P. 1
ΑΛΛΟΤΡΙΩΣΗ

ΑΛΛΟΤΡΙΩΣΗ

|Views: 69|Likes:
Published by nikos
Eνα ενδιαφερον δοκιμιο και για αλλες πνευματικες ασκησεις
Eνα ενδιαφερον δοκιμιο και για αλλες πνευματικες ασκησεις

More info:

Published by: nikos on Jul 23, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/17/2010

pdf

text

original

ΑΛΛΟΤΡΙΩΣΗ

(Δοκίμια)
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ
Γιώργου Βαμβαλί]
ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ
ΒΕΡΕΡ !ΟΦΜΑ
Ε"α#λί$%&
Από μια ερευνα τϊ,ς εφημερίδας του Ντόρτμουντ «Βεoτφαìιkq Επι0εeρηoη» ¸ια το πeς φαντu¸ονται
oημερινοί μα0ητcς τη ¸eq τους oτο 27ο cτος της ηìιkίας τους:
Tα kορίτoια επι0υμουoαν εkτός από ìί¸ες εçαιρcoεις να είναι «νοιkοkυρcς kαî μητcρες», ενας
δεkατετρu¿ρονος νεαρός q0εìε «oε πρeτη ¸ραμμq να α¸ορuoει ενα ΒMW 2800 CS» kαî μια
εννιu¿ρονη kοπcìα qìπι¸ε να ε¿ει τότε oτίς διατα¸cς της ενα μu¸ειρο ¸ια αυτq kαι
τα cçη okυìιu της: «0α μα¸ειρεuει ¸ια τα okυìιu με¸εδukια ¸αρνιριoμcνα με μαϊντανό kαî ¸ια μcνα 0α
¡qνει μπριτ¸όìες με μανιτuρια.»
'(Κατα το περιοδιkό «Der Spiegel» τευ¿ος 20, 1973, oεì. 67.)
I. Β.
1 ìε¸όμενη 0εeρία της εçα0ìίeoης του Mαρç ε¿ει kατu kυριοìεkτιku
¿αραkτηριoτιkό τρόπο προokροuoει oε οπαδοuς kα αντίπαìους του μαρçιoμοu oε
εkείνη την παρεçq¸ηoη, oτην οποία υπόkειται oqμερα ο¿ι μόνο q 0εeρία του Mαρç,
αììu kαι τα αντιkείμενα του oτο μεταçu πα¸kόoμιου α¸eνα τeν ιδεeν. Από το cνα
μcρος επιkρατεί q παρεçq¸ηoη εçαιτίας εììιποuς ¸νeoης. Εδe q εçα0ìίeoη
ερμηνεuεται oα ¸ενιkq kαι uμεoη μιo0οìο¸ιkq εçα-0ìίeoη' kαί q 0ριαμµευτιkq
kραυ¸q, οτι μια τcτοια δεν μπορεί να αποδει¿τεί πια kuτe από τους ορους της
«kοινeνίας της ευημερίας», oυνοδεuεται από την kρυφq απαίτηoη να πετα¿τεί μα¸ί
με τη 0εeρία της εçα0ìίeoης oτον kuìα0ο τeν α¿ρqoτeν kαî q 0εeρία του
kαπιταìιoμοu, της «εkμετuììευoης» kαί της «υπεραçίας». Από το uììο μcρος οί ορ-
kιoμcνοι οπαδοί μιας oτο μεταçu oτα0εροποιημcνης μαρçιoτιkqς 0εeρητιkqς
παρuδοoης ε¿ουν oτην kατο¿q τους την παραδομcνη διδαokαìία ποu την
αkοìου0οuν kατu ¸ρuμμα" kαί ¸ια τη διατqρηoη δο¸μuτeν uμαρτuνουν απcναντι oτο
πνεuμα του Mαρç, oτον οποîο q ουoία του πρu¸ματος προη¸όταν πuντα από τη
δqìeoη, kαî απcναντι oτο διkό τους δηìeμcνο διαìεkτιkό αçίeμα, ouμφeνα με το
οποîο τα kοινeνιku φαινόμενα πρcπει να παρατηροuνται kuτe από τις ιoτοριku
οριoμcνες kαί μεταµαììόμενες oυν0qkες τους. O φόµος από το «ρεµι¸ιονιoμό»
οδη¸εί oτο δο¸ματιoμό. Ανuμεoα τους υπuρ¿ει µcµαια αυτό ποu 0εeρείται
επιµεµìημcνο τeρα kαί από ποììοuς μαρçιoτcς: q kριτιkq kαί αμερόìηπτη
επανεçcταoη της kìηρονομιuς του Mαρç πuνe oτq νcα πρα¸ματιkότητα.
Α ' ρ(λο) *&) #+$ρία) *&) +"α#λί$%&) %*ο %,%*&μα *ου Μαρ"
Mια τcτοια εçcταoη 0α πρcπει να αναφερ0εί αρ¿ιku oτο ποια oημαoία, ποια αçία
αποδίδεται πρα¸ματιku oτη 0εeρία της εçα0ìίeoης μcoα oτην οιkονομιkq 0εeρία
του Mαρç. Είναι q 0εeρία της εçα0ìίeoης απαραίτητο q περιττό μcρος oτη 0εeρία
του kαπιταìιoμοu kαί τeν τuoεeν του;
Iια τον Mαρç q απειìq μιας αυçανόμενης φτe¿ειας, ποu την Eµìεπε να c¸kειται oτο
εμποριkό οιkονομιkό ouoτημα, ε¿ει μια oπουδαία δειkτιkq ìειτουρ¸ία: kuνει uμεoα
αιo0ητq τη µαoιkq o¿coη της εkμετuììευoης o' αυτοuς ποu πìqττει. Mε την εμπειρία
μιας kατuoταoης, ποu αδιόρ0eτη 0α cπρεπε να ¸ίνεται οìο kαί πιο ανυπόφορη, το
προìεταριuτο oυνειδητοποιεί μια αντιkειμενιkq oυν0qkη ποu µρίokεται µα0uτερα"
από το µίeμα της kατuoταoης προ¿eρεί oτην ταçιkq oυνε,ί-δ η o η kαί oτην ταçιkq
ενcρ¸εια. Στq ν τuoη ¸ια εçα0ìίeoη μετατρcπεται δηìαδq kατu τον Mαρç q µαoιkq
o¿coη της kαπιταìιoτιkqς εkμετuììευoης oε oυνειδητοποίηoη της kαìεoμcνης ¸ια
ιoτοριkq πρuçη τuçης.
Aπ' αυτό προkuπτει:
-. 1 µαoιkq o¿coη της εkμετuììευoης ¸ίνεται µcµαια, kατu τον Mαρç, oτη· μορφq
της εçα0ìίeoης ¿ειροπιαoτq από τους ιoτοριkοuς φορείς" αììu αυτq q oυν0qkη 0α
υπqρ¿ε προφανeς αkόμη kαι αν προoeρινu q διαρkeς, ¸ια μεριkcς ¿eρες q ¸ια
δìες μα¸ί δεν υπqρ¿ε εçα0ìίeoη. 1 ουoιαoτιkq kατuoταoη της kαπιταìιoτιkqς
kοινeνίας oυνε¿ί¸ει, kατu τον Mαρç, να υπuρ¿ει, αkόμη kαί οταν οι ìεπτομcρειες q
οί çε¿eριoτcς τuoεις της 0α μεταµuììονταν. Mόνο με τη 0εeρία της εçα0ìίeoης δε
0α μποροuoε δηìαδq kατu kανcναν τρόπο να απορριφ0εί q μαρçιkq 0εeρία ¸ια τον
kαπιταìιoμό. 1 επιkρατοuoα uπο¡η ¸ια το τcìος της εçα0ìίeoης είναι τόoο
διαδομcνη, επειδq φαίνεται πeς μαρτυρu ενuντια oτη oυνc¿ιoη ενός oυoτqματος, το
όποιο δεν ερμηνεuεται παρu μόνο uπο τη 0coη της η0ιkqς kαî το οποίο 0εeρείται πeς
ανqkει πια oτα περαoμcνα, uφοü ε¿ει εçαìειφ0εί αυτό ποu το εkανε ανq0ιkο.
/. Οί ερ¸α¸όμενοι οφείìουν kατu τον Mαρç να οδη¸η0οíν uπο το µίeμα της
kατuoταoης της α0ìιότητας τους oε επί¸νeoη της ταçιkqς τους kατuoταoης. "Ετoι q
ανuπτυçη μιας πρα¸ματιku ταçιkqς oυνείδηoης είναι μεoοìαµητιkq διαδιkαoία. 1
εçα0ìίeoη είναι μ ι u uπο τις μεoοìαµqoεις, ο¿ι οπeoδqποτε q μοναδιkq. Aιόραoη
oτην ταçιkq kατuoταoη ποu προφανeς είναι kuτι παραπuνe uπο το uμεoο µίeμα
της kατuoταoης τeν ατόμeν μπορεί να αποkτη0εί kαî με uììον τρόπο, ο¿ι μόνο
με προoeπιkcς εμπειρίες q με παρατqρηoη τeν φαινομcνeν της εçα0ìίeoης oτην
kοινeνία. Καî πρu¸ματι: "Οταν τον τεìευταίο kαιρο μcìη αkριµeς τeν ανeτερeν
kοινeνιkeν oτρeμuτeν, kαî ιδιαίτερα της ίντεììι¸kcντoιας, çεφεu¸ουν οìοcνα uπο
την kοινeνιkq τους oφαίρα kαî kuνουν διkό τους το ¸qτημα τeν ερ¸α¸όμενeν, αuτο
¸ίνεται oί¸ουρα ο¿ι μόνο εçαιτίας της διόραoqς τους oτίς oυν0qkες ¸eqς τeν μα¸eν,
αììu kυρίeς uπο kατ' αρ¿qν kοινeνιkοuς υποìο¸ιoμοuς.
1 τuoη ¸ια εçα0ìίeoη, ποu απcδeoε ο Mαρç oτο οίkονομιkο ouoτημα της επο¿qς
του, δεν είναι δηìαδq ουτε oυoτατιkq ¸ια τη o¿coη του kεφαìαίου, ουτε
ανα¸kαoτιkό, απαραίτητο oτοι¿είο της μαρçιoτιkqς 0εeρίας ¸ια την προìεταριkq
ταçιkq δρuoη. Στqν τuoη ¸ια εçα0ìίeoη δεί¿νει µcµαια το ouoτημα οìοφuνερα την
αντίφαoη ποu ανα¸νeριoε ο Mαρç ανuμεoα oτίς αν0ρeπινες δυνατότητες, τις οποî-ες
ανοί¸ει q εçcìιçη τeν παρα¸e¸ιkeν δυνuμεeν, kαî oτίς kοινeνιkcς μορφcς της
αçιοποίηoης τους, οι οποîες αποkìείουν τη μu¸α τeν παρα¸e¸eν αkριµeς uπ' αυτcς
τις δυνατότητες. 'Αììu προφανeς αυτq q αντίφαoη μπορεί να παρατηρη0εί kαî εkεί
ποu δεν μπορεί να αποδει¿τεί πeς υπuρ¿ει τuoη ¸ια οίkονομιkq εçα0ìίeoη.
Β Το 0+ρι+1(μ+2ο *&) #+$ρία) *&) +"α#λί$%&) *ου Μαρ"
"Αν παρατηρqoουμε πeς ο Mαρç, ο οποîος μπόρεoε να oτηρι¿τεί oε μια τερuoτια
µιµìιο¸ραφία ¸ια την εçα0ìίeoη της επο¿qς του, είδε τις oυν0qkες kαî τις
μεììοντιkcς προοπτιkcς τeν ερ¸α¸όμενeν, φαίνεται οτι: Από την αρ¿q ο Mαρç
kαταìq¸ει πcρα από την απìq απο¡η της kα0αρqς μ ι o0οìο¸ιkqς εçα0ìίeoης" q
διαδιkαoία της εçα0ìίeoης του ερ¸α¸όμενου ìuου είναι ¸ι' αυτόν πìατuτερης
kοινeνιkqς φuoης.
Ι 1 εçα0ìίeoη oαν προìεταριkοποίηoη
Παρατηρημcνη από ιoτοριkq uπο¡η «εçα0ìίeoη» oημαίνει αρ¿ιku οτι οί oυν0qkες
¸eqς του προìεταριuτου, q υποτα¸q τeν ερ¸α¸όμενeν kuτe από τίς oυν0qkες kαî τίς
μεταµοìcς της αçιοποίηoης του kεφαìαίου, ¸ίνονται ¿αραkτηριoτιkcς ¸ια ενα
διαρkeς αυçανόμενο μcρος του πìη0υoμοu kαί τεìιku ¸ενιkq τu¿η τeν μα¸eν.
«Oεeρία της εçα0ìίeoης» oημαίνει εδe: 0εeρία της ιoτοριkqς διαμόρφeoης προ-
ìεταριkeν oυν0ηkeν α0ìιότητας oα oυνοδευτιkό φαινόμενο της ¸ενιkqς
kαπιταìιoτιkqς διαμόρφeoης της kοινeνίας.
Σc αυτq την εννο'ια πρcπει να εννοqoουμε αυτο ποu ε¸ρα¡ε ο Mαρç το 1847 oτο
¸αììιku ¸ραμμcνο kαί ενuντια oτον Προυντόν απευ0υνόμενο ou¸¸ραμμα «1
α0ìιότητα της φιìοoοφίας» : «Από μcρα oε μcρα (...) ¸ίνεται φανερότερο οτι οί
oυν0qkες παρα¸e¸qς, oτίς οποîες kινείται q μπουρ-¸ουα¸ία, δεν ε¿ουν ενιαίο, απìό
¿αραkτqρα, αììu διφοροuμενο* oτίς ίδιες oυν0qkες, ποu παρu¸εται ο πìοuτος,
παρu¸εται kαί q α0ìιότητα" oτίς ίδιες oυν0qkες, ποu ìαμµuνει ¿eρα q εçcìιçη τeν
παρα¸e¸ιkeν δυνuμεeν, αναπτuooεται μια kαταπιεoτιkq δuναμη" αυτcς οί oυν0qkες
παρu¸ουν μόνο τον u o τ ι k ό π ì ο υ τ ο, δηìαδq τον πìοíτο της μπουρ¸ουα¸ίας,
kuτe από διαρkq kαταoτροφq του πìοuτου çε¿eριoτeν μεìeν αυτqς της τuçης kαî
kuτe uπο τη δημιουρ¸ία cνος διαρkeς αυçανόμενου προìεταριuτου.»1
Στqν ϊδια ίννοια ¸ρuφει ο Mαρç oτο προo¿cδιο τουGRUNDRISSE DER KRITIK
DER POLITISCHEN OEKONOMIC (Σuνο¡η της kριτιkης της ποìιτιkqς
οίkονομίας, 1857/1858, πρeτοδημοoιεuτηkε oτη Mόo¿α το 1939/1941) ¸ια την
αììοτριeμcνη uπο τα παρα¸e¸ιku της μcoα αν0ρeπινη ερ¸αoία, οτι είναι «|...| q
απόìυτη φτe¿εια: q φτe¿εια, ο¿ι oαν Εììει¡η, αììu oαν οìοkìηρeτιkος
uποkìειoμος του αντιkειμενιkου πìοuτου»*, oαν «απόìυτος δια¿eριoμος ανuμεoα
oτην ιδιοkτηoία kαî την ερ¸αoία, ανuμεoα oτη ¸eντανq ερ¸ατιkq δuναμη kαî τις
oυν0qkες της πρα¸ματοποίηoης της».* «Εδe φαίνεται , πόoο προοδευτιku
επεkτείνεται ο uντιkειμενιkος kόoμος του πìοuτου με την ερ¸αoία oαν çcνη δuναμη
απcναντι του kαî παίρνει οìο kαî πιο οìοkìηρeμcνη υπόoταoη, eoτε oε o¿coη προς
τις παρα¸μcνες αçίες q τους πρα¸ματιkοuς ορους της δημιουρ¸ίας της αçίας q πενι¿ρq
íποkειμενιkότητα της ¸eντανqς ερ¸ατιkqς δuναμης αποτεìεί οìο kαî πιο ¿τυπητq
αντί0εoη.»* «Mόνο oτον kαπιταìιoτιkό τρόπο παρα¸e¸qς q φτe¿εια φαίνεται oαν
αποτcìεoμα της ιδιας της ερ¸αoίας, της εçcìιçης της παρα¸e¸ιkqς δuναμης της
ερ¸αoίας.»*
"Ετoι «εçα0ìίeoη» δε oημαίνει qδη εçα0ìίeoη μcoα oτο ouoτημα, αììu δημιουρ¸ία
του ϊδιου του oυoτqματος, μcoα oτο οποϊο διαδραματί¸εται q τu¿η του
προìεταριuτου.
II Mιo0οìο¸ιkq εçα0ìίeoη
"Ενα µqμα παραπcρα προ¿eρεί q 0εeρία ¸ια την αυçανόμενη πίεoη πuνe oτον
cρ¸ατιkο μιo0ό. Σc αυτq ανα¸ητείται αkόμη μc¿ρι oqμερα το kuριο περιε¿όμενο της
0εeρίας της εçα0ìίeoης του Mαρç. Καî ομeς εδe αkριµeς πρcπει να kuνουμε
με¸uìη διukριoη ανuμεoα oτην απο¡η του πρeιμου kαî του ο¡ιμου Mαρç. O Mαρç
kατuìηçε oτη 0εeρία του της υπεραçίας ¸ια πρeτη φορu kατu τη δεkαετία του
πενqντα του 19ου αιeνα" kαî uπ' αυτό δεν μπορουoε να μείνει u0ιkτη q uπο¡η ¸ια
τον ερ¸ατιkό μιo0ό.
Tο kομμουνιoτιkό kίνημα kουµαìuει μc¿ρι oqμερα oτο μόνιμο περιε¿όμενο του
kομματιkοu μαρçιoμου του τη 0εeρία ¸ια την «απόìυτη» kαî τη «o¿ετιkq»
μιo0οìο¸ιkq εçα0ìίeoη. Βcµαια kαî oτον ίδιο τον Mαρç q 0εeρία αυτq oτηρί¸εται oε
αδuνατη µuoη. Mόνο oτα πρeτα οιkονομιku oυ¸¸ρuμματα µρίokονται ¸ι' αυτq
μεριku oτηρί¸ματα. Αντί0ετα ¸ια τον Mαρç του Κεφαìαίου ο μιo0ός υπο¿eρεί πίoe
από αììu kριτqρια της kατuoταoης τeν ερ¸ατeν kαî τeν τuoεeν της." Σu ρυ0μιoτqς
του ερ¸ατιkοu μιo0οü εμφανί¸εται εçuììου oτο ¸ενιkό ερ¸ο του Mαρç από νeρίς ο
ετoι ìε¸όμενος oτο Κεφuìαιο «µιομη¿ανιkός εφεδριkός oτρατός», δηìαδq εkείνο
το μcρος του cρ¸ατιkου πìη0υoμοü ποu δεν ε¿ει αçιοποιη0εί q" ε¿ει αποδεoμευτεί
kαî ετoι α¸eνί¸εται απε¸νeoμcνα ¸ια απαo¿όìηoη, του οποίου το με¸αìuτερο q
μιkρότερο, αììu ¸ενιku αυçανόμενο µuρος πιc¸ει τους μιo0οuς kαî τις uììες
oυν0qkες ερ¸αoίας: «Mε ìί¸α ìό¸ια οι ¸ενιkcς kινqoεις του cρ¸ατιkου μιo0οü
ρυ0μί¸ονται αποkìειoτιku από την αυçηoη q τη μείeoη του µιομη¿ανιkοu εφεδριkοu
oτρατοu, οί όποιες αντιoτοι¿οuν oτην περιοδιkq αììα¸q του µιομη¿ανιkοu kukìου.
Aεν kα0ορί¸ονται δηìαδq από την kίνηoη του απόìυτου αρι0μοu του ερ¸ατιkοu
πìη0υoμοu, αììu από τη μεταµαììόμενη o¿coη, μcoα oτην οποία q ερ¸ατιkq τuçη
διαιρείται oε ενερ¸ητιkό oτρατό kαι εφεδριkό, από την αυçηoη kαî τη μείeoη του
o¿ετιkοu με¸c0ους του υπερπìη0υoμοu, από το µα0μό oτον οποîο q ερ¸ατιkq τuçη
μια απορροφuται kαî μια αποδεoμεuεται.»7
Tην επίδραoη ενός kατ' αυτόν τον τρόπο δημιουρ¸ημcνου από το kεφuìαιο
«υπερπìη0υoμοu» τη µìcπει ο Mαρç oτο «Mιo0eτq ερ¸αoία kαι kεφuìαιο» ποu
δημοoιεuτηkε oε oειρu uρ0ρeν oτη Νcα Εφημερίδα του Ρqνου (Neue rheinische
zeitung) το 1849 ετoι: «"Οoο περιooότερο αuçuνεται το παρα¸e¸ιkό kεφuìαιο,
τόoο περιooότερο επεkτείνεται q διαίρεoη της ερ¸αoίας kαι q ¿ρηoιμοποίηoη τeν
μη¿ανeν. "Οoο πιο ποìu επεkτείνεται q διαίρεoη της ερ¸αoίας kαι q ¿ρηoιμοποίηoη
τeν μη¿ανeν, τόoο πιο ποìu αυçuνει ο oυνα¸eνιoμός ανuμεoα oτους ερ¸uτες, τόoο
πιο ποìu μειeνεται ο μιo0ός τους |...|. -
"Ετoι το δuoος τeν υ¡eμcνeν ¿εριeν ποu ¸ητουν ερ¸αoία ¸ίνεται πιο πυkνό kαî τα
¿cρια πιο ιo¿νu.»" Και αkόμη: «1 ιδιαίτερη ιkανότητα του ερ¸uτη ¿uνει την αçία της.
O ερ¸uτης μετατρcπεται oε απìq, μονότονη ερ¸ατιkq δuναμη ποu δε ¿ρειu¸εται να
επιoτρατεuει oeματιkcς kαι πνευματιkcς δυνuμεις. 1 ερ¸αoία του ¸ίνεται ερ¸αoία
ποu μπορεί να την kuνει ο kα0cνας. "Ετoι uπ' οìες τις πìευρcς τον πιc¸ουν
αντα¸eνιoτcς, kαί εkτός uπ' αυτό υπεν0υμί¸ουμε οτι οoο πιο απìq, οoο πιο
εukοìομu0ητη είναι q ερ¸αoία, οoο ìι¸ότερα εçοδα παρα¸e¸qς απαιτεί ¸ια να την
ιδιοποιη0εί kανείς, τόoο πιο ¿αμηìu πcφτει ο μιo0ός, ¸ιατί οπeς q τιμq ku0ε uììου
εμπορεuματος kα0ορί¸εται kι αυτός από τα εçοδα παρα¸e¸qς.»9
Aììα kι αν ο μιo0ός αυçuνεται προoeρινu , το kcρδος αυçuνεται περιooότερο.
Αυτό είναι το περιε¿όμενο της «o¿ετιkqς» εçα0ìίeoης. Στό «Mιo0eτq ερ¸αoία kαί
kεφuìαιο» αναφcρεται: «O πρα¸ματιkός ερ¸ατιkός μιo0ός μπορεί να μείνει ο ίδιος,
μπορεί kαί να αυçη0εί, αììu παρ' οìα αυτu ο o¿ετιkός ερ¸ατιkός μιo0ός μπορεί να
μειe0εί. "Ας υπο0coουμε π.¿. οτι q τιμq οìeν τeν ειδeν διατροφqς μειe0ηkε kατu
2/3, ενe το ημερομίo0ιο μειe0ηkε kατu 1/3, δηìαδq από 3 φρu¸kα oε 2. "Αν kαί ο
ερ¸uτης μπορεί να α¸ορuoει με αυτu τα 2 φρu¸kα περιooότερα προϊόντα uπ' ο,τι πριν
με 3, ο μιo0ός του μειe0ηkε oε o¿coη με το kcρδος του kαπιταìίoτα. Tο kcρδος του
kαπιταìίoτα (π.¿. του µιομη¿uνου) αυçq0ηkε kατu cνα φρu¸kο, δηìαδq ¸ια
μιkρότερο ποoό ανταììαkτιkeν αçιeν ποu πìηρeνει oτον ερ¸uτη, ο ερ¸uτης πρcπει
να παρu¸ει με¸αìuτερο ποoό ανταììαkτιkeν αçιeν από πρίν. 1 αçία του kεφαìαίου
αυçq 0ηkε oε o¿coη με την αçία της ερ¸αoίας. O kαταμεριoμός του kοινeνιkοu
πìοuτου ανuμεoα oτο kεφuìαιο kαî την ερ¸αoία ε¿ει ¸ίνει πιο δυoανuìο¸ος. -
O kαπιταìίoτας διευ0uνει με το ίδιο kεφuìαιο με¸αìuτερη ποoότητα ερ¸αoίας. 1
δuναμη της kαπιταìιoτιkqς τuçης πuνe oτην ερ¸ατιkq τuçη ε¿ει αυçη0εί, q
kοινeνιkq kατuoταoη του ερ¸uτη ε¿ει ¿ειροτερc¡ει, ε¿ει kατcµει μια µα0μίδα
παραkuτe uπ' αυτq του kαπιταìίoτα.»10 Καî αkόμη: «"Οταν το kεφuìαιο αυçuνεται
¸ρq¸ορα, μπορεί να αυçη0εί kαî ο ερ¸ατιkος μιo0ός" δυoανuìο¸α ¸ρη¸ορότερα
αυçuνεται το kcρδος του kεφαìαίου. 1 υìιkq kατuoταoη του ερ¸uτη ε¿ει µεìτιe0εί,
αììu εις µuρος της kοινeνιkqς του kατuoταoης. Tο kοινeνιkο ¿uoμα ποu τον ¿eρί¸ει
uπο τον kαπιταìίoτα ε¿ει διευρυν0εί.»11 Στίς «0εeρίες ¸ια την υπεραçία» ο Mαρç
¸ρuφει ¸ια την «αüçηoη του ¿ρqματος, uπο το οποîο capitalists kαι Landlords
παίρνουν τo εioόδημu τους με μείeoη του ¿ρqματος, uπo τo oποîο οί ερ¸uτες
παίρνουν τo διkό τους. Aπ' αυτο δεν προkuπτει οτι τδο ¿ρqμα, uπο το οποîο παίρνουν
οί ερ¸uτες το ειoόδημu τους, μειeνεται απόìυτα, uììα μόνο o¿ετιku oε o¿coη με το
¸ενιkο αποτcìεoμα της παρα¸e¸qς.»1*
Aί¸ο παραkuτe 0α αo¿οìη0οuμε με τη oφαìερότητα αυτeν τeν okc¡εeν.
Tεìιku q «o¿ετιkq» kαî q «απόìυτη» μιo0οìο¸ιkq εçα0ìίeoη oυνδcονται: «Στqν
πορεία της εçcìιçης ο cρ¸ατιkος μιoος μειeνεται διπìu: Πρeτο: o¿ετιku, oε o¿coη με
την εçcìιçη του ¸ενιkοu πìοuτου. Aεuτερο: απόìυτα, ενe μειeνεται διαρkeς q
ποoότητα τeν προϊόντeν ποu παίρνει ο ερ¸uτης ανταììαkτιku.»1*
"Ετoι φτuνουμε oτην kραυ¸q oυνα¸ερμοu oτο «Mανιφcoτο του Κομμουνιoτιkοu
Κόμματος» το 1848: «"Οìη q μc¿ρι oqμερα kοινeνία oτηρι¸όταν | .·.. | oτην
αντί0εoη ανuμεoα oε kαταπιεoτιkcς kαî kαταπιε¸όμενες τuçεις. Iια να kαταπιc¸εται
δμeς μια τuçη πρcπει να της διαoφαìιoτοuν oυν0qkες, μcoα oτίς οποîες να μπορεί
τουìu¿ιoτον να διu¸ει τη δουìιkq της uπαρçη
. O okìuµος εçεìί¿0ηkε oε μcìος της kοινότητας oτη δουìεία οδπeς ο μιkροαoτός'
oε μπουρ¸ουα kuτe από το ¸υ¸ό της φεουδαρ¿ιkqς αποìυταρ¿ίας. O ou¸¿ρονος
ερ¸uτης ομeς αντί να ανcµει μα¸ί με την πρόοδο της µιομη¿ανίας, µυ0ί¸εται οìο.kαî
µα0uτερα kuτe uπο τους ορους της ίδιας του της τuçης. O ερ¸uτης ¸ίνεται φτe¿ός,
kαι q φτe¿εια αναπτuooεται ¸ρη¸ορότερα από τον πìη0υoμό kαι τον πìοuτο. "Ετoι
φαίνεται kα0αρu οτι q μπουρ¸ουα¸ία είναι ανίkανη να παραμείνει uρ¿ουoα τuçη της
kοινeνίας kαι να επιµuììει τις oυν0qkες ¸eqς της τuçης της oτην kοινeνία oα
ρυ0μιoτιkό νόμο. Είναι ανίkανη να uρ¿ει, ¸ιατί είναι ανίkανη να εçαoφαìίoει την
υπαρçη oτο okìuµο της εoτe kαι μcoα oτη okìαµιu του, ¸ιατί είναι ανα¸kαoμcνη να
τον αφqνει να µυ0ί¸εται oε μια kατuoταoη ποu είναι υπο¿ρεeμcνη να τον τρcφει αντί
να τρcφεται uπ' αυτόν.»14
Οί εììεί¡εις μιας πcρα ¸ια πcρα oυνεποüς 0εeρίας της «απόìυτης» kαί της
«o¿ετιkqς» μιo0οìο¸ιkqς εçα0ìίeoης είναι εukοìο να ανα¸νeριoτοuν.
-. Mια διαρkqς απόìυτη μιo0οìο¸ιkq εçα0ìίeoη οì e ν τeν ερ¸α¸όμενeν 0α
επρεπε ποìu νeρίς να προokροuoει oτο «απόìυτο» φυoιοìο¸ιkό της οριο.
/. "Οoον uφορα τη «o¿ετιkq» μιo0οìο¸ιkq εçα0ìίeoη, εμφανί¸εται oτον Mαρç ο
μcoος (πρα¸ματιkός) çε¿eριoτός μιo0ός μια oε oυo¿cτιoη με το μcoο çε¿eριoτό
kcρδος kαî μια το ποoοoτό τeν μιo0eν oτο ε0νιkό ειoόδημα oε oυo¿cτιoη με το
ποoοoτό τeν είoοδημuτeν από το kcρδος. "Αν 0cìουμε να oυ¸kρίνουμε την
«kατuoταoη ¸eqς» τeν. δuο τuçεeν, μπορεί προφανeς να oυ¸kρι0εί μόνο ο μcoος
çε¿eριoτός μιo0ός με το μcoο kcρδος. Tο kcρδος ομeς kυρίeς oυooeρεuεται. Αυτό
kuνει τα δuο με¸c0η να μη μποροüν να oυ¸kρι0οuν. Mόνο το μερίδιο «του»
επι¿ειρηματία oτην kατανuìeoη, q «Revenue» kατu τον Mαρç, 0α μπορουoε να
oυ¸kρι0εί με το μcoο ειoόδημα από το μιo0ό. "Οπeς ομeς μπορεί να διαπιoτe0εί με
αρkετq oτατιoτιkq αçιοπιoτία, ìεί πει ku0ε oί¸ουρη πìηροφορία ¸ια το πρα¸ματιkό
υ¡ος τeν kερδeν ¸ενιku. -
1 kατuoταoη περιπìckεται εντεìeς με την προοδευμcνη oτα μεταçu αναkατανομq
τeν o¿ετιkeν με την kατανuìeoη ειoοδημuτeν uπο kcρδος ανuμεoα oτους
διkαιοu¿ους. Tί 0α qταν oqμερα μuìιoτα, oτην επο¿q τeν ανeνuμeν εταιριeν kαî
τeν τερuoτιeν επι¿ειρqoεeν το μcoο kαταναìeτιkό ειoόδημα τeν μετό¿eν, τeν
μεìeν τeν διοιkητιkeν kαî εìε¸kτιkeν oυμµουìίeν oε ou¸kριoη με ενα «μcoο»
ειoόδημα από μιo0ό τeν εçαρτημcνeν, q okuìα τeν οποίeν φτuνει πuìι από τον
ανειδίkευτο ερ¸uτη eς τους ανeτερους διευ0υντcς;
Aììα αν παρατηρqoουμε την εçcìιçη αυτeν τeν ποoοoτeν τeν μιo0eν kαî τeν
kερδeν oτο ε0νιkό εîoόδημα, 0α πρcπει να ποüμε: "Αν το ποoοoτό τeν εçαρτημcνeν
oτον ερ¸α¸όμενο πìη0υoμό αυçuνει, οπeς c¿ει ¸ίνει ¸ενιku μc¿ρι oqμερα, πρcπει να
αυçuνει kαî το ποoοoτό τeν μιo0eν ¿eρίς αυτό να δηìeνει ομeς αυçηoη του μcoου
çε¿eριoτοí μιo0οu. 1çαììου oτα ειoοδqματα από μιo0ό oυ¸kαταìc¸εται kαι ο
«cπι¿ειρηματιαkός μιo0ός» q q αμοιµq τeν ¸ενιkeν διευ0υντeν kìπ. Tα είoοδqματα
τeν ενδιuμεoeν oτρeμuτeν, τeν ανεçuρτητeν μιkροεπι¿ειρηματιeν, τeν μεìeν
εìεu0ερeν επα¸¸εìμuτeν πρcπει να uναìυ0ουν ìο¸ιoτιku oε πìαoματιkοuς
«μιo0οuς» kαî «kcρδη». Tα δηìeμcνα kcρδη υπόkεινται oε οìη την τc¿νη ενός
uπερανα-πτυ¸μcνου «¿τενίoματος» τουιΙoο¸υ¸ίου. 1çαììου από το ποoοoτό τeν
ειoοδημuτeν από kcρδη kαî μιo0οuς δεν μποροuμε να oυμπερuνουμε kα0όìου ¸ια τη
«μcoη» ειoοδηματιkq kατuoταoη τeν çε¿eριoτeν ατόμeν. "Ενας τcτοιος μcoος ορος
με τη με¸uìη διαkìuδeoη τeν πρα¸ματιkeν oυν0ηkeν, τeν οποίeν 0α qταν μόνο
oυμπτeματιkq αρι0μητιkq αçία δε 0u εί¿ε kαμιu oημαoία.
1 ou¸kριoη της εçαρτημcνης από το ειoόδημα μcoης «kατuoταoης ¸eqς» τeν
μεìeν διαφορετιkeν kοινeνιkeν ομuδeν αντιφuokει ¸ενιku oτην uπερπροoeπιkq
φuoη της o¿coης του kεφαìαίου" είναι επίoης çcνη oτον υπόìοιπο τρόπο 0εeρηoης
του Mαρç kαι οδη¸εί oε οιkονομιkq η0ιkοìο¸ία.
Aììα ukριµeς q kατη¸ορητιkq τuoη της 0εeρίας της «απόìυτης» kαî της «o¿ετιkης»
εçα0ìίeoης είναι αυτό ποu της εçαoφuìιoε μια oτα0ερq 0coη μcoα oτη µιµìιο¸ραφία
της kρατοuoας μc¿ρι oqμερα kομμουνιoτιkqς 0εeρίας. Αkόμη kαî oqμερα
kαταφεu¸ει oτη oτατιoτιkq ¸ια την απόδειçη εkείνου του διπìοu νόμου της
μιo0οìο¸ιkqς εçα0ìίeoης, ποu oτο eριμο οιkονομιkό ερ¸ο του Mαρç δεν c¿ει πια
kαμιu µuoη.15
3. Iιατί από την αναπτυ¸μcνη 0εeρία της αçίας kαί της υπεραçίας προkuπτει: * 1
kίνηoη του (πρα¸ματιkοu) ερ¸ατιkοu μιo0οu δε oημαίνει, αυτq kα0αυτq, τίποτε,
εφόoον δεν εçετu¸ονται οι oυν0qkες ποu kα0ορί¸ουν την αçία της ερ¸ατιkqς δuναμης
kαί τις μεταµοìcς της. "Ετoι αναφcρεται oτο «Mιo0ός, τιμq kαί kcρδος» (1865) : «Mε
επιμqkυνoη της ερ¸uoιμης ημcρας ο kαπιταìίoτας μπορεί να πìηρeoει ¡ηìότερο
ερ¸ατιkό μιo0ό kαî ομeς να μειeoει την αçία της ερ¸αoίας oε περίπτeoη ποu q
αuçηoη του μιo0οu δεν αντιoτοι¿εί oτην uποδοoμcνη με¸αìuτερη ποoότητα ερ¸αoίας
kαί oτην προkìημcνη ετoι τα¿uτερη εçαo0cνηoη της ερ¸ατιkqς δuναμης |...|. Αkόμη
kαί με δοoμcνα ορια της ερ¸uoιμης ημcρας oαν αυτu ποu υπuρ¿ουν τeρα oε οìους
τους µιομη¿ανιkοuς τομείς ποu υπόkεινται oε ερ¸οoταoιαkοuς νόμους, μια αuçηoη
του μιo0οu μπορεί να ¸ίνει ανα¸kαία μόνο kαί μόνο ¸ια να διατηρqoει την παìιu
kανονιkq αçία της ερ¸αoίας. Mε αuçηoη της ε ν τ α o η ς της ερ¸αoίας
ενας uνδρας μπορεί να φτuoει να oπαταìu oε μια eρα τόoη ¸eτιkq δuναμη οoη πριν
oε δυο eρες.»1*
"Οταν ìοιπόν αυçuνεται q «αçία» της ερ¸ατιkqς δuναμης πρu¸μα ποu μπορεί να
ε¸kειται ο¿ι μόνο oε ενταoη της ερ¸αoίας, αììu kαί oτη με¸αìuτερη επιδεçιότητα
τeν ερ¸α¸όμενeν , δεν μποροuμε από μια ταυτό¿ρονη αυçηoη τeν μιo0eν να
oυμπερuνουμε οπeoδqποτε ¸ια µεìτιeμcνη ανανceoη της ερ¸ατιkqς δuναμης..
Καî αντί0ετα, οπeς εçcφραoε ο Mαρç oτη 0εeρία του ¸ια τη «o¿ετιkq υπεραçία», ο
ερ¸ατιkός μιo0ός .μπορεί kuτe από οριoμcνες oυν0qkες να μειe0εί ¿eρίς αυτό να
µìuπτει τη 0coη του ερ¸α¸όμενου. Αυτό ¸ίνεται οταν q αüçηoη της
.παρα¸e¸ιkότητας της ερ¸αoίας περιìαμµuνει προϊόντα ποu ¿ρειu¸ονται οί ερ¸uτες,
eoτε οί αçίες τους kαî kατu oυνcπεια οι τιμcς τους oτην α¸ορu μειeνονται. Mε
τη μείeoη της τιμqς τeν προϊόντeν της kατανuìeoης τeν ερ¸ατeν μειeνονται τα
«cçοδα αναπαρα¸e¸qς» της ερ¸ατιkqς δuναμης, kαî ετoι μπορεί να ¿αμηìeoουν oε
οριoμcνα ορια οί ¿ρηματιkοί μιo0οί ¿eρίς να εìαττe0εί ο πρα¸ματιkός μιo0ός.
1 kίνηoη τeν μιo0eν εμφανί¸εται kuτe uπ' αυτcς τις oυν0qkες μόνο oαν cνας
δείkτης ανuμεoα oε uììους ¸ια τις αììα¸cς oτην kατuoταoη τeν ερ¸α¸όμενeν. "Αν
kαî ο Mαρç ìcει oυμπτeματιku δοτι «q ¸ενιkq τuoη της kαπιταìιoτιkqς παρα¸e¸qς»
είναι μcoα oε ενα εìαoτιkό περι0eριο εkείνeν τeν kοινeνιkeν ανα¸keν τeν
ερ¸α¸όμενeν, ποu oυ¸kαταìc¸ονται oτα «εçοδα αναπαρα¸e¸qς» της ερ¸ατιkqς
δuναμης, να «μειeνει περιooότερο q ìι¸ότερο eς το εìu¿ιoτο οριό της»" την αçία της
ερ¸ατιkqς δuναμης, αυτό το εìu¿ιoτο οριο μπορεί πuντeς εδe να μετατοπιoτεί
μαkροπρό0εoμα από μόνο του προς τα πuνe.
3. Στq 0coη μιας ανα¸kαoτιkqς τuoης ¸ια απόìυτη kαî o¿ετιkq μιo0οìο¸ιkq
εçα0ìίeoη αντιφuokει τεìιku q oυνδιkαìιoτιkq 0εeρία του Κuρì Mαρç. Iι' αυτόν
δεν υπuρ¿ει kανcνας «απόìυτος μιo0οìο¸ιkός νόμος» του kατeτατου οριου υπαρçης
οπeς π.¿. ¸ια τον ou¸¿ρονο του 4ερντινuντ Aαoouì. Στu «εçοδα αναπαρα¸e¸qς» της
ερ¸ατιkqς δuναμης oυ¸kαταìc¸ονται, οπeς ανα¸νeρί¸ει ο Mαρç, οριoμcνες ¸ενιkcς -
ποìιτιoτιkcς oυν0qkες, kαî αυτcς αφqνουν ενα οριoμcνο περι0eριο ¸ια τη µεìτίeoη
τeν μιo0eν. "Ετoι ο Mαρç παροτρuνει qδη oτο ou¸¸ραμμα του «1 α0ìιότητα της
φιìοoοφίας» τους «ερ¸ατιkοuς oυναoπιoμοuς» ¸ια μια επι0ετιkq μιo0οìο¸ιkq
ποìιτιkq.18 Mια τcτοια πο ìιτιkq διkαιοìο¸είται με το «|...| οτι q ¸αµu0α, από την
οποία τρeνε οι ερ¸uτες, είναι ¸εμuτη με το' προϊόν οìόkìης της ε0νιkqς ερ¸αoίας kαî
οτι αν εμποδί¸ει kuτι τους ερ¸uτες να φuνε περιooότερο από τη ¸αµu0α, δεν είναι
ουτε q oτενότητα της ¸αµu0ας ουτε q πενι¿ρότητα του περιε¿ομcνου της, uììα μόνο
kαî μόνο τα kοντu kουτuìια τους.»1*
-
Iι αυτό ¸ιορτu¸ει kαî ο Mαρç oτην (¸ραμμcνη από τον ϊδιο) Ιδρυτιkq Aιαkqρυçη του
Aιε0νοuς Ερ¸ατιkοu Συνδcoμου το 1864 την επίoημη ειoα¸e¸q της ημcρας τeν δckα
ερ¸uoιμeν eρeν oτην Α¸¸ìία (το 1847) oα νίkη εkείνης της okc¡ης του «εìc¸¿ου
της kοινeνιkqς παρα¸e¸qς από την kοινeνιkq διόραoη kαι περίokε¡η», ποu αποτεìεί
την ποìιτιkq οιkονομία της ερ¸ατιkqς τuçης, πuνe oτην ποìιτιkq οιkονομία της
αoτιkqς «μεoαίας τuçης».20 Οί προοπτιkcς επιτυ¿ίας του oυνδιkαìιoτιkοu α¸eνα
kα0ορί¸ονται από εkείνο το εìαoτιkό μcρος τeν «εçόδeν αναπαρα¸e¸qς» της
ερ¸ατιkqς δuναμης, μcoα oτο οποίο οί ερ¸α¸όμενοι μποροuν ανuìο¸α με την
kατuoταoη της α¸ορuς kαî της οιkονομίας να µεìτιeoουν τις oυν0qkες τους με
kοινcς ενcρ¸ειες. Ενe υπuρ¿ει cνα εkuoτοτε kατeτατο οριο μιo0ου, ενα ανeτατο
οριο δεν είναι kα0οριoμcνο. O πρα¸ματιkός kα0οριoμός του μιo0οu εkτεìείται μόνο
με τον αδιukοπο α¸eνα ανuμεoα oτο kεφuìαιο kαι την ερ¸αoία, ενe ο kαπιταìίoτας
επιδιekει διαρkeς να πιcoει τον ερ¸ατιkό μιo0ό oτο φυoιkό kατeτατο οριό του kαî
να επεkτείνει την ερ¸uoιμη qμερα eς το φυoιkό ανeτατο οριό της, kαî ενe ο ερ¸uτης
πιc¸ει διαρkeς oτην αντί0ετη kατεu0υνoη. Tο ¸qτημα μετατρcπεται oε ¸qτημα της
o¿coης τeν δυνuμεeν τeν α¸eνι¸όμενeν.»21
4υoιku μια αkόμη kαî τόoο με¸uìη δραoτιkότητα τeν oυνδιkuτeν παραμcνει μcoα
oτα ορια ποu kα0ορί¸ει, kατu τον Mαρç, q εçcìιçη της αçίας του εμπορεuματος
ερ¸ατιkq δuναμη. Iι αυτό τα oυνδιkuτα ε¿ουν kα0qkον oτον kα0ημερινό α¸eνα ¸ια
τη µεìτίeoη του μιo0οu kαî τeν αììeν ερ¸ατιkeν oυν0ηkeν να προετοιμu¸ουν τις
ερ¸α¸όμενες μu ¸ες ¸ια εkείνον τον αναπόφευkτο α¸eνα ποu προορί¸εται να τις
απαììuçει από τη o¿coη του μιo0οü: «Tα oυνδιkuτα kuνουν kαìq δουìειu oα
oυ¸kεντρeτιku oημεία του α¸eνα ενuντια oτις µιαιοπρα¸ίες του kεφαìαίου.
Eεφεu¸ουν από το okοπό τους εντεìeς, μόìις περιοριoτοüν να διεçu¸ουν
μιkροπόìεμο ενuντια oτίς επιδρuoεις του υπuρ¿οντος oυoτqματος, αντί να
προoπα0οuν ταυτό¿ρονα να το αììuçουν, αντί να ¿ρηoιμοποιοuν τις ορ¸ανeμcνες
δυνuμεις τους oα μο¿ìό ¸ια την τεìιkq απεìευ0cρeoη της ερ¸ατιkqς τuçης, δηìαδq
¸ια την οριoτιkq kατuρ¸ηoη του μιo0οìο¸ιkοü oυoτqματος.»"
III 1 ¸ενιkq kατuoταoη τeν ερ¸α¸όμενeν
Υπuρ¿ει εçuììου kαί ενα uììο επίπεδο, πuνe oτο οποίο ο Mαρç επεçερ¸uoτηkε
0εeρητιku την προìεταριkq α0ìιότητα της επο¿qς του: 1 αν0ρeπινη ερ¸ατιkq
δuναμη δεν ε¿ει kατu τον Mαρç μόνο (ανταììαkτιkq) αçία, αììu kαî αçία ¿ρqoης"
αçία ¿ρqoης αρ¿ιku ¸ια τον kεφαìαιοu¿ο, oτον οποîο αποδίδει «περιooότερη αçία»
uπ' αυτq ποu ανταποδίδεται oτον ερ¸α¸όμενο με το μιo0ό. 1 ερ¸ατιkq δuναμη όμeς
ε¿ει cτoι 0α μποροuoαμε να oυνε¿ίoουμε τη okc¡η του Mαρç αçία ¿ρqoης kαί
¸ια τον ίδιο τον ερ¸α¸όμενο, kαî μuìιoτα εkεϊ ποu q ¿ρηoιμοποίηoη της δεν υπόkειται
oτη o¿coη της kοινeνιkqς «εkμετuììευoης», εkεί ποu δεν είναι ανα¸kαoτιkq
ερ¸αoία. 1 δραoτηριότητα «εìεu0ερeν παρα¸e¸eν» ¸ίνεται ¸ι' αυτοuς, ouμφeνα με
τις προoδοkίες του Mαρç, πη¸q της ευ¿αρίoτηoης, της αν0ρeπινης αuτοδημιουρ¸ίας,
«πρeτη ανu¸kη»· kαί αυτq την ιkανότητα τη δια0cτει q ερ¸ατιkq δuναμη kαί ckεî ποu
της αντιφuokουν οί kοινeνιkcς μορφcς της ¿ρηoιμοποίηoης της, ποu αποkìείουν τη
δραoτιkότητα της. Στόν ερ¸uτη της επο¿qς του ο Mαρç µìcπει πuντeς
kαταρ¸ημcνες τις αν0ρeπινες δυνατότητες της ερ¸αoίας: «1 kαπιταìιoτιkq
παρα¸e¸q, ποu ουoιαoτιku είναι παρα¸e¸q uπερ ερ¸αoίας, απορρόφηoη
uπερερ¸αoίας, παρu¸ει με την επιμqkυνoη της ερ¸uoιμης ημcρας ο¿ι
μόνο τη φ0ίoη της αν0ρeπινης ερ¸ατιkqς δuναμης, από την οποία
αφαιροuνται οι φυoιοìο¸ιkοί η0ιkοί kαι φυoιkοί οροί της εçcìιçης kαί
της ¿ρηoιμοποίηoης της. Παρu¸ει την πρόeρη εçuντìηoη kαί
απονckρeoη της ερ¸ατιkqς δuναμης kα0αυτqς. Παρατείνει το ¿ρόνο
παρα¸e¸qς του ερ¸uτη μcoα oε μια δοoμcνη προ0εoμία με εìuττeoη της
διuρkειας της ¸eqς του.»28 «"Ενας uν0ρeπος, ποu δε δια0cτει εìεu0ερο
¿ρόνο, ποu οìόkìηρη q ¸eq του ckτος από kα0αρu φυoιkcς διαkοπcς
¸ια üπνο, φα¸ητό kìπ. kαταµρο¿0ί¸εται από την ερ¸αoία του ¸ια τον
kαπιταìίoτα, είναι kuτι ìι¸ότερο από ενα υπο¸u¸ιο. Είναι απìeς μια
μη¿ανq ¸ια την παρα¸e¸q çcνου πìοuτου, oeματιku εçαντìημcνος kαί
πνευματιku eμός.»31
-
O Mαρç µìcπει τη φυoιοìο¸ιkq cçα0ìίeoη τeν ερ¸α¸όμενeν oτη «oπατuìη της
¸eqς ·kαι της υ¸είας του ερ¸uτη»25, oτην παρuταoη της ερ¸uoιμης ημcρας2", q kαί
oτην «cνταoη της ερ¸αoίας»", oτην «αφαίρεoη οìeν τeν φυoιοìο¸ιkeν oυν0ηkeν
της ερ¸αoίας kαî της ¸eqς»28, oτη «okìηρότητα της υπερeρίας kαî της νυ¿τερινqς
ερ¸αoίας»29, oτην «kατu¿ρηoη ¸υναιkείeν kαί ανeριμeν ερ¸ατιkeν δυνuμεeν»80, q
δποία ε¿ει οδη¸qoει oε «τερuoτια 0νηoιμότητα τeν παιδιeν τeν ερ¸ατeν oτα πρeτα
¿ρόνια της ¸eqς τους»", oτη «oeματιkq φ0ορu τeν παιδιeν kαί τeν νεαρeν
ατόμeν»82, ποu τα εμποδί¸ει να μu0ουν kuτι με το οποîο 0α kcρδι¸αν αρ¸ότερα
kαìuτερα το ¡eμί τους kαί τα kuνει «νεοouììεkτους του ε¸kìqματος».88
Σ' αυτό προoτί0εται, μετu την είoα¸e¸q τeν μη¿ανeν kαί τον
oυoτηματιkό kαταkερματιoμό της ερ¸αoίας, ο πνευματιkός
«αkρeτηριαoμός του çε¿eριoτοu ερ¸uτη»31, q «διανοητιkq του
ερqμeoη»85, q μετατροπq του ερ¸uτη oε oυνειδητό εçuρτημα μιας
μεριkqς μη¿ανqς.»8" Tο ερ¸οoτuoιο «oαkατεuει τον ερ¸uτη με το να
προu¸ει τη μεριkq του επιδεçιότητα oα μcoα oε 0ερμοkqπιο, με kαταπίε-
oη ενός kόoμου δρμeν kαî ιkανοτqτeν |...|. Οί διuφορες μεριkcς
ερ¸αoίες δεν kατανcμονται μόνο oε διuφορα ατομα, uììα το ίδιο το
uτομο διαιρείται, μετατρcπεται oε αυτόματο kινητqρα μιας μεριkqς
ερ¸αoίας.»"
1τoι δ ou¸¿ρονος τρόπος παρα¸e¸qς είναι μια «αδιukοπη τεìετq 0υoίας
της ερ¸ατιkqς τuçης». Tο «μαρτυροìό¸ιο τeν παρα¸e¸eν»5" oυνο¡ί¸εται τεìιku
oτα παραkuτe: «Στό kαπιταìιoτιkό ouoτημα ku0ε μc0οδος αποokοπεί oτην αυçηoη
της kοινeνιkqς παρα¸e¸ιkqς δuναμης της ερ¸αoίας εις µuρος του çε¿eριoτου
ερ¸uτη" οìα τα μcoα ¸ια την ανuπτυçη της παρα¸e¸qς μετατρcπονται oε μcoα
υποδοuìeoης kαî εkμετuììευoης του παρα¸e¸ου, αkρeτηριu¸ουν τον ερ¸uτη oε
μιoό uν0ρeπο, τον υποµιµu¸ουν oε εçuρτημα της μη¿ανqς, kαταoτρcφουν με το
µuoανο της ερ¸αoίας του το περιε¿όμενο της, του αììοτριeνουν τις πνευματιkcς
δυνuμεις της διαδιkαoίας της ερ¸αoίας |...|' παραμορφeνουν τις oυν0qkες μcoα oτίς
οποîες ερ¸u¸εται, τον υποτuooουν kατu τη διuρkεια της διαδιkαoίας της ερ¸αoίας
oτη μιkροπρεπcoτατη μιoητq δεoποτεία, μετατρcπουν το ¿ρόνο της ¸eqς του oε
¿ρόνο ερ¸αoίας, ρί¿νουν τη ¸υναίkα του kαι το παιδί του oτο ¸υ¸ό του kεφαìαίου.
Aììα οìες οί μc0οδοι παρα¸e¸qς της υπεραçίας είναι ταυτό¿ρονα μc0οδοι
παρα¸e¸qς της oυooeρευoης, kαι ku0ε επckταoη της oυooeρευoης ¸ίνεται αντί0ετα
μcoο ¸ια την εçcìιçη εkείνeν τeν με0όδeν. Aπ' αυτό προkuπτει οτι oτο µα0μό ποu
oυooeρεuεται το kεφuìαιο, πρcπει να ¿ειροτερc¡ει q 0coη του ερ¸uτη, ανεçuρτητα
από το αν q αμοιµq του είναι ¡ηìq q ¿αμηìq. Tεìιku ο νόμος ποu kρατu τον o¿ετιkό
υπερπìη0υoμό q τον µιομη¿ανιkό εφεδριkό oτρατό oε ιoορροπία με την εkταoη kαî
την ενcρ¸εια της oυooeρευoης δcνει τον ερ¸uτη oφι¿τότερα oτο kεφuìαιο uπ' δ,τι τα
kαρφιu του "Hφαίoτου τον Προμη0cα oτο µρu¿ο. Oρί¸ει μια αντίoτοι¿η oτη
oυooeρευoη του kεφαìαίου oυooeρευoη της α0ìιότητας. "Ετoι q oυooeρευoη του
πìοuτου oτο ενα μcρος είναι ταυτό¿ρονα oυooeρευoη της α0ìιότητας, τeν µαouνeν,
της okìαµιuς, της eμότητας kαι του q0ιkοí υποµιµαoμοu oτο uììο μcρος, δηìαδq
oτην πìευρu της τuçης ποu παρu¸ει το ίδιο της το προϊόν oαν kεφuìαιο.»40
Εδe το ü¡ος kαî q kίνηoη του ερ¸ατιkοu μιo0οu εννοείται ρητu oαν uπìο μεριkό
oτοι¿είο μιας ποìu πìατuτερης εçα0ìίeoης, ενός μαραoμοu του ερ¸uτη oε οìη του
τη φuoη." O Mαρç δεν εννοεί εçuììου μια ομοιόμορφη εçα0ìίeoη ο ì e ν τeν
ερ¸α¸όμενeν (ποu ¸ρq¸ορα 0α επρεπε να προokροuoει oε φυoιku ορια), αììu μuììον
την πτeoη ενός αυçανόμενου μcρους τeν ερ¸α¸όμενeν oτο «oτρeμα τeν
φτe¿οìu¸αρeν». Σc αυτq την εννοια μιìuει ¸ια την «α0ìιότητα διαρkeς
αυçανόμενeν oτρeμuτeν του ενερ¸ητιkοu ερ¸ατιkοu oτρατοu» kαî ¸ια το «νεkρό
µuρος της φτe¿ειας»."
IV 1υ¿ιkq εçα0ìίeoη: Αììοτρίeoη
Σc οìες τις μορφcς του oeματιkοu, πνευματιkοu kαî q0ιkοí μαραoμοu εμφανί¸εται
ομeς εkείνη q ουoιαoτιkq o¿coη, την οποία qδη ο πρeιμος Mαρç ονόμαoε
αììοτριeμcνη ερ¸αoία.
"Αν kαî ο Xc¸kεì εί¿ε qδη αναφcρει οτι q αoτιkq kοινeνία δεν μπορεί oτη µuoη της
ίδιας της της αρ¿qς, της ερ¸αoίας, να οδη¸η0εί oτην «παρα¸e¸q του ο¿ìου»", kαî εί¿ε
δει τη «δυoτυ¿ιoμcνη oυνείδηoη» μόνο oτην kατuoταoη ποu «πο0εί kαî ερ¸u¸εται»,
δηìαδq να υπuρ¿ει μόνο oτο «δι¿αoμό», oτην «kìονιoμcνη µεµαιότητα του ατόμου
¸ια τον εαυτό του», oτην «αkρότητα της μεριkότητας»", ο πρeιμος Mαρç ¸ρuφει: «O
ερ¸uτης ¸ίνεται τόoο πιο φτe¿ός, οoο πιο ποìu πìοuτο παρu¸ει, οoο
περιooότερο αυçuνεται oε δuναμη kαî ε¿ταoη q παρα¸e¸q του. O
ερ¸uτης ¸ίνεται τόoο πιο φτηνό εμπόρευμα, οoο περιooότερα
εμπορεuματα παρu¸ει. Mε την αçιοποίηoη του kόoμου τeν πρα¸μuτeν
αυçuνεται q υποτίμηoη του kόoμου τeν αν0ρeπeν oε απόìυτη
o¿coη. (...) Αυτό το ¸ε¸ονός δε oημαίνει τίποτε uììο από το οτι: Tο
αντιkείμενο ποu παρu¸ει q ερ¸αoία, το προϊόν της, oτckει απcναντι της
oα μια çcνη ουoία, oα μια ανεçuρτητη από τον παρα¸e¸ό δuναμη. Tο
προϊόν της ερ¸αoίας είναι q ερ¸αoία ποu εkφρu¸εται με ενα αντιkείμενο,
ποu ε¿ει ¸ίνει πρu¸μα, είναι q u ν
τιkειμενοποίηoη της ερ¸αoίας. 1 πρα¸ματοποίηoη της ερ¸αoίας είναι q
μετατροπq της oε αντιkείμενο. 1 πρα¸ματοποίηoη της ερ¸αoίας
εμφανί¸εται oτην ποìιτιkοοιkονομιkq kατuoταoη oαν uπο
πρα¸ματοποίηoη του ερ¸uτη, q uντιkειμενοποίηoη oαν απeìεια kαî
δουìεία του αντιkειμcνου, q ιδιοποίηoη oαν uììοτρίeo η.»" «Ooο πιο
ποìu αναìeνεται ό ερ¸uτης oτην ερ¸αoία, τόoο ιo¿υρότερος ¸ίνεται ο
çcνος, αντιkειμενιkός kόoμος ποu δημιουρ¸εί απcναντι του, τόoο πιο
φτe¿ός ¸ίνεται ο ίδιος, τόoο ìι¸ότερο του ανqkει ο εoeτεριkός του
kόoμος.»" 1 αììοτρίeoη της ερ¸αoίας μπορεί ανuμεoα oτα αììu να
µρε0εί kαι oτο οτι kατu oυνcπεια με την ερ¸αoία του δεν αποδc¿εται τόν
εαυτό του, αììu τον αρνείται, δεν αίo0uνεται ευ¿uριoτα, αììu
δυoτυ¿ιoμcνος, δεν αναπτuooει kαμιu εìεu0ερη ¡υ¿ιkq kαî πνευματιkq
ενcρ¸εια, αììu ταìαιπeρεί τη φuoη του kαι kαταoτρcφει το πνεíμα του.
Iι' αυτό ο ερ¸uτης µρίokει τον εαυτό του μόνο cçe από την ερ¸αoία kαî
οταν ερ¸u¸εται είναι εkτός cαυτοü. Στό oπίτι είναι οταν δεν ερ¸u¸εται,
kαί οταν ερ¸u¸εται δεν είναι oτο oπίτι. Iι' αυτό q ερ¸αoία του δεν είναι
ε0εìοντιkq, uììα ανα¸kαoτιkq, kατανα¸kαoτιkq ερ¸αoία. "Ετoι δεν είναι
q ιkανοποίηoη μιας ανu¸kης, αììu μόνο ενα μcoο ¸ια την ιkανοποίηoη
ανα¸keν εçe uπ' αυτq. 1 çενιkότητu της φαίνεται kα0αρu από το οτι
μόìις δεν υπuρ¿ει φυoιkq q αììη ανu¸kη, q ερ¸αoία αποφεu¸εται oαν
πανοukìα. 1 εçeτεριkq ερ¸αoία, q ερ¸αoία με την οποία αììοτριeνεται
ο uν0ρeπος, είναι ερ¸αoία της αυτο0υoίας, της εçuντìηoης.»"
Στq 0εeρία της αììοτρίeoης, ποu ε¿ει αποkτqoει με¸uìη oημαoία ¸ια την kατοπινq
kοινeνιοìο¸ία, µρίokουμε τον τεìευταίο φιìοoοφιkό kαι αν0ρeπιoτιkό πυρqνα της
μαρçιkqς kριτιkqς της kοινeνίας. 1 0εeρία της α0ìιότητας είναι oτον Mαρç ποìu
ìι¸ότερο «υìιoτιkq» uπ' ο,τι ε¿ουν υπο0coει οι αντίπαìοι του.
1 o¿coη της αν0ρeπινης αììοτρίeoης είναι ταυτό¿ρονα αντιkειμενιkq οι
παρα¸e¸οί δεν ε¿ουν τα μcoα ¸ια τη oυντqρηoη τους kαî υποkειμενιkq: 1
φτe¿εια ¸ίνεται kατuoταoη της αν0ρeπινης ¸ενιkqς προoeπιkότητας. Καî q 0εeρία
της «εçα0ìίeoης» δε oημαίνει προφανeς οτι αυτq q kατuoταoη ¿ειροτερεuει
διαρkeς, uììα οτι kαταìαμµuνει διαρkeς νcα oτρeματα του ερ¸α¸όμενου
πìη0υoμοü, οτι q υìιkq, πνευματιkq kαî ¡υ¿ιkq φτe¿εια ¸ίνεται ¸νeριoμα ενός οìο
kαî με¸αìuτερου μcρους του πìη0υoμοu.
Γ 4 αλλαγ5 %*ο 0αρ(2
1 «oυooeρευoη της α0ìιότητας» εμφανί¸εται oτον Mαρç oα oυνοδευτιkό oτοι¿είο
της ¸ενιkqς oυooeρευoης του kεφαìαίου. Iι' αυτό, αν 0cìουμε να εçη¸qoουμε τις
oυν0qkες της επο¿qς μας, πρcπει να ανατρcçουμε oτίς oυν0qkες της oυooeρευoης
του kεφαìαίου. Συooeρευoη του kεφαìαίου δε oημαίνει μόνο διαρkq αυçηoη τeν
δια0coιμeν απο0εμuτeν kεφαìαίου, uììα kαî διαρkq τε¿νιkq αììα¸q, ορ0οìο¸ιkq
ορ¸uνeoη, kαî kατu oυνcπεια τα¿uτερη αυçηoη του δεoμευμcνου oτα μcoα παρα-
¸ιο¸qς μcρους του kεφαìαίου απcναντι oε εkείνο το μcρος ποu kαταµuììεται oα
μιo0ός (oτον Mαρç: «ανeτερη ορ¸α-νιkq ouν0εoη του kεφαìαίου»). Aεν ε¿ουν
αììuçει ομeς μόνο οί τε¿νιkcς, uììα kαι οî kοινeνιkcς oυν0qkες της πìατuτερης
αçιοποίηoης του kεφαìαίου, οπeς 0α δείçουμε πα ραkuτe. Και οί δυο μεταµοìcς δεν
μπορουoαν να αφqoουν u0ιkτο το ¸qτημα της εçα0ìίeoης.
-
Ι 1 διαφοροποίηoη τeν εçαρτημcνeν
«Εçα0ìίeoη» oημαίνει ¸ια τον Mαρç, οπeς δείçαμε, oε ιoτοριkq cννοια αρ¿ιku
δημιουρ¸ία της προìεταριkqς kατuoταoης α0ìιότητας: q φτe¿εια αυçανόμενeν
μερeν του πìη0υoμου είναι cτoι ταυτόoημη με την προìεταριk ο π ο ί η o η τeν
ìαϊkeν μα¸eν, με την αφαίρεoη τeν παραδοoιαkeν, προµιομη¿ανιkeν µuoεeν της
oυντqρηoης της ¸eqς τους, με τη μετατροπq τους oε ανα¸ητητcς ερ¸αoίας. Στqν
Α¸¸ìία του 18ου kαî τeν αρ¿eν του 19ου αιeνα ¿ρηoιμοποιόταν πρu¸ματι q φρuoη
«la•ouring poor» (οί ερ¸α¸όμενοι φτe¿οί) : Ερ¸αoία kαî φτe¿εια qταν oυνeνυμες
εννοιες. "Ενα ¸νeριoμα της kατuoταoης της α0ìιότητας qταν οτι αkόμη kαî oτην
επο¿q του Mαρç q ερ¸ατιu τeν ερ¸οoταoίeν εμφανι¸όταν oα μια εììιπeς
διαρ0ρeμcνη, kοινeνιku ενιαία μu¸α από ανειδίkευτους kυρίeς ερ¸uτες. 1
αρι0μητιku αoqμαντη ομuδα τeν ιδιeτιkeν υπαììqìeν kαι οί απìοί δημόoιοι
υπuììηìοι δε µuρυναν ποìu.
Στu εkατό ¿ρόνια μετu τον Mαρç oτην kατuoταoη της εçuρτηoης ε¿ει από το ενα
μcρος περιcì0ει cνα διαρkeς .αυçανόμενο μcρος του ερ¸α¸όμενου πìη0υoμοü.
Tαυτό¿ρονα ομeς q ιδια q o¿coη της εçuρτηoης ε¿ει διαφοροποιη0εί ποìu. Σc
ποììοuς τομείς δραoτηριότητας οί πρα¸ματιkοί ερ¸α¸όμενοι δεν παί¸ουν πια kανcνα
ρόìο. 1kτος uπ' αυτό q αçιοποίηoη του kεφαìαίου ìαμµuνει oε αυçανόμενο µα0μό
¿eρα εçe από την υìιkq παρα¸e¸q (oτο εμπόριο, oτις τρuπε¸ες, oτις αoφuìειες kαî
oε uììους τομείς παρο¿qς υπηρεoιeν) . Σ' αυτό προoτί0εται μια πìη0eριkq δημόoια
διοίkηoη. Aììα oτην ίδια την παρα¸e¸q c¿ει με την αυçανόμενη επενδυτιkq cνταoη
του kεφαìαίου αυçη0εί kαî q oη μαoία της τε¿νιkcς ερ¸αoιαkqς προετοιμαoίας oτο
¸ραφείο. Tα αυçανόμενα με¸c0η της ιδιeτιkqς οιkονομιkcς δραoτηριότητας kαî q
oυμπukνeoη του oυνα¸eνιoμοu -
Ε¿ουν οδη¸qoει oε τερuoτια εçό¸keoη της διοιkητιkqς kαî εμποριkης
δραoτηριότητας. Οι ou¸¿ρονοι εçαρτημcνοι διαμοιρu¸ονται «ορι¸όντια» oτους πιο
διαφορετιkοuς οιkονομιkοuς kìuδους με ανuìο¸ες διαφορcς της «0coης»" ετoι δεν
ε¿ουν ευkοìα το µίeμα μιας kοινqς µαoιkqς kατuoταoης. 1kτος uπ' αυτό οι
ερ¸α¸όμενοι, διαµα0μί¸ονται oτην επι¿ειρηoιαkq kαι kοινeνιkq «ku0ετο» με με¸uìες
διαφορcς, οπου μπορουμε να oυναντqoουμε μεταπηδqoεις oτίς .¸ραμμcς τeν
uçιοποιητeν του kεφαìαίου (ανeτεροι διευ0υντcς, €anger) kαî τeν ανεçuρτητeν
(αντιπρόoeποι). Mε τcτοιες uνομοιοειδείς oυν0qkες ερ¸αoίας δε 0α μποροuoαμε
oqμερα να μιìqoουμε ευkοìα ¸ια ενιαία υìιkq εçα0ìίeoη."
Σ' αυτό προoτί0εται οτι kαî εkείνος ο μο¿ìός μιας ¸ενιkqς kοινeνιkqς πει0uρ¿ηoης
kαî ιoοπcδeoης τeν εçαρτημcνeν, ποu ο Mαρç τον είδε oτη μορφq του αυçανόμενου
«µιομη¿ανιkοu εφεδριkοu oτρατοu», ε¿ει ¸ίνει εìu¿ιoτα αποτεìεoματιkός. 1 τuoη
µcµαια προς αυτό ποu ο Mαρç ¿αραkτqριoε «ανeτερη ορ¸ανιkq ouν0εoη του
kεφαìαίου» kαî προς την προοδευτιkq αντιkατuoταoη της αν0ρeπινης ερ¸ατιkqς
δuναμης από μη¿ανcς είναι αναμφιoµqτητη. Πuντeς ¸ια ìό¸ους ποu δεν μποροuμε
να αναφcρουμε oε αυτq τη μεìcτη" δεν οδq¸ηoε oε μόνιμη kαι προοδευτιkοί
αυçανόμενη μα¸ιkq ανερ¸ία oτίς kαπιταìιoτιkcς ¿eρες. Αkόμη kαι oε επο¿cς
με¸αìuτερης ανερ¸ίας q kίνηoη τeν μιo0eν oυνq0eς oυνε¿ί¸εται" q o¿coη ανuμεoα
oτην ανερ¸ία kαι την πίεoη oτους μιo0οuς kαι oτίς uììες oυν0qkες cρ¸αoιας
εμφανί¸εται ποìu ¿αìαρeμcνη.
Π 1 «αçία» της ερ¸ατιkqς δuναμης kαι το εΙoόδημα από το μιo0ό
Οί oυν0qkες, kuτe από τις οποϊες kαταναìeνεται από το ενα μcρος q ερ¸ατιkq
δuναμη kαî από το uììο ανανεeνεται, c¿ουν αììuçει kι αυτcς.
-. Iια την (πι0ανq) kίνηoη της «αçίας» της ερ¸ατιkqς δuναμης ε¿ουν αποkτqoει
oημαoία τρία kυρίeς oτοι¿εία:
α. Mε τον αυçανόμενο τε¿νιkό εçοπìιoμό του ερ¸α¸όμενου, αν0ρeπου ε¿ουν αììuçει
τα ¿αραkτηριoτιku της αποτεìεoματιkότητας του oτη διαδιkαoία της αçιοποίηoης
του kεφαìαίου. 1 δαπuνη oε ερ¸ατιkq δuναμη ε¿ει ¸ενιku εìαττe0εί ποìu με
αποτcìεoμα οτι διαρkeς περιooότερες ερ¸αoίες ¸ίνονται kατuììηìες ¸ια ¸ υ ν α î k ε
ς." Tαυτό¿ρονα c¿ει μετατοπιoτεί εçαιτίας με¸αìuτερης απαίτηoης τeν διανοητιkeν
δυνuμεeν του ερ¸α¸όμενου αν0ρeπου q kοuραoη oτο kεντριkό νευριkό ouoτημα,
δηìαδq oτα ανeτερα ορ¸ανα της αν0ρeπινης ερ¸ατιkqς δuναμης" την kοuραoη αυτq
την προkαìεί q ανuπτυçη kα0αρu επαναìηπτιkeν δραoτηριοτqτeν, αkόμη kα'ι oτο
¸ραφείο, oυνδυαoμcνη με επιτu¿υνoη του ρυ0μοu τeν μη¿ανeν, αυçηoη του εìc¸¿ου
τeν μη¿ανeν με ανuìο¸ες απαιτqoεις της προoο¿qς τeν ερ¸α¸όμενeν, οιkονομιkq
εkμετuììευoη του τόπου ερ¸αoίας, δηìαδq oυμπukνeoη τeν ερ¸ατιkeν 0coεeν oτο
¿eρο ερ¸αoίας kαî μετuµαoη oτη με¸uìη αί0ουoα μη¿ανeν, q ¸ραφείeν, με ανuìο¸η
kαî oυ¿νu αυçημcνη επιµuρυνoη από το 0όρυµο kìπ. Σc μια τcτοια αììα¸q του
φαινομcνου της kοuραoης oυνο¡ί¸εται αυτό ποu εννοείται με αυçανόμενη «cνταoη»
της ερ¸αoίας. "Αν kαî εδe οί διuφορες μορφcς της oeματιkqς kαî της πνευματιkqς
kοuραoης δε oτckουν μεταçu τους uμεoα oε ouμμετρη o¿coη, ιo¿uει πuντeς ¸ενιku
οτι με την αυçανόμενη «ενταoη» της ερ¸αoίας απαιτείται περιooότερος ¿ρόνος ¸ια
την ανανceoη της ερ¸αoίας. "Ετoι q επιµuρυνoη από την ερ¸αoία είναι ¸ενιku
«με¸αìu τερη», q αποkατuoταoη της δαπανημcνης ερ¸ατιkqς δuναμης δυokοìότερη.
Πρcπει να υπο0coουμε ìοιπόν οτι q «αçία» της ερ¸ατιkqς δuναμης kα0αρu ¡υ¿ο -
φυoιοìο¸ιku παρατηρημcνη, ¿eρίς να ìuµουμε υπό¡η μας την ταυτό¿ρονη εçcìιçη
τeν τιμeν τeν προϊόντeν της μα¸ιkqς kατανuìeoης c¿ει αυçη0εί.
-
Mε αυτq την kατuoταoη τeν πρα¸μuτeν oυνδcεται δτι q μετuµαoη από τις μορφcς
της ckτατιkqς εkμετuììευoης της ερ¸ατιkqς δuναμης oε μορφcς της εντατιkqς
εkμετuììευoης της ckανε παντοu ανα¸kαία μια oημαντιkq μείeoη του ¿ρόνου
ερ¸αoίας του kα0ημερινοü, του εµδομαδιαίου kαι του ετqoιου. O Mαρç εί¿ε
προµìc¡ει οτι q «µεìτίeoη τeν μη¿ανeν» kαι q ορι¸όμενη uπ' αυτq «oυoτηματιkq
αuçηoη του µα0μοu ενταoης της ερ¸αoίας (...) 0α οδη¸qoει ouντομα πuìι oε μια
oτροφq, οπου 0α ¸ίνει αναπόφευkτη νcα μείeoη τeν eρeν ερ¸αoίας.»"1 "Ετoι πρcπει
«να εì0ει μια oτι¸μq |...|, οπου q αuçηoη της cρ¸uoιμης ημcρας kαι q cνταoη της
ερ¸αoίας αποkìείονται αμοιµαία, eoτε q αuçηoη της ερ¸uoιμης ημcρας μπορεί να
oυμµιµαoτεί μόνο με μιkρότερο µα0μό ενταoης της ερ¸αoίας kαι αντί0ετα cνας
αυçανόμενος µα0μός ενταoης μόνο με μείeoη της ερ¸uoιμης ημcρας»."
β. Οί αììα¸μcνες τε¿νιkcς oυν0qkες της ερ¸αoίας oυνοδεuτηkαν επίoης, ο¿'ι µcµαια
¸ενιku, uììα oε ποììοuς τομείς, από ανeτερη ιkανότητα τeν ερ¸α¸όμενeν. Καî αυτό
oημαίνει φυoιku αuçηoη της «αçίας» 'τqς ερ¸ατιkqς δuναμης.
γ. Στu τε¿νιku oτοι¿εία ποu αναφcραμε προoτί0ενται kαι kοινeνιku: O ο¡ιμος
kαπιταìιoτιkός ποìιτιoμός 0cτει oυμπìηρeματιkcς απαιτqoεις oτον αν0ρeπο πuνe
από το µα0μό που kuνει αναπόφευkτο q oτu0μη της τε¿νιkqς. Εδe ανqkει ο δρόμος
προς την ερ¸αoία oτις με¸uìες πόìεις , ποu με αυçανόμενη πυkνότητα της
kυkìοφορίας ¸ίνεται όìο kαî πιο επιkίνδυνος kαî kουραoτιkός. Επίoης kαί q
αυçανόμενη ¡υ¿ιkq επιµuρυνoη ποu προcρ¿εται από την cνδοεπι¿ειρηoιαkq ¸eq, από
εναν kόoμο ερ¸αoίας ποu δεν μπορεί να αποkρu¡ει τον µα0ιu ρι¸eμcνο
oυ¸kρουoιαkό ¿αραkτqρα του. "Ετoι oτίς εντυπeoιαkότερες διαπιoτeoεις της
νεότερης ¡υ¿οkοινeνιοìο¸ίας (π.¿. μετu τα πειρuματα oτο ha•thorne )
oυ¸kαταìc¸εται οτι q µεìτίeoη του «επι¿ειρηoιαkου) kìίματος» μπορεί να
αποδεoμεuoει ¸ια τη διαδιkαoία της ερ¸αoίας oημαντιkcς πνευματιkcς εφεδρείες
απόδοoης. Iενιku τα εçοδα του uçιοποιητιkοδ ¿αραkτqρα της ερ¸αoίας µρίokονται
oε αuçηoη ο¿ι μόνο ¸ια την επι¿είρηoη kαι τη ¸ενιkότητα, αììu kαî ¸ια τον
çε¿eριoτό ερ¸α¸όμενο. 1τoι q απαίτηoη ¸ια εìεu0ερο ¿ρόνο, ¸ια διαkοπcς, ¸ια
εkείνη την υπόìοιπη oφαίρα uρu0μιoτης kαî ανεçcìε¸kτης ¸eqς ¸ίνεται oυνε¿eς
με¸αìuτερη. 4υoιku q ¿ρηoιμοποίηoη του εìεu0ερου ¿ρόνου μπορεί να είναι τcτοιου
είδους ποu kατu παρuδοçο τρόπο δε μειeνει την ανu¸kη ¸ια ανανceoη, αììu
μαììον την αυçuνει.
Mια τριπìq kατuoταoη πρα¸μuτeν δεί¿νει ìοιπόν οτι q ανu¸kη ¸ια ανανceoη της
ερ¸ατιkqς δuναμης kαî kατu oυνcπεια αυτό ποu kατu τον Mαρç αποτεìεί την
«αçία» της ερ¸ατιkqς δuναμης πρcπει να 0εeρη0εί ¸ενιku kαι μαkροπρό0εoμα oαν
αυçημcνη. Αυτό ε¿ει οριoμcνες oυνcπειες.
α. Αρ¿ιku προkuπτει: "Αν 0εeρη0εί οτι q «αçία» της ερ¸ατιkqς δuναμης µρίokεται oε
ανοδο, πρcπει να αυçη0εί kαî ο ¿ρηματιkός μιo0ός ¿eρίς αυτό να αντίφαokει
οπeoδqποτε oε ενα νόμο της μιo0οìο¸ιkqς εçα0ìίeoης, 0α qταν δυνατό να
αυçuνονται οί ¿ρηματιkοί μιo0οί kαι ο μ e ς ταυτό¿ρονα να μcνουν πίoe από την
kίνηoη της «αçίας» της ερ¸ατιkqς δuναμης ¸ια ενα μcρος τeν ερ¸α¸όμενeν q
προoeρινu περιooότερο q ìι¸ότερο ¸ια οìους, q τεìιku oε çε¿eριoτcς ¿eρες ¸ια τη
διuρkεια ενός με¸αìuτερου ¿ρονιkοü διαoτqματος.
"Αν μετu uπ' οìα αυτu oτα τεìευταία εkατό ¿ρόνια μετu τον Mαρç oε οìες τις
η¸ετιkcς µιομη¿ανιkcς ¿eρες οι μι o0οί ε¿ουν αυçη0εί oημαντιku kαî οί eρες
ερ¸αoίας ε¿ουν μειe0εί αρkετu, τουτο δεν μπορεί να αποδο0εί μόνο oτίς πιcoεις του
ορ¸ανeμcνου oυνδιkαìιoτιkοu kινqματος, αììu kαî oτο ¸ε¸ονος οτι oτην απαίτηoη
τους ανταποkρί0ηkαν οί oυν0qkες της ou¸¿ρονης ερ¸αoίας kα0αυτqς.
-β. 1çαììου kuτe uπο τις oημερινcς oυν0qkες ε¿ει ¸ίνει αμφίµοìο αν μποροuμε να
¿ρηoιμοποιqoουμε παραπcρα την kατη¸ορία της «αçίας» της ερ¸ατιkqς δuναμης. Εδe
kαî αρkετu ¿ρόνια, oτην επο¿q μας·του «ìαν0uνοντος» πìη0eριoμοu, q oτu0μη του
μιo0οu kινείται oε οìες τις ¿eρες με uπερμονοπeìιαku ορ¸ανeμcνη οίkονομία προς
τα πuνe. Tαυτό¿ρονα πρcπει να 0εeρη0εί οτι οί «αçίες» τeν εμπορευμuτeν
μειeνονται διαρkeς εçαιτίας της τερuoτιας αυçηoης της παρα¸e¸ιkότητας της
ερ¸αoίας (αυτοματοποίηoη‚) Κuτe uπ' αυτcς τις oυν0qkες q τuoη τeν τιμeν ε¿ει
προφανeς αποδεoμευτεί εντεìeς uπο την kίνηoη τeν «αçιeν», δπeς την εννοοuoε ο
Mαρç. Αuτο ιo¿uει ¸ια τα εμπορεuματα ¸ενιku kαî kατu oυνcπεια kαî ¸ια το
εμπόρευμα «ερ¸ατιkq δuναμη». Πuντeς τα «εçοδα αναπαρα¸e¸qς» της ερ¸ατιkqς
δuναμης ε¿ουν εkφραoτεί oτίς τρc¿ουoες τιμcς τeν εμπορευμuτeν της μα¸ιkqς
kατανuìeoης, ε¿ουν αυçη0εί διαρkeς kαî μuìιoτα πuνe uπο το oημείο ποu το kuνει
απαραίτητο q αììα¸q oτην ανu¸kη ¸ια ανανceoη της ερ¸ατιkqς δuναμης. Στu «εçοδα
αναπαρα¸e¸qς» της ερ¸ατιkqς δuναμης μπαίνουν οί επιδρuoεις uπο πìη0eριoμοuς
α¸ορeν, οί οποîες ε¿ουν oί¸ουρα αποδεoμευτεί εντεìeς uπο το «νόμο της αçίας»,
εφόoον αuτος ο νόμος ε¿ει 0εeρη0εί oαν kα0οριoτιkq µuoη ¸ια τις τιμcς. Κuτe uπ'
αυτcς τις oυν0qkες kαî q «αçία» της ερ¸ατιkqς δuναμης πρcπει να υποµιµαoτεί oε
απìq 0εeρητιkq µοη0ητιkq εννοια.
Mc¿ρι εδe φαίνεται kα0αρu: Mε αυçανόμενες τιμcς τeν ειδeν διατροφqς, τeν
ενοιkίeν, τeν µιομη¿ανιkeν kαταναìeτιkeν προϊόντeν, τeν υπηρεoιeν, τeν
kομίoτρeν τeν δημοoίeν μcoeν μεταφορuς, kìπ., kìπ. εφόoον µαρuνουν τους
εçαρτημcνους πρcπει να αυçη0οuν kαî οί ¿ρηματι kοί μιo0οί πuνe uπ6 την
αυçημcνη ανu¸kη ¸ια ανανceoη της ερ¸ατιkqς δuναμης, αν 0cìουμε να μην επcì0ει
¿ειροτcρευoη του πρα¸ματιkοu ειoοδqματος."
-
ƒ
Αuτoς είναι ενας αkόμη ìό¸ος ποu q kίνηoη του ονομαoτιkοu μιo0οu μcoα oε
οριoμcνα πìαίoια δε μας πìηροφορεί αρkετu αν kαî oε ποιο µα0μό µεìτιe0ηkε
πρα¸ματιku q «kατuoταoη» τeν ερ¸α¸όμενeν.
/. 1 απuντηoη oτο ερeτημα ¸ια την kίνηoη της «αçίας» της ερ¸ατιkqς δuναμης, ¸ια
τη oυo¿cτιoη του í¡ους του μιo0οu kαι της διατqρηoης της ερ¸ατιkqς δuναμης
¸ενιku, δυokοìεuεται ποìu kαι από uììα περιoτατιku.
α. 1 kατανuìeoη πνευματιkeν δυνuμεeν oτην ερ¸αoία q oε oυo¿cτιoη με την
ερ¸αoία τόoο q τε¿νιku οoο kαι q kοινeνιku ορι¸όμενη, μπορεί να αποδο0εί οìο
kαι ìι¸ότερο oτη µρα¿u¿ρονη περίοδο απαo¿όìηoης. Από τη oημερινq εkταoη της
πρόeρης αναπηρίας τeν ερ¸α¸όμενeν", από τη oυ¿νότητα τeν kυkìοφοριαkeν
ανeμαìιeν kαι από ειδιkcς ορ¸ανιkcς µìuµες, που εμφανί¸ονται oυνq0eς oε ό¡ιμα
¿ρόνια της ¸eqς, μποροuμε μuììον να oυμπερuνουμε οτι ενα με¸uìο μcρος της
kατανuìeoης πνευματιkeν ενερ¸ειeν εμφανί¸εται ¸ενιku μετu την πuροδο αρkετοu
¿ρόνου." "Οoο περιooότερο μετατί0εται το φαινόμενο της kοuραoης από την
αν0ρeπινη μυ'ίkq δuναμη oτα ορ¸ανα του kεντριkοu νευριkοu oυoτqματος, τόoο
περιooότερο εμφανί¸εται ¿αìαρeμcνη q ¿ρονιkq oυo¿cτιoη της kατανuìeoης kαι της
αποkατuoταoης της ερ¸ατιkqς δuναμης.
β. Εçαιτίας τeν αììα¸μcνeν oυν0ηkeν ερ¸αoίας kαί ¸eqς τeν oημερινeν
ερ¸α¸όμενeν ε¿ει αυçη0εί ποìu αkριµeς εkείνο το εìαoτιkό μc¸ε0ος εkείνeν τeν
ανα¸keν που ορί¸ονται από τη ¸ενιkq oτu0μη του µιομη¿ανιkοu ποìιτιoμοu. Tα
εçοδα ¸ια είδη διατροφqς kοντu oε εkείνα ¸ια την kατοιkία οπeoδqποτε cνα
απαραίτητο kονδuìιο oε ku0ε kαταναìeτιkό προüποìο¸ιoμό kαταìαμµuνουν ενα
διαρkeς μειeνόμενο μcρος του ειoοδqματος από το μιo0ό
. Aììα kαι q ανu¸kη ¸ια τα είδη διατροφqς, oε ou¸kριoη με την επο¿q της πατuτας
kαι του ραkιοu, c¿ει διαφοροποιη0εί kαι εkìεπτυν0εί ποìu" προoανατοìί¸εται oε
ποìυτιμότερα kαι oε kυρίeς µιομη¿ανιku επεçερ¸αoμcνα προϊόντα. Tο ερeτημα ¸ια
το «ανα¸kαίο» τί0εται qδη εδe. Αυτό ιo¿uει oε πρeτη ¸ραμμq ¸ια τις απαιτqoεις ¸ια
kατοιkία, oτις οποίες δε oυ¸kαταìc¸εται μόνο q επι0υμία ¸ια τον ανα¸kαίο αcρα kαι
τον qìιο, ¸ια μπαìkόνι q kqπο, ¸ια προφuìαçη από το 0όρυµο, ¸ια οριoμcνες
υ¸ειονομιkcς kαι uììες ε¸kαταoτuoεις, uììα oε ποììοuς ερ¸α¸όμενους μια οιoμcνη
παρuoταoη ¸ια την kοινeνιkq kαταììηìότητα της kατοιkίας. Καί ποιος μπορεί να
kρίνει, αν q πìατιu διαδομcνη kαι επιταkτιkq ανu¸kη ¸ια πìυντqριο, ¸ια oυokευq
τηìεορuoεeς, ¸ια αυτοkίνητο kαι ταçίδια ανα¡υ¿qς είναι «απόìυτη», αν εçυπηρετεί
q ό¿ι την ανανceoη της ερ¸ατιkqς δuναμης; 1 kατη¸ορία του αναπόφευkτου,
«απόìυτου» φυoιοìο¸ιkοu kατeτατου ορίου oυντqρηoης ε¿ει ¸ίνει kuτe από τcτοιες
oυν0qkες πìαoματιkq, ouμφeνα με την οποία δεν μποροuν να kα0οριoτοuν πια οuτε
τα µοη0ητιku επιδόματα της kοινeνιkqς πρόνοιας.
"Οoο πιο oημαντιkcς ε¿ουν ¸ίνει μετu uπ' οìα αυτu οί ¸ενιkcς - ποìιτιoμιkcς ανu¸kες
ποu πρcπει να kαìυφ0οuν με τον ερ¸ατιkό μιo0ό, τόoο περιooότερο διευρuνεται kαî
εkείνο το περι0eριο ¸ια τον μιo0οìο¸ιkό α¸eνα ποu. μποροuν qδη kατu τον Mαρç να
εçαντìqoουν τα oυνδιkuτα ¿eρίς προoµοìq του «νόμου της αçίας» του ερ¸ατιkοu
μιo0οu. "Οoο περιooότερο όμeς διευρuνεται αυτό το περι0eριο, τόoο πιο
αkα0όριoτη ¸ίνεται q «αçία» της ερ¸ατιkqς δuναμης oα «μc¸ε0ος» ποu μπορεί να
oυ¸kρι0εί με το í¡ος του μιo0οü.
γ. Oìοkìηρeτιkq είναι q kατανuìeoη ¡υ¿ιkeν kαι πνευματιkeν ενερ¸ειeν oε
oυo¿cτιoη με μια διαδιkαoία ερ¸αoίας ποιοτιku τcτοιας ιδιαίτερης φuoης, eoτε να
μην μπορεί πια να εì0ει oε ouμμετρη o¿coη με το ü¡ος του μιo0οu. 1
αποkατuoταoη της πνευματιkqς kαî της ¡υ¿ιkqς cτοιμότη τας ¸ια ερ¸αoία oτckει
προς το í¡ος της περιοδιku kαταµαììόμενης αμοιµqς της ερ¸αoίας μόνο oε εντεìeς
τε¿νητq o¿coη. Κuτe από τ'ις oυν0qkες του ό¡ιμου kαπιταìιoμοü c¿ουν oημαoία ο ì
α τα oτοι¿εία ποu εφuπτονται με την kατανuìeoη kαί την ανανceoη της ερ¸ατιkqς
δuναμης: δηìαδq ο¿ι μόνο το ü¡ος της αμοιµqς της ερ¸αoίας, αììu kαί ό τρόπος της
¿ρηoιμοποίηoης της, q μορφq ¿ρqoης του εìεu0ερου ¿ρόνου kìπ.
-Από οìα αυτu προkuπτει: -. Tο ¸qτημα της εçα0ìίeoης δεν μπορεί πια να φανεί
kα0αρu από τη o¿coη της «αçίας» kαί της «τιμqς» της ερ¸ατιkqς δuναμης"
kα0ορί¸εται από τη o¿coη της ανu¸kης ¸ια ανανceoη kαί της πρα¸ματιkqς
ανανceoης της αν0ρeπινης ερ¸ατιkqς δuναμης ¸ενιku. /. Tα oτοι¿εία ποu
oυ¸kαταìc¸ονται oτην kατανuìeoη kαί την ανανceoη της ατομιkqς ερ¸ατιkqς
δuναμης είναι oqμερα ¸ενιkqς φuoης" ε¿ουν επεkτα0εί oτον ¸ενιkό kοινeνιkό ¿eρο.
III «Κοινeνία της ευημερίας» kαί εçα0ìίeoη
"Αν 0cìουμε να kατανοqoουμε τις oημερινcς oυν0qkες, πρcπει να ìuµουμε υπό¡η
μας:
1. Αντί0ετα με το πρeιμο oτuδιο της µιομη¿ανίας, οταν αυτq cµριokε τις α¸ορcς της
kυρίeς oτη ¸qτηoη τeν πρι¸kηπιkeν αυìeν ¸ια ποìεμιkοuς okοποuς kαî ¸ια
αριoτοkρατιkq ποìυτcìεια kαί αρ¸ότερα oτην αναπτυ¸μcνη ¸qτηoη αoτeν
kαταναìeτeν, q oημερινq παρα¸e¸q εçαρτuται oε με¸uìο µα0μό από τη μα¸ιkq
kατανuìeoη kαί kατu oυνcπεια kυρίeς από την α¸οραoτιkq δuναμη τeν
εçαρτημcνeν. 1νας „ean …aptiste Sa† μποροuoε να εkφρu¸ει αkόμη την ιkανοποίηoη
του ¸ι' αυτό: «Aεν πρcπει να φοµοuμαoτε οτι q kατανuìeoη της ερ¸ατιkqς τuçης 0α
πuρει με¸uìες διαoτuoεις, εçαιτίας της uo¿ημης 0coης της.»" Σqμερα αντί0ετα ενα
με¸uìο μcρος του εμποριkοu kόoμου, οπeς δεί¿νει kαί q τερuoτια ανuπτυçη της
διαφqμιoης, είναι εçαρτημcνο ¸ια kαìcς kαι kαkcς μcρες uπο τις α¸ορcς τeν
kαταναìeτιkeν μα¸eν, kαί δεν περιφρονείται οuτε kαί ο µιµìιkός οµοìός της ¿qρας.
2. "Ενα διαρkeς με¸αìuτερο μcρος τeν μα¸ιkeν ειoοδημuτeν περνuει από τα
ταμεία του kρuτους ποu τα αναkατανcμει. Από το cνα μcρος oτckουν οί φόροι kαί
οί ειoφορcς ¸ια kοινeνιkq αoφuìιoη, από το αììο οί διuφορες μορφcς uμεoeν q
εμμcoeν δημόoιeν ¿ορη¸ιeν. "Ετoι μόνο από μια περιooότερο απαììαkτιkq q
περιooότερο επιµαρυντιkq δημόoια ταμειαkq ποìιτιkq μπορεί εντεìeς εçe uπο τη
o¿coη ερ¸αoίας να επcì0ει αιo0ητq µεìτίeoη q ¿ειροτcρευoη oτην ειoοδηματιkq
kατuoταoη του ερ¸α¸όμενου πìη0υoμοu.
3. Αυτό ποu πρcπει να εçεταoτεί oqμερα, oτην επο¿q της μα¸ιkqς παρα¸e¸qς, της
παρα¸e¸qς kαί ¸ια τις μu¸ες, του διαρkeς δαπανηρότερου διαφημιoτιkοu α¸eνα,
τeν διαρkeς πονηρότερeν kαί επι0ετιkότερeν με0όδeν ¸ια να υποµìη0οuν oτους
kαταναìeτcς οί ανu¸kες της παρα¸e¸qς oα διkcς τους ανu¸kες με oυνcπεια την
αυçημcνη προkαταµοìq ειoοδqματος με τη μορφq του oυoτqματος τeν δόoεeν, τeν
μιkροδανείeν, της ¸eqς επί πιoτeoει, αυτό ποu πρcπει ìοιπόν να εçεταoτεί kuτe uπ'
αυτcς τις oυν0qkες δεν είναι προφανeς τόoο q oτcρηoη οoο q παρο¿q, kαί
μuìιoτα q επιµοìq της απόìαυoης. Σc μια kοινeνία, q οποία αììοτρίeoε
ρι¸ιku τη o¿coη ερ¸αoίας uπο τον πρα¸ματιkό αν0ρeπινο okοπό της,
διαoτρεµìeνονται kαί οί μορφcς της απόìαυoης. 1 φτe¿εια μπορεί να εμφανιoτεί
kαι oτην kατανuìeoη oαν αììοτρίeoη από τον αν0ρeπινο okοπό τeν
δια0coιμeν πρα¸μuτeν kαί αkόμη kαί oτις ίδιες τις ανu¸kες τeν uπìηoτeν πια
αν0ρeπeν. O Mαρç ε¸ρα¡ε ¸ι' αυτq την αντιoτροφq του περιε¿ομcνου της
kατανuìeoης oτην kαπιταìιoτιkq kοινeνία: «Κu0ε uν0ρeπος kαιροokοπεî να
δημιουρ¸qoει oτον uììο μια νcα ανu¸kη, ¸ια να τον εçανα¸kuoει oε μια νcα 0υoία,
¸ια να τον οδη¸qoει oε μια νcα εçuρτηoη kαî να τον παραouρει oε μια νcα μορφq της
απόìαυoης kαî cτoι της οιkονομιkqς kαταoτροφqς. O kα0cνας προoπα0εί να
δημιουρ¸qoει oτον uììο μια çcνη φuoη, ¸ια να µρει μcoα o' αυτq την ιkανοποίηoη
της ιδιοτεìοuς του ανu¸kης. Mε τη μu¸α τeν αντιkειμcνeν με¸αìeνει kαι το µαoίìειο
τeν çcνeν φuoεeν, oτις οποîες είναι υποτα¸μcνος ο uν0ρeπος, kαι ku0ε νcο προϊόν
είναι μια νcα δuναμη της αμοιµαίας απuτης kαι της αμοιµαίας ìηoτείας. |...| 1
διό¸keoη τeν προϊόντeν kαί τeν ανα¸keν ¸ίνεται εφευρετιkός kαî διαρkeς
υποìο¸ιoτιkός okìuµος απuν0ρeπeν, εkìεπτυoμcνeν, αφuoιkeν kαί φανταoτιkeν
επι0υμιeν q ατομιkq ιδιοkτηoία δεν çcρει να kuνει την eμq ανu¸kη αν0ρeπινη
ανu¸kη" ο ιδεαìιoμός της είναι q ε π α ρ o η, q αυ0αιρεoία, q ο ρ ε ç η, kαί ενας
ευνοu¿ος δεν kοìαkεuει προoτυ¿ότερα το δεoπότη του kαί δεν προoπα0εί με
ατιμότερα μcoα να παραπìανqoει την uμµìυμcνη του ιkανότητα ¸ια απόìαυoη ¸ια να
του αποoπuoει μια ckδοuìευoη, οπeς ό µιομη¿ανιkός ευνοu¿ος, ο παρα¸e¸ός, ¸ια να
αποoπuoει αρ¸uρια, ¸ια να τραµqçει από την τocπη του ¿ριoτιανιku α¸απητοu του
¸είτονα τα ¿ρυoοποuìια, (...) παί¸ει το μαoτρeπό ανuμεoα o' αυτόν kαί oτην ανu¸kη
του, του διε¸είρει αρρeoτημcνες ορcçεις, παραμονεuει ku0ε αδυναμία του, ¸ια να του
¸ητqoει μετu την αμοιµq ¸ι' αυτq την ckδοuìευoη.»"7 . Εντεìeς διαφορετιkcς είναι
αντί0ετα οί oυν0qkες oε μια kοινeνία ποu ε¿ει ¸ίνει αν0ρeπινη, οπου q πρeτη
ανu¸kη του uν0ρeπου είναι ο ίδιος ο uν0ρeπος, οπου «|...| ατq 0coη του οιkονομιkοu
πìοuτου kαι της α0ìιότητας μπαίνει ο πìοuoιος uν0ρeπος kαί q πìοuoια αν0ρeπινη
ανu¸kη. O πìοuoιος uν0ρeπος είναι ταυτό¿ρονα ο uν0ρeπος ποu ¿ρειu¸εται την
οìότητα τeν αν0ρeπινeν εkφρuoεeν της ¸eqς. O uν0ρeπος ποu μcoα του υπuρ¿ει q
διkq του πρα¸ματοποίηoη oαν εoeτεριkq ανα¸kαιότητα, oαν u ν u ¸ k η. "Ο¿ι μόνο ο
πìοuτος, uììα kαî q φτe¿εια του αν0ρeπου αποkτu εçίoου με την προüπό0εoη
του oοoιαìιoμοu μια αν0ρeπινη kαι cτoι kοινeνιkq oημαoία. Είναι ο πα0ητιkός
δεoμός ποu kuνει τον uν0ρeπο να αιo0uνεται τον με¸αìuτερο πìοüτο, τον uììο
uν0ρeπο, oαν ανu¸kη.»""
-
Στόν αììοτριeμcνο kόoμο c¿ει παραμορφe0εί kαι q oφαίρα kατανuìeoης, εkείνο το
τεìευταίο kαταφu¸ιο του ατομιkοu αuτοkα0οριoμοí ποu φαίνεται πeς c¿ει
παρα¿eρqoει q οιkονομία" ο‚ μορφcς της απόìαυoης ¸ίνονται eμcς. 1 υποτα¸q τeν
uνταììαo'oόμενeν oτην α¸ορu kuτe από το εμπόρευμα oαν αφηρημcνη, απcναντι
oτην αçία ¿ρqoης τeν πρα¸μuτeν αδιuφορη αçία, oυνε¿ί¸εται oτην αììοτριeμcνη
o¿coη προς τα αντιkείμενα της kατανuìeoης. Και αυτq q αçία ¿ρqoης ¸ίνεται kατu
kuποιον τρόπο αφηρημcνη. Tα διαφημιoτιku μcoα, τα μcoα δεìεαoμοü τeν
kαταναìeτeν, επιδιekουν να προoδeoουν oτα πρu¸ματα μια ειδιkq kοινeνιkq αçία
¿ρqoης, εντεìeς ανεçuρτητη από τον µαìμcνο από την πρα¸ματιkq τους φuoη okοπό.
1τoι τα πρu¸ματα παίρνουν αçία «oυμµόìου», oημαoία kοινeνιkοu ¸οqτρου kαι
επίδειçης. Mε το «της. μόδας είναι» εkφρu¸εται uμεoα εkείνος ό kοινeνιkός
kατανα¸kαoμός ¸ια kατο¿q ποu kαìuπτει kαι την ποιοτιkq διαφορu τeν προϊόντeν με
kοινeνιkό επιδειkτιkό ¿αραkτqρα. Tα πρu¸ματα ¿uνουν την α0eότητα τους oαν
αντιkείμενα της προoeπιkqς αρcokειας, kαί αkόμη kαι oτην πρuçη εkìο¸qς του
α¸οραoτq υπειocρ¿εται μια çcνη µοuìηoη. 1τoι μcoα oε εkείνη τη δq0εν υπόìοιπη
oφαίρα της ατομιkqς εìευ0ερίας εkτεìείται μια προοδευτιkq uπερ-çcνeoη kαί
oυììο¸ιkοποίηoη της µοuìηoης. Κuτe από τις oυν0qkες της αυτόματης παρα¸e¸qς
φαίνεται kα0αρu οτι ό τομcας της kατανuìeoης ε¿ει ¸ίνει παρuρτημα τeν μορφeν
της παρα¸e¸qς kαι q ανu¸kη ¸ια kατανuìeoη πρα¸ματιkq ανu¸kη της µιομη¿ανίας.
Mε τη ¸ενίkευoη της εννοιας της kατο¿qς, οπου q kα τανuìeoη kαταντuει kα0αρq
απìηoτία, οπου τα πρu¸ματα ¸ίνονται oυ¿νu uμεoο αναντιkαταoτατό ¸ια την
ανuπαρkτη αν0ρeπινη εμπειρία, πu0ος ποu kuνει τον uν0ρeπο διαρkeς
ανιkανοποίητο με αυτό ποu ε¿ει φτuoει, με τη oυooeρευoη τeν ανα¸keν, με τη
διαρkq προq¸ηoη της επι0υμίας απcναντι oε αυτό ποu επιτρcπει το ατομιkό
ειoόδημα, οί εçαρτημcνοι µρίokονται διαρkeς δεμcνοι oτις kοινeνιkcς oυν0qkες της
ερ¸αoίας τους. Στίς με¸uìες αναkαìu¡εις της επο¿qς μας ανqkει οτι το oί¸ουρο
δcoιμο τeν εçαρτημcνeν oε ενα ouoτημα που τους υπόo¿εται εkπìqρeoη τeν
επι0υμιeν δε ¸ίνεται πια με την πίεoη της φυoιkqς υπαρçιαkqς ανu¸kης, uììα μuììον
με το kίνητρο μιας ¡υ¿ιku αιo0ητqς εììει¡ης, με τη «µοuìηoη ¸ια kατανuìeoη».
1çαììου: ενe οί ερ¸α¸όμενοι επι0υμοuν να ανcµουν μια kοινeνιkq µα0μίδα
παραπuνe, ενe τους υποµuììεται q ευ¿uριoτη ¸eq ανeτερeν kοινeνιkeν
oτρeμuτeν, q αδιukοπη oιeπηρq εkkìηoη ¸ια απόìαυoη oτckει oε απόìυτη
αντίφαoη με την απαίτηoη του kόoμου της ερ¸αoίας ¸ια απόδοoη. "Ετoι q ερ¸αoία
kuτe από çcνη υπόδειçη φαίνεται oτον çε¿eριoτό ερ¸α¸όμενο kυριοìεkτιku oαν
kαkό που δεν του uçι¸ε, ποu µρqkε αυτόν προoeπιku kαî από το οποîο πρcπει
οπeoδqποτε να çεφu¸ει.
"Αν τεìιku προo0coουμε οτι q ¿ρηoιμοποίηoη εkείνου του εìεu0ερου ¿ρόνου, ποu
okοπό ε¿ει να απο¸ημιeoει τον .çε¿eριoτό ερ¸α¸όμενο ¸ια την kοινeνιkq ατυ¿ία του,
oυνεπu¸εται ποìuμορφη oυμπìηρeματιkq επιµuρυνoη του oeματος kαι kυρίeς τeν
πνευματιkeν δυνuμεeν, δε φαίνεται πια παρuδοçο οτι kατu kuποιον τρόπο oqμερα q
εçα0ìίeoη εkτεìείται με την kατανuìeoη.
-
IV Iια το πρόµìημα της πνευματιkqς εçα0ìίeoης
Επειδq q 0coη τeν εçαρτημcνeν ε¿ει επεkτα0εί oqμερα προς δìες τις πìευρcς oτον
¸ενιkό kοινeνιkό ¿eρο kαî ο ìες οι oυν0qkες ερ¸αoίας kαι ¸eqς υπειocρ¿ονται oτην
«kατuoταoη» kαι oτον προüποìο¸ιoμό τeν δυνuμεeν τeν ερ¸α¸όμενeν, 0α qταν
πρeτό¸ονος «υìιoμός» να µìcπουμε το πρόµìημα της εçα0ìίeoης αkόμη όπeς qταν
τον 19ο αιeνα kαι οπeς 0cìει να το µìcπει αkόμη kαι oqμερα από το c'να μcρος q
α¸νοία kαι από το uììο q πίoτη oτο ¸ρuμμα. Στq 0coη της παìιuς πι0ανqς
μιo0οìο¸ιkqς εçα0ìίeoης c¿ουν μπει μορφcς μιας πρα¸ματιkqς φ0ίoης τeν ¸ενιkeν
¡υ¿ιkeν, πνευματιkeν kαî η0ιkeν δυνuμεeν τeν αν0ρeπeν. Tα çε¿eριoτu oτοι¿εία
είναι ποìu ¸νeoτu" δεν μποροíν πια να δια¿eριoτοuν από τη ¸ενιkq kοινeνιkq
πρα¸ματιkότητα της επο¿qς μας:
-. 1 ¡υ¿ιkq εçα0ìίeoη μπορεί να φανεί ¸ενιku oτίς επιδρuoεις ποu uokοíν οι
kοινeνιkοί μη¿ανιoμοί της uπερçcνeoης kαι της διuìυoης της ατομιkqς ¸eqς eς
τα μα¸ιku διαδομcνα νευρeτιku oυμπτeματα. 1 ¸ e q oε kοινeνιkq αντίφαoη
δημιουρ¸εί μια αυτό¿ρημα o¿ι¸οφρενιkq kατuoταoη της oυνείδηoης· το ανυπόφορο
δεν μπορεί να είναι kαταφu¸ιο. Tο διειoδυτιkό µίeμα υπcρτερeν kοινeνιkeν
δυνuμεeν, ποu αντιoτοι¿εί oτις oυν0qkες της δυναμιku διαρ0ρeμcνης kοινeνίας μας,
μετατρcπεται oε ìαν0uνουoα ορμq ¸ια µιαιότητα, oε oυooeρευμcνες δυνuμεις
kοινeνιkqς επι0ετιkότητας. Σc cναν kόoμο τεìιku, ποu δεν μπορεί να δeoει πια oτην
ερ¸αoία, oτον αìη0ινό ¿eρο της αν0ρeπινης δραoτηριότητας, ενα πιoτευτό νόημα, ο
ερ¸α¸όμενος δε µρίokεται πια kαι εçe από την ερ¸αoία «oτον εαυτό του», αììu
«εkτός εαυτοu», kαι ετoι' 0cìει να είναι. 1 επι0υμία ¸ια ερε0ιoμό, ¸ια ανηoυ¿ία, ¸ια
ρυ0μό, αkόμη kαι ¸ια 0όρυµο, ¸ια ckoταoη oτο ¸qπεδο kαî με0uoι από την τα¿uτητα,
q kενq ενερ¸ητιkότητα ποu από την πìευρu της - π.¿. μπροoτu oτην τηìεοπτιkq
oυokευq ¸ίνεται οìο kαι πιο ì η π τ ι k q, δεν μπορεί πια να αρνη0εί το
¿αραkτqρα του αντιkαταoτατοu ¸ια την απeìεια του πρα¸ματιkοu kόoμου kαι
αkριµeς μ' αυτu αυçuνει την επι0υμία. "Οìα αυτu kαî ποììu αììu αkόμη
¿αραkτηρί¸ουν την ¡υ¿οπα0οìο¸ία του ανqoυ¿ου αν0ρeπου της επο¿qς μας.
/. Πνευματιkq εçα0ìίeoη: Tο παρuπονο ¸ια την αδιukοπη πτeoη του
«μορφeτιkοu» επιπcδου είναι παντοu ¸ενιkό. Σc μια kοινeνία της οìοkìηρeτιkqς
αçιοποίηoης, oτην οποία kαι οί πνευματιkcς δυνuμεις kρίνονται kαι αναπτuooονται
ανuìο¸α με το µα0μό της οιkονομιkqς -kοινeνιkqς τους ¿ρηoιμότητας, ku0ε
ουδcτερο «μορφeτιkό ιδανιkό» είναι kαταδιkαoμcνο oε μαραoμό. "Hδη q ίδcα της
«¸ενιkqς μόρφeoης», όπeς τουìu¿ιoτον µρίokεται ατό πρό¸ραμμα διδαokαìίας τeν
o¿οìείeν μας, oτckει oε με¸uìη αντίφαoη απcναντι oτις ειδιkcς απαιτqoεις ενός
kόoμου ερ¸αoίας, ο όποιος παρ' οìες τις αντί0ετες διαµεµαιeoεις ενδιαφcρεται
μόνο ¸ια τη ìειτουρ¸ιkq αçία τeν ¿ρηoιμοποιqoιμeν ¸νeoεeν.
Αυτό ομeς ποu απειìείται oqμερα δεν είναι πια q cννοια της μόρφeoης, uììα μuììον
q ¡υ¿οφυoιοìο¸ιkq ιkανότητα οìeν τeν αν0ρeπeν ¸ια την ιδιοποίηoη ¸νeoεeν
¸ενιku. 1 αδιukο πìημμuρα ερε0ιoμeν από τα «μcoα μα¸ιkqς επιkοινeνίας», την
οποία ευνοεί oτο μεταçu μια αντίoτοι¿α πα0ιαoμcνη επι0υμία ¸ια «διαokcδαoη», οί
εμποριkcς μορφcς της παρα¸e¸qς, της πeìηoης, της επιµοìqς μα¸ιkeν πνευματιkeν
προϊόντeν, οδη¸οuν με αδυoeπητη oυνcπεια oε προοδευτιkq kαταoτροφq του
¸οuoτου. Tα ποìυuρι0μα μcoα πìηροφοριeν kαι ¡υ¿α¸e¸ίας δεν είναι cτoι q αììιeς
προoανατοìιoμcνα oτη διαμόρφeoη kρίoης. Στq ¸ενιkq oυνείδηoη ε¿ουν
παραμορφe0εί τα περιε¿όμενα oημαoίας της kοινeνιkqς ¸eqς, τα μcτρα ε¿ουν
μετατοπιoτεί. Και οoο πιο απε¸νeoμcνα α¸eνί¸ονται oqμερα εφημερίδες kαι
kινηματο¸ραφιkcς εταιρίες ¸ια την επιµίeoη τους, τόoο ¿οντρότερα ¸ίνονται τα μcoα
ποu ¿ρηoιμοποιοüν. 1 ¸ενιkq αποδιορ¸uνeoη της oυνείδηoης, q οìο kαî
διαπεραoτιkότερη uπερçcνeoη της okc¡ης μετατρcπονται τεìιku oτη νcα ¸ενιu oε
μια πρu¸ματι µιοìο¸ιkq παραkμq της ετοιμότητας ¸ια μu0ηoη, oε oυνε¿q πτeoη της
δεkτιkqς της ιkανότητας, της ιkανότητας της ¸ια oυ¸kcντρeoη, oε αυçανόμενη
επι0υμία ¸ια διαokcδαoη. 1τoι δεν μποροüν να πα-ραkουoτοüν πια τα παρuπονα ¸ια
ανεπαρkείς αποδόoεις τεìειοφοίτeν τeν ¸υμναoίeν kαî τeν διδαokαìιkeν
αkαδημιeν, ¸ια ανεπαρkείς ειδιkcς ¸νeoεις τeν επα¸¸εìματιku ερ¸α¸όμενeν. H
εììει¡η προοπτιkqς της kοινeνίας kαî της ατομιkqς υπαρçης, q uποkcνeoη του
νοqματος της ερ¸αoίας, το µίeμα της αδυναμίας του πνεuματος απcναντι oτη
oυμπα¸q δuναμη τeν πρα¸ματιkeν kοινeνιkeν εçουoιeν, q εμπειρία οτι q
προoeπιkq πρόοδος oτη oημερινq kοινeνία εçαρτuται οìο kαî ìι¸ότερο uπο την
προoeπιkq απόδοoη, q µα0ιu αμφιµοìία ¸ια τη oημαoία της ¸νeoης kαϊ της
μόρφeoης ¸ια τη «¸eq» οìα αυτu δεν μποροüν παρu να οìοkìηρeνουν την
εììει¡η προoανατοìιoμοü αkριµeς τeν νceν αν0ρeπeν. Tο πρόµìημα τeν qμερeν
μας δεν είναι πια q δημιουρ¸ημcνη uπο την «ποìιτιoτιkq µιομη¿ανία» (µιομη¿ανία
της kουìτοuρας, «ημιμu0εια», αììu μuììον q παρατηροuμενη μα¸ιkq υποτροπq τeν
αν0ρeπeν oε oυν0qkες της ¿οντρότερης αμu0ειας μια υποτροπq ποu τεìιku
απειìεί να αποµεί μοιραία αkόμη kαι ¸ια την πρόοδο τeν kα0αρu οìιkeν δυνuμεeν
της kοινeνίας.
3. 1 0 ι k q εçα0ìίeoη: Οι ιδιες δυνuμεις ποu υπονομεuουν την πνευματιkq
υπόoταoη της kοινeνίας ε¿ουν αρ¿ίoει uπο kαιρο να φ0είρουν ο¿ι μόνο τις
αμφίµοìες αçίες της είδιku αoτιkqς η0ιkqς, αììu ταυτό¿ρονα να παραμορφeνουν
οìες τις μορφcς της kοινeνιkqς oυμµίeoης ¸ενιku. 1 η0ιkq αδιαφορία της αρ¿qς του
kcρδους ε¿ει kuνει oτην kοινeνία τα πuντα αρ¸υρeνητα: φρόνημα, τιμq, oυνείδηoη.
Mε τα μcoα της µιομη¿ανίας επηρεαoμοu" της oυνείδηoης q η0ιkq αυτq αδιαφορία
μετατρcπεται μuìιoτα αμεoα oε αυçανόμενη okìqρυνoη τeν kοινeνιkeν o¿coεeν. 1
oυoτηματιkq προπα¸uνδιoη τeν πιο αkόìαoτeν kαî εντε¿νeν ε¸kìημuτeν kuνει τα
μcoα της µιομη¿ανίας επηρεαoμοu της oυνείδηoης πρα¸ματιkcς εoτίες της
ε¸kìηματιkότητας, kαταìuει οìες τις cννοιες του διkαίου kαι kαταoτρcφει τα μcτρα
της kοινeνιkqς η0ιkότητας. 1 αναρ¿ία τeν μεταçu τους αντιμα¿όμενeν ιδιeτιkeν
oυμφερόντeν επανcρ¿εται oτις ¸ενιkcς μορφcς της µίαιης αυτοδιkίας ποu με τη oειρu
της προkαìεί την εçίoου eμq εφαρμο¸q της µίας του kρuτους.
Mαραoμός τeν πνευματιkeν, διανοητιkeν, η0ιkeν δυνuμεeν του αν0ρeπου αυτq
είναι q μορφq ποu ε¿ει πuρει oqμερα με τις kοινeνιkcς αììα¸cς q εçα0ìίeoη. Καî
εkείνος ο ¿υδαίος «υìιoμός» ποu ¿αίρεται ¸ια το τcìος της οιkονομιkqς εçα0ìίeoης,
çε¿νuει οτι qδη q εννοια του Mαρç ¸ια την εçα0ìίeoη περιckìειε οìες τις πìευρcς
της αν0ρeπινης υπαρçης του ερ¸α¸όμενου.
Αότοí του είδους q εçα0ìίeoη δεν περιορί¸εται πια oε cνα οριoμcνο μcρος της
kοινeνίας' kuτe uπ' αυτq oυναντιοuνται μuììον οìες οι kοινeνιkcς ομuδες kαî τα
kοινeνιku oτρeματα. Mια kοινeνία ποu δεν μπορεί να εkπìηρeoει αυτό ποu
υποo¿c0ηkε ιoτοριku, παραkμu¸ει oα ouνοìο oε οìα της τα μcρη. Tο oτρeμα ποu
αποτεìεί τη µuoη μιας kοινeνίας μπορεί kuτe uπ' αυτcς τις oυν0qkες μόνο cνα: να
τραµqçει kαî τον kοινeνιkό του αντίπαìο oτο διkό του μαραoμό. Κι αν το ¸ενιkό
¸νeριoμα του φ τ e-¿ ο í είναι οτι δεν μπορεί να αuτοµοη0η0εî, το απρο¿eρητο της
ou¸¿ρονης φτe¿ειας της oυνείδηoης µρίokεται ckεî οπου εkείνος ποu υποτuooεται o'
αυτό ποu δεν kαταìαµαίνει, αποδc¿εται kιόìας τις μορφcς της πνευματιkqς του
εçα0ìίeoης, uφοí του ε¿ουν ¸ίνει πια διkq του ορμq, προoeπιkq του επι0υμία.
Iια τον oυ¸¸ραφcα του Κεφαìαίου µcµαια οι διuφορες πìευρcς του πνευματιkοü
μαραoμοu . εkείνης της τuçης, oτην οποία oτqριçε οìες τις ιoτοριkcς του εìπίδες,
0α oυνο¡ί¸ονταν ίoeς oε cνα μοναδιkο oτοι¿είο: oτην απeìεια της ταçιkqς
oυνείδηoης εkείνης της oτuoης ποu ο Ikcορ¸k Aοukατς ¿αραkτqριoε oαν «η0ιkq
του προìεταριuτου». 1 o¿coη της αììοτρίeoης ποu εçετuoτηkε uπο τον Mαρç
οìοkìηρeνεται εkεί ποu δεν περιkìείει μόνο την ατομιkq αuταììοτρίeoη του
çε¿eριoτοu ερ¸uτη, αììu ε¿ει μuììον επεkτα0εί oε oυììο¸ιkq αuταììοτρίeoη μιας
οìόkìηρης «τuçης», oε απeìεια της kοινeνιkqς oυνείδηoης της 0coης της.
Mια τcτοια απeìεια μπορεί εçuììου, uφοü μεταµuììει kαî την kοινeνιkq
δραoτηριότητα, να οδη¸qoει τεìιku kα' oε διαkuµευoη του qδη φταoμcνου µιοτιkοu
επιπcδου. 1 kοινeνία τeν qμερeν μας ε¿ει µρει τρόπους να αποδεoμεuει πuìι τη
oυooeρευoη του kεφαìαίου uπο
τη μα¸ιkq kατανuìeoη. Αuτο oημαίνει αντιkειμενιkq υποτίμηoη τeν μιo0eτeν oτην
α¸ορu ερ¸αoίας. 1 παρατηροuμενη oqμερα oτη ¿eρα μας6 oτροφq της ποìιτιkqς της
oυooeρευoης, oυνδυαoμcνη με μια αναkατανομq τeν kοινeνιkeν µαρeν, δεί¿νει οτι
τα ¸νeρίoματα μιας «kοινeνίας της ευημερίας» δεν ανqkουν oτο αμεταkίνητο
περιε¿όμενο της οιkονομιkqς μας τuçης.
• Στq A. Iερμανία.
Ο ΒΕΡΕΡ !ΟΦΜΑ γ+22&#&κ+ *ο -7// και %0ου8α%+ οικο2ομικ+) +0ι%*&μ+)
%*ο ΜΟΑ!Ο και κοι2$2ικ+) %*ο ΒΙΛ!ΕΛΜΣ!ΑΦΕ.Α0( *ο -79/ 8ι8α"+ %*ο
0α2+0ι%*&μιο *ου Γ:ΕΤΙΓ:Ε και *ο -799 α2+λαβ+ *&2 +8ρα *&)
κοι2$2ιολογια) και 8ι+υ#υ2*&) *ου :οι2$2ιολογικου Ι2%*ι*ου*ου *ου
0α2+0ι%*&μιου *ου Μαρμ0ουργκ. Ε1+ι 8&μο%ι+υ%+ι 0ολυαρι#μα οικο2ομικα και
κοι2$2ιολογικα %υγγραμμα*α.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->