tastatura
Tastatura yam amogucava da komunicirate sa kompjuterom tako sto mu
dajete komande pritiskom na tipke sa tastature. Dna lici na tastaturu
mebaniCke maSine za pisaI\ie i imajedan kabl koji treba prikljuciti na sistemsku
jedinicu.
Tipke su na standardnoj tastaturi grupisane:
• OsnoVIln tastaturasadrZi slova, brojeve i neke specijalne znake. Neke
tipke sa osnovne tastature su vazne pa cerna ih poblize razmotriJi. .
• Tipka na kojoj pise Caps Lock slnzi za promjenu sJova u velika iii
mala. Kada mala sijaliea na desnoj strani tastature kod koje takoder
pise Caps Lock ne svijetli, kucate malirn slovima, a,aka pritisnete.
Koncept i vrste kompjuterskih sistema 95
tipku Caps Lock, sijalica ce se upaliti i tada kucate veiikim slo\'ima,
dok opet ne pritisnete tipku Caps 'Lock i rigasite sijalicu itd.
• Dvije tipke na kojirna pise Shift (iJije nacrtana deblja strelica prema
gore) sIuze za promjen u veliCine slova za sarno jedno SIOVD. Ako su
pomocll tipke Caps Lock postavljena mala slova, driite pritisnutu
jednu ad tipaka Shift i pritisnite zajed.no sa njom nekoslovo, na ekranu
Ce se pojaviti velika slovo, I SUpfotno, aka Sil pomocll tipke Caps Lock
postavljena velika slova, drzite pritisnutu jednu od tipaka Shift i
pritisnite zajedno sa njom neko slavo, na ekranu ce se pojaviti malo
SIOVD.
• Tipkom na kojoj piSe Backspace ilije nacrtana strelica ulijevo blisete
prethodno ukucano slovo.
• Tipka na kojoj piseTab in su nacrtane dvije strelice Gedna pokazuje
lijevo, ajedna desno) je tipka koja obieno pri pisanju teksta napravi
odjednom vise praznih mjesta. Koristi se i za druge namjene, sto ovisi
od konkretnog programa sa kojim radite.
• Iznad osnovne tastature se nalaze tm. funkcionalne tipke oznacene
saPl, F2, .. Fl2. Njihovo znacenje ovisi od programa sa kojim radite i u
uputstvu za koristenje tog programa piSe sta koja znaci,
• Gotovo uvijek, uz funkcionalne tipke se nalazi tipka na kojoj pise Esc. To
je tipka "escape" (eng]. escape - pobjeCi) i ona najcesce sluzi za izlazak iz
programa, odustajanje ad neke operacije i sliena,
• Desno od asnovne tastature nalaze se cetiri tipke na kojima su nacrtane
strelice lljevo, desno, gore i dolje, Pomocu njih se krecete po ekranu.
To kretanje ovisi ad programa sa kojim radite. ali uv:ijek ima znacenje
lijevo, desno, gore i dolje, Obicno na ekranu postoji mali mak koji treperi
ion oznaeava mjesta gdje mozete kucati, a mozete ga u nekim programima
pomjerati strelicama. raj znak se zove kursor.
• 9bicno iznadstrelica, nalazi segrupa tipki na kojirna pise Insert, Delete,
Home,End, PgUp i PgDn. Tipka Insert sluzi za "umetanje", a znacenje
tog umetanja ovisi ad konteksta nekog prograrna. Tipka Delete ohic.no
brise slova na kojem je kursor ili iza kursora (oe ispred kursora kao tipka
Backspace). Tipke Horne i End oznacavaju kretanje na pocetak ill kraj
ifecega (ovisno ad pragrama, npr. pocetak iIi kraj reda teksta). Slicno,
I
,
I
i
I
I
i]
, ;a
!
96
I
I
I
I
!e' \
Koncept i vrste .'
tipke PgUp i PgDn (engl. Page Up, Page Down - strauica gore, stranica
dolje), uzrokuju neko kretanje za stranicu'gore Hi dolje, rna sta to znaCiIo .
u nekom programu. . - .
• Sasv:im desno se nala:zi tzv. numerii:ka tastatura koja lici na tastatuni
kalkulatora. PomOCll nje mozete kucati brojeve u stUu kako to kucate na
kalkulatoru, sto maze biti izuzetno zgodno aka ste navikli na to. Ova'
tastatura se maze koristiti i na drugi nacin. Pored brojeva Sll TIa tipkama
ispisana i druga znacenja istih tipaka. Aka pritisnete tipku Nun! Lock,
kojaje takoder na numenckoj tastaturi, prornijeni6e se znacenje tipki pa
vise necete maei kucati brojeve, ali tete maei kucati neke druge tipke
(npr. strelice) oe pomjerajuci ruku sa numeriCke tastature. Aka panova
pritisnete istu tipku vratice se staro znacenje - brojevi. tipki Caps
Lock i tipka Num Lock ima svoju kontrolnularnpicu pored koje pise Num
Lock.
Pri radu cete testa koristiti kombinacije vise tipki (najcesce dvije),
Kombinacija tipki znaci da te tipke treba pritisnuti zajedno. to
smo vee vidjeli kod koristenja tipke Shift. Kombinacije se prave sa tipkama
na kojima piSe <Ctrb i <Alt>. Na pnmjer, kombinacija <Ctrl><S> znaci da
treba istavremeno pritisnuti tjpku <CtrI> i tipku na kojojje slovo S. Nemojte
pokusavati da istovremeno pritisnete te tipke (to je prilicno
tesko), nego drzite pritisnntu tipku < Ctr} > ,a onda pritisnite tipku
<8>.
Kombinacija koja moze biti vazna je kombinacija tri tipke
<CtrI> <Alt> <Del>. DrZite pritisnute obje tipke <Ctrl> i <Alt> i pritisnite
tipku na kojoj pise Del ili Delete. Nakonsto steto uramli, pokrenuli ste "mekit1
reset kompjutera. To znaci da ste nasHno prekinuli sve Stokompjuter radi
i rekli mu da se aktivira iz pocetka kao da je tek upaljen. To radite sarno ako
je program sa kojim radite "zaglavljen" tako da bas nista ne mozete da unidite.
Osta!e komponente kompjutera
Sistemskajedinica, ckrao i tastatura SIl tri osnovna iii minirnalna dijela
kompjutera. Sada celTIo oesta reCi i a ostalim dijelovima koji sve vise postaju
"osnovni" dijelovi savremenih pc.
Koncept i vrste kompjuterskih sistema
97
MiS
kOjimtakoder morete da kaz.;te kompjuteru. sta
da radi.Za razliku·od tastature kojom tipkate komande, mlsem poka:r.UJete
i birate neke opcije kole su ponudene na ekranu.
Misje mali uredaj kaji drlite rukom i pomjerate po
. za to. Na vrhu se nalaze dva iIi tri dugmeta kC'ja mozete da pnbs?ete. a l:pod
je mala kugla koja se vrti kako vi pomjerate miSa po stolu i preko
zna gdje ga pomjerate. Kako vi pomjerate miSa, na ekranu se pomJera mall
znak (obicno mala kosa strelica) koji se zove misa.
dovedete taj znak na neku ad panudenih opcija i kliknetejedmm ad dugmadl
na misu (abieno Iljevim), izabrali ste apdju.
Mis je sa kompjuterom povezan kablom koji,
sistemskujedinicu. Postoje i roiSevi sa infracrvenim C?o dalJ:nski
upravljac za televizor), tako da im nije potreban kabl (al.'. tada.! knmPJuter
mora biti opremljen uredajem, odnosno adapterom za pnJem slgnala od tog
predajnika).
Ako vas kompjuternema misa, ga skuP: a
je karlstan. Windowsi su potpuno prilagodem radu sa Om
moguda rade i bez miSa, ali $U dizajnirani tako daje rad bez mtSa u
mukotrpan i vecinadobrih osobina parla. u vodu.
je obavezan dio opremekojijednostavno morate unatI (marla, ClstO tehmcki
govoreei, to nije tako).
Misa mozetepomjerati po bila kojoj podlozi; to ne mora biti podmetac k?ji)e
za to namijenjen. Medutim, na njemu se on najbolje ponMa. U svakom slucaJu,
neka podloga budecista,jerse cestice pra.sine na maloj kugli na
miSa i polako ali sigurno prljaju mlsa gdJe su .s.enzorI za
pomjeranje. Kada se unutraSnjost isuvise isprlja, n;is ce (kugla se
nece okretati ili ce "preskakati"), Povremeno mozete otvonti IezIste kugle,
izvadite je i ocistite i nju i njeno leziste. SIobodno to rnozete uraditi. Malo je
vjerovatno da cete neSto pokvariti.
Stampac
Stampac je uredaj koji pravi permanentni izlaz iz kompjutera na papir.
Vjerovatno je nuzno da imate stampacj jer veCina poslova nema nikakvog
98 Koncept i vrste kompjuterskih sistclJIQ
smisJa aka se rezultat nemoie staviti na papir. Ovisno ad poslova koje radite.
biracete tip koji cete nabavitL .
Donedavno je najcesce koristen tip stampaCa bio iglicni .tampac. On se
zove takojer'pravi otisak na papiru taka stovrSi pritisak na kopir-tral-u (sHena
kao traka iz mehaniCke masine za pisanje) malim iglicama i tako pravi male
taCkice 11a papiru koje formiraju slova i znakove.-On se cesto zove i matricni
stampacjer iglice forrniraju rrialu "§emu" tackica koja se moze posmatrati
kao dvodimenzionalna matrica. Ovisno ad broja iglica dohija se manje ili vise
kvalitetan ispis (obieno se susrecu 9-iglicni i 24-igIicni stampaci). Ovi stampaci
su jeftini. robustni i laId za odrZavanje. ali Stl bucni i ispis im je najmanje
kvalitetan, pa se sve manje koriste.
Laserski stampaci koriste lasersku tehniku za formiranje ispisa i njihov
ispisje mnago kvalitetniji od matricnih. Osnovno mjerilo kvaliteta laserskog
stampacajerezolucija (koUko taCldca ispisuje pojednom kvadratnom ineu).
RezolucUa od 300 dpi (eng. dots per inch w tackica po incu) \jerovatno ce vas
zadovoljiti. Ljepsi ispis se dobija sa rezolucijom od 600 dpi (koja se U ovom
trenutku moZe smatrati standardnom), a svaka visa rezolucija se koristi sarno
za kvalitetnije ispise potrebne profesionalcima u nekim poslovima. Ne
pretjerujte sa rezolucijom .ako yam bas nije potrebna. jer cijena laserskog
stampaea drasticno raste sa povecanjem rezolucije.
Laserski starnpaci imaju vlastitu intcrnu merno:riju u koju smjestaju tekst
iIi sliku koju ispisuju. KoJicina potrebne memorije je u direktnoj vezi sa
rezolucijom. Stojeveea rezolucija, potrebnajeveea koHcina memorije. Taka,
na prirnjer, ako jmate laserski stampac sa rezolucijom 600 dpi i 2 MB
mernorije, on ce ugIavnom rarliti na rezoluciji300 dpi,jernece biti u stanju da
prihvati u. memoriju kvaIitetniji ispis (da bi norrnalno radio, moracete kupiti
jos 2 ili 4 MB memorije).
Stampaci sa nntom (susreeu se ugJavnom dva tipa, Ink-Jet i Bubble-
Jet stampaci, od kojih su negto kvalitetniji Ink-Jet), korlste tintu za ispis i
kvalitet im je negdje izmedu kvalitetnih 24-iglicnih matricnih stampaca i
Iaserskih. Jeftiniji su od laserskih starnpaca, ali imaju manu sta su u principu
malo spanji i sto imje ispis osjetljivna viagu i nije taka postojan kao u laserskih
stampaca. S obzirorn na cijenu, vjerovatnoce vas zadovoljiti ovaj tipstarnpaca,
koji je u posljednje vrijeme got avo potpuno izbacio iz upotrebe iglicne stampace.
Njihova bitna osobinaje takoder rezolucija, kOjaje abteno 360 iIi 720 dpi.
Koncept i vrste kompjuterskih sistema 99
i
Postoje i $tampaci ko]i daju ispis u boji. Kolar - stampaCi sa tintom su
umjerene cijene i mozete ih sebi priustiti (mada ce vas kasnije djena stampe
jednog Iista papira malo razoearati). a laserski slampac; u boji sujas izuzetno
skupi i koriste se sarno za profesionalne svrhe.
Mada sa skupi, u posljednje vrijeme se sve vise pojavljuju ureaaji koji su
istovremeno stampac, kopir -'aparat, telefaks, pa i skener.
U svakom slueaju, bilo koji starn pac da imate, svi oni rade na standardan
nacin, i sve sto bade receno u vezi sa stampanjem, vazlee za sve tipove
stampaca.
Modem
Modem je uredaj pornocu kojeg kompjuter moze da kornunicira sa drugim
kompjuterom preko telefonske linije. Pomocu modema mozete da saljete ili
primate podatke bez pomocnih medija (disketa) iii da se prik1jucujete na
kompjuterske mreze.
Modem moze biti interni Hi ekstcrni. Interni modemje ugraden U sistemsku
jedinicu (kao adapter) i telefonsku paricu prikJjucujete direktno u sistemsku
jedinicu. Eksterni modemje uredaj koji stoji van sistemskejedinice, najednu
stranu se prik1jucuje telefon, ana drugu sistemska jedinica. Bilo daje modem
interni ili eksterni, on funkcionise na isti nacin.
Postoje i fax - modemi, takoder interni i eksterni, koji objedinjuju fllnkciju
modema i telefaks aparata. Pomocll fax - modem a mozete da primate telefax
poruke direktnou kompjuter, tako da mozete da ih ne odstampate ako to nije
potrebno, iIi da ih dodatno obradite. Takooef mozete direktno cia saljete
telefax poruke iz kompjutera, a da ih prethodno ne morate stampati. Danas
je normaInoda svaki modem ima i funkciju telefaksa. Ona ne uvecava mnogo
cijenu i mozete je smatrati standard om.
Skener
Skeneri1i engl. scanner je uredaj pomocu kojeg mozete u kompjuter "u baciti"
neku sliku u digitainom obliku. ,Jednostavllo skenirate fotografiju ili bilo sta
druga (sHena kao kopiranje u fotokopir aparatu) i dobijete to sto ste skenirali
zapisano na disku. Kasnijetaj digitalni zapis mozetc nekim program om dodatno
o.b_raditi, iskorisiti kaa ilustraciju u nekom tekstu ili kompjuterskom mrezom
I
I
,
I
11
II
"I,
:1
100
I
I
I
I
I
I
Koneepl i ursie kompjuterskih sislema
, ,) if.' :'
pos/ali prijateljima. Ovaj uredaj je karlstan; -,
koje mogtl skenirati forrnate 1\4 Hi !f1a.nje nisu pretjerano sku,pe. .'
. . . -'
Zgodna prir.njena ovog urcdaja je u kombinaciji sa prbgramima za .
prepoznavanje teksta (tzv. OCRsoftver, eng!. Optical Character Re<:oguition;I."; .:
Skenirate tekst, a neki OCR program raspoznaslova i dobijete na kompjuteru
tekst kao da ste ga kucali. OV?-ko mozete ustedjeti mnago vremena jer ne
morate neki tekst.
primjeni rijee! morate imati i dozti opreza. OCR programi nisu,'
savrsem 1 ponekad prave greske u prepoznavanju slova (narocito kada Sil U
pitanju specijalni znaci i nasa slova C, C, 0, S i z, odnosno kada je skenirani
tekst slabo citljiv u originalu). Svaki tekst koji ovak() generisete morate i:
dodatno pregJedati. Aka je OCR program dobar i ne pravi mnogo gresaka,
pored utroska vremena na provjeru, sveukupno cete ipak llstedjeti mnogo
vremena.
Ostali ureda)i
Postoji jos mnago uredaja koje mozete prikljuciti na personalni kompjuter.
Razni proizvodaci svakodnevno izbacuju na trZiSte <fraznorazne,
veoma mteresantne spravice", ali koliko god yam izgledale interesantne, prije
kupovine prva dobro razmislite da Ii varn neka ad njih doista treba.
na prirnjer, "elektronska oIo"ka'\ kojom "pisete" po
..oZ1, na sas,?m nonnalan naCinkako ste to navikli, a kompjuter
to s:lcna krctanju mjsa. Nekadajeto zgodnije ad misa, na prirnjer.
aka se baVlte lzradam tehnickih crteza iIi skiea.
i misevi, Mozete da pornjerate misa u prostoru,
u trl dlmenzlje, a kornpjuter to registruje infracrvenirn senzorom. Ovakav
uredaj jos nema cestu primjenu.
Danas su sve prihvatljivije cijene raznih digitalnih kamera i fotoaparata,
F?t?grafi.sete il.i snimite nesto i odmah mozete direktno taj zapis prebaciti u
dlgltalno] forml na kampjuter.
Ova su sa,mo neki tipicni uredaji. Nabrajati sve uredaje koji se mogu prikIjuciti
na kompjuter !lema smisla. Ovisna ad onog cime se bavite, nabavicete sto je
potrebno. Mo.zJajos samo da napomenemo da i standardni uredaji hlogu biti
u malo sofisticiranijoj jzv·edbi.
Kone.pt i vrste kompjuterskih sistema
101
'-
Kao mB sa infracrvenim i tastaturil i mogu biti
TO'vis :guZve" sa kablovima na stoIu, madaje brzina radajos-uvijek
nesto smanjena. J'akoder, izmedu takvo.g uredaja i mjesta na kucistu gdje je
infraerveni prijemniklpredajnik mora postojati optiCka vidljivost.
Sve se resce pojavljuju ekrani koji nisu bazirani na katodnoj cijevi. i
LCDekrani su manjihdimenzija (pIjosnati), zauzimaju manje prostora, ImaJu
manje zracerije i manje zamaraju oCi. Jos 'lvijek su skupi i nisu u sirokoj
upotrebi.
Prenosni personatni kompjuter
PrenosnikolUpjuterisu nekad bili veomaskupi i nisu bili bas toliko "prenosni"
koliko su ih hvalili njihovi.proizvOOaci (u prvom redu se misE na njihovu tezinu).
Imali Sll i mnogo drugili mana ad kojih su najvainiJe nekvalitetni ekrani i mali
kapacitet, a velika tezina baterija.
Danas prenosnl kompjuteri postaju sasvim nonnalno pomag
a
l0 In rad, kao
obicni kalkulatori. Ekrani sa tecnim kristalom (LCD monitori) su na sasvim
zadovoljavajuc.em nivou kvaliteta, snaga prenosnih personal nih kompjutera
je na istom nivou kao.i kad .(za ove CllCt;te i. izraz
deskMtop kompjuteri,Jeruglavnom stoJe na stolu). baten]e su male I sohdnog
kapaciteta sati rada bez napajanja), a"j tastature su zgodnije 7.3 rad.
U prenosnom kompjuteru je sve Unabijeno" i integrisallv. ali uglavnom nije
tesko dodati mu neld uredaj iIi mu prosiriti kapacitete. Na primjer, sasvimje
normalno da mozete rukom izvaditi disketni pogan i umjesto njega staviti
CD-ROM iIi dodatnu bateriju za rad (naravno, ne u toku rada kompjutera).
Veomajejednostavno i dodatijos memorije u nje$a iIi zamijeniti disk.
Uredaji kao stosu fax/modem Hi mrezni adapter, za prenosne kampjutere se
proizvode U obliku maIih kamea (toliko su male da lice na kreditne kartice)
koje sejednostavno ubace U odgovarajuce leziSte.
Zadovoljstvo koriStenja prenosnog kompjutera, karla vam je
varna", naravno treba platiti, pa je cijena prenosnog kompJutera lstrh
perfonnansi kao nekog desk-top kornpjutera uvijek veca od So %, mada je
taj ugla-vnom i preko 100%,
102 Koncept i !)fste kompjuterskih sistema
Za prenosne kompjutere tete abieno cuti dva engleska izraza: notebook i
laptop. Oko ovih izraza postoji mala zabuna: NaIrne" izraz laptop se
upotreb1javao za prve prenosne kompjutere dok proizvodaci nisu uspjeli da
izradejos manje prenosne kompjutere kOje $U poceJi nazivati notebook,da hi
naglasili njihovu rnanju tezinu. Sada su svi otprilike iste velicine i tezine, pa se
ovi izrazi.upotrebljayaju ovisno odslenga u sredini (!lPr. Amerikanci
sve-prenosne personalne kompjutere uglavnom i daIje ZOVll laptop). Moze se
smatrati da oba izraza oznacavaju istu stvar prenosni persona]ni kompjuter.
1j posljednje vrijemeje pravi hit pojava veoma rnalih prenosnih kompjutera
koji mogu da stanu u mep. Ta klasa kompjutera se naziva FDA (Personal
Digital Assistant). Veoma su mali, veliCine veeeg kalkulatora, a imaju praktieno
sve 5to vam treba od personalnog kompjutera dak ste u pokretu: zgodnu
tastaturu, soUdan mali ekran, modem, fax, Windowse, programe za pisanje
teksta, obradu tabela, telefonski imenik, adresar, organizerza dnevne obaveze,
prograrne za slanje i primanje elektronske paste i pristup Internetu.
Neki oak integrisu i takve stvari kao sto je mobilni telefon, preko kojeg odmah
uspostavljate modemsku vezu, ili diktafan pomocu kojeg direktno u kompjuter
zapisujete zvuk. Ta_koder sejednostavno povezuju na obiene kompjutere tako
da mozete razmijeniti informacije izmedu njih.
Naravno, performanse Sil im slabije: maliekran i tastatura kaji nisll zgodni za
dugotrajniji rad, mala kaIiCina ukupne memorije (obieno ako 4 MB), mnogo
manji kapacitet baterija itd. Ipak, cijena imje sve prihvatljivija , tako da postaju
sve popularniji.
Kupovina personalnog kompjutera
Sve sto je do sada Ceceno, treba znati kada kupujete personalni kompjuter.
Ipak. ne smijete dozvoliti da vas danasnje izuzetne mogucnosti tehnologije
fasciniraju tako da zaboravite onasto je najvaznije: prije kupovine kornpjutera
morate mati za sta cete ga koristiti.
Jasna predstava 0 tome kako cete koristiti kompjuter koji kupujete sprijecicu
vas da potrosite uvijek agranicena sredstva na nebitne komponente. Prethodni
tekst je obilavao savjetima i preporukama koje su se uglavnom odnosile na
i vrste kompjuterskih ________________ 0:::3
i
prosjecnu kucnu i licnu uPG!rebu pcrsonalnog Evo jos
relevantnih cinjenica i savjet3.
Kupovina PC se ne bi trebala posmatrati kao investicija U opremu, vee kao
kupovina vrhunske usluge. To znaci da PC nije uporediv sa friiiderom nego
npr. sa pretplatam 7.3 novine, Ako placate 2500 DM za PC ondaje to cijena
usluge koja kosta 104 DM mjesecno tokom dvije godjne ili 69 DM mjesecno
tokom trigodine. Nakon toga masina koju ste kupili zastarijeva i dolazi vrijeme
za novu pretplatu. U nasim usJovima rnozemo tu investiciju posmatrati kao
pretplatu na 4 Hi 6 godina, sto znaci 52 ili 32 DM mjesecno, ali iskljucivo zbog
naseg ekonomskog, a ne tehnoloskog stanja.
Koji god PC danas kupite morate znati da, dok ste ga preuzeli, nastimovali i
aktiviraU, on je vee zastario. Od marta 1993. kada se prvi Pentium pajavio,
nijeproSlo taka mllago vremena, a vecje doslo vrijeme za novi Cip, vee nazvan
Pentium PRO. U 1997. godini se konacno pojavio Intelov novi multimedijalni
cip MMX koji je dramaticno povecao graficke i zvucne mogucnostL
Istavremeno Microsoft izlazi sa Windows 98 kao nasljednikom Windows 95.
Brzina promjena postajc prakticno nernjerljiva.
Da vidimo sada koje su to pozeljne osobine standardnog PC s pocetka 1999.
godine iz prethodne tabele koje treba zadovoljiti (s napomenom da to kosta
ako 4-5000 DM). Ovdje je rijec 0 PC kompjuterima za licou upotrebu i ne
treba to pomije.sati sa PC masinama koje sluze kao serveri u mrezi i cije cijene
su reda velicine 10 do 30 hiljada doJara.
• Procesor Pentium MMX, 233 MHz ima dovoljoe peIformanse da vozi
najsavremeniji softver, a cijena mn je "pristojna".
o RAM od 16 MB je postao minimum za Windows 95, a Windows NT u
varijanti radne stanke prakticno mozete koristiti sarno sa 32 ME.
• Tvrdi disk nikada nije dovoljno velik (kao ni ostava u kuci). TekuCi
standardje 2,3 GB, sto moze prihvatiti nova softverska Ijesenja koja prosto
'Izderu" prostor oa disku, i jos ostaviti prostor za dalji rast.
• CD ROM 12-brzinskije sad postao standard za sve nove masine.
• Monitor od 14" se vise gotovo i ne proizvodL To maci da se 15"
podrazumijeva, a da je 17" monitor vee gotovo standard,
I

"
i '
I
104 Koncept i kompjuterskih 'si1tema
J
• Modem od 28,8 bps je sada mada jos uvijek
rlUde faks mogucnosti cd 14,4. bps. Postosevecuveliko pojavljuju modemi .
cd 56 bps, znaci daje potrebno razmisljati 0 kupovini mcidema od 33)6 ... ·.
bps.
• Audio-video ureaaji podrazumijevaju 16-bitn.i stereo 3-D zvuk)
Soundblaster kompatibilnu zVllcnu karticu i zvucnike. Vee postoje .
standardno ugracleni. mikrofoni i zvucnici u monitare. Kamera kao dio
kompjutera za komunikaciju na Internetu postaje svjetski standard. Za
sada to kad nasjas nije sluc'\i.
• Garanclja proizvodaca je vee standardno tri gocline, sto znaci godinu
dana servisa ua lokaciji kupca, a tri godine na dijelove i uslugu u sarnom
semsu uz slobodnu 24-satnu telefonsku konsultaciju.
Kao sto je to s]ueaj sa svirn kompjuterima. tako jei hardver mikrokompjutera
bezivotan bez softvera. koji ga Cini upotrebIjivim u specificne svrhe korisnika.
Vrste PC softvera
Kao sto smo vee ukazali, postoji mnogo razlicitih programa namijenjenih za
razlicite pos}ove, koje sma podijeUli u dvije velike grupe: sistemski i
aplikativni softver.
Da se ponovo podsjetimo. Sistemski softver je grupa programa koji
omogucavaju izvrsavanje osnovnih operacija na kompjuteru. Bez sistemskog
softvera vas kompjuter ne bi znao da ispiSe nijedno jedino slova na ekranu,
ne hi znao da primi vase komande sa tastature. niti bi znao da zapise podatke
na disketu. Sve ave operacije, mada izgledaju veorna jednostavne i prirodne
za jedan kompjuter, moraju bid "objasnjene" instrukdju po instrukciju
procesnojjedinici. Te instrukcije se nalaze u programirna sistemskog softvera.
• Operativni sistemje grupa programa koji sluzezakontralu fada vaseg
kompjutera. Kada upalite kompjuter, sa diska se prvo proeita opcrativni
sistem i smjcsti u rnernoriju. Zatim se on poene izvrsavati. Kada Se pocne
izvrsavati operativni sistem, on preuzima patpunu kontrolu nad vasim
kompjuterom, on upravlja memorijom, diskovima, ekranoill, tastaturom,
ukratko svim dijelovima kompjutera. Onjesvevrijeme rada kompjutera
Koncept i vrste kompjuterskih sistema 105
akti";'a:n'j kontroliSe njegov rad. Kada neki 'drugi program,
ga preko operativnog sistema. 'a' njegovo imsenje je takoder
pod kontroI!Jm .operativnog sistema.
• Aplikativni softver je softver namijenjen za izvrSavanje
poslova. Programi za pisanje teksta, vodenje finansija, crtanje grafikona
itd. spadaju u klasu aplikativnog softvera.U pravo zbog toga cesto se neki
program naziva i aplikacija (aplikacija za crtanje, apHkacija Ztl
materijalno knjigovodstva i sl).
Mada cete veCinu svojih poslova raditi pomoeu aplikativnog softvera, morate
poznavati i rad operativnag sistema na vasem kornpjuteru jer ne mozete
uopste doci do apHkacija ako ne znate osnovne operacije operativnog sistema
kojima se pokrece aplikacija, 0 cemu cejos biti rijeci. Takoder. neke pos!ove
eete raditi kroz direktno koristenje operativnog sistema (upr. snimanje
padataka na diskete).
Verzlje PC softver.
Softver je kompleksan proizvod i nije ga lako napraviti. Softver se stalno mora
usavr.savati i eventuaIno popravljati. Zbog toga veCina programa ima venije.
Kada proizvodac dogradi neki program, on na trZiste izbaci novu verziju
programa. Da hi se te verzije razlikovale, one se oznacavaju brojevima i
pridruitUu uz ime programa. VaZnoje da znate razlikovati verzije,jer izmedu
dvife verzije istog programa mogu postojati veoma bitne razlike.
Verzijaprograma seobicno sastoji od dva broja, odvojena tackorn (npr. 1.3.
2.0, 4.12). Prvi broj oznacava osnovnu verziju. a drugi podverziju.
Osnovni program, kada setek pojavi na trZistu. obieno dobija hroj verzije 1.0.
Kada proizvodac uradi manje izrnjene na programu. on poveCa broj podverzije,
a ako uradi neke bitnije izmjene iIi najcesce bitrfa poboljsanja, poveea broj
osnovne verzije. Ako su promjene tako velike da se nova verzija prakticno
maze smatrati novim program om, obicno se promijeni i ime programa, ali
tako da zaddi osnovne odlike prvobitnog imena.
Pogledajrno njihove najpopularnije predstavnike u svijetu danasnjih
mikrokompjutera.
Sigurno najvainiji paket sistemskog softvera je operativni sistem
kompjutera. koji nadzire i podrlava funkcionisanje mikrokompjutera, dok on
izvrsava aplikacione programe korisnika. Meau najpoznatije operativne
106 Koncept i vrste kompju,terskih sistema
sisterne kod danaSnjih mikrokornpjutera spadaju UNIX, OS/.2, ' .
Windows, System!7, NeXT. Vedna njih, a posebno UNIX, OS!2, Windows'
NT i NeXT su postali izuzetno mocni operativni sistemi koji Stl gotovo saSVlm
dosIi u rang operativnih sistema na mini i superkompjuterima.
Druga vazna gmpa sistemskih programa su prevodioci kompjuterskih
jezika (eng. computer language translators), koji. kako irn sarno ime kaze,
prevode programe pisane U De-Jeorn od kompjuterskih programskihjezika (kao
stosu C, Pascal, FORTRAN, COBOLitd) u m.sinskjjezik koji "razumije" CPU.
Zbog sv(}je rasitenosti i jednostavnosti upotrebe, jezicki prevodioci 0-
omogueavaju ne samo programerima vee i mnogirn korisnicima da piSll
sopstvene programe.
Sta su to DOS i Windows?
(nOS i "\Viftdows su operativni sistemi koji kontrolisu rad personalnog
kompjutera. Dakle, oni su najvazniji softver na YaSem kompjuteru. Verzije
Windowsa koje se trenutno koriste ne oyise cd DOS-a i da se
praktieno sve moze uraditi bez DOS-a.
Puno ime DOS-a je MS DOS (Microsoft Disk Operating System) i napravljen
je od strane softverske kompanije Microsoft za rad na IBM kompatibiInirn
personaluim kompjuterima. PriUcno je star i zbog toga ima ugradene neke .
zastarjele koncepte (davanje komandi kucanjernna tastaturi,jednokorisniCki .
rad. rad sa sarno jednim programom istovremeno), ali se i dalje srece na
personalllim kompjuterima (mada sve Ijede). Ovdje ga spominjemo prije svega
iz edukatlvl1ih razloga kao koncept kojije predstavJjao revoludju u koristenju
PC i prethodio Windows konceptu.
{V/indowsi (iii MS Windows - takoder proizvod kornpanije Microsoft) sujedan
od novijih operativnih sistema za personalne kompjuterei mnogo Sll ugodniji
za rad od DOS-a. Kod Windows - aje komunikacija sa korisnikom bazirana na
GU! konceptu (GU! - Graphical User Interface - graficki korisnicki
odnosnosva komunikacijaje graficka. Sve mogucnosti koje nude
Windowsi predstavljene su graficki, pomocu sHCica j komandese daju
uglavnom pokazivanjem pomocu misa na ponudene mogucnosti. I.raezultati
izvr.senja komandi su predstavljeni grafiCki. .
,Koncept i vrste kompjuterskih sistema 107
I
Odnos fzmedu DOS'oa i Windo_wsa
,
I DOS i Windows 5U operativni sistemioZ8 kontrolu rada personalnog
kompjutera i zbogtoga su usko povezani. Ne tako davno, prije pojave Windows
95 odnosno dok Sll svijetom vladali Windowsi II verziji 3.11, mora1i ste
poznavati rad isajednim i sa drugim operativnim sistemom jz vise razloga.
• Kao prvo, Windows - i 3.11 ne mogu da rade bez DOS-a. Zata ani tek
uslovno mogu nazvati operativnim sistemom . mada preuzimaju gatovo
potpunu kontroJu nad kompjuterom, za njihovo pokretanje je potreban
DOS, aneke aperacijei dalje ostaju pod kontrolom DOS-a, pa ih Windowsi
ne mogu izvrsiti ako prethodno nije pokrenut DOS.
• Drugo, neke operacijeje bilo lakse izvrsiti pomocu WindowsQ, a neke
pomocu DOSwa. Poznavanjem i jednog i drugog, mnogo ste Jakse i
efikasnije mogli raditi na svom kompjl1:teru.
• Trece, na trZistuje poslojalo mnogo programa koji nisu mogli raditi
pod Windowsima, nego sarno pod DOS-om. Vecina programa pravljenih
za DOS mogu se pokrenuti i iz Windowsa, ali neki ad njih ne rade bas
najbo!je aka se taka pokrenu.
• I tetvrto, mada ste veCinu svojih poslova radili pomocu Windows a i
aplikacija koje rade pod \Vindowsima, sasvimje bilo normalno da naiaete
na kompjuter koji nema Windows - e.
Danas prakticno nijedan raz}ogvisene stojL Aktuelne verzije Windowsa fade
bez DOS-a, prakticno sve opcracije se sasvim elegantno izvrsavaju lz
Windowsa. Gotovo da i nerna kompjutera i apJikacija koje fade pod DOS-om,
Verzije DOS·a i Windowsa
Posto se DOS prakticno vise ne koristi, ovdje se neee govoriti 0 istoriji verz:ja
DOS-a.
Istorijat Windowsa je malo komplikovaniji i ponekad zbllnjujuci. Na
personalnim kompjuterima klase Macintosh kompanije Apple postojao je
graficki 'korisniCki interfejs (i danas postoji) koji ima sve osobi ne \Vindo\.;s
okruzenja. Kasnijeje Microsoft napravio okl1lzenje MS Windows za IBM
kornpatibilne personalnekompjutere. Dugoje voden sudski sporoko autorskih
_prava na Windows koncept i konacni rezultat je da je Microsoft ocigJedno
I
108 U:]
---______ , ________ -.::K;::o:"n'::ce'jp:-:t'.:'::· '
'i
dobio sudski spurjer je toga ne sam'o op' t '!:.
b' d'" .. v s ao nego Se pretvono u
u JIVO naJJactl softverskl1 kompaniju. Mnogi·tvrde d t . 'v" ..
'zahvaliti Windowsima. - . a 0
proci detaIjnije krozkratku Windows okru'" .
da?e ovo san:
o
koja se brzo mijenja. To Zllaci da ce sa
?o)avo.r;t ?oVlh WIndows produkata,ovo sIuziti sarno kao porno' . .' .
mOVaCl)a 1 ukupnog izgleda PC softyera. - c pn oC]em
Uz veliku medijsku propagandu su se pojaviH Windows '
ve:ziji Ova verzijaje-doni]ela
m owslma3.11JerJedalal,p.otp.\!UQnQYikQrisniCki' 1 f' (k" d .
mnogoe!emenataprvih W' d k .:', ,,!neGl'ls .. 0]1 sa rZi
In Owsa ompam)eApple!?),
urau:nim anketama korisnki SU se ugIavnom izjasnili da 'e novi
bol)1 I Jednostavniji za rad,(Pored interfe's . J .
Wmdowsa 9slez' u ko t" 'In- .
u,graaenom I!, i u
a-play u VUe" ram ).J
znaci da ak,o komponentu na
kompJuter, npr. modem, Wmdows 95 ce sam prepoznati novi U ...
jcdnostav n C' " reuaJInaveoma
". a na ,lO omogucitidaga odmah koristite ( onekad
to 1 nlJe bas tako, all su to lJedl sluCajevi). P
v:rzije Wi?,dO\.-vsa" 95 su jos doradene, tako da su onudile malo
pouzdaIllJe okruzenje. Bez obzira na ove probleme i kritike
?5 odavno bukvalno preplayiJi sYijet i dana . v .. k
na)popularniju i najrasireniju verziju WIndowsa. S JOS uVIJe
( Prva od . "j "W'
"", -; - . - a so bili Windows 1/'1' ( d'e' NT
. skracen1ca za New Technology),1JlCros
o
ft je ovim ."" d g J Je ,
rez u
JeT llliaJU praktlcno
NT ie azb T' d' .. potpuno
2?_UZ an operatlVl11
kao NI.£erver,TN1'jiQSlUilteliji kilo NT Workstation
ra na stanlca)l potpUO,o je prilagoQf,m"radu,u
1!7 je sis tern koji u Server revazilazi
IdeJu .WUldowsa: ugodan graficki oprativni sistem za
co\o)e a,. On daJe taka dObre mogucnosti da sve vise preuzima t
serversklh platformi koje su do sada neprikosnoveno pokrivaIi
Koncept i vrste kompjuterskih sistema 109
sisterni UNIX (u raznim,inaclcama) i VAXjVMS. kompanija se
opredje1juje zaNTkao'operativnisistem koji treba da "vozj""glavneserverske
usluge.
tJ varijanti radne NT se priblizio performansama koje se postizu
Windowsima 95 i 98.1 daljeje hardverskizahtjevniji (treba vamjaca masina
nego sa Windows'95 da bi programidobro radiIi), ali se mnogo korisnika ipak
opredjeljuje za NT zbog njegove stabilnosti i boljih moguChosti u mreznom
radu.
Naravno, i verzija NT 4.0, kojaje danas najrasprostranjenija\ daleko je od
sayrSenstva. Dok pisemo ovu knjigu, vee se pojavila verzija NT 5.0 sa
poboljsanjima u odnosu na NT 4.0. Posto je unutrasnja arhitektura ovog
operativnog sistema potpuno drugacija od svih dosadaSlljih Windowsa,
pokazaJo se da Nf 4.0 ima problema sa hardverskom kompatibilnoseu,
odnosno da nije U stanju da kontrolise neke ureciaje bez kontrolnih programa
specijalno napisanih za NT.
Posto se NT nije jako davno pojavio na triistu, neld proizvodaci hardvera jos
ne nude odgovarajuce kontrolne programe', tako da Yam se moze desiti da
yam npr. CD-ROM uredajjednostavno ne nidi sa NT (narocito ako imate CD
starije izvedbe). NT 4.0 nema ugraden koncept "plug-and-plav",
sto znaci da Syaki UTe mora " .... Cim.onav dec'
'Sliest",]. potrebno da bi taj uredaj prora Uocena mana NT je bila i
fiedostataJi pOdrske za zamjenu kartica na prenosnim kompjuterima (sto
Windows 95 imaju). Aka hocete na svorn notebooku zamijeniti mreznu karticu
sa npr, modemskom (iIi obrnuto), to znaci da morate ponoviti gotovo cijeli
postupak instaliranja kartice, sto moze biti veoma nezgodno i neprakticno
ako imate potrebu da to cesto radite.
(Nova verzija Windowsa 95. za kojuse nakon mnogth promjena naziva ustalio
naziyWindows 98, nudi dobra poboljsanja. U sustinije to opet Windows 95
(vjeroYatno na prvi pogled necete UOCltI razliku), ali iznutra stvari stoje
drugaCije. PoboUsanaje_stabilnost, ali ne mnago na ustrb performansi, I dalje
programi fade relatiVno brzo Dei'uOVih velikih hardverskih -r
je pobol'san novim Z odniIlJ. mo ucnostima, a nove verzije 'baznih .
aplikacija (Internet Exp orer za- raa
Microsoft Office) doradene su tako da sa novim Windowsima cine jednu
integrisanu cjeJinu koja pruZa doista ugodno okruzenje za svakodneV11i rad.
r

110
Koncept i vrste kompjuterskih sistema

Ovdje nemamo namjeru diskutujemo 0 kret!lnjima na trzistu proizvoda
vezanih za,persona1ni kompjuter. 9"0 svesluii sarno kao ilustracija stanja u
toj oblasti na pocetku 1999. "aka bi sami mogli vidjeti kako su kompleksne i
bne promjene u toj oblasti. Neovisno a tome da Ii avo Citate krajem 1999.
godine iIi neke kasnije, mozete vidjeti koUko se tadasnja stvarnost razlikuje
od doba je avo pis.no.
Jos malo 0 PC softveru
Ono sto je nama. bitno jeste savjet sta koristiti od svega ovoga. Trenutna
situacijaje za korisnike pomalo zbunjujuCa.jer na raspolaganju imamo cetiri
iii pet verzija "iste stvari" i nije nekad jasno sta je bolje da koristimo.
OlakSavajuca okolnostje to sto aplikativni softver ili radi na svim verzijama
Windowsa iIi na triistu postoje podverzije prilagodene pojedinim verzijama
Windowsa. Takoder, i sve verzije Windowsa rade zajednicki u mrezi bez
problema, a i formati dokumenata i podataka su tako standardizovani da
transfer nije problernatican.
Dakle, sta koristiti? Kao prvo, sadasnjost i bliska buducnost personalnih
kompjuterajeste inter/ejs Windowsa 95/98 i Windowsa NT.
'--1
Ova Cinjenica je i pm faktor kpji ce uticati na vaS izbor. Prakticno se slobodno \
rnoze reB.: danas se moze zaboraviti na Windows 3.11 i Windows NT 3.51, I
suziti izborna Windows 95, odnosno Windows 98 ili WmdowsNf 4.0, OOnosno
5.0. Vee "sutra" ova recenica ce se rnorati ponovo mijenjati.
Sta izabrati od ovoga, nije jednostavno reCi. Odgovor se ne moze nab ni u
jednoj knjizi kao precizna ijednoznacna sugestija. Izbor zavisi od mnogo faktora
kao sta su npr. vrsta i karakteristike hardvera koji kOristite, vaseg iskustva
sa PC kompjuterima, vrsti aplikacija i dinamike njihovog koristenja itd.
Pored ovogvazna vrsta sistemskih programa za mikrokompjuteresu sistemi
za upl'avljanje bazama iJodataka (eng. Data Base management Systems
DBIVIS). Oni oJakSavaju i standardizuju stvaranje, odiiavanje i koristenje
baza podataka, tj. skupova memorisanih podataka iIi informacija kojima se
moze pnstupati iz vise raznih apIikacionih programa. Obicnom kompjuterskom
korisniku, DBMSomoguCavaju kreiranje i rnanipulaciju podacima a bila kojoj
ieljenoj temi, bila ana adresar, zbirka recepata iIi neld inventoriji i podaci 0,
Koncept i vrste kompjuterskih sistema 111
i
musterijama u poslovnirn primjenama, Popularni DBMS pake'ti za
rnikrokOn1pjutere"-su Acess, Clipper, Clarion, Paradox, Oracle, SQL i dr.
Sllka 2.6
Tipovi DBMS
Tri SU osnovna lip. DBMS (slika 2.6) ito:
• gdje su entiteti baze podataka medusobno pove-lanj u
sto .znaci da svaki entitet moze imati samo jedan nadreaeni i
vise entiteta.
• Mrezni, gdje su entiteti baze podataka medusobno povezani U odnosu
N:M. sto znaci dajedan entitet maze imati vise nadredenih i podredenih
entiteta.
& Relacioni, gdje su entiteti baze podataka organizovani u tabeJe zavisno
o njihovoj prirodi i medusobnim vezama.
Ostale vrste .s,istemskog softvera mogu ukljuCivati razne vrste monitora
komunikacija, sistema za razvoj apUkacija i razlle usJuzne i servisne programe"

k<>"V<"'J.
proizvoda
RELACJONI


112
,
)
m
J
i
m
]
I
I
I
I
I
I
I
I
Koncept i vrste kompjuterskih sistema
Prirnjena kompjutera zavisi ·od toga koje'je sve pakete- aplikacionog
softvera moguce dobiti za odredenb vrstu"mikrokompjutera, Postoje _:
nebrojeni paketi aplikacio'nog softvera koje je mogn¢e koristiti na danasnjim ...
rnikrokompjuterima. Neki do njih sluze za:




Obradu dokumenata (eng. word processing) - programi koji
automatizuju kreiranje, modifikaciju i stampanjedokumenata (plsama,
izvjestaja itd) elektronskom obradom tekstualnih i slikovnih podataka.
Taka je mikrokompjuter postao pravi kancelarijski kompjuter (eng.
office computer), llcinivsi tradicionalnu upotrebu pis ace masine
zastarjelom. Neki ad popularnih paketa ove vrste su Microsoft Word,
PageMaker, QuarkXpress i drugi.
Elektronske tabelarne proracune (eng. e1ectornic spreadsheets)-
programi koji prikazuju tabele u cije celije poredane u redove i kolone
korisnici mogu ubacivati podatke i forriluIe, kreirajuti model svog
problema. Ovi paketi omoguCavaju izvrsne metode anaHze i planiranja,
Uz upotrebu ave vrste aplikacionih paketa, kakvi su Louts 1-2-3.
Microsoft Excel j drugi, deplasirani su rueno sastavIjeni proracuni i
sumiranja podataka koje su se nekada vrsiJa olovkom i kalkulatororri.
Graficke primjene (eng, graphical applications) - kompjuteri su
sposobni pretoCiti grope tekstualnih i numerickih podataka u tabele,
dijagrame i ostale vrste prikaza. Osim toga. moderni mikrokompjuteri
omogucavaju da se posredstvom njih vrse nekada ekskIuzivno rueni
kreativni i umjetnicki poslovi - kao sto su rad sa fotografijama, video-
zapisaIn, crtanje itd. Taka nastale slike mogllce je lako inkorparirati u
razne dokumente posredstvom za to namijenjenih paketa. Ovdje spadaju
paketi kao sto je Corel Draw, PhotoShop i dr.
Opste poslovne primjene (eng. common bussines applications),
Prirnjeri kampjuterskih prograrna za takve primjene su obracuni plata,
vodenje illventara) analiza prodaje itd.
Rapidno rastuce mogucnosti i jednako rapidno opadajuCa cijena danasnjih
mikrokompjutera uzrokovali su da ani postanu veomq. siroko koristen uredaj.
Nairne, sveje vise pojedinaca, pored mnogih organizacija i firmi, koji mogu da
nabave mikrokompjuter i da ga koriste za vlastite svrhe.
Koncept i urste kompjtiterskih sistema 113
mn<rokompjuteri de facto sve ono· sto i_ mini i ve1iki
alr sarno za 'svog korisnika (roada to one iskljucuje danas veoma raivijene
mlkrokompjuterske mrezne i ostale komuI1ikacije meau korisnicima); To je
dovelo do pojave slijepecih glavnill vrsta liene upotrebe mikrokompjutera:
• Zabava, igre i hobiji su postali jedan od vrio cestih vidova upotrebe
mikrokompjuter. zamnoge korlsnike. Naime, wlo eesto sve tako poene
ito nakon sto djeca nageraju roditelje da zbog igara kupe PC. Obil'no ta
ista djeca vrio brzo prevazidu svoje roditelje kadaje u pitanju upotreba
kompjutera.
Broj, raznovrsnosti interesantnost mikrokompjutera su strahovito narasH,
pa oni mogu ne sarno pojedincu vee i citavim porodicama priusti mnago
casova kreativne i stimulativne zabave, Medu igrama se rnogu naCi i takve
koje jaeaju logicko razmiSljanje, prostorna snalalenje, brzi.'1u reakdja iIi
na druge naCine povratno pozitivno utjecu na korisnike.
HobistiCka upotreba mikrokoIDpjutera - kao sto je, na primjer, vodenje
evidencije 0 kontaktima radio-amatera) 0 komponentama i sklopovima
elektronieara - hobista. zatlm mogucnost vizuelnog kvalitativno novog
kreativnog izraZavanja za slikare iIi eksperimentisanje sa sintetizacijam
zvuka za muzicare - postala je diD rastuce prisnosti odnosa izmedu
mikrokompjutera i njillovih korlsnika.
• Kucne priItUene Mikrokompjuteri se na vise nacina mogu koristiti za
vodenje domacinstva. Tako se, na primjer, uz pomor. njih moze voditi
evidencija 0 placanju racuna, utroSku struje, vode, plina, mogu se pratiti
porodieni prihodi i rashodi itd. Osim toga, mikrokompjuterl se mogu
koristiti i za pisanje pisama, voaenje adresara i dnevnika, pravljenje liste
za slanje paste itd. Ovo su aktivnosti koje se cesto kor..ste i za poslovne
svrhe.
• Obrazovanje i Iieni razvoj je jos jedan nacin upotrebe
mikrokompjutera.Naime, na tdiStu se moze naci sirokspektarprograma
koji pripadaju grupi kompjuterski potpomognutogueenja. Qvi programski
paketi se mogu naCi u raznim domenima kao sto su matematika, strani
jezici, istorlja, geografija. ill spadaju u one programe koji pomaiu relaksaciji
i koncentraciji, pa sve do programa koji korisnicima izrad'uju horoskope i
bioritamske dijagrame,
114 Koncept i vrste kompJuterskih sisterna
Sve ovo da kor_isnik prema mikrokompjuteru izgradi licni odnos,
sasvim razlicit od onog ptema drilgim masinama sa kojima se svakodnevno
srece. .
Jos malo 0 izbofU vaseg personalnog kompjutera
Za kraj price 0 mikrokompjuterima ukratko cerna izlozitijos nekoliko korisnih
sugestija priIikom odabira mikrokompjuterskog sistema. Prije svega, treba
na umu imati Dsnovna pitanja koja su kJjuena 1.3 nabavku mikrokompjuterskog
sistema, a odnosese na njegovu primjenu, softver, hardver, mogucnosti, cijenu
oj !z kDjih !:c
Primjena: ZQsta se iefi koristiti mikrokompjuter?
Od Dve stavke znatno zavisi odabir mikrokompjuterskog sistema. Taka ce
npr. izbor mikrokompjutera za igre biti znacajano drugaciji od izbora
mikrokompjutera za poslovne primjene.
Softver: Koji su i kakvipaketi sistemskog i aplikacionog softvera potrebni?
Kada smo se fokusirali na neku odredenu primjenu mikrokompjutera, onda
se moramo odluciti za odgovarajuCe pakete sistemskog i apIikativnog softvera,
&to je kljucno za utvrdivanje potrebnih karakteristika hardvera.
Hardver: Kojije mikroprocesor potreban, koji kapacitet memorfje i koji
spDljni ureaqji?
Mogucnosth Koje su speci/icne softverske/hardverske mogucnosti
potrebne?
Nakon sto su odabrane primjene i softver, moze se preci na odgovaranje dvaju
gIavnih pitanja prj odabiru hardvera. Prvo, kojije mikroprocesor i kapacitet
primarne memorije potreban. a zatim koji su spoljni urectaji potrebni?
Cijena: Kolika su sredstva na raspolagarifu za nabavku?
Izvori: Odakle se i pod kojim uslovima moze dobauiti zeUeni hardver,
sofruer i ostale l1s1uge?
Koncept i urste kompjuterskih sistema ____ _ 115
Tek kada se dajli o-dgovori na i ih sest pitanja pot reb nih za naba+)<u
mikrokompjutera, pozeljnoje krenuti u kupovinu.· ,
Ovdje cerna dati nekoliko baznill prakticnih sugestija kao ilusfraciju stanja
kod mi.s pocetkom 1999. godine, uzimajuCi U obzir tipie-ne nacine koristenja
personalnm kompjutera i njihove hardverske karak-teristike. Dakle, posta ova
citate. kasnije treba sa rezervom uzeti date savjete jer se stvari U ovoj oblasti
veoma brzo mijenjaju.
Dahle, evo nekih Cinjenica i savjeta iz kojih se vide principi i naCin ra2mis]janja
pri odabiru vlastite konfiguracije koji vam mogll biti ad pomoCi:
• Ako ce kompjuter raditi kao server za vise korisnika i "vrtjeti" ozbiljne i
vazne programe na nivau firme, u klasi Windowsa izbor je sasvim 5igurno
NT varijanta SeITer. Druge mogucnosti izbora nisu u klasi Windowsa,
nego drugih operativnih sistema. Sve ostal0 sto slijedi odnosj se na
personalnu upotrebu kompjutera.
• Sto su opeenito bolje osnovne performanse kompjutera (tip i frekvencija
procesora. koIicina memorije, brzina j kapacitet diska), birate redam;
Windows 95, Windows 98, Windows NTradna stanica.
• .Ako-kompjuter ima 16 MB memorije, dobar izbor je Windows 95. hi
varijanta radna stanica sasvim sigurno neee dobra raditi, ona zahtijeva
minimaln032MB. Ni Windows 98 nece dobro raditi. Cisto tehnicki, radice
svi, ali performanse nisu dobre.
• Frekvencija procesora 200 MHz se moze smatrati danasnjom donjom
granicorn u izboru nove masine.
• Disk h-paciteta ispod 2 GB se vise ne preporucuje kao dovoljan za
instalaciju operativnog sistema i novih verzija aplikacija.
Aka intenzivno koristite Internet i mreze na poslu, bolje je da ne koristite
Windows 95. Za normalnu upotrebu (razmjena dokumenata, elektronska
posta i povremenosetanje po Webu), sasvim solidnu podr.sku eei oni dati, ali
intenzivnu upotrebu treba Yam Windows 98 ili Windows NT. Sto je
kompHkovaniji i zahtjevniji mreZni rad (pouzdanost, sigurnost, zastita). vise
je raz]oga za izbor Windows NT.
I


,.
)
I
I
I
116 . Koncept i urste kompJilterskih '5'rstet-na
• Ako stc sa kompjuterom dobili vee instaliran Windows '95 (tipicno i.
besplatno),'mozda i neina_potrebe da ista mijenjate zavisno ad toga sta'
hocete sa njiin da radit-e,
• Ako cesto mijenjate hardversku konfiguraciju (mijenjate CD, diskove i
sHena), nemojte koristiti NT. Windows 95 i 98 su- mnogo zgodniji u tom
slucaju. Aka koristite notebook prenosni kompjuter i cesto mijenjate
kartice (mrdna i modem), nemojte na njega instaJirati Windows NT.
• Prelaz sa Windowsa 95 na Windows 98 je jednostavan i gotovo bezbolan.
Aka niste sigurni fita da izaberete izmedu ovo dvoje, izaberite Windows
95, necete imati mnago problema aka se kasnije predomislite.
• Aka se bavite graficki intenzivnim poslovima (DTP, tehnicki crtezi, sIike
i sL) iii nekim drugim koji zahtijeYaju rad od kompjutera i pokretanje
vise komplikovanih programa istovremeno, stablinost ce vam biti od
sustinske vainosti. Potrudite se da kompjuterdobije hardver koji ce moci
da radi sa Windows NT radnom stanicom.
• Aka hacete dakoristite najnoviju verzijupaketaMS Office, urnjesto Offica
95, nemojte izabrati Windows 95. Radice sve i sa njim, ali je bolje imati i
novije verzije Windowsa.
Mozda ce Yam OYaj mali nizsavjeta ipakpomoci. Neovisno 0 tome t.reba znati
da je tesko dati opste sa\jete koji vaze za sve situacije. Stvar je jos teza, ako
se uzme U obzirda sve pomenute verzije Windowsarade slieno i gotovo uvijek
izgleda kao da zadovoljavaju slicne potl'ebe. Mozdaje najbolji savjet za kraj
ovog pocetka price a izboru PC opreme da kada budete predzno znali sta
zelite raditi, sta vam treba i kakay hardver sebi mozete pdustiti, ipak
konsultujte nekog strul'njaka.
PC top - iista
Jedan od nacina da se sa vecom sigurnoscu krene u nabavku mikrokompjutera
je pracenje odgovarajuce specijalizovane literature. Meau mnogim izvrsnim
casopisima treba sporn en uti Byt.e, PC World, PC Magazine i druge, ad kojih
su neki specijalizovani za mikrokompjuterejednog proizvoaaca.
Koncept i. vrste kompjuterskih sistema 117
Krajem 1993. godine ugledni Casopis & Deue{opment je izvrSio izbor
najvaZnijih tehnoloskih dostignuCa u posJjednjih· 30· godina:· PC je bio bez
konkurencije pobjednik ovog "takmicenJa". Osim mikrotalasne p¢cnice koja
je hila na drugom mjestU, na preostalim vodecim mjestirna, od treCeg do petog,
bili su drugi poslovui tehnoloski produkti: fotokopir - aparat, drepni kalkuJator
i faks - aparat. D3:nas je sarno PC ostao na SV9m mjestu.
Kadaje IBM, poeetkom Bo-ih godina, ponudio sirokom trliStu prve PC maSine,
sam proizvodacje smatrao da nudi, prije svega, sarno novi tip kompjutera za
liffiukucnu upotrebu. Tadasnji plan prodaje, koji su neki smatrali ambiciozno
srnjelim, iznosio je 30.000 prodalib kornada godisnje.
Sarno u Evropi deset godina kasnije prodato je ako 30 miliona komada.
Ogroman porast odnosa performansi i cijene (sto voce i bolje mogucnosti za
51:0 manje pare) mogao se zahvaliti, izmedu ostalog, sve moenijim procesorskim
cipovima.
Danasnje PC maSine su uglavnom zasnovane na centralnim memorijama
velicine 32 do 128 MB dok su pocetkom 1994. godine memonje bile reda
velicine od4 do 16 MB. Krajern godina PC maAine su velicine memorije
mjerile znatno manjim jedinicama i to uglavnom oka 128 KB. Sudeci sarno po
standardnoj veliCini memorije, u posljednjih desetak godina uobicajena
memorijska snagaje porasla za hiljadu puta.
Kakve Sil onda karakteristike danasnjih PC rnasina? Posto pr.kticno
svakodnevno trliste postaje bogatije novim proizvodima, "danasnjim"
maSinama cerno nazvati one koje su bile najinteresantnije u maju 1999. godine.
Kada budete Citali OVU knjigu, ova Ce rnoci posluZiti sarno kao ilustracijajednog
PC "istorijskog" perioda. Napravicemo mrua poredenje i vidjeti kaka se svijet
personalnih kompjutera promijenio u posljednjih
Dakle, kako je izgledala PC top -Iista casopisaPC World pocetkom 1994.
i kako u maju 1999. godiue?
Na osnovu detaljne anaIize 80 PC kornpjutera zasnovanih na procesotima
razlicite snage, pocetkom 1994. godine, od 486SX -25 do Pentiuma (dakJe jace
klase masina u 9dnosu na s]abije procesore tipa 286 i 386 koji su tek tada
napustali scenu), sa cijenama od 1439$ najvise, formiranesu dvije top w Iiste.
118 .. Koncept i vrste kompjuterskih sistema
-Prva koju bi mogli nazvati top - lista najsnaznijih PC masin.a- (Power
PC), i druga top -lista.nl\iisplatnijih PC maSina (Budget PC). Uste'su '
fonnitane kao odgovori na najcdta pitanja koja postavlja potendjalni kupac:
"KoUka kvalitetno radi?" i "Posto?"
ad 80 testiranih masiria. 25su se pojavile februara 1994, doksu ostali modeH.
bili "stari",1j. datirali izjanuara 1994. iIi decernbra 1993- godine.
Da bi ocjenili performanse. kreirano jestandardno softversko "odijelo", koje
se sastoji ad eetiri Windows aplikacije (Word for Windows, Excel, Freelance·
i Paradox for Windows 1.0) i tri DOS apJikacija (Paradox for DOS, Word Perfect
6.0 for DOS i Lotus 1- 2 - 3 release 3.4 for DOS). Svaki sistemje ocijenjen po
cetiri ista kriterija: cijena, performanse, moguenost prosirenja
sistema, te oddavanje i podrska. Svaki ad sistema je uporeden sa
tada.snjim "standardnim srednjim sistemom", tipicnim 486DX2-66 sa 8MB
RAM i 64 K sekundarnog keSa (cache) i I MB video RAM-a, te cijenom od
2880$.
Kod top - Jiste n&jsna.znijih PC masina performanse su dobile najvecu
specifienu tezinu, dokje kod top -liste najispJatnijih PC masina cijena
bila najvaznija. Ovdje su samo osnovni pokazatelji za prve tri masine sa
svake od navedenih top -listL
Na top -1isti 3 najsnainije PC masine februara 1994. su bile:
• IBlti PC 'valuePoint 60jD (cijena 4995 $, procesor Pentium 60 MHz,
CPU od 16 MB RAM, 424 MB Hard Disk, IS" monitor, testiranjanuara
94)
• Acer PowerSeries900o Pentium (5395 $, Pentium60 MHz, 16 MB RAM,
520 ME HD, 17" monitor,januar 94)
• Zeos 486DX2-66 (2767 $, 486 DX2-66 MHz, 8 MB RAM, 528 MB HD,
14" monitor, febmar 94)
Na tcp -!isti 3 nl\iisplatnije PC masine fehruara 1994. godine su bile:
• NetisN 433 VL(cijena 1660 $, procesor 486 DX-33 MHz, CPU 8 ME,
250 MB RD, 14" monitor, testiran decembara 93)
.
Koncept i vrste kompjlltersA:"ih 119
I"
• Netis N 466 VL Power Stalion (1889 $, 486 DXZ-66 MHz, 4 MB, 250
. MB HD, 14" monitor, februar 94)
• B1ackship 486 DX2/6 LB (1895 $, 486 DX2-66 MHz,S MB, 244 MBHD,
14" monitor, januar 94 )
Petgodina kasnije u istom casopisu se mogla nad nova top lista najsnaznijih
i najisplatnijih mMina. '
OvcU put navrhu top liste 3 najsnaznije maSine PCWorlda u maju 1999.
godine su bile:
• Dell OptiPlex GXlp450 (djena 2399 $, procesor Pentium MHz
t
memorija 128 ME RAM, 14.4 GB HD, CD /DVD-ROM drive speed 17X-
40X, 17" monitor, Video R.>\.M 16 MB/SDRAM, Windows lo.14.0
operativni sistem. 512 KB cache, testiran marta 99)
• Dell Dimension XPS T500 (2816 $, Pentium 1II-50o MHz, 128 MB RAM,
22GB HD, 48X DVD-ROM CD,17"monitor, Video RAM 16 MB/SDROM,
Windows 98, 512 KB cache, april 99)
• Gateway E-4200 500 (2889 $, Pentium III-500 MHz, 128 MB RAM,
22 GBHD, 13X-32X CD, 19·· monitor, Video RAM 16 MB/SDRAM,
Windows 98, 512 KB cache, april 99)
Sve3 najisplatnije masine u maju 1999. godinedolaze sa Windows 98,17"
monitorima i CD uredajima od 14X w40X ili 13X-32X brzinom drajva. Na vrhu
top - liste ovih masina su:
• Dell Dimension V3S0 (Ojena 1505$, Procesor Pentium II-3So MHz,
MemOI-ija 64 MB RAM, 8.4 GB HD, 8 MB/SDRAMVideo RAM, 512 KB
cache, testiran marta 99)
• Gateway GP6-400 (1799$, Pentium 11-400 MHz, 128 MB RAM. 10.1
GB tID 16 MB/SDRAM Video RAM, 512 KB cache, mart 99) .
• .Micro Express Micro Flex C400B (1399$, Pentium II-400 MHz, 128
MB RAM, 10 GB HD, 8 MBjWRAM Video RAM', 512 KB cache, jan"ar
99)
,I
'.
I
I
jj
120
j

"
j
,

j
::
','

J

I
I
i
J
I
I
ji!) i
Koncept i vrste kompjuterskih" sistema
Menu ptvih 20 maslna na dvije prethodne liste se uglavnom manje
pozn-ati proizvoaaci uz one koji su prisutni na nasem trZistu kao sto su IBM, .'
CompaqiHP. "
Pored ave dvije top - liste u odnosll na period od prije bekoJiko godina
aktuelizirane su i druge vrste masina koje su u sve siroj upotrebi. Rezultat
takvog-razvojaje top -Usta notebook prenosnih masina kao i namjenskih PC
zakuenu upotrcbu. U oba sluCaja se j oVdje rangiraju najsnaZuije i najisplatnije
maSine.
Vrh top - Iiste najsnaznijih kucnih masina su zauzeli:
• Dell Dimension XPS Tsoo (2343 $, Pentium Ill-goo MHz, 128 MB
SD RAM, 12 GB HD, 4,8X DVD ROM ,17" monitor, april 99)
• Micron Millennia 450 Max (25S0 $, Pentium II-450 MHz, 128 MB
SDRAM, 14-4 GB HD, 2XDVD CD ROM, 19" monitor, decem bar 98)
Vrh top - liste najisplatnijih kucnih u maju 1999. godine su
zauzeli:
• Quantex QP6/333 M-le (999 $, Celeron - 333 MHz,64MB SD RAM,
4 GB HD, 12X-32X CD ROM, 15" monitor, lebroar 99)
• Dell Dimnesion V 400C (1507 $, Celeron 400 MHz, 64 MB SD RAM, 8-4
GB HD, 4.8 X DVD CD ROM, 17" monitor: maj 9?)
U sarnom vrhu ave dvije top -liste medu vodccih 5 masina se pojavljuje sliene
masine firmi kao stu Compaq, Sony i Gateway,
Kada su u pitanju noutbuk prenosne ITIaSine, vrh prvih 5 najisplatnijih i
najjacihmasina Sll zauzele firme sa svjetskom reputacijom koje su prisutne i
na nasem triistu. Pored Dell i Gateway prenosnih masina koje vade U ovim
kategorijama, tll je i noutbuk PC oprema vodeCih firmi kao sto su Toshiba,
NECiHP.
Koncept i vrste kompjuterskih sistema 121
Na,jJace.noutbukmasine u maju.,1999' godine su bile:
oDell Laatitude 11366 XT (3248 $, Pentium II-366 MHz,64 MB
RAM, 6,4 GB HD, 13.3" aktiv kolor - ekran, 12X-24X CD .. ROM, maj
99)
• Gateway Solo 5150 LS (3134 $, Pentium 1I"366 MHz, 64 MB RAM, 6.4
GB HD, 14.1" aktiv kolor - ekran, 2X DVD CD ROM, april 99)
Najisplatnije noutbuk masine u maju 1999. godine ne zaostaju puno
za "snagatorima" uz cijenu koja je bila nezamisliva za te perfomanse prije
nekoliko godina ito:
• Gateway Solo 2500 SE (1874 $, Celeron - 266 MHz, 64 MB RAM,
6_4 GB HD, 12.1" aktiv kolor- ekran, 8X-20X CD ROM, april 99)
• Dell Inspirion 3500 C300XT( 2229 $, Celeron - 300 MHz, 64 MB RAM,
4.3 GB HD,13.3" aktiv kolor - ekran, lOX-24x CD ROM, april 99)
N a slici 2.7· se vidi cia je cijena prosjecnog PC iz grupe najjacih paIa za jedn u
trecinu dokje kodnajispJatnijih eijena pala za oko 29%.
U isto vrijeme perfomanse svih vrsta masina sujoli radikalnije porasle kako
na nivou "prosjecnog" PC, tako i onih koji su zauzeli vrhove top -listi.
Prosjecni PC je sa proeesorom 486 DX2 .. 66 MHZ, 8 MB RAM-a i 64 k
sekundarnog kcia skocio u novu klasu Pentiuma MMX-200 MHz, 32 MB
i 512 K sekundamog kesa. Vee grubi brgjevi ukazuju da se radi 0
visestruko jaCim masinama nego prije cetiri gocline.
Kada se radi 0 poredenju sarnog vrha top - Iiste, d(llazi se do jos radikalnijih
ocjena. "Pn-ak" iz maja 1999. je duplo jeftiniji od "sampiona" iz februara
1994. godine uz procesor koji ima B puta bdu frekvenciju, 8 puta vecll
centralnu memoriju i 34 puta veci kapacitet na hard disku.
Standardni softver koji se "vrti" na masinama iz maja 1999. godine je znatno
veCih zahtjeva nego sto je to bio slucaj prije 5 godina. Umjesto softvera za
Windows 1.0 iJj DOS aplikacija iz 1994. godine, na masinama iz maja 1999.
122
SHka 2.7
Prosjecna
cijena 20
vodetih
Koncept i vrste kompjuterskih sistema
$3628
$3500 ______
najjaclh f
najisptatnijih
S 30PO
$2500
$1500
$1445
___ -,-_---, __ ",-_..J
Maj 94 MaJ 95 Maj 96 Maj 97 Maj 98
Maj 99
godine se koriste Windows 98 i Windows NT 4.0 sa aplikacijama kao sto je
Word 97, Excel 97, Paradox 8_0, Picture Publisher 7.0 iii Lotus 1-2-3 97.
mala kroz top -liste najboljih mMina nije sarno dobra ilustracija
brzl.ne kompjutera vee moze istovremeno posluziti i kao
VOdIC pn oCJem!Tu vlastitom okruzenju.
Mini, veliki i ostali kompjuterski sistemi
(eng. minicomputers) su, u principu, mali opstenamjensld
O?l su u prosjeku motniji od mikrokompjutera, a slabiji od velikih
1 Ipak. najmocniji mikrokompjuteri su jaci i od nekih
a minikompjuteri su jaCi od nekih
superkompJutera. Tako je kada se kao rnjeriIo uzmu
U prv?m pogJavlju smo iznijeli podatak da su minikompjuteri prodnkt trece
onisu se pojaviJisredinom 60·ih, a veoma
raSmlr kraJem I pocetkom 70-1h zbog rapidno rastucegtriista kompjutera
Koncept i vrste kompjuterskih 123
,
i.
i potrainje za _njima. Razlozi njihovog uspjeha su ocigledni, imajuCi U vldu
komparativnujefiino(u U odnosu na velike kompjutere, ajas uvijek dovoljnu
procesnu moe za zadovoljavanje informacionih potreba velikog broja korisnika.
Posljedica njihove poveeane konstruktivne jednostavnosti i smanjene velicine
je hila i to da nisu vise zahtijevaH specijalno filtriranje zraka i odriavanje
prostorija na konstantnoj temperaturi, pa su sestoga mogli smjestiti u vecinu
kancelarija. OSiffi -toga, operisanje njima se mogIo povjeriti i 6bucenim
sluzoenicima, pa nije viSe bila patrebno specijalno obuceno osoblje.
Hardverskigledano minikompjuteri imaju sve kvalitativne karakteristike
velikih kompjutera, s tim da su obicno fle.sto kvantitativno oslabljeni. Jedna
od vaznih oblasti primjene minikompjuteraje komunikacija u distribuiranim
kompjuterskim mrezama.
Sistemski softver za minikompjutere ukljucuje niz veoma mocnih i
razvijenih operativnih sistema i sistema za upravljanje bazama podataka, kao
i niz prevodilaca za kompjuterske jezike (FORTRAN, COBOL, Pascal, C itd).
Pored toga, moze se nad izuzetno vemci broj aplikacionih programa i gotovih
paketa koje korisnik maze koristiti kao sastavni diD svojih programa.
Osim toga sto su mocniji ad mikrokompjutera, minikompjuteri se od njih
razlikuju i po osnovnoj ideji koristenja. Nairne, dok se u prvom slucaju svo
procesiranje vrsi za sarno jednog korisnika, minikornpjuteri sluze veCim
grupama korisnika. Tacinjenica namece zahtjev operativnom sistemu ovakvih
kompjutera da izvrsi razdiobu vremena (eng. time sharing) izmedu razliCitih,
odvojenih procesa, tj. pojedinacnih zadataka obrade podataka.
Princip upotrebe za nekoliko razHcitih i odvojenih poslova uzrokuje da se
minikompjuteri cesto koriste za kontrolu proizvodnih procesa ili za pristup
komunikacionim kompjuterskim rnrezama, Cesta podrucja upotfcbe
minikompjutera ukJjucuju kompjuterski potpomognutu proizvocinju (eng.
Computer-Assisted Manufacturing - CAM) i kompjuterski potpomognuti
dizajn (eng. Computer-Assisted Design - CAD).
Veliki kompjuterski sistemi (eng. mainframe computer systems) su
dimenziono veti i mocniji od minikompjuterskih sistema. To, naravno, vrijedi
kada uzimamo tipicne predstavnike tih klasa kompjuterskih sistema. Njihova
snaga se, izmedu ostalog, ogled a u slijedecem:
.. Pos5eduju jedan iIi vise veoma mocnih procesora (32·bitnih iii jac.ih) koji
-rade na matno veCim brzinama (reda ve]icine desetina MIPS-a).
I
I
i
:.!
124
,I
' ,
! I
,
I
I
J

)
I
1
I
I
I

Koncept i vrste kompjuterskih sistema
o !maj,u kap,adtet pri:?arne memorije(reda veJiGine stotina
1 sekundarne- memorije freda veliC"ine stotina
glgaba]ta memorlJe na magnetrtom disku).
• ,Sll da usluzuju mnago korisnika istovremeno, posta mogu .
lZVTsavah lstovremeno nckoliko programa i kontrolisati veci broj ulaznoj
izlaznihjedinica.
NaravllO" tre?3 u vidu da konstantni riapredak u kompjutersko/
tehno!oglJI t,ezl .ukldanju tradicionalnih graniCa Izmedu pojedinih klasa
k0r.nPJuterskih Ipak, mada vise u funkcionalnom pogledu, koncept
:ehkog.,\eng. mamframe) kompjutera nastavlja da postoji'u kompjuterskoj
mdustriJl.
Uz. kompjuterske postoji ponuda sistematskog i
apltkaclOnog softvera, od samih prOlzvoaaeakompJutera iIi iz nezavisnih izvora.
Ona ukljucnje usavdeue operativne sisteme, sistetne upravljanja bazama
podataka, za komunikacija iprevodioce mnogih razlicitih
Jezlka. Takode]e moguce nabaviti Citav niz sofisticiranih i moenih
aphkacIO?ih paketa koji pokrlvaju citav siroki spektar primjena u industriji
poslovanJu, bankarstvu i prodaji, na primjer. '
koriste obradu podataka za sarno jednog korisnika,
a. za r:-Jlhove mall)egrupe ili organizacije, veliki kompjuterski
se da bi zadovoljili potrebe stotinai hiljada korisnika u
koje su uz to i prostorno distribuirane. Veliki
slstemi se koriste u sklopu veHkih kompanlja ill vladinih agencija,
ko]: za i obimnim obradama podatakq., kao sto je to
sluca] sa berzama I vehkim bankarskim sistemima.
?sim rasirenaje njihova upotreba i u gdje oni vrse slozene
I kao sto je slucaj sa simulacijama ponasanja aviona i
Cesto izmedu ostalog, vezu u regionalne i planetarne
mreze kompJutera Istovrsruh organizacija - kao sto su banke, aerodromi itd.
V:li,ka se moze svrstati medu mikrokompjutere,
III vehke kompjutere. Pored toga, postoje tipovi kompjutera
kOJllmaJu svoJe druge glavne specificnosti.
(eng., supercomputer) predstavljaju posebnu klasu
sistema. Manji broj superkompjutera se
uglavnom konstl za potrebe anTIlJa, meteoroloskih i naucnih zavoda i s1. Vodeci
i vrste kompjuterskih sistema 125
proizvpdaci superkompjutera su Cray Research i Data Corporatio:n
sa hizHcitim modelima. Cijene ovih kompjuterskih sistema variraju i mogn se
mjeriti u desetinama mi!iona dolara.
Danas se uglavnom kotke digltalni kompjuteri, tj. oni koji obavljaju svoje
operacije nad diskretnimjedinicama podataka - najcesce u formi binarnih
dfara. Uz njih, postoje i analogni kompjuteri (eng. anaiog computers),
kojivrse obradukontinualnih, tj, analognih (najeeSce naponskih) signala.
NjihovajeupO'treba uglavnom ogranicena,'a koriste se u raznenaucne i yojne
svrhe. Taka npr., temperaturna promjena u hemijskom procesu moze biti
pretvorena U varijaciju napona i matematicki anaIizirana, da bi se zauzvrat
povratnom spregom naponskim signalom upravIjalo promjenom same
reakcije. Rezultati abrade analognih kompjutera se mogl1 7..apisati u vidu
grafikona i1i se mogu posmatrati na ekranima osciloskopa i slicnim uredajima.
SIuze, dakle, u upravljanju industrijskim i slicnim procesima.
Kompjuteri kaji se koriste za obradu infonnacija su tipieno opstenamjenski
kompjuteri (eng. general-purpose computers), koji 511 konstruisaru za sirok
spelctar primjene. Ipak, nekada je ekonomicnije kreirati specijalizovane
kompjutere (eng. specialized computers) koji trebaju pos!uziti samo ujednoj
vrsti primjene. Takvi su kompjuteri obieno optimalnije graileni, manji i
kompaktniji, as druge strane efikasniji u okviru predvidene namjene, Dobar
primjer moze biti kompjuter koji regulise paljenje u automobiIskim motonma,
kompjuter koji upravlja robotom ili mikrotalasnom pecnicom, ili pak kompjuter
koji cita etikefe na proizvodima ili kreditne kartice sa magnetnim zapisom u
radnji.
Mnogi se kompjuteri cevrte generacije mogu klasifikovati kao
multiprocesorski kompjuterski sisterni (eng. multiprocessor computer
systems). Za obavljanje svojih operacija ne koriste jedan CPU, vee viSe njih.
Medu najznacajnije tipove multiprocesorskih sIstema, kao i onih koji se
zasnivaju na povezivanju autonomnih kompjuterskih sistema spadaju:
• Sistemi sa pomocnim procesorinla (eng. support processor
systems). Kljucno U ovom konceptu multiprocesarskih sistema je
koristenjemikroprocesora za obavljanje pojedinih vaznih funkcija abrade.
Tako se oslobada glavni procesor za obavljanje kljucnih zadataka obrade.
• Sistemi sa spregnutim procesorima (eng, coupled processor
systems). Ovaj dizajn podrazumijeva koristenje nekoliko razlicitih
ravnopravnih CPU, koji clijele zajedniCke rnernorijske resurse.
126
. Koncept i vrste kompjuterskih sistema
• Grupe s-istema (eng. subsidiary
processing systems). Ova predst3.'Vlja udrnzivanje autonomnih
sistema, koji se organizuju u zeljenu hijerarhiju, sa
fiks,ranun zadacima. Tako se najCesCe koristi odnos master-sIejv (eng ..
gospodar¥rot'), ukomejedan "gospodar" ima vjse "robova"
koji vrse funkcije taka kompjuterskog
U nyu grupu -kompjutera, na odredeni- nacin. spadaju i distribuirani
prDcesni sistemi (eng. distributed processing systems). Oni predstavIjaju
sisteme, koji mogu biti
1 prostorno disperzlranl unutar organizacije. 0 cemu je vee bila
ruecl.
Primjer realne primjene
NastavljajuCi sprimjerom is prethodnog pogIavlja, ovdje
razmotnti faktore kOje treba Imati u vidu kad nabavke kompjuterskih
sIstema,
Prije svega, fakultetska bibliotekajesistem kojije fizicki Iociran u nekoliko
na fakultetu, ali koji ista taka ukljucuje n{z
kompluterskih slstema ustudentskoj sluZbi, koddekana, rukovodilaca katedti
I profesora, putem kojih se maze pristupati infonnacionim resursimasistema
i sluze za potrebe studenata i nastave. Osim toga, sistem fakultetske
blbhoteke :reba biti: otvoren za Internet pristup, !cako hi se i preko pregJeda
pristupalo potrebnim informacijama. Sve su to faktori koji
diktiraJu lzbor kompjuterskih sistema za upotrebu 1] fakultetskoj
pristup koji se moZe odabratije da se jnformacioni sistem fakultetske
u hardverskom smislu sastoji ad vise pojedinacnih kompjuterskih
sIstema, 1 to:
• servera, tj. kompjutera koji sluzi kao kicma sistema, i koji ce
Cllvatl bazu podataka 0 biblioteci. Ov'li kompjuter bi trebao biti visokih
performansi, tako da npr. moze biti rijec 0 -PC masini baziranoj nEi- Intel
Pentium 500 MHz mikroprocesoru, sa 128 MB RAM-a, hard diskom od
3
X
9 GB Kriticni parametar ovog pojedinaenog kompjuterskog
sIstema Je kohcma podataka koje sistem more smjestiti i sigurnost sistema,
Koncept i vrste kompjuterskih sistema
127
,
I,:
kakofizicka (osiguranje od fizickih ostecenja i elektrosokova. oSigur'nje
neprestanOGstmjnog napajanja, te mogucnost neprekidnog rada sistema),
tako i u po#;ledu prava pristupa podacima.
• Pomocnog sel'vcra koji sluzi za povezivanje sa okruzenjem putem
Interneta (""Veb stranice, prijava korisnika itd). Ovdje moze biti njee 0
PC maSini baziranoj na Pentium 400 MHz mikIopro_cesoru, sa 64 ME .
4 GB hard diska, te opremljenim odgovarajucim komunildicionirn
hardverom.
• Radne stanke unutar biblioteke, koja sluzi za opste opensanje hazoru
podataka biblioteke. tj. administriranju bibliotecnog informacionog
sistem'a. Ovaj kompjuterski sistem hi mogla biti PC masina bazirana na
Pentium 300 MHz procesoru, sa 32 MB RA.\1-a, 4 GB hard diska i
stampacem za davanje izvjestaja.
• Radne stanke kod deiurnog u biblioteci koji izdaje knjige konsnicima,
uclanjuje ih u bibHoteku. registruje povrat knjiga, izdaje clanske kartice i
vrsi ostale uslume djelatnosti prema studentima - korisnicima biblioteke.
Karaktetistike ovog pojedinacnog kompjuterskog sistema mogle bi bili:
PC maS:ina bazirana na Pentium 300 MHz mikroprocesoru, sa 16 MB
RAM-a i 2.5 GB hard diska, opremljen citacem i programatorom
magnetnih kartica (u ovom slucaju clanskih kartica) i bar-koda (kojj se
koristi za registraciju knjiga). Ovaj bi sistem mogaotakoder imati mnoge
karakteristikePOS (eng. point of sale) sistema, odnosno mogao bi takoder
ukljucivati registar - kasu (za prijem clanarine od onih korisnika od kojih
seona naplacuje) i POS stampac. za izdavanje priznanica 0 uplati C1anarine.
• Radnih stanica U okruzenju informacionog sistema, odnosno u sklopu sireg
fakultetskog informadonog sistema, putem kOjih se, posredstvom Web
straniC3, omogucuje studentima, profesorirna i studentskoj sluzbi da
pristupaju knjiZnom fandu, te sopstvenim i zaduzenjirna drugih korisnika
biblioteke. Karakteristike ovih kompjutera su pitanje njihove uloge u
sirem fakultetskom infonnacionom sistemu, ali bi u najrnanjern sluCaju
trebal0 biti rijeci 0 Pentium 266 MHz·baziranim PC masinama, sa 16 MB
RAM-a i 2 GB hard diska.
Kao sto se moze vidjeti iz gomje okvirne specifikacije, infonnacioni sistem
biblioteke pociva na vise kvalitativno i namjenski razliCitih
I
I
'':&
I
IJP.
, ,
,
I
I
128 Koncept i ursie kompjuterskih sistema
---------
individualnih kompjuterskihsistema. U smishikategorizacija izlozenih u ovom
rioglavlju, maze se reci slijede"ce:
• Rijec je 0 distribuiranom procesnom sistemu, koji. se sastoJi od
mreino spregnutih hardverski autonoIhnih kompjuterskih sistema
(servera i radnih stanica).
• Elementi procesnog sistema su mikrokompjuterski sistemi, tj. PC
kornpjuteri cije su karakteristike dimenzionirane prema ocekivanoj
namjeni. Raziog za to 1eZi u Cinjenici da danaSnji mikrokompjuterski sistemi,
pa i oni posjeduju karakteristike koje iIi nadma§uju
karakteristike minikompjuterskih sistema od pdje nekoliko godina i
superkompjutera ad prije nekoliko decehija, iii ill cine isplativijim U odnosu
na mini i superkompjutere.
Opredjeljujuci faktori kod utvrdivanja potrebnih karakteristika
mikrokornpjuterskih sistema bili su:
• Hardverski "apetiti" predvidenog sofivera, kako sistemskog (operativni
sistem, DBMS, kornunikacioni podsistem), tako i aplikativnog (skup
na.nlienskih programa za funkcionisanjeinfonnacionog sistema biblioteke).
Nairne, neprekidna softverska evolucija tijesno prati tehnoloski
(hardverski) napredak, tako da svaka nova generacija sistemskog
softvera i alata za razvoj aplikacija postavlja nove, u pravilu, vise zahtjeve
na hardverske resurse.
• Specificni hardverski zahtjevi koji proizilaze od prirode primjene
infonnacionih tehnologija u fakultetskoj biblioteci. U prvom redu avo se
odnosi na potrebu rukovanja bar-kodiranim podacima na knjigama
J
magnetnim clanskim karticama, blagajnickim poslovima, te davanje
stampanih izvjcStaja.
• Potreba da procesn-j sistem u svom najvecern dijelu ne bude podlozan
brzom zastarjevanju zbog uz]aznog tehnoloskogi silaznog trenda cijena,
te da bude podoban za komponentnu modifikaciju.
Koncept.i vrste kompjuterskih sistema 129

Neka pitanja za provjeru znanja
Na-slijedecu odgovorite sa DA iii NE !
1. Magnetni disk spade. i u grupu ulaznih i u grupu izIaznih jedinica kompjutera.
2. OptiCki skener spada u grupu iz.laznih jedinica kompjutera.
3, CPU se sastoji ad ALU. kontrolne jediniee, prlmarne memorijske jedinke.
4. Funkcija mcmorisanja se rea1b,uje samo na sekundamim memorijskim
uredajima.
5. Sekundarni memorijski uredaji slufe za povecanje rnemorijskog kapaciteta
kompjuterskog sistema.
6. Registre kao komponente CPU molemo opis2 ti kao male memotijske mrefe kojc
rade velikom brzinom i koje sluze za privremeno memorisanje individualne
instrnkcije iii podatka za vrijeme operacije kontrolne i ALU jedinice.
7. Brojace kao komponente sistema mo!emo opisati kao uredaje Ciji se sadriaji
mogu automatski povecavati iIi smanjivati do odredene vrijednosti
omoguCavajuci im da "broje" broj kompjutersklh operacija.
8, SabiraCi su kola koja vrse logicke operacije.
9. Bafer je brza privremena oblast koja sluii loa memorisanje dijelova programa iIi
podataka za vrijeme obrade.
10. BUS je skup upravljaCkili puteva koji medusobno veiu komponente CPU
iIi mikroprocesora.
t 1. Kanali su procesori specijalne namjene koji zapisuju podatke na izJami medij
citljiv covjeku iIi
12. UNIX. NOVELL, OS/2 i Windows su vrste kompjutera.
13. Binarni brajni sistem ima simhoJe od 0 do 9.
14. Baza binatnih brojeva je 2.
15. Oktalni brojni sistem ima baw 6.
16. ASCn je atnericki Handardnl kod za razmjenu infonnacija.
17. Najmanji element podatkaje bit.
18. Podaci u logickom i fizickom smislu su organizovani u slijedece entitete: baza
podataka, datoteka, slog, polje, r]jec.
19. Datoteka je skup baza podataka.
20. Batch procesiranje itvrSava transakclju odmah nakon njenog unosa u sistem.
21. Interaktivno procesiranje omogucava pristup do datoteke iii baze podataka
130
2Z.
23.
'Koncept i vrste kompjuterskih sistema
nako? sto se tril:nsakcije izjednog vremenskog perioda grupisu.
softver dije"iimo n a sistemski i aplikacioni softver,
Ako su entit:ti haze poda"taka medusobno povexani U odnosu N:M. tada je model
DBMS mreZnl. .
24-. Ako su entiteti baze podataka organizovani u tabeJe tada je model DBMS
hijerarhijski. ' .
25. Aka su bare podataka medusobno povezani u odnosu l:N, -tadaje model
DBMS relaClom,
26. adapter je adapter preko kojeg se spajaju ckran, xvucnid
mlkrofon 1 sl. •
Na grup?, pitanj"!- odgovorite tako izaberete jednu
od ponudenll: opcIJa za kOJu smatrate da je tacna:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
je, sistem uredaja organizovan prema
slljedeCim funkcl]arna sistema:
a) ulaz, obrada, kontroia, izlaz
b) uJaz, obrada, memorisanje, kontrola, izlaz
c) ulliz, iziRZ, memorisan,ie. kontrola. izlaz
Magnetni disk je:
a) ulazna jedinica kompjutera
b) iziazna jedinica kompjutera
c) i ulazna i izlazna jedinica kompjutera
Optitki skener je:
a) ulazna jedinica kompjutera
b) lzlazna jedinica kompjutera
c) i ulazna i i:dazna jedinica kompjutern
Magnetna traka je:
a) uJazna jedinica kompjutera
b) izlazna jedinica kompjutera
c) uiazna, izlazna jedinica kompjutera i sekundarna memorija kompjutera
CPUje;
a) jedinica koja izvrlava obr-adu podataka
b) jedinica koja vrsi memorisanje podataka
c) jedinica koja vrsi obradu podataka i kontrolu drugih dijelova kompjutera
ALU obavlja:
a) logicke operacije
b) aritmeticke operacije
c) aritmeticke operacije i poredenja
Koncept i vrste kompjuterskih sistema
7. Glavnom memorijom:
a) se naziva primarna memorijska jedinica
b) se' naziva s"ekundarna memorijska jedinjca
c) se nazivaju svi vidovi memorije
8. NumeriCka lokacija svake memorijske pozicije:
a) se naziva kapacitet memorije
131
b} se naziva adresa memorijske lokacije
c) ne predstavlja bitan atribut
9. Kontrolna jedinica;
a) Izvodi aritmeticke operacUe i poredenja
b) memorise podatke i programske instrukcije za vrijerne procesiranja
c) interpretira instrukcije j upravlja procesiranjem
10. Registre kao komponente CPU motema opisati kao;
a) male memorijske mreze koje rade velikom brzioom i kaje sluze za staJoo
memorisanje individualne instrukcije ili podataka za vrijeme operacije
kontrole i ALU jedinice
b) velike memorijske mreze kaje fade velikom brzinom i koje sluze z.a
privremeno memorisanje individualne instrukdjc iii podataka za vrijeme
operacije kontrole i ALU jedinice
c) male memorijske mreze kaje rade vellkom brzinom i koje sluze za
privremeno memorisanje individualne instrukcije iii podataka za vrijeme
operacije kontrole i ALU jedinice
11, Broja-ce kao komponente sistema moiemo opisati kao:
a) uredaje Ciji se sadr.zaji mogu automatski poveeavati ilj smanjivati bez
ikakvog ogranlcenja na maksimalnu vrijednost. omogueavajuCl im cia
braj kompjuterskih operacija
b) uredaje ciji se sadrlaji mogu automatski poveeavati Hi smanjivati do
odredene vrijednosti, omogucavajuCi im da "broje" broj kompjuterskih
operacija
c) uredaje ciji se sadriaji mogu automats!.:i poveeavati do odredene
vrijednosti, omogucavajuCi im da bro] kompjuterskih operacija
12. Sabiraci su kola:
a) koja vrse operacije sabiranja
b) koja me logickc operacije
c) koja vrse sve aritmeticke operacije ALU
13. Bafer je:
a) brza trajna oblast memorije koja sluzi za mernorisanje dijelova programa ilt
podaraka
b) spora privremena oblast nlemorije koja sluii za memorisanje dijelova
programa ili podataka
c) bna privremena oblast koja sbii za memorisanje dijelova programa ili
podataka
I
;iiO
132
'j
i
' 'i
J
!
I

I
I
I
I
I
I
I
I
Koncept i urste kompJuterskih sistema
14. UII je:
a) "elektronski uredaj potreban za pristup ulaznim uredajima
b) .elektronski uredaj potreban za pristup izlaznim llredajima
c) elektronski uredaj potreban za 'pristup i ulaznim i izIaznirn uredajima
15. BUSje,
a) sirup upravljackih puteva koji medusobno veZu razIicite komponente CPU iii
mikroproeesora
b) skup llpravljackih puteva koji povezuju tilazno
A
izlazne uredaje
c) skup upravljaCkih pllteva koji medusobno veZu CPU i memoriju
16. KanaH su:
a) procesori specijalne namjene koji zapisuju pooatke na izlazni medij koji je
Citljiv co\jeku Hi masini
b) ptocesori spocijalne llamjene koji kontrolisll kretanje podataka iZlTIedu CPU i
U/I uredaja
c) procesori specijalne namjene koji kontrolisu kretanje podataka izmedu CPU-i
memorije
17. Interna programska instrukcija:
a) se obicno sastoji od operacijskog koda i jednog iIi vBe operanada
b) zavisi od programskog jezika
c) se obicno sastoji od operacijskog koda start U/I, citaj, dodaj, oduzrni,
grananje
18. MaSinski ciklus je:
a} vrijeme koje je potrebno za kornpleksnih instrukcija
b) vrijeme koje se odreduje na osnovu emitovanja ravnomjernog elektricnog
impulsa intemog sata CPU a koje odreduje vrijeme svake osnovnC CPU
operacije .
c) je vrijeme koje je potrebno za ciklus instrukcije prilikom i2;vrsavanja
instrllkcije
19. Decimalni broj 36 binarno je:
a) 0100100
b) 0101000
c) 0100010
20. DecimaJni braj 101 binarno je:
a) 1100101
b) 11100101
c) binarno se mogu predstaviti sarnO dvocifreni brojevi
21. Oktalni brojni sist(;'m im;! batu:
a) 16
b) 2
0) 8
22. Heksadecirnalnl brojni sistem ima bazu:
a) 16
Koncept i urste kompjuterskih sistema 133
b) 2
c) 8
2l. ASCII,
a) je kod koji u znakova korlsti 16 bita
b) je ameriCki standardni kod za razmjenu infonnacija
c) nije uOpSte standard za razmjenu infonnacija
24. Grupa od 8 binarnih dfara u EBCDIC kodu poznataje kao:
a) . bajt
b) bit
c) megabajt
25. Najmanji element podatka je:
a) bit
b) bajt
c) rijec
26. Velicina memorije zavisi od:
a) kapaciteta memorije
b) bdne CPU
c) kapaciteta registara i state podataka (data bus magistrnle)
27. Bua podataka je sistem podataka koji se koristi:
a) za prenos p<ldataka
b) za donoSenje odluka
c) za organizovanje velikih koliCina podataka
28. Datoteka je skup:
a) baza podataka
b) informacija 0 specificnom problemu
c) veHkih kolicina podataka
29. Slogje:
a) element palja unutar datoteke
b) element datoteke "koji sadrZi podatke 0 jednom entitetu
c) skup karaktera
30. Polje je ruo:
a) sJoga
b) datoteke
c) baze podataka
31, Karakter je:
a) skup polja
b) slovo ili drugi simbal
c) iskljucivo slovo
32. Batch procesiranje:
a) grupiSe transakcije zajedno I procesira ill kao cjelinu
b) izvrsava transakciju odmah nakon njenog unasa u sistem
134 Koncept i vrste kompjuterskih sistema
c) omoguCava dirck:tan pristup do datoteke nj bale putem te.rminala
·33. Interaktivno procesiranje:
a) . transakciju odmah nakan njenog unosa u sistem
b) grupise transakcije zajedno i prOceslfa ·ih kao cje1inu
c) omoguCava pristup do datoteke Hi baze podataka naken grupisaoja
transakcija jz jednog vremenskog perioda
34. Aka ruem<t da je kompjuter specijalizovani, tada sma podjelu izvrllli po:
a) narnjeni
b) vrsti
c) velicini
35. Mikrokompjuteri za primamu memoriju koriste:
a) ROM i RAM opove
b) RAM cipove
c) ROM cipove
36. NajpopuIarniji medij za sekundarnu memoriju je:
a) ROM
b) RAM
c) magnetni disk
37. Modem je;
a) urF!daj koji se maze koristiti za komunikaciju dva kompjutern posredstvom
telefonske mreze
b) uredaj koji se ffiofe koristiti loa komunikaciju dva kompjutera posredstvom
liT!' kabla
c) uredaj koji se uopste ne koristi za komunikaciju medu kompjuterima
38, Osnovni sistemi za upravljanje bazama podataka su:
a) hijerarhijski, mre!ni
b} hijerarhijski, mrezni, relacioni
c) mrezni, relacioni
39. Aka su entiteti baze podataka medusobno povezani U odnosu N:M, tada je mode!
DBMS:
a) mreini
b) relacioni
c) hijerarhijski
40. Ako su entiteti baze podataka organizovani u tabele. tada je model DBMS;
a) mrefni
b) relacioni
c J hijel'arhijski
41. Aka su entiteti haze podataka medusabno paYezani u odnosu l:N, tada je model
DBMS,
a) mrefni
b) reJacionl
Koncept i vrste kDmpjuterskih sisti':" "
135
c) hijerarhijski
42. Windows je kompjutersko OkrJlenje koje korisnibl omoguCava:
a) rad sa v1se aplikacija istovremeno
b) rad na visekorisniCkoj masini
c) rad sa jednom aplikacijom, ali na viSe otvorenih prozora
43. Snaga velikih kompjuterskih sistema se ogJeda u:
a) hroju procCsora, kapacitctu memorije, sposobnosti za usluzivanjerr! vise
korisnika lstovremeno '
b) braju procesora, broju programskih paketa, sposobnosti Ul usluzivanje viSe
korisnika istovrcmeno
c) broju proccsora, vrsti operativnog sistema
44. Distribuirani procesni sistemi predstavljaju:
a) mrezno spregnute nezavisne kompjuterske sisteme
b) sisteme sa vise CPU
c) nezavisne kompjuterske sisteme
45. Prikljuccnje kompjutera 11 mreiu sa drugim kompjuterima se vrsi pornocu:
a) ulazno-izlaznog adaptera
b) video - adaptera
c) mrelnog adaptera
Na slijedeea pitanja odgovorite tekstualno :
1. Model/koncept kompjutera kao sistema?
2. Koje su glavne komponente CPU?
3. Od cega se sastoji kompjuterska instrukcija?
4. Kako kompjuter lzvrsava instnlkcijc?
5. Koje aktivnosti se odvijaju tokom ciklusa instrukcije?
6. Koje aktivnosti se odvijaju tokom cikjusa izvrSenji1?
7. Kako kompjuteri predstavljaju podatke?
8. Koji su standardni e\ementi kompjllterskih podata'Ka?
9. Sta je batch, a sta interaktivno procesiranje?
10. Koje su glavne komponente kompjuterskog hardvera?
11. ad kojih kategorija se sastoji kompjuterski softver?
12. 'Koji su gJavni tipov; programa koji cine sistemski softver?
13. Koji su tipovi aplikativllog softvcra najcesce II upotrebi?
14. Po kojim kriterijima i na koje vrste se dijele kompjuteri?
15. "Koji su n:ajCeSce konSteni softverski paketi za mikrokompjutere i koja im je
I
I
,
I
136
i]
]
I
K071cept i vrste kompjuterskih sistema
namjena?
16. Koji su 'OSU(Wlll tipovi DBMS?
17. Navedile neke od-najpopularnijih aplikativnih paketa za ncnn upotrebu
mlkrokompjutera sa osnovnim karakteristikama!
18. Koji Sil najznacajniji tipovi multlprocesorskih sislema i onth zasnovanih na
povezi-vanju autonomuih kompjuterskih sistema?
19. I1ustrlljte trend u perfonnansama i djeni PC opreme u posljednjih 5
godina!
20. Sta su a sta "powerH PC u tenninologiji lzbora adekvatne
opreme?
3
Elementi hardvera i sistema
za komunikaciju podacima
Pohranjiuanje i komunikacb'apodacima u konceptu
distribuirane obrade • Podaci u distribuiranom procesnom
okruienju • Koncept i vrste memorijskog hardvera •
Koncept komunikacije izmeau kompjutera i okoline •
Ulaznojizlazni hardver i interfeJsi • Koncept kompjuterske
mreze • Model mrefue komunikacije 0 Frimjer realne
primjene • Neka pitanja zq provjeru
Kompjuterska snaga ce biti na raspolaganju
na isti naCin kako je to danas slueaj sa
vodom, gasom, strujom i telefonom.
Nigel Calder, predvidajuCi novu
infrastrukturnu uslugu 1969.
Elementi hardvera i sistema za kOTT!unikaciju podacinw 139

Pohranjivanje i komunikacija podacima u konceptu
distribuirane obrade
Konceptdistribuirane abrade podataka podrazurnijeva kvaJitativno novi korak
u koristenju kornpjutera. Razlog za to je veliki napredak u podrucju
infonnacionih teh:nologjja, kojije pramijenio mnage ustaljene predsthve kako
o samim kompjutenma i nJihovoj primjeni, taka i 0 padacima s kojima
kompjuteri operisll, a 0 cemuje vee bila rijeci.
Podaci skojima individualni kompjuter operise ne moraju biti fiziCkl pohranjeni
unutar njegovog hardvera: sve veti dio obrade podataka se vrsi na prostorno
razasutim kompjuterskim sistemima, dok se i sami podaci mogu nalaziti
razasuti na vise Iokacija.
Takvu distribuiranu obradu omogutava trend lokalnog i globalnog mreznog
povezivanja kompjutera.
Modeli distribuirane obrade
Dva su osnovna modela distribuirane abrade (slika 3.1), koja su u
cesto kombinirana:
• klijent-server i
• peer-to-peer.
U klijentqserver mode1u obrade
f
distribllirana obrada se posmatra kao
koristenje i pruzanje informacionih usIuga (prije svega podataka, ali i
komunilcicionih i drugih us]uga).
Ucesnici u distribuiranoj obradi su klijent, kompjuterski sistem koji prima
podatke, obraduje ih i salje rezultate abrade i server, adnosno kompjuterski
sistem koji proia uslugu pristupa podacima, Da bi izvrSio zeljenu transakciju,
stoje nazivzapajedinacnu operaciju citanja jli pisanja podataka, klijent upucuje
odgovarajucizahtjev Serveru i ceka na njegov odgovor. Server prima zahtjev,
provjerava izvodivost transakcije, lzvrsava je i vraca odgovor klijentu .
. U komunikaciji izmedu klijenta i servera posred4ie treei cinilac
server modela: agent, koji klijentu pomaze da uspostavi komllnikaciju sa
I
' •...
Ij
J
I
I
140 ___ _
Sllka 3.1
;'ioo'eti
, distribuirane
obrade
t
Elementi hardvera ! sistema ZQ komunikaciju podai;;ij:na .
ODGOVOR I USLUGA
KLIJENT - SERVER
UZAJAMNI TOK PODATAKA I USLUGA
PEER - TO - PEER
serverom, prilwata i prosljeauje zahtjeve U oba smjera, te po potrebi vrsi
evidenciju obavljenih transakcija. Agent moze, ali ne mora, biti poseban
kompjuterski sistem, a maze istovremeno posredovati izmedu vise klijenata
i servera.
Pojednostavljeno rcecno, klijent zna kakvu obradu treba izvrsiti i koja muje
usluga potrebna, server zna kako pruziti uslugu, a agent zna kako povezati
klijenta i server da bi se izvrsila transakdja.
S druge strane, U modelu, distribuiran£ obrada se posmatra .
kraz koncept dijeljenja resursaizmedu vise kompjuterskih sistema. Pod
resursima se podrazumijevaju podaci, stampaci i drugi uredaji. Svaki od
kompjuterskih sistema. U ovom modciu distribuirane obradejedan dio svojih
resursa stavlja na raspolaganje drugim kompjuterskim sistemirna, a i sarni
mogu istovremeno vrsiti obradu. Vazno je napomenuti cia u peer-to-peer
distribuiranoj abeadi kompjuterski sisterni trebaju znati ne sarno koji Stl im
resursi potrebni i koju obradu trebaju izvrliti, vee i kako pristupiti i vrsiti
operacije nad njima.
Elementi hardvera-i sistema za komunikacfju podacima 141
-
Klijent-server model distribuiraD.fj! abrade je.pogodan vece si.steme u kojima
se vrse'opseZne obrade podataka i gdje je; isplativo fiksno rezemsati potreban
broj servera za serverima, dokje pogodan
za manjesisteme gdje razmjena·podataka nije jutenzivna i gdje je od
kljuene vaznosti mogucnost uspostavljanja veze izmedu bilo koja dV2
kompjuterska sistema. Efikasnost modela ovisi i 0 pojedinaenoj
opterecenosti kompjutersih sistema ukljucenih u distribuiranu obradu.
Identitet korisnika i provjera autenticnosti
Vazan aspekt distribuirane obrade je zastita podataka, odnosno pravo
pristupa podacima i drugim informacionim uslugama i resursima.
od neovIaStenog pristupaje u mnogim organizacijama neophodna zbog zastite
integriteta samog sistema, strateskih podatal;a organiz.acije. iIi zbog zastite
privatnosti samih korisnika. Nek.e aspekte za zastitom podataka definise
korisnik. neke cijela organizacija. a neld Stl i zakonski regulisani.
Strago fec-eno, korisnik u sistemu distribuirane obrade neposredno komunicira
samo sa svojim kompjuterskim sistemom, tzv. radnom stanicom posredstvom
tastature, ruiSa, ekrana i drugih ulazno-izlaznih uredaja. Pri tome. vise
korisnika moze koristiti jedan kompjuterski sistem koji ucestvuje u
distribuiranoj obradi, pri cemu se pitanje prava pristupa pojedinih korisnika
mogu razlikovati.
RjeSenje koje se najceSce koristi da bi se razluella prava pristupa pojedinih
korisnikaje identifikacija korisnika (eng. user identification) pri radu sa
kompjuterskim sistemom i pro-xjera autenticnosti ident:ifit"..acije (eng. user
authentication).
Identifikacija 5e obieno vrsi tako sto se svakom korisniku kompjuterskog
sistema otvara zaseban korisnicld konto (eng. user account), U okvint kojeg
mu se dodjeljuje kratko korisnicko !me (eng. user name) i clanstvo u
grupi korisnika (eng. group membership). KorisniCko ime i Clanstvo u grupi
definisu prava,pristupa u toku sesije (eng. session), tj. pojedinacnog koris-tenja
kompjuterskog sistema, pri cemu su svim cianovima grope data opsta prava,
a svakorn Clanu ana mogu biti detaljnije opisana. Svaku se.'iiju korisnikzapoCinje
prijavom (eng. login) u kojoj unosi svoje korisniCko ime, azavrSava odjavorn
(eng. logout). Sistern prijave i odjave, pored identifikacije i provjere
j42 Elementi hardvera, i sistema za komunikaciju podacima
autentienosti korisnika, omogucuje pracenje aktivnosti korisnika i eventualnu
naplatu usluga. -
Provjera autentii'nosti je postupak U okviru prijilve kojim se osigurava da
korisnicko ime, koje je javno i koje moze biti vidljivo svirn korisnicima,
upotrebljava upravo ana osobakojojje namijenjeno.
Uobieajena metoda provjere autentiCnosti se u tome da osoba kojoj je
dodijeljeno korisnicko ime odabire po svojoj zelji i povremeno mijenja tajnu
Sifru (eng. password) poznatusamo tom korisniku ikompjuterskom sistemu,
za koju pretpostavlja da je drogi korisnici ne mogu otkritHU pogoditL U
postupku prijave, korisnik unosi svoje korisniCko ime i sifru; koje kompjuterski
sistem provjerava i u skladu sa rezultatom provjere dopusta otpoCinjanje sesije
(uspjesna prijava) ilije odbija (neuspjesna prijava).
Sistem prijave J otljave moze svakog korisnika izvijestiti 0 eventualnim
neuspjeSnim prijavama
1
tj. eventualnim drugih osoba da se
predstave pod istim korisniCkim imenom. U takvim se slueajevima korisnicima
preponlcuje promjena Sifre.
Pored ave najcesce metbde provjere autenticnosti
1
u slucaju da je zastita
podataka ad vitalne vaznosti 1.3 dati kompjuterskisistem, moze se primijeniti
i neka ad slozenijih i pouzdanijih metoda, kao sto 5U mjerenje tjelesnog
elektril!nog kapaciteta, digitalizacijaglasa, digitalizacija otiska prsta i druge.
Kriptografska zastita podataka
BuduCi da koncept distribuirane abrade pociva na sirokoj upotrebi
korn unikacionih kanala, posrednika (kaosto su agenti u k1ijent-server modelu)
i uopste dost. kompleksnoj bardversko-softverskoj arhitekturi, identifikacija
i provjera autenticnosti konsnika se mogu pokazati kao lledovoUna sredstva
za zastitu ad neovlastenog pristupa ili elektronskog "prislusltivanja".
Pored zastite privatnosti elektronske poste, kojaje j potakla siroku primjenu
kriptografske zastite podataka, u posljednje vrijeme ovaj aspektje pastao od
vitalne vainosti za elektronslru trgovinu (eng. electronic commerce), gdje
se komunikacionim kanalima prenose krajnje povjerljive informacije 0
brojevirna kreditnih kartica, stanju na racuno, poslovnim ponudarna i sl, 'Od ,
cije tajnosti ovisi uspjeh poslovanja.
i.
Dakle, mozemo reCi da za raz!iku od i
korisnika, koja osigurava .pr:1v? podaclIl;a U 'slstemu dlstnbUlrane
obrade, kriptografska zastlta OSlgurava ta)nost sa"l1lh podataka)ltok-u prenosa
i pohranjivanja. Da hi pristupio kriptografski konsn:k
mora raspolagati odgovarajuCim kriptografsklrn
i desifrovanje i odgovarajuclm kljucevirna. Knptografski softver moze
biti diD sistemskog ili aplikatiynog soft'vera. :
U cjelini se sve kriptografske metode rnogu podijeliti u dvije glavne grope:
• kriptograjija no bazi t;:ijnog kljuca (eng. secret key encription)
• kriptograjija na bazijavnog kljuca (eng. public key encription)
U obje ove grupe proces kriptografske zastite podataka se maze posmatrati
kao model dat na slici 3.
2
.
U ovorn modelu, s jedne strane se nalazi korisnik A k?ji B .zeli saopStiti
poruku X. S tim ci1jem, on koristi postupak P", i pnpadm skup klJuceva K", da
Slika 3.2
Kripto-zastita
sa javn(m j
tajnim ktjucem
KLJUCEM
I
iI.
!
ill
.j
________ i sistema za komunikaciju podacima
bi iz poruke X proizveo sifrovanu poruku X. Sifrovana poruka x' do kOrisnika
. B putem potencijalno komunikacionog kanalakojem moze-
p,ristupiti bila koji treci korisnik C i doci d? sifrovane poruke X', Po prijemu
poruke X', P i pripadni skup ldjuceva
1<, (ko)1 mogu, a ne mora)l! bltllsto'Cjetnr sa PAL K
A
) da bi proizveo desifrovanu
poruku X". Ukoliko su postupci i pripadni skupovi kljuceva aba korisnika
usagla.seni, desifrovana poruka X" je identicna pocetnoj porod X'.
Uspjeh Cda uspjesno desifruje poruku X' u sustini ovisi 0
poznavanJu postupaka i kljuceva koje koriste korisnici A i B u razmjeni
pomka. Kodkriptografskib metoda na bazi tajnog kljuca, postupci
slfy?v?nja i desiftovanja mogu bitijavni Hi, kao u sJueaju DES metode koju
konstl vlada SAD, zasticeni od publikovanja, Medutim, stvarna sigurnost
primjene u prvom redu ovisi 0 tajnosti koristenih kljuceva, sto nas dovodi do
problema razmjene kljuceva meau korisnicima. Nairne, ukoliko korisnici Ai
B u procesu razmjene kljuceva trebaju koristiti komunikacione linije, onda se
problem sigurnosti komunikacije ponavlja.
Kod kriprografskih metoda 11a bazijavnog kljuca, kao Mo je siroko koristeni
RSA aIgoritam, postupci sifrovanja i desifrovanja su javni a svaki ad
korisnika posjeduje sopstveni par kljuceva, zapravo specijalno
generisanih uzajamno prostih brojeva, sa osobinom da iz poznavanja jednog
ad njih oe moze biti zakljucen onaj drugi.
Javni kljuc (eng. public key) korisnikmoze objaviti svima, dok tajni kljuc
(eng. secret key) zaddava za sebc, U ovoj metodi, poruka koja je sifrovana
tajnim kljucem moze biti desifrovana sarno odgovarajuCim tajnim kljucem'.
Postupak sifrovanja i desifrovanja je slijedeCi: korisnik A sifruje originalnu
poruku svojim tajnim kljucem T i javnim kljucem korisnika B J i tako
komunikacionim kanalom,
B deslfruJc poruku X'svojim tajnim kljucem Tn i javnim kljucem
konsOlka A, J A• U principu, korisnik C ne moze deSifrovati poruku ier ne
posjeduje tajni kljuckorisnika B. v
Problem koji se mozejaviti u OVa) metodije da se korisnik C lazno predsta'v1
kao B, i svojjavni kljucJ c predstavi kao I
n
i tako bude u stanju da Cita
poruke konsmka A. Zbog toga se u primjeni ove kriptografske met ode koristi
poseban postupak provjere autenticnosti javnih kljuceva posredstvom tzv.
digitalnog potpisa (eng. digital signature) koji je nemoguce falsifikovati.
!§i!!!Tlenti hardvera i sistema za komunikaciju podacima
145
podaci u distribuiranom procesnornokruzenju
U odjeljh(smo podatkepredstavili kao infonnacionu uslugu koju
pruza server u idijent-server modelu, ili kao dijeljeni resurs u peer-to-peer
modelu. U ovom odjeljku cerno razmotriti n'\iCeSCe naciIle organiz,.cije podataka
U okruzenju distribuirane obrade.
Cjelina podataka, sto mcze biti pisanidokument, niz slogova u bazi podataka,
ZVtlcni Hi slikovni zapis, organizuje 5e u fonni datoteke (eng. file).
datoteka ima svoje iuu::, tip i podatke 0 durini (mjereno u bajtima), datuI?u I
vremenu posljednjeg koristenja, korisniku kojije datoteku kreirao i
pristupa. Ime datoteke definise korisnik po. njenom 1 ono
korisnicima indicira sadrzaj, Tip opISUJe vrstu sadrzaJa. odnosno
sugerise operativnom sistemu i aplikativnim pro?ramima kojim
obrade datoteka moze biti podvrgnuta. Prava pnstupa su pravo cltanja,
pisanja/ modifikacije i brisanja datoteke, posebno za korisnika koji
je datoteku kreirao, CIanove iste grope i za ostale konsmke.
Da bi se izbjeglo gomilanje po namjeni ili sadrZaju odvojenih datoteka na
jednom mjestu, korisnik ih organizuje u cjelin: se ZO\ll ?irektoriji
directory, folder), koji i sami imaju definisano Iffie 1 prava pnstupa. DJrdctonJl
mogu biti hijerarhijski strukturirani, lj. pored datoteka mogu sadrZatl druge
direktorije, a postoji i glavni iii korijenski direktorij (eng. root
u kojem su posredno iIi neposredno sadciane sve 1 .ostali
direktoriji. Ukoliko bismo posmatrali neki konkretan
mogli bismo nacrtati stablo direktQ?ja t:ee) .. tako sto
u korijen stabla kao pocetni evor staYlti glavnl 1Z n)eg.a
linije kojevodedo direktorija neposredno sadriamh u glavnom dlrektonJu, te
postupak ponoviti za svaki od tih direktorija. -
Da bismo jedinstveno identifikovali datoteku, koristimo puno ime iIi stazu
datoteke, kojudobijamo tako 8tO nabrajamo imena svih direktorija.
put od glavnog direktorija do onog u kojernjc datoteka sadrzana
ina cijem kraju se nalazi ime datoteke.
TehniCka realizacija stabla direktorija i u njemu sadrZanih datoteka naziva se
sistemom datoteka (eng. file system) i zavisi od operativnog sistema (slika
3.3), Sistern datoteka moze biti vezan za pojedinacnu fiziCkujedinicu smjestaja
Slika 3.3
tribuirani
sistem
latoteka i
zna staxa
Elementi i sistema za komunikaciju podacima
staza
tileF"",".
AeFob-
Fol".
File fQl.-..-
Filefob.
1)94K8 ACDSu
776KS ACDSe.-
21/:a O:<eIDR
H3Xa io1dC1011'
ms Adobe"-
54K8 AOObe'
p ..
19.>:8 M;:I¢:':'
200):.8
19K8 Moo""
17GKB ?qM.

75iG
B37KS
12241::11 P*).<.
(kao .to je Mdi disk), moze pokrivati vise fizii'kihjedinica smjestaja
u po)edmacnogkompjuterskogsistema, a maze ukijucivati i
dlrektor:-Je smJeStene na drugim kompjuterskim sistemima u distribuiranom
okruienJu.
okru7..enju pristupati i podacima, oonosno
slste:n.ma na drugim kompjuterskim sistemima.
Da bI se u tom nekoj datoteci. staza koja oznacava poJozaj
mara bIh dopunJena aznakom kompjutera na kojemse odgovarajuci
slstem datotekanalazi, cime se dobija takozvanamrezna staza (eng network
path). .
Koncept i vrste memorijskog hardvera
Koncepti memorijskog hardvera
Nakon 5to smo se.kroz prorsonaini kompjuter upoznali sa osnovnim
harrlverskim i soff\re-rskim konceptima, ovdje cerno neke vaznije pojmove
ponoviti iIi precizirati i detaljnije se upoznati sa memorijsklm eiementima,
neovisno a tipovima kompjuterskih sistema.
Danas se poluprovodnicke komponente uglavnom koriste kao primarne
memorije, mada se povecava njihova upotreba kao ultrabrzih sekuodarnih
memorija. Memarije sa magnetnim mjehuriCima (eng. magnetic bubble
memory), s druge strane, uglavnom se konste za sekundarnu memoriju, kao
i magnetni diskovi i trake.
Primarna memorija verine modernih kompjutera sesastoji ad LSI Hi VLSI
(eng. Large ScaJe of Integration; Very Large Scale ofIntegration) RAM ?;ipova
(eng. Access Memory). Tak-vi po!uprovodnicki memorijskl Cipovi Sil
brzi, kompaktni, pouzdani i relativno jeftini. Medutim, njihov kapacitet je jos
uvijek relativno ogranicen i mjeri se megabitima, a osim toga nesranak
napajanja Cak i na kratakinterval vremena (reda milisekundi) povlaci brisanje
njihovog sadrZaja. Doduse. na triistu postoje i poluprovodnicke memorije kaje
trajno parnte podatke. bez obzira na napajanje, ali Sll one uglavnom ogranicene
na ROM (eng. ElectricaHy Programable Read-OnlyMemory) Cija modifikacija
zahtijeva poseban postupak
Vecina danasnjih kompjuterskih sistema u paslovnoj upotrebi koristi
magnetne diskove i magnetne trake 1<ao medije sekundarne memorije. Ovi
elektromehanicki mediji podataka sa pokretnom povrsinom (eng. mo\'ing-
surface media) cuvaju svoj sadriaj, zapisan u formi rnagnetnih impulsa TIa
namagnetisanoj povrsini bez obzira na prekide u napajanju. Imaju visok
kapacitet, ali Sll spod u odnosu na pOluprovodnicke memorije.
I
I
I
t
I
Memorije sa magnetnim mjehuriCima (eng. magnetic bubble memory)
smjestaju podatke u vidu sicllsnih magnetnih cestiea (koje izgledaju k30
mjehurici pod mikroskopom) na povrsini posebnih vrsta poluprovodnlckih I
148
I
)
]
1

J
I
I
I
1
)
i
,
I
I
I
Elementi hardvera i sistema za komunikaciju podacima
----
cipova. Takve memorije Sll spod.je od obicnih-pol'Jprov.odnickih, ali imaju nesto
veci kapacitet. - .
Za sada ne postoji takva stva-r koja hi se mogla nazvati-silvrSenom memorijorn. " ,;
S jedne strane, poluprovodnicke memorije nude odlicne performanse u ...
pogledu brzine i naCina pristupa uz visu cijenu po jedinici mem9rije. S druge
strane, mediji sa velikim kapacitetorn kostaju manje po jedinici memorije, ali -
imaju sporiji pristup podacima. I
Unutar glavnog dijela kompjutera, koji se sastojiodelektronskih komponenti
koncetrisanih aka CPU, maze se r;lzluCiti nekoliko namjenski razlicitih
tipova memorije.
Danasnji CPU obicno irnaju u sebe ug:adene ,vrste "radne
registre i mikroprogramski ROM, a ob)e Sll poslJedlce nacma na kO]l CPU
izvrSava instrukcije svog rnasinskogjezika.
Nairne, individualne masinske instrukcije obicno VIse manipulaciju nad ,
podacima, koji su smjesteni ili u primarnoj memoriji, iIi u
varijablama unutar samog CPt!. Zadavanjem .
se odabire konkretan operand u primarnoj rnemonJl, kao 1 reglstn CPU kOJI
ce biti koristeni. Svaka individualna masinska instrukcija koju CPU moze da
izvrSi najcesce interno lahtijeva izvrsenje nekoliko elementarnih
_ tzv. mikrooperacija. Tako u primjeru sabiranja treba prvo operand lZ
primarne memorije dovesti u CPU, te zatim skupa sa operandom iz internog
registra CPU dovesti u onaj njegov dio koji vrsi artimetiCkei logicke operacije
_ ALU, izvrsiti sabiranje i rezultat spremiti u naznaceni registar CPU.
Ocito, ova se individllalna instrukcija sabiranja i sarna moze razumjeti kao
sekvenca (odnosno program) clementarnih podinstrukcija - tj.
mikroinstrukcija. Mikroprogramski ROM smjesten u sarnom CPU ima upravo
ulogu da svakoj instrukciji masinskogjezika dodijeli sekvencu odgovarajuCih '
mikroinstrukcija.
Programeru (koji sastavlja programe sacinjene od masinskih instrukc:ija)
mikroprogramski RO:vI ug/avncm nije direktno dostupan za upotrebu.
Umjesto toga, zadatak prograrneraje da nauci efekte, tj. znacenje (odnosno
mikroprogramsku interpretaciju) pojedinih rnasinskih instrukcija.
Pored registara i mikroprogramskog ROM-a, CPU moze pristupatijos sarno
primarnoj memoriji.
Elementi hardvera i sistema za komunikacijupodacima 149
Sa CPU, primarna memorijaje sekvenca rijeci, tj. skupina fiksn.og
brojaindividhlanih bitova. Velicina rijecije ujedno i ko!icina podataka kojom
moze rukovati individualna masinska Postoje prirnarna memorija
organizovana leao sekvenca rijeei, svakoj rijeCi se priciruzuje broj - tzv. adresa
- preko kojejoj se pristupa, tj. ill se ona cita iii se pise. Elektronikakoja fizicki
realizuje memorisanje jedne rijeCi se naziva memorijskom lokacijom.
Ovakva organizacija primarne memorije sa stanoviSta CPU realizuje se u
veomajednostavnom citanju/pisanju primarne mt"Jnorije. Nairne, CPU sarno
trebada naznaCi adresu (tj. braD memorijs,ke lokacije, wstu operacije (citanje/
pisanje) ida prfhvati podatak iz memorijske !okacije (u sluqju citanja) ili da
zada podatak koji treba upisati u memorijsku lokaciju (u sluCaju pisanja).
Prenos adrese. kontrolnih signaIa i podataka izmedu CPU i primarne memorije
. vrsi se preko skupina e1ektricnih vodova koji se nazivaju sabirnice ili basovi
(eng. bus), pa imamo sabirnicu pod.taka ill dejta bas (eng. data bus) kojom se
prenose podaci, sabirnicu adresa iIi adres has (end. adress bus) kojim
se prenose adrese i kontrolni signali (eng. control signals), kojim se
zadaje zeljena transakcija izmedu CPUi primarne memorije.
Aka zamislimo skup svih mogucih adresa rijeei u primamoj memoriji (pocetna
adresaje 0, a krajnja zavisi od vrste CPU, a krece se od 6S 535 - sesnaestobitna
adresa, do 4 294 967 295 - tridesetdvobitna adresa), dobijemo tzv. adresni
iii memorijski prostor CPU.
U takvom memorijskom prostoru nekim adresama odgovaraju memorijske
lokacije u (izkojih se mozesamocitati i u kojese upisiva.'1je ignorise)
ili u RAM-u (koje se mogu i citati i pisati), Neke odgovaraju registrima raznih
pomocnih ulazno/ izIaznih ureaaja,a neke su neiskoristene, pa njihovo
Citanje ili pisanje signalizira gresku CpU.
rako svi kompjuteri bazirani na istoj vrsti CPU dijele isti adresni prostor, nacin
na koji Sil adrese povezanesafiziCkom primarnom memorijom iIi sa ulamo/
izlaznim uredajima - takozvana memorijska mapa variraodjedne do druge
vrste kornpjutera. Posta instrukcije masinskog jezlka mogu direktno
manipuHsati sarno podacima koji se nalaze ili u internirn registrima CPU Hi u
primarnoj memoriji. ta se memorija cesto naziva i fizickom memorijom
(eng. physcal memory).
150 Elementi hardver,Q i sistema Z(I fcomunikacijupodacima
Na savremenim kompjuterima je najveci broj _adresa ne.iskoristen. To je
", narocito s1uCa] kod kompjutera sa tridesetdvooitnim aciresama,
- jer je ukupan broj rijeci kojima mogu Cpa time i potencijalna
maksimalna veliCina fizicke memorije) ogroman - on ide do 4GB, dok je
uohieajeni kapacitet primarne memorije reda nekoliko megabajta do nekoliko

Princip podjele memorijskog prostora na nekom mediju najed.inice (kao sto
su rijeci u ROM-u i RAM-u, tj. u primarnoj memoriji) kljuean je jer uvodi
pojam acirese, tj. broja kojim sejedna jedinica podatka izdvaja iz cjelokupne
sekvence. Pitanje koje se namece kada se posmatraju konkretni memorijski
mediji je vezano za vrijeme i nacin pristupa proizvoljno izabranoj
jedinici. podataka na tom mediju. Tu principijelno mazerno razlikovati dvije
vrste medija:-
• Mediji sa direktnim pristupom se odlikuju time sto omogucavaju
veoma brz pristup proizvoljnoj jedinici podataka koju sadcle. Tako npr.
po!uprovodniCIti RAM Cipovi omogueavaju CPU da skoro lrenu1no pristupi
proizvoljnoj rijeCi unutarCipa, magnetni diskovi omogueavaju da se veorna
brzo glavaza Citanje/pisanje postavi u poloZaj za pristup zeljenom sektoru,
koji je niz ad vise (najceSCe 512) rijec;.
• Mediji sa selevencijalnim pristupom. s druge strane, kao sto je
mague1na Iraka, zab tijevaju da se zeljenojjedinici podataka pristupi tako
sto ce se redom (serijski, tj. sekvencija1no) pristupiti svim jedinicama
podatka koje leze izmedu tekuce pozicije i pozicije zeljenogpodatka.
To znaci da vrijeme pnstupa zeljenojjedinici podatlca znaeajno zavisi od njene
i trenutne pozicijeCitanja/pisanja.
Savremeni kompjuteri najcesce podrzavaju i konceptvirtualne memorije
(eng. virtual memory). On predstavlja pokusaj da se prevazide ogranicenje
nametnuto Cinjenicom da CPU moze pristupati direktno sarno primarnoj
memoriji, Cijije kapacitet ohimo ogranicen.
Zbog toga se pristupa zamjenjivanju (eng. swapping) blokov<:t primarne i
sekundarne memorije, tako da jzgleda kao da kompjuter ima daleko vise
primarnefiziCke memorije, nego sto je to slueaj. Konkretno, ukoliko memorijski
zahtjevi programa koje izvrsava kompjuter prevazilaze koliciou slobodne
primarne memorije, onda se blokovi primarne memorije koji se rjede koriste
Elementihardvera j sistema za komu.nikaciju [lodaeima 151
smjestaju na medij sekundarne memorije (npr. na disk) i se za
upotrebu.
Ukoliko se zatrazi ponovo pristup bloku memorije koji je prebacen oa
sekundarnu memoriju, ooda se neki drugj blok primarne meomorije koji se
rjede konsti prebacuje na medij sekundarne mernorije, a odande se na to
mjesto u-primarnoj rnemoriji uCitava pm hlok ltd. CPUkoji podriavaj.ll koncept
virtualne memorije obicno ukljucuju i mehanizam tzv. lOglckog :adresnog
prostora, koji orriogueava da programi ne primjecuju funkcionisanje sistema
zamjene memorijskih blokava primarne i sekundarne memorije, vee da se
zaista izvrSavaju U okruzenju koje naizgled ima mnogo vise primame memorije
nego sto je to zaista sluCaj.
Ovaj sistemje posebno pogodan u tzv. multiprogramskim sistemima u kojima
se vise programa istovremeno izvrsava, pri cemu raznl programi pripadaju
razlicitim korisnicima koji su na kompjuterski sistem prikJjuceni posredstvom
terminala.
Mada je wir primarne i virtualne memorije najcesee mnago veei ad same
primarne memorije, to ne znaei da se moze racunati da su na raspolaganju
neogr-aniceni resursi.
Konceptvirtualne masine (eng. virtual machine)je produzenje koncepta
virtualne memorlje. Nairne, on ornogueava sirnulacijujednog kompjuterskog
sistema, sa njegovom primarnom i sekundarnom memorijom i ulaznojizlaznirn
jedinicama na drugom, mozda j sasvim razlicitom kompjuterskom slstemu,
To pak omogueava korisnicima da raspolaiu raznim virtualnim kompjutershim
sistemima, ukljucujuci i njihov virtualni hardver j softver.
Vrste memorijskog hardvera
MemQrijski hardver se moze generalno kJasifikovati u hardver prim arne
memorije i hardver sckundarne memorije.
Primarna mernorija vecine danasnjih kompjutera sacinjena .Ie ad
pa]uprovodnickih ROM Hi RAM cipova. Osnovna tlektronska komponenta u
memorijskim cipovimajesklop koji mozeda pamti dva naponska stanja, npr.
o iii SV,
'I
I
I
I
152
1
Elementi harqvera i sistema za komunikaciju podpqima
,!,
Ta dva naponska stanja se mogu interpretirati kao dvije binabie cifre 6;m 1;
pa da sci takav sklop gr:upise, dobije se slozeni elektronski sIdOll _'
memorijskalokacija. kojaje u stanju da memorisejednu rijee podataka. Kada
se skupa integrisu hiljade, stotine hi1jada ili milioni memorijskih lokacija, skupa
sa elektronskim sklopovima koji omogueavaju izbor pojedine rijeCi na osnovu
brojeane adrese, dobijaju se memorijski Cipo;i. Pored cipova koji memorisu,
citave rijeci, cesto se srecu i'cipovi koji memonsll stotine hiljada ili Cak milione
pojedinacnili bitova.
Poluprovodnicke mernorijsketehnike u kojimase realizuju ROM i RAM CipoVi
variraju. rako skuplje, Dve se memorije koriste sarno tame gdje je potrebna
ogromna brzina, kao u slucaju raznih spremnika. ili bafera (eng. buffer) i1i
brze prihvatne kes (eng. cashe) memorije.
Cijena izuzetne baine poluprovodnickih RAM memorijaje to sto za cuvartie
podataka 7..ahtijevaju neprekidno napajanje, pa se stoga gdje je potrebno,'
koriste druge vrste poluprovodnickih memorija.
ROM se moze sarno citati. Obicno se konsti za cuvanje vaznih sistematsIdh
programa kao sto su dijelovi operativnih sistema.
PROM (eng. Programmable Read-Only Memory: programabilna memorija
koja se mOle sarno citati) je vrsta poluprovodnicke memorije ciji se sadrzaj
maze modifikovati (ked ne1cih sarno jednom) nakon proizvodnje.
EPROM (eng. Eraseable Programmable Read Only Memory: ROM koji je
moguce obrisati i programirati) vrsta je ROM-a ciji se saddaj moze
neogranicen broj puta modifikovati. Praces brisanja zahtijeva posebne
postupke kao Sio su izlaganja ultraljubicastom zracenju. Verzije kod kajih se
brisanje maze postiCi elektricnirn putem zovu se EEPROM (eng. Electrically
Eraseable Programmable Read-Only Memory; ROM koji je moguce elektricki
obrisati i prograrnirati),
lake su trenutno poluprovodnicke memorije bez pramca zbog svojih rnalih
dimenzija po jedinici memorije, te relativno niske cijene, postoje jos neke vrste
medija primarne memorije koje su iIi bile cesto koristene u ranijim
generacijama kompjutera, ili se jos razvijaju.
U dmgoj i treeaj generaciji kompjutera, magnetnajezgra (eng. magnetic
cores) su bila cesti mediji prirnarne memorije. Samajezgra su oblika slCusnih
prstenova od zeljeznog oks ida Hi drugog magnetnog materijala, a nanizana su
_________________ 153
na elektncne provodnike. N.izjezgara Cinijednu lokaciju koja moze
da sadlii jednu rijec podataka; niz rijeci Cirti jeanu tavim jezgara (eng. core
plains), a nekoliko ravnise skupa grupisu u
Pnncip racIa ove inemorija se zasni.va na bude
namagnetisano u dva razlicita kOja mogu ...Jati dva b,marna
stanja - 0 iIi 1. Propustanjern struje kroz provodnike kO)l se uJcrsta)u kraz
centar jezgra ujezgro se zadaje zeIjeno stanje (0 ili 1), a ono
moze i oCitati. Pristup podacima na medijima magnetnih jezgaraje veoma brz
(reda nanosekundi), pa je ovo ultrabrza vrsta memorijskih
pristupa. Opis eve memorije sluii kae iIustracija predstavljanJa bmarmh
brojeva.
Uredaji za krioelektronsku memoriju cryoelectronic stora?e)
joS u razvoju.Njihov rad se teme1ji na •. tJ.
osobini odredenih materijala da postanu SUperprovodniCl pn lZUzetno mskim
temperaturama. CUj je razvoj cipova na bazi Dzozefovih spojeva (eo?
Josephson Junctions), takode poznatih kao Cipova na bazi superprovodmh
tunelskih spojeva (eng. supercondutive tunnel junction circuits).
Uredaji za laserske memorije (eng. laser storage), koje ukljucujujedinice
holografske memorije,jos su u razvoju. Njihov rad bise temeljio na promjeni
polarizacije svjetlosti u krist.lu koje bi detektovali ovi fotonski Cipovi (eng.
photonic chips), koji bi trebali da rade brzinom svjetlosti.
Posto mediji primarne memorijejos nemaju dovoljan kapacitet za
namjene, u kombinaciji s njima se koriste, rnediji sekundarne
(koji se takoderzovu i pomoCnom memorijom). Oni imaju kapacltet, all
su znatno spo.riji. Naravno, treba imati na umu da se podacllz sekundarn.e
memorije prije obrade moraju prvo prebaciti u primarnu memoriju. Razmotnt
cerno poblize pojedine VTste sekundarne memorije.
Magnetni diskovi. neovisno 0 ,"1"5t1 p,ostaIi, su vid
sekundarne memorije u savrernemITl kompjuterskim slstemnna. OdhkuJu se
visokim kapacitetima, relativno niskom cijenom po kapacitetu i (u
sa ostalim medijima sekundarne memorije) relativno velikom brzInom
direktnog pristupa podacima.
Maanetni diskovi su tanke rnetalne iii plasticne ploce presVllcene tankim
fil;om magnetno osjetljivog materijala (najceSce na bazi zeljeznog oksida).
154 Elementi i sistema za komunikacfjupodacima
Nekoliko placa maze biti )nontiranojedna iznad drugena vertikalnu osovinu.
koja se tipicno rotira .brzinom. 6d 2400 do 36000 obrtaja U ll1inuti.
Elektromangnetne glave za Citanje/pisanje su postavljene na drZal'ima u
prostom izmedu diskova, pristupajuCi podaCima na pojedinacnim kruznim
trakama (eng. tracks). Trake su podijeljene na sektore, koji sadrze fiksan
_?fOj rijeci podataka 512 bajta), koje u fomi
Impulsa. Syaka poVIiina (eng. surface) sastoji se od nekoIiko stotina traka.
Da hi se pIistupilo odredenom sektoru na disku. potrebnojedovesti glavu za
Citartie/pisanje nad traku na kojoj se nalazi dati sektor. Tu treba takoaer
koncept ciIindra (eng. cylinder), koji predstavlja sve trake na
svun povrilinama koje odgovaraju odredenom poloiaju glava za Citanje/pisanje.
Kada goYorimo 0 brzini tnagnetnih diskova, mi u stvari rnisJimo na yeo rna
vrijeme direktnog pristupa podacimo na disku. Prosjecno
vrIJeme prlstupa (eng. average access time) ukljucuje vrijeme potrebno
da se glava za citanje/pisanje pomjeri na odgovarajuci cilindar (vrijeme
pretrage eng. seek time). kao i vrijeme da trazeni sektor usIjed rotacije
dode ispod glave za citanje/pisanje (rotaciono Cekanje - eng. rotational delay).
Zahvaljujuci svojim izuzetnim karakteristikama u pogledu brzine i kapaciteta,
a sveviSe i u pogledu cijene, magnetni diskovi su, pored flopi diskova, i CD u
posljednje vrijeme, izborili mjesto najvamijeg masovnog medija podataka u
savremenoj kompjuterskoj industriji.
Magnetne trake kao sekundarna mernorija su siroko koristen medii za
smjeStaj podataka. Slieno kao i audio j video - kasete, izradujuse kao
trake premazane oksidom zeljeza i uzduznosu podijeljene na kanale. Obicno
je broj kanala devet, tj. osam kanala za pojedine bitove u b'\itu ijos jedan bit
za pro\jeru ispravnosti ostalih. K1asicna trakaje obic-no duzine 2400 stopa j
namotana je na kalem, a ima uobieajeni kapacitet oko 180 MB (megabajta).
Danas se koristi ,vise vrsta magnetnih traka.
Jos jedna forma u kojoj dolaze magnetne trake kao mediji sekundarne
memorije su kasete i ketridii. Ovi vldovi magnetnih medija se obiCjlo kOriste
memorijski mediji visokog kapaciteta, manje cijene pojedinici podataka,
ah zat? sa sekvencijalnim pristupom j vecim srednjim vremenom pris'tupa
podaclma u poredenju sa npr. magnetnim diskovima.
Elementi hardvera i sistema za __
i.
Zbog toga savremeni kornpjuteri i mlkrokompjuteri
magnetnih traka za pravljenje sigurnosne kopije sadriaja hard dlskova; lJ. za
tzv. bekap. Uredaji koji koriste magnetne trake kao medij za smjcStanje
podataka, a koji se prikJjucuju na kompjuterski sistem posredstvom Syojih
elektricnih kontakata se nazivaju drajvovima za magnetne trake (eng.
magnetic tapedrives). U principu su gradeni tako sto ispod fiksirane glav.e za
citanje/pisanje prolazi namagnetisana povrsina magnetne tr,,!-ke, koju
namotava odgovatajuei mehanizarn, bas kao u slucaju audio iIi video-
rekordera.
Brzine transfera podataka izmedu kompjutera i drajYa za rnagnetne trake se
krecu od nekoliko stotina hiljada bajta u sekundi (eng, bytes per second -
bps) do preko milion bajta u sekundi, u slucaju ultrabrzih drajvova
specijalizovanih za bekap. tzv. strimera (eng. streamer).
Magnetne trake, kao mediji sekundarne memorije sa visokim kapacitetom j
visokom gustinom zapisa podataka, imaju prednost u tome 5to su jeftinije u
odnosu na magnetne diskove istog kapaciteta. Osnovne mane magnetnih
trakasu sekvencijalni pristup podacima j relativno mala brzina okretanja trake
ispod glave za citanje/pisanje.
o kompakt -diskovima. kao i laserskirn i optiCkim diskovima, vee je bilo
dovoljno riject
Koncept komunikacije izmedu kompjutera i okoline
Komunikadja izmedu samog kompjutera i okoJine se obavlja pomocll tri vrste
hardverskib jedinica:
• Ulazne jedinice koje omogucavaju unos podataka u kompjuter (kao
5to su npr. titac kartica ili digitajzer)
• Izlaznejedinice koje omogucavaju prenos podataka iz kompjutera na
drugi medij ili prezentiranje korisniku (kao sto su npr. stampac ili ploter)
• Ulazno/izlaznejedinice koje omogucavaju obje prethodno navedene
funkcije (kao stoje npr. terminal. rnagnetni disk).
I
1
.,
1
j
1
"
J

1
j
j
]
]
]
I
1
!
I
156
__ h"Q:::r:::dvera i sistema za komunikaciju
U literaturi se cesto nalaze sve tri vrste pod pojmori1 ulazllb/izlaznejedinice
. jer. sc pod tim nazivom pokriva spektar 5ve tri vrste hatdverskih jedinica ..
. Sam pojam komunikacije izmedu kompjutera i okoline obuhvata bazicne
funkcije sistema za obradu informacija: ulaz i iziaz. Drugim rijecima, unositi
podatke u kompjuter i dobijati informacije koje su produkt obrade, znaCi
komunicirati s kompjuterom. To se tipicno vrsi postavljanjern -upita,
zadavanjem komandi, unosenjem 'podataka u kompjuter. Sa dmge strane,
kompjuter prezentujc infonnacije na raZUO\Tstan broi nacina. Ovaj proces
komunikacije nazivamo ulazno/izlaznim procesom (U/I; eng. Input/Output
- I/O).
Dakle, uJazna funkcija vrsi prihvat podataka u kompjuter U odgovarajucaj
te vrsi njihova prevodenje u takvu formu nad kojom kompjuter moze
vrsiti svoje operacije. Kada se zavrsi obrada. dobijene informacije se nalaze
kodirane u kompjuterskom sistemu, pa ihje potrebno konvertovati u formu.
pogodnu za prezentaciju (ti. formu blisku covjeku). Tojeuloga izlaznih funkcija.
Da bi se ostvarile funkcije iz]aza i ulaza u jednom sistemu, potrebni su
odgovarajuci resursi, ito: hardveJ:'ski (oprenta i medij), softverski
(programi i procedure) i personal (strucnjaci i korisnici). Da hi se izbjegla
zabuna, odmah treba napomcnuti da postoji vrlo sirok spektar ulazno/
izlazne opreme (eng. input/output devices) i medija (eng. media), kao i
niz raznih polazista za rjesavanje ulazno/izlaznih funkcij?
Svaki uredaj ima svoje prednosti i nedostatke, buduCi da je namijenjen
mnostvu razoih korisnika i nizu konkretnih radnih okruzenja koje postoje za
pojedine vrste kompjutera. Razvoj golemog broja ulazno/izlaznih urcaajaje
odgovor kompjuterske industrije na izazov komunikacije masine sa
korisnikom. U nedostatku opsteg rjesenje koje bi se ocitovalo u savrsenom
D/I uredaju, pribjegava se nizu parcijalnih rjesenja sa odgovarajuCilTI
karakteristikama, koje treba da zadovolje specificno postavljene kriterije.
Kompjuterska industrija Cini velike napare 5 ciljem razvijanja kako boljih U/·
I metoda, taka i VIr llreaaja. Cilj je razvijanje sto boljeg korisnickog
interfejsa (eng. user interface), komponente koja se u procesu komunikacije
postavlja izmedu korisnika i kompjutera.
Generalno govoreCi, pojam interfejs ("medusklop") oznacava vezu iIi granicu
izmedu dvaju sistema iIi njihovih dijelova. U danasnjedobaje postalo nemoguce
Element! harduera i sistema za komunikacij"u podacima 157
uspjeSan s<;lftver5ki proizvod bez dobro izgrac:tenog i razradenog
korisnickog interfejsa. doba glomaznihprograma koji rade
komplikovane stvilri i slozene proracune, a za clju manipulaciju je potreban
ogroman broj strucnjakaje davno proslo. Proslo je I vrijeme u kome su autori
programa i vrlo uzak krug ljudi koji su ucestvovali u orojektu, uz obimne
Hene zapise 9' radu programa "brifljivo" unosili l njihovu
obradu na njima sarno znani nacin.
Danas, softverma kako on bio slozen i rna kakvom se specijalistickom oblasti,
bavio, mora biti razumIjivijasan za upotrebu. Praksaje pokazala da z.a ugodnu
upotrebu korisnicki interfejs (izmedu osta}og) u svakom trenutku mora
posjedovati informaciju 0 trenutnom statusu, moguenost pomoei korisniku,
popravke unesenih podataka, njihovpregled po raznim kriterijima itd. Svi se
ti zahtjevi trebaju zadovoljiti unutar hardversko-softverskog okruzenja koje
mora bit! ugodno za rad i sto vise moguce desiaiptivno.
Veliki napor je ucinjen u konstenju discipline i teh nologije ergonornike, iIi
iniinjeringa Ijudskog faktora. da bi se proizveo takav hardver i softver koji bi
trebao biti prijateljski nastrojen korisniku (eng. user friendly). On bi
trebao bitl siguran, komforan i lak za upotrebu.
mazna funkcijaje takoderpoznatapod imenima sakupljanje podataka (eng.
data colection), prihvatanje podataka (eng. data capture) iii pakjednostavno
kao unos podataka (eng. data entry)..
Tennin unos podataka 5e siroko koristi da bi se obuhvatio koncept obrade
podataka, u komese podaci prihvataju putem aktivnosti upisivanja, kodiranja
i editovanja (eng. editing; ispravljanje), te se potom prevode u takvu formu u
kojoj se mogu unositi u kompjuterski sistem. Aktivnosti unosa podataka su
oduvijek bile usko grIo pri koristerrju kompiutera u informacionom
procesiranju.
Preciznije,stalno prisutniproblemje kako podatke. a narocito kadaje njihov
braj ogroman, unijeti u kompjuterbrzo i korektno. Br-linaje neophodan faktor
jer morarno uvijek imati sto je moguce svjezije, tj. azurne i na vrijeme
dostavljene podatke za odgovarajuCu obradu.- Korektnostje jedno od sustinski h
pitanja. Ona u principu smanjuje brzinu. Zbog toga se tradicionalne rucne
metode unosa podataka. putem kojihsena najrnukotrpniji nacin koriste mediji
podataka, zarnjenjuju sa vise automatizovanim metodama poznatim kao
automatizacija unosa izvornih podataka (eng. source data automation).
/158: Elementi hardverq. i sistema za komunikacijupodacima
Tradi: . metodi unosa podataka se tipicno oslanjaju na korisnike
sistem. za 'obradti-informacijaj koji prihvataju podatke iz izvornih
dokuIr-:enata (eng. SQUfce documents). kao sto su npr, narudzbe za
kupovim.l, formulari koji sadrie radna vremena u vezi sa p1atnirn spiskom i
prodajne fakture. Izvorni dokumenti se tada skupljaju u grupe (eng.
batch) i predaju se profesionalcima jz obrade podataka koji su se
specijaJi7.ovali za unos podataka. Ovakav nacin rada se sve rjede srece.
Slika 3.4 ilustruje tradicionaIni proces· linosenja podataka, koristeci
obradivanje trimsakcije kao primjer. Uocite upotrebu prodajnih
fonnulara kaoizvornih dokumenata i njihovukonverziju na medij magnetske
trake. Takoder uocite slijedete aktivnosti unosa podataka: (1) izvorni
dokumenti se rueno edituju; (2) grupisu; Ca) konvertuju na drugi medij; (4)
unose u kompjuterski (5) ponovo edituju; (6) podaci koji su odbijcn i
se popravljaju i-ponovo unose; (7) sortiraju i (8) prihvataju u kompjuterski
sistem.
SHka 3.4
Prlmjer
jicionalnog.
,Neispr.l.ffl
: transakcij
':,;'@i
i
S obzirom na navedeno, zacudujuca velie ina "Ucinjenog pomaI<3 ad
tradicionalnog unosa podatRl .. jer on: - .
• :zahtijeva previse aktivnosti
• zahtijeva previse Ijudi
• - zabtijeva previse formi niedija podataka
• izaziva velike froskove i
• uveeava vjerovatnocu gresaka.
Zato, odgovor kako korisnika, tako j kompjuterske industrije je bio ka
pomjeranju ka automatizaciji unosa izvornih podataka.
Razvijenojenekoliko metoda automatizacije, iako sarno nekoliko njih potpllno
automatizira proces unosenja podataka. One Sil sve bazirane na pokusavanju
reduciranja iIi eliminisanja mnogih aktivnosti, ljudi j medija podataka koje
zahtijevaju tradicionalne metode unosa podatka. Automatizacija unosa
izvornih podatka nastoji da:



prihvata podatke sto je moguce ranije, tj, poslije iskrsavanja transakcije
iIi nekog drugog dogaaaja za koji su vezani;
prihvata podatke 5tO je rnoguce blize izvoru koji ih generise;
vee u startu prihvata podatke koristeci medije sa kojih kornpjuter moze
direktno Citati izvorne dokumente;
• prihvata podatke koji se rijetko mijenjaju presnimavajuci ih na medije sa
kojih masina moze citati, Hi srnjestajuci ih u kompjuterski sistem;
• prihvata podatke direktno i bez upotrebe medija podataka aka je to
moguce.
Slika 3.5 je ilustracijaprocesa 8utomatizuvanog unosa podataka, na primjeru
uJaza prodajnih podatka u kompjuterski sistem_ Maze se uociti slijedece:
• Prodajni podaei se prihvataju Cim se pojave na POS terminalima. Oni se
ne grupiSu za daJjnu obradu, a nikakvo sortiranje nije neophodno.
• Prodajni podaci se prihvataju od strane prodajnog personala direktno u
prodavnici, a ne od personala za obradu podataka na nekoj drugoj !okaciji.
Oni edituju svoj sopstveni ulaz sarno jednom.
I
I
]
]
1
hardvera i za komunikaciju podacima
Sfika 3.5
Pdmjer
matiZOArO!3
u!'\Osa
podataka:
'ocesiranje
prodava.c. i: l ...
.... ' .• ....• '
.' . ·'...::1
i";{j" . .
.. -.:',:-- - '- .
. ,- .. "" .. "",,....-
• Prodajni podaci se prihvataju parcijalno sa medijasa kojih masina moze
Citati, a na kojima su proizvod iIi podaci 0 kupcu unaprijed snimljeni. Tu
spadaju bar - kodovi na robnim etiketama (labelama), koji secitaju putem
rucnih ili fiksiranih optickih skenera (eng. scanner; analizator) i plasticne
kreditne kartice sa magnet.skim prugama, koje mogu citati POS tenninalL
Prema tome, ovdje se ne koriste nikakvi pisani izvomi dokumenti.
• Ostali prodajni podaci se unase direktno u kompjuterski sistem putem
tastature POS terminala, bez upotrebe bila koje vrste medija podataka,
Primjer sa slike 3.5 daje neke vrste opreme i medija koji se koriste u
savremenim metodama autornatizacije unosa izvornih podataka. Glavni tipovi
takvog hardvera ukljucuju:
• transakcione terrninale j terminale za prikupljanje podataka kao sto su
pas terrninali i video - terrninali;
Elementi hardvera i sistema za komunikaciju podacima 161
• ured<;,je- za optiCko prepoznavanje karakteral tj. slova (eng. Optical
Character Recognition - OCR)l kao sto su MICR CitaCi/sorteri kOji se
koriste u bankarstvu pri obradivanju cekova i .
• ostale uredaje. ukljUCll]Uci elektronskogmiSa. svjetlosnu oIovku. magnetne
kartice, glasovni ulaz i osjetiIne organe ulaza.
Pored da automatizuje 'unos podataka. industrija
neprekidno razvija metode i uredaje putem kojih se. kompjutersam koristi za
asistenciju korisniku Hi operatoru na unosu podataka .
Kompjuterski asistirani unos podatka (eng. Computer-Assisted Data
Entry- CADE) pomaie korisnicima koji rade tradicionalnim metodama unosa
podataka. kao i sitemima automatitacije unosa izvornih podataka .
VeCina tastatura danas posjeduje specijalizovane funkcijske tastere. koji
reduciraju broj potrebnih pritisaka na tipke tastature da bi se ostvarili poslovi
unosa podath. Tako sada pritiskajucijednu iii dvije tipke mozerno ostvariti
ono za sta namje donedavno trebao pritisak nekoliko tastera. Funkcije ovih
tastera se mogu koutrolisati hardverski (elektronska kola) iIi softverski.
P:.ednost softverski kontrolisanih funkcijskih tipki lezi u tome sto se putem
nJlh maze kontroIisati izvrsenje raznih poslova. ovisno 0 aplikacionom
programu koji se izvrsava.
Taka npr. -bankovni terminal moze imati funkcijske tastere depozit i
povlacenje, a mikrokopmjuter koji se koristi za obradu teksta (eng, word
maze imati funkdjske tastere za podebljana i kosa slavs, Primjer
kontrolnih su kursorski tasted (koji sluze za pomjeranje
pokazlvaea tekuce poZICIJe - eng. cursor - na ekranu), kao i delete (brisanje),
backspace (unazadjedan karakter) i tasteri iz numerickog dijela tastature.
Ekran iIi video displej jedinica (eng. Video Di;paly Unit - VD U: jedinica
posjeduje svjetlosni pokazivac, odnosno kursor, koji pomaze
pn un?su podataka. Kursor moze imati oblik taCke, kratke Hnije
kOjom se podvlacl znak na ekranu iii pak neki drugi oblik. On pokazuje poziciju
za unos iii izmjenu podataka.
Prozori windows), odnosno funkcije razdvajanja ekrana (eng, split-
screen») dljele ekran na nekoliko sekcija iIi "prozora" i omogucavaju
posmatranje razIiCitih saddaja u svakoj sekciji.
162 Element"i hare',- ',sra i sistema ZQ komunikacij1L podacima
cini ekran prijatnijim ijedno."--'p..voijim za razumijevanje.
P,omenute osobine ekrana su viC: :<; - terrninale ucinile siroko koristenim
uredajima za uno,s podat<&a. Pod/ci koji stl- se i
vizuelno ispravljati i korigovati ulaza u kompjuterski sistem.
Tenninal moze podrlavatiformatirani ekran (masku). Na video - ekranu
(eng. Cathode Ray Tube - CRT) se tada prikazuju formati dokumenata iii
iz\je.staja. Operater moze popuniti oVEf elektronske formulare koristeci
tastaturu, tako sto ce popuniti praznine, kreCuci se kursorom cd jedne do
druge pozicije za unos. Kada se i kompjuter i korisnik sloze da je formular
pravilno popunjen, tada se podaci unose u kompjuterski sistem.
Mnogi pos]ovi unasa podataka kojj koriste video - ekrane su vodeni
menijilna. SoftVerski paketi obezbjeduju prikaz menija na ekranu i daju
operatoru moguenost izbora zeljene opcije. Time se potpomaze raznoVTsnirn
profiJima korisnika.
Meni (eng. menu) je prikaz Iiste dostupnih opcija sa koje korisnici mogu
izabirati funkcije kaje zele da izvrse. U zavisnosti od -odabira opcije, nakon
izbora se maze prikazatijos specijalizirani meni, sve dokse ne dade do ieljene
funkcije obrade. Na ovim mjestima. mnogl terminali obezbjeduju operatora
upitiJna iii promptovima (eng. prompt: upitati), koji su poruke koje mu
pomaiu pri izvodenju odgovarajuCih operacija. Promptovi uldjucuju peruke 0
greSkama. prijedloge korekcija. brza pitanja. kao i ostale poruke koje vade
operatera krox posao putem niza strukturiranih koraka. Na taj nacin, da bi se
poslovi ucinili sto lakSim i upotreba prijateljski nastrojenom, koliko je to
moguce za operatora, kompjuter koristi logiku kompjuterskog programa i
njegove memorijske mogucnosti.
Daljni razvoji U /1 interfejsa su doveli do pojave ikona (eng. icon; sliCica), koji
su zapravo mali crteZi koji opisuju pojedinepojrnove (uredaje koji se koriste-
npr. disk, programske pakete. datoteke itd.). Putem njih se vrsi asocijacija na
odgovarajuci entitet.Naime, ukoliko je rijec 0 programu za obradu teksta,
njegova ikona ce bid npr. U obHku nekog stilskog slova, knjige Hi neke slicne
asocijacije koja upucuje na obradu teksta. Ukolikoje rijec npr, 0 disk - uredaju,
njegova ikona ce biti u obliku diska iIi diskete, a ukoliko je pak rijec 0
kalkulatoru, onda ce slika predstavIjati stilizovan kalkulator i sl.
Elementi hardvera i sistema ZQ konwnikaciju podacima 163
---..
I
Elektronskim (eng. mouse), ili nekim drugim pokazivaikim
ureaajeTi-: (eng; pointer; pointing device) , biraju se ikone ill opcije menija na
ekranu. T;;kr, se· jednostavnirn izborom odgovarajuce ikone maze lako
pokremltl aeki program, izvrsiti pristup disku i s1. Koncepcija korisnickog
interfejsa koja obuhvata navedene elemente se cesto naziva 'VIMP (eng.
I.cons- Pointer) odnasno prozori-il\,one-meniji-pokazlvac).
Koncept prozora. danas je u punam procvatu. U ovom okruzenju,se koristi
GUI (Grapfhic Us/!fInterface), tj. vizuelno bazirani interfejs koji korlsti ikone
i miSa za razliku od ·komandnog/karakter interfejsa kad koga se komande
unose putem tastature.
Jos dame 1978. kompanija Xeroxje razvila ikone za radne stanice STAR.
Primjer WIMP okruienja je Windows, koji je postao standard u svijetu
grafickih primjena PC kompjutera. Okrllzenje koje nudi operativni sitem
kompjutera Apple Macintosh takoder predstavlja implementaciju WIMP.
Operativni sistem UNIX, koji jc u pocetku radio sarno sa tekstualni:n
terminalima:, dobio je svaje VVIMP okruienje pojavom paketa X-Windows.
Pored navedenih, koristi se i sirok spektar raznih ostalih uredaja i metoda da
bj se olakSao unos podataka. One ukljucuju audio - signale, put em kojih sc
korisnik upozorava 0 odredenim stanjima ptltem zvucnog signala (ukljucujuci
kompjuterski poddanu sintetizaciju govora). U OYU kategoriju se takoder
moze ukljuCiti nekoliko specijalizovanih ulaznih uredaja, bo sto su gJasovni
ulaz (eng. voice input). svjetlosna elovka (eng. light pen), palica za igre (eng.
joystick), kao i ekran osjet1jiv na dodlr (eng. touch-sensitive screen). Svi ovi
uredaji Sll dizajnirani da bi se olaksao posao unosa podatka u kompjuterski
sistern, uz reduciranje upotrebe manuel nih metoda za unos podatka (sa
tastature i s1).
Za razliku od ulazne, izlazna funkcija vrsi konvertovanje obradenih podataka
(informadja) izelektronskih impulsa ili sa magnetskih medija u tah1J formu
koju korisnik moze raztlmjeti. Tu se takode vrsi prezentiranje inforrr;acija
korisnicima u raznavrsnom broju informacionih podatka iii formi, kao sto Sll
papirni dokumenti i izvjestaji, vlzuelna prikazivanja lli audio - odgovori,
Cilj savremenih promjena kojc se odigravaju u izlaznim metodama lc"ii u
reduciranju uskog grla izlaznih aktivnosti koje uspora'/aju
kompjuteriziranog procesiranja, praveCi pri tome kompjuterski-·gcncrisan;.
I
1
I
, 164
1
1
1
]
Elementi Iwrdvera i sistema za komunikacyu podacima
izlazatraktivtlijim ijednostavnijim za koristenje. NekoHko znaeajnih trendova
se moze identifikovati:
• Zamjena Stampanog izlaza Vizuelnim prikaiivaOjem putem video -
ekrana iii zvucnim izlazonl (eng. voice output) iz urectaja za
sintetizadju govora.
• Zamjena izlaznogstampanog papira sa medijimakoje·masina maze citati.
kao sto su magnetne trake i diskovi iIi medij mikrofilma. Oni su brii za
upotrebu pri unosenju iii obradivanju i zauzimaju mnago manje prostora.
• Reduciranje koliCine standardizovanih papirnih stampanih izvjestaja
proizvedenih na bazi redovnih izvjeStavanja putem vizuelnih prikazivanja
prilagodenih korisnicima koje mogu odmah dobiti, ali sarno po njihovom
zahtjevu.
• Reduciranje upotrebe monohromatskih ekrana ispunjenih numeriCkirn
podacima ili tekstualnim materijalimasa kolor- displejima popunjenim
raznirn graficlcim formama.
Raznovrsnost i promjene su uzele maha u metodama) opremi i medijima koji
se nalaze u modernim sistemima za obradu lnformacija. Stampani prodajni
dokurnenti i izvjestaji su zarnijenjeni sa vizuelnirn prikazima, audio -
odgovorima, i magnetskim i mikrofilm medijima. Ipak, jedan od gIavnih
napredaka koji je postignut u kompjuterski generLsanom izlazu je
kompjuterska grafika.
Mnogim ljudima je tesko da brzo i tacno shvate numericke iJi statisticke
podatke koji su prezentiral1i U cistoj numerickoj farmi, pa se weg toga sve
cesce koriste grafikoni u tehnickim izvjestajima.i na poslovnim sastancima.
Ove graficke mogucnosti sada nude graficki terminali putem vizulenih
plikaza, kao i graficki ploted i grafICki printen kojicrtaju iii stampajugrafikone
i ostale materijale na p.'lpiru. Vecina kompjuterskih sistema, ukljucujuCi
mikrokompjuterske sistcme, danas nudi veliki stepen grafickih mogucnosti.
,
Ipak, mnoge graficke osobine zahtijevaju dodatne hardverske resurse i
specijalne softverske graficke pakete. Npr., napredni graficki terminali koriste
specijalne mikroprocesorske cipove, zvane grafickim procesorima, kao i
dodatne bafer memorije. I mnogi personalni kompjuteri su dobrih grafIckih
perfomansi. Rapidno smanjenje troskova mikroprocesora i memorijsklh cipova
je pomjetiio graficke mogucnosti kompjutera sa velikih, skupih kompjuterskih
harduera i sistema za komunikaci,iu podacima 165
sistema ka mngu niaJih sistema. niske ukljucujuci mikrokompjutere i
njih.ove relativno jeftine printere. .
Kompjuterska grafika se koristi vee niz godina Za kompJeksne primjene u
inzinjerskom dizajnu 'nazvane kompjuterski - podrfariim dizajnom (eng.
Computer Aided Design -CAD), koji se koristi kod projektovar;ja aviona,
automobila. masina, elektronike i u mnogim drugim industrijskim oblastima.
Kompjuterska grafika pomaze infinjerima pri dizajniranju kompleksnih
stroktura, istraiivaCima koji analiziraju razne kolicine podataka i tehniearima
procesne kontrole kod nadgledanja industrijskih procesa.
Ipak, danas se narocito naglasava upotreba grafike za ispomoc menadzerima
pri analizi poslovnih operacija, kao i u procesu odlucivanja za donosenje sto
boljih odluka. Umjesto da budu preplavljeni ogromnorn kolicinom
kompjuterski proizvedenih podataka, grafiCki prikazi asistiraju menadieru
pri analiziranju i interpretiranju podatka. Trendovi, problemi Hi moguenosti
skriveni medu podaeimase ovako Iille uoCavaju. Npr., kompjuterska grafika
cini lakSim marketing menadzeru da uoCi kompleksne tdisne probleme i
mogncnosti, kao sto su Iinija produktivnosti, globaIna prodaja, kao i uspjesnost
svakog pojedinog prodavea,
Takode, graficki prikazi se mogu uraditi na interaktivnim osnoyama i take
obezbijediti menadZrnentu neposrednu podrSku odluCivanja (eng. decision
support).
Ulazno/izlazni hardver i interfejsi
Kompjuterski terminali raznm tipova su siroko forme u1aznoj
izlaznog hardvera. Bilo koji ulazno/izlazni uredaj koji moze direktno unositi
podatke u kompjuter iIi direktno primati kompjuterski izlaz zove se terminal.
Treba istaknuti da vecina terminala koristi tastaturu za direktni ulaz podataka
u kompjuterski sistem bez upotrebe ulaznog medija. Glavne kategorije
kompjuterskih terminala su:
• Vizuelni displej terminali. Terminali koji koriste tastaturu za ulaz j
ehan poput TV za vizuelni izlaz se nazivaju vizuelnim (iIi video) displej
terminalima (eng. Visual Display Terminals - VDT). Oni omogucavaju
prikazivanje aIfanumerickih podataka i grafickih slika.
.166 hardvera i sistema za komunikaciju podacima
c Printing terminal! (eng. print; Sta'qlpati). Ovi poput pisace masine
tenninali imaju tastaturu za ulaz pooataka i element kao izlaz.
Qni jedan po jedan karakter i sporiji Sil nego vizue1ni displej
tenninaJi iIi kompjuterskistampaci velikih onina. Obieno su povezani na
komunikacionelinijesporijih brzinaprenos.a.
• lnteligentni terminali. Pametni terminali smart terminals)
imaju ugraderii mikroprocesor, taka sami izvode pro-1eravanje
gresaka i kontrolne funkcije ulazne/izlazne komunikacije. Inteligentni
terminali su zapravo mikrokompjuteri iIi minikompjuteri sa ulaznom/
izlaznom i moguenostirnakomunikacije; koji se mogu takode ponasati kao
samostalni knmpjuteri i nezavisno izvoditi neke poslove obradivanja
podataka.
• Terminali za unos podataka. Tipicno koristeni pn tradicionalnim
poslovima unosa podataka. ovi tenninali koriste tastaturu za unos podatka
i elr.ran CRT. Na taj nacin se podaci mogll prikazivati i korigovati pdje
nego 5to se snime na magnetne diskove iIi trake iIi pak unesu u
kompjuterski sistem.
Ovi terminali se razlikuju od transakcionih terminala po tome 8tO oni ne
rnoraju biti povezani za glavni kompjuterski sistem i ani setipienokoriste
da konvertuju podatke preuzete iz izvornih dokumenata u medije koje
moze citati (kao sto su flopi diskovi) da hi se kasnije unijeli u
kompjuterski sistem. Primarno se koriste za nnos podataka u sistemima
za g!'upno obradivanje (eng. batch processing systems), gdje se
transakcioni podaci iz izvornih dokumenata grupiSu u gomile (eng.
batches) prije nego se pocnu obradivati putem kompjutera.
• Graficki terminali. GrafiCki terminaIi igraficki programi omogucavaju
operaterima da transformisu numeriCke podatke u graficke prikaze.
Numerlcki podaci se mogu unijeti putem upotrebe terminalske tastature
Hi se rnogu unijeti iz memorije kompjuterskog sistema.
Numericki podaci se mogu transformisati u bar grafiku (eng. bar charts),
kruzne dijagrame (eng. pie charts), linijske grafike (eng. line charts),
tro?imenzionaJne grafikone, iii u mnosh:o crtez.a koji se mogu naci u
inzmjerskom dizajnu. iii arhitekturi. .
Elementi' hardvera i siste;ma za komunikaciju podacima
167;'
L .
Napredni graficki tenninali omoguCavaju operateru da zumira
in/out; poveeava i umanjuje detalje) i cia se pomjera po crtezu :gore ili
dolje, lijevo ili desno, s ciljem boljeg analiziranja i modifikacije grahckog
prikaza. Ovo se moze uciniti putem tastatera na tastaturi terminala iIi
putem upotrebe palice za graficku kontrolu Hi dzojstika.
I
• Transakcioni termina1i, Ovi terminali se siroko koriste u bankama, I
prodavnicama, fabrikama i ostalim radnim mjestima za auton'latizaciju
unosa izvorrim_podataka. Koriste se da bi se hvatali transakcioni podaci
na svojim rnjestima nastanka. Tipicno koriste tastaturu Hi mali pad (tj. I
malu numeriCku tastauru) za unos podataka i printer ili video - dispJej za
izlaz, kao i raznovrsne druge ulazno/izlazne metode i medije.
VeCina ovih tenninalase moze kIasificirati u terminaJe specijalne namjene. I
Npr., mnogi transakcioni zapisivaCi mogu sadriavati prarez slot) u
koji se mogu stavljati bedzevi, plasticne kartice, invetorne labele ili pre-
izbusene kartice za unos podatka.
Neki terminali mogu koristiti OCR (eng. Optical Character Recognition; I
opticko prepoznavanje karaktera, tj. slova) palice za direktni unos
podataka u kompjuterski sistem.
• ATM (eng. Automated Teller Machines) - Automatizovane blagajnicke
masine, takode zvane keS - masinama, glavni su tipovi transakcionih t
terminala koji se mogu nati posvuda. Tipicno, one zahtijevaju od vas da
ubadte bankovnu karticu sa magnetskim prugama u masinu i da koristite I
malu tastaturu (eng. keypad) da bi unijeli vasu sifru sigurnosti plus
podatke vezane za vasu transakciju. Izlaz Cini mali video - displej i
stampac priznanica.
Transakcioni tenninal moze koristiti plasticni bedz zaposlenog, I
izbusene kartice i tastauru kod direktnag unosa podataka u kontrolni
sistem.
• POS (eng. Point-of-Sale; tacka prodaje) terminali a kojima je vee bilo I
rijeci prikljuceni na kompjuter sluze kao elektronski keS - registri i
omoguCavaju trenutnu kreditnu verifikaciju i neposredno automatsko
prihvatanje podatkao prodajnoj transakciji za unos u kompjutersld sistem. I
Kreditne kartice sa magnetskim prugama i OCR palice se tipicno koriste
.. pri prihvatanju pradajnih podataka kad ave primjene.
168

Elementi harduera i sistema za komunikaciju podC!:cima
Video - manito!; koji se prirnarno koriste za priicazivanje: tekstualnih materijala :
(nurnerickih, alfabetskih i specijalnih karaktera) su jeftiniji, ·ali zato imaju·
manju rezoluciju (tj.jasnocu; eng. resolution; velicina ovisna 0 ukup!!-om broju
prikazivanih piksela na ekranu, tj. sirina puta visina) nego oni monitori koji
se primarno koriste za graficka prikazivanja.
Monitori manje rezoludje tipicno koriste displeje koji su karakterno adresabilni
(adresa predstavlja nurnerickI braj lokacije pomocu koga se maze pristupiti
ieljenom podatku, tj. karakteru Hi ,lovu) ili karakter displeje, gdje je ekran
podijeljen na specifican broj adresabilnih karakter lokacija, i gdje je svaki
karakter sastavtjen ad predefinisane matrice piksela, tj. tacaka.
Monitmi \risoke rezolucije abieno poCivaju ria displejima. Svaka
slika moze se digitalizovati, tj. podijeliti na odredeni broj piksela po sirini i po
visini, tj. maze se form irati mapajedneslike. Svaka mjesto u toj mapi, a toje
piksel, moie 5e prikazati, aka ne voruma racuna 0 baji jednim bitom, tj.
najmanjorn informacionom jed inkom kompjutera sto sirnbalizuje da Ii ima
tacke Hi neUla tacke na tom mjestu. Svaki piksel je direktno adresabilan bit
iii pak lokacija tacke na ekranu.
JasnoCa ovoga adresabilnog po tacku displejaje zata mnago veca i ogranicena
sarno obezbijectenim brojem piksel - lokacija. Takvi dipleji zahtijevaju
specijalnu mikroprocesorsku kontrolu i znaeajnukoliCinu dodatnog plimarnog
smjestajnog kapaciteta.
LCD displeji (eng. Liquid Crystal Display; displej sa tekucim kristalom),
kao oni sto se koriste u elektronskim digitronima i satovima, takode se koriste
za prikazivanje izlaza iz kornpjutera. Valja napomenuti da postoje i LCD kolar
- dipleji.
Plazma displeji zamjenjl! CRT uredaje omogucavajuci vizuelna prikazivanja
U ogranicenom broju aplikacija. P1azfl.1a displeji generiSusliku putem elektricno
nabijenih cestica gasa (plazme) zarobljenih izmedu stak1€:nih placa. Plazma
dispJeji postaju sve papularniji, ali su jos mnago skuplji nego CRT ureaaji.
Ipak, oni se koriste u aplikacipma gdje su kompaktni, rami ekran kritican
faktor, kao sto je slucaj sa portabilnim terminalima i mikroko01pjuterin:l3.
Ekrani video - displeja mikrokompjutera i mnogi video - terminali se dan as
mogu koristtli za uJaz kao i iziaz_ Raznovrsni broj uredaja omogucava da se
Elementi hard vera i sistema za komunikaciju podacima
169
graficki Hi podaci unosedirektno u kompjuterski sistem putem
njihovog "zapisivanja I> direktno na video - ekran iIi na povrSinu ostalih uredaja.
ili UIazni $e korlste vee mnogo godina u vojnim
aplikacl)ama, u mzmJerskom 1 arhitektonskom dizajnu, naucnom istraiivanju
(pravljenju mapa i anaJizama), kao i u mnogim
aphkaCljama. Tu spadaju: .


Elekt.ronsld mis 5e karisti kod nekih video displej terminala velikih
kompjuterskih sistema, takode. Mis se koristi za pomjel'anje kursora na
ekranu, kao i za zadavanje kornandi i pravljenja upita i meni selekcija.
Dzojstik (eng. joystick; palka za igru) se upotrebIjava za pomjeranje
kursora po ekranu. Siroko 5e koristi za kompjuterski asistirani dizajn.
Takode, ouje ujedno i vrlo popularni kontrolni uredaj za video M igre kod
mikrokompjutera.
• Svjetiosna oIovka (eng. light pen) je uredaj oblika olovke koji kodsti
fotoelektrieni princip pri unosu podatka u kompjuter pomoeu CRT ekrana
Korisnik moze pisati na CRT displej, jer svjetlosno osjetljiva
omogucava kompjuteru da sracuna koordinate tacaka na el-",ranu koje su
dotaknute svjetlosnom olovkom, iako CRT ekrani magu sadclati i preko
milion svjetlosnih taCaka.


Ekrani osjetljivi na dodir (eng. touch sensitive screens) su osjetilni
ulazni uredaji koji omegucavaju eperaterima da unoSe podatke u
sistem putem pritiskanja povrsine senzitivno osjedjivog
displeja prstom iIi pokazivacem. Pomocu njih mozete
vasu s:lekciju na meniju prikazanom na displeju putem
dodlra na ono mjesto na ekranu na kame se nalazi zeljena
OpCl)a.
Di:?tajzeri se koriste ked konvertovanja stika i ostalih grafiCkih objekata
kO)l se nalaze na papiru Hi ostalim materijalima u digitalne podatke koji
se.pot?m ?nose u kompjuterski sistem. Digitalni podaci se tada mogu
pnkazlVatl na CRT ekranu i moze ih obradivati kompjuterski sistern.
fonna graficki tablet, koji posjedujeesjetljivi urec1aj
na speCljalm tablet na koji treba staviti materijal koji 5e treba
dlgltahzovah. GrafiCka olovka (takode elektronskim perom) se
170 _____ -cc--=E"le::lTicc .. enti he: ":-aem i sistema za komullikaciju podaeirna
pritiSce na materijaI pqstavljen na grafiCki tablet da bi se nacrtale iii
precrtale koje se pojavljuju istovremeno simtlltano na CRT ekranu.
Vizuelni uredaji su mnago brii i tisi nego uredaji ia stampanJe i nepreplavljuju
korisnika rijekama papira. Specificni diD informacije Hi citava stranica sa
podacirna se moZe prikazivati treuutna, bila ualfanumeriCkoj iIi grafiCkoj fenni,
Mogucnost-korigovanja i1i editovanja podataka prikazanih na.njima prije
njihovog ulaza u kompjuterski sistemje glavna njihova prednost.
Nakon video - displeja. stampani izlazje najcesCa fonna kompjuterskog
izlaza. Ve6ina kompjuterskih sistema koristi uredaje za stampanje da bi
proizv,jj perrnanentni (hardkopiju) izlaz u fromi citljivoj za covjeka. Potreban
vam je takav stampani izlaz aka zeIite da kopije izlaza ponesete sa schorn
dalje od kompjutera i da to npr. podijelite ostaJima. Hard kopija izlaza se takode
cesta trazi kod izrade pravne (sudske) dokumentacije.
Printeri se koriste da bi se proizveli stampani izvjeStaji i dokumenti, kao
sto Sil prodajne fakture. eekoviza plate, bankovne izjave, kao i formulari svih
vrsta, Ploted (eng. plot; crtati) koji mogu crtati graficke prikaze na papirn
takodespadaju u ow ldasu.
Printeri mogu takode proizvesti hard kopije grafike zadovoljavajuceg kvaliteta.
Taka paketi grafickog softvera omogucavaju cak i matncnirn printerima da
prave hard kopije grafike.lnk-jet i laserskl stampaci se takade koriste da bi
se proizvela stampana grafika visoke kvalitete.
Uredaji zvucnog ulaza/izlaza su bili u pros!osti ograniceni, ali sada rastu
rapidno 1 u buducnosti ce se siroko koristiti. Razvoj u mikroelektronskoj
tehnologijije doveo do razvoja cipova za razgovor (eng. talking chips), To su
mikroprocesorski cipovi koji sintetiziraju ljudski govor i koji se koriste da bi
dali zvucne glasovne mogucnosti izlaza (eng. voice output) za rame
primjene od djecijih igraeaka do telefonskih komunikacijskih sistema.
Hardver za zvucni ulaz se nije tako brzo razvijao kao zvucni izlazni uredaj,
Ipak, upotreba terminal a zvucnog ulaza sa ogranicenim mogucnostima u
pogledu brzine raspoznavanja konstantno rasteu aplikacijama koje variraju
od unosa prodajnih podataka do manufakturne kontrole kvaliteta,
Posta je gavor n ajjednostavnije, najprirodnije sredstvo ljudske komunikacije,
onda je logicno da kada se zvucni ulaz usavrsi, to ce biti najlakSi j
najpollzdaniji metod unosa podataka i konverzacije, Zvucni ulaz podataka u
Elementi hard vera i sistema za komunikacUI1 podacima
kompjuterski sistem leil sada na granicnoj
ali je postao tehnoloski i ekonomskllzvodlV za nlZ raznovrsmh
aplikacija.
ZvUcni terminali za unos podataka omogueavaju direl.'tni unos podataka
u kompjuterski sitem putem
Tipicna konfiguracija se maze odJedne Ih ,":se za
raspoznavanje gpvora) mikrofona Iv t,er,mIn.ala za \IZUel{ll
izgovorenog ulai:1-,.- Ovakav sistern :noze od preko 1,000
kao j mogucnost podriavanja nekohko konsmka slITIultano,
raspoznavanje govora imaju sva
rnaticnoj ploci, ukljucujuci rjecnik od .stotlI:a njecl. I
inkorporiranost zajedno sa viZllelmm dlSple) termlOsl1ma 1
mikrokompjuterskim sistemirna.
Jedinice z;vucnog ulaza pocivaju na za
govo
ra
(eng. voice recognition/speech kO)1 I
kJasifikuju akusticke govome oblike i transformiSu lh u
kodove spremne za unos u kompjuterski sit,em,
za raspoznavanje govora koji porede zvucm sa
govorne reference koji se dril na sekundarmm Uredajlma za smJestan]e, kao
stosu magnetni diskovi.
VeCina sistema za govorni ulaz zahtijeva "trening" kornpjutera cia u
stanju da prepozna ograniceni rjecnik standamih svake posebne
koja koristi sistem, da bl on nJl?OV
putern ponavljanja svake nJeCllz l]ecmka VIse puta. sas.:m
regularno postizu preko 99% uspjesnost pri raspozn,avanJu Slste,ml za
raspoznavanje govora llcovisni od govornika
da razumije glas koji nUe nikad prije CUO, Raz;v0J ovakvih ehmln:se
otrebu za treniranjem, Uredaji za zvucni nlaz se danas konste na radmrn
gdje operateri trebaju da ,bez
ruku pomoc:u kojih bi ohpkali podatke iII JOstrukClje, Ih ond]e gdJe to pak
omogucava brzi i tacnlji ulaz,
Npr., sistemi za prepoznavanje se od
proizvodata pri nadgledanjll, inventa:u ',kontroh r3z,mh
kao i od strane nckoliko avio-prevoZOlka I komparu]a za prodaJu za
govorno-upravljano sortiranje j parcel a, n,aftne u
SAD koriste slsteme za raspoznavanJe govora da bI pnmlle podatke "ezane
]
]
,
i
j

j

j
)
]
]
]
1
J

j
1
172 _Ele.cneno.' hal'dvera i sistema za komunikaciJu podacima
za istrazivanje nalazista nafte putem telefona sa kojih zovu iz istraznih centara
duz cijele zemlje. .
Ova primjena i1ustruje kako tehnologija glas.ovnoZ raspoznava-nja moze
trimsfonnisati telefon u glasovni terminal. Jedinice za prepoznavanje govora
kad mikrokompjutera SIl pastale dostupne i omogucavaju korisnicima da
razviju i koriste i ost'ale standardne softverske pakete za mogucnostglasovnog
ulaza. Pored unosa podataka i kompjuterizovane kontrole masina, ostale
aplika cije vezane za raspoznavanje govora ukljucuju nnos infonnacija iz banki
podatka, kontrolu telefonske mrme i sisteme za prepoznavanje govornika.
U aplikacijama za prepoznavanje ZVllcni UJaZ u kompjuter se
analizira da bi se verifikovala indentifikacija govornika, GIas govornika se
poredi sa datotekom podataka u kojojsu prijesnimljeni oblici govora (ponekad
se oni zovu i otiscima govora) da bi se mogla uspostaviti identifikacija
govornika,
Uredaji za govorni izlaz Sll se- promijenili dramaticno kao rezultat
mikrokompjuterske revolucije. Kompjuterske jedinice za
odgovaranje su pale kako u cijeni, tako i u velicini. Mikroelektronski govorni
sintetajzeri koji se danas koriste, dovoljni da pokrlju zahtjeve neophodne
za sintetizaciju ljudskog govora, integrisani Sll u jedan cip. Firma Teksas
Instnlments je prva razvila "govorni tip" 1978. _godine i predstavilaga zajedno
sa obrazovnom igracko::n zvarrom govori i speluj (eng. speak and spell). Ona
ima patent na integrisana kola koja digitalno sirrtetizuju ljudski govor, govorni
sintetizacioni filter koji elektronski modulira Ijudski glas i konvertor koji
omogucava da se izvodi cujan govor.
Firma National Semiconductorproizvodi govomi cip koji razbija Ijudski glas u
fragrnente "talasnih formi", te potom spaja ove forme zajedno u rijeCi s ciljem
oformljavanja sintetizovanog govora. Nekoliko ostalih kornpanija koje se bave
poluprovodnicima je proizvelo takve cipove i ani su poceli da se rapidno koriste
da bi se obezbijedio govor za igracke, cestitke, automobile, Hftove, igre,
potrosacke alatke i druge raznovrsne potrosacke, kornercijalne i industrijske
upotrebe.
Uredaji zagovorni izlaz omoguc3vaju kornpjuteru da verbalno vodi operatera
korak po korak kroz poslove u mHogim vrstama aktivnosti. Oni se siroko
koriste da bi omoguculi kompjuterima da odgovore na upite i druge uJaze
preko telefona . U mnogim sadasnjim aplikacijama, ulaz podataka se ostvaruje
Elem'enti hardvera i sis(ema za komunikaciju podacima
173
pritiskanjem "touch tone" (dodirni, ton) telefona, dokje izlaz u fonni glasa
. proizvedenog od $trane uredaja za audio "odgovaranje koje kontrolise
kompjuterski sistem i kojeprenosi informacije duz telefonskih linija. Ovakva
primjena semoze naG; u banliama, u uslugama kod pla6mja racuna putem
telefona, tlslugama kod berzovnih ohm, potrosa'ckih kredita i upita 0 bilansu
racuna.
Oprema za opticko prepoznavanje karaktera (OCR) moze citati
alfabetske, numeriCke i specijalne karaktere koji su orutampani, ukucani iii
pak napisani rukom na obicnom papiru. OCRje poku5aj da se obezbijedi metod
direktnog ulaza podataka jz izvornih dokumenata u kompjuterski sistem.
Postoje mnoge vrste optickih citaca, ali svi oni uposljavaju fotoelektricne
uredaje koji skeniraju karaktere koji citaju i konve11uju reflektovane
svjet10sne oblike podataka u elektronske impulse koji su prihvatJiivi kao ulaz
u kompjuterski sitem. Dokumente koji sadrle karaktere koji ne izlaze u sus ret
standardnom dizajnu karaktera koji poznaje optiCki citaoi odbactiju.
OCR uredaji rnogu danas citati mnoge vrste stampe i stalno se napreduje ka
poboljsanju mogucnosti citaoja OCR opreme. OCR nredaji mogu citat;
prestampane karkatere koje proizvode pisace masine, tekst procesori,
kompjuterski stampaci. registar - kase, kalkulatori. stampaci za kreditne
kartice, kao i rukopis, napisan slovimakoji izlaze u Susret OCR standardima.
OCR oprema moze takode Citati oznake koje su napravljene olovkom (npr.
kod popunjavanja upitnika itd) koje Sil nacinjene na specificnirn pozicijama
na fonnularu. Ovakva prirnjenase naziva mark sensing (eng. osjeeanje gdje
jeznak).
OCR uredaji, kao 5tO Sil ruene palice, koriste se za eitanje podataka sa
prodajnih etiketa i ostalih medija. OCR uredaji lllDgU citati dokumente koj;
mogu sadriati bar - kodove(eng. pravougaoni kodovi). Prodajna eijena neke
robe je zapisana putem bar - koda na labell. Nju potom Cita OCR uredaj na
kasl.
Univerzalni proizvodni kod (eng. Universal Production Code; UPC) je
bar - kodiranje na pakovanjima hrane i ostaIim proizvodhna. On je postao
danas opsti, posta je potreban za skenere automatizovanog provjeravanja
koji su instalirani u mnogim supermarketima i prodajnim eentrima sirom
svijeta. Skeneri iz supermarketa emituju laserske zrake, koje reflektuju upc.
174 Elementi harduera sistema ZQ komunikaciju podacima
slika se konvertuje u elektronske impufse koji qe saJju u
kompjuter koji se nalazi U okvjru radnjc, gdje seoni pridruzuju odgovarajuCim
cijenama.lnformacija: 0 cijeni se vraea na terminal, ,vizuelno prikaiuje i starn pa
naracunu.
Glavna korist OCRsistemajeta sto oni omogucavaju metod direktnog ulaza
iz izvornih dokumenata u koinpjuterski sistem, Na tIacin se eliminisu
aktivnosti pripreme ulaza koje dosta kostaju, a poveeava se tacnost i brzina
elektronskog sistema za obradivanje inforrnacija.
OCR ek<;tenzivno s]uzi pri rnanipulacijama sa kreditnim karticama u kreditnim
kompanijama, bankama i naftnim kornpanijama, za obradivanje troskova
komunalija. premija osiguranja, avionskih karata i registar - kasa, pri
automatskom sortiranju poste, racunanju osvojenih,Dodova pri raznim
testovima itd.- .
Raspoznavanje karaktera (znakova) pisanih magnetskim
mastilom (eng. MICR; Magnetic Ink Character Recognition) omogucava
kompjutersldm sistemima u bankarstvu da magnetski citaju cekove i depozite.
te ih potom sornraju, tabuliraju i upucuju na ispravneeekovne ratune. Takvo
obradivanje je mogucejer su identifikacioni brojevi banke i korisnikovog racuna
iStampani na poledini cekova putem mastila baziranogna zeljeznom oksidu.
Prva banka koja primi cek nakon sto je on napisan mora dekodirati
(deSifrovati) iznos na koji glasi eek koji je zapisan magnetskim mastilom. MI CR
sistemi koriste 14 karaktera (10 decimaJnih cifara i cetiri specijalna simbola)
jedinstvenog dizajna. MICR karakteri mogu se stampati na dokumentima ili
se rnogu dekodirati sa dokumenata putem masine sa tastaturom zvane
provjerav.e upis. (eng. proof inscriber), koja lakane segregira cekove u grupe
i racuna totaJe grupa.
Oprema poznata kao MICR citac-sorter eita cek tako sto prvo magnetizira
magnetskim mastilom karaktere. te potom skenirasignal induciran ad svakog
karaktera kako on polazi poredglave za citanje. Cek se tada sonira slaganjern
u jedan cd diepova citaca • sortera dok se podaci elektronski smjestaju
putem kompjuterskog sistema. Citaci-sorteri vee duze vremena mogu Citati
preko :2 000 cekova u min uti, sa veHcinom transfera podataka od preko 3'
000 karaktera u sekundi iii 24.000 bauda (l baud==l bit/sec; 1 karakter=8
bitova).
Elementi hardvera i sistema za kOlnlmikacijl1 podacima
175
Kompjuteri koriste i mikrograficki hardver na slljedece nacine:
• Kompjuter· izlaz· mikrofilm, iii COM (eng. Computer - Output-
Microfilm). u kame se koristi mikrofilm izlazni kompjuterski medij.
Rekorderi rnikrofilma velikih brzina se koriste za elektronsko prihvatanje
izlaza iz kompjutersldh sistema na mikrofilm i ostale mikroforme.
• Kompjuter ulaz R mikrofilm, ili elM (eng. Computer r Input -
Microfilm), gdjese mikrofilm koristikao ulazni medij. elM sistemi koriste
OCR uredaje za skeniranje mikrofilma za nnos podataka pri velikim
brzinama.
• Kompjuterski asistirano citanje, iIi CAR (eng. Computer assisted-
retrieval), u kame se kompjuterski terminali specijalne namjene ill
minikompjuteri koriste kao mikrograficki terminali za lociranje i
automatsko ucitavanje mikrofilmske kopije dokumenata.
Mikrograficki hardver ukljucuje mikrofilm rikordere, hard copy printer, Citace
mikrofilrna i mikrograficke terminaJe. On se siroko koristi u zamjeni
kompjuterskih uredaja za stampanje koji su previse spon i proizvode mnago
papira.
COM rekorderi mogu imati transfer brzinu podataka od preko 500.000
karaktera u sekundi i "stampanje" do 60.000 linija u minuti, sto je mnago
brze nego vecina printera velikih brzina i jednaki su iii Yeti od lzlazne brzine
magnetsketrake Hi disk - ureaaja. Takode mikrofilmovani izlaz zauzima sarno
mali dia prostora U odnosu na papimi izlaz. COM se koristi da bi se reducirao
volumen kompjuterskl starnpanog papira. Neki COM korlsnici snimaju sve
transakcione podatke umjesto jednostavnog proizvodenja starnpanih
izvjestaja.
NakoD pregJeda savremenih UjI uredaja ostaloje da se nesto kaie i 0 hardveru
za busene kartice kojijedugo vremena imaojednu ili pak dominantnu uJogu
kad kompjuterskih sistema. Ovo se prakticno vise nigdje j ne koristi, ali je
dobra ilustracija kompjuterskih konccpata i njihovog razvoja.
Hardver za busene kartice se siroko koristi u elektronskom obraaivanju
podataka zbog ranije upotrebe busenih kartica u elektromehanickim
sistemima za obradivanje podatka. Jedna vrsta busenih kartjca koja se jos
moze nati u nekim kompjuterskim sisternimaje Dusena
kartica, poznata pod imenom "Hollerith" kartica.
1
i
J
}
1
j
1
J
1
J
,
i
J
1
J
1
j
J
1
l
]
176
Elementi hard vera i sistema za kontunikaciju
----..-:::.:..
Do.So individualnih elemenata podataka, kao .su aJfabetski, nurnedcki i
specijalni karakteri se mogu probusiti na takvoj kartici, koristeCi Hollerith
kod. Numericki karakteri zahtijevaju busenje samo jedne rupe, dok-alfabetski
i specijalni karakteri zahtijevaju busenje dvije iIi tri rope u koloni.
Takode postoje i 96-ko1onske busene kartice. Podaci s.: Quse kruznih
rupa u tri sekcije ave manje kartice, gdje sekcIJa sad:ZI 32
Ove kartice koriste BCD kompjuterski kad. Posto se u ovom slsternu kodlran]3
za prikaz decimalnog broja kOlisti 4-bitna reprezentacija, tak? se npr. broj
68 decimalno zapisuje u 8-bitnorn BCD kodu kao 01101000, Jef 0110=6, a
1000=8. Ovi U /1 su sve 'Vise dio kompjuterske istorije.
Periferna oprema za busene kartice za kompjuterske sisteme ukljucuje
citace kartica i uredaje za busenje kartica. Ovi ureaaji koriste
fotoelektricne celije da bi osjetili gdje se nalaze rupe na busenim karticama i
da bi konvertovali podatke u elektronske impulse, koji se potom konveltuju
u interni kad kompjutera. Kartice se citaju putern dvije razliCite stan ice za
citanje u uredajima za citanje karticazbog provjere tacnosti operacije. Masine
za busenje kartica buse iz]azne podatke na kartice podkontrolom kompjutera
i one ukljucuju U sebi st.anice za citanje s dljem provjeravanja tacnosti procesa
busenja.
Uredaj za citanje/busenje kartica kombinuje funkcije citanja i busenja u
jcdnom ureaaju.
Postoji nekoliko uredaja kompjuterskih sistema kojeje tdko kIasificirati posto
oni mogufizicki biti dio CPU, zasebnajedinica, iIi mogu biti ugracteni u ulaz/
izlaz iIi uredaj za smjestanje. Glavna odlika ovih uredaja, kao sto su baferi,
kanali i ulazno/izlazne kontrolne jedinice je cia asistira CPU u svojim uiazna!
izlaznim poslovima. Ovi uredaji su razvijeni da bi obezbijedHi uniformiran,
fleksibilan i efikasan interfejs izmedu CFt] i njenih ulazno/izlaznih jedinka
(shka 3.6). Oni omoguCavaju kompjuterskom sistemu da izvodi mnoge uluzne
i dazne funkcije simultano. U isto vrijeme, omogucava CPU da izvrsava ostale
funkcije abrade, poSta vise ne mora direktno kontrolisati ulazno/izlazne
uredaje.
Bafed su jedinlce velike brzine koje se koriste za privremeno smjestanje
ulaznih iii izlaznih podataka. Uz POITlOC njih se reduciraju zahtjevi za ulazno/
izlame uredaje, iii se pak oni mogu isporucivati odvojeno kao periferijske
jedinice. Kada se bafen konste, CPU ne mora da ceka na ulaz iii izlaz podataka,
Elementi hardvera i sistema za komunikaciJu podacima
Slika 3.6
Hardver
interfejsa ,"
,,:, 'U'
H Kanali
. ..:....__ ...... _.,
177
vee maze inicirati ulaznu iIi izlaznu komandu i vratiti se drugom obradivanju
(procesiranju). Tada se podaci mogu pomjerati sa ulaznih uredaja u bafer iii iz
bafera na izlazne uredaje bez vezivanja za CPU.
Kanali su mikroprocesori specijalne namjene iIi miniprocesori koji kontrolisu
pornjeranje (tok) podataka izmedu CPU i uJaznih ili izlaznih uredaja. Kanali
su ugradeni u CPU iii pak mogu bid odvojene periferne jedinice i mogu
sadrlavati bafere.
Posto jednom kanal primi ulaznu iii izlaznu komandu od CPU, on moze
kontrolisati operacije nekoliko ulazno/izlaznihjedinic'.a simultano bez pozivanja
i ometanja CPU. Po zavrsetku ulazne ili izIazne operacije, kana! ce "prekinuti"
CPU (tj. generisati interapt, prekid na CPU) signalizirajuci zavrsetak posla.
Postoje dvije glavne vrste kanala, odkojih svaki maze raditi sa nekoliko ulaznih
iIi izlaznihjedinica. Sektorski kanal selektivno omogueava da privremeno svaki
ulazni iii izlazni uredaj moze monopolizirati citavi kanal. Takav rezim prenosa
pod atka se naziva "burst modarn" (eng. burst; prepuci, preapteretiti).
Multipleksiolli kanal moze kontrolisati uJaz iii izIaz podatka sa nekolike sporijih
ureaaja simultana u multipleks rezimu, tj. modu. Mnogi od multipleksionih
kanala mogu takode operisati u burst modu da hi opsluzili ulazno"/izlazne
uredaje velikih brzina. Neki od multipleksionih kanal. se zevu i blok
multipleksionim kanalima) poSto oni mogu prenositi. iIi primati podatke u
"blokovima" od po nekoliko bajtova podataka cesce nego po jedan bajt.
Ulazno/izlazne kontrolnejedinice povezuju kanale sa ulazno/izlaznim
uredajirna. Kontrolnajedinica moze biti ugradena u ulazno/izlazni uredaj iii
178 Etemenn hardvera i sistema Z:l_
biti pak napravUena kao odvojenajedinica (ce.?to:!.',.; kontrolerom) koja
kontroliSe nekoliko ulazno/izlaznih uredaja. POS30 "I .Dntroleraje da dekodira .
komande od CPU ili kanala i cia ·kontroIise operacije
odgovarajucih uJazno/izlaznih uredaja, kodiranje, dekodiranje i
provjeru poslatih podatka od CPU. Kad nekih ulazno/izlaznih ureaaja bafed
su dio kontrolera.
Koncept kompjuterske mreze
Vecje u uvodnom pogJavlju bilo napomenuto dajerazvojkomunikacije medu
kompjuterima upravo onaj faktar koji je distribuirane abrade.
U ovom odjeljku cerna razmotriti neke konceptualne i tehnicke aspekte
kompjuterskekomunikacije u kojojje kljucni pojam kompjuterska mreza.
Fizicki aspekt
U tehniCkom pogledu, kompjuterska mreza je skup uredaja sa pripadnim
sistemskim softverom koji omogucavaju razmjenu podataka izmedu dva iIi
viSe kompjutera. Tehnologija i naCin povezivanjakompjuteramogu biti razliCiti:
• Kablovska veza, u kojoj postoji fiziCka komponenta (elektncni ili optiNG
kab!) koji povezuje pojedinacne kompjuterske sisteme u mrezi.
• Radio i sateIitska veza, u kojoj pojedinacni kompjuterski sistemi u
mrezi koriste antenske i emisione uredaje kojima primaju i salju podatke
u vida elektromagnetnih talasa.
.. Modelnska veza, u kojoj dva kompjutera ostvaruju razmjenu podataka
posredstvom posebnih uredaja (modem a) i uobicajenih javnih ill
iznajrnljenih te1efonskih linija.
Jedna od osnovnih karakteristika sistema povezivanja je brzina prenosa
podataka koja se mjeri u bps (eng. bits per second"" broj bita u sekundi).
BuduCi da se prenos poruka fizlcki realizuje emisijom i prijemom
eJektromagnetnih talasa preko nekog rnedija. od kljuene vaznosti)e tzv,
frekventni opseg (eng. bandwidth), tako da se razlikuju mreze sir.okog;
Elementi hardvera i sistema za 179
(eng. wideband) i mreie uskog opsega (eng. narrowband)' Kod
razlicitih pre'nosnih medija razlikuje se frekventni opseg.
Telefonske parlee na koje ;,r' prikljucuje telefon su projektovane da prenose
sign ale fre1..'Yencije od 400 do 3600 Hz, sto daje frekventni opseg od 3200
Hz, Kod koaksijalnih kablova fre1:ventni opseg je reda stotina megaherca, a
kod optiCkih (koje prenose u spektolvidJjive i nevidljive svjctJosti) apsegje
recla stotina U slueaju satelitskih kom'unikacija, frekventni opseg
je praktieno ogranicen sarno tehnickim mogucnostima.
Br.l:ina modulacije prenosnog medija mjeri se u jedinicama kojc se zovu
baud [ho:d) ijednakaje dvostrukom frekventnom opsegu. Stvarna brzina
prenos3. podataka, mjerena u bps, dobija se po Shannonovoj formuli
f= kxlog2 W [bps]
gdje smo sa W oznaCili frekvcntni opseg, a sa k faktor pouzdanosti prenosa,
odnosno najveCi ocekivani postotak gresaka u prenosu, Na ovaj naCin, kod
dobrihstandardnih telefonskih linija i eentraia, dolazimo do maksimaJne brzine
prenosa blizu 60 Kbps, kad koaksijalnih kablova do 100 Mbps, a kad optickih
do gotovo 100 Gbps.
Pri izboru tehnologije mfeze, mora se imati na umu koja ce Vista i opseg
mreznogprorneta biti zahtijcvani u njenom koristenju.
U pogledu prostornag dosega, mreze se mogu dijeliti na lokalne i prostorno
velike mreze.
Ake pretpostavimo da za interaktivno koristenje mreic kasnjenje izmedu
zahtjeva za prenos i prijema podataka treba bib ne vece od jednc sekunde,
onda dobijamo slijedece zahtjeve za brzinu prenosa:

stranica teksta 2 Kbps

govor u realnom vremenu
(npr. telefonski razgovor) 8 Kbps

staticna crnowbijela slika rnalog formata
(320 x 200 tacaka) 63 Kbps

staticna,crno-bijela slika srednjeg formata
(512 x 400 tacaka) 200 Kbps
180
]
]
Elementi harduera i sistema za komunikaci}u podacima
---

staticna crno-bijela slika velikog formata
768 Kbps
(1024<768 taoaka)

staticna kolot- stika malog farmata
1,5 Mbps
(320 x 200

staticna kolor- siika sredn.ieg formata
4,8 Mbps
(512 x 400 tacaka)

staticna kolar-stika velikog farmata
18,5 Mbps
(1024x768 tacaka)

pokretna crno-bijela slika srednjeg fermata
(512 x 400 tacaka)
5 Mbps

poi<retna kolor- slika srednjcg farmata
120 Mbps
(512 x 400 taoaka)
Navedene zahtjeve za brzinu prenosa iz
slijedecih razloga: (a) ostali promet podacnna na mreZI moze stvar
brzinu prenosa; (b) rnetode kompresije slike i zvuka mogu znacaJno SInanjlti
stvarnu koliCinu podataka koji se prenose.
Lokalne i WAN mreze
Jedna vrsta lokalne rnreze je PBX (eng. private branch Radi se.
o
specijalizovanom kompjuteru koji upravlja prenosom i
paruka unutar poslovne zgrade. PBX ,moze sam? pohranJlvatl
prebacivati, te vrsiti telefonske pozlve vee 1 prom:t glasom
podacirnaixmedu kancelarijsklh ureaaja, med"u telefonl, personalm
kompjuteri. fotokopir - masine i s1. Glavna prednost,
PBX kao sredstva kompjuterske kornunikacije je koristenje postoJeclh
telefonskih linija. S jedne strane, time se stedi u instalaciji sistema, a s druge
strane, to ogranicava brzinu prenosa podataka.
Druga vrsta lokalne mrez.€ je LAN (eng. local area network:::: prostorna
lokaiizovana mreza) koja fizicki povezuje kornpjuterske u
ogranlcenom podrucju, kao sto je poslovna zgrada. Za ad PBX kOJl
koristi postojece telefonske Jinije, LI\N zahtijeva sopstvenu fiZlCku veZ\l.
Elemenn hardvera i sistema za komunikaciju podacima 181
poveztije. kao sto Sll personal.ni kompjuteri i priI)teri,
. naiivaju sei!vorovima mme (eng: network nodes). S'laki od Cvorova mreze
mora posebnom komponentom koja mu
omogueava mreZnu kOJIiunikaciju, tzv. mrein'im adapterol1l (eng. network
adapter) i odgovarajuCim ml"einim operativnim sisternom, odnosno
sistemskim koji upravlja.mreznom kornurukacijom.
Pod arhitekturom mreze (slika 3.7) podrazumijeva se nacin na koji Sll
cvarovi medusobno povezani.
Tri su glavna tipa arhitekture Iokalne mreze:
• zvijezda (eng. star), u kojoj se svi cvoro'li veill sa specijaliwvanim
sredBnjim evorom, koji upravlja razmjenom podataka izmeau perifernih
cvorova;
• prsten (eng. ring), gdje su susjedni Cvorovi povezani, a svi skupa cine
jedan zatvoren prsten. Poruka koju neld evar emihIje prolazi slijeva na
desno iIi zdesna nalijevo kroz cijelu mreiu, dok ne stigne do evora kojem
je namijenjena i
• magistrala (eng_ bus), gdjesu svi Cvorovi posebnim konektorima vezani
na zajedniCki fizicki medijurn, koji se u terrninologiji mreza naziva "eter"
(eng. ether - imaginarna supstanca koja prenosj impulse), koji je Hi
elektro-optiCki provodnik Hi zrak, odnosno vakuum. kao provodnik
elektromagnetnih talasa. Cvorovi emitiraju poruke u "eter", naznacujuci
pri tome adresu cvora-pnmaoca.
Postoji niz mreznih tehnologija kojirna se reaJiziraju navedeni tipovi mreinih
arhitektura. Ovdje razmotrimo sarno najcesce primjenjivane:
• Ethernet (standardizovan pod sifrom ISO 802.3) je tehnologija
rnagistralnih lokalnih mreza koja omoguca'{a brzine prenosa od 10 do
100 Mbps. Zbog svoje pristupacne cijene i tehnicke jednostavnosti,
ethernetje danas najrasirenija tehnologija Iokalnih mreza za povezivanje
personalnih kompjutera.
• Token ring (standardizovan pod sifrom ISO 802.2) je tehnologija
prstenastih lokalnih mreza i omogucava brzine prenosa reda desetina
Mbps. Prirnjenjuje se uglavnom u vecim organizacijama i najcesce se
konsti za povezivanje transakcionih servera i drugih kompjutera sa vecim
kapacitetirna abrade i vecim komunikacijskim zahtjevima.
182 Elementi harduera i sistema za podacirna
Slika 3.7
Arhitekture
Jmpjuterskih
mrm
Model mrezne komunikacije
Do sadaje dosta rijeCi bila 0 aspektirna koriStenjakompjutera u distribuiranom
okruienju, te 0 hardveru za komunikaciju podacima. Ovdje cerna nesto vise
feci 0 tome kakoje'organizirana mrezna komunikacija, razmatranjem ISOI
OS! modela (slika 3.8).
Elementi hardvera i sistema za
Cilj ovoga modelaje da se standardizuje struktura mrezne komunikaciJe, kao
i da se definira nacin povezivanja tzv. otvorenih sistema. lSO (eng.
International Standards Orpnization), odnosno Medunarodna organincija
za standardeje razvila svoj OSI (eng. Open Systems Interconnection) model
povezivanja otvorenih sist.:'':"'na, ne kao strog standard u dizajnu mre.znog
hardvera i softvera, vee kao ;_'l"eporuku za dizajn. 2ato seOSI modeljos naziva
isedmoslojnim-referentnim rnodelom. " .
Razmotrimo pOje4ine slojeve ovoga modcJa:
• Sloj fizickc vcze jc hardver i fizicki prenos slgnala izmedu pojedinih
kompjutera. Obuhvaca fizicke uredaje i njihove specifikaclje - nivoe
napona, frekventne opsege, brzine modulacije i s1. Vee smo naprijeo naveli
primjere etherneta j token ringa, kao dva standarda fizicke veze.
• Sloj razmjene podatalmje sloj koji je odgovoran
za slanje i prirnanje jedinica podataka takozvanih paketa - i7.medu
kompjutera koji su neposredno fizicki povezani u LAN iii WAN (u
arhitekturi magistrale, prstena, zvijezde ili drugoj). Ne ulazeCi u smisao
Slika 3.8
7
ISO/OS!
referentni
6 model
5
4
3
2 prenos
kabtom / 'eterom
1
I
!


1.:.:
]
1
J
1
1
184
podataka koji se razmjenjuj).l, sloj razmjenepodataka pakete podataka
na naznacene adrese (najcesce"numeriCkU oznaku neposredno povezanog
kOmpjutera) i prima podatke adresirane na kompjuter.. .
• Mreini sloj se naslanja na sloj razmjene podataka i U sllstini ?bavlja
sHenu funkciju, s timeda omogueavarazmjenu podataka
kompjutera neposredno prikljucenih na jedan- LAN lh .wAN v,ee 1
omogueava medrunrezno povezivanje (eng .. N alIne,
pojedinacne fiziCke mreze mogu medusobno bIll povezane
kompjutera koji imaju dva Hi vise mreznih adaptera, taka da" se
rnogu prenositi sa jedne mreze do druge dok ne d? mrez: u Je
odredisni kompjuter fizicki povezan. Internetje pnmJer kOJa
taj nacin povezuje de5etine hiljada pojedinacn.ih 'LAN Da bi
se to ostvarilo, mrezni sloj uvodi nO'vi nacm adreSlranJa 1 oSlgurava
usmjeravanje paketa.
• Transportni sloj 5e naslanja na mreZni i cilj muje da osigura pouzdan
prenos veCih koliCina podataka na mrezL s]oj
u pajedinacne pakete. odaSilje ih mreznog s,loJ3o 1
da budu primljeni u istom rasporedu u ko)em su te da g;€ske u
prenosu budu eliminisane, Time se postiZe pouzdam tok podataka lZmedu
posiljaoca i odredista.
• Sesijski sloj realizuje koncept sesije - pojedinacne runde
mreznih resursa od strane pojedinacnog korisnika mreze) u
se kotisnik identific.ira, provjerava se njegov identitet, te se SVl prenOSI
podataka posredstvom transportnog sloja obavljaju s obzir?m
korisnikova prava pristupa. Konkretni primje:-.i
pristup drugom kompjuterskom sistemu u mreZl1 pnstup dlstnbUlranO]
bazi podataka.
• Prezentacioni sloj iroa za cilj uklanjanje razlika u predstavljanju
podataka izmedu razlicitih kompjutera. On
razliCitib repr€'lentacija brojeva, teksta, shk71 ammaCI]a, ka,ko?l
se potrale razlike izmedu razliCitih hardversklh arhltektura) o peratlvnIh
sistema i standarda, tako da podaci koje kampjuter prima budu u njernu
razumljivom formatu.
• Aplikativni sloj je zavrSni sloj OSI madela i sloj : ko,jin:
korisnik ima ncposredan kontakt. Kao sto mu I tme govan, aphkatIvnl
Elementi hardvera i sistema za komunfkaciJu podacima 185
sloj je zapravo korisnicki inlerfejs ilogila! aplikativnog programa koji
korisnik upotrebljava. "
Veza izmedu -sIojeva .oS! modela je takva da svaki od 'sIojeva koristi usluge
sloja koji se nalazi nepdsredno lspod. To znacida korisnikkoristi usIuge jodino
aplikativnog sIoja, aplikativni sIoj jedino usluge prezentacionog. ovaj sarno
usluge sesijskog i tako sve do sIoja razmjene podataka. koji. koristi
fiziCkog sloja.
Funkcionisanje OS! modela mozerno ilustrirati situacijom u kOjoj telefononl
posredstvom prevodilaca razgovaraju dva matematieara razlicitih maternjih
jezika (slika 3.9). Kada pM matematiear izgovori recenicu (govor je njegov
aplikacioni sloj») njegov prevodilac (u ulozi prezentacionog sloja) je prevede
na engleski i izgovori u telefon.
Telefon i posta imaju ulogu nizih slojeva: sesijskog. kojim se uspostavlja vezu
izrned:u dvakraja, te obracunavaju impulsiinaplacuje razgovor; transportnog,
jer osigurava kontinualan prenos gIasovne informacije; mreznog. jer
posredstvom mjesnih i medumjesnih telefonskih centrala, te rnedunarodne
telefonske razl1\jene uspostavlja vezu sa postorn u zemlji u kojoj se nalazi
sugovornik; i konacno sloja razmjene podatakajer prenosi glasovnu poruku
izmedu telefona svedskog matematicara i najblize mjesne centrale, Fizicki
sloj U ovom slueaju je telefon i kabl koji ga ve:!e.
Kada putujuci kroz telefonsku mrezu glasovna informacija dode do te1efona
drugog matematicara, penjuci se sIoj po sloj na drugoj st::ani veze, nju prvo
cuje prevodilac (u ulozi prezentacionog sIoja), prevodi je na-matemji jezik
drugog matematicara i saopstava.
Kako bi ova konverzacija izgledala u slucaju razgovora dvaju matematicara
posredstvom kompjutera, pokazacemo na slijedecem primjeru, Prvi
matematicar sjedi za svojom radnorn stanicorn Hzgovara formulu. Njegov
aplikativni programje korisnicki interfejs koji prepoznaje gavor i prevodi ga
u tekstualnu poruku na njegovom maternjernjeziku. Prezentacioni sloj prevodi
taka dobijenu tekstualnu formulu na jezik matematickih simbola, Poruka
saCinjena od matematickih simbola se predaje sesijskom sioju, koji
transportnom slaju nalate prenos te poruke na adresu odredista s kojim je
uspostavljena konverzaciona sesija.
Transportni sloj razlaze poruku na pakete i od:\silje ih posredstvom mreznog
sIoja, kontrolisuci ispravan prijem. Mreini sloj odlucujekojom rutom ce uputiti
pojedinacne pakete kako bi ani stigli na krajnje odrediste i prosljeouje ih sloju
1 B6 _______ -ti hardvera i sistema za komunikaciju podacima
Siika. 3. 9;
Razgo.vor
matematicara
razmjene podataka koji ih koristenjem fizickog sIoja usmjerava ka prvoj
medustanici.
PrelazeCi iz jedne u drugu mrezu na putu do odrediSta. paketi prolaze kraz
niz medustanica - Cvorova vezanih u vise mreZa istovremeno - koje ih primaju
posredstvom fiziCkog i sloja razmjene podataka, prosljeduju mreznom sloju, a
odlucuje kojom rutom ih dalje treba proslijediti posredstvom sloja
razmjene podataka. MedustaniceCeng. gateways) ne moraju, U skladu S ovim,
imali vise od tri donja sloja OS! mreznog modela.
Karla paketi dospiju do odredista, prosljeduju se do transportnog sloja koji
kontrolise njihov ispravan prijem i po patrebi zahtijeva panavna slanje
pojedinih neispravnoprimljenih fragmenata. Kada transportnisloj kompletira
poruku, prosljeduje je sesijskom, a ovaj prezentacionom sloju, koji pOfuku
koja se sastoji cd matematickih simboJa prevodi u tekst na maternj"emjeziku
drugog matematieara. Konacno, takav tekst dospijeva do aplikacionog sloja,
tj. korisnickog interfejsa drugog matematicara koji r:;a osnovu nje sintetizira
govornu informaciju.
Elementi hardvera i sistema za komllnikacijupodacima ____ _ 187
Primjer realne primjene .
i\ada smo uprethodnoTI1 poglavlju posmatrali procesni sistem za fakultetsku
biblioteku, bazirali smo se na konceptu distribuiranog procesnog sistema, koji
podrazumijeva mreznc PO\·,'-?lv(\nje pojedinacnih, hardverski autonomnih,
sistema, Taj smo pristup preuzeli upravo ,zbog
uznapredovile tehnologije mreznog vezivanja kompjuterskih sistema ,:odnosno
mikrokompjuterskih mreza. koje dan as, u vecini primjena informacionih
tehnologija, imaju strateskiznaeaj, StrateSki znaeaj rureze u slueaju fakultetskc
biblioteke ogleda se u tome sto:
• mrei:apojedinacne kompjuterske sisteme bibliotecnog procesnog sistema
ciuj cjelinom; "pad", odnosno nefunkcionisanje cjelokupne mreze iIi njenih
segmenata, maze dovesti do nefunkcionisanja cjelokupnog procesnog
sistema;
• mreza povezuje inforrnacioni sistem fakultetske bibliotcke sa sirirn
informacionim sisternomfakulteta, te sa Internetom, sto su bitni elementi
upotrebljivQsti cijelog sistema;
• ne;pravilan odabir mreine tehnologije i mreznog softvera moze dovesti
do toga da upravo mreza postane usko grlo (eng, bottleneck) cjelokupnog
sistema, posebno kadaje rijec 0 njenim kapacitetima prenosa pod at aka i
sigurnosti; i obrnuto, pravilan odabir mrezne tehnologije i mreinog
somera postavlja 05nove za dobra funkcionisanje procesnog sistema II
cjeHni i njegovu vanjsku upotrebljivosL
Imajuci svenavedeno u vidu. mozemo definisati slijedece parametre mreznog
softvera i hardvera:
• Pojedinacni kompjuterski sistemi U okviru procesnog sistema fakultetske
biblioteke vezani su u lAN,
• BuduCi da se, barem u prvo vrijeme, ne predvida znacajan protok
informacija u realr:.om vremenu, vee prvenstveno cirkulacija procesnih
zahtjeva izmedu radnih stanica i servera, te plasiranje Web straniCd ka
izvanjskom svijetu, moguee je primijeniti FastEthernet 100 iv1bps
tchnoJogiju vezivanja pojedinacnih kompjuterskih sistema u LAN u
arhitektuIi sabirnice (magistra1e). Nesto vecim kapncitetorn rr:reze ad
potrebnog (sta nema pretjerano veliki od raz na ukupnu cijenu procesnog
I
I
188
I
1
Elementi hardvera i za komunikaci}u podacima
sistema) se ostavlja npr. mogucnost telekonferenciranja i_zmedu osoblja
biblioteke i korisnika iz okruzenja. .'
• LAN je sa vanjskim svijetom vez'an posredstvom pomocnog servera, koji
je istovreme-no prikljucen i na (vjerovatno lokalnu) mrezu sireg
infonnacionog sistema fakulteta.
• U pogledu modela distribuiranc abrade, as obzirom na podijeljene uloge
pojedinacnih kompjuterskih sistema, koristi se model, po
cemu su klijenti unutrasnje i vanjske radne stanke.
• Opeiona se moze koristiti sistem modemskog vezivanja na pomocni
server.
• Prava korisnika procesnog sistema, tj. kako osoblja u biblioteci, taka i
spoljnih korisnika, utv'Tduju se sistemom prijave i provjere identiteta
korisnika. Taj sistern je transparentan za korisnika, tj. ponasa se lsto i u
51 liea ju "unutraSnjih" korisnika, Ciji identitet mrezni operativni
sistem, kao i U 5Iucaju "spoJjnih" korisnika, ciji se identitet provjerava
p05redstvom interakcije sa Web stranicama.
• Protokoli koji se koriste za mreZnu komunikaciju ukljucuju TCP lIP
protokole na nivau mreznog i transportnog sloja, Web protokol na nivou
aplikacijskog sloja za spoJjne korisnike, tc specificne aplikacijske protokole
na nivoll funkcionisanja namjenskog aplikativnogsoftvera razvijenog za
informacioni sistem fakultetske biblioteke. To maci dajestruktura mreic
transparentna za vanjskog korisnika Interneta.
Elementi hardvera i sistema za komunikaciju podacima
Neka pitanjaza provjeru znimja
Na slijedecu grupu,pltanja odgovorite sa DA m NE :
1. Primarna memorija veeine modernih kompjutera sastoii se od magnetnih
diskova r magnetnih traka. .
189
2. Na osnovu Yremena i nacina pnstupa proizvoljno izabranoj jedinid podataka oa
mediju razlikujemo medije sa direktirn i sekvendjalnim pristupom.
3. Brli pristup podatku se dobija ako je podatak na mediju sa sekvendjalnim
pristupom.
4. Koncept virtualne memorije koristenjem zamjene blokova primarne i
sekundarne memorije omogucava povecanje l--rimarne memorije.
5. ROM je memorija koja se ohimo koristi za cuvanje podataka koji se svakodnevno
modifikuju,
6, Sekundarna memorija ima veCi kapacitet ad primarne memorije.
7. Backup je sigutnosna kopija hard diskova.
B, Terminal spada sarno u grupu izlaznih hardversJcih jedinica.
9. Ikone su boje ckrana.
10. Inteligentni terminali sarno izvode provjeravanje gresaka.
11. OCR - opticko prepoznavanje karaktera obezbjeduje metod direktnog ulaza
podataka u kornpjuterski sistem iz izvornih dokumenata.
12. Skratenica COM je vezana Ul kompjuterski asistirano citanje.
13. "modem" je nastala ad kombinacije rijeci moduladja i demodulacija.
Na slijedecu grupu pitanja odgovorite tako sto izaberete jednu
od ponudenih opcija:&'l koju smatrate tacna:
1. Primarna memarija vecine modemih kompjutera se sastoji ad:
a) LSI, VLSI cipova j RAM cipova
b) LSI Bpova
c) magnetnih diskova I magnetnih traka
2. Koji od gube podatke u sluCaju nestanka napajanja el. energijom:
a) ROM cipovl
b) RAM cipovi
c) EPROM cipovi
190 Elementi hardvera j sistema za komunikaciju podacima
3. Memorijska lokacija je:
a) elektronika koja fizicki realh;uje memorisarijejedne"rijec.i
0) sekundarna memorija
c) lokacija unutar CPU
4. Prenos adrese, kontrolnih signaL. i podataka izmedu CPU i primarne memorije se
vrs: preko:
a) elektroaike koja fiziCkj realizuje prenos jedne rijeci
b) elektricnih vodova koji se nazivaju sabirnice
c) sekundarne memorije
5. Na QS':10YU vremena i naCina pristupa proiivoijno izabranoj jedinici podlltaka na
medlju razlikujemo;
a) medije sa direktnim i sekvencijalnim pristupom
b) primarne i sekundarne medije
c) magnetne j optiCke medije
6. Ako se podatku pristupa taka $to se redom pristupa sv1m jedinicama podataka
koji leZe izmedu tekuCe i zeljene pozicije. tada se radi 0:
a) rnediju;a direktnim pristupom
b} mediju sa indirektnim pristupom
c) mediju sa sekvencijalnim pristupam
7. Virtualna maSina je:
a) mehanizarn poveeavanja primarne memorije
b) simulacija jednog kompjuterskog sistema na drugom
c) mehanizam povecanja sekundarne memorije
a, Ve6i kapacitet memorije ima:
a) primama memorija
b) sekundarna memorija
c) obicno ne postoji velika razlika izmedu a) i b)
9. Backup je:
a) sigurnosna kopija hard diskova
b) sigurnosna kapija magnetnih traka
c) sigurnosna kopija sekundarne memorije
10. Terminal pripada;
a} ulazno/izlaznim hardverskim jedinicama
b) sarno izlaznim hardverskim jedinicama
c) sarno ulawim hardverskim jedinicama
11. Fu nkcija OCR je:
a) dlrektni ulaz MICR dol. ..umenata
b) stampani papimi izlaz
c) direktni ulaz sa pisanih ili stampanih dokumenata
12. Ergonornika ima za zadatak praizvodnju sottvera i hard vera koji;
a) je "eoma jeftin
Elementi hardvera i sistema za kornunikaciju podacimo
b) je prijateljski naklonjen korisniku
c'j je primjenjiv za potrebe 8Konomije
13. Automatiz.acija unosa izvor '; podataka nastoji da prihvati podatke;
a) poslije izvrsavanja tra! ,cije ili nekog drugog dogadaja
b) poslije rucnog editova",- ; grupisanja podataka
c) poslije popravljanja i pc -,:wnog unosa podataka
14. Tradicionalni metodi unosa podalaka se oslanjaju na korisnike sistema kOJi
prihvataju podatke:
a) sto je ,qlize imoru koji ih
b) iz izvornih dokumcnata
c) poslije iskrsavanja transakcije Hi nekog drugog dogadaja
191
15. Glavni tipovi hardvera u savremenim metodamn tlnOsa izvomih podatab su:
a) transakcioni terminali, OCR llredaji, glasovni ulazj
b) video· displeji, citaCi kartica
c) ulazi sa tastaturc, titati kartica
16. Funkcijski tasteri na tastaturama:
a) pove6avaju braj potrebnih pritisaka nn tipke tastature da bi se ostvarili
poslovi unosa podataka
b) reduciraju broj potrebnih pritisaka na tastature da bi se ostv,1rili
poslovi unosa podataka
c) ne uticn ua broj pritisaka pri ostvarivanju poslova Ilnosa podataka
17. OUI okrufenja za unos komandi koriste:
a) ikone i IDisa
b) tastaturu
c) glasovui ulaz
18. Inteligentni terminali:
a) sami izvode provjeravanje grdaka
b) mogu nezaYisno izvoditi poslove obradivanja podlltaka
c) sami izvode kontrolne funkdjc ulame kOffillnikacije
19. Automatsko prihvatanje podataka a prodajnoj transakciji za unos u
kompjuterski sistem VIS) se pomo(:u:
a) AIM maSina
b) CRT uredaja
c) POS tenninala
20. AlM ffiaSine se jos zovu i:
a) elektronski kes - registri
b) kes -
c) transakcioni terminali
21. SYjetlosna olovka:
a) konvertuje slike u digitalne podatke
b) omoguCava operate rima da Hoose podatkc u kornpjuterski sistem pl.ltcm
pritiskanja povrsine scnzitivno osjetljivog ekraoa
I
192
]
]
]
1
'"
"

J
l
:.)
j

j
11
j
1
.J
1
J
]
]
]
1
I
Elementi harduera isisterna za,komunikaciju podacima
c) koristi fotoelektricni princip po unosu podataka. u kompjuter pomocu CRT
ekrana -
22, Zvucni terminali 7..<1 nnos
a) omogucavaju direktni unos podataka u kompjuterskl sistem putcrn verb.i1ne'
komunikadje sa ljudskim operaterom
b) omoguCavaju indirektni unos podataka u kompjuterski sistem putem
specijalno snimljenih uputa operatera
c) pokrivaju zahtjeve neophodne za sintetiz.aciju ljudskog govora
23. OCR - opticko prepoznavanje karaktera:
a) obezbjed:nje metod direktnog uJaza podataka iz izvornih dokumenata u
kompjuterski
b) obezbjeuuje metod direktnog izlaza podataka
c) Cita numericke karaktere
24. Skracenica elM je vezana "la:
a) kO!1lpjuter-izlaz-mikt-ofilm
b) kompjuter-ulaz-mikrofi!m
c) kompjuterski asistirano cHaNe
25. Rijec "modem" je nastala cd:
a) rije6 modulacija
b) rijeci demodulacija
c) od kombinacije rijeci pod a) i b)
26. Modem konvertuje:
a) analogne signaJe iz kompjutera u digita1ne signa1e odgovarajucih frekvencija
koji se prenose preko obicnih telefonskih linija
b) digitalne signale iz kompjute::oa u analogne signale odgovarajucih frekvendja
koje se pre nose preko obicnih telefonskih linija
c) analogne signale iz kompjutera u digitrune signale odgovarajuCih frekvendja
koji se prcnose preko spedjalnih teIefonskih linija
27. Kompjuterska mreia predstavlja komunikacioni medij koji povezuje:
a) vise kOlupjutera i omogucuje im razmjenu podataka
b) we uredaje jednog kompjutera
c) vise kompjutera putem n:.oJerna
Na slijedeca pitanja odgovorite tekstualno :
1" Navedite tipove memorijskih med:ja!
2. Koje su funkcije i :':'lIakteristike CPU?
3. Sta su nap! dis"kovi i cemu slul.t,"?
4. :ita su Illagnetne trake i cemu sluze?
5. Koje \Tste hardverskih jedinica. VIse komunikadju izmedtt kompjutera i okoline?
________________
6. Sta su korisniCki. interfejsi i cemu sluie?
7. Koji tipovi"hardvera se koriste u savremenim metodama 3utomatizacije "unosa
izvornih dokumenata? "
8. Staje kompjuterska"grifika I koje su njene osnovne karakteristike?
9. Koje su glavne kategorije kompjuterskih terminaJa?
10. Koji su najceSti vizueliH izlazni
11. Koji su vizue1ni u1awi uredaji?
12. Navedite tipove printera i njihove karakteristike!
13. Koje su karakteristike OCR hardvera?
14. Koje su karakteristike MICR hardvera?
15. Sta spada u komunikadoni hardver u komunikadonim mrefama?
16. §ta su modemi, cemu sluze i kako funkcionisu?
4
Softver i ( ~ i 1 0 V e
programirdilja
Vrste softuera • Sistemski i aplikativni softver _
Koncepti i metode programiranja • Faze procesa
programiranja _ Kratkipregledprogramskihjezika _
Primjer realne primjene • Neka pitanJa ZQ prot!jeru znanja
I
1
j
1
1
o
,
1
J
1
j
1
!
J
I
1
Softver je ana sto vas kompjuter cini da se
ponasa i izgleda pametniji od vas.
Winn Sehworten, 1994.
softver i osnove programiranja
197
----
Vrste softvera
U prethodnim poglavljjma smo vee definisali pojam softvera i elaborirali znatan
dio njegovih komponenti. Sada cerna sistematizirati i elaborirati osnovne
pojmove kqje sma vecidentificiralU objasnili U osnovnim n a z n ~ a m a . odnosno
onoliko kolikoje bila potrebno da hi se shvatili osnovni pojrnovi 0 hardveru i
komunikacijama.
Mada postoje razlicite vrste klasifikacije softvera, ovdje cerna se ograniciti
na tri nacina na koja softver moze biti kategoriziran da bi detaljnije dali pregled
ave vazne teme.
Sistemi za obradu informacija se oslanjaju na softverske resurse, kao i na
hardver i /jude
l
da hi izvrSili transfonnaciju resursapodataka u inforrnacione
produkte. U ovom kontekstu, softverski resursi se sastoje od:
• Prograrna sacinjenih od instrukcija koje se koriste da bi usmjeriH
funkcionisanje hardvera kompjuterskih sistema.
• Postupaka koji sluZe da usmjere aktivnost !judi koji operisll i koriste
kompjuterski sistem.
Takoder sme naglasili da se kompjuterski softver sastoji od dvije glavne vrste
programa:
• Sistemskog softvera ~ programa koji kontrolisu i poddavaju
funkcionisanje kompjuterskog sistema, dok on izvrsava razlicite zadatke
obrade podataka.
• ApIikativnog softvera - programa koji diktiraju naCin konkretne
upotrebe iliprimjene (engL application) kompjutera, d ~ bi ispunili potrebe
korisnika za obradom podataka.
Konacno. trebalo bi imati na umu da se kompjuterski softver moie dodatno
podijeliti najas dvije kategorije, u zavisnosti da Ii je razvijen od strane sarnih
korisnika iIi nabavljen iz spoljnih izvora ito:
• Softverski paketi - programi koje korisnici nabavljaju ad razlicitih
prodavaca softvera, koje su razvili proizvodaci kompjutera, nezavisni
proizvodaci ili drugi korisnici.
198
Softver i osnove programiranja
Slika .4.1 ;
/'regie<!
sistemskog ,
apllkativnog
softvera
• Korisnicki razvijen softver - programi koje Stl razvili korisnici iii
profesionalni prograrneri unutar organizacije koja koristi kompjutere.
Say softver treba da poddi funkcije ulaza$ abrade, izlaza, pohranjivanja i
kontrole u jednom kompjuterskom sistemu. Slika 4.1. surnamo pokazuje
glavne kategorije sistemskog i aplikativnog softvera, a stvarni tipovi kategorija
softvera zavise najprije od proizvodaca i modela kompjutera koji se koristi.
to zavisi od toga koji se dodatni softver koristi da poboljsa rad
Kornpjutera iIi da izvrsi specificne zadatke za korisnike.
Softver i osneve programiranja
Sistemski i aplikativni softver
Sistemski softver se sastoji od kompjuterskih programa koji
kontroliSu i podrzavaJu rad kompJuterskog sistema i njegovih
aktivnosti na obradi podatakd.
199
Sisterniki niz programa, kao stosu operativni sistemi, sistemi
upravljanja bazama podataka. komunikacioni monitori, usluzni programi i
prevodioci za kompjuterskc programskejezlke, Ipak, treba prirnijetiti da se
ti programi mogu svrstati u tri glavne funkcionalne kategorije:
• Pl'ogrami za kontrolusistema koji kontrolisl1 koriStenje hardverskih,
softverskih i informacionih res ursa kornpjuterskog sistema tokorn
izvrsavanja raznih obrada podataka od strane korisnika, Najvazniji
kontrolni prograrni su operativni sistemi, sistemi upravljanja bazama
podataka i programi koji nadziru komunikacije.
• Programi za podrsku sistema koji podrzavaju operacije, llpravljanje
i korisnike kompjuterskog sistema, taka sto obezbjeduju niz fllnkcUa:ta
podrSku u radu. Glavni programi te vrste su usluzni programi, programi
koji nadziru prefomansesistema i programi koji nadziru sigurnost sistema.
• Sistemski razvojni prograrni koji pornazu korisnicima da razvijaju
programe i postupke za obradu podataka 1 koji pripremaju korisnicke
programe za izvrsavanje na kompjuteru. Glavni razvojni programi su
jezicki prevodioci i sistemi za razvoj aplikacija.
Oni sluze kao softvcrska rneduveza (slika 4.2) izmedu hardvcra
kompjuterskogsistema i korisnickih aplikativnih programa.
Vee smo rekli da su najvazniji slstemski softverski paketi 2a bilo koju \'Tstu
kompjutera operativlli sisterni.
Operativni sistemJe integrisani sistem progranw koji
nadgledqju operacije kaje izvrsava centralno procesno
Jedinica, kontrolisu ulozllo/izlmneJunkcije ifunkcije
memorisanja podataka kompjuterskog sistema i obezbjed1dl1
razne popratnejunkcije kada kompjuter aplikativile
programe korisnika.
._----_._---------
I
!
1
j
]
1
200
Stika 4.2
Softverski
lnterfejs
izmedu
korisn:ka i
hudvera
Softver i osnove programiranJa
Primarni cilj ope.rativnQg sistema je da maksimalizira produktivnQst.
kompjtiterskog sistema, tako sto ce obezbijediti da on funkcionise ,na
najefikasniji i hajefektniji moguCi naCin. Operativni sistem minimizirazahtjeve
za covjekovu intervenciju pri izvrsava'nju mnago funkcija koj"e Sil nekad bIle
posao operatora, Operativni sistem takode pojednostavljuje p O S ~ l O
programeru kompjutera, posto saddi programe koji u znacajnoj mjeri
pojednostavljuju ulazno/izlazne operacije i operacije pamcenja podataka, kao
i mnage druge uobicajene funkcije pri obradi podataka.
VeCina operativnihsistema su dizajnirani kao nizprogramskih modula, koji
mogu biti organizirani na nekoliko nacina, taka da formiraju operativne
sisteme sa razlicitim mogucnostima. Tako seoperativni sistem moze prilagoditi
zahtjevima konkretnih kompjuterskih sistema i korisnika. Moze se postici
takva mjeSavina mogucnosti operativnog sistema koja ce odgovarati procesnoj
mod i memorijskom kapacitetu nekog kompjuterskog sistema, kao i tipu
zadataka obrade podataka koji se na njemu trebaju obavitL
[)
softver i osnove programiranja 201
1
Slika 4·3 je primjer program. koji su, iii mogu biti, ukljuceni u UNIX
operativni sistem kojije razvilaje firma AT&T. Verzije UNIX-a se koriste na
mnogim velikim kompjuterima
J
supermini i supennikrokompjuterima zatc
sto je UNIX motan i prenosan operativni sistem, tj. rea1izovan je na nizu
hardverski razliCitih kompjutersyJh sistema, sto omogueava da programi pisani
za taj operativni sistem rade na svim kcmpjuterima koji koriste UNIX, gotovo
bez ikakvih prepravki. Naravno, vecina operativnih sistema za
mikrokompjutere ne ukljucuju toliko mnogo raznih program •.
Kontrolni programi u operativnom s!stemu (slika 404) vrse tri glavne
funkcije kompjuterskog sistema ito:
• Upravljanje zadacima obrade podataka - priprema, vremensko
rasporedivanje i nadgledanje zadataka (eng. jobs, tasks) kompjuterskog
sistema, vezanih za neprekidnu obradu podataka. Ova funkcija je
ostvarena integrisanim sistemom programa koji vremenski raspodjeljuju
i upravljaju tokom zadataka u kompjuterskom sistemu. Aktivnosti
202 So/tver i osnove programiranja
---
Stika 4.4
Uloga
kontroinog
slstemskog
softvera
upravljanja zadadma uldjucuju interpretiranje iskazajezika za kontrolu
zadataka (eng. Job Control Language), vremensko rasporedivanje i izbor
zadataka za obradu od strane kompjuterskog sistema, pokretanje
izvrsavanja svakog zadatka, okoncavanje zadataka i komunikaciju sa
operatorom kompjutera,
• Upravljanje resursima - kontrola koristenja resursa kompjuterskog
sistema ad strane 05ta10g sistemskog softvera i apUkativnih programa
koji se izvrSav·aju. Ovi resursi ukljucuju primarnu rnemoriju, sekundarnu
memoriju, procesno vrijeme CPUa i ulazno/izlaznejedinice. Posta se tim
resursima mora rukovoditi da bi se ostvarili razni zadaci obradepodataka,
ova funkcija se cesto zove upravu'anje zadacima abrade (eng, task
management),
• Upravljanje podacima - kontrola ulaza/izlaza podataka, kao i njihove
iokadje, pohranjivanja icitanja, U nekirn operativnimsistemima, programi
koji obavljaju ovu funkciju se zovu ulaznp/izlazni kontrolni sistem (eng.
Input/Output Cotrol System), posta su ani skupina programa koji
obavljaju sve funkcije u vezi sa ulazom i izlazom podataka. Programi za
upravljanje podacima kontrolisu upravljanje prostorom na jediolcama
Softver i osnoue programiraru'Q
203
sekundarne memorij,· i format i nacin katalogiz;ranja za
podatke i .prenos ,,:;\;\2 izmedu jedinica prirnarne j SekuTIdarne
memorije. Posta veee '" poslovnih primjena zahtijeva znacajan udio
ulaznojizlaznih operadJ3 i operacija nad sekundarnom memorijom,
program a za upravljanje podacima znacajno pojednostavljuje
pOSb.,?'progra..'lll.ranja poslovnih aplikacija,
U nekim operativnim sistemima, neke funkcije upravljanja rlj.'sursima,
zadacirna obrad¢t.podacima obavlja grupa kontrolnih programa koji se zovu
iIi nadzorni dio operativnog sistema (eng. supervisor,
takode poznata pod eng, nazivima executive monitor iIi controller).
Nadz6tni dio usmjerava operacije cjelokupnog operativnog sistema preko
kontrole j koordinacije (1) ostalih programa operativnog sistema, (2) ostalih
sistemskih i aplikativnih softverskih paketa i (3) aktivnost svih hardverslGh
kompjuterskog sistema,
se nalaze u primarnoj memoriji kadagod kOO1pjuter
:-ad.l, n}egov; segmenti prebacuj1..l izmedu primarne memorije i
Jedmlce za sr::JestaJ sa pristupom koja se zove mjesta smjestaja
nadzornog dvela (eng, supefVlsorresidence). Nadzorni dio nadgleda ulazno/
izlazne aktivnosti i upravlja prekidnim stanjirna, vremenskorn raspodjelom i
pore,tkom procesnih zadataka, prihvatanjem programa i dodjelom prim arne
memorije.
On takode koordinira upotrebu ostalog kontrolnog softvera, kao npr.
komunikacionih 'P.1;)uitora i sistema za upravljanje bazama podataka. Nadzorni
dio takode komunicira sa operatorom preko kompjuterske konzole kojom se
prati status operacija kompjuterskog sistema 1 pamte informacije koje su
potrebne za propisno vodenje poslova.
Slijedeci vazan dio sistemskog softvera savremenih kompjutera predstavijaju
sistemi za upravljanje bazama podataka:
Sistem za upravljanje (DB;\;IS _ Data
Base Management System) je skuI' kompjuterskih
programa za kontralu kreiranja, odriavanja i koristenja bozo
podataka od strane korisnika i or'ganizacija kaje koriste
kompjutere.

I
!
!
104

iii
"
n
e,
(1
.il

,
;;
1

]
]
J
1

j
j
i
I
I
I
Softver i osnove
DBMS je sistemskl progr<amski paket koji pOillafe po koristenju integrisanih'
sktipova podataka_i datoteka i datoteka koji su saddaniu bazama podataka.
OmoguCava razHCitim aplikativnim da jednostavno
pristupaju isloj bazi podataka. DBMS lakMe pojednoslavljuje proees
isCitavanja podataka iz baza podataka u formi prikaza i iz;j.staja. Umjesto da
se pisu kompjuterski programi za Citanje infonnacija,. korisnici mogu postavljati
jednostavna pitanja u upitnomjeziku (eng. query language) kO}i obezbjeduje
veCina DBMS. Prirnjeri popularnih D EMS su euHnet i TOTAL finne CINCOM.
Populami sistemi za upravljanje bazama podataka na mikrokompjuterima
su BASE II i III, Clipper, Fox Pro, Oracle, SQL/DS Hi Acess.
Modema obrada podatka ovisi 0 komunikacionirnsistemima, koji omogueavaju
prenos podatka preko elektronskih komunikacionih veza izrnedu dva Hi vise
sistema i kompjuterskih terminala. To zahtijeva kontrolne komunikacione
programe zvane komunikacioni monitori (ili eng. teleprocessing
monitors), Njih konsti glavni kompjuter (koji se naziva host domaCin) ili se
konste u specijalizQvanim komunikacionim kontrolnim procesorima (tzv.
front-endkompjuterima).
Komunikacioni moniton i drugi slicni programi obavljaju funkcije kao sto su;
uspostavljanje i prekidanje komunikacione veze izmedu sistema i terminala,
automatsko provjeravanje uJazno Jizlaznih aktivnosti tenninala, dodjeljivanje
prioriteta komunikacionim zahljevima sa terminala, te detekcija i korekcija
grdaka pri prenosu podataka. Na taj nacin oni kontrolisu i podrzavaju
komunikacione aktivnosti u komunikadjskoj mrezi. Mikrokompjuteri imaju
svoje verzije takvih programa koji im omogueavaju da komuniciraju sa drugim
personalnim kompjuterima i velikim kompjuterima u mrezi.
Prevodiocijezika (ilijezickiprocesori) suprogrami koji
prevode druge programe i instrukcije masinskog jezika koje
kompjuter maze izvrsauQti.
Oni takode omoguCavaju pisanje korisnickih prag-rama time sto omogu6avaju
alate za kreiranje i pisanje programa. Kompjuterski programi se sastoje ·od
skupova instn:.;kcija napisanih u programskim jezicima kao stn su BASIC,
COBOL, FORTRAN iii Pascal, koji se moraju prevesti u masinskijezik prije
nego sto se mogu pustiti oa procesiranje CPU.
§oftver i osnove pragramirarVQ 205
Vecina prevodilaca jezika se zovu iIi asembleri (eng.
(eng, ·compilers) iIi interpreteri (eng,

Interpreteri prevode'i izvrsavaju jednu po jednu programsku naredbu,
nasuprot kompajlerima i asemblerima koji prvo proizvedu cjelokupan program
u ma!iinskomjeziku: Proces jeziCkog prevodenja se zove interpretacija kad a
se koristi interpreter, kompafiirarv'e kada se koristi kompajler i asembliranje
kada se koristi asembler.
Slika 4·5 prikazujetipieanproces prevodenjajezika. Program napisan ujeziku
kao stoje BASIC iIi COBOL sezove izvorniprogram (eng. source progream).
Karla se izvorni program prevede ns masinski jezik, on se zove objektni
program object program). Kompjuteronda izvrsava objektni program.
Pored objektnog programa
t
prevodilac moze proizvesti listing iIi prikaz
izvornog prograrna i eventualn.e poruke 0 greskama (zvane dijagnostika -
eng. diagnostics), koje identifikuju programske greske koje prevodilac
prepoznaje.
su specijalizovani programi koji obavljaju uobicajene
rutmske IlteratIVne funkcije i dostupni su svim korisnicima kompjuterskog
sistema. Usluini programi, kao prevodioci jezika i vecina kontrolnih i
aplikativnih programa se dde u formi programskih biblioteka.
Uz tOt obic.no postoji sistemska biblioteka cesto koriStenih programa i
potprograma (eng, subroutines) koje dijele svi korisnici
kompjuterskogsistema. Stoga. najeescejeobezbijeden vaian usluzni program
zvani bibliotekar (eng, librarian), koji katalogizira, upravlja i odriava
imenik (eng. directory) programakoji su srnjesteni u raznim bibliotekama u
kompjuterskom sistemu.
Drugi usluzni programje povezivac (eng. linkage editor,linker) koji modificira
objektni program definisuCi konkretne lokadie u memoriji koje su programu
potrebne i koji spaja objektni program sa koristenim potprogramima iz
biblioteka. .
Glavna kategorija usluznih programa su pomocni programi (eng. utility
programs, utilih'es), koji obavljajt:t razne pratece pos1ove i vrse konverzije
datoteka, Programi za sortfranJe i spajan;je (eng. sort-merge programs) vazni
su pomocni programi koji vrse operacije sortiranja i spajanja skupova
206
Stika 4.5
Proce!i
prevo6enja
jezika
Softver i osnove programiranja
podataka, koje Sll potrebne u mnogim primjenama za obradu podataka,
Pomocni programi takode "ciste" primarnu memoriju, uCitavaju programe,
pamte stanje primarne me:qIorije (eng. memory dumping) i prebacuju
datoteke sa jednog medija snUeStaja na drugi.
Sistemi za razvoj aplikativnih programa pruzaju interaktivnu pomoc.
programeru u razvoju apJikativnih programa. Softverski alati pomazu da se
pojednostavi i automatizira proces programiranja. Sjstem za razvoj aplikacija
mi tu fu!1kciju obezbjeaenjem programa koji podri3vaju interaktivno pisanje
i modifikaciju programa, njihova prevodenje
1
testiranje, otldanjanje gresaka
(eng. debugging) i odrZavanje.
Monitori performansi sistema su programi koji nadgledaju izvrsavanje
programa u kompjuterskom sistemu. Oni prate ponasanje sistema i proizvode
izvjestaje koji sa.drie detaUnu statistiku u vezi sa koristenjem kompjuterskih
resursa. kao npr. procesorskog vremena, memorijskog prost ora, ulazno/
izlaznihjedinica i sistemskih iaplikativnih programa. Takvi izvjestaji se koriste
za planiranje efikasne i efektivne upotrebe kompjuterskog sistema.
Softver i osnove programiranja 207
Monitori sigurnosti S: .lema su progra!TI1 koji nadgledaju korl'$tenje
kompjuterskpg sistema11: -, dlU njegove zastite ad nliovlascenog koristenja,
prevara i Ta1.v:i r' obezbjeauju kompjutersku siQurnost koja
je potI"ebna da bi se sarno c ,scenim korisnicima dozvolila upotreba sistema.
Npr.> identjfikacioni kod(J_-; i lozinke se cesto koriste u tu svrhu. Monitori
sigurDodi sistema upotrebu hardvera, softvera i podataka
Konacno, takvi programi nadgledaju koristenje kompjutera i pkupljaju
statistiku 0 nepropisnog koristenja. Oni proizvode izvjestaje koji
pomazu U odrzavatiju sigurnosti sistema.
Aplikativni softver se 5QstoJi od programa koji uprauljaju
kompjuterskim sistemom da bi se izvrsile konkretne akh'vnosti
abrade podalaka za korisnicke potrebe.
----
Ovi se programi zovu aplikotz'vniprogramijerupravljaju potrebnom obradom
za konkretan vid upotrebe iliprirnjene (eng. applicat.ion) kompjutera.
Primjena kompjuteraje njegovo koristenje s ciljem rjesavanja specificnog
problema iIi kankretnog posla za korisnika. Hiljade aplikativnih program a su
dosttipnL jer postoje hiIjade razlicitih poslova kaje korisnici ide obaviti.
Aplikativni softverukljucuje niz programa koji se dalje mogu izdijeliti na one
opste namjene (eng. general-purpose), poslovne, nallcne i ostaJe kategorije
aplikativnih programa.
Aplikativni programi opstc namjene mogu obavljati opste zadatake
obrade informacija za korisnike 12 svih oblasti primjene. NPL, programe za
obradu dokumenata (eng. word processing), elek1:ronske unakrsne tabele i
graficke programe mogu koristiti pojedinci kod kuee iIi la obrazovanje, po sao,
nauku iIi u mnage druge sVThe.
Poslovni aplikativni programi mogu iZV-fsiti zadatake abrade podataka
koji su potrebni da se podrie vazne pos]ovne funkcije ili industrijske potrebe.
Primjer nakoliko poslovnih funkcija i odgovarajucih aplikacija su:
knjigovodstvo (general ledger), marketing (sales analysis), financije (cash
budgeting), proizvodnja (materia! requirements planning), upravijanje
zalihama (inventory control) i kadrovska pit3nja (employee benefits analysis).
I
I
I
I
I
i31
Wi
11.:,
11
108
Softver i osnove programiranja
Naucni aplikndvni prograrni vrse zadatke u domenu
prirodnih, fizickih Hi drustvenih nauka,za"matem-atiku, huenjering i ostala
podrucja vezana za nanena eksperimente i razvoj. Neke siroke
kategorije aplikacija ukljucuju naucmi analizu, inzenjerski dizajn i nadzor
eksperimenata.
Drugi aplikativni prograllli obuhvataju ninogo drugilipodrucja primjene
kompjutera, taka da ih sve smje.stamou OV11 kategoriju. Taka rnozemo govoriti
o primjeni kompjutera U obrazovanju, zabavi, rnuzici. umjetnosti, sprovedbi
zakona, medicini itd.
Koncepti i metode programiranja
Za korisnike kompjutera, sve brojniju kategoriju zaposlenih, vaina cinjenica
o danasnjoj upotrebi kompjutera je da veCina ]judi koji koriste
kompjutere ne razvijaju svoje sopstvene prograrne. Umjesto toga,
oni koriste programske pakete koji su razvijeni iz spoljnih izvora, iIi koriste
programe kojesu napravili profesionalni programeri U organizaciji ukojoj rade.
lz toga se brzopleto maze zakljuCiti da znati neSto 0 programiranju nije ni
potrebno. To nije tacna, i to izmedu ostalog, i zbog slijedecih
• Poslovni ljudi, menadzeri i ostali karisnid konipjuteramoraju razumjeti
programiranje kompjutera, ukoliko trebaju da efektivno komuniciraju sa
programerima, s ciljern nalazenja kompjuterizovanih rje.senja poslovnih
problema.
• Razvoj mikrokompjutera, terminala u sistemima koji dijele proc,esorsko
vrijeme meau korisnicirna, On1ogucava mnogim korisnicima kompjutera
da jednostav1lo prave sopstvene programe prema svojim potrebama.
• Mnogi korisnici kompjuterajos programiraju kompjutere, ali to vise ne
ukljucuje kodiranje detaljnih instrukcija za obradu podataka u
tradicionalnom programskom jeziku. Umjesto toga, ani razvtjaju
aplikativne programe POlTlOCU kOllverzacionih neproceduranih
tokom interaktivnog "dijaloga" sa kompjuterom. Ipak, mnoge
tradicionalne pl'Ogramske aktivnosti jos pn tom treba ostvariti.
Sojtver i osnoue programiranja 209
T.ri koriStene savremene nietode programiranja 511 strukturirano
programiranje, Kompjuterski potpomognuto programiranje i
korisnicko programiranje.
Strukt:urirano je programska metodologija zasnovana na
saftverskom koji podrazumijeva sistematiean dizajn i razvoj
softvera i upravljanje procesom razvoja softvera. Sa sta..novista softverskog
inzenjeringa, razvoj programaje koordinirana aktivnostkoja ukJjucuje ljude,
alatke i probe, uz koristenje modernih metodadizajna. razvoja i upravljanja u
integrisanom priIazu problernu. Strukturirano programiranje ukljueuje metode
kao sto su dizajniranje programa odozgo-nadolje (eng. top-down design) i
koristi ogranicen broj kontrolnih struktura u programu da hi se razvili visoko
strukturirani mooeH programskog koda.
Strukturirano programiranje ukljucuje tehnike za dizajn programa, njihovo
kodiranje i testiranje, kao pomenuti dizajn odozgo-nadolje, modularnost (eng.
modularity), poboifsavanje ii karaka u korak (eng. Stepwise i
organizaciju posta u programerske timove sa glavnim programerom (eng.
Chief programmer teams). Strukturirano programiranje, osim toga, ukljucuje
upotrebu programskih alata, kao sto su strukture podataka, HIPO (eog.
Hierarchy dijagrame, pseudokod, strukturirano
pisanje programa. Ono je postalo rasireno zbog toga sto je uspje]o da
standardizuje prograrnerski proces.
Nairne, programiranje je tradicionalno bilo kreativan posao koji su radili
pojedinci, koji su maksimalno optimalno iskoristavali kompjuterske resurse,
tj. procesno vrijeme i raspolozivu memoriju mjerenu u ldlobajtima. Naravno,
sa porastorn duzine, takvi su prograrni postali veoma necitki i izuzetno teski
za analizu. Osim toga, hili su podlozni greskama koje su postajale brojne j
cesto dobro skrivene, pa su se izuzetilo tesko ot!<rivale u toku testiranja.
Za razliku od takvog pristupa, strukturirani pristup istice timski razvoj
programa i koristenje standardizOvanih koncepata u programskom dizajnu.
Tako se dobijaju programi koji su znatno rnanje i nisu
podlofui greS:kama. Istina, tako koncipirani programi U10gU biti sporiji pri
izvodenju, odnosno manje efikasni. Medutim, napredak kompjuterske
tehnologije uzrokuje da ta razHka u efikasnosti postaje sve manje i manje
prirnjetna, pa se time gube i posljednji argumenti protiv strukturiranog
programiranja.
210 Softver i osnove programiranja
S obzirom na reeeno, efekti koji su se pokazali nakon uvodenja strukturiranog ,
. prograiniranja u siraku praksl;l su: . .
• Po·vecana produktivnost programiranja - tj. programeri pisu
prosjeku vise programskih instnlkcija, koje uz to sadrZ:e manje greske.
• POVecan& ekonomicnost pr-ogramiranja - smanjena je cijena i .
vrijeme razvoja programa.
• Povecana jednostavnost progralniranja - programe je
jednoGtavnije pisati, ispravljati, dopunjavati i oddavati.
Sve prisutnija automatizacija razliCitih poslova se odrazila na praces
programiranja u tome sto dauas programed fade uz znacajnu pomoe samog
kompjuterskog sistema, piSllC.i i testirajuci svoje programe ilZ softverski
poduanu interaktivnu upotrebu terminala i mikrokompjutera.
Tako je u programersku praksu uslo kompjutel'ski potpomognuto
programiran.je Hi CAP (eng. Computer - Aided Programming), kroz
upotrebu specijalizovanih programskih paketa koji se nazivaju sistemima
za razvoj aplikacija (eng. Application Development System - ADS) iii
generatorima apIikacija (eng. Application Generators). Uloga ADS paketa
u prograr.:1iranju je sliena ulozi DBMS paketa u kreiranju. modifikaciji,
sortiranju i ostalim operacijama nad bazama podataka.
ADS paketi nude niz tzv. programskih alata (eng. programming tools iIi
programming toolkits), koji vrse automatizaciju pojedinih faza programerskog
procesa: logickog dizajna, pisanja i modifikacije, kodiranje, testiranje,
otklanjanje gresaka i odrlavanje.
Slijedeci vazan momenat u razvoju kompjuterski potpomognutog
programiranja hilaje pojava programskihjezika !':etvrte generacije (eng.
Fourt generation language - 4GL) ili tzv. neproceduralnih jezika.
Pojednostav]jeno receno. u tim programskim jezicima se ne izlaze niz
kOje vrse zeljenu obradu podataka, vee se kompjuteru pomocu
nJlh saopstava sta se xeli obaviti, Ovakvi jezici najcesce pocivaju na t;.potrebi
ADS i DBMS paketa.
Kompjuterska industrija i organizaclje koje koriste kompjutere haz
korisnicko programiranje su pokusali da odgovore na probleme kojeje
nametnuo tradicionalni nacin pravljenja programa. Ohrabrili Stl same
80ftver i osnoue programirwlia
211
kcrisnike da se sarni"qkljuce u programerski praces, nudeci im
hardverske. softverske i"organiiadone resurse
J
kao sto je:
• Hardverska podrska. Korlsnici se snabdijevaju inteligentnim
radnim stanicama, najcesce mikrokompjuterima povezanim u mrezu
sa pristupom centralnim bazama podataka i resursima velikih
kompjuterskih sistema. Korisnici mogu koristiti svoje mikrokqmpjutere
za pristup kaa i podacima u mrezi, i iz tih centraJn:a-i resursa
koristiti podatke i softver koji im pomaze 1I plsanju njihovih aplikativnih
programa.
• Softverska podrska. Najcesce se ogleda u ponudi rawih
progl"amskih alata korisncima, sto ukljucuje ADS pakete, 4GLjezike,
DBMS pakete i sisteme za produkciju lzvjestaja. Ova ponuda je
nadopunjena obieno raznim opstenamjenskjrn apJikativni softverom, kao
sto suprograml za tabelarne proracune, za kompjutersku grafiku iIi neke
specijalizovanije poslovl1e aplikacije.
• Organizacionapodrska. Korisn:cima se nudi nova YTsta organizacione
podrSke - informacioni centar, odnasl1o centralizovani skup usluga
za korisnike, U kontaktu s njim oni mogu razvijati svoje aplikativne
programe za zailovoljenje sopstvenih informacionih potreba, tako sto im
se tim putem pruza hardverska i softverska podrska, bo i kadrovska
podrska u vidu korisnickih konsultanata.
Korisnicko programiranje vremenom j razvojem softverskih pakera proJazi
kroz razlicite forme i sve vise dobija Da znacaju.
Faze procesa programiranja
Danasje jos cesta pogresna predstava da praviti sistem za obradu informacija
je isto sto i programirati kompjuter. Zbog toga je jedna ad najvaznijih stv<lri
kojeje potrebno nauciti 0 kompjuterskom programiranju daje ono 5(!mo jl:dan
. dio sireg procesa razvoja sistema za obradu informacija, Taj se proces zove
ciklusom razvoja'sistema (eng. system development cycle), Cesto se
koriste j druga imena, kao sto $U .- razvoj aplikacija i analiza i
projektovanje (informacionih) sistema (eng. application development;
system analysis and design).
l
j
;
j
.J
j
)
1
J
j
)
212
5lika 4.6
us rarvoja
sistema
Softuer j osnove programiranja

Kao sto sistemi za obradu infonnacija iz hardverskih:
Ijudskih i resursa podataka, taka se proces programlrall)a. prvenstveno bav1
transformacijom res ursa podataka u infotmacione
Slika 4·6 prikazuje sest osnovnih koraka. u razvoju
programiranje tekjcdnaizdvojena faza ciklusa slStema (lak0postoje
i misijenja po kojima ana predstavlja medufaznu lIt diD neke od ostahh faza).
Ovako kako je prikazan, taj se dklus sastoji,od:
(1) utvrc1ivanje potrebe za obradom informacija iii istraZivanje (eng.
investigation);
(2) analiza funkcionalnih zahtjeva (eng. analysis);
(3) projektovanje hardverskih, sofivershlh, personalnih j specifikacija
podataka (eng. design);
(4) razvoj sofivera, odnosno potrebnih kompjuterskih programa (eng.
software development),
SISTEMSKO
ISTRAZIVANJE i
1---··

SISTEMSKA I
__..J
I

SISTEMSKI
... DIZAJN
I
'/
IZGRADNJA
SOFTVERA.
J
SISTEMSKA
IMPLEMEIHACUA
J
SISTEMSKO
ODRZAVANJE.
• D<'!Uljna Informllclonlh potrebll
kt)r1snfcke- <)fganiUldjE'1
kojl se koMsti. lZlfadnjIl1os!cko! ulamo! procem;Sn)lI,
mt-moritlUnJa ( ...{nrh nhtjeva predlolenog
sistefTll!.
DitaJn 15 koji z&dovoljava potrebe it faze
• analire. Pra...!j..nJe hardvera lopreme (
utedajaj, smtV<:!fll {program!!; I procedural. .
(kodSl'llka), rl!'SurUl podataka. I ,nformac()nlh
produkata petrebnih za implementlrll.nJe ulala, .
pr<:lcesiranJII, l1;l"'111, j kontro\nlh funke. Ja
novog Ihteml.l.
• Pr<'lvijenj .. kompjut ..akil'l koji
so(tvenke fale d!l<'lJrI.1
• imtl.llrranJe loftllwa.
dok\lmentoYaIlJe .... Obuka IJud! oP<:1ra,('''''1 'ad
i xoriitenJe liHema. Pocetl.lk operJ>tlvrlog
• IMnitodng. ! po
Softver i osnove programirar!.ia
213
(s) sistema (eng. te
" (6), odrzava'nje sistema (e"ng; maintenance).
Kompjutersko progrimiranje se i sarno maze posmatrati kao proc:es koji
rezultira razvojem kompjuterskog programa, tj. niza preciznib instrukcija koje
upravljaju obradom informacija. Metiutim, kompjutersko programiranje De
zahtijevasamo pisanje tih instrukcija vecje i sarno izdijeljeno na faze procesa
programiranja:
(1) analiza,
(2) dizajna,
(3) kodiranja,
(4) provjera
(5) dokumentacija i
(6) odrzavane.
Slike 4·7 i 4·8 sumiraju svaku ad tih faza kojesu prisutne i u tradicionalnom
i kompjuterski potpomognutorn programiranju.
Uloga ove prve faze, analize programa (slika 4.9), je odgovaranje na pitanje
staje funkcija koju program treba da obavIja. Odgovorna ovo pitanje direktno
zavisi od tipa problema i vee prodenih koraka u sirem cikIusu razvoja sistema.
Cak i veoma slozeni matematicki i naueni problerni mogu bitijednostavni za
analizu, pod uslovom daje prethodni posao analize sistema propisno uracien.
Ukoliko se funkcijazeljenog programa posmatra u kontekstu IjeSavanja nekog
problema, onda se analiza programa zapravo sastoji od anaBze problema i
njegove specifikacije. S druge strane. ukoliko se ta funkcija posrnatra u
kontekstu funkcionisanja nekog infonnacionog Sistema, onda analiza programa
treba ukljuciti i softversku specifikaciju kojaje nacinjena u fazi dizajna
sistema za obradu informacija. Kljucno je, dakle, da ova faza procesa
programiranja utvrdi:
(1) trazeni izlaz,
(2) moguci ulaz,
(3) podatke koji ce bili dopremljeni iIi azurirani u memoriji,
.
214
Stika 4,7
Faze
:radicionatoog.
procesa
lrogramiranja
Softver i osnove programiranja
• ArlaUzlranje predloiene kompjutenke <lplikaclje
. kakn bi SI!! odredilo 5e-,?cekuje oh se po$tigne
prnlVamom.
• Planir;anje i db:iijl'l U/I karakt<ll"istika, spedfikacija
podataka, procedura proWliranJa i
kontl-olnih metoda potrabr,ih UI pr<K/ioienu aptiklld )11.
• Izgradnja detaljnog $kupa hkau u ?dgOllarlljucerYl
programskom je:ziku kojim pr<>gra.m:oki diu)n
konvertuje u kompjuteUki program.
• Provjera, I i$pra'<'ljanje novonapisanog
kOmpjutNskog prOWama,
• det<1ljn0B opb.a dizajna i irutrukcijll
kompjuterlkoB Pf"osrama.
• Relli<:llranje uspostallijenog kompjuter$koB program"
k/,lje tahtljeva pobl,l!jianje u 1!nislu a:lurlranja, pro<iriva,>ja
ill korlIlOv<1nja.
(4) potrebnu obradu (matematicku, JogiCku ilidrugu), te
(5) neophodne kontrolne postupke, koje treba preHminarno utvrditi.
Faza dizajna progrruna se bavi planiranjem i dizajnom specificnih ulazno/
izlaznih karakteristika, procesnih struktura, memorijskih
specifikacija i kontrolnih metoda, potrebnih u ravrijanoj aplikadji.
Kao i u prvqj fazi, tezina dizajna programa direktno zavisi od prirode problema
i terneljitosti sa kojom je uraden prethodni posao u ciklusu dizajna -
projektovanja sistema. U tradicionalnom dizajnu programa, onje ukljucivao
razvoj skupa logickih pravila i instrukcija koje su upravljale obradom. Taj dio
dizajna se naziva dizajnom algoritama,·koji se mogu definisati kao nizovi
konacno mnogo pojedinacno dobro det1nisanih instrukcija, koji u konacno
mnogo koraka dovode do rezultata.
Naravno, u sisternima kompjuterski potpomognutog prograrniranja, veCina
algoritama se automatski generise,
Softver i asnove programiranja
Slika 4.8

potpomognuwg
procesa
programiranja
• Aflali2iranje preo!oiene komp jutenke
kako bi odr..-dilo Ita ocekuje
zadovolji.
215
• Int<'f"kt,y"i komp)utenk, potpomo$l1ut U"\OXl
i ;tla!r';!' eklana, dokumenata, ;rvjcitaja,
proc ... dUle pril(UP3 i podataka i
pr"coJd(Jfe I po'tupka prili.om glelke.
• Ol\m komp!el<>n;n i neuobieajenib koj"
t,,,ba kodirMi, ,av o.\bii pcograrn,ki kexl

• Te>tlranJe je minimalno /Xl;:!O i" automat,k:
k04 Pel greike.
• Najveci dio je kre;,att
veijem ... faze dlU1jtta ,k<,dirar1ja
• .. s.. mai .. j .. dno,\,\Vno
Ipecit;ka{l)e, kod 1

Tradicionalni programski dizajn je cjelokupni program dijelio na dije.love
(module) koji su zasebno vrsili inic:ijulizaciju, ulaz, obradu, izlaz, a uz
to je ukIjucivan i zavrsni modulo VeCina program a (slika 4.10) takoQer ima i
kontrolni modul, koji se bavi ispitivanjem i kontrolom:
(1) redoslijedaobrade,
(2) repeticije programskih koraka (tzv. skakanje - eng. looping),
(3) vanrednih stanja, kao sto su greske, te
(4) ostalih devijacija U odnosu na zacrtane potrebe obrade.
Top-daun dizajn Hi dizajn odozgo-nadoIje (eng. top-dovv'Tl design)je glavTli
metod razvoja programa U strukturiranon: programiranju. U njemu su
ukJjuceni slijedeci koraci:
• Programerrnora definisati izlaz koji zcli da dobije kao rezultat programa,
zatim raspolozivi ulaz i glavne zadatke procesiranJa koji su potrebni da
se iz ulaza dobije izlaz.
1
j
"
j
J
1
216
S!\ka 4.9
Analiza
programa:
sistemski
funkdonatnl
pristup
Saltver j osnove progra,miranja
.... ""!- ....
, "

: 0
• Zatim se glavni zadaci procesiranja dekomponuju na nekoliko
funkdonalnih modula, koji diktiraju strukturuproce.siranja u prograrnu.
• Konacno, definise se logika procesiranja, odnosno algoritam za svaki
modul. Programer najprije razvija glavni modul, pa zatim ostale.
Da bi se izvrsilo projektovanje svakog od modula, koriste se razni alati, kao
5tO Sll strukturni dijagrami (eng. structure charts), HIPO dijagrami
(eng, HIPO charts), dijagrami toka (eng. flowcharts), pseudokod (eng.
pseudocode) i tabeIe odlucivanja (eng. decision tables).
SadrZ,aj svakog rnodula u top-daun dizajnujelimitiran slijedecim zahtjevima:
• Svaki madul maze imati tacno jednu ulaznu i jednu izlaznu tacku.
• Svaki modul treba predstavljati jednu funkciju programa (npr.
"procitaj zap is sa diska"J.
, Sojtver i osnove programiranja
Stika 4.10
Programski
moduli 5
primjerima
tipu:nih
akt\vl1ostl
• Kootrolna
programska
petlja
217
PR1MJER1:
• Nijedan modul ne zahtijeva veliki dio programskog koda. Neki eksperti
ova postrozavaju zahtijevajuCi da modul ne maze imati vise ad 50 linija
programskih instrukcija.
Svrha ovih ogranicenja je upravo pojednostavljenje i standardizacija
programerskog procesa, sto se posme pisanjem programa koji su jednostavniji
za citanje, testiranje i korekciju. Dijeljenjem velikogprograma najednostavne
module ne dobija se sarno najednostavnosti dizajna vee i na jednostavnosti
kodiranja, testiranja i dokumentacije.
Programi koji Sil pisani metodom se sastoje ad niza modula koji SU
medusobno vezani U strukturu stabla, pa se strukturni iii hijerarhijski
dijagrami (eng. structure or hierarchical charts) mogu koristiti za
prikazivanje progamskih modula. njihove namjene i medusobnih odnosa (slib
4·11). Takvi programi tokiIi logiku obrade prikazuju u forrntstabla medusobno
povezanih programskih modula.
Slika 4.11
'Izuelni sadriaj
programaza
obradu ptata u
formi
>:trukturiranog
dijagrama
HIPO dijagrami su jos jedan vid pomoci u top-daun razvoju programa i
koriste se za prikazivanje detalja, ulaza. procesiranja i izlaza u hijerarhiji
programskih modula. Oni programeru pomazu II utvrdivanju:
• Zahtijevanog izlaza - njegovog fonnata, medija, organizacije, ohima,
frekvencije i odredista.
• Raspo]ozivog ulaza - njegovog izvora, formata, medija, organizacije, obima
i frekvencije.
• Potrebnog procesiranja - matematiCkih, ]ogickih i drugih operacija kOje
su potrebne za dobijanje izlaza iz ulaza.
Pri tome se PIVO pravi HlPO dijagram glavnog programskog modula (takode
pozna tog kao glavni kontrolni modul), sto diktira ukupno videnje ulaza,
procesiranja i izlaza u programu. Zatim se konstruiSu HIPO dijagrami za ostale
module koji se nalaze ".life u hijerarhiji. Slika 4.12je primjer HIPO dijagrarna
za obracun pla.ta (dio je modula br. 2 u vizuelnom POpiSll sadrZaja oa slid
4·11).
) ", ..
Sojtver i osnove programiranja
Slika 4.12
HIPO dijagram
za
izracunavanje .
bruto plata
ULAZ
219
i
PROCES IZLAZ
Jednood najvaZnijih aJata u kompjuterskom programiranju i sistemskoj analizi
su dijagrami toka (engl. flowcharts). Oni su graficka predstava koraka koji
su nuzni za Ijesavanje problema, izvrsenja zadataka, zavrsetka procesa -
jednom rijecju za ilustraciju komponenti sistema, Dijagram toka llustruje
redoslijed u kom se donosi niz odluka i vrsi niz aktivnosti u nekom procesl1.
Dvije osnovne vrste dijagrama toka su sistemski dijaf,"Tami toka (eng.
system flowcharts), koji Sil prikaz komponenti i tokova unutar sistema i
programski dijagrami toka (eng. program flowcharts) kojj prikazuju
korake u procesiranju informacija (tj. algoritam) unutar kompjuterskog
programa.
Na slikarna 4.13 i 4.14 su iJustrovani najcesce koristeni simbali abiju vrsta
dijagrama toka.
Sistemski dijagrami toka (slika 4.14) se koriste u razvoju informacionih
sistema i prikazuju tok podataka medu komponentama sistema za
procesiranje podataka ili lnformacionog sistema. Oni prikazuju krctanje
I
I
I
1
J
J
]
220 So/tver i osnove programiran.ja
Slika 4.13
Programski
. simboli
_ _ .' !m;tnJkoJa III imtrukcija
O
PRIPRE-IM
. koji) mljenJaju program
iijagrarna taka
o
o
o
ODtU" il
koJom dokumerltuju
taCk.. u programu Reje se vrs,...
(l 5Q10jU
I'llI1jabh
STRANlCf
Kon"ktor koji se kon<ti ZII oci'edivlmje
utllla ill izlau sa 1tranice
KONEKTOR
Uta: In ka drugom tab
o
LtAZ ItZlAZ
funkdJIl UI!
PREDq:INISANI PROCE5
Grup.! JII koja niJe deta!jno
predsul/\jena u
dlj;!!lrllmu taka
PRAYACTOKA
Ptl!VAC tole" proeesa ill
ANOTIRAN)E
Oodatlli oplsol kone;;tori IH

podataka izmeciu ulaza, razliCitih faza obrade, rnemorisanja j Izlaza, ali ne
opisuju detalje procesiranja podataka.
Slika 4.15 ilustrujc sistemskj dijagram toka obracuna plata, uz koristenjesamo
tri osnovna simbola: ulaz/izlaz (paralelogrami), procesiranje (cetverougao) i
strelice koje prikazuju smjer kretanja podataka. Detaljnijisistemski dijagram
taka u ovom primjeruje prikazan n3 slid 4.16.
Detaljne sekvence koraka procesiranja unutar programa su upravo ono sto
prikazuju programski dijagrami toka (eng. program flowchalts).
Oni se mogu koristiti za:
(1) vlzualizaciju logike i redoslijeda koraka tokom operacije,
(2) eksperimentisanje raznim programerskim pristupima i
(3) pracenje programskih koraka, ukljucujuci postupke za odabir
alterntive, kao i obradu posebnih situac.ija.
Softuer i osnove programiranja
221
Stika 4.14
Sistemsk!
simboli
dijagrama taka
Stika 4.15
Jednostavni
sistemski
dijagram taka
za obracun
plata
:::==:::1 PROcES
( I'

ca?
V
Z
r:::J
'C.J
OOI(UNENT
OFf LINE MEMORUA
KOLADtRANJE
formiranje dva ill vHe
skupova iz drugih skupova
MANUElNl ULAZ
MANUElNA OPERAClJA
( )
aPERM:/JA NA
UREV,JU SA KlJU(EN.
\AV<i>J TOK

utAl I tZlAZ
:r=::::::J
BUSENA TRAI(A
C:::J
TRAKA I POTYRDA
o nekoj akt(vnost'
C T
ON LINE /<IB.'ORlJA
(
:>
O!SPlEJ

SORTTRANJE
V
NERDZOVANJE
komt>inovanje dva Hi
,kupoV<!l \J jedan
§
MASIHSKAOPERAOJA
koja UimJenjuje gtavnll
procesnu fuokciju

KCUUN!KAOONA VElA
Kada se razviju programslddijagrami toka, oni sIuze kao osnova za kodiranje,
testiranje i dokumentaciju. Rao i tako i ovi dijagrami taka mogu
vanrati u slozenosti. krecuci se ad opstih do detafjnz'h.
I
j
Padacl
o plati
f-t

,\
I
------,
lzracunavanje·· \ Cekovni
mjesecne ,_rizVjestaji
nadoknade; 0 platama
222 Softver i osnove progrul11iraf!J'Q
Programskapetlja (eng. program loop) omogUCava dB ponavlja
hila koju se.k:1(encu instrukcija, u zavisnosti ad ispunjenosti odreaen(!.s r,s1ova.
TaKO se u nasern petlja citanja, obrade/izracIlDH,raoja j
pisanja svih zapisa 0 zaposelnim, sve ClOk SI:! i)e iSCfp' i zapis.
Ponavljanje petlje (eng. looping) potor,· . :koncavanakon ispitivanja uslova.
Grananje (eng. branching) taka nakon isr . ivanja uslovaje prikazano d\jema
strelicama koje izlaze iz sirnbola za odluci'.'anje (g. ispitivanje'uslova).
Strukturirani dijagrami toka prikazuju tok procesiranja upotrebom
programskih kontrolllih struktura (eng. control structures) i upotrebom
serna fonnata kuuje u kutiji (eng. box-withinwa-box), za prikazivanje potrebnih
akcija i njihovog redoslijeda. Oni su za mnoge ljude razumljiviji od uobiCajenih
programskih dijagrama toka. Njihova upotreba naglasava top-daun
orijentaciju prilikom razYoja programa, kaosto se moze vidjeti na slid 4.16.
Pseudokod (eng. pseudocode) jejos jedan alat u strukturiranom razvoju
programa kojije dio top-daun dizajna. Pseudokod je naziv za pisanje Iogike
procesiranja uprogramskim mod ulima ujednostavnim recenicama govornog
SHka 4.16
Detaljni
sistemski
dijagrarn toka
ELSE
Pomnozi prodaju sa
procentom prodavaca
Softver i osnove programiranja
223
jezika. On omo.gncava programeru da svoje misli izrazava U obicnim
recenicama govornog jezika, gdje svaka od tih prostih recenica opisuje
aktivnosti.koje se treba.fu izvrsitl u konkretnorn programskom moi'luJu (slo
se preko HIPO dijagrama). Te recenice izgledaju gotovo kao iskazi
nekog programskogjezika, pa odatle naziv pseudokod i potice<
Meautim, zara?1iku od stvamib programsklhjezika. pscudokod nema striktnih
pnlvi1a pisanja, dok se preporucuje upotreba svega nekoliko kUuCnih rijeCi
(eng. keywords). Na taj naCin, pseudokod omogucava programerirna da se
izraze najednostavan j direktan naein, koji se jednostavno prevodi l: iskaze
stvarnih kompjuterskih programskih jezika. Slika 4.17 daje prirnjer
pseudokoda za istiprogram za obradu plata za koji smo ranije pravili dijagrame
toka.
Alat koji se obimo koristi zajedno sa dijagramima taka Sll tabde odlucivanja
(eng. decision tables). Nairne, potreba za njima $C javlja zbog toga sto u potreba
dijagrama toka za analizu sIozenih programa koji ukJjucuju mnogo slozenih
tlslova koji upravljaju njihovim tokom postaje nepregledna. Zbog toga postaje
Slika 4.17
P!imjer
pseudokoda ,a
obracun plata
Begin I Poeni Program
Read I Proeitaj podatke 0 piati prodavca
Do While / Rad; sve dok ima jos podataka
Pomnoz; prodaju sa procentom prodavca
lLLAko je prodaja veca od kvote
Then IOnda dodaj 10% bonus za procenat prodavcu
EniL[f I Kra j : Aim ie
Add I Dada j procena t prodavcu na pia t u
Print / Odstampaj izvjestaj
E&iliL1 Proc;tai podatke 0 plati prodavca
End - do ! Kraj - Radi sve dok
End I Kraj Programa
.,
224
]
1


;
1
]
]
j
j
1
]
j
j
I
So/lver i osnoue programiranja
tesko pratiti logicki tok programa i sekve:ns:e njegqvih instrukcija, sto moze
da [ezulHra u greskama i propustima. To je raziogzhogcega se, kada postoji'
veci broj slofenih uslova, pribjegava tabelarna odlucivanja. One su zapravo
tabelarni prikazi logike sistema iii programa. Opsti format tabela odlucivanja
pokazuje njena cetiri osnovna dijela:
• Skup I1s[ova, koji n3vodi iii pitanja sHena ·or:i'ima koji se spominju
na odgovarajuCim mjestima u dijagramima toka.
• Skup aktivnosti, koji navodi sve iskaze koji se mogU realizovati.
• Vrijednost tislova, koji pokazuje koji se uslovi ispunjavaju iIi koji odgovara
na pitanja 1Z skupa uslova.
• Uiaz za akciju, koji pokazuje koje se akcije poduzimaju.
VeCina tabela odluCivanja takode uk1jucuje zaglavlje z?- tabelu i nazive ili
brojeve uslova. Kolone u dijelu tabele koji opisuje vrijednostuslova i u1aza za
akcije (koje se nazivaju i tijelom tabele) ilustriraju razna pravila
odlucivanja, buduci da diktiraju da ako jeodredeni uslovzadovoljen, onda
odredene akcije moraju biti poduzete.
U zavisnasti ad kompleksnosti logike za odlucivanje. vrijednosti uslova se
popunjavajusa D (da), N (ne), simbolirnaporedenjakaosto Sil >. <. =, iznosima,
kodovima. ill se astavljaju praznim dase poWe da se dati uslov ne razrnatra.
Ulazi za aktivnosti se obieno popunjavaju sa X. Kada se izradi tabela
odluCivanja, svako pravilo oznacava razlicit skup uslova i aktivnosti.
Kodiranje programa (eng. program coding) je faza u kojoj se prethodno
razvijena lagika procesiranja unutar kampjuterskog programa (npr. preko
dijagrama toka i tabela odlucivanja) prevodi u sekvencu instrukcija u nekom
konkretnom prograrnskomjeziku. Ova faza procesa programiranja sa nekada
pogresno poistovjecuje sa cjelokupnim procesom programiranja.
Programiranje u nekom konkretnom programskom jeziku zah tijeva
postovanje pravila sintakse i semantike kojim se taj jezik'odJikuje.
Strukturirano kodiranje (eng. structured coding) je vazna komp:menta
top-dauo strukturiranog programiranja, u kojoj se naglasak stavlja nn
koristenje sarno tri kontrolne stlLlkture (eng. control structures) u programu:
(1) sekvence (eng. sequence)
Softver i osnove programiran}a 225
(2) selekcije (eng. selection) i
(3) (iii pet(je; eng. repetiiion or loop).
Upotreba lih trijukontrolnih struktura'je posljedica opste tendeneije
strukturiranog programiranja ka pojednostavljenju i standardizaciji
cjelokupnog procesa.
• Sekvenca je struktura u kojoj Stl instrukcije poredane u sekvencu.
Izrafuva cinjenicu dase programske instrukcije (bez instrukcija ispitivanja
uslova i grananja) izvrsavaju sekvencijalno, tj. U onom redoslijedu u korn
su napisane. Ako ce se prvo izvrsiti funkcija A, a zatim instrukcija B,
kazemo da izvrSenje programa iIi kontrola teee sa funkcije A na B.
• Selekcija je struktura koja se jos cesto naziva odlukom (eng. decision)
iIi IF-THEN-ELSE strukturorn (ako-onda-inaee). Dna izraiava izbor
izmeau dvije mogucnosti na osnovu ispitivanja uslova, koji daje vrijednost
tacnoHi netacno. Ako je uslov ispunjen. onda se izvrsava funkcija A. inace
funkcija B. Naravno, rnoguceje"kratko spojiti" negativan ishod usloV'a S<1.
izlaznom taCkom strukture{tj. izostaviti funkciju B, kojaje dio iza ELSE),
cime se dobijajednostavnija struktura u kojoj ce se funkcijaA tzvrSiti ako
je dati uslov ispunjen, a U 5uprotnom nece.
• Iteracija (pellja) je struktura takode nazivana i DO-WHILE (radi dok
je uslovispunjen) iii DO-UNTIL (radi dok se uslov ne iSPUlli) strukturom ..
Njome se izraUiva ponavljanje neke programske funkcije u zavisnosti ad
zadovoljenosti nekog uslova. Dva podtipa ove strnkture 5e razlikuju po
tome da Ii ispitivanje uslova dolazi ispred (DO-WHILE) ill iza (DO-UNTIL)
funkcije koja se ponavlja. Funkcionalna razlika till dvaju podtipova se
sastoji u tome 5to se u prvom slueaju iterirana funkcija nece nitijednorn
izvrsiti ukoliko uslov odmah ne bude zadovoljen, dok ';e se u drugom
slueaju ona barem jednom izvrsiti. Izbor podtipova. naravno, zavisi ad
prirode problema koji se rjesava.
Snaga strukturiranog programiranja upravo lezi u slobodi funkcionalne
kompozicije navedenih struktura. To znaci da bila koja funkcija A Hi B moze
biti ne sarno prosta operacija vee i sarna neka od navedenih kontrolnih
struktura.
Ekspresivnost raznih programskihjezika odreduje lakocu njihove upotrebe
za kodiranje strukturiranih programa. Npr., puno lakSeje uraditi to ujezicima
226 Sojtver i osnoveprogr(lmiranja
kakvi su Pascal, C iii COBOL, ro· '.J u takvim kak.av je FORTRAN. ::am kad
pr0;7ar.Ja jasno tok kor:l )Ie (m izvrsenja) iz glavriog moduJa nadoJje,
izlJji::gavajuCi zapJete izazvaneindj·· 1j. prenosima kontrole
koj i se moraju odvojeno tumaciti. p()sto se komanda programskog skoka (mimo
navedenih struktura) obicno zove GO TO iIi slieno
1
onda se i sarno
strukturirano. programiranje cesto popu)arno naziva i programiranjem bez
GO TO instrukcije (eng. GO TO-less programming).
Vrste instrukcija koje stoje na raspoJaganju programeru prilikom pisanja
programa u nekom od programskih jezika zavise prvenstveno od samih tih
jezika. Programskijezici diktiraju sarno instrukcfjski set (eng. instrucion set)
koji se priIikom kbdiranja moze upotrijebiti, Ovisno 0 tome, instrukdje se
generalno mogu podijeliti na slijedeCih kategorija:
• Specifikacione instrukcije (eng. specification instructions) sluze l.a
opisivanje samih operacija procesiranja i njihovih struktura, kao i medija
i organizacije raznih podataka koji Ce se u toku programa prihvatati sa
ulaza, memorisati i .slati na izlaz. Primjer takvih instrukcija Sil FORMAT
u FORTRANU i PIcruRE u COBOL-u.
• Ulaznojizlazne instrukcije (eng. input/output instructions) upravljaju
odgovarajuCim funkcijama kompjutera, tj. ulazom i izlazom. Primjeri su
WRITE, PRINT iii READ.
• InstiUkcije7.Q manipuiacijupodacima (eng. data movement instructions)
¥rse preuredivanje j kopiranje podataka u primarnoj memoriji. Prirnjeri
su MOVE, STORE iii SHIFT.
e Aritmeticke instrukcije (eng. arithmetical instructions) vrse razne
matematicke operacije nad podacima. Primjeri su ADD j SUBTRACr.
• Logicke instrukcije (eng. logical instructions) vrse ispitivanje uslova.
Primjeri su AND, OR, NOT.
• Kontrolne instrukcije (eng. control instructions) upravljaju tokom
izvrSenja, tj. prenosom kontrole mOOu raznim funkcijama procesiranja,
najcesce na osnovu odredenog uslova. Primjeri su DO,
RETURN.
Ve-.rlfikacija program a (eng. program verification), koja se takoder naziva
j debagiranjem (eng. debugging-otklanjanje bubica)1 je faza procesa
Softver i osnove programirarda
ZZ7
i
progri1;lUiranja koja podrazumijeva provjeravanje, testiranje i ispravljanje. o '{a
je faza neophodna posta svje!e kodirani programi cesto sadrze greske, fj.
bllbice (eng. bugs - insistiranje na ovom terminu posljedicajejedne istorijske
anegdote; kadajejedan ad prvih napravljenih kompjutera otkazao bez nekog
vidljivog razloga, detaljnije ispitivanje njegovog hardvera otkrilo je malenu
bubicu kojajeslijetanjem na stampanu p)OCl..l prouzrokovala kratak spoj; bubica
- cijaje uloga narasla do mitskih razmjera -je zatim pozlacena i cuv'l se i dan-
danas). Te se tokom programerskog procesa moraju identifikovati i
otkloniti. Postoje tri osnOVTle vrste programskih gresaka: sintaksne,
logiCke i greske u sistemskom dizajnu.
• Sintaksne greske (eng. syntax errors) su llzrokovane narusavanjern
gramatickih pravila prograrnskih jeLii<u, jli pogreSflom organizacijom i
formatom podataka. Tegreske mogu bitijednostavne kao 5to je pogresno
smjestena decimalna tacka iii zarez, i mogu ih uzrokovati programer ili
pogreS"an unos na terminalu.
• Logicke greske (eng. logical errors) nastaju usljed propusta u !ogickoj
strukturi programa, npr. iskljucivanjem neophodnih ill ukljucivanjem
neispravnih modula uprogram.
It Greske u sistemskom diz.unu (eng. system design errors) uzrokuju
da razvijeni program daje nezadovo]javajuce rezultate za zadane ulazne
podatke. ToznaCi da program moze biti bez sintaksnih j logickih gre.saka,
a dajos ne odgovara specifikacijama. Te su greske obicno uzrokovllne
smetnjama na komunikaciji programer - sistemski analiticar - korisnjk.
Alat nazvan strukturirana procesljavanja (eng. structured walk-
throughs) je metodologija koja ukljucuje uvid u programski dizajn i kodiranje
od stranedrugih programera,da hi se minimizirale i otklonile greske u ranim
fazama programerskog procesa. Taka struktu:-irano proc.esljavanje moze
podrazumijevati i koncept timskog prograrniranja, gdje sejednom glavnom
programeru dodjeljuje niz drugih na istom zadatku. Clanovi tima pregledaju
jedni drugima programski dizajn i kodiranje, u utvrdenim vremenskim
intervalima. Ova metoda je pokusaj da se srnanji cijena razvoja programa
time sto ce segreskc u njcmu otkrivati i ispravljati u ranoj fazi razvoj;), umjesto
da se ceka naperiod testiranja, gdje su korekcije teze i skuplje.
Testiranje treba da simulira sve uslove do kOjib maze dod tokom
procesiranja, pa testni podaci moraju sadrzavati i pogresr,e i neuobicajene
I
!
r;
t
f
U
228

m

)
m

j
!
j
I
i
I
I
I
Softver i osnoue programiranja
podatke, pored onih ispravnih, da hi se ispitala spremnost progra:i:na da se
snade i u neuobieajenim"i posebitim situacijama, poredregularnih. Prethodno
programer mora priprerniti testne podatke i rueno paZijivo sra,cunati izlazne
rezuItate koje program mora da da. .
Ukoliko program da tacne rezultate (zadovoUan broj testnih ulaznih podataka),
smatra se dobra istestiranirn i spremnim za upotrebtr. U strukturiranom
programiranju, moduli koji su vise u hijerarhiji se trebaju pm kodirati i
testirati. Posta zbog tog prLc;tupa u trenuktu njihovog testiranja moduli niz€lg
nivoa nisu razvijeni i testirani, koriste se provizorni moduli u fazi testiranja.
Kada se kodiraju i testiraju moduli nizeg nivoa, onda se moduli viseg nivoa
pan ova testiraju. Na taj nacin se omoguCava kodiranje i testiranje odzogo
nadolje. Ovaj proces pojednostavljuje nalazenje gresaka, jer se one mogu
izolovati unutarpojedinacnih modula. Nakraju sepoduzimajosjedan zavrsni
sistemski test, U kome se program testira skupa sa ostalim programima istog
sistema za procesiranja informacija, i tek kada se dokaze da oni mogu
koegzistirati, smatra se potpuno istestiranim.
Krajnja faza ukupne faze verifikacije je prohni period, u kome se nn ulaz
programa dovode stvarni podaci. Tipicno, u slueaju da on zamjenjuje neki
stariji program i1i malluelni rad na istom poslu, onijedno vrijeme rode paralelno
i njihovi izlazni rezultati se porede. UkoHko se onl slafu u zadatom (kracern)
vremenskom intervalu, stan se program iIi nacin rada zamjenjuje novim.
Dokurnentacija programa (eng. program documentation) je proces koji
treba da traje haz sve faze razvaja programa. Ona mora sadrZati detaljan
opis dizajna i instrukcija programa. Onaje izuzetno vaZna za dijagnosticiranje
pragramerskih greSaka, uvodenje promjena iii rekonstrukciju izgubljenog
programa, narocito U odsutnosti originalnog programera. Opisni materijal koji
se skuplja u ranijim fazama se preciscava i stvara se novi:_
Posljednja od faza kompjuterskog programiranja pocinje nakon sto program
ude u upotrebu. Odrzavanje programa (eng. program maintenance) se
odnosi na potrebne izmjene programa) ukoIiko je neke ad njegovih
karakteristika potrebno unaprijediti, azurirati
l
prosiriti ili ispraviti. Takve
potrebe nastaju zbog toga sto se u realnim primjenama stalno mijenjaju
infonnacione promjene, zbog dinamike poslovnih sistema, vladinih agencija i
softver i osnove programirarifa 229
drugfu korisnickih Osim toga, ovo u?staje i uslijed odrlavanja
i verzija i sisteinskog i apfikacionog softvera
kojj se nude nil ..
Mnoge studije Sil pokazale da upravo na odrlavanje progr-.ama otpada najveci
dio troskova vezanih za kompjutere u mnogim organizaciia rna koji ih konste.
Ove organizacije potrose mnogo vise vremena. napora i novca za odrlavanje
postojecih programa, nego za kreiranje novih.
Mole se zakljuCiti da odrlavanje programa ukljueuje analizu, dizajn, kodirartie,
verifikaciju i dokumentaciju promjena u postojecim kompjuterskim
programirna. Veliki korisnici kompjutera obieno zapoSIjavaju posebnu vrstu
aplikativnih programera eija je jedina odgovornost odrl.avanje postojecih
programa. To je tahk zadatak. jer moraju modifikovati programe koje sami
nisu napisali. Upravo to pokazuje potrebu strukturiranog pristupa
programiranju i svih beneficija koje ono donosi na planu odriavanja.
Dokumentacija kojaje dobijenastrukturlranim prlstupomjeldjuena za pravilno
i llspjesno odrZavanje programa, a neadekvatna dokumentacija maze uciniti
odrZ3vanje programa nemogucim i zahtijevati ponovno pisanje cijelog
programa.
Kratki pregled programskih jezika
Programsldjezici omogueavaju da se instrukcije kompjuteru napisu najeziku
kojije istovremeno razumIjiv i ljudima i kompjuterima. Obrazovani korisnik
hi trebao tnati osnovne karaktenstike nekoIiko popularnih programskih jezika
i biti sposoban za koristenje bar jednog za razvoj nekoliko sopstvenib
jednostavnih programa. Razvijeno je mnogo raznih programskihjezika i svaki
imasvojjedinstveni rjecnik, gramatiku i upotrebu. Ovdjecemo sarno navesti
nekeodnjih
Ada· jezlk nazvan po AuguSt! Adi Bajron, koja se smatra prvim programerom na
svijetu. Razyijen 1990. godine za Ministarstyo odbrane SAD, kao standardnf
jezik "visokog nivoa". Podsjeca na prosirenje Paskala.
ALGOL (eng. ALGOrithmic language· a{ogoritamskf jezik) • medunarodn! aigebarskl
jezik, razvljen primarno za f materijalne primjene.
230 Softver i osnoue
APL (eng. A Programll}ing programskl jezik) •. matematicki
interaktfvni jezik koji je stvorio, Kenneth Iverson IX
kondznu simobHtku notaciju·. koja je dizajnirana za eflkasno lOterai<twoo
programiranje. .
BASIC (eng. Beginners Code· pocetnlCkl
opstenamjenskl sfmboUcki instrukciom ked) • Jednostavan proceduralno
jezik razvfjen na Dartmouth koledzu. se za
programiranje na sistemima koji procesno vnJeme medu
8° JOe ]'edna vrl]"eme veoma popularan-jezik na mini I
10 ¥'hl"Oh_m
us uml prO;ora a.
C . strUkturirani jexik niskog razvijen¥.u Bel labo.ratonjama kao
operativnog sistema. na neOVlsan asemblerskl JeZ1K 1
poputaran je:z;a slstemsko programfranJe.
COBOL (eng. COmmon Business Ql1ented language' je:zlk pos!ovnu obradu)
. jezik kojl je dizajnlrao komitet prolzvodaea I korismka racunara (CODASYL)
kao programski jezik naUk engleskom. specijalno namljenjen obradl
podataka. To je jos konsten programski jezik u poslovmm pnm)enama.
fORTRAN (eng. FORmula TRANslation)· naJstariji od programskih jeZlk.a
visokog nivoa. Bio je dizajniran za rjesavanje u
inienjeringu, "jstraiivanjima. poslu i obrazovanju. Jos je na}Slre konsten
programski jezik u naucnim i inzenjerskim pnmjenama. v • •
lOGO + interaktivni graflckl jezik koji se koristi za m::a
koncepata {boja. smjer. staYa, rij:c, ZYuk i 51} 1 za
racunara. L njemu se uvode graficke forme f sllke ,(:ng. turtles),
pomoeu kojin se dijete uci pomjeranju po ekranu s
Pascal- jezik nazvan po Btezu Paskatu. Ramo ga je Vlrt kao
nasljedl1ika ALGOL-a, I dizajniran je speciJalno da uklJuCl struktunral!e
programske koncepte I da podrii topdowo dinjo, . _.
PILOT {eng. Programmed Inquiry, Learning Or Teaching· programski uVld, uc.enJe
Hi poducayanje}· specijattlOvan jezlk La
Instrucion) programa. To je jednostavan interaktlYan Je2:1k
osobama sa minimatnim kompjuterskim iskustvom da razvlJaJU 1 testlraJu
interaktiYne CAl programe.
PUt (eng. Programming language/1 • programskl 1) . jezik
koji je razvio IBM. P05ebno je dizajniran da kombmuje neke
a, FORTRAN-a, ALGOL·a j ostatih specijalnih j.e on vlsoko
"modu!arni" opstenamjenski jezik koji se maze kon5titl za poslovne, naucne
i :;;pecijatizovane primjene, .v
RPG (eng, Report Program Generator) • problemski orijentiran jeZl.k
programe koji prave izvjestaje i VI'S; druge blO popularm
programski jezik za pripremu iZYjestaja, odrzavaoJe datoteke 1 ostate poslovne
obrade podataka korisnika kompjutera.
Softuer i Osnove programiranja
231
i
Danas raspo]ozivi softver (slika 4.18) nudi cetiri gla"!la tipa kompjuterskih
programskihjezika: '
• Masinskejezike
• Asemblerskejezike
• Jezike viSOKog nivoa
• Jezike cetvrte generacije.
Masinskijezici Sil najniii nivo programskihjezika. U ranim fazama razvoja
kompjutera, instrukcije Sll se pisale uz koristenje internog binarnog koda datog
kompjutera. Ovaj naein programiranja ukJjuCivaoje izuzetno teiak zadatak
pisanja instrukcija u formi kodiranih nizova binarnih cifara. Programed su
moraJi imati duboko poznavanje naCina unutrasnjeg funkcionisanja specificnog
kompjuterskog sistema koji su koristili i morali su pisati duge nizove detaljnih
instrukcija da bi se ixvrsile eak vrlo proste obrade podataka,
CPU moze izvrSavati sarno programe pi sane u masillskom jeziku,
Programiranje u masinskom jeziku podrazumijeva specifikaciju mjesta u
memoriji za svaku instrukciju i podatak koji se koristi. Svako koriStenje
brojaea, ispitivanje us]ova i indikatora zahtijevakodiranje zasebnih instrukcija.
Ti zahtjevi cine programiranje u masinskom jeziku procesom koji je veoma
spar i podlozan greskama.
CPU izvdava program tako sto ,uzastopno c.ita pOjedinacne masinske
instrukcije iz.rnemorije, delcoJira ih i iZVTsava, U zavlsnosti od internog kada
za predstavljanje podataka koji svaka zasebna vrsta kampjutera koja se
programira koristi, jnstrukcije masinskogjezika mogu se predstaviti u cistoj
binarnoj formi, binarnim, oktalnim Hi heksadekadnim kodovima, iIi cak
kodovima koji koriste decimalne cifre i/ili s]ova.
Ipak, bilo kakvo predstavljanje podataka se u memoriji syodi na smjeStanje
nizovajedinica i nula u memorijske eelije. OdatJe sJijedi da sejedan te 15ti
sadrZaj nekog niza memorijskih eeJija moze interpretirati na proizvoljan broj
nacina. CPU sam l1ema nacina da utvrdi da lije niz binarnih cifri koji up"avo
namjerava da procita iz memorije, dekodira i iZVfSi zapravo reprezentacija
nekemaSinske instrukcije iii pripada nekoj Jrugoj vrsti podataka. Odgovornost
za pravilno grupisanje podataka II skJadu sa njihovim znacenjem, kao i 2a
,
I
I
]
1
1
232
Softver i osnove prograny.iranja
Slika 4,18
NJYol,
programskih
jezika
I ntellgentno kompjutersko prevodenje
ill Interpretatoriko prevodenJe
Asemblersko prevodenje
Mlkroprogramska fnterpretaclja
Hardverska egzekuclJa
njihova ispravno koristenje (interpretaciju), lezi na piseu programa u
masinskomjeziku.
Npr., program u masinskomjeziku koji treba cia saberedva broja iz memorije
u akurnulatoru (specijalno namijenjenom registru u CPU) i da saCllva rezultat
u memoriji (X = y + Z) mogao bi da izgleda kao nn slid 4.19. Kaa i mnoge
druge instrukcije, ove se sastoje od "operacionog korla" koji odreduje sta,
treba da se uradi i "operanda", tj. adrese podatka kojim se Tri
navedene instrukcije u masinskom jeziku prosto sabiraju sumu dva
jednocifrena broja i smjestaju rezultat u jednu memorijsku lokaciju. Jos bi
mnogo instrukcija trebalo napisati da se prime podacisa ulaznejedinice, izvrsi
operacija sabiranja i rezultati posalju na izlaznujerunicu.
TeSko da Sil se citaaci ave knjige ikada sreli sa citanjem, akamoli sa pisanjem
mas.inskog i1i asemblerskogjezika, aJi ani sluze za spoznajn kon-::-.epata po kajima
funkcionisu kompjuteri.
Softver i osnove prog7'amiraTrja
233
slijExleei'nivo programskihjezika, a razvijeni
su radi poteskoca u pisa"nju programa u jeziku.
Koristenje asemblerskogjeiika zahtijeva koristenje prevodilackog programa
koji.·se zove asembler. koji omogucava da se instrukcije u takvom jeziku
prevedu na maSinskijezik.
Ovi se jezici cesto zovu "simobliCkim" jezicima, jer se simhali koriste za
predstavljanje kodova operacija i memorijskih Ihkacija. Pogodne slovne
skracenice koje se zovu mnemonici (podsjetnici) i ostali simboli se koriste za
predstavljanje kodova operacija. Irtemorijske lokacije i elemente podataka.
Npr., racunanje X=Y+Z u programu pisanom u asemblerskomjeziku moglo
biizgledati kao na slici 4.19.
Slovne skracenice koje su jednostavnije za pamcenje koriste se umjesto
stvarnih binarnih numeriCkih .dresa podataka u memoriji. To pojednostavljuje
programiranje, jer programer, ako nije ne mora poznavati niti
pamtiti tacne adrese podataka Hi instrukcija u memoriji.
Asemblerski jezik je maSinski orijentisan,. posto instrukcije asemblerskog
jezika tijesno korespondiraju odgovarajuCim instrukcijama ffiaSinskogjezika
konkretnog modela racunara koji se koristi. Posto svaka asemblerska
instrukcija odgovara jednoj ma.sinskoj instrukciji, isti broj instrukcija je
potreban U oba primjera. OVO"1 na 1" preslikavanje izmedu asemblerskih i
masinskih instrukcija glavno je ogranicenje nekih asemblerskih jezika.
Vecina proizvodaea obezbjedtjje asemblerslcijezikkoji od.rZavajedinstven skup
instrukcija (eng. instruction set) odredene proizvodne linije kOffipjutera. Ova
je karakteristika posebno pozeljna za sistemske programere, koji
programiraju sistemski softver (nasuprot aplikacionim programerima koji
programiraju aplikacioni softver). On im daje vecu kontrolu i fleksibilnost u
pisanju programa za konkretne masine. Na taj nacln rnogu napraviti efikasniji
so/mer, tj. programe koji zahtijevaju minimum instrukcija, mernorije i
procesorskog vremena za obavljanje konkretne obrade podataka.
Mnogi asemblerski jezici su poboljsani time sto irn je dodana mogucnost
koristenja makroinstrukcija. To je jedan od bazicnih koncepata dizajna
vise programskih jezika.
Za razHku od ostaHh asemblersldh instrukcija koje omogueavaju simbolicku
notaciju pojedinaenib masinskih instrukcija. makroinstrukcijajeskracenicQ
234 Softver i osnove programiranja
SUka 4,19-
')rimjeri i.;etiri
nivoa
proQramsklh
Jez1Ka
PRODAVCI BY
za citav niz instmkcija. Prevodenje makro instrukcije (m skraceno - makroa)
u masinski jezik zapravo nije nista drugo nego prevodenje u masinski jezik
svih pojedinacnih instrukcija kojimaje Dna definisana.
Makroinstrukcija se dobije ad prodavaca softvera Hi ih piSe sam programer,
za obavljanje standardnih operacija kao sto su artimetiCka izracunavanja iIi
ulaz/izlaz podataka. Makroinstrukcija se najprije mora definisati formatom i
nizom instrukcija u koje se prevodi. Od tada nadalje ana se maze upotrijebiti
onoHko puta i na onim mjestima kako diktiraju potrebe samih programa.
Asemblerskijezici su dalje unaprijedeni uvodenjem koncepta potp:rograma
(eng. subroutine), koji se takode koristi u svimjezicima visokog nivoa. Runna
je niz instl1lkcija u programu koja obavlja neku konkretnu obradu podataka,
kao sto je opr. rutina za sabiranje, rutina za ulaz, rutina za izlaz Hi rutina za
sortiranje.
;_ )1". ;
Pojam potprograma se koristi da oznaci rutinu posebne namjene Hi mali
program koji se moze koristiti kao dio veeeg "glavnog" programa da bi se
izvrsila neka obrada podataka koja je uobicajeoa za glavni program.
Potprogrami eliminiraju potrebu da se svaki put kadaje potrebno u programu
"
Softver i OS71ove programimnja 235
I
izvrsiti neku tipiziranu obra_du podataka, ta obrada ponovo prograrnira.
Potprogrami koji provjeravaju tacnosfulaznih podataka Hi racunaju kvadratni
korijen nekog broja, tipicari $U primjer siroko i cesta koristenih potprograma.
Potprogrami se magu definisati na pocetku programa i tada pozvati sa tacke
u programu na kojoj je potrebno da se iZVTSi funkcija koju oni imaju. Dio
kOjije pozvao potprogram ce se nastaviti izvrsavati od tacke poziva
potprograma nadalje, nakon 5to je dosegnuta krajnja tacka iz-hsavanja
potprograrna,
Cesta koristen metodje grupisanje testa l<oristenih potprograma u biblioteke
potprograma. U tome slucaju "gJavni" program korisnika, posredstvom
odredenih instrukcija masinskogjezika, poziva takav potprogram. To dovodi
do toga da kompjuter pocne izvrsavati niz instrukcija iz bibJiateke
potprograma koje odgovaraju trazenom potprogramu i (po zavrsetku
potprograma) vraca na izvrsavanje gJavnog programa.
Programski jezici visokog nivoa su poznati kao kompajlerskijezici.
¥:ogramsJ.dh jezika visokog nivoa se zovu iskazi i podsjecaju na
IJudskiJezil<Ili nastandardnu matematicku notaciju. Pojedinacni iskazi u visem
programskorn jeziku su makroinstrukcije, jer se, koristenjem prevodilackih
programa kompajlera i interpretera, prcvode u viSe asemblerskih, tj.
masinskih instrukcija,
Vecjnajezika visokog nivoa su dizajnirani taka cia budu masinski nenvisni (tj_
program u takvomjeziku se obieno moze izvrsavati na nekoliko razlicjtih VTsta
kompjutera, u zavisnosti od njihovih odgovarajuCih kornpajlera). Iskazi
programskihjezika visokog njvoa izgledaju kao recenice (najcesce engleskog
jezika) ili na matematicke formule, Cilj takvog zapisaje da se omoguCi S3zeto
izlaganje sustine rjesavanog problema iJi postupka njegovog rjesaV3!1j3.
Sintaksa (Ijecnik, interpunkcija j gramaticka praviJa) i semanhka (w3cenje)
takvih. iskaza ne odrazavaju unutrasnju strukturu bilo kog konkretnog
kompJutera, vee omogucavaju apstraktnu (ormu izrazavanja blisku
svakodnevnom ljudskom iskustvu. Tako bi, oa primjer, izracunavanje X"" Y+Z
ujezicima visokog nivoa jzgledalo kao na slid 4.19
Prograrnske jezike visokog niyoa je oCigledno lakse nauCiti i razumjcli
PNrebnoje manje vremena da se napiSe program bez grdaka ili da se naprave
zahtijevane promjene ili dopune. Oni su mallje efikasni od asemblerskih
I
!
r
236
j
,
J
,
J
]
Softver i osnove programira,ya
programa, a zahtijevaju vecu koiiCinu vremena da se prcvc<lu U odgovarajuci
programnamasinskomjeziku. --
Ova ogranicenjasu se srnatrala ozbiljniin kadasu prvi programsJUjezici visokog
nivoa bili razvijeni, ali Je hardver trece i cetvrte generacije donio znaCajna
poboJjsanja brzine i mcmorijskog kapaciteta, sto je znaeajno smanjilo taj
disparitet. Usteda u vremenu potrebnom za prograniiranje- i za obuku
programera i efikasnost i svestranost danasnjeg softvera ucinila je da
programskijezici visokog nivoa postanu najsire koristenijezici za poslovne,
naucne i druge pIimjene. Prevodioci ukljucuju obimne dijagnosticke opcije
kaje programeru pomazu u uocavanju i identifikaciji programskih gresaka.
Programski jezici visokog nivoa se cesto dalje dijele na aIgoritamski i
problemski orijentisane. Algoritamski orijentisani jezici Sil
opstenamjenski jezici koji sluze za izraiavanje postupka ili logike izvrsenja
zadatka obrade podataka. Programeri se ne trebaju zamarati detaljima oko
toga kako ce kompjuter izvrsiti program. Popularni programskijezici te vrste
suo Pascal, FORTRAN, COBOL, PL/l, BASIC i dr.
Problemski orijentlsanijezici su dizajnirani da na efikasan naein omoguee
rjesavanje specijalizovanih zadataka abrade podataka. U njirna, programer
ne izlaze postupak koji dovodi do rezultata abrade, vee sarno zadaje funkciju
transformacije ulaza u izlaz i ostale relevantne parametre programa. Takva
jednosta\rnost u programiranj u je mogueajer specijalizovanost programskog
jezika nudi preprograrnirane tipizirane postupke za QeSavarije odredene klase
problema. Neki primjeri su vee spomenuti RPG, LISP (koji obraduje liste
simbolickih podataka), COCO (koji se koriste u gradevinarstvu) i drugi.
Iskazi procedural nih programskih jezika speclficiraju operacije nad podacima.
Rcpertoar tih operacija, izmedu ostalog, zavisi i od tipova podataka koje taj
jezik poznaje. Tako npr, postoje operacije nad cijelim i racionalnim brojevima,
nadpojedinacnim znakovima alfabeta i nizovima tih znakova.
Razlike izmedu tih operacija leze sto u njihovom sarnom znacenju (kao npr. 11
slucaju operacija nad brojevirna i nad znakovima), sto u razlicitom nacinu
predstavljanja podataka nad kojim 5e te operacije vrse (kao npr. u slucaju
operacija nad cijelim i racionalnim brojevima). Te S11 operacije apstraktrle jer
predstavJjaju kompjutersku realizaciju operacije kojuje zamislio ljudski urn,
naspram onih kaje 5U diktirane unutrasnjom strukturomkompjutera. Uz to,
koristenje potprogl'ama omogllcava da se s]ozeni nizovi operacija nad
SoJtver i osnoue programiranja 237
podacima'l.ogicki grupiSu i, pomocu notacije datogjezika, koriste kao nove
apstraktne operacije nad podacima.
Svaka obrad. podataka, medutim, pored postupka, tj. operacija
koje vrse traienu obradu, zahtijeva apstrakciju podataka nad kojim se
postupak vrsi. Ona se najcesce vcli izvodenjem novih tipova podataka iz
postojecih metodom"grupisanja individualnih podataka postojecih tipova 11
entitete novog tipa. Tako se npr. redanjem pojedinacnih znakova alfabeta
dobija entitet tipa niz znakova (za koji se onda mogu definisati operacije
spajanja sa drUgim nizovima znakova itd). Grupisanjem dva realna brajn se
dobija entitettipakompleksni broj (za kojise potom mogu definisati operadje
kompleksnog raenna). Na isti nacinse grupisanjemjednog niza znakova i jednog
cijelog broja dobija entitettipazapis u telefonskom imeniku, koji za osobu sa
datim imenom (niz znakova) specificira brojtelefona (cio broD itd.
Da bi se omogucila konciznija i prirodnija notacija, konstruisani su tzv.
objektno orijentisani programski jezici. Oni omogucavaju zajedno
apstrakciju podataka i postupaka koji se na njih odnose, izolujuci tako pojedine
semanticke cjeline obrade podataka. Pored toga, oni opr. omogucavaju da se
koristi istovjetna notacija za operacije nad razlicitim tipovima podataka,
odnosno za operacije sa razIiCitom interpretacijom u masinskomjeziku. Tako
je apr. mogucesirnbol" +" koristiti kao operator sabiranjem cijelih, racionalnih
i kompleksnih brojeva, matrica i vektora, iIi pak za spajanje nizova znakova,
vee prema narnjerl programera i usvojenoj konvenciJi upotrebe.
Ono 5tO programer treba da zna je apstraktni smisao operadje sabiranja.
Operacije nad deriviranlh tipova se zapisuju .oa koncizniji naCin koji
daje veCu izraZajnu slobodu. Prednost programiranja U objektno orijentisanim
jezicima je znatno veca produktivnost programiranja, njegova veca
modularnost i dalja redukcija mogucnosti gresalqt.
fako afirmiran tek polovinom osamdesetih, koncept objektno orijentisanog
programiranja ubrzano stjece mjesto u softverskorn svijetu. Danas je pIirnjetan
trend objektne (pre)orijentacije u svim segmentima softvera. od operativnih
sistema, sistema upravljanja bazama podataka i programskih jezika sve do
individualnih aplikativnih programa. Objektno orijentisani programski jezici
se cesto srecu u formi prosirenja obicnih programskih jezika v1sokog nivoa,
pa taka postoje C++ (prosirenje jezika C), objektno orijciltisani Pascal i
FORTRAN. Takvi jezici najcesce zadriavaju odJuke osnovnih verzija jezika,
238
Sojtuer i osnove programiranja
,dodatno doprinosi sirenjri koncepta orijentisanog programiranja.
:y-jjezici Sil inherentno objektno orijentisani,-kao npr. Small talk .
. :minjezici cetvrte generacije (4GL) se koristi za opisivanje nizajezika
k:.Je koriste kompjuteri. Ostala koristena imenasu
urlo visokog nivoo, neproceduralni jezici, podrzavajuci jezici, fezici
orijentisani na primjenu, korisniCki OTiientisanijezl'ci itd.
Generatori aplikacija i programa se takoder nazivaju jezicima cetvrte
generacije
j
kao i upitnijezici, generatori izujeStaja ijezici manipulaciie
podacima, koje nudi veCina danasnjih sistema za upravljanje bazama
podataka. Oni korisnicima omogueavaju da pregled<tiu i pristupaju podacirna
11 bazi podataka koriStenjem recenica najcesce nalik engleskomjeziku.
Prirodnijezicisu vrsta4 GLkoji su veoma bliskigovornimjezicima (najcesce
engleskom).3o'S su 1.i toku 0pseZne istraZivaCke i razvojne aktivnosti da bi se
razvilijezici koji su isto tolikojednostavni za upotrebu korisniku kao i njegov
prirodni, govorni jezik. Tu je ukljucen i razvoj takvlh sloienih jezickih
prevodilaca (nekad zv-anih inteligentni kompajlerl) koji mogu recenice
govomogjezika prevesti u strukturiranejezike u maSinskomjeziku.
J ezici cetvrte generacije se zovu i neproceduralnimjezicima,jer ani od
korisnika ne zabtjevaju pisanje detaljnih postupaka koje govore kompjuteru
kako da obavi obradu da hi se dobio trazeni rezu]tat. Umjesto toga, takvi
prograrnski jezici omogueavaju konsnicima da prostokaZukompjuteru kakau
rezultat fele.
Danas Stl mnogi 4GLjezici u opticaju, kao npr. INTELLECT, SAVVY, FOCUS,
SQLjDS, CLOUT i RAPPORT, za koje postoji nekoliko razlicitih verzija. ,Jos
ce ih se mnago ra'lNiti i postati dostupno na triistu. paje osnovano smatrati
da ce u buduCnosti korisnicima biti omoguceno da programiraju gotovo isto
tolika jednostavno koliko opstejedni sa drugima. Naravno, postoji ogromna
razlika izmedujednostavnosti upotrebe i tebnoloske slozenosti tih ureaaja.
Tako INTELLECf i CLOUT ne namecu stroga gramaticka pravila, dok SQLI
DS zahtijeva koncizne strukturirane recenice.
SoMer i osnove programiranja
239
Primjer realne primjene
U razmisljanjima 0 odabihl kako sistemskog softvera, taka i alilta za razvoj
infonnacionogsistema biblioteke, bitno je rukovoditi se nacelom otvoI'cnih
sistema (eng. open systems). To nacelo namece dva kljucna zal:tjcva na
. softversld dizajn sistema:
• Troslojnu arhitekturu, koja podrazumijeva da su kOlisnicki
interfejs, funkcionalnost softvera j sarno pohranjivanje baza podataka
razgranleeni u dovoJjnoj mjen, taka da sistem omogucuje transparentnost
pristupapodacima bezobnra Da evenhla1nc izmjene pojerunih komponenti
(sistema. za upravJjanje podacima, programskih jezika i prezentacianih
metoda korisniCkog interfejsa). RJjjent-server orijentacija ove troslojne
arhitekture podrazumijeva da korisnicki interfejs prema sloju
funkcionaJnosti softverskog sistema nastupa kao klijent prema servcru,
izdavajuci zahtjeve i dobijajuci rezultate, kao 5tO i sloj fllnkcionabosh
nastupa prema bazi podataka.
• Sposobnost pojedinih komponenti svih sJojeva da meallsobno
komuniciraju.
Vaznoje napomenuti daje navedeni koncept otvorenih sistema softverski,
5to znaci da pojedini slojevi i serveri unutar njih mogu postojatj na istom
kompjuterskom sistemu, Rako ce oni biti hardverski rasporedeni, ovisi 0
konkretnoj hardverskoj implementaciji, sto 11 krajnjoj liniji nema utjecaja na
opeu upotrebljivost sistema sa stanovista korisnika.
Imajuci to u vidu, odabir softvera za infurmadoni sistem fakultets].;e bibliotcke
moze biti slijedeci:
• Operativni sistem Windows NT, kao mreini operativni sistem koji
osigurava povezivost na Interr.et j ukljucllje niz sistemskih servera za
pojedinacne namjene.
.. Webstranice kao forma konsnickog interfejsa za spoljne korisnike sistem.'l.
o formiranju i plasmanu Web stranica, kao i 0 Internet povezivosti ('ijelog
informacionog sistema stan:) se pomocni server kroz poseban so:tver,
Internet i vVeb Server, koji su dio operativnog sistema.
240
~ !
j
1
!
J
1
i
)
1
j
1
I
1



Softver i. osnoue programiranja
WIMP (eng. Windows; Icons, Menus, Pointer - prozoi-i, slicice, meniji,
pokazivac) illterfejs za i n t e r n ~ korisriike. sistema - administratore i
dezurno osobJjc biblioteke, te studente koji me pretrazivanJa na lieu,
mjesta. OV<lj interfejs maze biti razvijen u bila kojem softverskom a1atu,
generatoru aplikacija iii prograrnskomjeziku koji se pokorava pravilima
otvorenih sistema. Vjerovatan izbor su tzv. vizuelni objektno orijentisani
alati za brzi razvaj aplikacija (eng. RAn), npr. Delphi ili C'++, koji
omoguCavaju direktan vizuelni dizajn korisnickoginterfejsa.
SIoj funkcionalnosti, keji se sastoji od komponenti razvijenih u za to
odgovarajuCim alatima, opet najvjerovatnije objektno orijentisanim
alatimaza brzi razvoj aplikacijakoji podrlavaju COM (eng. Common Object
Model) interakcije sa objektima, komponentama, koje su serveri
funkcionalnosti, posredstvom standardizovanog interfejsa. Same
komponente su u stanju jedna s drugom komunidrati na nivou lokalne
mreze, kao i Interneta, tako cia mogu biti smjestene na glavnom serveru.
Sloj baza podataka, koji je lociran na glavnom serveru npr. u formi
Microsoft SQL, Oracle iIi drugog softverskog servera. Njihova
pristupacnost se osigurava upotrebom OnBC (eng. Open DataBase
Connectivity - povezivost sa otvorenim bazamapodataka) standarda od
strane sloja funkcionalnosti. .
Prirodno, odabir konkretnog softvera 7.avisio bi i od dmgih parametara
vezanih za IT u kontekstu bibJioteke, kao 5to je npr. obucenost i raspolozivost
IT specijalista ili softverska rjesenja koja Sll primijenjena u drtlgim
kompatibilnitn i kompJementarnim dijelovima informacionog sistema
fakulteta cijije dio i infom13clonih sistema biblioteke.
Softver i osnove programiraru'a 241
Neka pitanja za provjeru znanja
Na siijedecu grupnpitanja odgovorite sa DA iii NE:
1 . Korisnicki razvijen softver opisan je kao • programi koje konsnici nabavljaju od
razlicitih prodavaea softvera.
2. Aplikacioni softver podrazumijeva aplikacione programe opste namjene,
poslovne aplikacione programe, nauene aplikacione programe.
3. Sistem za upravljanje bazama podatakaje skup kompjuterskih programs za
kontrolu ispravnosti medija na kojima su pohranjene baze podata.ka.
4. prevodioci Jezika su programi koji omoguCavaju postavljanje upita nad DBMS
sistemom.
5. Interpreteri prevode i izvrsavaju jednu po jednu programsku naredbu.
6. Cjelokupni program u masinski jezik prevode asembler i kompajler.
7. Program napisan u nekom programskom jeziku se zove irvclni program.
8. Poslovni apIikativni programi su programi koji opste zadatke obrade informacija
mogu obavljati za konsnike iz svih oblasti primjene.
9. Sistemsko istraZivanje je dio ciklusa razvojnog sistema u kojem se odreduje da Ii
je potreban novi iii poboljsani infonnacioni sistem.
10. Sistemska analiza je dio ciklusa razvojnog sistema u kojem se vrsi detaljna
analiza informacionih potreba potencijalnih korisnika.
11. Sistemski dizajn je dio ciklusa ra2:VOjnog sistema u kojem 5e vrsi duajn
informacionog sistema.
12. Izgradnja softvera je dio dklusa razvojnog sistema u kojem se vcli izrada
kompjuterskih programa koji zadovoljavaju softverske specifikacije faze dizajna.
13. Sistemska implementacija je dio ciklusa razvojnog sistema u kojem 5e vrsi
monitoring, evaluacija i modifikovanje sistema po potrebi.
14. Kodiranje programa je faza procesa programiranja u kojoj se vrsi provjera,
testiranje i ispravljanje novonapisanog kompjuterskog programa.
15. Dokumentovanje programa je faza prOcesa programiran,ia u kojoj se vrsl
snimanje detaljnog opisa dizajna i instrukcija kompjuterskog sistema.
16. OdrZavanje prograrna je faza procesa programiranja u kojoj se mi revidiranje
uspostavljenog kompjuterskog programa.
17. Ciklus testiranja je sastavljen od analize, dizajna. kodiranja, verifikacije
programa.
18. Dijagrami toka se koriste za projektovanje moduJa strukturiranog
242

So/tver i osnove programiranja
programiranja.
19. HIPO dijagrami se koriste za prikazivanje detalja waza, procesiranja i jzlaza tl
hijerahiji prograrnskih module.
20. Sistemski dijagrami toka se koriste u razvoju infonnacionog sistema i prikazuju
tok podataka medu komponentama sistema.
21. Programski'dijagrarili toka prikazuju detaljlle sekvence koraka procesiranja
un'utar programa.
22. Programska pedja upotrebom programskih kbntrolnih struktura prikazuje tok
procesi!:"anja.
23. Kodiranje programa je faza u kojaj se generiSe tabela odlucivanja.
24, Sintahne greske su 'nastale usljed propusta u logitkoj strukturi programa.
25. Logicke greSke su uZfokovane narusavanjem gramatickih prav'ila programskog
jezika.
Na slijedecu grupu pitanja odgovorite tako sto izaberete jednu
od ponudenih opcija za koju srnatrate da je tacna:
1. Program kao dio softvetskog resursa je:
a) niz instrukcija koje se koriste da hi usmjerili funkcionisanje hardvera
kompjuterskih sistema
b) niz instrukcija koje se koriste da bi usmjerili funkcionisanje sistemskog
softvera kompjuterskih sistema
c) niz instrukcija koje se koriste da bi uSrrVerili funkcionisanje aplikativnog
softvera kompjuterskih sistema
2. Postupci kao dio softverskog resursa slufe da usmjere;
a) aktivnosti ]judi koji operisu i koriste kompjuterske resurse
b) aplikatlvne programe koji koriste kompjuterske resurse
c) sistemske programe koji konste kompjuterske resurse
3. Korisnicki razvijen softver opisan je kao:
a) programi koje su razvili korisnici iii profesionalni programed unutar
organizacije koja koristi kompjutere
b) programi koje ko-risnici nabavljaju od razlicltih prodavaca softvera
c) program! koje korisnid nabavljaju ad proizvodaca kompjutera
4. U razvojne sistemske programe ubrajaju se:
a) operativni sistemi, DBMS, monitori za komunikaciju podataka
b] servisni programi, monitori sistemskih perfomansi
c) programi prevodioci jezika, sistemi za razvoj aplikacija, ostali programi za
razvoj sistema
5. AI?likacioni softver podrazumijeva:
a) aplikacione programe opste namjene"posJovne aplikacione programe,
Softver i osnave programiranja
243
naucne aplikacione programe
b) servisne programe, monitare siste:nskih pedormansi
c) ostale programe za razvoj sistema
6. Primarni cilj operativnog sistema je:
a) rnaksimizacija produktivnosti kompjuterskog sistema
b) maksimizacija sistema z3stite podataka
c) -:naksirnizacija intervencije co>vjeka pri j'lvrsavanju funkcija vezanih za ulazj
Izlaz
7, UNIX:
a) je mOCaD i prenosan operativni sistem
b) je iskljucivo vezan za PC kornpjutcre
cJ sadlii mali braj usluznih programa
8. Upravljanje podacima:
a) kontrolise UjI podatke, njihove lokacije, pohranjivanja i Citanja
b) vrernerlsko rasporedivanje i nadgJedanje zadataka
c) kontrohse kOrlstenje reSllrsa kompjllterskog sistema od strane sistemskog
softvera
9, Sistem za uprav!janje bazama podataka je skup kompjutersk.ih programa za:
a) kontrolu kreiranja, odriavanja i koriUenja baza podatuka od st:ane
korisnika i organizacija koje koriste kompjlltere
b) backupa podataka od "trane korisnika i organizacija koje koriste
komp]utere
c) kontrolu ispravnostl medija na kojima su pohranjenc baze podataka
10, Prevodioci jezika su programi koj!:
a) omogucavaju postavljanje upita nad DBMS sisternom
b) prevode druge programe u instrukcije masinskog jezika koje kornpjuter
moze itvrhvati
c) prevode instrukcije masinskog jezika u druge programe koje kori&nik moze
izvrsavati
11, Interpreted prevode i izvrsavaju:
a) jednu po jednu programskll naredbu
b) cjeJokupni program
c) dijelove program;! koje korisnik oZ:1aCi
12. Cjelokupni program u ml!sinski jezik prevode:
a) asembier j kompajier
b) asembler i interpreter
c) kompajier i inte;·preter
13. Program napisan u nekom programskom jeziku se lOve:
a) izvomi program
b) izvdni program
c) objektni program
244 Softver i osnove programirarda

14. Izvorni pr.ogram preveden nil. rnaslnski je;dk se zove:
a) izvonii program
b) izvrsni progra.m
c) objektnl program
15. Metode prograll1iranja su:
aJ strukturirano programiranje, kompjuterski potpomognuto programiranje,
korisnicko programiranje
b) softverski inzenjering, korlsnicko programiranje
c) DBMS, kompjuterski potpomognuto programiranje, korisnicko
programiranje
16. Dizajn programa odozgo-nadolje je metod:
a) strukturiranog programiranja
b) kompjl1terski potpomognutog programiranja
c) kOrlsnickog programiranja
17. Uvod:enjem strukturiranog programiranja se:
a) smanjila produktivnost programiranja
b) poveca!a produktivnost programiranja
c) nije uticalo na produktivnost
18. Koristlid su ukljuceni u programerski proces konsteci:
a) inteligentne radne stanice, programske alate 4. generacije, informacion!
centar
b) alate za mjerenje performansi, programske alate 4. generacije
c) inteHgentne radne stanke i programske jezike Cnpr. Basic, Cobo!)
19. Sistemsko istraiivanje je diD ciklusa razvojnog sistema u kojem:
a) se vrsi detaljna analiza inform:tcionih potreba potencijalnih korisntlta
b) se dizajn informacionog sistema
c) se odreduje da Ii je potreban novi iii poboljsani informacioni sistem
20. Sistemska analiza je dio ciklusa razvojnog sistema u kojem:
a) se detaUna analiza infonnacionih potreba potencijalnih korisnika
b) se vrsi diz.ajn infonnacionog sistema
c) Sf! odreduje cia Ii je potrebatl novi ili poboljsani infonnacion! sistem
21. Sistcmski diz<'ljn je dio dklusa razvojnog sistema u kojem:
a) se vrsi detafjna analiza informacionih potreba potencijalnih kOrlsnika
b) se vrsi diMjn informacionog sistema
cJ se odreduje da Ii je potreoan novi ili poboljsani informacioni sistem
22. Izgradnja softvera je dio ciklusa rnvojnog sistema u kojem:
a) se vrsi iz.rada kompjuterskih programa koji zadovoljavaju softverske
spccifikacije fa],£. dizajna
b) se '-Tsi nabavka j instaliranje hardvera i softvera
c) se vrsi monitoring, evaluacija i modifikovallje sistema po potrebi
Softver i osnove programiranfa
245
23. Sistemska impiementacija je dio razvojnog sistema u kojem:
a) se vdi pravUenje kompjuterskih programa ·koji. zadovoljavaju softverske
faze dizajna
b) Se vrsi f instaliranje hardvera i softvera ,
c) monitoring, evaluacija i modifikovanje sistema po potrebi
24. Kodiranje programa je faza procesa programiranja u kojoj se vrsi:
a) anaHziranje predlozene kompjuterske aplikacije
b) izgradnja detaijnog skupa iskaza U odgovarajucem prograrnskom jeziku
c) provjera, testiranje i ispravljanje novonapisanog kompjuterskog prograrna
25. Verifikovanje programa je fau procesa prograrniranja u kojoj se vrsi:
a} provjera, testiranje i ispravljanje novonapisanog kompjuterskog sistema
b) snimanje detaljnog opisa dizajna i instrukcija kompjllterskog sistema
c) revidiranje uspostavljenog kompjuterskog programa
26. Dokumentovanje programa je faza procesa programiranja u kojoj se vrsi:
a) provjera, testiranje i ispravljanje novonapisanog kompjuterskog sistema
b) snimanje detaljnog opisa dizajna i instrukdja kompjuterskog sistema
c) revidiranje uspostavljenog kompjuterskog programa
27. Odriavanje programa je faza process programiranja u kojoj se vrsi:
a) provjera, testiranje i ispravljanje novonapisanog kompjuterskog sistema
b) snimanje detaJjnog opisa dizajna i instrukcija kompjuterskog sistema
c} revidiranje uspostavJjenog kompjuterskog programa
28. CikJus testiranja je sastavljen od:
a) analize, dizajna, kodiranja, verifikacije programa
b) dizajna., kodiranja, verifikacije. dokumentovanja programa
c) dizajna, kodiranja, verifikacije, odrfavanja programa
29. Dijagrami toka se konste za:
a} projektovanje modula strukturiranog programiranja
b) definisanje izlaza koji se zeB dobiti
c) deftnisanje algoritama
30. HrrO dijagrami se koriste za:
a) prikazivanje detalja ulaza, procesiranja i izlaza u hijerarhiji programskih
rnodula
b) definisanje ulaza i izlaza programa
c} dokumentaciju programa
31. Sistemski dijagrami se koriste u razvoju informacionog sistema i pdkatu.iu:
a) detalje ulaza i izlaza sistema •
b) tok podataka medu komponentama sistema
c} dokumentaciju programa
32. Programski dijagrami toka prikazuju:
a) detaljne sekvence koraka procesiranja unutar programa
b) dokumentaciju programa
246 Softver i
c) 10k .medu kompo:le: _tama sistema
33. Programska petlja:
a) kompjuteru da !>--:1avlja bilo koju sekvencu instnlkc:ij[l U
zavisnosti od ispunjenosti ,,:7. -edenog Ilslova
b) prikazuje procesiranja upotrebom programskih kontrolnih struktura
c} prikazuje tok podataka medu komponentama sistema
34. Strukturirani dijagnim toka:
a) omogueava kompjuteru da ponavlja bilo koju sekvencu instrukcija u
zavisnosti od ispunjenosti odredenog uslova
b) prikazuje tok procesiranja upotrebom programskih kontrolnih struktura
c) prikazuje tok podataka ffif".du komponentama sistema
35. Pseudokod je: •
a) program napisan u programskom jeziku tipa Cobol, Basic
b) naziv za pisanje logike procesiranja u programskim modulima u
jednostavnim recenicama govornog jezika
c) alat za prevodenje programa
36. Skup uslova kao dio tabele odlucivanja:
a) naYodi uslove iIi pitanja sliCna anima koji se spominju na odgovarajucim
mjestima u dijagi-amima taka
b) navodi sve iskaz.e koji se mogu rea}izovati
c) pokazuje kaji se uslovi ispunjavaju iii koji odgovaraju na pitanja iz skupa
uslova
37. Sku? aktivnosti kao dio tabele odlucivanja:
a) navodi uslove ill pitanja slicna onima koji se spominju na odgovarajuCim
mjestima u dijagramima taka
b) navodi sve iskaze koji se mogu realizovati
c) pokazuje koji se uslovi ispunjavaju ili koji odgovaraju na pitanja iz skupa
uslova
38. Kodiranje programaje faza u kojoj se:
a) razvijena logi'·:a procesiranja preyodi u sekvencu instrukcija
b) generise kod
c) generise tabela odlucivanja
39. Selekcija je struh."tura:
a) u kojoj su instrukcije taka poredane da se u onom redoslijedu \I
kojem su napisane
b) koja izrahva izbor izmeau dvije struh-mre
c) kojom se izrahva ponavljanje neke programske funkcije
40. Iteracija je struktura:
.1) u kojoj Sll instrukcije tako poredane da se izvrsavaju U onom redcslijedu II
kojem su napisane
b) koja izraZava izbor izmed"u dvije strukture
d kojom $e izrazava ponavljanje neke programske funkcije
So/tver i osnove programiranja
41. Aritmeticke instwkdje vrse:
a) rawe matematicke opnacUe nad' podacin13
b) ispitivanje us]ova
c) upravlj<tnje tokom
42, Logjcke instrukcije vfk
a) razne matematicke operacije nad podacima
b) ispitivanje uslova
c) upravljanje tokom iZVTscnja
43. Sintaksne greSke su uzrokovane:
a) narusavapjem gramatickih pra\'ija programskog jezika
b) propustom u logickoj slnlkturi programa
c) propustom u debagirallju programa
44. Logicke grc.Skc Sll uzrokovane:
a) narusavanjem gmmatickih pra",ila programskog jezika
b) propustom u logickoj slrukturi programa
c) propustom II debagiranju programa
Na sIijedeca pitanja odgovorite tekstualno :
1. Sta je sistemski softvcr i koje su njegove (tri) gJavne funkcionalne katego:.ije
programa?
2. §ta je operativni sistem?
3, Koje su (to) glavne fJnkcije kontrolnih programa operati",l1og sistema?
4. Sta aplikativni soft-ver i koje vrste programa on ukljuC:uje?
5, Koji su koristeni pakeri za PC i cemu sluxe?
6. Sta je strukturirano programiranje?
7. Sta je kompjuterski potpomognuto programiranje?
8. Sta je korisnicko prograrniranje i kOJi resursi se koriste u tom procesu?
9. Koje su faze tradicionalnog procesa programiranja?
10. Koje su faze kompjuterski potpomognlltog procesa programiranja?
11. Sta je faza anaJizc programa i sta se pri tome lltvrdujc?
12. Sta je faza Qizajna programa?
13. Sta je top-down dizajn programiranja?
14, Sta su HJPQ dijagrarni?
t 5. Sta su dijagramj loka i koje vrste postoje?
16. 5ta je pseudokod?
247
,
£
I'
,
248
]
1
1
!
Softver i osnove programiranja
..
17. Sta je faxa kodinlnja programa?
18; Sta je verifikacija programa i koj! su tipovi progratnskih
19. Kako se obavlja faza testtranja programa?
20. Koji je sadriaj programske dokllfncntacije i cemll ona sluZi?
21. spada u faw programa?
22. Navedite nekoliko glavnih programskih jezika!
23. Sta su maSinski jezid i koje sU im glavne karakteristike?
24 . .sta su asemblerski jezici i koje su im glavlle karakteristike?
25. Sta su programski jczici visokog nivoa i kaje su im glavne karakteristike?
26. Sta Sll objektno orijentisani jezici i kaje su im glavne karakteristike?
27. Sta su jel.ici cetvrte generadje i koje su im glavne karakteristike?
5
Informacioni sistemi i
njihova uloga u po!,;lovanju i
drustvu
lriformacioni i organizacioni sistemi • Vrste
injormacionih sistema • Primjene kompjutera u
poslovanju _ Kompjuterska industrija i nove vrste
posloua - Kompjuterska bezbjednost i kontrola upotrebe
• Kompjuterski uirusi • Kompjuteri i njihov uticaj na
drustvene promjene • InJormatizacV'a i ekonomski razvoj
• Primjer realne primjene _ Neka pitanja za proujeru
znarifa
Investirati bez kompjuterske podrSke ce
UskOTO postan kao putovanje pjeske u
poreaenju sa putovQrVem autom, avionom ili
vozom.
Gerald M. Loeh, 1971.
Injormacioni sistemi i njihova uloga u pos/ovanjll i drustvu 251
Informacioni i organizacioni sistemi
Slika 5.1
Model
kompjuterski
baziranog
informacionog
sistema
Organizacijama i njihovim menadzerima su potrebne inforrnacije radi
opstanka i napredovanja. Zato organizacije imaju razliCite vrste informacionih
sistema (IS). ukljucujuci i kompjuterski bazirane informacione sisteme (KBIS;
Inforrnation Systems), Sta je informacioni sisteIl(?
Informacioni sistempriblPUa, transformise i prenosi
U organizaciji.
Informacioni sistem moze koristiti nekoliko \Tsta sistema za obradivanje
(procesiranje) informacija koji mu pomazu U obezbjcdenju infoflr.acija koje
trebaju Clanovi organizacije. Npr., nefonnalni informacioni sistemi postoje u
svirn organizacijarna koji prosto sluze kao mrcze za prenosenje informacija
unutarorganizacije. Ova1:vl informacioni sistemi ne koriste vednu funkcija 1
eROCESIRANJE
SI.tem::::1I proce,iranje
it'lformacija

;;:.:m.
(r

MEMORISANJE
cP6i1a<:i;'informacije'i

-I
I
j
1
.,
j
1
J
J

J
"
1
J
,
1
1
1
}

252
!
Informacioni sistemi i njihova uioga U pO$lova,yu i drustvu
aktivnosti sistema za obradivanje info,rmacija. U kontekstu ove knjige
lnformacione sisteme posmatramo ·u siroKom organizacionom iii
funkcionalnom kontekstu tj. kao posloine infomacione sisteme, menadzment
inforrnacione sisteme, marketing infomlacionesisternei 51.
Kompjuterski baziran informacioni sistem se moze
definisati kao sistem koji koristi komp/uterski har-dver, softver,
personal, procedure i resu.rse podataka da hi prikupio,
i informacije uorganizacyi
Slika 5.1 ilustruje model modernog kompjuterski baziranog informacionog
sistema sa slijedeCim komponentama:
• U1az. Podaci i informacije iz organizacije ili izdrustvenog okruzenja ulaze
u sistem.
• Obradivanje. Sistemi za obradivanje informacija koriste kompjuterskl
hardver (opremu i rnedije), softver (programe i procedure)) personal
(strucnjake i korisnike) da bi po odredenim procedurama transformisali
podatke i informacije u raZDe vrste informacionih produkata.
• Izlaz.
• Obradivanje transakcije se izvrsava sa operativnim transakdonim
inforrr,acionim sistemima;
• Uredska komunikacija se izvrsava sa automatizovanim uredskirn
sistemima;
• Menadiment injestavanje se izvrsava sa menadZment informacionirn
sistemima;
• Podrska menadzerskorn 001 uc.ivanju se izvrSava sa sistemima za
podrSku odluCivanju, tj. sa DSS sistemima (DBS, eng,DecisionSupO!i
System).
• Smjestanje. Podaci, informacije i modeli za analize i donosenje odluka
se smjestaju fad i kasnijeg pristupanja i obradivanja.
Informacioni sistemi i njihova uloga uposlovanJu i drustvu 253
SlikaS.2
pos[ovna firma
kao sistem
................

I

PROCESIRANJE
--... --.... - ......... -

I
,

'IV

Dobra I ·1·
u,lu
g
•.... / .
"!J
IZLAZ
• Kontroia, Funkcija upravljanja informacionim resursima kontroIise i
prilagodava preformanse informacionog sistema na optimalnu efikasnost
i djelotvomost
Informacioni sistem mora odraZavati stanje objektnog. odnosno poslovnog
sistema. Razumijevanjerazlicitih tipovakompjuterski baziranill infonnacionih
sistemaje neophodnoza uspjesno koristenje kompjutera u poslovnim finnama
i ostalim organizacijama, odnosno u poslovanju tUlajsirem smislu te rijeci.
Infonnacioni sistemi igraju ulogu povratne sprege U organizacijama. Da bi se
to vidjelo, potrebno je bilo koju vrstu organizacije, odnomo posJovne firme,
shvatiti kao sistem.
Slika 5·2 ilustruje poslovnu firmu kao poslovni sistem koji se sastoji od
medusobno povezanih komponenata koje moraju biti kontrolisane i
koordnirane ka ostvarenju organizacionih ciljeva kao sto su profitabilnost i
drustvena odgovornost. Ekonomski resursl (ulaz) se transformiSu od strane
raznih organizacionih procesa (obradivanje) u robe j usluge (izlaz) dok
,
,
254
Slika 5,3
Postovna firma
kao sistem:
kompon€nte i
okruienje
In/ormacioni siste: njihova uI09f!:, .u poslovanJu i drustvu
infonnacioni sistemi osiguravaju infonnaciju 0 operacijama sistema (feedback)
za menadZment, radi upravljanja i odrZavanja sistema (kontrola),
Na slid s.3je data detaljnija ilustracija slijedecih komponenti poslovne firme
kao sistema:
• Ulaz. Resursi kao sto su !judi, novae, materijali, maS-ine. zemlja, objekH,
energija i informacije koje firma koristL
• Obradivanje. Poslovni sistem koristi poslovne funkcije, ukljucujuCi
proizvodnju, marketing, finansije i personal. kao i ostale procese koji
pomazu transformisanju ulaza u izlaz (kao sto su iniinjering, istrazivMlje
i razvoj, pravne i druge usluge i 51).
• lzlaz. Firma proizvodi usluge i robe, platanja (kao sto su dobiti zaposlenih,
dividende, interesi, takse i plaeanja dobavlj_acima), doprinose, informacije
i ostale efekte,
Informacioni sistemi i rUihova uloga u ______ c---"C255
i
• PO,\Tatna sprega. Operativni/transakcioni informacioni silstemi
prikupljaju, obraauju i smjestaju podatke generisane po.s]ovnim
operacijama. Proi4Vode najcesce povratnu spregu (podataka i inforrnacijal
za ulaz u menadzmentinformacioni sistem.
Sistemi automatizovanog ureda prikupljaju, obraauju, smjeStaju i prenose
podatke i informacije 11 formi uredskih elektronskih komunikacija nDutar
organizacije p_poslovno okruzenje.
Programirani sistemi za odl1icivaTlJ'e pIihvataju operativne informacije i
proizvode odluke koje kontroiisu operativni praces kao sto je inveturni
razmjestaj iIi kontroJa procesa proizvodnje.
Menadimentirifonnacioni sistemi i sistemi ZQ podriku odlwSvwV'u igraju
vitalnu ulogu povratne sprege u podrsci pri upravljanju nekom poslovnom
firmom. Oni preraduju podatke i informacije koje obezbjeauju opcrativni
infonnacioni sistemi finne, prikupljaju informacijeiz poslovnog okmzenja
i obezbjeduju informacije za podrsku struk'tunranom i nestmkturiranoIT';
donosenju odluka.
• Kontrola. Menadzment jedne organizacije se sastoji od menadzera na
sVim organizacionirn nivoima koji su ukljuceni u planiranje, organizDvanje,
okupljanje, upravljanje i kontrolne aktivnosti (nazvane junkcijama
menadZmenta). One kontrolisu operacije pos!ovnog sistema bazirane na
povratnoj sprezi koju ornogucava informacioni sistem firme.
• Okruzenje. Poslovna firma je podsistem drustva i okruiena je sa
poslovnim okoliT/ama ostalih sistema. Firma razmjenjuje ulaze i izlaze sa
svojom okolinom i zato se nazi va otvorenim sistemom. Povrh toga,
poslovna finnaje adaptivan sistem (tj. ima mogucnost da se prilagodava
zahtjevima svoje okoline).
Koncept poslome firme kao otvorenog, adaptivnogsistemaje veoma znacajan,
jer znaci da poslovna firma maze koristiti svoju pO\Tatnu spregu i kontrolne
komponente na dva nneina:
• Koristi informacione sisteme da bi ubezbijedi!a menctd7_ment sa
informacijama s ciljem ostvarenja utvrdenih ciljeva.
1
1
j
I
,,!
256 Informacioni sistemi i njihova uloga uposlovanju i drustvu
----
Slika 5.4
Informacioni
zahtjevi
menadZmenta
.
-

" .TAKTICKI .OPERATlliNI
''''''''--,,----''''"''''''"'''''''----
I
!
.;
I"
I
I
I
!
I
I
1
I

• Koristi informacione sisteme da bi nagledala okruzenje tako da
menadiment maze promijeniti kako svoje operacije, tako i svoje ciljeve s
ciUem prezivljavanja u promjenjivom okruienju.
Poslovna firma mora odrai.avati pravilne unutraSnje mec1uveze sa ostalim
ekonomskim, politickim i soeijalnim podsistemima u svome okruzenju (kao
one usmjerene na kupee, dobavljace, konkurenciju, vlasnike dionica, radnicke
sindikate, finansijske institucije, vladine agencije i zajednlc:u). Informaciorii
sistemi moraju biti taka razvijeni da pomazu poslovnoj finni da modelira svoje
mcauveze sa svakim od ovih sistema iz okruzenja.
Posto menadzeri ne mogu apsorbirati sve informacije koje 'rnogu proizvesti
informacioni sislemi, zato oni koji razvijaju sistem moraju odluCiti ne sarno
(1) koje informacije menadzmenl zeU vee i
(2) koje infonnacije menadzment treba.
I nfonnacioni sistemi i njihova uloga u poslovanju i drtcltvu
257
S!\ka 5.5
Nivoi
lnformacionih
zahtjeva
menadzmenta
Dakle, mora se identificirati:
(I) kOje'odlukesemorajudonijeti 'i
(2) ko ih treba naprilviti, i kada, gdje i kako one treba da se donesu u
organizaciji. .
Tada mozemo ident.ificirati vrste menadzerskih informacija (slika SA)
potrebnih da bi potpomogle svaku od odluka,
Menameri zahtijevaju inforrnacijevisokog kvaliteta, a ne velikog kvantiteta.
One zbog toga moraju posjedovati nekoliko bitnih karakteristika s ciljem
efikasnog potpomaganja pri donosenju menadierskih odluka. Inforrt;lacija
bi trebala da bude: '
• Blagovremena .
e Tacna.
• Potpuna.
es'fRATESKI

.
.

: ::-.Bud"'uce
f.·
I
I
i
(
I
I
I
I
258 Injormacioni sistem" njihova uloga u poslovanju i drustuz:
• Koncizna.
To znaci da se menadzeri moraju sa koje pomazu
da uoce buduce trendove i ustanove nJlhoy utlcaJ vezano za SVO)"
Buduce informacije i analize u vezi sa uouta: o,rgamzaclJe
iIi u pozlovnom okruzenju S4 npr. predVldanJa prodaJmh trendova
i faktor. koji mogu uticati na uspjeSnost prod'le.
Menadzment mora biti obezbijeden sa 'iriformacijom (i
tehnikarna analize) u vezi sa internim .fir:ue kao I 0
razvoju u svome posloVnom okruZenju. Shke 5.5 1 5.6. neke ad
vrsta ekstemih i internih infonnacijakoje su
informacija 0 proSlom i sadaSnjem stanjll, stase Ide ka Vlsem mvou odluclVanJa,
to je potrebnija infoIIDacija 0 buducem dogadaju.
Korisnici kao i dizajneri sistema trebaju znati bazirani
infonnacioni sistemi mogu proizvesti informacije ko]e
planiranju i zeljenim fonnama kod Npr .•
moze obezbijediti u formi izvjestaja ill u formI Vlzuelnog pnkazlvanJa
Slika 5.6
lzabrani
inforrnacioni
sistemi
proizvodne
firme
Predvida."lje 1
prodaje J
-U-..J
INFORMACIONI
SISTEM
FIRME
Ptaniranje t
prolzvodnje 1
-- " .... '" ..
"
5irovine
Kontro!a ['
zatiha
.".!
Kupei 1
••. _,4
OPERATIVNI
SISTEM
FIRME
'.
lilformacioni sistemi i njihova uloga u poslouanju i dl'ustvu
259
,
nurnerickih podataka, tekstualnog materij,ala ili grafike. Izmedu ostalih,
alternative vremenskog pJanlranja su; .
.. Periodicno planirani izvjestaji. Npr., sedmicni izvjestaji analize
prodaje ili mjesecni finansijski izvjestaji.
• IZ1jestaji za slucaj izuzetnosti. Izvjestaji se proizvode sarno kada
se izuzetni uslovi pojave i ani sarno sadrle informacije 0 time i;-::uzetnim
uslovima. Npr.; menadzer koji se bavi kreditima se obavjesta'va samo
aka i kada musferija prevazide svoja kreditna ogranicenja.
• po zahtjevu i reakcije. fnformacija se obezbjeduje kad god
jemenadZerzahtijeva. Npr.lS sa DBMS upitnimjezicima i generatorima
izvjestaja omogueavaju menadzerima da dobiju neposrednc rcakcije ili
iz\jestaje kao rezultat njihovih zahtjeva za informacije.
• Interaktivno reagovanje. Informacija se obezbjeduje putem
interaktivnesesije izmedu menadiera i kompjutera koji sadni interakiivni
program iIi modelirani programski paket. Npr .• koristenje softverskog
paketa za unakrsne tabele rezultira u seriji odgovora kao reakcija na
alternative "'sta ako?" postavljene ad strane menadiera.
Zahtjevi za informacije umnogome zavise od nivoa menadimenta (slika 5.5)
koji se dijele na tri tradicionalna nivoa menadzmenta ito;
• vodeci "top" menadzment,
• srednji menadzment i
• operativni menadzment.
Infonnacijski zahtjevi menad1.menta u direhnoj su vezi sa tipO\1ma aktivnosti
koji predominiraju na svakom od nivoa menadzmenta.
Vrste informacionih sistema
Ovdje cernD nesto detaljnije govoriti 0 tri tipa kompjuterski baziranlh
infcrrmacionih sistema koji omogucavaju virtualnu funkciju povratne sprege
poslQvnoj finni.
I
I
j
)
l
J
260 Inf?rmacioni sistemii njihova uloga uposlouanju i
• Operativnijtransakcioni infortnucioni sistetni
• Meriadtment inforrnacioni sistemi
• Sistemi za poclrsku odlucivanju
Tranksakcioni inforrnacioni sistemi obraduju podatke koji se generisu
posloVnim operacijama (prodajnim transakcijama, rezultatima
platuim spiskovima zaposlenih itd), ali ne proizvode takve vrste infonnacija
kaje maze menadzment najbolje iskoristiti. Operativni infonnacioni sisterni
se nazivaju i transakcionim informacionirn sistemitna posta cni obraduju
podatke koji su rezultat primjene poslovnih transakcija (tj. prodaje, kupovine,
promjene inventara itd). Ipak, operativni informacioni sistemi mogu takode
obradivati podatke proistekle iz -nadgledanja procesa materijale (fizicke)
proizvodnje, i1i podatke izazvane pravljenjem raznovrsnih prilagociavanja
slogova u datoteci iJi bazi podataka.
MenadZnlent informacioni sistemi (1\118) osiguravaju informacije
potrebne za uspjdno donosenje odluka od strane menadzera. MIS koncept
SlIka 5.7
Koncept
menadiment
informadonog
sistema
Informacioni sistemi i njihova uloga uposlovanju i drustvu Z61
potice jz 196o-ih gdje.se povezuje sve razvijenija tehnologija sa teorijom
sistema. Urnjesto f6kuSiranja n:a kompjuterizaciju cinovruckih poslova kao i
poslova cuvanja dokumenata, MIS koneept je razvijen da bisesprijecio takav
neefikasan ravoj i neOJelotvorna upotreba kompjutera. MIS koneept je od
vitalnog znaCaja za efikasnu i djelotvornu upotrebu 11 poslovanju prije svega
iz slijedeCih ra:z1oga:
• SluZi kao sistemsld radni okvir za organizQvanje poslovnih kompjuterskih
aplikacija. Na poslovne-primjene kompjutera treba gledati kao na
meduzavisnei integrisane kompjuterski bazirane inforrnadone sistemc,
a ne kao nezavisne poslome obrade podataka.
• Naglasava menadzersku orijentaciju obradivanja informacija u
poslovanju. Primarni cilj kompjuterski baziranih informacionih sistema
trebao bi biti podrska donosenju menadZerskih odluka, a ne sarno puka
obradivanje podataka generisanih poslovnim operacijama.
Djelotvorni MIS su potrebni srim poslovnim organizacijama iz r-azloga
poveCane kako kompleksnost,i tako i dana.snjeg promjena poslovnog
okruzenja. Npr.
t
marketinski menadzeri trebaju informacije u vezi sa
finansijskim troskovima i povracajima mendzeri koji se bave
proizvodnjom trebaju informacije koje analiziraju zahtjeve za resurse i
produktivnost radnika, a menadZeri koji se have kadrovirna, tj. personalom,
trebaju informacije u vezi sa platama zaposlenih i njihovirn profesionalnim
razvojem.
Slika 5.7 iIustruje koncept menad'Zment infonnacionih sistema sa slijedeCim
sistematskim funkcijama:
• tnaz. Prikuplja podatke koje je generisao transakcicni informacioni
sistem.
• Obrada. Koristi informacione sisteme za procesiranje (obradivanje) da
bi transformisala podatke u informacijske proizvode koje mogu potpomocl
menadzerskom dono_senju odluka.
• Memorisanje. OdIiavanje interne, eksterne i Hene b.?,Ze podataka koje
sadri€ podatke i informacije u formi proslih stanja (istorijskih) slogoya,
predvidanja, planoYa, standarda, pravila za donosenje odluka, modela i
ostalih upravljackih i analitiCkih tehnika.
262
Sllka 5.8
DSS j -gtavni
tipovi
Kompjuterski
baziranih
informacionih
sistema
Informacion; i njihova uloga u poslovanju i drustvlI
Transakcioni
informacioni
sistem
N,enadzment
informacioni
sistem
OPERATIVNI ·1. MENADZERSKE 1\
PODACI IINFORMACIJE .
rl ;-':9
procesiranja 'I analiza \
i i
___ ....... ..., ..J ...... ... __",..,_"' .. _., .. ,J
Sistemi za
podrsku
odlucivanju
;
ODlUlCIVANJE\
. uz pomoc
. interakcfje
menadzera
. ikompij utera
i
l
I
1
,
I
,
''''-'---' .,-, -..-,_.
• Izlaz. Obraduje siroki spektar informacionih produkata potrebnih za
podrsku aktivnosti donosenja odluka u menadzmentu i to
(1) na zahtjev,
(2) prema unaprijed utvrdenom planu i
(3) kada se pojave odredeni iZllzetni poslovi,
fI Kontrola. kontinuirani proces informacionog upravljanja
resursima da bi kontrolisala perfomanse MIS-a.
Sistemi za podrSku odluCivanju • DSS (Decision Support Systems) su
interaktivni kompjuterski bazirani inforrnacioni sistemi koji koriste modele
odlucivanja i baze podatka da bi obezbijedili niz informacija s ciljem
potpomaganja specificne odluke sa kojorn se suocavaju menadieri.
Oni su stoga razliciti od transakcionih infonnacionih sistema, koji sefokusiraju
na obradivanje podatka'koje su generisale poslovne transakcije i operacije, a
razlikuju se i od MIS, koji su se primarno fokusirali na obezbjedenje
menadzera sa strukturiranim infonnacijama (izvjeStajima).Treba naglasiti da
DSS ne danose odluke za menadzera vee ga sarno podrzavaju u procesu
odluCivanja.
Slika 5.8 ilustruje mjesto DSS medu glavnim tipovima kompjuterski baziranih
informacionih sistema. Oni su fleksibilni, prilagodljivi, sistemi brzog odgovora
tijl rad korisnici iniciraju i kontroIisu i koji pomaze pri licnom stUu donosenja
In/ormacioni sistemi i njihova uloga u poslovanju i drustvll
263
SUb. 5.9
Koncept 0$$
..
DSS'
baza
modela
",,,,, - i

., I
I

DSS
baza
,. podataka
•. f. •.
.. '' .
odluka jednog menadZera. SJika 5.,9 ilustruje koncept sistema za podrsku
odlucivanju, gdje se mogu uociti slijedece komponente sistema:




Izvrsna radna stanica je personalni kompjuter iii kompjuterski
terminal koji obezbjeduje DSS hardverski interfejs za menadzere.
DSS iIi DSS generator je softver koji pokrece sistem. On sadni glavTle
module vezane za upravljanje bazama podataka, upravljanje bazom
modela i upravljanjem sa dijalogorn.
Somer za upravljanje bazama podataka (DBl\1S) omogucava
kreiranje, odrZavanje, upit i obnavljanje baza podataka, koristeci tiplCne
jezike, generatore izvjestaja, jezike za manipulaciju
podaclma l]eZlke za definisanje podataka.
Softver za upravljanje bazom model a (MBMS, eng. l\-1odel Base
Sofu·\,are) obezbjeauje mogucnost kreiranja, Odr±3vanja i
rnampUlaCI]3 sa bazom modela, koristeCi jezike za modeliranje iIi od strane
korisnika napisane programe.
I
I.
264
1
]
lriformacion i sistemi i Tvihoua uloga u pOsldvanju i drustvu
• Softver ziI upravljanje i dijaloga (DGMS, eng. Dialog
Generation and Management Software) sesastoji odinteraktivnih ul.aznol
izlaznih programa, potprograina i nep-roceduralnih jezika. Ulaz:"
omogucava korisnicima da nap rave upite i reakcije iIi izvrse komande ,
koristeci tastaturu, mis, ekran osjetljiv na dodir, ulazni analizator govora
. itd. Izlaz: omogueava u formi tekstualnoj i
vizuelno prikazanoj iIi u formi stampanih izvjeStaja.
• Baza podataka $<1 podacima i informacijama se smjesta u specijalnu
DSS baw podataka izvedenu iz baza podataka organizacije, vanjskih baza
podatka kao i menadzerove licne baze podataka:.
• Baza modeIa ukljucuje biblioteku modela i anaJitickih tehnika
smjestenih kao programa, potprograma, izvrsnih datoteka i pravila
adluCivanja. MBMS maze kombinovati ave komponente modela cia bi
napravio modele za individulanog menadzera korneje potrebna podrSka
za specificni tip odJuke.
Prilikom projektovanja DSS treba voditi racuna 0 tome dase sto vise zadovolje
slijcdece ciljne performanse:
• Da potpornaze menadzersko donasenje odluka za polustrukturirane i
nestrukturirane odlukc na svim nivoima organizacije gdjeje potrebno.
• Da ojaeava koordinaciju i komunikaciju izrnedu odluka, naroCito
kada ani maraju saradivati u poslovima donoSenja odluka.
• Da potpomaze sve faze u poslu donosenja odluka umjesto sarno faze
skupljanja podataka, analiza, komparativuih evaluacija ili implementacija.
Stoga, on treba da bude u rnoguCnosti da komunicira kroz uspostavijeni
interfejs sa transakcionim IS, automatizovanim uredom i MIS.
• Da potpomogne raznolikost procesa donosenja odluka tako da korisnik
maze usmjeravati Ijesavanje problema iIi donosenje odIuka u skladu sa
njegovim iIi ojenim zeljenim stilorn, tj. maei saznavanja.
• Da bude 1ak za koristenje, fleksibilan i takav da njirn mogu bez teskoca
operisati korisnici koji nisu specijalisti u informacionim sistemima. Ovo
mora biti primarni kriterij za softver koji koriste DSS.
Madajos ne spadaju u kategoriju navedenih tipova infonnacionih sistema
koji su dominantni u poslovnim sistemima, sve se vise i razvijaju i uticu n3
Informacioni sistemi i njihova uloga . u pos[ovanju i drustvu
Slika 5.-=10
Komponente
ekspertnog
sistema
t
265
opste trendove koristenja kompjutera softverski paketi iz domena '\jestacke
inteligencije i ekspertnih sistema (AI, eng. Artificial Intelligence).
VjestaCka inteligendjaje podruCje koje nastoji da razvije kompjutere koji
mogu cuti, hodati, pricati, osjecati i misliW A1 je prouCavanje ideja koje
omogucavaju kompjuterima da fade stvari koje ljude cine takvim da izgledaju
inteligentno. Tu se razvijaju kompjuterske funkcije prirodno povezane sa
ljudskorn inteligencijom, kao sto je rezonovanje, zakljucivanje, llcenje i
rjesavanje problema. Prakticna primjena u ovom podrucju AI je razvoj
ekspertnih sistema.
Ekspertni sistemje kompjuterski baziran informacioni sistem koji koristi
svoje znanje 0 specificnim kompleksnim aplikaci.onim podrucjima, da bi
djelovao kao ekspertski savjetnik korisnicima. Komponente ekspertnih
sistema sadcie bazu znanja i 50ftverske module koji izvode zakIjuciv<lnje
na osnovu znanja i komuniciraju dajuci odgovor na konsnikova pitanja (Slika
5.10).
:2c:6_6_______ Ic-n"ifo .,nadoni i njihova uloga U pDslovanju i drustvl1
Ekspertni sistemi se takode zovu bazirani na znanju (eng,
kno.wledge-based systems). Ekspermi sistemi samo.obezbjeduju odgovore'
na pitanja iz vrIo specificnog probIemskbg podrucja praveci zakljucivanja nalik
covjeku nad znanjem kojejesadrlano u vrIo specijaliziranoj bazi znanja. Oni
su takode u mogucnosti da objasne korisniku svoje zakljucke i procese
rezonovanja ..
Ekspertnisistemi se prirnjenjuju u mnogimspecifienim podrucjiIDa primjene.
Primjer je PUFF) koji vrsi dijagnosticiranje respiratornih bolesti;
PROSPECTOR, k?ji iuterpretira geoloske podatke k.o vodic za mineralna
istrazivanja; MYCIN, koji je dizajniran da pomogne ljekarima u dijagnozi i
tretmanu odredenih vrsta bakterijskih pomaiedizajniranju
kompjuterskih sistema za kupce; i XSEL, koji pomaZeprodavackom personaJu
pri naruCivanju konfiguracija kompjuterskih sistema za njihove rnusterije.
Kao ilustracija ogranicenja u ovoj oblasti moze posluziti anegdota vezana za
primjene vjestacke inteligencije u domenu prevodenja sajednog stranogjezika
na drugL Nairne, rijec je bila 0 nekada softverskom paketu namijenjenom za
prevoaenje sa njemaCkog na engleskijezik j obratno. Pred kompjuter je bila
stavljena poslovica "Out of sight, out of mind" (Daleko od oeiju, daleko od
srca) koju je kompjuter trebao prevesti na rQemackijezik. Nakon izvrsenog
prevodenja ua njemaCkijezik, dataje komanda za prevodenje ove prevedene
pos]ovice sa njemackog nazad na engleski. Prevodje bio <lIzvan vidnog polja
oCiju, izvan uma". Potomje izvrsena na njemacki i ponovno
vracanje na englesJcijezik. Kompjuter je odgovorio: "Nevidljivi idiot",
Nairne, kompjuter je "razumio" da je ono sto je izvan vidnog polja ociju
nevidljivo, a izvan uma je idiotsko. 1z ovog kratkog primjera vidimo da se
0estacka inteligencija ne ponasa bas uvijek "inteHgentno". Dakle, kompjuter
uz pomoc vjestacke inteligencije pomaze covjeku u rjesavanju odgovarajucih
kornpleksnih problema poput problema odlucivanja. ali onjoS ne zamjenjuje

Kao i ekspertni sistemi, tako se i u domenu poslovne informatike, sve ceste u
okviru DSS koncepta, pojavljuje i E1S (Executive Information tj.
infonnacioni sistem za gornje nivoe menadzmenta. EIS je specijalizi'rani DoSS!
koji uzima informacije iz haze podatka, ali Iie.hhtijeva kornpjutersko znanje
od korisnika i namijenjen je visem i vodecem nivou menadzera koji nemaju
vremena ni volje da uce detaljnije 0 kompjuterima.
lnformacioni sistemi i njihova uloga l! posloUQnju i drllstvu 267
c-=--__
. DSS i razlikuju na tri nacina:
(,) m;Sprojektovani za potrebe organizacije tipicno se koriste unutar cijek
komp,anijesmjse genericki za pronala.zenje usko specijalistickih polja
primjene. DSS se uglavnom koriste na srednjem nivau menadimenta j
koiistiga vise menadZera za veei broj razlicitih" Ma-ako analiza". S druge
strane, EIS je uglavnom dizajniran za konkretnog rukovodioca kako hi
pod.r49 specificne potrebe.
(2) DSSje za vee; broj korisnika, zbog eega ga je jeftinije st.viti u
upotrebu, za razliku ad £IS, kojemje najcesce potrebno ugraditi specificne
potrebejednog ili manjeg broja korisnika.
(3) DSS zahtijeva korisnicku obuku prije nego sto se poene efekth'11o koristiti,
za razIiku od EIS, koji ne zahtijeva veti i ozbiljniji formalni trening.
Primjene kompjutera u poslovanju
U savremenom poslovanju ima toliko mnago kompjuterskih apJikacija koliko
ima aktivnostikojesetrebaju izvesti i problema koje treba lijeSiti j mogucnostl
koje treba uraditi. To nije razlog da imate nejasnu i neorganizovanu ideju 0
poslovnim kompjuterskirn aplikacijama. Kao sadasnji iIi buduci korisnik
kornpjutera. vi trebate da imate osnovno, ali organizovano razumijevanje
glavnih pravaca u upotrebi kompjutera u poslovanju.
Takode trebate imati specificno razumijevanje 0 onome sto je vezano za
pos]ovne interese i manja koji su direktno povezani sa ciljevima vase karjjere.
Prema tome) neko eiji je cilj u karijeri marketinska pozicija u bankarstvu bi
trebao ostvariti osnovno razumljevanje 0 tome kako se kompjuteri koriste u
bankarstvu i kako kompjuteri pomaiu marketinskim aktivnostirna ban aka i
drugih poslovnih firmi,
Slike 5,11 i 5.12 su veoma ilustrativTle da yam pribJize kompjuterske aplikacije
ovisno 0 i tipu rukovodenja i poslovanja.
Slika 5.11 ilustruje kako se neke kompjuterske aplikacijc mogu grupisati u
poslovnefunkcije i u kategorije po nivou menadzmenta. Slika 5.12 daje primjer
kompjuterskeaplikacije u raznowsnim djelatnostima.
I
!
TIl.'
ill
_______ J_r1ormacioni sistemi i uloga u poslovanJu i druslvu
Slika 5.11
Kompjutef'5ke
aptikacije
prerna
pos!ovnim
funkcijama j
nivou
menad1.menta
"sTAAmusia i '.
OPEMtlVNI PUN
" .
. ',' .
.•.
kreilloja- .
matffij"l1I
ENONOMSKA ..
f>IUlllVlnAlIJA ,
PLANIKANJ<RAONE
SWAGE. .
MENAomENT KOHfROLNI SIST£MI
f!tjAN'U'KA
, KONTitOLA
OPERAT!VN! S!STEMI
. . ''.'';''
PLANIRANJEPROOAJt,1
,:;-:'i
• .l
l(ONTROLA ::.:.
KNJIGOVOD$'JVA . 'l
______________
Silk. 5.12
Primjene
kompjutera u
razliCitim
djelatnostima
SEGMENT INDUSTRIJE
,
. ,'! •
OSNOVE PRIMJENE', '
",1,
270 InjormaciDni SiS!::Trd "-njihova uioga u poslovanjl1 i.dl'u5tvu
Ovdje cerna izloziti sarno nekoliko .primjera koji govore 0 relativno cestim
vrstama informacionih'sistema kako hi vam -aali grubu sliku_o razliCitirn
kompjuterskim aplikacijama \1 pOslQvanju.
Kompjuterske aplikacije u'prodaji se tradicionalno konste ad strane
mnogih prodavaea zajednu iii viSe l)azicnih aplikacij. kaa sta su ispastavljanje
racuna kupcima, primanje racuna,kantrol. inventara, kn.figovodstvo i platni
spiskovi. Kompjuter se sva viSe upotrebljav:ipr naprednije primjene u prodaji,
kao sto Sll sistemi za pracenje pro4aje. Zn,amo da se POS sistemi uglavnom
sastoje cd tenninala slicnih registarskim k.asama koji su stalno povezani sa
kontrolerom podataka lociranom unutar organizacije. Kontroler podataka
moZe bid minikompjuter sa periferijama, ilijedinica za smjestanjetransakcija
iz POS registara na magnetsku traku i prenosenje podatka duz
komunikacioniq linija u regionalne kompjuterske centre.
"Registar - kasa" je najcesCe inteligentni tenninal koji mozevoditi operatora
kroz svaku transakciju, korak po korak. Ovi terminali mogu takode raditi
neophodne artimeticke operacije, kao sto .su racunanje poreza, snizenja i
kalkuIacije iIi za provjeru kreditne sposobnosti kupca pri kreditnim
transakcijama. POS terminali uglavnom mogu automatski citati informacije
sa etiketa Hi naljepnica za robu uz pornoe rucnog Citaea ili ostalih uredaja za
opticko Citanje.
Podaci se mogu stampati na robnim etiketama i naljepnicama u OCR Hi MICR
karakterima (koriste se odgovarajuci formati slova, tj, karakteri na
naljepnicama radi kasnijeg digitalnog obraaivanja) ili se mogu koristiti razne
metode optickog bar - kodiranja. Npr" prehrambena industrija koristi
univerzalni proizvo.jni kod (UPC) i OCR bar-kodiranje na robnim etiketama.
Primjene kompjutera uproizvodnjisu uglavnom u funkciji ostvarivanja
kompjuterski podrZane proizvodnje (eng. CAM, Computer-Aidcd-
Manufacuring), tako sto se automatizuju mnogeaktivnosti potrebne pri izradi
proizvoda svih vrsta. Na taj nacin CAM nedvosmisleno pomaze povecanju
efikasnosti i kvaliteta proizvodnih operacija. Kompjuteri se koriste i da hi
pomogli inzinjerima pri dizajniranju proizvoda, tetako imamo kompjuterski
podrZan dizajn (eng. CAD,
Potom, oni se koriste da bi pomogli pri vrsta materijala koji Sll
potrebni u proizvodnom procesu, sto se nazlva planiranje zahtjeva u
materijalima (eng. MRP, Material Requirements Planning). Konacno, ani se
Injormacioni sistemi i rv·ihova u/oga lL poslouanju i dru.{tvu
271
----
mogu koristiti pri !zradi prizvoda u fabrickim halama,
neposredn.e.k(;mt:olefizll::k?g procesa (procesna kontrola), alatki (numericka
kontrola), Ih masma sa nekim mogucnostima nalik ljudima (robot),
Primjtme kompjutera u bankarstvu su imale ogroman utica)· na
bankarstvo.
Vecina b.anaka danas konsti terminale na svojim sa)terima i
sa!terske masine (eng, ATM, Automated Taller Mathines ili
ke.s * kOJe,su elektronski povezane sa kompjuterima u bancL To
termmali specijalne namjene, koji automatski vrse reviziju
kllJentovog bankovnog raeuna, odnosnostednih uloga na kompjuteru i druge
raznovrsne bankovne usluge za bankovne klijente.
Takav elektronskog transfera sredstava (eng. EFT, Electronic Funds
ce Joonog dana zamijeniti gotovinu i cekove kao primarni metod
.. poslovanje ne moze zamisIiti bezovakvih sistema
od.koJlhje SWIF! . . Kao i uproizvodnji, prodaji i transportu, tako
sel u bankarstvu sveVlse konstl EDI (Electronic Data Intechange) kako bi se
ubrzao protok novea, roba i usluga.
!zmedu velikog kompjutera u poslovanju, nekoliko osnovnih
ops:alo zru:valjU]UCl tome sto SU oni zajednicyi za veCinu kako velikih, tako
I mahh !ir::nI. Ove opste POS]ovne aplikacije sadde slijedece osnovne
karaktenstIcne funkcije:
• yrsi se obradivanje prodajnih narudzbi
o? 1 ostahh vrsta prodajnih transakcija. Proizvode se
proda)ne, pnznamce za kupce i podad potrebni za analizu prodaje i
kontrolu mventara.
• inventara. Primaju se podaci vezani za narudibe kupaca,
?np,reIn:aJu se za ukoliko su stavkeiz narudibi dostupne
I sve u mventaru. Uocavaju se stavke koje treba
menadzenma se pruZaju komparativni statusni inventarni
lZvJ€stajl.
• i. prodaje. Primaju se popunjene narudibe sa
sIstema. kontrole i prodajni podaci od sistema Z8
obradlvanje prodajnIh transakeija. Proizvode se fakture Kupaea i
t1
t',
e:
1
272 In/ormacioni sistemi i njihova uloga u pos[ovanju i drustvu
---'-
menad7..ment izvjestaji koji analiziraju prodaju po prodavcima, kupcima,
proizvodirna, regiohima itd. -
• Prijem rae una. Cuva podatke 0 iznosima koje kupci na
osnovu podatka iz kUpCe\1h faktura i plaeanja. Daje mjesecnastanja kod
kupaca i izvjestaje 0 upravljanju kreditima.
• Placanje rac.una. (uva tragove 0 podacima vezane za kupovine i
plaeanja dobavljacima. Priprcma cekove za pIaeanje neizmirenih faktura
i proizvodi kes menadiment izvjeStaje.
• Platni spisak i analize rada. Prima i obraduje podatke iz kartica
dolaska i odlaska sa posia svakog zaposlenog i ostaJih radnih slogova.
Proizvodi cekove za platu j ostale dokumente, kao sto su izvjestaji 0
zaraaenom. fzvjestaji a platnaj listi, izvjcBtaji 0 analizi rada kao i drugi
izvjestaji potrebni za menadzment firme.
• Glavna knjiga poslovanja. Obraduje podatke primljene od prijema
racuna, placanja racuna, platnog spiska i analize rada i drugih poslovnih
infonnacionih podsistema. Daje bilanse glavne knjige, izvjestaj 0 prilivu i
tabelu bilansa firme kao i raznovrsne prilive i 0 troskovima za
menacliment.
Ovimse ne iscrpljuje niti tista tipova infonnacionih sistema niti vrsta najbitnijih
kOrlsnickih aplikacija, ali se moze steci pojam o-tome cemu sluze i kako se
koriste kompjuteri u funkciji razvoja odgovarajucih informacionih sistema.
Kompjuterska industrija i nove vrste poslovanja
Svaka organizacija u drustvu je sistem koji uzajamno djeluje sa mnogim drugim
sistemima u svom okruzenju, tako da mozemo reci kako se kompjuterizirane
aktivnosti t1 organizadji mogu posmatrati kao da se desavaju u "kompjuterski
baziranom okruienju" (slika 5.13).
Hardver, softver i Ijudski resursi organizacije obezbjeduju informacije internim
kornpjuterskim korisnicima. Izvan organizacije kompjuterska industrija je
ta koja ukljucuje proizvodace kompjutera, druge hardverske i softverske
kompanije i davaoce usluga vezane za kompjutere,
!njormacioni sistemi i njihova uloga u poslovanju i dru.stvu
273
Stika 5.13
Kompjuterski
bazirana
okolina
Korisnici ne mogu efikasno koristiti svoje kompjuterske resurse aka nemaju
osnovno znanje 0 kompjuterskoj industriji. Glavni tipovi firmi u kompjuterskoj
industriji su:
• Dobavljaci hardvera u koje. izmedu ostalih. spadaju:
- Proizvodaci kornpjutera.
- Nezavisni proizvoaaci kompatibine prikljucne opreme.
- Trgovci kompjuterima.
- Kompanije za najam kompjutera.
- Kompanije za snabdijevanje kompjuterskom obradom i
infonnacionim uslugama.
• DobavljaCi softvera 13 koje, izmedu ostalih, spadaju.
Proizvodaci kompjutera.
Trgovci kompjuterima.
- Nezavisne softverske kompanije.
274
Irifi;;rmacioni sistemU njihova uloga u poslovanjl.l i drustvu
...: DobavljaCi korisniCki razvijenog softvera.
Kornpanije koje nude i"nformacione usluge.
• Davaoci usluga mogu biti firme kae ato su:
- Proizvoaaci kompjutera.
- Usluzni kompjuterski centri.
- Kompanije za usluge
- Davaoci telekomunikacionih ushiga.
- Oavaoci usluga baoke podatka.
- Nezavisni konsultanti.
Madaje proizvodnja hardvera i softvera jos uvijek najunosniji posao U ovoj
oblasti, sve veti dio trlista otpada na eksterne davaoce usluga. Oni nude
raznevrste usiuga kao sto su: kompjuterska obrada kupcevih pos]ova, usluga
time-sharing - a, unajrnJjivanje kompjutera, usluge sistemskog dizajna,
prograrniranje po ugovoru, sistemi "kljue u bravu" (eng. trunkey), konsalting,
odrZ3vanje hardvera. Najcesce se, u praksi. sreeu slijedece vrste usluga,
odnosno finni koje ih nude:
• Kompjuterski servisni centri (eng. computer service centers) nude razne
usluge obrade informacija i to uglavnom za mnoge manje firrne koje ne
zele da posjeduju vlastite kompjuterske sisteme. Veci korisnici
kompjutera takode koriste usluge ovakvih biroa za specijalne primjene
ili karla 5e dese problemi, kao sto su periodi najjaceg ohima posJova.
• Kompanije koje daju usluge time-sharing - a (ra5poreaivanje vremena
jednog kompjuterskog sistema na nekoliko zadataka procesiranje)
obezbjeduju usluge obrade u realnom vremenu mnogim pretpJatnicima
koji koriste udaljenetenninale i centralni kompjutersld sistem. Kompanije
za davanje usluga time-sharing - a koriste korisnici koji imaju potrebe
za specijalizovanom obradom podatka koja trazi obradu u realnom
\Temenu i veliIa kompjuterski sistem. Tipiean primjer jeavio - kompanija
American Airlines. koja godinama ima viSe terminala Cuglavnom
iznajmljenih izvan vlastitefirme) nego zaposlenih i nudi usluge rezer.racije
karata drugim avio-kornpanijama. turi.&tickim agencijama 'fsrodnirri"-
organizacijama.
• Kompanije za pomoe pri upravljanju i odlucivanju su firme koje Sll
kompletno odgovorne za konsnikove kompjuterske operacije. Sa njima
Informacioni sistemi i njihova uloga u poslovanju i drllstvu 275
· i
se mogu ugoyoriti sve usJugeobrade informacija sa svim kompjuterskim
olakSic:ama za i llsluge tipa "kljuc u bravu". Mogu
da konste viastttl hardver, so-ttver I personal, ali i uzimati za konsnikove
potrebe Dna sto je najplikJadnije na ukupnom triistu.
Kompjuterski usluzni centri i konsultanti prodaju kompjutersl{l hardver,
softver i usluge razvoja svojim kupcima, sto ukljucuje ponudu sistema tipa
u ?ra.vu". P?:tom principu se sav hardver, softver i raZ\'oj sistema koji
trazl konsmk mIdI od strane davaoca usluga takaS-to bi korisnik trebao jedino
da"okrene kljuc" kako bi poceo rad i koriStenje sistema.
Madajekornpjuter "mocna sprava". njegoVD "snagu" cini rnanjom ili vecom
Uspjeh ili pad organizacije za infonnacione usluge zavisi primamo ad
novirn strucnjacima, obucavanja j zadriavanja kvalifikovanog
Mogucnost zaposlenja u oblasti kompjuteraje velika, posta se ocekuje
znaca.Jan porast u potrebi za sistemskirn analiticarima, programerima i
osabI)em za odriavanje sistema. Zbog togaje vazno razumjeti vrste poslova u
oblasti informacionih usluga.
Najcesti tip posla i zvanja u razvoju sistema je sistemski analiticar sa
slijedeCim specijalizovanim srnjerovima od kojih su neki :
• Sistemslci analiticar
: Prikuplja i analizira infonnacije potrebne za razvoj ili modifikaciju
mforrnacionih sistema. Razvija iskaz za zahtjeve sistema i Dr1vrema
detaljne specifikacije sistema na kojima ce se bazirati kom'pj\;terski
programi.
- Nadzire instalaciju novih sistema i procjenjuje moguca
unapredenja postojecih sistema.
• Sistenl dizajner
Prevodi zahtjcve sistema koje je pripremio sistemski analiticar
u alternativni sistemski dizajn.
- Razvija detaljne specifikacije sistema koji se razvija.
• Analiticar komunikacija
- Plan ira, dizajnira j instalirakomunikacionu mreiu, ukljucujuCi i
specifikacuu i selekciju softvera, hardvera i komunikacione opreme.
1
27_6 _______ i njihova uloga u pos{ovanju i drustvu
Druge kategorije posla u razvQju sisetma su cesto klasifikovane kao
«sistemska podrska". Ovo ukljucuje: .
(1) analltieare konfiguracije koji su za procjenu i usavrsavanje
hardverskih i soflverskih performansi, .
(2) kontrolora standarda koji razvija i odd3va standarde za. obradti podatka
i procedura,
(3) tehnickog bibliotekara koji razvija i oddava bibIioteku sistcmske
dokumentacije i tehnickih informacija i
(4) specijalistu za dokumentacionu podrnku kojl asistirakod analize sistema
i programa, te raz\lja detaljnu siStc01sku, programsku i radnu, izvrsnu
dokumentaciju.
Sa razvojem koncepta informacionih autorajavljaju se novi poslovi i zvanja
u korisnickim uslugama:
• Direktor informacionog centra
-Rukovodi informacionim centrorn i radi sa rukovodiocom
infonnacionog servisa kad planiranja ponude kompjuterskili usluga
krajnjim korisnicim8.
• Sistemski konsultant
- Pomaze kompjuterskim korisnicima U razvoju, pravljenju
prototipova i odri8vanju aplikacionih sistema.
- Obucava korisnike u koristenju alata za razvoj aplikacija i
apiikacionih paketa.
- Sluzi kao veza izmedu kompjuterskih korisnika i odjeljenja za
kompjuterske usluge.
• Tehnicki specijalist
- Procjenjuje, instalira i odrzava hardverske i softverske izvare
informacionog centra,
- Proza tehnlcku pamoc sistemskim konsultantima i korisnicima,
_ Takode nova kategorija zvanja u informacionim uslugama i to uglavnom kad
, velikih organi7..acija, nastala su uvodenjem funkcije administracije haze
podataka.
Informacioni sistemi i njihova 11109a u pos[ovanju fdrustvu
277
• AdmInistrator haze
- D"izajnira i.odrlava bazu podatka organizacije:
• Priprerna i namece standarde za koristenje i zaStitu informacije
u
bazama podataka.
- Za velike organizacije k9je koriste kqmpjutere ovo postaje mjes-
to upravljanja sa delegiranjem duznosti drugim specijalistima.
• AnalitiCal' dizajna haze podataka
- Dizajnira strukturu i definiSe elemente podatka U organizaciji
baze podatka.
- Vrsi procjenu hardvera i softvera baze podataka.
• Analitiear operacije haze podataka
- Koordinira svakodnevnom upotrebom baze podatka sa
korisnicima i drugim osobljem u inforrnacionirn servisirna,
- Namece standarde baze podatka,
· OdrZava bazlI podataka.
• Analiticar zastite haze podataka
- Dizajnira i oddava kontrolu zastite i integriteta baze podataka.
- Kontrolise bazu podataka da obezbijedi njeno tacno koristenje.
Zvanja u programiranjuseodnose na specijalizaciju u pojedinim tipovima
programiranja ito:
• Programer
- Razvija logiku programa i kodira i testira i pravi dokumentaciju
kompjuterskih programa. -
• Aplikacioni programer
· Razvija programe potrebne za specificne apJikacije kompjuterskih
korisnika. .
• Programer za odrfavanje
- Modifikuje i unapreduje postojece programe.
278 Informacioni sistemi i njihova u poslovanjl1 i dnl!..tvu
'" Sistemski progrol'f-mer
- Razvija,-modifikuje i oddava i drugi sistemski
softver koristen U organizaciji za informacione llsluge.
.. Programer analiticar
- Sistemski analiticar koji radj vlastite aplikaciqne programe iJi
obrnuto; aplikacioni programer koji radi vlastitu analizu i dizajn
sistema.
• Glavni programer
• Vodi tim programera koji svi rade na istorn projektu kod
programiranja, uz koristenje metoda strukturiranog
programiranja.
Zvanja U operativnim kompjuterskim radnjama se odnose na rad ili
kontrolu operacija opreme za obradu informacija ito:
• Operator na kompjuteru
- Nadgleda i kontrolise kompjuter preko centralne konzole.
- Prilagodava"konfiguraciju prema porukama koje daje operativni
sistem iIi prema instrukcijama sadrzanim u dokumenatciji
operacija.
-Radi sa perifernom opremom manjih instalacija.
• Operator na perifernoj opremi
- Pomaze operatoru na kompjuteru postavljajuci i radeCl sa
trakama, magnetnim diskovima, printerima itd.
- Takoae fadi sa off-line ulazno/izlaznom opremom,
• Operator na opremi za unos podatka
- Konvertuje podatkesa ulaznih dokumenata u masinski Citljiv oblik
koristenjem masine s tastaturom, kao 5to je video - terminal.
• Koordinator "proizvodnje"
- Koordinira i kontrolise poslove obrade podatka da bi se postiglo
optimalno koriStenje oprerne i korisnickih usluga.
. Priprema i odrzava procedure za planiranje poslova obrade
podataka i odrZava red poslova i koristenje opreme.
Informacioni sistemi i njihova u.loga u poslovanJu i dr1Jstvu
279
Poslov(i zvanja u administraciji informacionih usluga se na
administrativni· personal koji rukovodi i nadgleda aktivnosti organizacije
kompjuterskih usluga ito: .
III RukovodiIac informacionih usluga
idiktira aktivnosti cijele organizacije infonnacionih ulsuga.
• razvoja sistema
razvoja projekata sistema j osoblja.
• RukovodiIac operacija
-Upravlja radom opreme za obradu infonnacija i proizvodnjom svih
pos1ova, odnosno usluga obrade informacija.
• Koordinator obuke
-Razvija i upravlja programima obuke za personal informacionih
servisa i za kompjuterske korisnike.
• Specijalist za budZet i troskove
-Razvija budZet organizacije informacionih usluga i procjenjuje
mogucnosti prema budzetu.
sistem za obracun troskova kampjuterskih usluga
korisnicirna kompjutera.
Ovim se ne iscrpljuje Usta poslova i zvanja, vee se sarno okoncava kratka
ilustracija infonnatiCarskih poslova od kojih mnogi donedavno nisu ni postojali.
Kompjuterska bezbjednost i kontrola upotrebe
Znamo da kompjuteri mogu da obraduju ogromne kolicine informaciia i da
mogu izvrsavati kompleksne kalkulacije mnago tacnije nego si5temi sa
iii mehanickom obradom< Medutim, poznato je i to da se:
(1) greske de.savaju u kompjuterslGm slstemima,
(2) kompjuteri se cesto koriste za prevare i
(3) kompjuteri i njihove datoteke se cesto slucajno ili namjerno mogu unistiti.
•....
JJ
-}1
:a
Jl
I
280 InJormacioni sistemi i njihova uloga uposlovanju i drustv'u"

Stika 5.14
Nivoi kontrole
zaStite
kompjuterskog
sistema
Kontrole su potrebne da bi se osigurala zastita kompjutera, tj. tacnost,
integritet i sigurnost aktivnosti i resursa elektronske obrade podataka.
Odnosno dase rninimiziraju greske, prevare i uniStenja podatka i informacija,
Postoje tri glavna tipa kontrole potrebna za zastitu kompjutera:
(1) kontrola obrade,
(2) organizaciona kontrola i
(3) kontrola sredstava.
Slika 5.14 ilustruje kontrole koje su potrebne da se;postigne zastita
kompjutera.
Kontrole obrade informacija su metode j uredaji koji pokusavaju-da
osiguraju tacnost, valjanost i pravilnost podataka u funkcijama i aktivnostima
abrade. Kontrole moraju biti razvijene da osiguraju da svi ulazni podaci budu
sakupljeni, konvertovani u fonnu pogodnu za obradu, te uneseni u kompjuter.
Taka, kontrole abrade podataka mogu bitt organizovane prema ulazu, obradi,
Informacioni sistemi i njihova uloga u poslovanju i druStvu
281
Slika 1.15
kontro!a u
obradl
informacija
izlazu j memopsanju bilo kog siste.ma infonnadja kao sto je date na
slici 5.15. '-
Organizacione kontrole su metode ograniiovanjaj izvrSavanja funkcija
arganizacija za informacione llsluge, koje omogueavaju tacnost i integritet
kompjuterskih operacija i aktivnosti razvoja sistema. Neke od tih kontrola
ukljucuju: ,
• Kontrolu proizvodnje usluga u kojoj se nadgleda progres paslova
abrade informacija, aktivnosti unosa podataka i kvalitet ulazno/izlaznih
podataka.

Posebne duznosti podrazumijevaju postivanje osnovnog principa .
organizacione kontrole da se precizno dodijele sve duznosti razvoja
sistema, kompjuterskih operacija i kontrole podataka i programa
razliCitim gI11pama. Na prirnjer, sistematski analitieari i programeri mogu
da nemaju oviastenje za promjene na podacima ili programima koji se
obraduju. Uz to, odgovornost za odriavanje biblioteke datoteka i
pi'Ograma se moZe dodijeliti bibliotekaru ill admlnistratoru baze podataka.
ULAZNE KONTROLE i
'Kootrote

¥erim:bClJft
. kootralne SUme
prav}<!re:"

!
au
,.
:.,". •• ,:v.::l '; ..


'\.
u
: IZlAZN£ KONTROlE:


282 iriformacioni sistemi i njihova uloga u poslovanju i drustvu
• Odobrenje za razvoj sistema, programske promjene" ili
kompjuterske ob"fade moraju biti predmet for:ma1nog procesa
razmatranja prijenego sto se odobre. Na primjerJ izmjene u prograrnima
trebaju biti odobrene od rukovodioca projelcta nakon konsultacije sa
rukovodiocem kompjuterskih operacija i rukovodiocem odgovaraju-ceg
koga se ticu promjene.
Kontrole sredstava Sll metode koje fizicke uredaje i njihove saddaje
od !tete iii unistenja. Kompjuterski centrisu.predmet rizika od prirodnih
nesreCa, sabotaza, vandalizma, industrijske spijunaze i krade. Zbog toga se
organizuje fizicka zaStita i razne kontrolne funkcije nad informacijama i
podacima organizacije koja koristi kompjutere.
Kompjuterski virusi
Sirim koristenjem kompjutera pojavila se kategorija programa koja nema
nikakvu svrhu osim proizvesti na kompjuteru. Ovi programi pmmati su
pod nazivom virusi, odnosno kompjuterski virusi.
Sami virusi su usko definisana kategorija programa, ali se ima obicaj j neke
druge programe ubrajati u viruse. Razlikaje u tome 5to neld od njih nemaju
nikakve veze s virusima i posJjedica su neznanja iIi nemara, a drugi su opet
da1 eko kompUciraniji od virusa i obicno imaju neku svrhu.
Ovdje cerna izloiiti sarno neke vrste stetnih programa:
• Lose napisani programi (Bug-Ware) dovode u radu do logickih
gresaka u programu te se manifestuju kao virus, Obicno uzrokuju
resetovanje kompjutera i blokadu, Greske unutar ovih programa su
uglavnom nenamjerne.
8 Trojanski konji (The Trojan Horse) su programi koji u prvom planu
imaju neku korisnu ulogu. U pozadini. medutim, lezi dodatni dio
programa koji ceka odredeni trenutak Hi odredenu akciju. te se tada
aktivira i uzrokuje stetu.
e Kameleoni su programi koji osim osnovne namjene obavljaju jos
neku skrivenu akciju u pozadini. Susrecu sena mrezama, gdje logiraju
Infonnac:ioni sistemi i JV'ihova uloga u poslovanju i drustvu 283
ulaze pojedinih ili svih korisnika, a autor ovakvog
utipkavanjem odredenog koda doCi do tudih sifri.' Osim toga, U
bankarna izazivaju smetnje l10veanim transakcijama;
.. Softverske bombe prj pokretanju program a uniStavaju sebe i
podatke oko sebe.
eI Logicke bombe cef-aju odredenu kombinaciju varijabli u sistemu i
tada se df!,toniraju. Ne unistavaju sebe nuino. ali ce pbdatke u
fl,lku izmijeniti, ako ih ne uniSte,
• Vremenske bombe su identicne s logickima, s tim da uzimaju
vrijeme kao detonator.
• Replikatori su dosta slicni virusima, ali prava svrha 1m je
zagusivanje mreza, tako da se neprekidno razmnozavaju dok ne ispune
SYU memoriju.
• ervi (Worms) putuju neprimjetno po mrezama i eventualno
skupljaju informacije."Razmnozavaju" se sarno kad je to nuzno
potrebno, ne unistavaju podatke, iza sebe brisu sve tragove i
eventualno upute koju poruku.
• Virusi Sll najcesce prisutni stetni programi. Uloga virusaje da se
"'prilijepi" nekoj datoteci i putujes njom, U odredenom trenutk'1l, virus
se aktivira i pocinje njegovo razmnozavanje. Uporedo s
razmnozavanjem Hi malo kasnije pocinje pravi rad virusa, To je
uglavnom uniStavanje podataka,
Sam virus se uyuce u kad neke datoteke j preuzima -kontrolu nad
njom, mijenja njene karakteristike,a obieno ne dira utribute datoteke,
Dio virusa koji se nalazi u datotcci naziva se viralni kod, Osim toga,
virus postavlja i virusnu o?naku na zarazene Hi obradene datoteke,
da ne bi vise pnta gubio 'VTijeme S obradom istih datoteka,
Tri su osnovna naCina prenosa virusa:
• Izravna zaraza je klasican naein prenosa virusa na sarno jed an
kompjuter, IskljuCivo se obavlja putem prenosnih medija za pohranjivanje
podataka.
I
11
:}j
jj
~
n
(
~
.ill
j
j
:1
]
]
ill
. ,
~ "
)
)
~
.
I
Ii
284 lriformacioni sistemi i rljihova uloga l.J. poslovarifu i druStvu
------
• Masovna zaraza se u praksi izvodi putem. distribudjskih ili
instalacionih disketa za odredene programe. Virus sestavi u taku razvoja
programa i ceka trenutak u buducnosti kad sistem zadovoUi odredene
kriterije, te se tada aktivira. Jedan od poznatijihoblikaje putem prodaje
{onnatiranih disketa. Tako virus zna obiOi cijeli svijet.
• Zaraza mreznim putemje prije bila veoftta aktue1na, da bi potom bila'
gotovo zaustavljena.
Svaka mrez.a koja udrii do sebe" na prvom mjestu ima na umu zastitu od
rirusa.
Vrste virusa
Virusi se dijele po vrsti datoteka ili dijelova sistema koje napadaju. Upravo ad
toga ovisi daljnje djelovanje virusa i Inogucnost njihove detekcije.
• Virusi BOOT sektora se priljepljuju liZ programe u boot sektoru. Ovi
virusi Stl najnezgodniji. jer se nalaze u najdubljem dijelu operacionog
sistema. Samim tim mogll preuzeti kontrolu i nadgledati apsollltno svaku
operaciju na kompjuteru. Nakoo ukljucenja prvi se aktiviraju, prije bilo
kojeg dijela operacionog sistema.
Jedini nacin detekcije ovih virusaje uCitavanjeoperacionog sistema s ciste
boot diskete i uporedna upotreba antivirus programa koji je zastken'
protiv snimanja. Kad se jednorn otkriju, vrlo lako se uklanjaju .
• Virusi komandnog procesora su virusi sIicni prethodnim, osim sto
se ucitavaju malo kasnije u procesu podizanja operacionog sistema.
Njihova moe nad operacionim sistemomje samim tim smanjena. Kad ih
se otkrije,lako se uniste.
• Univerzalni virusi su najrasirenija kategorija virusa. Uglavnom se lijepe
za odredene tipove datoteka i nemaju veze sa sisternskim dijelom
operacionog sistema. Najcesci cilj su im .EXE i .COM datoteke. Nakon
ucitavanja prvog zarazenog programa sele se u memoriju i cekaju svaki
naredni izvrsni program da bi ga zarazili. Nacelo im je da od izvrsne
datoteke nap rave Trojanskog konja.
Informacioni sistemi i njihova uloga .u poslovanju i druswu 285
• Slozelliyirusi su veoma opasni jer kombinuju tehnike rasprostiranja,
razmnozavanjai ugroZavanja, tesu vrlo fleksibilni. Vrhunac su tehnologije
prognirniranja vi-rusa.
• Usmjereni ViIillSi su strego namjenski programi za uniStavanje
odredenog broja taCno odredenih tipova datoteka.
• Makrovirusi.su u sustini programi napisani u makrojezicima. Za sada
najceSci su makrovirusi za Microsoft Word, Excel i Office 97. Pored toga,
postoje makrovirusi i za AmiPro dokumente i Microsoft Access baze. U
ovim sistemima virusi preuzimaju kontrolu karla. se otvori ili zatvori
virusom inficirana datoteka. Prvo zahvate standardne funkcije programa,
a onda inficiraju svaku datoteku koja se naredna. otvori. Znaju ostetiti i
sam sadrlaj datoteke.
Pored toga, virusi mogu biti rezidentni i nerezidentni. Dok nerezistentni
ne inficiraju memoriju kompjutera i aktivni su sarno ograniceno vrijeme,
rezidentni su postojani u memoriji nakon ucitavanja i aktivni dok se kompjuter
ne iskljuci Hi ne restartuje.
Zastita ad virusa
Prvi i osnovni princip zastite ad virusaje da se apsolutno sve diskete koje se
prenose s nekog dmgog kompjutera prije upotrebe provjere protiv virusa.
Anti-virusni paketi sadrZe tn tipa programa za zastitu. Neki od njih imaju
sva tri ukomponovana u jedan program, a drugi se pojavljuju kao zasebne
jedinice.
Pm tip su programi za detekciju virusa (Scaneri), drugi BU CistaCi
(Cleaneri), a treei stitovi (Shield-programi).
Najpoznatiji antivirusni programi danas su: Norton AntiVirus Dr Solomon's
Anti-Virus Toolkit, IBM AntiVirus, F-Prot Professional, McAfee VirusScan
Deluxe.
Kad se utvrdi virus na kompjuteru i ustanovi koje sudatotekezaraiene, potraii
se najprije ispravna kopija tih datoteka, ako ona uopce postoji. Ukoliko se
pronade, pristupa se uniStavanju virusa. Ako ne, proba se s ciscenjem
datoteke. Ne ide li, pohrani se datoteka zarazena virusom i dobro upamti
286 Informacioni sistemi i njihova uloga U pos!OVDTyu i drustvtl
gdjeje pohr51njen. Ponekadje podatak taka dragocjen da se uzodgovarajuce
mjere predostroznosti isplati aktivirati datoteku zarazenu virusom.· .
Cak ako se inficirana datoteka i uspije oCistiti, ona \J najvecem broju slueajeya
ne&: biti identiena originalnoj, neinficiranoj. Dalde, CiScenje, -g. virusa
nije potpuno bezopasan posao. Najveci je problem ostecenje strukture
datoteke i gu&itak podataka. Drugi problem je da antivirusni program
nepotpuno uk10ni virus; pri cemu u datoteclostaje diD virusnog kada koji
uglavnom viSe nije aktivan, ali ce ga drugi antivirusni prograrni i da1je
'otkrivati" i tako praviti probleme onima koji naknadno dodu u posjed tabe
nepotpuno oCiscene datoteke.
Pored toga. Windows operativni sistem uvodi nove fonnate datoteka koje
ogroman broj statih virusa uopce ne prepoznaju.
Ako se naide na BOOT sektor, virus kompjuter se maze ukljuCiti s Cistom
boot disketom. Ako nije veoma destruktivan (npr. Stanford), pokusa se ocistiti,
a akoje destruktivan (npr. Stoned). backupira se sve sto se da izvuCi s tvrdog
diska i nakon toga se pristupi Ciscenju vinlsa s kompjutera. Naknadno se
obavezno pregledaju i backupirani podaci, da se virus nije slueajno zadriao na
njima,
Ipak, osnovna mjera antivirusne zaStite i daije ostaje zasticena masina na
kojoj se koristi sarno licenciran softver i to sve uz kvalitetan backup.
Kompjuteri i njihov uticaj na drustvene promjene
Kornpjuter leao masina koja je prouzrokovala pravu (rnirnu) revoluciju je
zoatno poveeao nasu sposobnost analize. racunanja i komuniciranja, usljed
eegajeznatno poboljsao naSu mogucnost planiranja i kontrole raznih ljudskih
potreba. Posto su kompjuteri prisutni svugrlje i u svim aktivnostima dnevnog
zivota U sadaSnjem drustvu, JOgleno se namece pitanje da Ii se treba plasiti od
r..avisnosti od kompjutera. Njihovuticaj se moze ana1izirati u smislu drustvenih
aplikacija i socioekonomskih efekta.
DruStvenaprirnjenakompjutera ukljucujenjihovu primjenu u rje.savanju
ljudskfu drustvenih problema i to od kriminala pa do poljoprivrede i zagaitivanja
okoline, Socioekonomski efekti kompjutera se odnose na drustvenu
lriformacioni sistemi i njihova uloga u fJoslovarVu i drustvu
287
Slika 5.16
Glavni aspekti
kompjuterskog
utjecaja na
drustvo
i
upotrebu kompjutera kao nrr, kompjuterizacija proizvodnog procesa koja
moze imati efekat na smanjenje'·zaposJenosti i na poYoljan efekat
obezbjedenjem kupaca sa proizvodima boljeg kvaHteta i po nizim cijenama.
Takvo razumijevanje pomoci ce kod planiranja, izgradnje i rada kompjuterski
baziranih infonnacionih sistema. Nekoliko glavnih aspekata uticaja kompjutera
na drustvo je dato na slid 5,16,
Uticilj kompjutera na zaposlenost i produktivnost je :direktno
povezansa rezultatima upotrebe kompjutera u automatizaciji i kibemetizaciji.
Upotreba kompjuteraje razvila nove poslove i povecala produktivnost, dok
jetakode prouzrokoyala znaeajno smanjenje mogucnosti zapoSijavanja u neklm
vrstama poslova. Kompjuteri koji se koriste za uredsku obradu informacija ili
za numericku kontrolu masinskih alata Sil potpuno zamijeniIi rad mnogih
sluzbenika j mehanicara.
Takode. poslovi nastali unutar organizacije koja koristi kompjutere traie
drugacije vrste '\jestina i obrazovanja nego poslovi koji se rade bez upotrebe
kompjutera. Zbog toga, neki od zaposlenih unutar organizacije mogu ostati
'-
NA DRUSTVO
/
"'.. / \ .
; Individualnost:l . p' ,' __ ., . : Kri'minal;'zavisnos-t i drugf
Xvaliteta:.zlv.IJenjal fosloyni\ komunikatlvnosq
I

.' ,
1
288 Injvrrnacioni sistemi i njihova uloga u poslouanju i drustuu

bez posla, ali se mogu _po novo obuciti za nova radna mjesta. Produktivnos-i .
individualnog radnika je znaeajno poraslakompjuterizacijom poSto jedan radnik'
moze da radi nekoliko poslova uz drastieno_smanjenu k6!icinu
VTemena za izvrsenje odredenih zadataka. To dovodido smanjenja troskova
i do nizih cijena, sto povecava potraznju za proizvodima i taka generiSe
povecavanje zaposlenosti. .
Yeti pro'fiti uzrokovani poveeanjem produktivnosti vise
za sirenje proizvodnje, sto rezultira u povetanju zaposlenosti. :'eci standa.rd
iivota U1.rokovan povecanjem produktivnosti generise potraznJu za mnoglm ':,
wstama i kolicinama dobara i suluga.
Bez sumnje, kompjuterska industrijaje stvori1a mnoga nova zanimanja, ali
isto taka i ukinula potrebu za nekim ad postajecih. Uticaj kompjutera na
zaposlenast moze biti pozitivan, ako novi poslovi i organizovana prekvalifikacija
za nova radna rnjesta i vrste poslova ornogucuju smanjenje nezaposlenosti
uzrokovane kompjuterom.
Uticaj kompjutera na konkurencijti tice se uticaja koji kompjuterski
sistemi imaju na veliCinu poslovnih organizacija. Kompjuteri dopustaju velikim
firrnarna da budu efikasnije. Efikasnost vec.ih firmi dopusta im da nastave
svoj rast i spajanje sa drugim firmama i taka nastaju velike i mocnekorporacije:
Kompjutcri dozvoljavaju velikim organizacijama da vise rastu i da postaju
efikasnije.
Informacioni sistem baziran na kompjuteru je sposoban da kontrolise
kompleksne aktivnosti i odnose koji uz to nastaju, pri Cernu se cijena i veliCina
kompjuterskih sistema neprekidno smanjuje. Zbog toga i mala firma moze
sted prednosti u produktivnosti i efikasnosti upotrebom
kompjuterskibaziranih sistema. U svakom slueaju, vrijednost blagovremene
informacije je dovela do toga da ce sarno finne sa efikasnim informacionim
sistemima baziranim na kornpjuterirna biti u stanju da prezive konkurenciju.
Uticaj na individuaInost Ijudi se najcesce karakterise negativniITl
predmakorn. Savremena upotreba kompjutera se kritikuje tvrdnjama da su
to bezlicni sistemi kaji dehumanizuju j depersonalizuju aktivnosti koje su
kompjuterizovane, posto eliminisu prisustvo ljudskih odnosa za razliku od
nekompjutersklh sistema. Obrada informacija koja tretira pojedinca kao broj,
a ne ime, rezultira time da mnogi Ijudi osjecaju gubitak identiteta sadri:an u
sistemima gdje su ani "samo jos jedan broj". Drugi aspekt gubitka
lriformacioni sistemi i njihova uloga u posioVQrtju i drustvu 289
'. je' nacina ·zlvota pojedinca kOIIJ:pjuterski
ba21ran slstem striktno postupanje procedurama.
,:,,:ionalni sp,":,m tvrdnji da kompjuterzarobljava ljude
I nJihovu mdiVIdualnost Cin)enlca kOla se mora uzeti U ob ... irje izraZena izrekom
"'kompjuteri ne prave greske, Ijudi ih prave". To znaci da su greske i
nefleksibilnost kompjllterski sistema pnmarno uzrokovane zbog
Ioseg dizajna sistema iIi zbog gresaka u kompjuterskom programiranju ili
operadjama.
Kompjuter sc moze optuiiti za pogresno funkcionisanje hard vera, sto je opet
rezultat greske Covjeka, ali sistem analiticar, kompjuterski programeri i drugo
osoblje u informacionim uslugama mora prihvatiti odgovornost za greske u
dizajnu sistema, kompjuterskom i operacijama obrade
padataka,
Kompjuteri mogu povecati ravoj individualizma vise nego sto bi to inace bilo
mogucc, cincci veCim organizacione jerunlce. kompIeksnije individualne i
organizacione veze i povecavajuci obim individualnih aktivnosti. Oni mogu
lakSe upravljati masom rutinskih transakcija, tako osiobadajuci vise paznje
osoblja za kreativne poslove.
Uticaj na kvalitet Zivota je u direktnoj vezi sa uticajcm kompjutera na
zaposlenost i produktivnost. Kompjuterizacija poslovnih sistema povecava
p.r:oduktivnost i omogueava proizvodnju roba i usluga boIjeg kvaliteta po nizim
clJenama. Zbogtoga moze se reci daje kompjuter odgovoran za veN standard
zivota u razvijenom svijetu. Pored toga, kompjuter omcgucava ljudima da se
koncentriSu na izazovnije i interesantnije poslove, StojeunaprijediJo nivo rada
i stvorilo privlacnije poslove koji traie razvijenije vjestine i znanja.
Moze se reci da kompjuteri unapredujL: kvalitet iwota, zato 8to unapreduju
kvaIitet uslova rada i sadtiaj radni..'. aktivnosti. Kompjuteri su takode
P?vecanju vrem-"'na. Poveeanje produktivnosti koje je
pruzlO kompJuter pomoglo Je da prosjebn radnikproizvodi viSe roba i usluga
za krace vrijeme.
PresH smo sa 6-dnevne radne sedmice i 4-dnevnu radnu sedmicu
kod nekih industrija. Radni dan se sm:rnjio sa 12 Casova na osam casova i
. manje. Broj odmora i duzina praznikasu se povecali kao i vrste i duzina licnih
i profesionalnih odmora.
290 j njihova ul?ga u poslouanju i drustvu
Ljudi imaju vise vremena za !',<'l'eaciju, obraz9vanje i kreativne aktivnosti.
Ovaj razvoj dogadaja sam po St·>,: stvorioje now vrsru iios]ova u novonastaloj
i rastucoj "industriji slobodnog vremena". ·Prirodno,·sve se ova odnosi na
zemlje koje su usle u "informatiCko doba".
Neld poslovi nastali sa pojavom kompjutera Su potpuno rutinski i ponavljajuCi
postupci, taka da ani moraju preuzeti odgovornostza kritiku poslova na tek'"Ucoj
vrpci, koji zahtijevaju neprekidno ponavljanje elementarnih poslova i
prisiljavaju radnike da "rade kao masine" umjesto kao kreativni ]judi. Neke
automatizirane operacije re:rultiraju prituzbama radnika koji kaZu da j'ne fade
niMa" ill pak trose vecinu svoga vremena u eekanju rijetke prllike" da pritisnu
neko dugme". Mada takvi efekti imaju i Stetan uticaj na kvalitet zivota} oni su
ipak neuporedivo manji od navedenih pozitivnih efekata.
Uticaj na privatnost se ogleda kao moguti negativan uticaj na pravo na
tajnost svakog pojedinca. Razlicite informacjje 0 pojedinicima skupljaju se u
bazama podatka u kompjut.erima kreditnih biroa, vladinih agencija i privatnm
poslovnih firmi, uz maguenost zloupotrebe iIi makar potencijalno ugrozene
tajnosti. Mada su takve stvari bile moguce i prije primjene kompjutera, njihova
brzina i moe direktnog pnstupa centralizovanim bazama podataka i sa mnogo
udaljenih terminala u znacajnoj mjeri su utjecale na moguenost povecanja
takvih gresaka iIi zloupatreba.
Zbog toga se pojavljuje novi vid legislative, tako da npr. Federalni zakon 0
tajnosti u SAD regulise i sakupljanje i koristenje Jicnih podataka u vladinim
agencijama tako sto dozvoljava sarno zakonom definisana prikupljanja i
koriStenja podataka 0 gradanima. Zakon odreduje da pojedinci imaju pravo
da pregledaju svoje Hene slogove. naprave kopije i ispravljaju i uklanjaju
netacne i nedostajuce podatke. On takode odreduje da federalne agencije
moraju:
(1) godiSnje objaviti vrste licnih podataka koje imaju,
(2) ne mogu otkriti liene informacije drugim pojedincima iii agencijama izuzev
pod odredenim zakonom strogo definisanirn uslovima,
(3) moraju informisati pojedinceo razlozimazbog kojih traie liene informacije
od njib.
(4) morajn sacuvati Hene informacije ako je to "relevantno" i potrebno za
izvrsenje u zakonske .svrhe i
,W",,, ill"" ","'O,,",j, ;m"." n _ ,:,
(5) lUoraju biti "uspostavljene odgov. afa)ute administfativne, ..• ".
zastite da hi se osigurala sigurnost i povjerljivost podataka". - ·i
.
Kongres SAD je prije nekoliko godina ozakonio akt 0 kompjuterskoj
zloupotrebi, koji narocito istice daje kriminalan cin neovlasteno
kompjuterima driavnih organa. Po ovom zakonu, nelegalno
saveznom kompjuteru da hi se iskoristili i modifikovali podaci je
i prvi snosi maksirnalno kaznu odjednegodine zatv<?ra i 5 o(1:(f
dolara globe., a P?I?-avljanje prestupa donosi maksimalnu kaznu od 10 godin:a
zatvora i lo.ooo .. dolara globe. Talevi zakoni isticu i ubrzavaju nastojanj"a
dizajnera sistema za osiguranje tacnosti i bezbjednosti kompjuterskih baza
podataka.
Kao prirnjer upotrebe kompjutera za driavne potrebe i prikupljanje podataka
o gradanima moze posluziti Dna stose moze nazvati djeJakrug gJavnih driavnih
vladinih baza podataka u SAD ito:
• Usluge gradanima. Preko 100 miliona slogova, uglavnom sa
podacirna 0 zaposleniln u vladi i za one koj] konkurisu za zaposJenje u
ddavnim institucijama.
• Odjeljenje odbrane. Preko 400 rniliona slogova za istrazivanja
zaposlenja} bezbjednosti i kriminalnih aktivnosti.
• OdjeIjenje trgovine. ViSe od sao rniliona s]ogova, primarno podaci
biroa za popis, ali ukljucuju i podatke 0 manjern broju biznismena i
pomorskih trgovaca.
• Odjeljenje zdravstvenih i humanitarnih usluga. Gotovo 2
milijard.e licnih slogova, ukljucujuci i bracne, finansijske i zdravstvene
infonnacije primaoca socijalnog osiguranja, socijalnih usluga, medicinske
njege i socijalnog staranja.
• Odjeljenje stambenog i urbanog rarvoja. Gatovo 50 nliliona
slogova, ukljucujuCi podatke 0 milionima za davanje stambenih i ddavno
garantovanih zajrnova za stanove (kuee).
• Odjeljenje rada. Preko 30 miliona slogava, ugJavnom oljudima
ukIjucenirn u'rad koji finansira federalna vlada j u programe obuke za
raz!iciteposlove.
• OdjeIjenje transporta. Vise od 40 miJiona slo,gov3, ukljucujuCi
1
!
2!
iii
\
4
1
,

·:i
j

j

:'
]
n
ii
,
')

1"1;

j

"
]
I
Informacioni sistemi i njihova uloga tl posiovanJu i drustvu
'--
292
informacije 0 pilotima aviqna,:vlasnicinHi brodova, automobiIistirna Cije
dazvole su bile pavucene, abustavljene Hi opazvane od bila kojedriave,
• Odjeljenje pravosuda. Freko 200 miliona slogova, koji sadlie '
infonnacije 0 kri.rninalcima, osumnjicenim osobama, strancima, osobama ,
povezanim sa organizovanim kriminalom, prekrsiocima zakona 0
bezbjednosti i "po.ledincirna koji su na bilo koji naein povezani sa
sluzbenim istrazivanjima FBI".
• Odjeljenje finansija. Preko miIijarde slogova sa podacima 0 ,
poreznim obveznicama, trgovaekim putnicima, osobama koje smatra .
tajna sluiba (ing. secret service) da su krivi za posjedovanje i trgovanje
alkoholom, vatrenim oruijem i ekBplozivima.
• Administracija veterana. Preko 200 miliona slog ova, vecinom 0
veteranima i njihovim Clanovima obitelji koji primaju novcana sredstva,
iii su ih u proslosti dobijaJi.
Upotreba kompjutera otvara prostor 7..a do sada nepoznate negativne socijalne
efekte. Od prevare i pronevjere tip a kompjuterskog kriminala licnih
informacija u kompjuterskim datotekama preko zloupotreba centralizirane
kontrole organizacija koje mogu pojedincima dati previse mati nad ljudima i
tako ogranicavati njihave Hene slobode, do klasicne kradenovca iz bankuvnih
Hi poslovnih informacionih sistema. Zbog toga postoje razlicite tehnike iIi.
relativno jednostavni koraci koji pomazu U otklanjanju steta od kompjuterskog
kriminaJa.
Multimilionske dolarske korporacije nisu jedine zrtve kompjuterskog
kriminala. Gdje god u uredu postojijedan personalni kompjuter, iIi u cijelom
poslO\rnom sistemu, neposteni radnici iii vanjski radoznaIci mogu novlasteno
uticati na poslovne operadje. Evo nekih jednostavnih koraka za sprecavanje
kompjuterskog krirninala koje firma Honeywell vee godinama poduzima.ll
svom poslovanju:
• Kopirajte sve znac.ajne datoteke i smjestite ih van prostorija.
• Fizicki zastitite kompjuterski sistem zakljucavanjem.
• Uvedite interne kontrole. Ne dopustUe da jedna osoba ima previse ,
ovlastenja nad transakcijama abrade podatka.
lnfoimacioni sistemi i njihova uioga u poslovanju i drustvu 293
II ·Budite pazljivi g·dje srnjeState softVer i vodite racuna 0 tome ko ga je
napisao. .
• Sifre (eng, trebaju bitijedinstvene, drzane' u tajnostn cesto
promjenjive.
• . Koristite stalne kornuI)ikacione Jinije umjesto bjranih. iii koristite "nazovij
odgovori" komunikaciju u kojoj kompjuter prekida poziv i provjerava
odgovrajuCi telefoiiski broj za vaSu sifru da yam doxvoli pnstup.
• Ekstremno osjetljivi pcidaci mogu biti sakriveni tako sto ce sarno jedan Hi
dva oovjeka imati pristup njima.
• Ne stavljajte modeme u vew sa telefonskim linijama ako ne radite u tom
momentu.
• Aka se modem koristi u poslu, iskljucite ga i zakljucajte ga ako nije
potreban,
Kompjuteri imaju mnoge direktne uticaje na drustvo prilikom koristenja za
rjesavanje individualnih i drustvenih problema, dakle kroz socijalnu
primjenu, kae npr. u medicinskoj dijagnostici. kompjuterskoj instruktazi,
vladinim programima planiranja, kontroli kvaHteta okoline i
ispunjenjazakonskih obaveza. Ove i druge primjene ilustruju cinjenicu da je
moguca upotreba kompjutera u funkciji rjesavanja najsirih drustvenih
problema.
Mnogi potencijalni negativni efekti upotrebe kompjutera rezultiraju izgresaka
u sistemskom dizajnu i programiranju. Povecani naglasak na kontrolnoj
funkciji trebao hi da pl1lzi zastitu od mnogih od tih negativnih uticaja.
Kompjuterski bazirani inforrnacioni sistemi mogu biti dizajnirani tako da
sprijece sopstV"ene zloupotrebe i da budu u stanju da poprave svoje ostecene
funkcije te na taj nacin mogu sprijeciti kompjuterski kriminal iIi bar ukazat!
na njega. Dizajn i odrzavanje kontrolne funkdje sistema je kljue za
minimiziranje efekata kompjuterskih prevara ili }oseg funkcionisanja sistema.
Eliminacija takvih negativnih efekatakompjuterske pnmjene ponekad moze
zahtijevati ddavuu intervenciju i regulaciju poredodgovomosti menadimenta
samih organizacija koje koriste kompjutere.
ZahvaljujuCi novim kompjuterskim i kornunikacionim tehnologijama i njihovoj
integraciji sa dana.snjim televizijskim aparatima
l
na pragu smo dobijanja nove
_______ --,I:.:n"if,::o::rm=a::Cl:::'o::.n:::i=s2stemi i njihova u1090 u po::;!ovanjt:. f drustvl1
Sllka 5.17
j-.Jva "kutija"
kOja mijenja
postojeCi nacin
zivota
, I
"kutije" koja ce promijeniti danaSnji naCin zivota. SUka 5.17 je samo gruba
ilustracija novodolazeeih mogucnosti od kojih Sll neke vee postale realnost u
visoko razvijenirn zemljama.
Informatizacija i ekonomski razvoj
Da lije moguce da se ponovo pojavi eovjek, kaoStoje na primjer bic Leonardo
de Vinci. koji bi znao sva znanja svoga daba? Da Ii danas ima menadzera kao
sto je bic Henri Ford Hi Alfred Sloan, koji imaju u glavi sve sto je jednom
menadzeru tada trebalo da zna?
Razlozi mazda nisu isH, ali odgovor na ovo pitanjeje isti. Takvi ljudi se vise ne
moga pojaviti. Kolicina informacija i njen brzi rast danas je toliki da se za
jednog ljudskog vijeka ne maze "svariti" ni znanje koje se generise u svijetu
injormacioni sistemi i rUihova ll109Q u poslovanju i drustvu
.-'-'-'-'-----
295
tokomjednog dana. Osim toga, sposoban ekspert ili menadZer nije vide anaj
koji sve znanje ima u glavi, vee onaj koji II glavl nasi znanJe 0 tome kakodoCi
do potrebnih informacija i znati sta s njirna produktivno llciniti,
Posjedovanje suvise inforrnacija maze bib kao nedostatak informacija. Pored
ostaJog, to mozeotezati nalaZenje pravih rje.scnja iJi donosenja najboljih odluka.
Razlika u kolicini informacija sa kOjom se Jjudi susrecu danas U odnosu na
Leonardova i vremena se moze ilustrovati sa nekoliko pritnjera:
• Sedmicno izdanje "The Timesa" sadrii vise informacija r;ego Sto ih ;e
primila prosjecna osaba tokom svog zivota U 17. stoljeeu; J
• Vise inforrnacija je proizvedeno u posljednjih 30 godina, nego u
prethodnih 5000 godina. Svakog dana se izda preko 1000 novih knjiga;
• Ukupna kolicina svih stampanih materijala se dupia svakih 5 godina - i
ubrzava se.
ParaleIno,sa "eksplozijom" informacionog prostora oko nas desava se i snazni
razvoj ITi'medija koji su u osnovi informacionog "burna". U narednih 5 godina
digitalna revolucija, kojaje jos u svojoj ranoj m]adosti, znaeajno ce povecati
uticaj na zivot i rad covjeka.
Ulaganje u IT postaju (slika 5.18) sve ved dio ukupniha merickih ulaganja u
tehnolagiju.
Zahvaljujuei Internetu dolazi do "demokratizac.ije" informacijekakvaje bila j
teorijski nepojrnljiva prije nekoliko godina.
Svaka statistika 0 rastu Internetaje netacna iz prostog razloga $to u trenutku
kada ste dasH do tacnog broja - on jednostavno vise nije taGaIl. Ipak, broj
Internet "host" kompjutera na hiljadu stanovnika predstavlja dobar pokazatelj
"internetizacije" neke zemlje.
SAD su (po podacima Network "Vizard izjanuara 1999. godine) i dalje prve
na top - listi napravljenoj po broju hostova kojj zavrsavaju sa ".com", ",net" I
".org". To ipak ne znaci da su svi korisnici Amerikancijer je veliki broj njih
sarno Internetom "stanovnik" te zemlje.
Braj hostova na hiljadu stanovnikajasno definise IT elitu pianete i Skandinaviju
Iocira u internet "jet set" klllb:
• preko 100 SAD, Finska
I
I
i
296 Infurmacioni sistemi i njihova uloga u poslouanju i drustuu ,
------''----

60 -100 Norveska

50 - 60 Danska, Svedska

40 - 50 AustraliJa

30 - 40 Kanada, H olanellja, Novi zeland

20 - 30 SVajcarska, BritaI!ija

15 - 20 Singapur, Austrija. Izrael, Belgija, Njemacka

10 - 15 Irska, Tajvan, Japan, Hong Kong

preko 5 Francuska, Madarska, Ce§ka, Spanija, ItaJija
Ovo je sarno mala ilustracija "infonnacionog opterecenja" putem Interneta
prosjecnog eksperta, menamera iIi obicnog tragaea za infonnacijama. Ova
ilustracija brojcano nece biti tacna vee u trenutku izlaska ave knjige iz
stamparije.
Svjetsko triiste IT, koje ukljucuje personalne kompjutere i radne
multikorisnicke kompjuterske sisteme, opremu za pre nos podataka I
softwerske, u posljednjihje desetakgodina rasIo po nevjerovatnoj prosjecnoj
godisnjoj stopi od 12,2%, odnosno gotovo 5 puta bde nego GDP (slika 5·19).
Mada proizvodnja IT ostaje i dalje koncentrisana sa preko 90% u visoko
razvijenim zemljama OEeD, konstenje modernih kornunikacionih medija
rapidno raste i u drugirn dijeiovima svijeta.
. ' .. . ..... '-::. '.::. :.
" ,
I nJortnacioni sistemi i njihova uloga u poslouanju i druStvu
297
Tri Sile,Sll u revolucije: ekspanzUa
kompJuterske snage, pad CIJena ·prenosa mformacija i konverge'ncija
kompjuterskih i komunikacijskih digitaJnih tehnoIogija.
Kompjuterska snaga pO investiranomjednom dol,arn u po'sljednjih 20 godina
se povecaJa za preko 10.000 puta. zehvaJjujuci fiber optiCkim kablovima,
jeftinoj elektronici i bezienitn tehnologijama, U isto vrijeme cijena Kola za
transmisiju glasaje pala za preko 10.000 puta.
Neovisno 0 ekspanziji IT i Intemeta, proCi ce jos puno vremena dok ovi mediji
ne zamijene radio, televiziju i stampane medije kao dominantnog kanala za
informisanje domacinstava u zemljama u razvoju.
NaCini informisanja koji otvaraju put ka vecoj produktivnosti u globalnoj
ekonomiji su neravnomjerno rasporeaeni (slika 5.20). Prosjecno visoko
razvijeno drustvo ("high income economy") ima preko 100 pUla vise
kompjutera po stanovniku nego nisko razvijene zemlje ("low income
economy"). Slieanjaz postoji i u telefonima.
Ipak, za zemlje u razvoju informacione i komunikacione tehnologije imaju
ogroman potendja1. Nove bezicne komunikacione tehnoIogije sire moderne
komunikacije u podrucje gdje bikonvencionalne bakarne linije teSko dosle i u
narednih desetak godina. Ljudi u najudaljenijim i siromaSIDm sreciinama sirom
svijeta mogu imati pristup do infonnacija 0 kojima nisu mogli sanjatistanovnici
najrazvijenijih zemalja prije nekoliko decenija,
Pomocu adekvatne privatizacije, zakonske regulative i selektivnih driaYTIih
akcija, zemlje u razvoju rnogu efikasno zamijeniti tradicionalne medije sa novim
alatima za komuniciranje znanja i infonnacija .
U globalnoj ekonomiji uspijevaju biti komparativne one zernlje koje razvoj i
efikasno koristenje informacione infrastrukture- postave kao prioritetni
driavni cilj. To znaci da iskoriste sansu koju nude nove tehnologije kroz
omogucavanje privatne inicijative u telekomunikacionim uslugama i
prosirivanje uticaja novih tehnoIogija na drustvo u cjelini. Uspjeh ovakvih
strategija znaci dizanje nivaa kvaliteta obrazovnog sistema, poboljsanje
performansi dr.zavnih struktura, sirenje spektra novih mogucnosti za biznis i
put ka samoodriivom ekonomskom razvoju.
Prirnjera uspjeha zemalja u razvoju, kao i onih koji su se posljednjih decenija
. prikljucile krugu visoko razvijenih zemalja pomoeu IT u razliCitim segmentima,
298
Stika 5"•. 19
Proizvodna i
geografska

svjetskog IT
trfista
injormacioni 1- njihova uloga u dr-ustvt.!
ima napretek. Kao ilustraciju, ovdje moramo navesti tri primjera iz
kompjuterskog i komunikacijskogsvijeta koji ukazuju na uspje.sne aktivnosti
jedne zemlje (Singapura)1 zajedniCkih napora vise zemalja i institucija (OCP
program Svjetske zdravstvene organizacije) kao i na liberalizaciju
telekomunikacija uz kontroverzne efekte refonne cijena medunarodnih
usluga.
Kako je Singapur postao najeffkasnija svjetska luka
Singapore Network Services (SNS) upravlja i kontrolise
informacioni sistem koji ornogucava trgovcima da putem svojih kompjutera
skl,":l.paju poslove ne napustajuCi kancelariju. Ovu mrezuje "startao" petoclani
Nacionalni kompjuterski odbor za istrazivaCke projekte u decembru 1986.
godine. a sa ciljem povecavanja kompetitivnosti Singapura na svjetskom
tdistu. U januaru 1988, u pilot - projekatje bile ukljuceno 50 kornpanija. To
su bili trgovci, zastupnici kupaca i Odbor za razyoj trgovine (Trade
Development Board). koji se brine 0 veCini dokumenata i dozvola odobrenih
u drngim zemljama.
Pornocu Tradeneta trgovinske deklaracije se prenose elektronski do Trade
Development Boarda koji u roku od petnaest minuta. nakon slanja detaljnih
informacija raznim vladinim odjelima. izdaje potrebna odobrenja. Zavisno ad
predmeta trgovine U ovaj proces moze bit] ukljuceno i do 20 agencija. Nakan
primitka dozvole trgovac pise i potpisuje,dokument koji saddi odobrenje za
5lika 5.20
IT j
telekomunlkacije
U odnosu na
stepen razvoja
drfave
sistemi i uloga 11 i drlLswu
p:-enos robe. Saftver koji se koristi U okviru Tradeneta proizveden je u
Network Services. a obezbjeauje ga nekaliko provjerenih
kuCa. M?ze s.e i softver proizveden u nekoj drugoj firmi,
ah taJ softver mora 1matl certJilkat a kvalitetu i kompatibilnosti.
Zahvaljujuci ovoj trgovinskoj mreH (Tradenet). trgovci ne moraju vise
napustati svoje urede da bi dobili potrebna odobrenja klijenata. ViSe nije
potrebno cekati rasprodaju suvisnih zaliha kako bi se oslobodio skJadiSni
prostor za nove nabavke. Roba moze icidirektno sa broda na skJadiste kupca,
sto je narocito vazno u grado'vima popul Singapura. gdjeje slobodan prostor
dragocjen.
Ovaj "real-time" sistem upravljanja brodskim saobracajem (koji kontrolise
Port of Singapore Authority) znatno je pospjesio protok trgovinskih roba.
Rezultat uspjesnog upravljanja je da se svaki posao transporta brodom
zavrsava za rnanje od 10 sati. To je dovelo do znacajnog povecanja efikasnosti
u samoj upotrebi luke i luckih objekata. Ova elektronska trgovina je dovela
do toga dajesingapurska lukajedna ad najuspjesnijih u svijetu. Singapurska
vlada je ocijenila da ova trgovina Cini vise od 1% GDP.
300
J
j
1
1
j
J
1
,
j
1
1
injormacioni sistemi i njihova uloga u poslovanju i drustvu

SNS softver se koristi i u dmge svrhe (e-mail. infonnacijsk; semsi i s1) kao i
U _okYiru servisa za zdravstvo, pravne sisteme,proiZVOdnju, malopr6daju i
distribuciju. Neke verzije ovih semsa su instalirane i·u Kanadi, Kini, Indiji.
Filipinima, Majp2iji i Vijetnamll. Mnage od ovih instalacijapredstavljaju "joint
venture" sa vladinim institucijama (slucaj Mauritius Network Services) i1i sa
lokalnim komercijalnil:n kompanijarna (sluCaj na Filipinima). hi
uspjeh imale kopije SNS u zemljama sa manje Ijudskib resursa. ostaje za sada
neizvjesno.
Kako informacione tehnologije doprinose ocuvanju
zdravlja
Jednaod najinteresantnijih i najuspjeSnijih primjena informacionih tehnologija
u zemljama u razvojuje bila U okviru ocp programa (Onchocerciasis Control
Program). To je program internacionalnog karaktera usmjeren ka unistenju
virusa Onchocerca Volvulus, koji uzrokuje zaraznu balest zvanu rijecno
sljepilo. Ovaj virus se prenosi sa osobe na osobu preko tzv. erne rnuhe. S
obzirom na to da su uzrocnici bolesti koncentrisani duz rijecnag dna,
vremenomje dosla do napustanja velikih povrsina plodne zemlje.
OCP program je formiran 1974. godine. Osnivaci avog programa su zemlje
i to: Benin, Burkina Faso, Obala Slonovace, Mali, Gana, Niger
i Togo.Danas je u program ukljucenojedanaest zemalja, a program vodi World
Health Organization (S ....jetska zdravstvena organizacija). U programu takode
ucestvuju i 21 donatorska organizacija, brojne nevladine organizacije (NGO) i
farmaceutske kompanije.
Primarni cilj programa je bio dvostruk:
• Eliminisati rijecno sljepilo koje je velika prijetnja svjetskorn zdravlju i
prcpreka socioekonomskom razvoju i
• Obezbijediti sigurnost projekta.
U protek1ih 20 godina ocp je uspio zaustaviti zarazu u sedam zemaJja osnivaea
OCP. Borba proti\' zaraze nije tekla bez problema. Nairne, 1980. godine erna
muha je postaIa otporna na uobicajene insekticide, ali je i ovaj problem
uspjesno savladan primjenom rotirajuceg sistema zaprasivanja. Preko 30
miliona Ijudi danas je zasticeno ad infekcije, a 185.000 vee oboljelihje uspjesno
lriformacioni sistemi i njihova uloga u jJoslovarVll i drustvu 301
izlijecerio. pet hiljada hektara napustene plodne zemlje je ponovo
naseljeno i QSpOsobljerio za obradival1ie. Uz tradidonalnu tehnologiju i
agrikulturalnu praksu ave plodne povrSine mogu prehr.aniti 17 miIiona ]judi.
U cemuje tajna uspjelia ovog programa?
Dva su elementa uspjeSnosti. Prvijeto sto je program bio usko orijentisan na
zaprasivanje uz moguenost sistematskog kontrolisanja populacije prenosnika
bolesti. Informacije su prikupljane duz 50.000 km obale pomoc:u senzora
smjeStenih na rijecnom dUu. Lokalnoosobljeje unosilo podatke u kompjutere
da bi se nakon toga podaci emitovali preko satelitskih prenosnika do rnreze
entomologa ilaboratorija. Rezultati procesa obrade primljenih podataka slaJi
su se pilotima aviona odgovornim za zapraSivanje.
Drug! clemenat uspjeSnosti program.je obavljanje epidemioJoskog i ekoJoskog
nadzora kako bi se osiguralo da insekticidi ne uniStavaju nbe i ostalu rijecnu
populadju.
Premda je ovaj program inicijalno osnovan s "ciljern kontrole zaraze, U
posJjednjih nekoliko godina otkriee lijeka je dalo odredenu druStvenu dimenziju
ovom procesu. Ujekje dozivio veliki uspjeh i siroku primjenu. Mala doza lijeka
osigurava zastitu od zaraze tokom cijele godine. Lijek se dobija bespJatno od
Merck & Companyi distribuira se u saradnji sa humanitarnirn organizacijama.
Ova kombinacija informacionih tehnologija, medicinskog znanja, participacije
drustva i internacionalne saradnjeje uveIiko doprinijela prekidu prenosenja
ove zarazne bolesti i dala nadu za eventualnu trajnu eliminaciju zaraze.
Uberalizacija telekomunikacija reforme cijena
medunarodnih usluga
Opsti sporazum otrgovini i uslugama Svjetske trgovacke organizacije (Wortd
Trade Organization - wrO), kao diD seta sporazuma Urugvajske runde 1994.
godine
l
pm putjeukljucio sektortelekomunikacionih usluga u multilateralne
trgovinske sporazume. Nakon Urugvajske ronde stvorena je pregovaracka
grupa 0 telekomunikaeijama, kako bi nastavilazapoceti rad. Do februara 1997,
69 clanova wro, koji cine vise od 90% svjetskog triista telekomunikacija,
zacrtalo je medunarodne obavezujuce smjernice za liberalizaciju telefonskih
usluga.
302 lriformacioni sistemi. i njihova uioga u pcslovarlJu i drustvu
U ovim pregovorima 31 industrijska i 24.zemlje u razvoju potpisale su
sporazum koji pored telefonskih usluga obuhvata; mobilne i satelitske servise,
privatne iznajmljenelinije. internacionalrie i medugradske razgovore. Vecina
potpisnika prihvata obaveze za sve iIi dio od seta usvojenih principa rada, stQ
bi trebalo povecati kvalitet usluga i prihvatljiviji nivo cijena na global nom
planu ..
Istovremeno se radi na za medunarodni telefonski
saobraeaj koji se radikalno ekonomski, tehnoloski i politicki promijenio
posljednjih decenija.
Jedan telefonski POZlV do sada je bie usluga nastala izmedu telefonske
kompanije u zemlji nastanka poziva i kompanijeu zemlji primaoca poziva. Po
dosadasnjim obracunskirn tarifama ustanovljenim bilateral no izmedu
kompanija u razlicitim zemljama, kompanija ti kojoj nastaje poziv kompenzira
troskove kornpaniji u zernlji primaoca poziva, a to je polovina cijene za
internadonalni poziv. Ova cijena je uobicajeno veta nego sto su stvarni
troskovi poziva.
Zemlje u razvoju primaju viSe internacionalnih potiva u telefonskom saobraeaju
nego sto ih salju. Zbog toga postojece telefonske kompanije, npr., u Kini, Indiji
i Filipinima primaju znacajna sredstva od SAD po osnovu ugovora 0
telefonskom saobraeaju.
Danas telefonske kompanije u SAD i drogim razvijenim zemljama koje pruzaju
internacionalne telefonske usluge su prisBjene da snize cijene prema
potrosacima. Ovaj pritisak kombinovan sa povecanim mogucnostima za
pruZanje usluga u intemacionalnom saohraeajuje doveo do poveeanja prihoda
u postojecim kornpanijama u rnnogim zemljama u razvoju. a taj prihod one
koriste za finansiranje razvoja informacione infrastrukture.
Ovaj nacin finansiranja takvih investicijajeotezan iz vise razloga. Prije svega,
ovi prihedi nisu uvijek: hili koristeniza finansiranje razvoja telekornunikacija,
ali su uvijek osnovna stavka vladinih izvoraprihoda. Osim toga, odriavanje
cijene rnedunarodnih telefonskih razgovora na vjestaCki visokorn niveu cini
da sistem kompenzacija ogranicava razvoj novih, informaciono intenzlvnih
izvoznih grana.
In/ormacioni sistemi i T[jihova uloga u pos!ovanjll i dr!lso.Ju 303

Primjer realne primjene
Pogledajmo kako sekoncepti izlozeni u ovom poglavJju mogll primijeniti oa
faku!tetske biblioteke.
Vecsmo u prizpjerima na kraju prethodnih poglavlja pominjali infonnacioni
sistem fakultetske biblioteke, kao ijedan siri fakultetski infonnacioni sistem.
Njegova je uloga-prikupljanje, transfofmacija j prenos informacija unutar
fakultetske biblioteke kao organizacije.
Stavise. radi se 0 kornpjuterski baziranom informacionom sistemu, 0 cljim
sma funkcijama ulaza, obrade, izlaza, smjeStanja (odn. memorisanja) i kontrole
vee govorili.
Ovaj informacioni sistem se maze razloiiti na tri glavna podsistema:
• operacioni, tj. transakcioni podsistem, koji obraollje tekute transakcije
potraiivanja, izdavanja i pmTata knjlga;
• programirani podsistem za donosenje odlllka (potencijalno u formi
ekspertnog sistema), kadaje rijee 0 osnovnim oabavkama novih knjiga
na osnovu potraznje (novi udibenik u slucaju promjene nastavnog
programa, koji trail veti bro] studenata);
• menadzment informacioni podsistem koji daje odgovore na pitanja
ukupnog upravljanja fakultetskom bibliotekom. S obzirom oa to daje njee
o relativna maloj (i sustinski neprofitnaj) organizaciji sa razmjerno
jednostavnim odlukama koje se donase, ovaj podsistem moze abjediniti i
stratesko - razvojne funkcije.
Razmotrimo sada koja se radna mjesta otvaraju pri uvooenju i radu ovog
infonnacionog sistema: .
• Sistemski analiticar i sistem dizajner, koji vrSe anallzll i
projektovanje sistema. Sistem analiticar takoder ima ulogu analiticara
komunikacija.
• Tim programera, koji Cine gJavni programer i njegov tim, koji prave
potrebne sistemske i aplikacione pragrame.
:1
is
"
,
,
,
J
1
j
]
1
2
l
I
1
304
\
I
Informac;on; s;stem;; njihova uloga u poslovanju ; dncltvtl'
• Sistemski illzilljer, koji usposlayijasistem; te se tokom cijelogrtjegovog
. funkcionisanja stara 0 ispr'avriom radu hardverskih i softverskih
\' .
komponenti. .
• Operateri - koji su uje.dno i konsnici informacionog sistema, tj. osoblje
biblioteke, Oni unase podatke. pokrecu transakcij'e, tekoriste infonnacije'
proizvedene od strane navedenih infotmaci:onih podsistema.
Prirodno, ovaj tim je potreban samo priIikom izrade i instaliranja
ukupnog sistema, odnosno on se radikalno reducira nakon poeetka operativnog
rada.
I riformacioni i njihova uloga U pDslovarifu i druswu
305
.Neka pitarija za provjeru znanja
Na slijedecugrupu pitaIlja odgovorite sa DA ili l\'E:
1. Komponente informacionog sistema su ulaz, obradivanje, izlaz, smjeStanje,
kontrola.
2. MenadZment informacion! sistemi prikupljaju. obrat!uju. i prenose
podatke i informacije u·formi uredskih elektronskih komunikadja unutar
organizacije i poslovnog okruzenja,
3· Top menadzrnent od infonnacionog sistema treba dobiti infonnacije za
kontrolu operadja.
4. Menadfment informacioni sistemi obraduju podatke koji se
poslovnim operacijama, ali ne proizvode informacije koje menadiment moze
najbolje koristiti.
5. Sistemi za podrSku odlul:ivanju koriste aplikativni softver da bi obezbijedili
niz informacija.
6. Ekspertni sistemi i sistemi bazirani na znanju su isti pojmovi.
7. Ekspertni sistemi koristeei aplikativni obetbjeauju odgovore na
pitanja iz vrlo specifienog podruCja.
8. POS je kompjuterska aplikacija koja se prirrtienjuje u proizvodnji.
9. CAM je kompjuterska aplikaeija koja se primjenjuje u prodaji.
10. ATM sistemi su doprinijeli automatizaciji banaka.
11. Glavni Upovi firmi u kompjuterskoj industriju su dobavljaci hardvera i
davaocl usl uga.
12. Sistemski konsultant pomaie kompjuterskim korisnicima u razvoju, pray!·
jenju prototipova i odriavanju aplikacionih sistema.
13. Administrator baze podataka koordinira upotrebom baze
podataka sa korisnicima i drugim osobljem.
14. Programer razvija logiku program a, kodira, testira i pravi dokumentaciju
kompjuterskih programa.
t 5. Sistemski programer vod! tim programera.
16. Virusi se prenose izravnom xarazom, masovnom lar.;azom i zarazom
mreinim putem.
17. Antivirusni paketi sadtfe tri tipa programa za programe Z8 detekciju
virusa, cistace i stitove.
306 Inforrnacioni sistemi i njihova uloga u pos!ovanju i drl1stvu
Na slijedecu grupu pitax;a.ja odgovorite tako sto izaberet'e jednu
od ponudenih opcija za koju smatrate da je. tacna:
1. Uloga informadonog sistema U organizaciji je;
a) prikupljanje ulaznih podataka
b) prikupljanje, transformlsanje i preno&enje informacija U organizaciji
c) prikupljanje i Cuvanje podataka
2. Ulaz kao komp.onenta informacionog sistema ima ulogu da obezbijedi;
a) ulaz podataka i infonnacija iz organizacije ili iz druStvenog okruzenja u
sistem
b) transforrnaciju podataka i inforrnacija U fa2ne vrste informacionih produka-
ta.
c) obradivanje transakcija sa operativnim transakcionim informacionim
sistemima
3. Obradivanh kao komponenta informacionog sistema ima ulogu da obezbijedl;
a) ulaz podatak; i informacija iz organizacije iii iz drustvenog okruzenja u
sistem
b} transfonnaciju podataka i informacija u razne VTste informacionih produka-
ta
c) obradivanje transakcija sa oper-ativnim transakcionim informacionim
sistemima
-4. SmjeStanje kao komponenta informacionog sistema iroa ulogu da obezbijedi:
a) smjeStanje podataka, infor-macija, modela za analizu rad! kasnijeg pristupan-
ja i obrad"ivanja
b) kontrolu i prilagodavanje perfonnanse informacionog sistema na optimalnu
efikasnost
c) podrsku rnenadZerskom odlucivanju, tj. sa DSS sistemima
5. Kontrola kao komponenta informacionog sistema ima ulogu da obezbijedi:
a) smjeStanje podataka, informacija, modela UI analizu radi kasnijeg pristupan-
ja j obradivanja
b) kontrolu i prllagodavanje performanse informadoDog sistema oa optimalnu
efikasnost
c) podrsku menadferskom odluCivanju, tj. sa DSS sistemima
6. informacioni sistemi;
a) prikupljaju, obraduju, smJeStaju i prenose podatke i informacije u forml
uredskih elektronskih komunikacija unutar organizacije i posiovnog
okruzenja
b) prihvataju operativne informacije i proizvode odluke koje kontroliSu opera-
tivni proces
c) igraju vitalnu uJogu povratne sprege u pri upravljanju nekom
poslovnom firmom
307
7. Top menadzment treha od informaci.onog sistema dobiti: ,
a) za dugorocne planove, dUeve, strategije i politike
b) :nformacl)e r::>trebne za forrnulisanje budieta, procedura, pravila i taktike 1a
lmplementaclju strategije
c) informacije za kontrolu operacija
B. Srednji menadzment treba od informacionog sistema dobiti:
a} za dugorocne planove; organizacione ciljeve. strategije i politike
b) za formulisanje budieta, procedura, pravila L taktike 2a
strategije '
c) informacije· ZI1 kontrolu operadja
9. Operativni menadimcnt treba od infonnacionog sistema dobiti:
a) za dugoracne pIa nove, organizaciane ciljevc, strategije i politike
b) :nformaclJe p.?trebne za. formulisan]e budieta, procedura, praviJa i taktike za
lmplementaclJu strateglje
c) informadje 2a kOtltrolu operadja
10. Sistemi za podrsku odluCivanju koriste·
a) i llpravljacke Daze podataka da bi obezbijedili niz
mformaclJ3
b) aplikativno softver da bi obczbijedili oiz informacija
c) interaktivne daze
11, Ekspertni sistemi obezbjedllju odgovore ua pitanja:
a} !Z vrlo spcc.ificnog problemskog podrucja koristeCi baw znanja
b) 12 vrlo speclficnog problemskog podrutja koristiCi DBMS
c) iz VTlo specificnog podrucja koristeCi aplikativni softver
12. POS je kompjuterska aplikacija koja se plimjenjuje:
a) u prodaji
h) u proizvodnji
c) u bankarstvu
13. CA.M:je kompjuterska aplikacija koja se primjenjuje;
a) u prodaji
b) u proizvodnji
c) u baokarstvll
14_ ATM sistemi Sll doprinijeli automatizaciji.
a) proizvodnje
b) prodaje
c} banaka
15, Glavni tipovi firmi u kompjuterskoj industriji su;
a) dobavljaci har&yera, softvera i davaoci usluga
b) dObavljaCi hardvera i davaoci
c) dobavljaci hardvera, softvera '"
""
308


,
12
1i
)
i


Jl
I
,
,
i
'"
il

11
]
]
,
l
i
1
Informacioni sistemi j nj(hova uloga uposlouanju i drustvu
16. Analiticar komunikacija:
a) prlkuplja j'analizira infomlacije potrebne za razvoj iii mOctifikaciju infonna-
cionih sistema
b) razvija detaljne specifikacije
c) planira, dizajnira i instalira komunikadonu mrezu
17. Direktor informacionog centra:
a) radi Sa rukovodioccrn infonnacionog servisa kod pianiranja pounde komp-
juterskih usluga krajnjim korisnicima -
b) pamale kornpjuterskim korisnicima u razvoju. pravljenju prototipova i
odriavanju apHkacionih sistema
c) pruia tehnicku pomoe sistemskim konsultantima i korimicima
18. Sistemski konsultant:
al radi sa rukovodiocem infonnacionog servis a kad planiranja ponude komp-
juterskih usluga krajnjim korisnicima
b) pomaie kompjuterskim korisnicima II razvoju, pravljenju prototipova i
odriavanju apllkadonih sistema
c) prufa tehnicku pOnlOC sistemskim konsultantima i korisnicima
19. TehniCki specijalist:
a) radi sa mkovodiocem infonnacionog servisa kod planiranja ponude komp-
juterskih usluga krajnjim korisnicima
b) pomaie kompjuterskim konsnicima u razvoju. prav!jenju prototipova i
oddavanju aplikacionih sistema
c) pruia. tehnicku porno': sistemskim konsultantima i korisnicirna
20. Administrator baze podataka:
a) dizajnira strukturu i definLSe elemente podataka U organizaciji baze podataka
b) koordinira svakodnevnom upotrebom baze podataka sa korisnidma i
drugim osohljem
c) dizajnira i odriava bUll podataka
21. Aplikacioni programer:
a) razvija logiku programa, kodira, testira i pravl dokumentaciju kompjuter-
skih programa
b) razvtja programe IJotrebne za specificne aplikacije kompjuterskih korisnika
c) tnodifikujc i unapreduje postojece progratne
22. Sistemski programer:
a) ratvija, modifikuje i odrbva operativni sistem j drugi sistemski softver
b) vodi tim programera
c) radi v!astitu analhu i dizajn sistema
23. Koordinator obuke:
a) razvija i upravlSa programillla obuke za personal informacionih servistl i za
kompjuterske korisnike
b) upravlja aktivnostima raz\'oja projekta sistema i osoblja
c) upravlja radom cijele obrade informadja i proirvodnjom svih posJova
lnformacioni sistemi i njihova uloga u poslovanju i drostvu 309
obrade informacija
24. Uticaj kompJutera oa zapos!enost i produktivnost:
a) je direktno povecan sa rezultatima upotrebe kompjutera u automatizaciji i
kibernetizaciji
b) utic.aja kOji kompjuterski sistem! imaju na vellcinu poslovnih orga-
nlZaCIJa
c) se najceM:e karakterise uticajem na individualnost sa negativnim predzna-
kom
25. Uticaj kompjutera na konkureciju:
a) je direktno poveum sa rezultatima upotrebe komnjuter3 u g.utomatizaciji i
kibernetlzaciji -
b) s:. uticaja koji kompjuterski sistemi imaju na velicinu poslovnih orga-
mzaC1Ja
c) se najcesce karakterise uticajem na inclividua!nost sa negativn:tn predwa-
kom
26. Virusi su:
a) aplikacioni programi
b) prograrni koji nemaju nikakvu svrhu osim proizvesti stetu na kompjuteru
c) programi za pisanje i grafiCki dizajn
Na slijedeca pitanja odgovorite tekstualno
1. Sta je informacioni sLstem?
2. je kompjuterskl bazlrani informacioni sistem?
3. Koje su komponente kompjuterski baziranog inforrnacionog sistema?
4. Koje nivoe menadzmenta trebaju zadovoljiti informacIoni sistemi?
5. Kaja su (cetiri) giavna tipa kompjuterski baziranih informadonih sistema?
6. Navedite osnovne karakteristike operativnih informacionih sistema!
7, Sta su programirani sistemi 1.a donosenje od1uka?
B. Koje su osnOYne karakteristike MIS?
9, Koje su osnovne karakteristike DSS?
10. Sta je vjestacka intellgencija, a sta ekspertni sistem?
11. Koji su osnovni tipovi znanja u informacionim uslugama?
12. Koji su tipovi zvanja (tri) i posJovi sistemskog analiticara?
13. Koja su zvanja i posiovi u programiranju?
14, Koji poslovl i xvanja su prisutni u korisniCkim uslugama?
15. Koja zvanja 1 poslovi se pojavljuju u operativnim kompjuterskim radnjama?
310
Informacioni sistemi i njihova «loga u poslovanjli i drustvu
16. Je virus?
17, ¥rste stetnih programa!
18. llustrujte kolicinu informacija sa kojom se susrece obieni covjek od Leonar-
do'Vog do danasnjeg doba!
19, Koje Sll vodece zemlje u koristenju Interneta poeetkom 1999· godine i koliki je
okVimi brOj hOstova na hilja-nu stanovnika izabranih pet zemalja?
20. Sta su kompetitivne. a sta komparativne prednosti neke zemlje Hi finne?
21. Ilustrujte raspI"ostranjenost IT i telekornuri.ikacija u adnosu na stepen razvoja
drzave!
6
Elementi izgradnje
informacionih sistema
Osnovne metode izgradnje informacionih sistema.
_ analiza • Dizajn
• sojtvera, lmplementacija i odriavanje
slster:za *' realne prinv'ene • Neka pitanja za
prov)eruznarua
I
Svaka budala maze smisliti razne nacine za
karistenje kompjutera, aiipotrebnaje
inteligencija da bi smislili konsekuence takve
upotrebe, ukupnu cijenu i mogucnosti da se
pojave eventualniproblemi.
Fred Joseph Gruenenberg, 1975
Elementi izgradnJe iriformacionih sistema
Osoovne metode izgradnje informacionih sistema
Glavni problem sa JcoJim sc. susrecu savremc·ni menadzeri je pitanje
pr-analaZenja holjih nacina da se dade do potrebnih informacija.
Odgovor lezi u razvoju informacionih sistema, odnosno u anaIizi i
diZajnu sistema. . -
Kompjuterski bazirani informacioni sistemi su produkt razvojnog ciklusa
baziranog nadizajniranju zasnovanom na analizi informacionih zahtjeva
organizacije. Zlatno pravilo koje vodi ka?"..eljehomci1ju lezi u tome aa korisnik
kompjutera treba da nanCi da bude analizator svoga sopstvenog
sistema. Osnovna izgradnje infonnacionog sisternaje sistemski pristup koji
ima dvije osnovne karakteristike:
• Koristenje s!stemskog pristupa znaci takav pogled koji pokusava
da pronade sisteme, podsisteme i komponente sistema u pojavi koju
prouCavamo, na takav naCin da su obuhvaceni svi znaeajni faktori i njihove
medusobneveze. Ovirn pristuporn posmatramo komponente i relacije u
sistemu dok analiziramo specificni problem i formuHsemo njegovo rjeSenje.
Sistemski pristup je bio prisutan kroz ovaj cjelokupni tekst tako sto smo
prouCavali infonnaciono procesiranje, kompjutere, informacione mreie i
pos]ovne firme kao sisteme sa komponentama ulaza, procesiranja,
izlaza, memorisanja i kontrole.
Na analogan nacin sistemska analiza i dizajn postaju procesom u kojem
korisnici i analiticari sistema utvrduju kako se eve bazicne funkcije
infonnacionog procesiranja trebaju i mogu ostvariti. Funkdje sistema
ukazuju na osnovna pitanja uJaza, procesiranja., izlc-.za, memorisanja i
kontrole zajedno sa povezanim hardverom, softverom i personal om, tj.
na pitanja koja traze odgovor u procesu analize i dizajna sistema.
• Sistemski pristup ukazuje na proces proucavanja problema i
forrnulisanja IjeSenja. Proucavanje problema i formulisanje rjesenja se
moze shvatiti kao organizovani sistem medusobno povezanih aktivnosti
(testo zvanim sistemskitn razvojnim ciklusom iIi sistemskim
zivotnim dklusom). Prema tome, razvoj kompjuterskih aplikacija treba
da u sebi ukijucuje razvojni ciklus informacionih sistema putem
314 Elementi izgradnje injormacionih sistema
koga korisnici i anaHticari razv.iju lcompjut.erski bazirane informacione
sisteme.
Tradicionalni razvojni ciklus informacionih sistema na kojem su zasnovane
mnoge savrernene metodologije ukljuc.nje faze:
(1) istrazivanja
(2) analize
(3) dizajna
(4) razvoja softvera
(5) implementacije j
(6) odrzavanja.
Razvoj korisniCke apUkacije treba da bude sistematski, viseetapni praces
baziran na konceptu sistemskog razvojnog ciklusa u kojem Sil sve prisutne
aktivnosti povezane i medusobno zavisne. U stvarnosti nekoliko razvojnih
aktivnosti se mozejaviti u isto vrijeme i razliciti dijelovi razvojnog projekta
mogu biti u razlicitim etapama razvojnog ciklusa.
Proces razvoja kompjuterski baziranih infonnacionih sistema se stalno mijenja
iz razJ.oga:
(1) sto projekti razvoja sistema traju dugo,
(2) Sto je u porastu broj nezapocetih i nedovrsenih projekata,
(3) sto Sil troskovi razvoja sistema i odriavanja postali preveliki.
(4) sto zavrseni sistemi imaju jos uvijek mnogo greSaka i ne izlaze u susret
korisnikovrn zahtjevima, i napokon
(5) sto se deSavaju stalne promjene u poslovnom sisternu koje zahtijevaju
odgovarajuce promjene svakog infonnacionog sistema.
Osim toga. promjene koje se javljaju kad razvoja informacionih sistema su
rezultati promjena nacina na koji se kompjuteri koriste. Prije su se mnoge
poslovne kompjuterske aplikacije mogIe svrstati u tzv. prespecificirano
programiranje. Zahtjevi za procesiranje su se utvrdiva1i unaprijed, tako
Elementi izgradnje injormacionih sistema
315·
da se proces konvencionalnog razvoja sistema mogao koristiti onde gaje se
mogliposticiformalna determinacija sistemskih zahtjeva i specifikacija. <-
Medtitim, sada mnage paslovne aplikacije kompjutera se mogu klasificirati
kao korisnicki upravljane gdje korisnici ne znaju tacno sta zele sve dok
iskusaju sve moguce verzije< Odgovor organizacija koje koriste kompjutere
I kompjuterske industrije na ove probleme je bio kako u dramaticnom
povecanju i akvizicije aplikacionih softverskih paketa,! tako i u
nagla:.Savanju novih nacina razvoja korisnickih aplikacija kojesu usko povezane
sa novim sistemskim i softverskim razvojnim metodama ito:
(1) struJrturirani razvoj sistema
(2) kompjuterski asistil'ani razvoj sistema
(3) prototipski razvoj i
(4) korisnicki razvoj.
paketi namijenjen kompjutersld asistiranom razvoju
SU U IstO vrijeme j takvi paketi koji se koriste u kompjuterski
aSlstlranom programiranju. Pakcti puput generatora apJikacija i
generatora izvjestaja pomazu korisnicima Ui anajizaotirma sistema u
razvijanju apJikacija iIi pak izvjestaja bez potrebe prolaska kroz mnoge od
tradicionalnih etapa u razvoju sistema.
paketi kornpjuteriziraju dijelove konvencionalnih procesa u razvoju
sIstema kao sto to cine paketi koji automatski proizvode sistemsku
d?kumentaciju ili Ijecnike podataka. Paket! nazvani genera tori razvoja
sIs.tema nude automatizovane alatke za pojedine etape u razvoju sistema.
OVl softverski alati su doprinijeli pojavi i razvoju dva tipa kompjuterski
asistiranog razvoja sistema: prototipski i korisnicki razvoj sistema.
Prototipski razvoj je tzv. "brzi i prljavi" nacin u razvojll sistema gdje se
aktuelm radni model (prototip) informacionog sistema koji treba korisnik
brzo razvija. uz kOristenje generatora aplikacija i interaktivnogprocesa izmedu
i .. Korisnik moze odmah otpoceti sa kOristenjem prototipa
1 anahtlCar ga modlfi,Clra sve dok on ne bude prihvatljiv za korisnib. Tada se
radi finaJna verzija sistema, koja se zatim predaje nazad konsniku na upotrebu.
!
i
!


-i'
i'
]
j
ill
]
j
j
1
1
1
j
I
"
J
R
316
Slika 6.1
Elementi izgradnje injormacionih sistema
Korisnicki razvoj se cesto naziva i "uradi sam" naCin razvoja
sistema. Nairne. informatiearski obraz·ovanimkorisnicima,cesto nisu potrebni
sistemski allalit.icari i programed da bi rarnB potrebne aplikacije.
Nove i poboljsane tradicionalne metode cine posao razvoja informacionih
sistema lakSim, ali ga ne eliminlsll, Mnage hardverske i softverske alatke
olakSavaju proJaze kroz nekoJiko iteracija u procesu razvoja sistema sve dok
se sis'tem ne rafinira do tacke prihvatljivosti, ali neovisno 0 tome korisniCi i
sistemski analiticari jos uvijek moraju koristiti sistemski pristup pri
izgradnji efikasnih informacionihsistema. Ne moze se napraviti dobar sistem
ako ignorisete kako ce se izvrsavati funkcije sistema: ulaza, obradivanja, izlaza,
smjestanja i kontrole.
Ne mozete dizajnirati adekvatan sistema ako ne uradite neke od glavllih
aktivnosti u razvoju sistema, kao sto je utvrdivanje ekonomske izvodivosti,
istrazivanja 0 vasim stvarnim informacionim potrebama testiranja vaseg
sistema iIi razvoja adekvatne dokumentacije. NajvaZnije odgovornosti koje
irnaju korisnici i sistemski analiticari u svakoj fazi konvencionalnog razvoja
. '.' . "','. .' oDGOvoRNOSn' , .:
Saietak
odgovornosti
korisnika i
strucnjaka
informaticara
kod razvoja
tradicionairdh
informacionih
sistema
RAZVOJ '
SOFfVERA
vecine kornpjuterski baziranih informacionih sistema su dati na slid 6.1.
. Korisnici Sli duboko involvirani od S8.mog pocetka do kdniene insfuIacije i.rada
;;istema. Korisnikov angazman rezultira sa tIi najvaznije "dobiti":
(1) NoVi sis"temi bolje refIektiraju prave informacione potrebe i mogncnosti
konsnika sistema.
(2) Novi sistemi su prihvatljiviji za korisnike, posto su oni rezultat udruzenih
napora, a ne razvoja ucinjenog "spolja".
(3) Korisnikov angazman pornaze U osiguravanju dcJ.je kooperacije sa drugim
korisnicima u rjesvanju problema koji se pocnu pojavljivati nakon
instalirarlja sistema i putanja urad.
Sada cemo nesto detaljnije proti kroz pojedine faze tradicionalnog metoda
razvoja zivotnog ciklusajednog informacionog sistema.
Istrazivanje sistema
U prvoj fazi izgradnje informacionog sistema, nazvanoj faza istrazivanja,
potrebno je odgovoriti na niz pitanja kao sto sU:
• Dali je moguce Ijesel\ie naSegproblema na postojecem tehnoloskom nivou
i uz data finansijska i druga ogranicenja?
• Da Ii smo i kako suoceni sa informacionim problemom?
• Staje prouzrokovalo taj problem?
• Da Ii bi novi unaprijedeni informacioni sistem pomogao u rjeSavanju
problema?
• Koji bi to izvodiv informacioni sistem predstavljao rjesenje naseg
problema?
Rezultat ave vaze je definicija preliminarne studije odgovarajuceg sistema
koji se treba razviti i koja se naziva studija izvodivosti. Ova faxa ukljucuje
u sebi standardne korake u slucajevima karl god se predla.ze razvoj iole veceg
iIi slozenijeg informacionog sistema.
318
Elementiizgradnje injormacionih sistema
Studija iZ1{odivo$ti jf' ;>reliminarna studija koja utvrduje korisnikove
informacione .- ')trebe i- ciljeve, ogranicenja, osnovne- zahtjeve za
resurse; troskove/korisnost i naposlijetku izvodivost predlozenih projekata,
Nalazi ovakve preliminarne studije se obieno formalizuju U obliku pisanog
iv.jeStaja, koji sedostavlja menadfmentu kakobi na osnovunje donijell odluku
o tome da Ii Ce se uopste zapoceti posao razvoja.
NajceSce komlene metod. priknplja!\ia infonnacija, kako od sadasnjih lako i
ad potencijalnih kIJrisnika, potrebnih za-studiju izvodivosti, kao i za druge
etape u razvoju sistema su:
• Lieni intervjui sa korisnicima. operaterima i menadzerima.
• Ispitivanja odgovarajucih pojedinaca U organizaciji.
• Licna posmatranja postojeeeg poslovnog i informacionog sistema u akciji,
CD Pregledanja dokumenata. izvjestaja. medija podataka, uputstava sa
procedurama i ostalih vrsta sistemske dakumentacije.
• Nad7jranje knjigovodstva i menamerskih izvjeStaja s ciljem prikupljanja
statistickih podataka kao i podataka vezanih za troskove operacije
infonnacionog procesjranja.
Osnovne karakteristike sistema kaje korisnici i anallticari treba da
identificiraju u studiji izvodivosti su:
e Utvrdivanje informacionih potreba
• Definisanje problema i mogucnosti
• Utvrdivanje ciljeva sistema
• Indeutificiranje sistemskih ogranicenja
• Utvrdivanje sistemskih kriterija
• Ekonomska, tehnoloska i operativna izvodivost
• Analiza troskova/dobiti
• Povrat pri analizi investicija
• Izvjestaj studije izvodivosti.
Element{ izgradnje informacionih sistema . 319
Utvrdivanje informacionih potreba se zasniva odgoYorirna na pitanja
kao stO.Sll ko kakve informacije,' gdje, karla i zasto, Umjesto odgoyora.
tipa "I!ajte mi svecinjenice
ll
ili UDajte mi vise informacija nego sto ih dobijam
sada" kojima'se nista ne precizira niti pojasnjava u pogledu informacionih
zahtjeva, potrebnoje doCi do preciznijih·izjava 0 infonnacionim potrebma kao
sto je npr: "Mi trebamo neposredno upozoravanje u vezi s bilo kojim
proizvodom kojije pao ispod minimalnog nivoa na zalihama".
Prilikom definisiliija problema i mogucnosti. moraju se odvojiti simptomi
odproblema. Za razliku od npr. utvTaivanja cinjenice da "prodaja opada"
koja ne predstavlja konkretno definisan problem, mogu se navesti primjer!
problema i mogucih izjava koje bUze opisuju cinjenice kao sto su:
• Problem: Prodavci gube narudzbe jer ne mogu dobiti tekuce informacije
o proizvodnjrn cijenama i mogucnostima.
• Mogucnost: Mozerno poveeati prod<Dni ucinak, ukoljko hi prodavce mogJi
opskrbiti sa trenlltnirn odgovorima na njihove zahtjeve u vezi sa
navodenjem cijena i raspolozivim pojedinih proizvoda.
Utvrttivanje ciljeva sistema se odnosi kako na poslovne sisteme, taka i
na injormacionesistemeukljuc.ene u projekat. Moraju se utvrditi glavni ciljevi
poslovnih aktivnosti (prodaje, kupovine, otpreme itd) kao i informacionih
sistema koji podriavaju ove aktivnosti. Ciljevi se ne bi trebali definisati putem
nepreciznihpojmova, Npr" uporedite cilj "Poboljsati efikasnost" ,sa definicijom,
kao stoje: "Distributivnom odjeljenju obezbijediti infonnacije 0 proizvodnorn
procesu najkasnije sat vremena po svakoj nastaloj promjeni".
Indentifikovanje sistemskih ogranicenja znaci identifikaciju
"ogranicenja" predlozenog sistema, "restrikcije" Hi njihove "granice", tj.
restrikcije koje limitiraju formu j sadriaj dizajna sistema. Ona mogu biti
eksterna za jednu poslovnu organizaciju kao sto su npr. restrikcije koje
proizilaze iz zakona, sporazuma iii pak standardizacija u vezi sa formatom i
veliCinom izvornih dokumenata ili izlaznih dokumenata,
Unutrasnja ogranicenja mogll nastati iz neadekvatnih organizacionih resursa
iIi pak iz konfliktnih informacionih potreba j ciljeva razlicitih odjelJenja i
personala. Npr., cilj bJagovremenog obezbjedivanja informacijama 0
proizvodnji distributivnog odjeljenja moze biti ogranicen tako da troskovi rada
i
I
r
j
1
j
1
ill
"'
3Z0
-------
Elementi izgradnje informacionih sistema': ;,
novog sistema ne smiju premasiti troskove postoJeceg sistema i ne smiju se'
uVe1,ti dodalne obaveze na zaposleni'persona1.
Utvrdivatije sistemskih kriterija je prakticno definisanje kriteriJa koji
ce se koristiti pri vrednovanju izvodivosti alternativnih sistf!ma koji se'
predlaiu, Kriteriji se rnoraju takoder poredati prema vaZnosti,jer kao ,-
sto je uniski troskovi" moze doci u konflikt sa kriterijem kao sto je "b'rzi
odgovor". Tipicne katerogije kriterija su: brzina odgovqra, ±roskovi rada,'
tacnost, pouzdanost, odriavanje, obuka, kapacitet i b.ezbjednost. '
Jedan od bitnih ciljevastudije izvoruvostilezi altemativnih ,'.
sistema putem analiza troskova/dobitaka i ostalih metoda evaluacije.
"Izvodivost" predlozenog sistema mcze se evaluirati putem tri glavne
kategorije ito:
• Ekonomska izvodivost -. da Ii ocekivane ustede na troskovima,
povecanje profita i dobiti premasuju troskove razYoja i
funkcionisanjasistema.
• Tehnoloska izvodivost - da Ii se maze ostvanti Hi raz...iti u poslovnoj
formi u odgovarajucem vremenu dovoljno pouzdan softveri hardver koji
treba predlozeni sistem.
• Operativna izvodivost - entuzijazam i mogucnost menadzmenta,
zaposlenih i posIovnih partnera same organizacije u operisanju. upatrebi
i podrsci predlozenom sistemu.
,
Analize troskova/dobiti predlozenog sistema su bitan dio stuciije
izvodivosti. Ttoskovi moraju ukljucivati troskove kompjuterskog hardvera i
softvera. sistemskog dizajna i analize. programiranja, personala. treninga,
instalacije i funkcionisanja. Ovakvi materijalni troskovi (nazvani i
mjerljivi troskovi) su kornparativno laId za kvantificiranje, u poredenju sa
analizom nematerijalnih troskova (nazvani i nemjerljivi troskovi), kao
sto su gubljenje kupceve dobrevolje iIi pad moraIa zaposlenih izazvangreSkom
ili poremecajima proisteklirn iz instaliranja novog sistema.
Na analogan nacin materijalne dobiti se komparativno IakSe procjenjuju, kao
sto su npr. smanjenje izdataka za dohotke uposlenih koje je izazvano
redukcijom personaJa iIi pak smanjenje troskove inventarnog odriavanja koje
je izazvano redukcijom inventara. Nematerijalne dobiti se mnago teze
Elementi izgradnje informacionihsistema
321
p-rocjenjUju jer tipicni za ovu kategoriju su iskazi lipa "bo!je usluzivanje kupca"
Hi "bria i rimogo preciznija infcirmacija--za
Kao ilustracija materijalne dobiti mogu posluziti slijedeci primjeri:
,
• PoveCanje prodaje iIi profita. odnosno poboljsanje u proizvodnoj kvaliteti
iIi kvaliteti usluga!
• Smanjenje troskova informacionog obradivanja kao sto je eIiminacija
nepotrebnih procedura i dokumenata.
• Smanjenje operativnih troskova kao sto je redukcija u troskovima
odrZavanja inventara,
• Smanjenje trazenih investicija.
• Povecanje operativnih mogucnosti i efikasnosti, odnosno poboljsanje u
proizvodnim mogucnostima i efikasnosti kao Sto je npr. manje kvarova,
gubitka vremena iii cekanja.
!Cao i1ustracija !lematerijalne dobiti mogu posIuiiti slijedeCi prirnjeri:
• Nove iIi unaprijedene informacione mogucnosti. odnosno infonnacija koja
je preciznija i koja dolazi blagovremenije, kao i novi tipovi i forme
informacija.
• PoboIjsanje moguenosti u analizarna krOz matematiCkesimulacije.
• PoboIjsanje usluge kupcu i blagovremenija usluga.
• Poboljsanje morala zaposlenih kroz eliminaciju tegobnih dosadanih
poslova.
• Unapredenje u donosenju ocUuka menadimeata kroz bolje informacije i
analizu odluka.
• Unapredenje kompetitivne pozicije kao i brfi i bolji odgovor na akcije
konkurencije.
• Poboljsanje poslovnog i drustvenog imidia.
Tipicno pitanje koje postavljaju rnenadzeri se odnosi na povrat pri anaJizi
investicija i ono se uglavnom svodi na upit: UDa Ii ce investiI"'dnje u novi iii
poboljsani sistem proizvesti zadovoljavajuCi prihod. tj, pm.Tat?"
322
Elementi izgradnje injormacionih sistema
Jedan naCin da se odgovo: ~ na njega 'bi bio da s ~ izracuna procenat koliko
. iznosi povrat u o d n o ~ u nainvesticije kad noyih ili poboljsanih predlozenih
-sistema.
PNI-
UP
NI
PNI
UP
NI-RI
povrat na investicije
uvecani profitzahvaljujuCi Vili poveeanom prihodu
nove investicije koje se zahtijevaju
RI redukcije u investicijama
Koncept pm·Tata na investicije (PN! - engL Return on investment - ROI)
naglasava tri potencijalna metoda ostvarivanja ekonomske izvodivosti
predlozenog sistema:
• Smanjenje troskova (kao sto su niii troskovi funkcionisanja).
• Poveeanje prihoda (kao sto je povecanje prodaje).
., Srnanjenje in;esticija (kao sto jesmanjenje u inventarnim zahljevima).
Ovisno 0 odgovorirna na ovo pitanje vr]o cestose odlucuje da Ii ici u projekat.
Ina kr-uuje potrebno rezultate ispitivanja sistema da ti u pisanoj formi putem
izvjeSto:Qa studijt! izvodivosti. Ovakav izvjestaj tipicno sadrZi:
., Pre1iminarne specifikacije predlozenog novog iIi unaprijedenogsistema,
ukljucujuci sistemski kriterij i ogranicenja.
• F.valuaciju ekonomske, tehnoloske i operacione izvodivosti predlozenog
sistema.
• Plan ramoja predlozenog sistema sa zakljuccima koje treba da usvoji
rukovodstvo firme,
Dokumenti i saopstenja U okviru izvjestaja govore 0 nalazima studije
izvodivosti menadzmenta i ostalim korisnicima kojima hi informacije iz
izvjestaja posluzile kao osnovpn odlucivanju da Ii odobriti prijedlog iii ne.
Eiementi izgradrije injormacionih sistema _______ .:.323
Sistemska analiza
Odobravanjestudlje izvodivosti zoaei da faza sistemske analize moze otpoceti.
Bilo da brzo zelite da razvijate noVil aplikaciju Hi pak da se ukljuCite u
dugotrajnJ projekat. jos uvijek je neophodno da izyedete nekoliko bazicnih
aktivnosti sistemske anaJize, VeCina ovih aktlvnosti su zapravo prosirenja
onih aktivnosti }soje su se koristile pri voc!enju studije izvodivosti,:plus neld
novi alati specifICiii za sistemsku analizu. Tradicionalno sistemska analiza
ukljucujestudije:
• Postojeceg infonnacionog sistema i njegove uJoge u organizaciji.
• Informadonih potreba organizacije i njenih korisnika.
II Mogucnosti informacionih sistema potrebnih da bi se izasJo u sus ret
informacionim potrebarna kOr1snika,
Finalni produkt sistemske analize su sistelusld zahtjevi (takoae se zovu i
funkcionalnim specifikacijama ili funkcionalnim zahtjevima) za predloieni novi
iIi unaprijedeni infonnacioni sistem, dokza velike razvojne projekte ovo ima
foonu izvjestaja 0 potrebamasistema. Tu se specificiraju mogucnosti potrebne
za svaku funkciju sistema za procesiranje informacija da hi se izaslo u sus ret
infonnacionim potrebama korisnika, Dizajniranje sistema koji izJazi u susret
ovim specificiranim sistemskim potrebama tad a postaje cilj faze sistemskog
diZBjna.
Sistemska analiza moze bili serija aktivnosti od vrha ka dnu (eng. top down)
istrukturirana serija aktivnosti koja konsti veliki diD filozofije i metodologije
struktul'iranog programimnja. Umjesto da se prvo fokusira na osnovne
zahtjeve predlozenog sistema (pristup od dna ka vrhu - eng. bottom up),
strukturirana analiza pocinje sa analizom zahtjeva organizacije (pristup
od vrha ka dnu - top-down), nakon cega se krece u nizu strukturiranih koraka
ka analizi gJavnih podsistema ili modula, te zatim ka anahz! postojeceg
informacionogsistema i konacno ka analizi infonnacionih zalltjeva predlozenog
sistema.
Analiza korisnikove organizacije maze biti prilicno kampleksna 2a
sistemskog analiticara koji radi na velikom projektu, a koji ne zna moogo 0
odgovarajucoj korisnikovoj organizaciji. Ona je neophodnajer nije moguce
I
I
324
,':
-:,
j
;/
j
"}
:::

1

a
]
j
j
']
j
]
j
I
I
I
Elementi izgradnje informadonih sistema
unaprijediti iii razviti novi informacioni .sistern ako znate vrlo malo 0
okruzeriju u kome se nalazi organizadja'kao i 0 samoj brganizaciji. Radi
toga treba izvrsiti analizu same organizacije, njene strukture menarumenta,
poslovnih aktivnosti, kao i informacionog siterna kojije bio instaliran. Npr.,
ne mazete dizajnirati novi sistern kontrole inventarii za lanac robnih kuca
dok ne naucite kako funkcioniSe sarna kornpanija, od,nosno kaje su to vrste
poslovnih aktivnosti kaje uticu ua njen inventar.
Analiza postojeceg sistema koji ce biti unaprijeden iIi zamijenjen
podrJZUmijeva 8l1aJiziranje kako postojeCi sistem koristi resurse
(opremu i medije), softverske resurse (programe i procedure) i resurse
ljudi (korisnike i osoblje koje se bavi informacionim sistemom) za
transformaciju resursa podataka u informacione proizvode za
korisnike. Drugim rijeCima, trebate analizirati kako se ovi sistemski resursi
koriste za ostvarenje funkcija informacionog procesiranja: ulaza, obrade,
izlaza, smjestanja i kontrole.
tnaz se prikuplja sa izuornih dokwnenata i konvertuje u podatke koje masina
moze prihvatiti putem procesa Ullosa podataka iIi putem online tenninala
kao sto su POS terrninali.
maz u sistem se sastoji od:
• Transakcionih podataka. Primjeri: Prodajna transakcija.
• PriZago({avanje baze podataka. Primjer: Promjena kupcevog kreditnog
limita, uz pomoc online terminala u kreditnom odjeljenju i1i putem
obradivanja "formulara za povecanje kredita" koji je poslao kupac.
• Upita. PTimjer: Koliko je dugovanja na kupcevom racunu?
• Izlaza iz drugih sistema. Primjer: Izlaziz sistemaza obradivanje prodajne
narudibejtransakcije sadrii podatke koji Sll potrebni za ulaz u sistem za
kontrolu inventara da bi se korektno izvele transakcije koje mijenjaju
iznos postojeceg inventara.
Obrada, odnosno hardver, softveri personaljednog kompjuterskog sistema,
obraduje resurse podataka dajuCi aiuriranu bazu podataka kao i izlaz u vidu
informacionih produkata. Primjer: kompjuterski sitemi. kompjuterski
programi i kompjuterski specijalisti regionalnih kornpjuterskih centara su
poyezarii sa POS terminaHma u prodavnicama kako bi obradivali podatke
infonnaciOnog sistema prodaje. . .
Izlaz moze ad slijedecih formi:
• Izujestqji. Primjer: Izvjestaj 0 analizi prodaje koji se bavi prodajom koja
se ostvapl,a u vremenskom perjodu na odredenoj prodajngj tentoriji, sa
odgovarajuCim proizvodima i prodavcima ..
• Dokumenti. Prirrifer: Cek iIi racun.
• Odgovori i prikazivanja. Primjer: CRT terminal prikazuje stanje
nakupeevorn racunu. Ista informacija se moze takode prenijeti
dalJe telefonom putern kompjuterske jedinice koja se bavi audio _
odgovaranjem.
• Kontrolni listinzi. Primjer: Svaki put kada se stampa platni cek za
zaposlenog listing poznat kao plalni registar se lakode stampa i upisuje
na magnetsku traku. Ovo pomaze osiguravanju "'traga za racunom" u
kontrolne svrhe.

mc:zu druge !!isteme. Plimjer: Dio izlaza iz platnog sistema sluzi kao ulaz
U slstemkoji se bavi racunanjem troskova radnesnage i sistem za vodenje
glavne knjige jedne finne.
Smjestanje je funkcija pri kojoj se dodatni podaci iIi informadjedobavljaiu
iz ijiIi datoteka.i koji se aiuriraju u datoteke i baze podataka
da hI bill na raspolaganJu za nove transakcije. Primjer: tekuci kreditni bilans
kupca se dohija kao odgovor na upite prodajnog personala.
!<ontrole izlaza i smjestanja obezbjeduju hardver, softver
1 personal Jednog SIstema. Printjer: kornpjuterski hardver posjeduje
elektronska kola za provjeravanje gresaka; softver sadrii u sebi dijagnosticke
programske rutine i izlaz koji ukljucuje kontrolni listing.
Analiza sistemskih zahtjeva pocinje sa odredivanjem korisnikovih
specificnih informacionih potreba. Ovaj korak se nekad i naziva analizom
iii ?-.nalizom zahtjeua. Potom se ustanovljava koje su to
mogucnosti mfonnaclJskog procesiranja potrebne za svaku sistemsku funkciju
(ulaz, obradivanje, izlaz, smjestanje, kontrola) da hi se izaslo u susret
informacionim potrebama. Ovo se naziva i analizomJunkcionalnih zaht;jeva.
Nakon toga se utvrduje koji Sll to zahtjevi Iogickog sistema. To mati da u
_32_6______________ . Elementi izgradnje infomwcionih sistema
ovoj fali ne "treba da veiete anp\izu za fiziCke resurse hardvera, softvera i
-)judi koji se mogu koristiti. .
Analiza sistemskih zahtjeva se fokusira na infonnacione zahtjeve korisnika
novog sistema, koji mora odgovoriti na pitanje: "Kaja je informacija zaista
potrebna radi donoSenja odluka ill ostalih razloga?" zajedno sa sistem
. analiticarom moraju napraviti razliku izmedu informacionih zahtjeva i
preferiranih informacija ad strane konsnika kao i izmedu esencijalnih
injormacija i nezeljenih iIi nepotrebnih infon:uacija.
Razvoj MIS i DSS koncepta zahtijeva da se sistemska analiza fokusira na
infoffilaciouezahtjeve koji su potrebni za donosenje odluka unutaI' organizacije.
Informacioni zahtjevi organizacije ne rnogu se limitiratisamo na fokusiranje
segmenta donosenja odluka, jer Sll potrebne i informacije kao npr. one koje
sJuze u svrhe arhiviranja,pravnih i operativnih poslova. Prirrifer: Infonnacija
o taksama na "plate mora hid dostavljena upravnim agencijama, finansijske
informacije vlasnicima dionica, a prodajne infonnacije kupcima.
Sistemski zahtjevi se dokumentuju u iZ\jestaj 0 sistemskim zahtjevirna
koji je konacni ko rak sistemske analize. Takav izvjestaj hi trebao obezbijediti
det.aljan 0 pis infonnacionihpotreba korisnika i logiCkog ulaza/izlaza, obrade,
smjestanja kao i kontrolnih zahtjeva predlozenog sistema. Zapisani opisi,
dijagrami taka podataka, sistemski dijagrami taka, opisi ulaza/izlaza i
smjestanja, rjeenie:i podataka i ostali alati sekoriste za dokumentovanje ovih
zahtjeva.
Vrste ulaznih podataka koji Sil dostupni, sadrlaji neophodnih baza podataka
iii datoteka, zahtjevi za kontrolu, vrste potrebnih informacionih izlaza, zahtjevi
za obradu, moraju biti opisani i ilustrovani.
Neovisno 0 tome cia Ii je formaIni izvjes:taj napravljen iii ne, sistemski
analiticari hi trebali da utvrde slijedece sistemske zahtjeve:
• Ulaza. Izvor, sadriaj, format, organizacija, obim (prosjeeni i maksimalni),
frekvencija, kodovi, kao i prihvatanje i konverzija zahtjeva za ulaz.
• Izlaza. Format, organizacija, obim (prosjeeni i maksimalni), frekvencija,
kopije, korisnikove destinacije, vrijeme i z?,drZavanje neophodno za izlaz.
• Obr-ade. Osnovne aktivnosti informacionog procesiranja zahtijevaju
transformaciju ulaza u izlaz. Pravila odJucivanja, rnodelj i analiticke

Elementi izgradnje informacionih sistema
ii'fJ
. -J:
. tehnike. Kapacitet, opseg, VTijeme pro1aza i vrijeme odgc:vora P9trebn;.:'-,
za aktivnosti obradivanja. <' •.
• Smjestanja. Organizacija, sadriaj i velicina baze podataka, tipoVi i
ucestalosti afuriranja, upiti, duiina i logjka zadriavanja ili brisanja slogova.
• Kontrole. Tacnost, validnost, sigurnost, bezbjedflost, integritet i
adaptivnosti za sistemske funkcije uJaza, obradivanja, izlaza i srr;jestanja.
Dizajn sistema
Dok sistemska analiza opisuje sta sistem treba da uradi da bi izasao u
Sllsret informacionim potrebama korisnika, sistemski dizajn specificira
kako ce sistem postiCi ovaj ellj. Sistemski diz3jO ukljucuje razvijanje kako
logickog, tako ijizickog dizajna informacionog sistema koji izlazi u susret
zahtievima sistema razvijenim u sistemskoj analizi.
Dak logiCki dizajn sistema ukJjucuje razvijanje generalnih specifikacija
osnovnih funkcija informacionog sistema (u1az, obrada, izJaz, smjestanje j
kontrola), fizicki dizajn sistema ukljucuje detaljizirani dizajn u1azno/
izlaznih metoda i medija, haza podataka i procedura za procesiranje.
Sistemski dizajn ukljucuje top·down strukturirani pristup u kojem se
krecemo u procesu od vrha ka dnu od (1) razvoja aZtemativnog koncepta
logickog dizajna, preko (2) razvoja logickog dizajna sistema, (3) dizajna
komponentifizickog sistema i konacno do (4) razvoja specifikacija sistema
za sistern koji se razvija.
Ovaj proces se primjenjuje na svaki od glavnih podsistema iii modula koji se
razvija. Grafici specifikacija sistema su razvijeni da bi se naglasile funkcije
ulaza, obrade, izlaza, smje.stanja j kontrole, kao i resursa hardvera, softvera F
personal a i podataka predloienogsistema,
Koncepti logickogdizajna razvijeni u ranoj fazi istrazivanja sistema su bili
gruba ili generalna ideja 0 osnovnim komponentama i tokovima za predlozeni
infolmacioni sistem, Nekoliko altemativnih koncepata logickogdizajna mogJi
su biti razvijeni prije nego sto je eksperimentisanjem (probanjem) izabran
jedinstveni osnovni koncept.
I
I.
328
1
J
:q
j
'I
;j
,
,
1
j
1
,
j
I
I
j
I
Elementi .
U fati sistemskog dizajniranja, koncepti logic.kog dizajna $€ rafiniraju i
finaliziraju putem analize alternativnih kocnepata dizajnai njihovih uticaja na ,
sistemske zahtjeve. Dizajn logickih sistema Qi trebao takode
razmatranje "idealnog sistema" i alternativnog "realnog sistema". '
Fizicki dizajn informacionog sistema izlazi u susret iahtje'vima
sistema razvijenim za vtijeme faze analize sistema. Cni m<?raju povezati svoj
dizajn sa funkcijam a ulaz3, abrade, izla7.<I, kontrole pr:edlo7..enog
infonnacionog sistema, kao i specificirati koje vrste harduerskih resursp-;
(opreme i medija), softverskih resursa (programa i procedlira) i resursa /judi
(korisnika i osoblja informacionog sistema) ce biti potrebne da bi Se
transfonnisali resursipodataka (srnjeSteni u datotekama i bazama podataka
koje ani dizajniraju) u iriformacione produkte (prikaze, odgovote, izvjestaje i
dokumente). Ovdje se vrsi specifikacija karakteristika za grupno obradivanje,
za obradivanje sistema koji rade u realnom VTernenu, ukljucujuCi upctrebu
sekvencijalnog ili direktnog pristupa datotekama, procesiranje baze podataka,
kompjuterskih komunikacija i distribuiranih mreza.
Specifikacija sitema se daje u fonni izvjestaja, koji daje opise ciljeva i opsege
predlozenog sistema kao i detaljan opis dizajna fizickog sistema. Izvjestaj 0
specifikaciji sistema ima siijedeCi sadnaj:
• Opis sistema. Ciljevi. ogranicerlja, zahtjevi, struktura i tokovi u sistemu.
• Softverske specifikacije. Zahtijevane softverske komponente i
specifikacije kompjuterskog programiranja predlozenog sistema.
• Ulazno/izlazne specifikacije. Saddaj, organizacija i format ulazno/
izlaznih medija, te metode video - prikazivanja, zvucnih reagovanja,
formulari, dokumenti, izvjestaji.
• Specifikacije haze podataka. Saddaj, organizacija formata, medij,
distribudja, pristup, odgovaranje, odrZavanje i uslovi drianja podataka.
• Hardverske specifkacije i specifikacije uredaja. FiziCke i
izvedbene karakteristike opreme i urectaja koje zahtijeva predlozeni
sistem.
• Specifikacije pcrsonala. Opis radnih mjesta i posJova osoba koje ce
raditi sa sistemom.
Elementi izgradnje injormacii.onih sistema 329
• instrukcije za personal koji ce raditi iii koristiti
predlozeni sisteII.fl.. ".
Informacijeprikupljemeia mjeme pravljenja studijeizvodivosti i faze .nalize
sistema opisujti infodnacione zahljeve korisnika kao i komponente ulaza,
obrade, izlaza, smjeS1ta.nja i kontrole sistema koji se proueava. Posta su ove
infortnacije prikupl}ene, mogu se "'analizirati i -sinteiliirati". uz pomoc
kuristenj;t slijede·Ci.h .... 7.a sis-t:emsJ.-::u i dizajn:
• Grafik toka sistema. GrafiCkioslikava tokmedija podataka i procedura
za informaciono procesiranje koji zauzimaju mjesto u informacionom
sistemu.
• Grafik toka podataka. Oslikava JogiCki tok pod.taka u sistemu bez
specificiranja medija iIi hardvera kojije ukljucen.
• Funkcijski dijagrami sistema. Indentificiraju ulaz, procesiranje, izJaz,
srnjeStanje i osobine informacionog sistema.
• Mrezni dijagrami/tabele (slika 6.2). Indentiticiraju svaku vrstu
elemenata podataka i informacija u sistemu kojj su prezentirani u bilo
kakvoj formi ulaza. izIaza ViIi medija zasmjcltanje. Oni se obicno koriste
da bi se indentificirali redundantni e1ementi podataka i mogu rezultovati
u konsolidaciji i eliminaciji fanni, datoteka i izvjeStaja.
• Strukturni dijagrami. Pokazuju tok podataka i poslove procesiranja
podataka u strukturi hijerarhijskog "'stabla
n
modula za procesiranje
podataka.
• HIPO dijagrami. Prikazuju karakteristike ula'la/obrade/izlaza
raznovrsnih modula u sistemu.
• Tabele odlucivanja. Identificiraju uslovnu logiku odlucivanja
informacionog sistema.
• Seme smjestaja. Prikazuju sadrZaj i format medija ulaza/izlaza i
smjestanja.
• Ostali alati i tehnike. Mnoge druge VTste graficke. kvantitativne i
pisane anaHze se mogll koristiti. kao sto Sll organizacioni dijagrami, opisi
pozicija, matematicki modeli, statisticko uzorkovanje. finansijske izjave i
330
Slika 6.'2
Mrezni
dijagraml
tabeta
Elementi izgradnje informacionih 51'sterna
izvjeStaji, grafikoni raspodjele poslova, kao i forme koje i
format slogova podataka. datoteka sa podacima, dokumenata llZVJestaJa.
Grafik toka sistema se koristi kao alatka za
sistema za obradivanje. On graficld oslikava tok medlJ3 1
oslove obradivanja informacija. Simbali sa grafika toka
opremu i medije (hardver) koji se koristi za ulaz,
Grafiktoka sistema se takode koristi da hi se no:og
sistema koji zamjenjuje stari sistem. Tu se na]cesce Vlde onlme, t:rmmah
nnas podataka, magnetni diskovi za, smjestanje I
izvjeStaja, sto predstavlja fiziCki dizaj.n,Jer su specrfiClram hardverskl urenaJ]
i mediji koji ce se koristiti u novorn slstemu.
Grafik toka podataka je alatka za logicku analizu kao i a.latka i
10 'cki dizajn. Oni oslikavaju logicki tok ·podata,ka. u
bez specificiranja medija i opreme ko]a]e. l1ustruJll
Jogicke relacije izmedu podataka, tokova, izvora, odredlsta I slciadlsta,
Elementi izgradnje inJormacionih sistema
ll1
Razvoj softvera, implementacija i odrzavanje sistema
Faza razvoja softvera uldjucuje u sebi proces progra"miranja putem koga
se razvijaju kompjuterski programi kojj ulaze u susret specifikacijama iz faze
dizajna. Medutim, mora se istaCi da faza programiranja zahtijeva neprekidnu
interakciju· izmedu kompjuterskih korisnika, sistemskih anaHzatora i
programera koji :rilcgu biti dio kod velikjh sistema sistemskog I'
projektnog t£ma.
Specifikacije sistema i dizajna sistema koji je razvio projektni tim mogu se
kontinualno rafinirati i podvrgavati revizijama za vrijernefaza programiranja,
implementacije i odriavanja u razvojujednog sistema. Programeri se obicno
pocinju cesta sa\jetovati sa ostaJim clanovima projektnog tima U onom obimu
u kame pocinju da uranjaju dubljc u procedure procesiranja i logiku koja se
zahtijeva u programskim specifikacijama kao i kad testiraju programe_ Ocito,
upotreba generatora aplikacija i jezika eetvrte generacije koji podrt3vaju
kompjuterski asistirano programiranje ujedno pojednostavljuje i
automatizuje ovu fazu u razvoju sistema.
Faze implementacije sistema ukljucuje testiranje, dokumentovanje,
akviziciju, instaJiranje i fad novodizajniranog sistema, kao i trening personala
u koristenju i upotrebi sistema. Aktivnosti koje ukljucuju razvoj pJanova,
procedura i rasporeda za treniranJe, testiranje, a1:viziciju i instalaciju obavJja
rukovodilac/rukovodstvo projekta,
Prvi korak procesa akvizicije je evaluacija prijedloga proizvoaaca i drugih
snabdjevaea koji opremaju sa hardverskim i softverskim kornponenatama
potrebnim prema specifikaciji sistema. Korisnik mora birati izrnedu mnogih
razlicitih rnodela i dobavljaca hardverskih i softverskih komponenti, za sta
muje potrebna konsultantska tlsluga specijaliste.
Implementacija novog sistema ukljucuje orijentaciju i trening
menadzmenta, korisnika i radnog personala i "prodaju" novog sistema svakoj
od ovih grupa. Korisnici i radoi personal moraju biti trenirani za koristenje
sistema. Ovdje dolazido izraiaja ukljucenost korisnika u ranije faze izgradnje
informacionog siste-ma, jer ukoIiko Sll predstavnici korisnika ucestvovali u
razvoju sistema, onda bi problemi instalacije, konverzije i obuke Ijudi trebali
bid minimizirani.
332
j
:'
;;
ill

,;lr
.n
iJ

]
II

J
1
]
1
]

)
I
I
Elementi izgradnje informacionih sistema
In:tplementacija sistema zahtijeva testiranje 'novodizajnira!log i
programiranog sistema, st6 pored testiranja svip. kompjuterskih programa
ukljucuje i testiranje svih drugih procedura koje se bave procesiranjem
podataka. proizvodenje testnih kopija izvjestaja i ostaIih izalaza koje trebaju
pregledati korisnici predloienog sistema. Testiranje se ne pojavljuje sarno u
fazi.implementacije sistema, vee bi se ono trebalo uaci za vrijemecijelog procesa
razvoja sistema. Neposredno korisnikovo testiranje je jedna ad prednosti
prototipske metode izgradnje informacionog sistema.
Sistemsko dokumentovanje je vazan proces koji koristi alate i tehnike
sistemske analize i dizajna da bi zapisao i prenio aktivnosti i rezultate svake
od faze u razvoju inforrnacionog sistema. Dobra dokumentacija ornogucava
menadimentu nadziranje naprekta u projektu i minimiziranje problema koji
izrastaju kada se nacine promjene u sistemskom dizajnu.
Dokumentadja sluzi i kao metoda kornunikacije izrnedu personala koji je
odgovoran za projekat. Onaje ad vitalnog znaCaja za pravilnu implementaciju
i odrlavanje, posto instaliranje i rad novodizajniranog sistema ili modifikovanje
uspostavljenog sistema zahtijeva detaljno poznavanje onoga sto je ucinjeno
za vrijerne dizajna sistema. Vrste dokumentacije kojaje potrebna sistemskim
analiticarima i korisnicima se moze konsolidovati u "dokumentacione
pnrucnike" ciji su clementi saddaja dati na slid 6.3.
Inicijalni rad novog informacionog sistema se odvija kroz proces
konverzije u kome personal, procedure, oprema, ulazno/izlazne fonne i baza
[Jodataka starog informacionog sistema moraju biti konvertovane prema
zahtjevima novog sistema. Konverzija se moze uraditi na paralelnim
Qsnovama, tako .?ito istovremeno i stan i novisistem rade sve dokse projektno
- razvojni tim i korisnikov menadzment ne sloze da prebace cjelokupan rad
sarno na novi sistem. Za vTijeme takvog paralelnog rada se operacije i rezultati
aba sistema testiraju, porede i evaluiraju. Greske se mogu uociti i ispraviti, a
problemi mogu biti rijeseni prije nego .?ito se napusti stan sistem.
Instalacija se moze takode ostvariti putem direktnog prebacivanja na novo-
razvijeni sistem iIi ujazama, gdje smo nekoliko odjeljenja, ispostava i1i pak
proizvodnih lokacija se u isla vrijeme konverzuju. Konverzija u fazama
ornogucuje postepeni proces imp!ementacije.
Element! izgradnje i'1formacionih sistema
SlIka 6.3·
Etement!
sadrfaja
sistemskog f
korisnickog
prirucnika
• SISTW$I(I PRIRUCNIK
333
Ina kraju odrlavanje sistema cini nadgJedanje (monitoring), evaluiranje i
modifikovanje sistema s ciljem uspostavljanja pozeljnih iii neophodnih
poboljsanja. Ovo ukljucuje nadgledanje napredovanja u drugim fazama
sistemskog razvoja radi osiguranja postizanja plana razvoja i ciljeva. Greske
u razvoju, radu iIi upotrebi sistema moraju se korigovati putem aktivnosti
odrlavanja. OdrZavanje je takode neophodno kako mog neoeekivanih padova
i problema koji mogu iskrsnuti za vrijeme rada sistema, tako i zbog eventualnih
promjena u funkcionisanju same organizacije iIi u okruzenju.
Primjer realne primjene
I u slucaju inforrnacionog sistema fakultetske biblioteke mozemo posmatrati
razvojni ciklus koji se sastoji od faza istraiivanja, anaiize, dizajna, razvoja
softvera, implementacije i oddavanja. U ovom primjeru zaddimo se sarno
na fazama istrazivanja i anaIize.
334 E!ementi izgradnje injocmacionih sistema
Napocetku istraZivarija sistema uocimo informacion; s kojim
smo suoceni. On Je, s Jedne strane, problem same'piblioteke, "koja nije u
moguenostida vodi aZumu evidenciju knjiznog fonda, korisnika i"Zaduzenja, a
ne raspolaZe ni pouzdanim i azurnim inforrnacijama koje hi omogucile
planiranje narudZbi knjiga, kao ni onim koje bi omogucile voaenje efikasne
razvojne polioke. .
Ujedno, informacioni problem se pred studente i prafesore. Studenti
imaju poteSkoea u pronalaZenju knjiga u biblioteci i optereeeni su guivama u
biblioteci kod zaduliivanja knjiga na !,oeetku akademske godine. Profesori ne
znaju da Ii mogu preporociti literaturu koja se nalazi u biblioteci, odnosno ne
znaju da Ii se na biblioteku mogu osloniti kao na nastavni resurs.
Taj je problem, kojije u osnovi problem obrade podataka i protoka informacija,
moguce rijclitl postojeeim infonnacionim tehnologijama, koje sma spomenuli
na kraju prvog poglavlja. Takoder, polazimo ad pretpostavke da Ij.savanje
problema informacionim tehnologijarna nece biti preskupo S obz:irom oa
pogodnosti koje donosi (mahom nematerijalne dobitke), te imajuCi u vidu da
bi cijena razvoja informacionog sistema fakultetske biblioteke bila tek jedal1
mali dio cijene pretpostavljene infonnatizacije cje1okupnog fakulteta.
Infonnacione potrebe mozemo definisati ovako:
• afurna evidencija lmjiZnog fonda, korisnika biblioteke i njihovih zaduzenja,
• infonnacije 0 potrebama koje proisticu iz nastavnih programa,
• inforrnacije kojesluze kao temelj razvojne politike fakultetske biblioteke.
Ciljevi sistema se mogu definisati ovako:
• imati informaciju 0 uclanjenju, izdavanju i povratu knjiga odmah po
obavljanju transakcije,
• imati azuran dnevni pregled raspolozivogknjiznogfonda,
• jednom u petnaest dana imati pregled potreba za dopunom knjiinog fonda.
U nasem slucaju moterna govoriti 0 slijedecim ogranicenjima:
• sistem ne smije biti preskup Hi komplikovan za upotrebu,
Elementi izgradnje iriformacionih sistema
• sistem. ne zatvoH:f; I treba poticati decentraliziran pristUp.
Kriteriji pri alternativa SU;
• cijena,
• i pouzdanost,
• jednostavnost,
• sigurnost.
• kapacitet,
• mogucnost obuke.
335
koje novi sistem treba donijeti, anda moramo
lmati na .daJe r:J:co naeelno neprofitnojorganiz;aciji, koja trazi postizanje
nemateoJalmh doblti kao 8to su:
• nove, odnosI1o unaprijedene informacione rnogucnosti,
• poboljsane pretpostavke planiranja,
• boJja usluga korisniku biblioteke,
'" bolja infonnacionapodrska menadzrnentu
• Po?oljs?nje biblioteke, sto maze prh'UCi Yeti interes fakulteta,
umverZlteta III vlade za investiranje itd,
nastupa nakon faze istrazivanja sistema, proces jc
clja opseznost 1 detal]nostprelaze r ovog primjera, pa cerno je dati sarno u
naznakama.
Pm anali:za organizacije, sto u nasem slucaju
anahZll same ?lbhoteke i cijelog fakulteta kao okmzenja, a
posebno nJene sa ostalim fakultetskim podsistemima:
sluzborn, naucno nastavnom sluzbom, katedrama, odsjecima
se prelazi na sistema, tj. postojeceg naCina rada
blbhoteke. U usJovlma nemformatizirane fakultetske bibiloteke, 0\'0
I
JJ6
11
lJ
"'
!
J
]
JJ
]
:i
i
ill
'"
,
]
]

1
,
.J
-:1'
II
jj
,j[
JJ
]
,
:
j

Elementi izgradnje informacionih sistema
podrazumijeva utvrdivanje postojecih ljuQ.skih' i i'nformacionih- resursaAe
manuelnih metoda koje se primjenjuju'za realiz3ciju funkcJja uhl.za, abrade,"
izlaza, pohranjivanja i kontrole. Ujedno, forrnati ulaznih i, ."
izlaznih podataka (razni evidencioni listovi, izvjeStajii 51)., "
"
. Elementi izgradnje in/ormacionih sistema
Neka pitanjaza provjeru znanjC\
Na slijedecu grupv pitanja odgovorite sa DA ili NE:
L Razvojni ciklus informacionih sistema ukljucuje faze istraiivanja, 3nalize,
dizajna, .implementacije, razvoja softvera. kupovine hardvera, odriavanja.
2. Strukturirani razvoj sistema je fau istraiivanja u" okviru razvojnog cik!usa
informacionih sistema. .
3. Odgovornost i aktivnost korisnika u faxi analile pri lzgradnji infonnadonog
sistema je pokretanje studije, predJaganje aplikadje, crtanje informacionih
potreba.
4. Odgovomost i aktivnost korisnika u fall dizajna pri izgradnji informadonog
sistema je dizajniranje izlaza, ulaza, logike abrade.
5. Odgovornost i aktivnost korisnika u fali implementacije pri izgradnji
infonnacionog sistema je nadgledanje procesa.
337
6. Odgovomost i aktivnost infonnatieara u fali analixe pri izgradnji infonnacionog
sistema je ocjenjivanje alternativa koristeCi kriterije slagaPJa.
7. Odgovornost i aktivnost infonnatieara u faz! dizajna pri izgradnJi informacionog
sistema je prezentiranje alternativa i nadopunjavanje i mijenjanje svojih odluka
sa korisnicima.
8. Izvodljivost predlmenog informacionog sistema moze se evaluirati putem
tehnolo!ke, softverske i ekonomske izvodljivosti.
9. AnaHza postojeeeg sistema koji ce bid unaprijeden zahtijeva analizu
hardverskih, softverskih resursa i resursa ljudi.
10. Sistemsld dizajn speclficira sistem treba da uradi da hi izaSao u susret
informacionim potrebama korisnika.
11. Logicki dizajn sistema razvijanje generalnih specifikacija osnovnih
funkcija informacionog sistema.
12. FiziCki dizajn sistema ukljuC:uje detaljizirani dizajn ·U/I metoda 1 medija.
Na slijedecll grupu pitanja odgovorite tako sto izaberete jednu
od ponudenih opcija za koju smatrate daje tacna:
1. Sistemski ptistup izgradnje informacionog sistema ukazuje na proces:
a) putem koga proucavamo problem i fonnuliSemo rjesenje
b) putem koga sarno proucavamo tjesenje
c) putem koga sarno fonnulisemo Ijesenje
338 Elementi izgradnje iriformacionih sistema

2.
3.
4.
5.
Razvojni ciklus sistema ukltucuje faze:
a) istraZivanja, analize, dizajna, impJementacije, 'razvoja" softvera,
hardvera; odrZavanja , .
b) istraiivanja, analize, razvoja sofiv,era, irriplemimtacije. odrzavanja
c) istraZivanja, analize, dizajna, razvoja softvera. implementacije, odriavimja
Strukturira,ni razvoj je:
a) softverski razvojni metod
b) faxa razvojnog ciklusa
c) faxa istraiivanja U okviro razvojnog dkiuia informacionih sistema
Osnovni resursi potrebni za korisnicko programiranje su:
a) hardverski, softverski, organizacioni resursi
b) hardverski i softverski resursi
c) hardverski i organizacioni resursi
Odgovornost i aktivl10st korisnika u fazi ispitivanja pri ilgradnji
sistema je;-
a) pokretanje studije, predlaganje aplikacije, crtanje inforrnacionih potreba
h) pomaganje pri ocjenjivanju postojeteg sistema i predlaganje alternatIve
c) dizajniranje izlaza. ulaza, logike abrade
6. Odgovornost i aktivnost korisnika u fazi analize pri izgradnji infomlacionog
sistema je;
a) pokretanje studije, predlaganje aplikacije, crtanje infonnacionih pot reba
b) pomaganje pri ocjenjivanju postojeceg sistema i predlaganje alternative
c) dizajniranje izlaza, ulaza, logike obrade
7. Odgovofnost i aktivnost korisnika u filZi dizajna pri izgradnji informacionog
sistf!ma je:
a) pokretanje studije, predlaganje apllkacije, crtanje informacionih potreba
b) pomaganje pri ocjenjivanju postojeceg sistema j predlaganje alternative
c) dizajniranje iuaza, ulala, logike abrade
8. Odgovo;nost i·aktivnost korisnika u fazi razvoja softvera pri izgradnji
informacionog sistema je:
a) nadgledanje procesa
b) generisanje testnih podataka i evaluiranje dobijenih rezultata
c) osigllfavanje podataka, nadgledanje upotrebe sistema, prcdlaganje
modifikacije i poboljsanja
9 . Odgovornost i aktivnost konsnika u fazi implementacije pd izgradnji
informacionog sistema je;
a) nadgledanje procesa
b) generisanj<; testnih podataka i evaluiranje dobijenih rezultata
c) osiguravanje podataka. nadgledanje upotrebe sistema, predhganje
modifikacije i poboljsanja
!!ler::enti izgradnje informacionih sistema
339
10.
i korisnika u fazi odriavanja po izgradnji infonnalio
sIstema JC: . "nog
a) nadgledanje procesa
b) testnih pouataka j evallliranje dobijenih rezllltata
c) podata"ka, upotrebe sistema, predlaganje
modlfikaclJe 1 poboljsanJa
11.
i informatleara u fazi ispitivanja pri izgradnji
mfonnaclOnog SIstema Je:
a) odgovaranje na pitanja, nudenje alternativa
b) alternati:-a k,OristeCi kriterije slaganja
c) a1ternatlva I nadopunjavanje i mijenjanje svojih odluka s
kOflsmclma a
12.
i al1ivnost informaticara u fali analize pri izgradnji informacionog
13.
14.
15.
16.
17.
sIstema Je:
a)
b)
0)
odgovaranje na pltanja, nudenje ai!ernativa
alternativa koristeCi kriterije slaganja
alternativu i nudopunjavanje i mijenjanje svojih odluka sa
korlsnlclma
i aktivnost informaticara u fazi dizajna
Slstema Je:
a)
pri izgradnji iniormacionog
b)
c)
;":a pitanja, nudenje alternativa
kriterije slaganja
alternatlva 1 nadopunjavanje 1 mijenjanje svojih odluka sa
konsmclma
i informaticara u fazi razvoja softvera pri izgradn"i
mformaclonog sIstema je: J
a) dlzajniranje modula, pravljenje programa
b) ,mdlVldlialmh modula kao i cjelokupnog sistema
c) obradivanje podataka da bl se pro12"Veo pomdan izlaz
.Odgovomost i akiivnost informaticara u fazi implementacije pri izgradnji
mformacionog sistema je:
a) dizajniranje modula, pravljenje programa
b) :ndlYlduallllh programskih modula kao i cje!okupnog sistema
c) obradlvanJe podataka da hi se proizveo pouzdan illaz
"Odgovor?OS1 i aktivnost informaticara u fazi odriavanja pri izgradnji
lOiormaclOnog sistema je:
a) dizajnlranje f:lodula'o pravljenje programa
b) mdl\-'ldualmh prograrnsklh modula kao I cjelokupnog sistema
c) obradlvan)e podataka da bi se proizvco pouzdan izlaz
Utvrdivanje informacionih potreba se:
a) za:niva Da odgovorima na pitanja ko treba, kakve informacije gdje kada i
zasto ' ,
340
J

J
j
1
J
'1
i!
1
jj
]
]
1
11
"
j
]
j
I
I
Elementi izgradnje.injQnnacionih sistema
b) odno!;! n.a utvnEvanje sistema
c) odnosi na unrrdivanje sistel1}skih kriterija
18. Utvrdivanje sistcmskih kriterija je:
a) definisanje kriterija koji ce se koristiti pri vrednovanju h:vodivosti
alternativnih sistema
b) identifikacija predlozenog sistema
c) utvrdivanjc blavllih cUjeva
19. Jdentifikacija sistemskih ogranicenja je:
a) definisanje kriterija koji Ce se koristiti po vrednovanju izvodljivosti
alternativnih sistema
b) identifikacija "ograniCenja" predlozenog sistema
c) utvrdivanje glavnih ciljeva
20, Ekonomska izvodljivost ocjenjujc:
a) da Ii ocekivane na poveeanje profita i ostaJe dobiti
premasuju razvoja i funkcionisanja sistema
b) cia Ii se u poslovnoj finni U odgovarajucem vremenu moze ostvariti iii razviti
pouzdan softver 1 hardver
c) entu:djazam i mogucnost menadlmcnta. zaposlcnih kupaca, dobavljaba u
operisanju, upotrebi i podrsci predloienom sistemtl
21. lzvodivost ocjenjuje:
a) da Ii ocekivane na troskovima, povetanje profita i ostale dobiti
prema.suju troskove razvoja i funkdonisanja sistema
b) da n se u poslovnoj firmi u odgovarajucem vremenu maze ostvariti ili
razviti pouzdan softver i hardver
c) entuzijazam i mogucnost menadzmenta, zaposlenih kupaca, u
operisanju, upotrebi i poddci predlozenom sistemu
22. Nematerija!ne dobiti izgradnjom informacionog sistema ogledaju se u:
a) usluga kupcu, marala uposlenih, moguenosti u racunu i
analizama
b) smanjenju operativnlh
c) povecanju operativnih mogucnosti i efikasnosti
23. Materijalne dobiti izgradnjom informacionog sistema ogledaju se u:
a) smanjenjll operativnih troskova informacionog obraolvanja
b) pobolj.sanju usluga kupcu, moral a zaposlenih
c) u informadonih mogucnosti
24. Analiza sistemskih zahtjeva:
aJ pacin]e sa odrediv3njem korisnikovih specimnih informacionih potreba
b) potinje sa anaJizom funkcionaln:h zahtjeva
c) poCinje sa analizom zahtjeva logickog sistema
25. Sistemski dizajn specificira:
0) kako ce informacioni Slstem postiCi cilj
b) .stn sistem treba da uradi da bi U 5usret infotmadonim potrebama
Elementi izgradnje iriformacionih sistema 341
korisnika
c) razvijanje logickog diiajna
26, Logickfdizajn sistema ukljucuje:
.a) razvijarije speclfikacija osnovnih funkcija sistema
b) ukljuCuje detaljizirani dizajn UjI metoda i medija
c) Ilkljncuje pod a) i b)
27. Fizicki dizajn sistema ukIjucuje:
a) razvijanje generalnih specifikacija osnovnih funkcij3_ informacionog sistema
b) ukljucuje detaljizirani dizajn UjI metoda i medija
c) uldju61je pod a) i b)
28. Grafik toka sistema:
a) oslikava tok mediJa podataka i procedura za infnrrnnciono procesiranje
b) oslikava logi&i tok podataka u sistcmu bet specificiranja medija ili hardvera
c) identificira ulaz, procesiranje, hlaz, smjestanje i kontrolne osobine
informacionog sistema
19. Grafik toka podataka:
a) oslikava tok medija podataka i procedura za informaciono pro<:esiranje
b) oslikava logicki tok podataka u sistemu bez specificiranja medija iii hardvera
c) identificira ulaz, procesiranje, izlaz, smjestanje i kontrolIle osobine
informacionog sistema
30. Strukturirani dijagrami:
a) pokazuju tok podataka i poslove procesiranja {Jodataka u strukturi
hijerarhijskog "stabla" madula za procesiranja podataka
b) prikazuje karakteristike ulaza/obradejizlaza raznovrsnih modula u sistemu
c) identificiraju uslovnu logiku odlucivanja infonnacionih sistema
Na slijedeca pitanja odgovorite tekstualno :
1, Koje faze ukijucuje tradicionalni razvojn! cikIus infonnacionih .sistema?
2. Koje su karakteristike prototipskog razvoja informacionih sistema?
3. Koje su karakteristike korisnickog razvoja informacionih sistema?
4. Zbog cega je vazan korisuicki angazman prilikom razvoJa informacionih sistema?
5. Na koja je pitanja potrebno odgovoriti u fazi istraiivanja sistema?
6. Sta je potrebno identificirati u studiji izvodljivosti?
7. Koje su metode prikupJjanja in(ormacija pri r<'.zyoju informacionog
sistema?
8. Sta sadd.i izvjcltaj studije izvodljivosti i koje korake na osnovu toga poduzima
menadiment?
9. Koje su aktivnosti faze sistemske analize i koje studije ona UyJjucuje?
342 Elementi izgradnje informacionih sistema
10, K?je su tipicne komponente sistema prilikom analize postojeceg sistema?
1 !. Od Cega se'sastoji ulaz i i21az u fazi sistemske analize?
12. Kaje Sll aktivnosti i faze dizajna sistema i cd eega se on sastoji?
13. S:ta je logiCki, a 8ta fiziCki dizajn sistema?
14. Koji alati se konste za sistemsku analizu i dizajn?
15, 8ta ukljucuje faza razvoja softvera?
16. Koje su aktivnosti u fazi implementacije sistema?
17. Sta ukljucuje (aza odrlavanja sistema?
7
Tackainfleksije IT
Pogled u buducnost • mmjer: menadZer na odmoru •
Osnovni trendovi IT industrije • Kuda ide C&C industrija
• Neka pitarJa za provjeT11 manja
Ima razloga da se nadamoda ce nas maSine
koristiti s painjomjer ce njihova egzistencija
u mnogome zavisit£ od naseg postojanja.
One ce vladati gVDzdenimprauilima aU nas
necejesti.
Samuel Butler. 1872.
TaCka infleksije IT 345
U vidjeli ste koji su koncepti hili U osnovi dosadaSnjeg
razvoja informacionih telinologijiti gclje se sada nalaze. Medutim. i dalje ostaje
. dilema 0 totne gdjeinfo'nnacionetehnologijeidu. kojijeto pra"ac koji predstavlja
buducnost i 8ta ce dio nase svakodnevice u vremenu koje je pred
nama.
Jasno je daje predvidati buducnostkrajnje nezahvalno. Dovoljno se prisjetiti
sarno knjiga iz domena Virtuelne Realnost sa pocetka. devedesetih i
predvidanja koje su one napravile. Mnogo toga danas je krenulo drugim
pravcem.
Pogled u buducnost
Istorija je puna primjera kada su vodeCi autoriteti i naucnici svoga doba
predvidali buducnost kojaje kasnije otisla potpunodrugim tokorn. Pokazalo
se da BU "realisticka" predvidanja koja su buducnost vidjele kao linearnu
projekciju iIi kao konacno dOvrSavanje sadasnjosti bila najnereaJnija. Naucno
tehnoloski razvojje uglavnom isao ispred najsmjelijih predvidanja.
Tako je Hari Vomer osnivac i predsjednik najvece filrnske kuce svog doba
davne 1927. godine izjavio: "Ko, za ime boga, zeU da cuje glumce kako govore?"
Pet godina ranije Rohert Milken doHtnik NobclovC' nagrade za fiz.iku je
konstatovao da "ne postoji nikakva vjerovatnoca da covjek moze da iskoristi
snagu atoma".
Mazda je najbolja ilustracija projektovanja buducnosti kao "konacne
sadasnjosti" izjava Cads Djuela direktora AmericRog ureda za patente kojije
1899. godine ocjenio ulazak U 20. vijek S'l tvrdnjomda "sve stoje moglo da se
izmisH, vecje izmiSljeno".
Uzimajuci ova u obzir jasno je daje predvidanje buducnosti u najmanju ruku
nezahvalno. Ali ako smovam u predhodnim poglavljima govorili 0 prosJos'ti j
sadasnjosti kompjuterske industrije, obaveza nam je dati vam barem, U
principu, osnovne naznake 0 putu kojim idu IT.
346 Tai5ka infleksije IT
Danas mnago proizvoda sVakQdnevno donosi nove i.deje i nove koncepte, Mnogi
ad tih proizvoda imaju taka kratak Z:ivotni vijek da za veCiuu njih nikada i ne
cujete, ali neld od njih sigurno predstavljaju i veoma brzo ce postali
diD vaSe svakodnevice. Sam uspjeh tehnologije za'visi ad snage koncepta i sireg
drustvenog i ekonomskog konteksta u koji se inovacija situira.
Da Ii Ce nova tehnoJogija,"stati na KatapuIt" iIi uci u "tacku infleksije"
iz koje Ce krenuti u eksponencijalni rast .$a; potencijalom da u buducnosti
promjeni i7,gled kompjuterske industruje i drustva u cjelini, zavisi od niza
faktora koji nisil sarno tehnoloske prirode.
Mnogi ad tih proizvoda nikada nece doci u taCku infleksije, ali ani koji to uspiju
zasigurno ce pokrenuti nevi taIas koncepata i proizvoda, te kreirati "novu
sadasnjost" koju novi proizvodi iii koncepti moraju precl.
Na kraju) svako od nas vidi buducnost drugacije. Stoga Yam ostavljamo na
raspolaganju da vidite buducnost onaka kako sami misHte. Nase je da vas
upoznamo sa trendovima j novim principima, ali na vamaje da sami stvorite
sliku onoga sto i vas ceka.
U vrernenu koje je pred nama syakako cerna vidjeti da nismo u svemu
precizno i jasno vidjeJi svoju buducnost. Ipak ako 0 njoj ne budemo razmiSljali
sarno nam se moze dogoditi da nam buducnost bude nejasna i kada niilTI se
dogodi.
Probat cerno jasno, koliko je to moguce, oznaciti trendove industrije
informacionih tehnologija i oslikati neki od narednih koraka koji mozerno
ocekivatLTIustrujuci buducnost prirnjerorn doCi cerna ad slike neke danas
moguce situacije a zatim dati listu proizvoda i koncepata iz primjera,
Primjer: menadzer na odmoru
Zarnislite !
Kao uspjesan menadzerjedne multinacionalnekorporacije uzeli ste zasluzeni
godisnji odmori provoditega sa varna dragimljudima na izmajrnljenojjahti
negdje na Mediteranu. Planirali ste svoje obaveze tako da odmor moz.ete
provesti 1.1 miru. Od radnih materijala ponijeli ste jedino vas mali Personal
Tacka injleksije IT

i
Digital Assistant (PDA) i naravno radi sigurnosti glabalni mo'bilni
teltifOTi. . .
Iznenadni telefonski poziv iz koncelarije kate da veoma vaZan poslovni partner
dolazi u narednih satvremena i da prezentacija koju ste za njega trebali odriati
nakon povratka sa odmora mora biti spremna i izlozena u narednih sat
vremena.AkosteVijedinikoji tu prezentaciju mozeQdrzati situacijaje, manje
vise, bezizlazna .... :.>: '
Ili mozda nije?
Dobar braj rDA danas kao dod atnll opremu prodaje i malu video kameru
specijalno namjenjenu za persanaIni videokonferencing, a standardna oprema
svih PDA je ugradeni modem. Koristeci vas glabalni mobilni telefon bez
znacajnih poteskoCa u stanju ste ostvariti vezu sa central nom kancelarijom
gdje se prezentacija treba odriati.
Kao dobar menadier i svakodnevni korisnik IT, vi ste na glavni server u
korporaciji ostavili svoju prezentaciju. Koristeci Windows na vasem PDA
kopirate azuriranu prezentaciju na prezentacioni kompjuter u korporaciji. Uz
maiu pomoc yasih suradnika, koji ce za vas voditi ovu prezentaciju i uz vase
prisustvo u korporacijskoj prezentacionoj sali hoz personalni
videokonferencingsistem vi steza manjeod 10 min uta spremnida "docekate"
VaZllOg poslo'0og partnera.
Takoder, posto je sistem za videokonferencije dvosmjeran vi ste u stanju
vidjeti i u radnom dijalogu llspostaviti bolje odnose sa vasim, ne bas tacnim,
partnerom.Istina moci tete avo tehnicki izvesti ljuljajuCi se na pal ubi u Jezaljci
i kupacim gacama, ali posto i oni vas vide red je promjeniti garderobu.Ako
necete da laZirate stvarnost tu Yam nikakva tehnologija ne maze pomoei
Ovaj scenario je vee danas moguc uz pomor:
• Personal Digital Assistant firme Sharp, kao sta je onaj od 1000 US $ koji
nudi slijedecu konfiguracijl1:
16 MB RAM memor1je
Kolar ekran
I
I
i
!
1
j
:,
"
JI
1
j
J
348



Taeka .infleksije IT
33.6 kbps modem
Windows CE operativnisistemkoji je identieall Windows95 uz razliku
daje posebno dizajniran za PDA
Mini Microsoft Word, Excel, PowerPoint, Outlooki Internet Exp10rer
Mini video karnera i program za videokonferencing
GlobaIni mobilni telefon MotoroHnog projekta Iridium koji nije puna veei
ad obicnom mobilnog telcfona sa bila kojeg mjesta napianeti maze obavi
telefonski pmiv.
Mreza od 66 satelita, kreirana od 6 prstena od po 11 sate1ita u svakom prstenu,
oka zemaljske kugle omogucava da se telefonski poziv obavi sa bila kojeg
mjesta naplaneti bez obzira da Ii hi iroa mobilne mrefeili ne. Cijena
aparata trenutno iznosi 3.500 US $ dokje cijena minute razgovora aka 3 US
$. Poredmobilnog telefonalridium projekat nudi i uslugu globalnog "paging"
sitema (pejdzera).
Osnovni trendovi IT industrije
Iz navedenog primjera,jasno je da globalne komunikacije postaju svakodnevica
ida se koristenje takvih sistema naglo pamjera iz ruku infomatiCkih strucnjaka
u ruke obicnog korisnika. Svakim clanam postaje sve uobicajenije koristenje
upravo ovaklh Si:;t"!11.'1 i njihovi proizvoaaCi sve vise premjeSaju primat svog
cljelovanje sa strucnjaka na obicne korisnike. Primjertogaje i najveca svjetska
globalna mreza, Internet, koja je do prije svega 10 g?dina bila strogo
rezervisana za malu skupini informatickih mreznih strucllJaka. Danas gotovo
250 miliona ljudi koristi usluge ave kompjuterske rnreze, a miliani !judi na
svijetu rade i zive radeCi na ovoj kompjuterskoj mrezi.
g ....1. pravci koji su dan as vidljivi ukazuju na cinjenicu da inforrnaticka industrija
pravi zaokret ka obicnom korisniku i da mnogi od sistema koji su danas
rezevisani sarno za strucnjake svoju primjenu se1e i u rukeobicnih korisnika.
Tacka 'inj7eksije IT
349: .
Na primjeru Microsoft trendovas'e moze vidjeti kojaje buduCa orjentacija
inovacija. To ilijenikakva altaka koju mogu vrhunski konstiti
sarno najbolji eksperti. Naprotiv, to je nesto sto je mnogo ide proizvesti:
jednostavnost.
Cilj novog Windows okruZenja je d. koristenje PC bude jednostavno kao i
upotreba telefona. Do kraj. 2000. godine se oeekuje pojava novog paketa
kojije danas u razvoju pod nazivom Neptun.
Umjesto klilainja kroz nizove drugih programskih menija i datoteka, korisnik
jednostavno treba dati instrukciju sta hoCe da uradL Npr. pisanje pisma se
pokrcce klikanjem na ikollU "write letter" sto rezultira templejtom pisma.
U meduvremenu Windows Ce prolaziti kroz nova poboljsanja. Dok avo pisemo
ocekuje se Windows 98 Second Edition (Drugo izdanje) kao blago poboljsanje
Windows 98 kojim bi.se trebalo olakSati povezivanje kuenih kompjutera.
Krajem 1999. godine se ocekuje WIndows 2000 operativni sistem baziran na
Windows NT i to sa dvije venije: "teska" verzija za korporacijske servere i
klijent verzija za korporacijske PC radne stanke.
pocctkom 2000. senajavljuje WinowsThird Edition (trece izdanjc) kao drugo
pobaUsanje Windows 98. Maze se oeekivatijednostavnije povezivanje raznih
perifernih uredaja i veta integracija u Internet.
Railog za ovakav trend se moze traZiti i u 3G (Treea generacija.) tehnologijarna
mobilne telefonije pod nazivom "Internet telefon" koji su u trendu po drugi
put u zadnjih nekoliko godina. 3Gtehnologij::t atvara perspektive za rnasovnijl.l
upotrebu mobilne telefonije opremljene Internet PC mogucnostima.
Analogni prenos gIasaje predstavljao prvu generaCiju, digitalni prenos glasa
drugu, dokje digitalni prenos podataka obiljetje 3G tehnologije.
U odnosu na digitalniglas 3G podaci imaju od 8 puta brii do nekoliko stotina
veci kapacitet prenosa u "paketima". Maze se ocekivati da .Japan do 2001.
godine ima3G tehnologiju usirokoj upotrebi, a da ga slijede Evropske zemlje
pa potom SAD. Skandinavske zernlje danas prednjace u bezicnoj telefoniji sa
preko 50% "mobitel" stanovnika. Taj procenat u J apanu iznosi ako 40% a u
SAD oko 30%.
350 T::cka infieksije IT
Da bi se oddali u vrhu trZista svjetske korporacije ulaze
u nove alijanse iIi merdzere (spajanja dvije .. je i
dalje telekomunikaciona firma broj jedan sa preko 190 mIlIJardl $ tmsne
kapitalizacije. Dok ova pisemo doslo jedo najaveinerdzera Deutche Telekom
i Telcom ltalia koji bi rezultirao korporacijom preko 90 miliona prikljucaka,
300.000 zaposelnih, triiSnom kapitalizacijom od blizu 180 milijardi $ i 4
'milijarde $ profita. Nova finna bi hila "Brojje.dan" svjetske mobilne telefonije.
Sve visokorazvljene zemlje nastavljaju ulaganja u IT kroz sve veci
procenat odvajanja GDP u te svrhe. Za sarno godinu dana SAD, su
uJ.aganja u ITza 0.5% GDP i dostigli iznos od GDP,; Velika Bntanlja,
Svedska j Holandija vode gmpu Evropskih zemalJa ko]e ulazu preko 3% GDP
u IT.
Jos 1997. godlne istrazivanja su pokazala daje u SAD broj PC kornpjutera
premasio broj radnika koji spadl\iu u kategoriiu "bijelih okovratnika". Onje
iznosio 105 kompjutera na 100 zaposlenih u uredima. U Zapadnoj Evropi taj
broj je bio 55 a u Japanu 25 PC masina.
Kuda ide C&C industrija
Niko sa sigurnoscu ne moze tvrditi u korn pravcu ide C&C (Computers &
Communications) industrija, kuda idu dominantne industrijske grane :r:ove
ekonomije: kompjuteri i komunikacije. I pak slika ce biti preciznija ako vidu!lO
kako buducnost, poeetkom 1999. godine, vide "brej jedan" hardverskih,
softverskih i komunikacionih kompanija.
Michael Dell - "Broj jedan" Dell - firme brei iedan PC
Bill Gates "Brai jedan" Microsofta - firme braj jedan softverske mdustnJe;
Michael Arnstrong "Broj jedan" AT&T - firme brojjedan u komunikacijama.
Gates i Dell se bas oe slazu U svojim pogledima: jedan buducnost vidi kroz
inteligentnu TV a r:lrugi kroz PC. IIi je mozda to ipak ista sIika sarno je njih
dvojica drugacije zovu?l .
Uskoro cetesami vidjeti koliko su bili u pravu. U svakom slucaju mozete sa
sigurncsti ocekivati da ce buducnost imati karakteristike slika koje nam
Tack" irifleksije IT
351
---_ .. _--==-:
i
opisuju dva Michaela i jedan BilL Onl su ljudi koji ne sarno predvjoaju vee
i konstruisu naS'u IT buduC:IlOSt. ' , .
Michael Dell: Virtue Ina Firma
"Menadiment, sve ovisniji ad informacija. uskoro migrirfl. u eter,
dok PC dominantna sprava". U svojim predvidanjima
buducnosti IT Michael Dell, covjek Brojjedan u hardverskoj industriji smatra
da PC nece biti zamjenjen mreznim kompjuterom, PDA iii Internet TV
uredajem, Za dvije godine najedan PC dolaze 2 .Amerikanca, 5 Evropljana ali
j preko 40 Azijaca uz prisutan fast potrainje. Cijena sirove procesne snage,
cijena pada sa 10$ 1993.godine na ispod 40 centi 1999.godine
odnosno 20 centi hajem 2000. godine. S druge strane, cijena i performanse
prenosa podataka fiberoptickim kablovima ce omoguciti da do kraja ovog
vijeka se udesetorostruce transatlantski kapaciteti.
Najveci rast PC jndustrije ce biti baziran na daljem razvoju Interneta. On line
trgovina SAD ce u narednc dvije godine(2oo1) da dostigne cifru od 270 G$ ali
to nije sarno srce Tnterneta. Kljucni potencijal Tnterneta je u poslovnim
organizacijskim sistemima, jer PC povezan na mrezni server mijenja samu
prirodu korporacije. Internet bazirani sistem mozerevoludonizirati poslovne
procese tako sto ce spustiti tradicionalne granice izmedu dobavljaca i
proizvodaea kao i proizvoO"aca i potrosaca. Otvara se prastor za eliminisanje
papirnih funkcija i smanjujevrijeme i udaljenost medu poslovnim partnerima
do ranije nepoznatih granica.
U osnovi Internet baziranih promjena je radikalni pomak od opstih pra\1la i
vrijednosti u poslovnim i ekonomskim modelima dvadesetog vijeka:
• Vrijednosti skladiSta roba je zamjenjena sa vrijednosti inforrnacije.
• Fizicka sredstva (assets) se rnijenjaju za intelektualna.
• Zatvoreni poslovni sistemi ustupaju mjesto kolaborativnim reJacija;na.
• EVidentanje pomak od vertika}r:;e ka virtu elnoj organizacija,

:;1
00
:!tj
!'i


. ,

:::"
m
m


I
m
I
I
I
I
352 ___________ injleksije IT
C)
Int.ernetomogubva da kupd i dobavljaci postanu $8stavni dio poslovanja a
ne njegovog okr:uZenja, te cIa dijele krlticne informacije Laplikacije i
da kreiraju stvaJTIO informaciono partnerstvo. Partnerstvo formirano. eke,
informacionih sredstava transfonnise tradiciorialnu' predstavu ekonomske
vrijednosti i Citavvrijednosni lanae od dobavljaea do kupea.
..
Den zakijucujejednostavnirn primjerom: "8o-tih'i ranih 90-tih godina rcbuo
poslovanje kornponenti u kompjuterskoj industrijise mjerilo sedmicama. Sada
je to u danima a ubrzo i u satima.U industriji u kojoj cijene komponenti opadaju
1% sedmicno, radikalno transfonniranje robnog poslovanja i dostave dijelova
u realnom vremenu znaci imati kompetitivnu prednost".
"Interaktivna televizija postaje bazni cvor oko kojeg se organizuje
iivot". GDtovo od samog nastanka televizijski biznis nastoji pretvoriti pasivnu
kucnu publiku u interaktivne ucesnike u prograrnu - tvrdi Bill Gates covjek
Broj jedan Microsofta. Jos u davnim 50-im americke TV kuce "igrale" su se
sa interakcijom. Nairne, one su u ernisijama za djecu pokusavale ostvariti
interakciju sa mladirn gledateljima nudeCi im ekran od celofana na kojem su
oni rnogli skicirati svoj vlastiti mali show. Danas, televizijaje nn pocetku nove
interaktivne ere i ovaj put ce zaista ostvariti svoje ciljeve.
U drugoj polovini ovog stoljeca televizija je dozivjela zapanjujuci rast
popularnosti. Broj TV aparata sirom s\1.jeta danas iznosi oko 1,4 milijarde.
Televizori u boji, video aparati) kablovske i satelitske mreze promijenili su
naCin na koji se gleda na TVkao ureaaj. Medutim,jos uvijekveliki broj prenosa
ide preko stare analogne tehnologije putem koje su se emitovaIe pnre americke
emisije da\'nih cetrdesetih godina. Programi se emitiraju putern istih,
staromodnih katodnih cijevi.
Sve ovo ce se promijeniti kada se kopneni prenosnici, kablovske kompanije i
satelitski operatori pocnu priblizavati novim, digitalnim TV standardima. U
1999. godini zapocece snazan razvoj digitalne infrastrukture i digitalnog
prenosa i u SAD i u Evropi. Vee krajcm godine digitalni 1V aparati ce se pojaviti
na 30 najznacajnijih svjetskih tdista.
Tacka inj/eksije IT
353
Digitalna televizija ce svojom pojRvom ornnguCiti r;17.Voj i primjcnu i drHf"h
tehnoloskih dostignuca. Jedno od tihje i high-definitiori television (HDTV).
To praktieno znaci da ce emisije koje budete gledali ilastajati u fonni bajtova
(iste one jedinice i nule koje se procesiraju u vasem personalnomkompjuteru),
a sto ce omoguCiti da televizijska i kompjuterska tehnologija postanu zaista
kompatibilne. Zahvaljujuci univerzalnom softveru i Internet stimdardima nova
generacija inteligentnih TV aparata ce povezati televizijsku sa
interakcijom na web-u .
Ostra stika, bolji zvuk, trenutna interakcija. integracija televizije i web-a ce
biti uzaludni ukoliko programiranje ne ispuni zahtjeve gledaoca. Nairne,
teleyizijska industrija je danas poucena negativnim iskustvima ix ranijih
pokusaja interakcija sa gJen:tocima A. i obor,acena s:l7.mmjimll 0 tome jc
najpoieljnije i najtraienije na web-u. Upravo zbogtoga ce pilot programi koji
se sada razvijaju za dolazecu generaciju inteligentnih televizora ponuditi
gledaocima mnogo vise od sarno josjednog novog nacina za narucivanje pizze.
Npr., dok budete gledali utakmicu svog omiljenog fudbalskog tima bicete u
mogucnosti da putem daljinskog upravljaea pozovete izborni meni,jake sHean
onima iz raznih kompjuterskih programa, koji ce okruziti slilm na ekranu sz.
dvije strane ali tako da vi jos uvijek mozete gledati utakmicu. Istovrerneno,
moci cete raditi i mnoge druge stvari. Npr., izborom odredene opcije iz menija
moei cete otvoriti web stranicu koja saddi podatke 0 igracima, gledati
interesantne momente izdrugih utakmica iIijednostavno pogledati najnovije
vijesti.
U toku vase omiIjene serije mod cete pogledati sadriaj prethodnih epizocia,
saznati detalje iz zivota nekog od gIurnaca iIi kupiti dzemper kakav ima glavna
zvijezda te serije. Nakon toga ce vasa djeca moei gledati neku od obrazovnih
emisija U okviru koje mogu ucestvovati u istrazivanjima i interaktivno
postavljati pitanja.
Mnoge emisije danasjedva pronalaze sredstava za finansiranje. Interaktivna
televizija donesi brojne nove izvore finansiranja. Prije svega to je online
prodaja, koja ima izglede da postane najveci izvor elektronske trgovine.
Medutim, i pored svih ovih pozitivnih karakteristika uspjeh interaktivne
televizije moze izostati ukoliko ne bude bila jednostavna za upotrebu i
prilagodena zahtjevima veJikog broja korlsnika. Interfejs mora biti !ito
354
TaCka injieksije .IT
jednostavniji odnosno niStakompliciranije od" daJjinskog upravljaea. Vremenom
ce i teIevizori, kao i kompjuteri.-poceti koristiti prirodnjji interfejs. Reagovifce
na gOVOl" i ukljucivati "inteligentne pomoenike" koji ce pamt-iti i ispunjavati
zelje korisnika. .
Ubrzo nakon njihove pojave inteUgentni televizori ce postati i serveri u vaSim
kucnim IDrez.ama, kontrolisuCi sve od osvjetljenja i grijanja pa do sigurnosnog
sistema. Mnogo toga sto danas radite Putff.I#-·kompjutera (kao &0 je e-mail)
biCete 11 mogucnosti uraditj putem televizora. Za manje ad deset godini
interaktivni televizori ce nam biti blizi nego sto je to web danas ..
Michael Armstrong: Sve dolazi zajedno
"Spajanje komunikacionih sistema: podaci, gIas i slike ujednom
paketu".
Michael Armstrong covjek Broj jedan AT&T-a najvete telekomunikacione
komparJje na Svijetu, smatra da ce tehnologija i konkurencija redefinisati
postojece komunikacije izmedu zemalja. Brisu se nacionalne granice kako bi
Citav koncept fiziCke Iokacije postao irelevantan. sto su multinacionalne
kompanije oduvijek i zeljele pruzajuci komunikacione usluge koje bi
funkciorusale na istinacin u New Yorku,New Ddhiju i NewZelandu.
Pored ovog javila se potreba za odriavanjem virtual nih sastanaka, kao i
besplatni medugradski razgovorl. Ove i slicne us]uge mogle Sil pruzati sarno
najvece rnultinacionalne kompanije. a nivo kvaliteta je varirao ad zemIje do
zemlje.Danasnje kompanije su u mogucnosti ovo pruziti svakom korisniku
koji to zahtjeva.
Armstrong smatra da ce digitalna (globalna) razmjena podataka zamjeniti
razmjenuanalognih(glasovnih) podataka.Mogucnost tehnologije da pretvori
svaku infonnaciju u digitalni oblik, redefinira citav spektar proizvoda koje
industrije dostavljaju svojim kupcima.
Grupa Armstrongovih strucnjaka smatra da 4vosmjerna usluga moze biti
isporucena kroz rnrezu kornunikacionih kanab sirokog opsega kablovske TV
modificiranog za komunikacionu upotrebu. Tako 55SS ce se uskoro "izbrisati"
Tacka iTifieksije IT 355
i
granica izmedu TV i telefonskog servisa. Neki od tih rezultata
postace vidljivi vee krajem 1999-:
U odabranim podrucjima SAD porodice ce biti u mogucnosti pratiti i ranije
ernitovani program na CNN-u tako sto ce kliknuti na jedan od ikona koji im
omogueava reemitovanje te emisije. Vremenom ce 5e kablovi unaprijediti u
dvosmjerne serVise kao sto su viseJinijski telefonj kojj se aktiviraj\l_ po zelji
potrosaea. .
Danas brodovi polaru fiberopticki kabl preka Pacifika kapaciteta od 8M za
razliku od prije 11 godina kada se polagao kabl kapaciteta 4oK. Mogucnost
industrijedasalje sve vise i vise inforrnacija generisace eksponencijalni rast u
slijedecim godinama. Padanje cijena vodene novim natjecanjem i Jakim
uticajem novih digital nih beiicnih servisa, povecat ce godisnju stopiJ rasta ad
30%,5tO je 3 puta vise nego za zicane telefone. illazimo u novo doba global nih
komunikacija. zajednicki "zapakovane" slike, glasa i podataka.
Primjer realne primjene
U dosadasnjim primjerima realne pnmjene sma govorili 0 tome kako se na
primjeru fakultetske biblioteke magu primijeniti koncepti informacionih
tehnologija, da hi se unaprijedio njen fad i povecao niva usluge. Nesumnjivo
je da ce buducnost informacionih tehnologUa, bez obzira na pravac kojim se
one budu kretale, donositi sve vise prilika za poboJjsanje efikasnosti
konvencionalnih, svakodnevnih i tlstaljenih sistema kao sto je biblioteka.
Ono a cernu cerna ovdje govoriti j sto je jos vaznije. je utjecaj informacionih
tehnologija buducnosti na promjenu same prirode biblioteka i osnovnib
koncepatana kOjima one poCivaju - kao i na on05to biblioteke cuvaju, a to Stl
knjige.
Prije svega, bibliotekaje mjesto u kojem se cuvaju knjige,jedan odreden broj
primjeraka za svald n.!lslov, i u koje se !judi uclanjuju kako bi mogli knjigu
posudlti na odreoen'rok. tj. fizicki je prenijeti i1, bibJioteke na mjesto gdjc je
imaju namjeru citati, te zatim vratiti u biblioteku. Svaka biblioteka oa ovaj iIi
..
,
;i
!
"
,
i
J
J
1
;I
i
,
,
i
I
J
]
356
,
,
Tack" ;nfieksije IT
onaj natin ima c-lanstvo, Cijije smisao knjiga, a ponekad i
nista"rnanje vazno utvrdivanje prava pnstupa knJlgama.
Da bi mogao "uzeti knjigu", Clan u vecini biblioteka mora biti tj .. sve
tada posudene knjige treba je uredno vratiti. Za one clanove kO)1 msu bill
. redami u vr3canju knjiga, postojalaje odgovarajuCa "kaznena" procedura, te
odstetna procedura u slueaju gubljenja iIi ostecenja knjige.
Ovakve biblioteke su odigrale ogromnu ulogu u razvoju civilizacije, a njihova
glavna osobina bila jc da je svakome za clanstvo u bibHoteci ?ila
dobra volja, nesta malo novca za Clanarinu (i srece u
nezauzetih naslova) da bi uspostavlo kontakt sa rlzmcom l)udskog znanja.
Teska je sa sigurnascu j u potpunasti tvrditi sta U ,konceptu bibl,ioteke
mogu donijeti informacione tehnologije buducnosb) ukoliko pretpostavnllo da
ce one donijeti i informatizaciju pojedinca, tj, siroku personalnu upotre?,u
sirokogspektra prezentacionih, i
procesiranja informacija? Ipak, ovdJe cerno nashkatl maguel dlO nase
buducnosti kroz primjer biblioteke:
• Sistem on-line izdavanja knjiga i potraznjom vodene popune knjiznog
fonda, koji podrazumijeva da Clan maze
agente koji ce traziti, "vrebati" i u njegovo 1m;
naslove iz biblioteka. S druge strane, sarna blbhoteka moze plamratI
popunn knjiZnogfonda da1ekofleksibilnije u skladusa potrainjom.
• Multirnedijalna prezentacija "knjiznog fonda". Ovo zadnje smo
navodnike jer saddaji danasnjih biblioteka. kao uostalom.1
prezentiranja znanja, obuhvataju mnogo sto,se otlSilUtl
papir - a i ono sio se maze otisnuti na paplr maze Hnatl kucnu dostavu,

Komunikadonim kanalima, clan biblioteke moze dobiti elektronske
sadriaje - sadrzaJe knjiga, kompjuterske simulacije, i drugo-
na odredeni rok ilt "za posve", To, naravno predstavl]a lZVor Jako puno
posla za pravnike koji se bave zastitorn autorskih ali nas ! do
slijedece tacke, a to je nesto sto rnozemo okaraktensatl kao flekslbilno
Clanstvo.
Tacka ;nfieksije IT 357
----
• Elelctroriska trgovina·je vee danas razvila okvir u kojem biblioteke sa
jako smanjenim administriranjem mogu izaci na kraj.sa svima onima koji
se nisu sjetil-i da se ll61ane na vrijeme,. iIi koji se uClanjuju zbogjedne Hi
<lvlje knjige a da 0 onima koji knjige ne vra6jju i ne govorimo.
Clanstvo u biblioteci moze postati jos jedan atribut jedinstveno
identificiranog korisnika, npr, u kombinaciji sa bt:ojem ojegove kreditne
kartice (ukoliko se bankari ne dosjete neeegajos boljeg) Maguta posljedica
je fleksibilno odredivanje cijena i vrste usluge.
• Fleksibilno clanstvo i jedinstveni sistem identifikacije daje mogucnost
razvoju elektronske trgovine unutar biblioteka - i to ne sarno uslugom
posudivanja knjiga, Svi smo veCsigurno iskusili da nam se posudf'..na knjiga
toliko svidi da bismo je mogH kupiti - pa zasto onda na-sa biblioteka ne bi
mogla zaraditi na tome uz obostrano zadovoIjstvo, kraz kornbiniranje
bibHotekarske i knjizarske djelatnosti?
• Kamunikacione usIuge. Aka namje potrebno da koristimo bibHoteku i uz
to s njom kompjuterski komunicirarno, zasto biblioteka ne bi mogla biti i
davae komunikacionih uslugasvojim (fleksibilnim) Clanovima,i to ne sarno
u opcenitom smislu Weba i usluga elektronske paste, vee i kroz forume i
tematske interesne grupe.
Naravno, ovih nekoliko primjera treba shvatiti kao nasu malu pomoc
kornpetitivnim ili najavu opasnosti inertnim menadierima-bibliotekarima. Oni
pokaiuju kako biblioteka buducnosti moze prestati biti mjesto koje se
prepoznaje po sobama sa alfabetski i tematski slozenim knjigama, clanskim
kartonima u drvenim pretincima i citaonicama - iii bar moze. postati mjesto
koje se ne prepoznaje prvenstveno po tome, vee po naprednim, k,ralitetnim,
brzim ijeftinim uslugama dolaska do znanja - zapisanog na oya5 ili onaj naCin.
Meautim, one sto ee.najvise utjecati na transforrnaciju biblioteke bice,
nesumnjivo, transforrnacija knjige uopce, U svojoj visemiIenijskoj tradiciji,
knjiga se pokazala kao izuzetno robusno i korisno sredstvo sirenja ljudskog
znanja. Od svog "korisnika" zahtijeva sarno umijece eitanja - dakle mentalnu
sposobnost i vjestinu - a od Gutembergovog pronalaska stamparije njihova
proizvodnja je masovna i jeftina. U tome. upravo lezi i kljuc njene
transformacije,
358
injleksije IT
Govoreci terminol.ogijom futurologa Alvina Toffiera, knjiga od masovnog
proizvoda civilizacijedrugog talasa(tj. 'industrijskih droStava) koju odJikuju
masovna produkcija, uniformnost, stahdardizacija i lIl,asoVIla distribucija; treba
pos!a!i proizvod civilizacije treceg talasa (tj. postindustrijskih, informatickih
dnlstava), koju odlikuje diferenciranost. ciljanost i prilagodenost dobar.a i
usltlga njihovi.m individualnirn ,konzumentima.
Na svakodnevnom nivou, sve manje cU&Jaca ce knjizi pristupati kao
standardiziranom sistemu izlaganja znanjfi'i -skrojenom da zadovolji svaCije
potrebe:. vee kao dragocjenom putokazu u razgranatoj mrezi stampanih,
elektronskih, fizickih i virtuelnih repozitorija znanja koji danas sacinjavaju
uku pnost nase
Iskreno se nadamo da ce i ova knjiga odigrati takvu ulogu.
Tacka infleksije IT 359}'
Neka pitanjazaprovjeru znanja
Na slijedceu gruPll pitanja odgovorite sa DA ili NE;
1. Po misljenju Michaela Della, najveCi rast PC industrije ce bid baziran na daljem
razvoju Interneta.
2. Michael Amstrong. smatra da ce dalji razvoj tehnologije i konkurencije l?tez..ati
komunikaciju izmedu zemalja i pojatati nacionalne granice.
3. Po Annstrongu, digitalna (globalna) razmjena podatalca ce zamijeniti r.u;mjenu
analognih (glasovnih) podataka.
4. Internet ce ubuduce biti strogo razervisan za malu skupinu informatickih
mreznih strucnjaka.
Na slijedecu grupu pitanja odgovorite tako sto izaberete jednu
od ponudenih opcija za koju smatrate da je
1. Bill Gates budu6nost yjdi u;
a) Jokalnim mreZama
b) Internetu
c) interaktivnoj televizjji
2. Michael1 Dell smatra da ce dominantna buducnosti biti:
a) PC
b) interaktivni televizor
c) PDA (Personal Digital Assistant)
3. Staje to C & C industnja:
a) industrija kompjuterskih podrianih komunikacija
b) kompjuterska i komunikaciona industrija
c) kablovska i kompjuterska industrija
Na slijedeca pitanja odgovorite tekstualno:
1, Sta je projekat Iridijum?
2, Sta je tacka infleksije ITI
3. Staje PDA i sta on sadrii?
4. Sta je 3G tehnologija mobilne telefonije?
5, Koje su osnove novog ekonomskog modela po Michaelu Dellu?
360
Tacka infleksije IT
:1
',I.
'J
I
)
1
I
"
R
3
)
1
~
1
;
,
J
1
J
1
j
1
J
J
j
!
j
I
1
Literatura
Behling, Robert; Richards, Martin R.; Shore
puter Information Systems", Holt, Reinhart and Winston:
Benson, RobertJ.; Parker, Marlyn M.; Trainor, H.E. '7nfoITnation:.i!i:ohiim-
ics: Linking Business Performance to Information Technology''';'Pran-
tice Hall, New Jersey, 1988
Case, Tomas; Parker, Charles, "Management Information System", McGraw-
Hill, New York, 1993
Crainer, Stuart, "Key Management Ideas: Thinkers That Changed the ].;[an-
agement Word", Fanancial Times Pitman Publishing, London, 1996
Donovan, John J., "Business Re-engineering with Information Technology",
Prentice HalJ, New Jerscy,1996
Dearlove, Des, "Key Management Decisions: Tools and Techniques of the
Executive Decision lviaker", Financial Times Pitman Publishing, London,
1998
Frenzel, CaroH W., ".Management of Information ed., In-
ternational Thomson Publishing, Massachusetts, ] 996
Harvard Business Review, "HBR on Business Value of IT', Harvard Business
School Press, Massachusetts, 1999
Hussain, KM.; Hussain, Dona, "Ir!.formation technology ]vfanagement", The
Bath Pres, New York, 1997
Lagmndzija, Zlatko, "Kompjuteri i njihova primjena", Fabulas ABC, Saraje-
vo, 1994
Laudon, Keneth C.; Laudon Jane P., "Management blformatlon Systems"
Organization and Technology, Prentice Hall, New York, 1996

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->