P. 1
DS TNAC-2001

DS TNAC-2001

|Views: 486|Likes:
Published by thunhaneu

More info:

Published by: thunhaneu on Jun 30, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/10/2013

pdf

text

original

/A~ ~ AUc/!. ~.

T4{;~ ~ (c,'~

2ceW 2t / :--r! .2_HJ !

~i/ =--v'.;- w:. 7M/t

\

HOI AI mru D~l HQC DALAT

D!a chi lien lac : Chj Nguybl NgQC Thl1d11g 3, Allee La Beetle - 9.3270 SEVRAN - I'RANCr:

Email! thuong.nguyen@orekacom

\

Di)c San Thl} Nhin Au Chllu 2001

~ . A

D~C SAN THT) NHAN

.PAltlSMl

HOi Ai Hii'u Vi~n DI;li HQe Dalat T,i Au Chin

I I

TT

Tljab8i

Tac Gii

trang

1.- La Tho - Ban Bien ~p 4

2.- Hoa Dao va Hoa Mimosa - H6i ky - Nguyen Dae Quang 6

3.- Song Seine va Bao Thi Tra'n - Bien KMo - Nguyen van Huy 13

4.- TI1/c Bili ling Lai Sir Til' Thirong - Tham luan - Vii Qu6c Thiic 23

5.- Niem Khuc - Tho - Chau Tam Nguyen 32

6.- OS Nguyen Cao Hach - But v!n - T~ Duy Phong 33

7.- Bien Chirng Nhan Quyen - Tham luan - U Dlnh Thong 38

8.- Da Lat Ngay Ay - H6i ky - Phan Thanh 58

9.- Nhttng Manh Vun - Phiern - Trftn Thi Dieu lam 63

10.- Viet Narn : Trong Then Lang The' Gidi - Tharn Iuan - U Dmh Thong 70

11.- Co Duyen : Vui Budn Dalat - H6i ky - Khouane Netthavongs 78

12.- Co Chau Cao Cau C~n Co - Vui, chuyen mot vftn - Su'U Thm 83

13.- Ve Que - Truyen - Trh van Luong 89

14.- Bern Dong - Vui, chuyen mot vitn - Lu'U van Dan 95

15.- Ma Di Qua Bdi ioi - H6i ky - Duong Tan Hai 96

16.- Vai Net Cham Pha VS Tranh Thuy Mac - Nguy Trung Nghia 105

17.- Vlin Nhu Thiia Nao - Truyen ngan - Urn Thye't Nhung 115

18.- Vo Dt - The - NhIT Dlnh Hung 125

19.- Khach Tha Huong - Nhac - Tritn Lang Minh 126

20.- MOl Chuyen ra Khoi - H6i kg - Nguyen Trong 128

21.- DiEm Mi),t Kh6a 3 - Tap ghi - Quach NgQC Vuong 138

22.- La Thd Tn~ Gdi Ban - Tap ghi - Nguyen S1 D~u 140

23.- V1,l N6i D~y Ciia D{)ng Bao Thtrong - Tham luan - Nguy~n Van Huy 144

24.- Nhln Lai Va'n B6 Ngimi Thucng - Tham lu~n - Nguyen van Huy 152

25.- Tie'n Tdi N6n Kinh rs H5n H<Jp - Tham lu~n - Lam Thanh Liem 161

2

HOi Ai Hl1u Vi~n Dl)i HQc Dalat

26.- Ca M~m Mi~n Nam - Ky s\l - Pham Ban 173

27.- Mil'ng Sinh Nhat Frere ICe' - Tho - Ti6u Sa 180

28.- Phlin Thudng Va Gia - H6i ky - Ai Cd Hoang Thinh 183

29.- Da Lat Strong Md - Nhac - Pham Ngoc Lan 190

30.- Ngan Nam Bia Mieng - Phiem - DQc Thu 192

31.- V~ Tham Truong Xua - Hai ky - Truong Thi Ngoc Mai 200

32.- Urn Dang - T\I truyen - Hoang Linh 209

33.- Nhip Cftu Yeu Thirong - Truyen - Nguyen Hoang Uyen 213

34.- Thy Du Ky - Phiem - Nhil Dinh Hung 215

35.- Linh L~ - Linh Lang - Vui - Lim Van Dan 218

36.- Ba Ba Bee Ban Banh Bo - Vui - Lu'U Van Dan 219

37.- Chieu Thu Bergen - Nhac - Trin Van Nho 220

38.- Co Xua - Ky - Quan My Lan 222

39.-iam Thu'Tet - Vui chuyen mQt vftn - Suu t[m 226

40.- Kiep Luu Vong - H6i k:Y - Duong ran Hili 230

41.- Ban Toi - H6i k:Y - Hbng Loan 236

42.- Canh Cira Thoi Gian - H6i ky - Pham Tnrong Son 241

43.- D6i Loi Gdi Ngudi Ban T~e - Tap ghi - Trin Van Ngo 246

44.- Anh TOi Va Nhtrng Ngay Au Tho - Hai ky - Nang Bich Dinh 252

45.- MQt G6c Saigon - BUt k:Y - Thuong Nang 258

46.- Xin IM;lc Urn Cha - Vui cu'oi - Suu tim 274

47.- Guong Mi).t Dl).c Biet - But k:Y - Ve W. Te 275

48.- Ngoc Nu Ngoc Nam - Vong ciS vui - Luu Van Dan 279

49.- G~y Canh - Tho - Tr[n Van Luong 280

50.- Kh6c Chi - Luu Van Dan 282

51.- Tho Tin 284

52.- Quang Cao 288

Huy hi~u Th\l NMn; do N8uytn Hun8 6cJn (8Cln M6n8 C6), KS, thl/c hi~n Anh bia : CHON XUA tranh thuy mac CUB Nsvy 1'runs NShT5., Khoa 3 CTKD.

D~c San Th~ Nhlin Au ChIlu 2001

3

Ktnh thua ow Vi Ciao ~u.

Kmh thna OW -D¢c CIa va Than liitu ThuBOW I)!lfi iA"xlg M6n.

Vuoo hOB Thu Nhan Au Chau nhO 3lJ uu 6t va chsn non ky IUdng CUB to8n tht quy vj cooS nhu cl'ta guy anh chj em c!J.u sinh vi&l Delat nen o§ khOi sAc. Tn.IOc kia. i)~c ~an Thu Nhan Paris 1999 1a &5 dlln lien. 1'1:1 ooi trong nhieu kh6 khGn. thi nay "D(\c ~ '2.001. tac phfun thu hai cUa H¢i Ai Huu Vi¢! "D~i HQC Dalat tai Au Olau, Qa Ql1<;lc hlnh thanh tuoog o6i d~ dang. 1)6 cUng la nho nhilng lOi phe biob xAy d!J.ng. nhilng khlch 1¢ ma quy vi dll denh cho HOi -"Ditn hinh hOO la nhoog d6ng g6p v"e bai vo dt cho"D~ &n them ph'fill phong phu va gis trj_

"DI:\C ~an 'l1w Nhan 2001 ehloh Ii'! c6ng trinh cfia mQi nguOi, til Au d:6J. My, TIc vi'! ciI 0 Vi¢t Nam ; til quy vj gi80 SIl. d:6J. toen tht citc clJu 3inh viea thuoc esc tn.IClng. cae khoa cua Vi¢n i)W H~ Dalat nhl1 Van· Khoo, ~1i phl;lffi, Khoo HQC, Ch6nh Tn Kinh Doanh

xnat than til Vi¢n i)!li HC;C Dalal ciT nhi6n chUng ta nu6i dUdng k.h6ng bi6t baa nhieu ky ni¢m CUB nhilng ngi'!y cap sacb d6n tn.ICSng; nhUng hinh Bnh than tbuoog cUB thanh ph6 311008 mo ; nhilng mAu chuy¢n buoo vui Clla tha sinh vien ... vi th6. dQC trong ~c &n 'l'hl,l Nhan Au Cha.u 2001, chUng ta thtl"y kh6ng thi6u nhUng hbi ky. nhilng bai tho, MUng ban nhac da.y Bp nhilng hlldng thom cUa kj ni¢m thai XlI xna ChUng ta £; ngec Mien va

4

HQi Ai Hii'u Vien l)~i H9C Dalat

thlch thu khi QQ:! trongi)ijC ~an chuy~ m¢l sinh vi~ nSiai 100 sang. " du hoc d Vi¢l Nrun. &'; ng6n ngd kill ky uc allQc khdi 1~ nill.u sac elm hoa aflo vh hoa mimotft qua il.h~u bai vk~l cO n6i v~ hai loei hOB. nay. Hay·$!'; them thnbng. bWlg fi5 cbn cao vi nhllng moo mfun d¢C aao m~ Nrun Vi¢l Nam cffly mui vi que hlldn& Hay $!'; thil"y reo mmh qui!. tnBy man. vi &16t trong nhOOg nam thang thea hQC tren DruaL OR kh6ng gi)p phBi nhiln8 con aa ~ trtn do,

Tuy nhi~, i)1).c &n Thl} NMn 1m Chan 2001 con cO nrueu bai va &a tri Cull. quy '" gian .\Ill. coo quy ben qua nhitng bill khao CUll. tham lU(ill v't nhOOg a~ tru c6 tAnh each thCSi Sl_l nhu : vOO ae ngUCSi Thll% vful de kinh t6 Vi¢t Nam. vtfn & nhan quyen. bien HUla v~ hoa thuy aeo, v~ nhllng kilo tans lich s~ eua Pari.\l doc thea hai ben M =s &inc ... Xen vOO d6. la chuyen phi6m ve nhilna mRnb deli t~" nan, nhitng but kj .!'61g d¢ng v~ nhUng chuy~ ~ &ligon nam 2CXJO. cac chuy¢U vui mOL VM, chuy¢n ella. v.v. §c lam eho chUng ta thool mal sau nhitng gio lam vl¢C n(l.ng nhoc,

Den tach tre thdm, hay ben ly n1<fu nhe, kinh mol quy vi hay ng'6i xuoog dt thlldng lEim san phfun "cfl.y nhi'lla vUen". N6u loog quy vi lang lang. cam thlfy nhc Mans .sang khoBi khi nhln buc trenh thiiy m~ 1l@8i bia sB.ch ; h'm dll<;X! du vao m~ qua mu X8 xflm ~y nhilng kj ni¢m ayp neli mien aAl cao nguyen, hay wm ClIO! khi aQC MUng chuy¢n vui, s». allc)c nhu vay Ga la Milng thanh c008 dill quyen i)1).c &.n. Va chUng tbi cling rAt mong ma §c allQc quy dOng g6p nhUng Y kien, cho bi6t MUng uu khuy6t diem cUll. alJc san " .. i)llqc nhu vay 18 nhOOg khich I¢ nt't 160, W cting gillp cho nhilng s6 sau thtm hoan chWt

MOt ran nita. MOO chii ln1dng"'Dl}c &n chan thsnh cam l!;I tAt cli quy vi. ta't ea quy ben : nhilng nSiol ali aJi bai v~ d6ng g6p, nhilng nglioi ali mull. Un8 hO, ao qU8n8 cOO mOl each &au r¢n8 am tAt c8 ben be d6 aije san Wi tay auQc nhilng nguCSi ban cUa chUng til. tren map mQi ndi d tr8i d& .

Than kinh

Paris, tIc Ga.u thitn nitn kj lhU ba

'I'M Nh6m Chu Tf'lIdng

Nguyen Ng~ ThuOng

B~c San Thu Nhan Au Chau 2001

5

HOA 0"0 & ItOA mll1lOSA- ItOA oAo & HOA II'IIIIII»A - ItOA oAo & ItOA I1IIIiInA - HOA oAo & ItOA IJIIIIOSA ~ yeu fioa tfiUJ SeQtt£e, cO le an/i: pfuIi did Un fj/p sau, vi an/i: 44 trot yeu fioa •. .

MOA OAO & ItOA 1III0000$A _ MOA OAO & HOA IlllmosA - ItOA OAO & ItOA mImOSA - ItOA OAO & HOA IlllMOSA

Mua xuan khi hoa dao bat dau nd. vcJ toi thtfdng hoi tot : - "Hoa dao Da Lat co dep bang hoa dao d day khorig ? Mall hdng cua hoa dao Da Lat co giong mall h6ng hoa dao d day khong ?" VcJ toi co tim lai trong kY ire xem mall hdng cua hoa dao Da Lat nhu the nao, nhung co nang khong tht riao nhd' duoc, Ne n mbi khi rnua xuan ve. nang nhin nhtrng canh hoa dao GaU tieri no. nang Ial hoi tol vAn cau hOi cu : - "Hoa dao Da Lat co dep bang hoa dao d day khong ?"

Cau tra Wi cia tot van thuong la : - "Hoa dao d day thteu nang nen khong dep bang hoa dao Da Lat. Nang xuan d day da htern hoi rna con day nhirng hill larih cua mila dong nen hoa dao d day khong t11<1i. kho ng tham. Nang

xuan Da Lat la nAng am mien nhie t ddi diroc tron vdi hot suong cua mien cao nguyen rie n n<1ng xuan Da Lat diu dang du him cho hoa dao Da Lat ttf<1i tharn. Chac chan dao Da Lat dep hon dao d day bo t phan !"

Vcj toi thtiClng ngat Jdi tai : - "Tot chi muon btet mau h6ng cua hoa dao Da Lat nhu the riao. Mau hdng hoa dao Da Lat darn hen hay nhat hon so vdi mau h6ng cua hoa dao trong vurm ong John ?". Cau hoi nay lam tot that lung tung. 6ng John la ong hang x6m chung hang rao vd'i nha 16L

Co nhieu budi sang vita tlnrc day, keo man cti'a s6, 16i giat minh den tinh ngU. Cay dao phu day hoa sl1ng sUng trudc mat tot. Toi cau may nhin cay dao mot luc. sa di toi cau may

6

B{)i Ai Bilu Vi~n D~i Hl,>c Dalat

nhm cay dao vi tot co cam tulmg cay dao dang thach thtrc tot, Cay dao nhu co pho tnrong tat ca nhirng cal dep cua no cho t6i thay. Toi co cam tl1ang nhu no not vCfi t6i : - "Anh dung ttiang chi Da Lat ciia anh mdi eo hoa dao de p. Hay nhin t6i day nay. Tai cling de p ch<1ng kern gi hoa dao Da Lat cua anh".

Mot vai bud! sang sdm tot ra vti6'n, trong canh im lang cua .khu vue t6i i!J, nang sdm mdi len trong VliO'nnha tot, nhin nhirng canh hoa dao cua ong John rot rung nam tren san nha tot, tot ngdn ngo tui!Jng minh dang song i'1 Da Lat. Nhl1ng canh hoa dao song khi con i'1 tre n cay va van con song khi nam tren mat dat, Nhin nh11ng canh hoa dao mong manh nam tren mat dat tot thay nhtrng canh hoa dao van con day sire song. Mau hong cua nhirng canh hoa dao da thu hut tot, khien toiquen h<1n canh vat chung quanh. Trang gtay phut do t6i sung sa tuang nhu minh dang dUng i'1 mot not nao do 14i Da 41, Toi khong baa gid nhin cay dao eua ong John mot thdi gtan lau, Tai khong nhin no lau khong phat vi toi scj no quyeri 111 tot. Tot biet chic chan rAng no khong the nao quyen 111 ducje toi de den ndi tot quen cal de p ciia hoa dao Da Lat. Cay dao cua ong John chi gcji su' nhd nhung

que hucng trong 10 ng to i. Do la ly do tal sao 16i khcng dam nhin hoa dao ciia ang John lau.

Tot tra ICfi cau hoi cua vel to i : - "d Seattle hlern co mot cay hoa dao dvp nhu cay hoa dao cua ong John. Seattle co qua nhieu loai hoa dao, Cay hoa dao ciia ongJohn la cay hoa dao qui va hie m co a Seattle. Con Da Lat chi co mot loai hoa dao. Mau hong cua hoa dao Da Lat dep hen mau hong cua cay dao nha ong John."

Vej toi not : - "Toi chi muon btet mau hong hoa dao Da Lat darn hon hay nhat hOO mau hong hoa dao nha ang John?" T6i b] vej t6i ddy vao chan tuong. Tot traWi : - "Mau hong ciia hoa dao nha ong John cling gfm giong mau hoa dao Da Lat ... " Di nhien vq tot khong thoa man vdi cau tra 1(11 cua t6L

Mila xuan nam nay hoa dao nha eng John bat d<1u ni'1. Budi sang chu nhat, tot dang a ngoa! vuon thi vq toi gQi t6i vao nha, Vcj tot noi : - "Anh bao hoa dao Da Lat dep hon hoa dao d day. Tot vira not chuyeri bang di~n thoat VC1l ch] Tram. Chj Tram bao hoa dao d day dep hon hoa dao Da Lat nhi~u. Chi not hoa dao a day dep den nbi ch] ngam mat rna kho ng chan. To! tin chi Tram not dung. Anh chi hoc (j Da Lat co bon nam. Con ch] Tram la

D~c San Thl}. Nh§n Au Chau 2001

7

nguO'i song iJ Da 1.4 t tit be va chi roi Da I.4t mot co sau narn .....

TOi ng<it Wi vq Wi : -"Chi Tram co not mau hong cua hoa dao Da Lat the nao khong ?" Vq toi lac dau, Toi not v6i vq toi : - "Dep xau doi khi tuy tam tinh cua moi ngtrot. MQt cay dao dung minh dong nQi dep bang bong hoa giua canh dong.

MQt cay gao dau la

gia tri hen cay hoa cling dtiqc d dau lang.

Hoa dao Seattle

diroc dat mot bau xam ngdt, va ti~t. con mua Seattle kh6 phat la nhung con mira but.

nguyen xanh 111e1i va kh6 rao. Hoa dao Da Lat pho trueing dtiqc tat ca ve dep khten long nguOi phai me man vi hoa''.

To! ngung roi cham rat not tiep : - "Muon yeu hoa dao Seattle co le anh phai cho den kiep sau. Kiep sau neu anh ducc d<iu thai lam ngtim

thi co Ie mot yeu, mdt dorig khi hoa dao sac trong mira le the

bau trot xarn. kiep nay thi the vi anh trot yeu hoa Da 4t".

T6i kh6ng the diroc cam hoi hop ric ng cua tot, khi c xe do chiJ virot qua deo Prenn, virot thac Datanla

Hoa Mmosa b&n th&ic Da-n-bri - Bao LQc va vao th] xa Da I.4t. Nhin nhtmg cay hoa dao rue nO' thap thoang trong vtion cua nhung biet thu, tot ric dong den muon khoc.

Hoa dao lat mong manh va mau tan. Duoc song trong mot kh6ng gtan lanh, tiCft va xam xit thi hoa dao Seattle kho co the lam xUC dQng dt1qc long ngt10i mac du mau h6ng cua hoa dao nha ong John cling rat dep. Can hoa dao Da 41 dt1c;1c song dt1di anh nang am ap cua mila xuan, trong mQ1 bau trni trong xanh cua mien cao

MIMOSA

Nhung Da Lat dep khong phai chi nho vao hoa dao, mac dau Da Lat diroc rnenh danh la xu Hoa Dao, Can mot 10C,li hoa

8

HQi Ai HUn Vi~n D~i Hf}c Dalat

nfia giup Da Lat lam say dam du khach la hoa Mimosa. Ta] Da Lat Mimosa co hal loat :

Mimosa Nhat va Mimosa Vi¢t Nam, To! muon not den Mimosa Viet Nam. Tot con rihd cay Mimosa Vi¢t Nam trudc ci'ta phong tot a La Qwin Thanh Nteri. Ngam cay Mimosa WI co cam wang co hang ngan con ngan rnd] nO' dti<;fc thu riho bang dau ngon tay ut dang d tre n cay. Mau vang cua hoa Mimosa cling tucng t<;f nhu mau vang rnon man cua long nhirng con ngan mdi nd. Mau vang cua Mimosa da him n6i ba t mau hong ciia hoa dao va mall xanh cua ball tn}i Da Lat, mall xanh cua thong va mall xanh cua mil Lam Vlen, Dang cua cay Mimosa dep hon dang cay Dogwood 0' Seattle. Hoa Mimosa lal nft hill tan. Lei cua Mimosa cling dep hen la anh dao.

Tai con nhd toan Huong Dao T'hu Nhari dti<;fc Cha Vte n Trtiang thue cat co va don sach quanh hang rao vien. Lam xong cong tac nay tot co hai dit:~u ay nay trong long. Thl1 nhat la Trmrng Vien cho chung toi biet : tntdc do hai ngay, cac bac lao cong trong Vten lang cong dot tang luong, Cha Vien Trtiang mudn chung tol d~ thay the ho. Thu hal la tot dti<;fc gtao nhtern v1,1 don tan goc mot cay Mimosa rat dep. To! hoi Le DtiCfng : - "Tal sao lat chat cay

Mimosa nay ? Cha t cay Mimosa nay thi qua u6ng !". Le Dti<lng tra Wi : - "Cha Vien bao chat tat ca cac cay, chi d~ Iai nlnrng cay hoa Anh Dao, Chung mmh cu lam theo y muon cua cha J4-p".

May ngay sau khi don dep, nhin hang rao Vie n tot thay phong canh trd neri ngheo nan va te nhat, NhUng cay anh dao chua co hoa dUng tro trot nhu nhirng phu nfi da tan phat nhan sac. Phai chd den khi hoa anh dao nd thi hang rao Vten sang sua duoc mot thang va khi anh dao tan, thi hang rao Vten lai te nhat trong mtiCfi mot thang.

Nell trong ca mot wO'n toan cay anh dao thi co the khong can trong them nhUng cay khac, Nhung neu chi co nam mtim cay anh dao trdng each nhau, thi can co nhUng cay hoa khac chen vao de pbong canh dti<;fc phong phu linh dong,

Met rung cay phong khong co 18. trong mila thu van thay dcp. Nam mudi cay phong trui la dung xa each nhau thi khong thanh mot biro tranh.

Tot ttec nhUng cay Mimosa ben hang ra o Vte n, Hoa Mimosa dUng carih hoa dao thi dung la birc tranh Thuy Ki6u, Thuy Van. Hoa dao dep rue r(J nhu nang Kieu, con hoa Mimosa dep diu dang nhti nang Van.

000

Dijc San Thu Nhan Au Chau 2001

9

o Seattle toi thay hoa dao nhung tot chua thay hoa Mimosa. MQt hom Le Trong Huan dan tot den tiern ban my pham cua ngti<Ji ban gai cua Huan, Nhin bang hieu Mimosa tot thay buc tilc trong long. Tot dmh not v(1i Huan : - "May not v6i ba Nhung thao bang hi¢u xudng, Mau yang cua hoa Mimosa dau co phat la mau vang nhot nhat nhu the kia! Cai bang hieu lam giam gia hi cua hoa Mimosa".

d Seattle khcng co cay Mimosa, ngueJi ta nhin clnt Mimosa dlic:;fc ve b<'lng loat son mau vang nhat be nh hoan thi lam sao ngttCfi ta co the not hoa Mimosa la Ioat hoa dep.

Chi Nhung chu tiern Mimosa him toi buc nrc, con nhac S1 Anh Vi¢t Nguyen van Trong thi lat lam toi am ire trong long cling chi vi hoa Mimosa. MQt bu6i toi, U Trong Huan va toi den George Town Inn. d€ don Nguyen Dire Quang Du Ca ve nha tot, Vao phong khach cua George Town Inn., toi thay co bon ngliCli m1a ngdi chung ban vdi Quang Du Ca. Tot doan ho deu hi nhac si ban cua Quang Du Ca. Quang Du Ca chi mot ngu'eJi dan eng khoang sau lam tu6i va hoi t6i : - "May nhd anh nay kheng?" Tot Mc d<1u : - "Khong nhd n6i." Quang Du Ca noi : - "Nhac S1 Anh Vic;:t Nguyen Van Trong."

Day la Ian dau tie n t6i dUQc

g~p nhac S1 Anh Vtet, me gia ban nhac bat hu Ben Cii ; mot trong nhtrng ban nhac toi rat thich. Toi chi nghe danh anh Anh Vtet chu khong btet anh, mac du anh la ban d6ng rnon cua tot. Anh Anh Vi¢t cl1ng hi sinh vie n khoa I CTKD nhu tot,

Sd' di t61 kh6ng biet anh vi hal ly do :

Ly do thu nhat la anh Anh Vi¢t la sinh vie n ham thu, can to i la sinh vlen thuc thu, Luc hi sinh vie n nam thti I, anh da hi dai ta lam vtec tat B(l Quae Phong (j Sat gon. Do d6 thinh thoang anh Anh Viet mdi tU Sat gon len Da Lat dl,i ldp.

Ly do thir hai la anh Anh Vtet hoc chuye n nganh ve Kinh Doanh, con chuyen nganh ciia t6i Ii Charih Trj..

Chung tot not chuyen vei nhau ve Da Lat va Seattle. Trang cau chuyeri, tot buot mieng noi :

- Da Lat va Seattle co nhieu cai giong nhau ca. ve phong carrh va con nguCli. Seattle chi thteu mot dieu hi Seattle khong co hoa Mimosa ... Anh Anh Vi¢t ngdt leri t6i :

- Seattle co hoa Mimosa.

Toi di Tacoma, tot thay mot rung Mimosa va ng rue ! .

T6i djrih not : - "Anb Idm r6i ! ", nhirng toi It;ti kh6ng not vi anh Anh Vi¢t va tol khong quen btet gi rihau trudc day va t6i tv hiet. t6i co thot xcfu Ill.

10

H9i Ai Huu Vifn D~i HQc Dalat

hay bi xuc dong hie tranh cai. Anh Anh Vi.;t lc1m thi ciing khong co gi dang ngac nhieri. o Viet Nam anh it len Da Lat, rna c6 len Da Lat anh cung chi ngoi trong xe 0 to dl quanh thanh pho', cht1 khong phat CUDC be) khdp not nhu toi. Sang My anh Anh Vi.;t khong song i'J Seattle rna anh dinh eli tat Cali. Anh Anh Vtet da lam cay Mimosa vdi cay hoa yang dai rna t6i khong biet ten. Cay hoa vang dai nay moe day dQC theo xa 19 S6 5 (J Seattle. Co le vi nhac si Anh Vi.;t qua yeu Da Lat va hoa Mimosa, cho neri Cll thoang thay cay nao (j xu lanh rna hot giong cay Mimosa va co hoa mau yang thi anh cho cay ay la cay Mimosa chang?

M<iu yang cua hoa Mimosa khac h&n vdI mau yang cua cac hoa khac, Du cay Mimosa co duoc trong thanh rUng thi mau hoa Mimosa cllng khong him thanh motbirc tranh mau yang nfc. Mau yang cua hoa Mimosa la mau vang diu dang, nhat hi khong th~ nao giong mau vang que kech cua dam cay moe doc thea xa 1<) S6 5. Dang cay Mimosa cling khac veli dang ciia nhilng cay dliti moe doctheo xa 19 S65. Dang cay Mimosa cao va co nhieu canh xoe nhu nhtrng cat tan tron thanh nha khac hdn vell dang hip xup cua nheng cay hoa dat moe doc thea xa Ie) 5. Tren dtiitng ve nha tM, Huan not :

- Tao (j Seattle gan 20 nam, tao chua he thay cay Mimosa. Nhac 51 Anh Vi.;t da lam vdi cay hoa yang dai moe day dQC xa Ie).

000

Da Lat co rUng thong, co mit Lam Vteri, co ho Xuan Hurmg, co hoa dao, co slidng mu trang xoa. Seattle cling co rung thong bat ngat xanh nrot:

Seattle co ngon Rainier cao chot vot quanh nam tuyet phu:

Seattle co hd Washington menh m6ng nhu mot vtnh nho:

Seattle cnng co hoa dao xinh dep: Seattle cling co slidng mu huyen ao; Seattle con nam ben bi1 Thai Binh Dirong bao la bat ngat. Nhung chac chan Seattle khong co hoa Mimosa.

To] nhd Ial dern D~ Vll cua D<;I.i H9i Tht,l Nhan 2000. Toi hom do nghe Phong Rau hat bai "Cue ell ru cu ruPa 16 rna", Wi dakhoc. Luc do, doi vdl Wi, khong mot ca si nao tren the giOi hat bat "Cue ell ru cu rti Pa 16 rna" hay bang Phong Rau, Toi btet rangtoi nghe Phong Rau hat khong phai bang tal tot, rna bang trat tim eua nhirng sinh vten Vi~n Di\li HQc Da Lat, cua nll11ng sinh vie n Khoa I TnrcngChanh Tr1

KinhDoanb. . .

Toi cung biet rA;ngtoi da nhin que lnarng t61 khongpha! bang dol mat tOi,mabang tnti tim eua nhirng ngttoi Vi{:t Nam

D,c San Th1;l Nhan Au Chiu 2001

11

tha huang.

Toi nho Da Lat. toi nho

. nhirng ngudi ban than thirong cua tot. H9 13. nhung bong hoa Dao, ho 13. nhung bong hoa Mimosa, ho la nhung bong hoa Hong, ho la nhung bong hoa Forget Me Not, ho la nhung bong hoa Perisee, ho la nhirng bong hoa Tulip. ho la nhung bong hoa Hue, ho hi nhung bong hoa Lan . . .

Neu hoi toi : Tai sao toi yeu que lnrong toi ? Tal sao tot yeu em? Tal sao tot thay hoa dao Da Lat dep ? Tal sao to i bao

Phong Rau la ea SI hat bai "Cue ell ni ell ru Paloma" hay nhat the giOi ?, V.v.

Toi Kin tra Wi rang: BOi vi toi 13. Nguyen Due Quang Gia Co ngu si kho dai !

Tot mlm eueJ'i sung sucng.

Hoa Mimosa va hoa Dao dang nO trong trai tim mang ncling tirih thuong Da Lat cua tol ...

~II@ 16@f

. fn)~lYJ~~ Ifil Dt& c& QlYJ@lfil~

MQt bu61 hili thao cUa Khoa 1 t.?1 Vl~n f)'ili H?c Dalat, Khu B 1964 Anh ttl tn§i: Mai Kim f)lnh, Ng.;y&n Khai, Tdn Th! Khanh Tuy8t, U: f)inh Thong, (thuy8t trinh vien) va hai hiln CTKD, K 1

Ra di vcj c6 dan ding:

Thu6c xin thi hut thu6c mua thi dung.

Ruou moi cit u6ng tha t say,

Rlicju mua du bo mot d6ng cung khong !

12

HQi Ai Huu Vit;n D~i HQc Dalat

N1m 1958, chang sinh vien Trdn Rich Ian khi v~ lai Viet Nam di cho phd bien Tho Nguyen Sa, mot l<1.p tho gay chan dQng trong giOi yeu men van nghe va sinh vien hoc sinh Viet Nam Cong Hoa thoi do. Nhieu bai tho, trlch trong tuy~n t<1.p, di du'Q'c ph& nhac va hit trong cac cau lac bo sinh vien va tren cac Ian song dien. Hinh lnh Paris qua nhirng van tho, di¢u nhac dO dii lai cu6n bi€t bao tam h6n Thanh nien thai do, va eho Mn ngav nay yin con gay xao xuyen rn6i khi nghe lai.

Lam sao quen duoc nhung van tho nhe dep, ling man nhu ang may khi ngay sip dt :

Pal"is co 911", khon9 em?

Mai ant,. vi em co con ngoan MiA.a XtAdn hoa lo vuctng etal' ngD Em co tim anh trong conh chim ?

Nguyen Sa di song, di yeu va ling man hoa Paris, m(>t thanh ph6

rna anh tiec nho khi phai gii tir. Tinh yeu dO anh rnit vao tung dong tho, em ii chuyen vao mau nhirng ngiroi chua bie't Paris yeu men Paris va chia se voi anh nhimg thao thuc xa ylng ngudi yeu. Sau Nguyen Sa la ca mot phong trio nho lai Paris, bang tho va nhac, lan khap Sai gon. Khong ai trong chung ta di khong mot lin nghe d€n "Mua TIlU Khong TrCi L<.lift cua Pham Trong cau, "Tien Em" tho Cung Trim Tu'dng, nhac Pham Duy ...

Paris dt dep. Paris rat 1~.

Paris co nhieu di~u M xern. M6i dinh thu, m6i bo tliang, m6i goc phd, m6i vien di lot du'ong Ii m6i ky niem, m8i tim S1,1' rieng. Khich lang du phai M tam Mn thanh thoi ling nghe Paris k~ lai nhUng thao tMc d m6i g6c duang va mlii khu pho.

Krum phi Paris gi6ng nhu kham phi mot kho tang. Neu chiu kho tim toi, Paris se tnmg bay nhUng bio Y<1.t hiem co. Paris ra't tinh cam

flij,c San Thu Nhan Au CMu 2001

13

nhirng Paris cung rat lanh lung, co nhtmg nglioi suo't doi d trong va 0 canh Paris nhung chua bao gio bi~t de'n nhung biu v~t cua Paris. Khim phi Paris chinh vi v~y chl danh cho nhimg ngu'Oi diem phiic.

Biu v~t cia Paris rit nhieu.

Paris co tren hai ngan ki~n true Itch sit va my thuat, tren nam ngan btrc tu'Q'ng cham khdc tinh vi hung bay tren khap cac cong vien, goc duOng, noc nha, cira ra vao, v.v. Ne'u mot thanh ph6 nao do tren trai dlt chi co mot phan muOi nhtrng gi Paris hien co da Ii mot niern hanh dien Ion. Chi dn di doc hai bo song Seine, trong 15 khu pho' (quarriers), cluing ta se Un hrot kham phi nhUng bau v~t ella Paris cit giau theo thoi gian, do Ii chua ke nhirng noi rna lang khieh mu6n de'n "hanh lurong" M tim Iai cam giac rna nhimg nhan vi!.t ten tuoi da tirng d~ lai,

Vi~ng tharn Paris phai bilt diu til song Seine, dong song lich su da sinh thinh Paris, sau do tan bi) len tren dio Cite vi sang hai bo song. Ti ngan co Quartier des Invalides vi Tour Eiffel, Saint Germain des Pres, Quartier Latin, Jardin du Luxembourg, Jardin des Plantes, Quartier du Luxembourg, Montparnasse va quan 13. Hii'll ngan co Quarrier de Chaillot, Champs Elysees, Quartier des Tuileries, Quartier de l'Opera, Beaubourg et Les HaIles, Le Marais vi Montmartre.

Luot Nuoc

Tren DongS6ng Seine

Nuac song Seine khong cuon cuon nhu dong Danube, dong song xanh cua thanh ph6 Vienne. Nu6c song Seine bmh thin tic ci)i ngu6n chiy fa bien ca, dem qui khii d6 via tuong lai, mang tlnh yeu Up tran thu ~n. Tu khi bie't d~n can ngiroi, dong song nay chUng ki~n bie't bao tranh chap nhung thien chue clla no duong nhu chi M xoa diu n6i dau vi ling nghe nhirng 10i ngot ngao cua nhtrng ngu'oi yeu nhau tic ngan xua cho den ngan sau, nhirng khach b¢ hinh blnh thuong tan bQ tren hai bO" nude. Song Seine cua Paris ehinh vl v~y Ii dong song ella tinh yeu, dong song cua nhtrng ngtiCfi bi~t hudng hanh phuc.

Guillaume Apollinaire, nha tho nOi tieng cua Phap di.u th~ kY 20, dUng tren du Mirabeau nhin mroc song Seine nho l<;\i cuoc tinh :

OODS le pont MirllOCBU coule Ie &ire El nos amours

faul-u quil m'en rouvienre

Ie joie vereit toujoure epres 15 peire Vienne la null some Heure

Iee jours s'en vont F demeure ...

!lJum· cdu ~ ?UttIc ~ Ye.Uw ~ ohJy. % ~ Ihh rHo ~ fa 5f1-4ab~~

fiim vui ~ diJ:n, *- .Jt.. dg;e-~~F~rM-

y~ " cd Mi t:k,: -A m4I ~ dl¥ ...

14

HQi Ai Huu Vi~n D Iili HQc Dalat

Guillaume Apollinaire, Le pont Mirabeau (Alcools, 1914)

Nguyen Sa khi xa ving ngUai yeu

cting tlnrong hay hI hoi :

..9aei6 06 r ~ ~ em- r

.L tmh «! p20 ~ ~ g'eMie ~ vi! _piih _,;;I ~ ~ ~

C£? , , /.~AL ' 1i'

.,La ao :JafdR,f - '-,y au em-. ...

(Nguyen Sa, Paris C6 Gl 4 Khong Em? Paris, 1954)

Pham Trong ciu rung the', anh trut nbi nho vao tUng cung nhac :

.% rh:a ,., ~ taO 6tw /a. ~ Jrr ~ 1U'DJo ~ Yee1w .k~~jh-~

~ niWtk t;Ji~ ...

(Pham Trong Ciu,

Em Ra Di Mua Thu, 1958)

Nlnmg song Seine khong chi la dong song cua nhtrng chuyen tlnh, no con ta dong song lich sit' tao ra thinhpho Paris. Chua mot thanh pho Idn roo tai Chau Augln Mn s6 phan cua rninh vOi mot dong song nhu Paris. Til' ngay thanh l~p de'n nay, tit d nhii'ng cong trinh kie'n true my thu~t danh tieng ella Paris d~u duQC x1y dung doc hai bo song Seine. MQi khoang each, s6 nha va sinh hoat cua thanh ph6 d~u tinh tU dong song Seine trd ra. Ngudi Parisien, mbi kID diroc Mi, tlunrng xac dinh vi tri cu ngu theo hai bd song Seine (ta ngan hay huu ngan),

G1n libI s6 phan vdi mot dong song, tinh tlnh nguai Paris cfing nhu dong ruroc, luon luon giao dong, sin sing xu6ng dUdng chong Mi, nhirng rit bee true vi h6n nhien : khi buon thl kh6c, khi vui tht eu'oi

SOng Seine ehia Paris ra lim hai phan ro ret. Khu vue hfiu ngan phia Bae danh cho nhtrng sinh hoat v~t chit (huon bin, W choi, giii trl). Khu V\tc ta ngan phia Nam, hmh danh eho nhirng sinh hoat tinh than (de tnnmg d\li hoc, de vien bao tang, noi cu ngu ella van nghe st). V~ lich sit', khu Vl$c phia Bang con giii' lai nhieu diu in ella thdi Icy thanh l~p, khu V\tc phia Tay gln li~n vdi nhung cong trinh kien true cua thoi hoang kim the' leY 18 va 19. Ngoai 0 phia Tay Ia noi cu ngu ella gioi qui t{lc va nhftng gia dinh giau co; ngoai 0 phia DOng la noi cu ngu cua nhfmg ngum moi de'n nhap CUi ngoai 0 phia B1e la khu lao dQng va ngoai 0 phia N am la noi cu ngu cua gidi khoa bang. Di dom hon, v~ hlnh ding, song Seine trong thanh phO Paris giong chiec boomerang ciia tM dan ue, khu vue htru ngan hlnh chiec banh croissant va khu Vl$c tii ngan hlnh chiec banh xeo,

Ludt nude sang Seine phil di Mng thuyen, ban ngay ngam nhin truing canh hai ben bd, bu6i t6i dung com tren nhUng nha hang di dQng. An t6i tren song nhftng ngiy cuoi thu va vao rnua dong rit Ii tho mong, ben trong im Cling vdi tieng nhac, ben ngoai we ro inh sing den rnau, du khach kh6 co tilt quen mot khung canh thin tien trong dOi.

Dije San Th\l Nhiln Au ChAu 2001

15

Loai thuyen di tren song Seine goi Ii bateau- mouche etau rudi" runt nhieu ngudi Viet thuong dich nghla). GQi Ii "bateau-mouche" VI vao cudi the' leY 19 du khach du ngoan tren song Seine bang peniche (xa Ian) qua dOng va chi danh rieng eho gioi giau eo, nguO'i binh dan che nhao Ii "bu dong nhu nuW va tit do cac loai thuyen chuyen cho khach tren song co vorn kieng ~u goi la "bateau-mouche". Ngay nay cac loai tau nay duqc trang hoang dep hen, cha dong nguai hen va tien nghi hon nen goi hi "vedette", Ban dem den pha cue rnanh til' cac vedettes nay chieu sing lui ben bo' M du khach quan sit net dep by night ella Paris tren song. Vio mua he, tit trua to'i chi~u du khach co tM nhln nhii'ng thieu nu xinh dep cua Paris phoi mlnh duoi ruing 1m dQC hai bo song.

Co mot di~u la la du ngoan tren song Seine bit dau til' By sang Dong, hrot di ben tay phai (htru ngan) va hiQ1 vt'! ben tay trai (ta ngan) dua thea lu~t di song ben Anh, Cic hang tau thuang t~p trung canh chan thap Eiffel voi nhftng ten nhu : Bateaux Parisiens, BateauxMouches, Batobus, Vedettes du Pont Neuf, He de France . .. Ngoai ra con co hang Canauxrama vi ParisCanal chuyen cM khach du ngoan tren nhii'ng con kinh dep khong kern song Seine trong va ngoai Pads nhu Canal Saint-Martin, Canal de l'Ourcq, Canal de l'Ourcq dai 108 km phia Dong Bie van thing Paris va d6i ten thanh kinh Saint Martin,

quan 10.

Du ngoan tren song Seine la d~ ngam nhin nhimg cay du bdc ngang cung nhii'ng kie'n true doc hai bo song (sf: Ian luqt du'qe gidi thieu trong de phdn sau). Paris eo Utt d 35 chiec cau Ion nho (ponts & passerelles) bac ngang song Seine, hai chie'c dung rieng cho xe dit;n (metro), s6 con lai cho xe c(> vi khach bo hanh, Nhfmg cay du nay duqc xay dungtu r;it lau nhung £1t kien c6, mbi chiec la m(>t tic phdm nghe thuar danh diu tung giai doan chuyen minh cua Paris.

Phia Tay Nam co cauGarigliano va Mirabeau, noi thi si Apollinaire dUng nhln dong miOC luyen nho chuyen tmh dft qua, nim giua hai qu~n 15 va 16. Phia Dong Nam co de cau National, Tolbiae, Bercy, Charles de Gaulle va Austerlitz phan ranh hai quan 12 va 13. Day la nhirng chiec cau rna thuyen ehd khach du ngoan khong de'n.

Cac loai bateaux-mouches, tuy thea hang tau, bit diu tit ciu Grenelle, chay doc ta ngan sau dO quay sang htru ngan de tro ve diem xuat phat.

Du'8i chan cau Grenelle la tuong Nil Than TV Do, y her buc nrong dUQc dVng truoe eii'a bi~n New York nhung nho hon ebbg 1110), m4t huang ra cii'a bi~n nhin v~ New York, trong khi birc tuong chfnh tai New York mat huang ve mtoc Phap. DQc bo hiru ngan la Maison de la Radio (Dai Phat Thanh Phip) , 0 gitra dong song Ia mot rna d1t dai rep bong cay, noi dan Parisien chay

16

H{>iAi Huu Vi~n Dl;li HQc Dalat

bQ'va dao mat, n6i li~n hai du Grenelle va Bit Hakeim. Giira d.u Bit Hakeim co mot tuong dai bing d6ng hinh mot ky S1 elloi ngua tUQ'Ilg trung cho nghe thuat dieu khac thai Phuc Hung.

Xa hon mQt chut la du lena n6i lien thap Eiffel vOi Trocadero va Palais de Chaillot, noi co b6n vien bao tang (Dinh ThV Phap, Con N gUOl, Di~n Anh va Hang Hij) va mot thu vien di~n anh, Diy li chiec ciu duqc dong khich bQ hinhqua lai nhit the' gioi, vi mbi nam co hon 30 trieu luot nglioi qua lai vie'ng dum thap Eiffei va Palais de Chaillot M chup anh,

Cach du lena khong xa v~ phta Dong, diroc Napoleon I x1y nam 1806, Ii mot chiec du nho bdc ngang song goi la Passerelle de Billy, chi' dung cho khach bo hanh.

Duoi chan du Alma la tuong mQt nguoi ltnh zouave (linh danh tran tai Algerie), dung M do mire mroc song Seine. Tren bo tii ngan la ngon duoc tu do tliong nho nhi1ng nguci khing chien Phap trong the' chien n, khong liy gl lim dep nhung mbi ngay co rit dang nguoi de'n truy niem vi lanot qu~n chua Diana til nan xe hoi nam 1997.

cau Invalides khong co g'i diJ,c sic ben canh du Alexandre ill, chiec du long liy nhit, dep nhit Paris neu khong mu6n noi la dep nhft the' gioi. Nam 1886 hoang de' Alexandre III (than phu cua hoang de' Nicolas II bi quan bolchevik Nga gie't nam 1918) d~t vien oa diu tien xiy dung chan du M t6 chtrc cuoc

trien lam toan ciu nam 1900.

ciu Alexandre ill, n6i li~n di~n Invalides ben ta ngan voi Grand Palais ben hU'u ngan, duQ'C dung tren rnQt cot sit voi nhtrng than hlnh tien nii khoa thin cung nhi1ng thuy quai; tren chop b6n tru du la oon nrong ma vang rue fO ton vinh Khoa hoc, Ngh¢thu~lt, Thuong Mai va Ky nghe, do Ia chua ke doc thin du 1<\ nhUng tt\l den cham kbac tit cong phu vi my thuat,

Hai ben cdu Concorde ta quang . tnrong Concorde voi mQt rna di Ai Cap cao Ion (do Napoleon I mang tit Ai cap ve) cung mot banh xe khdng 16 cao 60 m dua du khich len ngam nhin Paris va khach san Grignon n6i tieng, noi cu ngu cua cac tai tii' va ngh~ si quoc te' den Paris htu dien, tren bo hiru ngan, ben kia bo ta ngan U loa nhi Quoc HQi (Assemblee nationale).

Passerelle Sollerino n6i lien vuOn Tuileries ben hoo ngan vOi bao ting vien d'Orsay ben ta ngan danh cho khach bQ hanh. Nhin thap Eiffel tit cay du nay, catili quang rit dep.

Cac cau Royal vi Carousel khong Co gt d~c sic so vdi cac du vira da noi nhung ne'u so vOl cac ciy khac tai cac qu6c gia Chau Au, do li nhUng c6ng trmh my thu~t va ley thuat cao vao the ky 17 vi 18. Hai c~y du nay n6i li~n khu vue hoang gia truoc kia, nay Ii bao tang Louvre, vci khu vue nghe S1 (Saint Germain des Pres).

Pont des Arts Ii chi€c du diu tien hom toan diroc xay dung b1ng gang (s1t nung) tai Paris narn 1804. Ky

D~c San Th1,l Nhb Au Chfm 2001

17

thuat xly dung mci niy lim dao lQn tat d ky thuat kien tnic cd di€n (bang di tang vi voi) tI1.idc day va la ti~n than cua each xiy dung loai nha choc troi vi thap Eiffe!.

Di quanh dao Cite vi Saint Louis thi cac tau chd khach di nguoc lai, hrot di ben tay trai vi ht<jt v~ sang tay phai, vi ruin t\l' htOt dvOi de du Pont Neuf, Pont de Sully, Pont de la Tournelle, Pont de I'Archeveche, Pont au Double, Petit Pont d ti ngan de sau d6 quay v~ hOO ngan voi Pont Neuf, Pont au Change, Pont Notre Dame, Pont d'Areole, Pont Louis Philippe, Pont Marie, r6i trd v~ voi cac du di di qua.

Pont Neuf Ii chie'c du lau dOi nhat Paris, duoc vua Henri III d;j.t vien di diu tien nam 1578 vi do vua Henri IV khanh thanh nam 1607. ciu nay dai 275 thuoc, g6m 12 nhip, nbi li~n dao Cite vdi hai be song. Vao thoi do, day la mot cuoc each mang v~ ky thuat xay dung du vi khong co nha cira xiy dung ngay rren du gnip sV qua lai tren song va hai bo dlJ'<jc d~ dang.

Pont de Sully co mot lich sU' kha dac bier. Theo Ienh vua Henri IV vi do be? tnrong Sully tlnrc hien, cay du nay thay hai chi€c du g6 cu, qui muc nit vi Lin lUQ( bi s~p nam 1848 va 1872, g6m hai cau bang sat (159 m vi 82 m) nhung kien true rat gibng nhau, nhin xa htOng nhu mot, duoc xay dung til 1875 de'n 1876, nham n6i lien hai bo song. Tit cay cau nay nhin phia sau Nha Tho Due Ba, canh quang tit tuyet,

DQc bo ta ngan ta Quai Saint

Bernard, n:lm gitra hai chiec du Sully va Austerlitz. Be'n nay tnroc kia la mot canh cira 16'n (dai mon) diroc xiy dung duO'i thai vua Louis XIV (1643-17l5) nham ngan can dan cluing de'n day tim gi~t, sau do bi d~p bo nam 1787 d€ lrd thanh noi dao mit cia dan Parisien, dai gin mot cay s6, vdi ten goi mdi Ia Be'n Saint Bernard. Til 1975 den 1980, be'n nay mang ten la vu'on Tino Rossi (mot ca sl n6i rieng) , va tit 1980 trd di duoc bien thanh mot vien bao tang dieu khac ngoai troi vdi nhirng tac phdm 06i tie'ng bang da va bang thau dtl'Q'c sang tic vao giira the' ky 20. Nhirng rat tiec Ii mot s6 thanh phdn bit hao di den xit ve (tag) tren de bite tuong buoc ehinh quyen thanh pho Paris mang di phan Ion nhungtac pham nho di noi khac, hien nay chi con lai nhirng tac pharn km, kenh cang bang kim loai tri€n lam tren ben,

lie de la Cite va lie Saint Louis (q~n I va 4 ParisJ

Lich su hon dio nho nam giUa dong song Seine nay, Ile de la Cite gan lien vO'i lich su thanh l~p thanh ph6 Paris. Vao khoang the' ky thii tu truoc cong nguyen, mot bQ toc Gaulois g6e Celte, ngtroi Parisii, da de'n day lap nghiep va dung mot ngoi ling tho so tren hon dao nay M tranh thii dii' vi sinh s6ng bang nghe tr6ng trot va san bat ca. Vi tri ngoi lang nay trd nen quan trong trong su6t ba the' kY trlJ'oc cong nguyen khi IUQng hang hoa giao luu giua Iuc dia (nong pham cua nginri

18

H(>i Ai HU'u Vj'~n D~i HQc Dalat

Gaulois) vdi biJ bi~n (hai san cua nglim Celte) gia tang. Nam 52 truoe cong nguyen, Labienus, ehl huy trudng quan dQi La Ma vung Blc xu Gaule (Phap), danh bai quan Caulois tai Camulgene, canh Ile de France; dan Parisii phai d6t ling bO chay. K€ tit do ngu'oi La Mil. chiem dong lie de 1a Cite, ki€m soat sl,l' qua lai tren song Seine va cli danh thanh Luteeea (Lutece). Tit diu the' ky thu 2 sau cong nguyen trd di, ngu'ai La Ma chon hon dao nay lam d~i ban doanh mi~n Bie xu Gaule vi vi tri chien IUQc cua n6. HQ bit diu xay dung dinh thu, d~n dii, nha cua tren dao va md rOng do. til! sang bd ta ngan, Voi thoi gian, Luteeea trd thanh trung tam ehinh tri va thuong mai ella xu Gaule La Mi (galloremain) trong 500 nam, ngudi Gaulois tit khdp noi de'n day dung lang eanh tic nong nghiep tren ba hftu ngan, Nam 360, thong d6e La Mil. xu GauIe, Julien, t\l' xung hoang de', chon Lutecea lam de' dO. va ddi ten thanh Paris (tieng La Mil 1:1 Parisius). St! phon vinh ella hon dao nhO nay toa rQng khap noi, tit the' ky 3 de'n the' kY 5 Paris thuong xuyen hi quan cuop tit khap noi tie'n vao danh phi.

Thoi gian sau do nguai Francs, r6i nguoi Capetiens thay nhau lam chu Paris, m6i lin thay ngoi ddi chu la xiy them nhieu dinh thu moi: lie de la Cite vin duy trl vi trl trung rim va nhi~u cong s\l' phong thtl moi duoc tang Ctiong quanh dao. Phai cho de'n thoi ky Trung cs (the' ky 6 - the' ky 15), nhirng cong trmh kie'n true

kien c6 va my thu~t mdi dUQc dung len tren dao va con t6n tai cho toi ngay nay.

Dien nch hon dao nay rit nhO (20 hecta), rhuoc hai qu~n 1 va 4 , duang sa cMt hep va ngoan nghoe, do do khi vieng tham phai dung doi chan. M(,)t s6 ten duong tren dio duQ'c giiI nguyen tit thoi Trung cd, nhu Quai des Orfevres (Be'n Tho Kim Hoan) , Quai du Marche Neuf CBe'n ChQ Mdi). C6 chin cay cau bdc ngang qua dao : Pont Neuf (xua nhit, rly dung rum 1578) bang ngang qua phdn dit nho hep i':J dau hon dao, n6i li~n hai be song Seine; cau Saint Louis n6i li~n hai dao (lIe de 1a Cite va Ile Saint Louis) voi nhau: cac cdu Archeveche, Cau Doi (Pont au Double), ciu NhO (Petit Pont) va du Saint Michel noi Mn Dio Thi Trin voi bO ta ngan: cac cau Arcole, Notre Dame va Pont au Changen6i li~n vdi ba hiIu ngan, Nhting di tlch duqe tham vieng nhieu nhit Ia Notre Dame de Paris, La Sainte Chapelle, Palais de Justice va Conciergerie.

d diu hon dao v~ phia Tay la cong vien Square du Vert Galant, tnroc cau Pont N euf. Day la met trong nhirng noi huyen bl nhat cia Paris vi, thea 1m k€ lai, sau nhieu lin muon tie'n v~ Paris nhung khOng van duoc thanh, vua Henri N hua se danh mot khu dep de d€ ta On Tren. Nhi vua da chon phia diu hOn Dao TN Tran lim mot cong vien day bong mat va d~t ten la Vert Galant (bi~t danh cua Henri Iv).

V~ sau d€ nhd on nha vua, m¢t

Dijc San Th\l Nhfm Au Chflu 2001

19

tuong vua Henri N cuOi ngua bang d6ng duqc dung (j gitra cong vien, tii noi d1y co tM nhln vi: bao tang Louvre, vliOn Tuileries va canh v~t tren hitu ngan song Seine. TiJ d6 nhimg nglioi uoc muon dieu gi trong d<Ji deu 1m thdm den day du xin. N oi day cfing Ii ben xuit phat cac tau di tren song du ngoan.

Sau khi khinh thanh xong cong vien Vert Galant va du Pont Neuf, nam 1607 vua Henri IV x1y them mQt Quang tnrong khic 0 diu hon dao ve phia Dong, place Dauphine, de {;Jng con trai 6ng, vua Louis XIII. Noi nay hien nay Ii noi tu tap cia nhUng nglioi choi dinh boule vao m6i cuoi tuin, cuoi ngay va ngay l~.

La Sainte Chapelle (4 Boulevard du Palais, qu~n 1) la ngoi giio duong xua nhit Paris, duoc xay nam 1246, dung M bao tdn chiec mil gai cua chua Jesus va mot manh g6 ella cay thinh gia, Ngoi giao duong nay Ia mOt trong nhimg tuyet tic kien tnic cua thOi Trung C6 phuong Tay, noi thit duqc chieu sang bdi 15 manh kieng mau, chon kheo leo trong bon vach lu'ong, v6'i 1.000 hoat canh trong kinh thanh,

La Conciergerie (1 Quai de I'Horloge, quan 1), nim doi dien v6'i ba htru ngan, Ii mot day nha to IOn dU(jc xay cit vao gifta the' ky 14, dU(jc dung lim nha tu diu tien cua thanh pho Paris nam 1391. Trong cuoc Cach M<JOg Phip narn 1789, 2.780 nguoi da hi xU' trim (bang may chem diu guillotine) trong nha tu nay, trong do co d nhimg ngu'Oi da khci xu'6'ng cUQe each mang nh u'

Danton, Saint Just, Desmoulin... Du khich co thi vie'ng tham nhiing phong giam duQ'C tai tao ·'<.li de tUdog tu'(jng tam trang nhirng nglioi cho hi chern diu, nhft la nhung phu nft n6i tieng nhu hoang ~u MarieAntoinette (v(j vua Louis XVI), ba Charlotte Corday (ngll'di da dam Marat, ngu'ai sing l~p to baa each mang Ami du Peuple). Phong giam ba Marie-Antoinette sau d6 du'Q'c sua sang lai thanh ID9t giao dUOog theo nguyen u'Oe cua em chong ba Ii vua Louis XVIII.

Le Palais de la Justice (Toa an Paris, 4 Boulevard du Palais, quan 1), Ii mot day nha d6 S9 canh giao dll'ang Sainte Chapelle, dO'i dien vOi bo ta ngan. Duoi thOi La Ma, toa nha niy dU(jc dung lam noi xu de pham nhan va du'Q'e cac vua chua Phip thoi Trung C6 dung lam loa an eho t8i the' kY 14. Nam 1793 nhirng lanh tu cuoc each mang Phap dung lim noi xu nhfrng doi thu ella mlnh, cac t9i nhan sau do bi giam via La Coneiergerie cho b] xu trim.

sa canh sat Paris (Prefecture de Police) nam tren Boulevard du Palais va Quai du Marche Neuf, quan 1, nam doi dien voi toa an. Day 1a mot khu nha co cung thai voi Palais de Justice duoc su dl,lngtru'oe d6 nhu noi ell' tru ella luc lU(1ng an ninh thoi La Ma vi cia cac vua chua. Du'oi thai cich mang Phip, day la co quan dieutra r[t la nghiet nga de tnet ha nhung ngu'Ol chong dot Ngiy nay co quan nay la noi d1!-t van phong cia si':J canh sat Paris.

£>6i dien vOi bO hii'u ngan Ii mot

20

Hgi Ai Hllu Vi~n Dl,li HQc Dalat

benh vi~n to Ion va khi lau dO'i. B~OO vi~n nay truC1c kia la met co nbi vien, con chau nhUng ng1idi bi hanh quye't dum thdi each mang, mang ten Hotel - Dieu (Khach San cua Chiia, f treu choc nhimg ng1iai di bi hanh quye't va con cai cua ho, bi gom vao diy coi nhu 1a vao nha ciia Chua), D€n thai hoang d€ Napoleon III, theo chuong trmh chinh trang do thi cia nam tUde Haussmann, co nhi vien nay bi d~p bo d€ xay dung lai thanh mot benh vi¢n, cong trinh xiy dit til 1866 d~n 1878 moi xong, voi ten goi Hopital Hotel Dieu (1, Place du Parvis de Notre Dame, quan 1). Ben canh benh vien nay Ii cho ban bong vi chim, Marche aux fleurs et Marche aux oiseaux (Place louis Lepine, quan 1).

D6i dien vm bO ta ngan Ii La Cathedrale Notre Dame de Paris (Place du Parvis de Notre Dame, quan 4).

Nhi ThO' Duc Ba Paris duoc hoan tit nam 1330, sau hon 170 nam xiy dung, do giio hoang Alexandre TIl d~t vien dadiu tien nam 1163. Thanh duang niy 1a ffiQt cong trinh ki€n true d6 sQ thOi Trung C6, ki€u gothic, dai 130 m, r¢ng 60 m, vm hai thap chuong m6i cai cao 69 m vi mot thap nhon cao 90 m i':J giua, duqc UNESCO cong nhan 1a tii san cua nhan loai, M6i ducmg net ki€n true, m6i v~t dung trang trl trong va ngoai thanh auang Ii mot de tii nghien cuu phong phii day If tlni, Su d6 SQ vi huyf:n bi ciia Notre Dame con Ii ngudn elm himg cua

rat nhieu truyen kjch, n6i tieng nW't Ii "Th1ng co Nhi ThO Due Bi" (1831) cua Victor Hugo, sau nay auqe t6 hop Walt Disney vie't thanh phim hoat hoa. Nam 1804 hoang d€ Napoleon thu sic. Nam 1970 dim tang ciia c6 t6ng thong de Gaulle diroc td chuc trong thanh duang nay.

Notre Dame dUQ'e xly dung tren mOt ngoi Mn c6 cua ngudi La Ma co ttt the' leY thu 3, dum them Parvis (phan dat dung lim san truoc thanh ducmg) Ii nlnrng dUO'ng si vi nha ctta thoi gallo-romain. Bao tang vien Notre Dame, e~OO giao du'ong, tnmg bay nhtrng v~t dung galloromain thu nhat au'qc trong de cuoc dao bm khao c6: dau tich xu'a OOat cua dao Cong Giao tai day Ii mot chen rUQ'u bang thuy tinh each day 1.600 nam. Tren Parvis Ii tam bi€n ghi cay s6 0, noi xuat phat moi khoang each tit cac tinh vao Paris hay ngu<;tc lai, vi cung Ii ridi chim b6 cau tu t~p ChO' khach cho rut banh nil kho . .. tren tay.

PMn dat phta sau Notre Dame la mOt khu YUan nho, Square JeanXXIII, tu'o'm tat va sach se, duqc dung lim noi nghi. chan va hong gi6 song. d cu6i hon dao la Dai tUdng niem nhtmg ng1iO'i hy sinh va bi aay dum thOi Duc Quoc Xi (gan 200 ngan nguoi bi thiet mang), noi day chon cat xac mot nan nhan di day vo danh. MOt khu vue trang nghiem dn duQ'c ton trong.

Ile Saint louis thuoc quan 4 Ii mOt \1 dat ndi len giua song Seine, canh dao Cite, rong 4 hecta, Hon dio

D~c San Thu Nhin Au Chau 2001

21

nho nay duqc n6i lien ven hai khu V1Ic ta va hftu ngan boi nam cay du: Pont Saint Louis (da noi d phdn tren), Pont de Sully n6i li~n hai bo song Seine; Pont de La Tournelle n6"i li~n khu V1Ic tang;.tn; Pont Louis Philippe va Pont Marie n6"i lien khu virc hiru ngan. NgU'oi Celte, La Ma, Gaulois va Francs truoc kia su dung u dat nay nhu mot khu vue trong trot va chan nuOi. De'n giua the kt 17, khi dan s6 Paris len cao, kien tnic su Louis Le Vau duqc giao xay dung mOt khu nha d sang trong, tit do ~ Mt nay mang ten thinh vi. vua sing 13p (Louis XIV) va trd thanh mot hon dao tho mong, noi cir ngu cua nhii'ng ngudi giau co va tieng tam, voi nhirng con duong nho mQt chieu, Khach san de Lauzun diroc Le Vau xay dung nam 1656 cho Charles Gruyn des Bordes, mot nha buon ban sung dan giau co, sau do bin lai eho cong tlfoe Lauzun narn 1682, eho ba tuoc de Pimodan nam 1779, r6i eho nhi suu tim sach qui Jerome Pichon nam 1842, vi tu 1928 Mn nay 1a tii san cia thanh pho' Paris;

ngoi nha nay d1 don nhan nhirng van nghe sl ten tu6i nhu Charles Beaude1aire, Theophile Gautier, Rainer Maria Rilke, Walter Sicker, Richard Wagner . .. Ngoai ra con co bao tang Adam Mickieviez, mQt ng\toi Ba Lan sinh s6ng tai Paris via th~ kt 19, duqe con cua ong thanh 13p nam 1903, luu tm nhimg rae phim van hoa, nghe thuat vi chlnh tr] cia cong d6ng nguOi Ba Lan ti nan,

Nhung Paris khong phai chi co the, . hai ben bo song Seine con hang tram cM d€ tharn. Nhung phai tam biet noi day VI mot thieu nu kieu di~m khong th~ khoe Mt tii sic cua minh cho moi.nginn xem. Khach du lich phli t\1' di tim 1;1Y va chiem hOO nhUng kt niern cho rieng chlnh mlnh. Ti ngan song Seine Ii noi tv t3P cua nhtrng trai tii gai sic. Hftu ngan Ii nci tnmg bay nlnrng tii san vi di tlch qui bau nhat cia Paris. Tuy may min cua m6i nguO'i rna hit giJp hanh phUc ..

"goyin Vein Hoy. K 8

22

HW Ai Hii'u Vi~n f)~i HQc Dalat

mu lni sam ijIrZ!ug ijIrtu4 (?)

fnt bai fonu 40ii blu4 4i~u f40'i it ~i~f ~alU

San kill Hiep dinh Geneve nga y 20.07.1954 phan chia nude ta thanh hai mien Nam Bac - trong tlnrc te ill hai qu6c gia doi l~p - moi 81,1' giao thu'elng c6ng khai giua Bac va Nam b! hoan toan gian doan, Liic ay nhieu ngu'oi nhac lai mQt bai tho chu Han co tinh each sam leY va cho r:ing rae gia la Trang Trinh N guyen Binh Khiem, mot nha tien tri tnt danh sinh 0 nude ta vao the ky xv (1491-1585). Ba i tho nhu sau :

tJ if,ti ! 7U 4¥t¥ti;,10 t~ ...

( Dich nom: Than oi ! Slj doi nhu beo troi ... ) ?e- 2Ue 44 tMt tkU t~ ~ 7

(£luang sAt noi hal inien Nam Biic baa gio rnoi luu thong ?) ~.i'~~~,_~~"

(Can cao tron trong nul, long trAng toat.) '7::",,10 e«: kit ~ ~ t«U ~.

(Can ca klnh d nqoai b~ rnau chay do.) ~e ~ ~ ~,ekeK'~ 11k,

(Can ga gay 0 diy nqoc thl trdi nghieng ve phuonq BAc) ?ftuu ~ t-t- .(tt.t" "'44~ did .(~.

(Can trau uong nude d rUQng xanh thl mat trdi dung a phUdng dong) 7~ .t4t liH9 t4t 4¥ td' ~"'9 :

(Hay doi chunq nao can chim Ling tdi, su ta vung len) 7ee ~ tAWt. 4 tkU tid ~ !

(NMn dan khap ndi S6 dLi<;fC huang nqon gi6 thanh blnhl)

Dac San Thu Nhan Au Chan 2001

23

Phdn ung dilu tien ciia cluing toi khi nghe hai tho nay IA ngl'1 rang co mt)t nha tho kiem chiem tinh hoc duong thci dii rmron danh cu Trang Trinh dE dira ra mt)t s6 ue doan v~ tMi cuoc. TII-i sao '! Chinh vi me gia dil noi tdi mQt sl! ki~n rna nhiing ngu'Cli sO'ng a the' kY xv, ngay d Au CMu, cling khong the muong tUl1ng n6i : d6 la kY thu~t giao thong b~ng hoa xa tren dudng sat. Neu qua thuc cu Trang Trinh dil sang tac bai tho nay thl tai tien tri ctia Cu dang coi Ia sieu pham, hon cit cac nha tien tri ngoai quO'e nhu Luu Ba On hay Nostradamus.

Dil 47 nam tr6i qua tiY hic bai tho nci tren dUQc ph6 bie'n. Du tac gia khong phdi Ia ~ Trang Trinh chang mla, 13 v"ln co thG dO'i chieu nhung di~u tien doan trong tho vdi nhUng bien cO' quan trong da: x§y ra d nuoc tao Ne'u co nhitng s~ phu hop, ta co the tip dung 1l'1i khuye'n cao ella c5 nhan : "D:l tin di~u tru'dc.it nh~m di~u san ... "

1. Cau thu nMt co tinh each mQt suy tit triet 1:9 v~ s~ ddi. Tac gill vi sl! ddi nlnr dam beo troi (binh bdng) . Hlnh anb nay khie'n clning toi ngbi toi cau tho ella Cl,I Nguyen Du trong truyen Kieu :

tBinii 6O'ng mift nude cfu1n may, 'iJem lim suttng tuylt, ngdy ngdy

. ndng mua !

Cau tho noi len n6i gian truan oia nbUng ke khong con noi mrong tua , sO'ng phieu b~t nay day mai do ... D6 lit tlnh canh ella nht1ng co gai giang h6, s6ng trong hi~n tai , con ngay mai thong biet se ra sao. Do eiing Ia tam

trang cila bie't bao "thuyen nhan" khi rdi bd que lnrong de hy vong lam lai cuec ddi noi da't khach . MQt ni~m hy vong mong manh, MQt n&i 10 budn rna chi nhftng ai da kinh qua mdi cam th(y tha'mthia ...

Nlnmg hinh anh beo trci dii gan li~n vdi lich Stl ciia dan tQc Vi~t tiY ngay co cuoc xudng hoa blt hd giua su than Trung Hoa va Cl,I Phung Khifc Khoan (?) v~ cai ye'u va cai manh cda blnh bdng. Trong khi su tban Tmng Hoa, ngao man, vi dan tQc 13 nhu mQt dam beo lenh denh tren mat nude, chi dnm(>t tr~n cuong phong thai tiY mi~n B.Ic lit trOi rat ra ngoai be', khong tim thty ntra :

'iJl1i tfi? trong tliiin pfwng {(fii de.

'T do quy Iii lidi ti¢n nan tdm. . .

thl nha tho dai dien nude ta da tra Wi mQt each hien ngang : Dam beo lien ke't eh~t che vdi nhau (doi diep lien can) tao nen mQt thanh trl kien c6 rna nlnrng dotsong ngan trung thong pha n6i, bang van con bao tap khong thi nh~n chlm ...

'T1i.iin trzlng fang tta tfidnfi. nan pM ! qJ qn. frl!n pfwng suy vinli 6dt trdm !

Phdi chang trong bai tho slm k€ tren, cu Trang Trinh hay nguCJi muon ten Cu da: linh cam site manh ti~m tang cila hang trieu nguCii dam cu tir Bac VaG Nam sau Hiep djnh Geneve 1954, ciing nlnr cila hOO hai trieu ngu'C1i Vi~t dang sinh sO'ng d quoc ngoai VI hoan cauhchinh tri ?

2. Cau tho thU' hai "Nam Bilc ha thcri thie't Ii? thong", neu Ia cua Cl,I Trang Trinh, thl da: to ra cit chinh xac,

24

Hi)i Ai Ht1u Vi'fn D;;ti HQc Dalat

VI khong uhimg CJ;l dii doan tnrdc ill se co mgt duong hoa xa xuyen Vi~t va con duong ml y tdi mQt thoi diim khong thi tiGt lQ - vi thien co ba't khii li,lu - se bi gian do~n,tl1(}ng chimg khong thi n6i lai. N€u tac gia bai tho khong phai Cu Trang Trinh, thi vi nay dii neu mQt cau hdi di tra l(1i trong cac cau tho k€ tie'p. f)i~u quan trong d6i vdi clning ta, ill nhdng di~u tien doan trong cac cau kG tie'p a'y.

3. Cau thu ba "R6 in son trung mao t4n bach" neu HI cila Cu Trang Trinh thl qua la mQt l<'1i tien tri dang kham phuc vi ngay tii' the' leY XV, Cu dii bitt trudc J.a nu'oc ta se c6 mQt nguyen thll la'y ho J.a H6 .

N €u Ia ffiQt nha tho mu'<1n ten Cu Trang Trinh thl vi nay d3' doan tnrdc Ia H6 Chi Minh se phil s6ng tr6n tranh trong rirng mii. Ma st! thuc da: dung nlnr vih ! Trong hie khang chien chong Phap, ho H6 da luon luon phil tron tranh it mi~n Tlnrong du Bilc Vi!,!t de§' khoi bi phi co hay quan nhay du PMp ta'n cong ba't thh. San nay, khi xung d9t vdi Hoa Ky, ho R6 v~n phai tr6n tranh vi s<1 phi cd va bi~t kich My ta'n congo LIIc ho H6 tU trAn ( 1969 ), chien tranh v~n chua ke't tlnic : nhu v~y ong ta khong ch€t vi born dan mit Iii che't gia (long tnlng toat - mao ~n bach) 1 Co ngu'oi cho rAng chit "mao" Iii am chi Mao Trach Bong. Chung tOi khong d6ng y vi bai tho noi v~ cac bien c6 chinh tri it mrdc ta, khong lien can gi toi Trung Qndc .

4. Cau tha tit "Klnh en hili ngoai huye't Iuu Mng" co thi giai thich ba

each mac dli ca ba each d~u co diim urong d5ng 111. bai tho am chi viec My dii dung phi co din cll' it hili ngoai di nem bom tren da't nude tao

• Cach thti' nha't cho Mng I(1i tien tri nay phil hop vdi bien c6Vtnh BrIc Vi~t dii dua toi quye't nghi cda Quoc HQi Hoa Ky cho phep T6ng Thong My can thiep bAng quan st! d Viet Nam.

• Ca ch thll' hai cho rAng ea u tho nay ap dung cho viec f)~Tha't Ham BQi ciia Hoa Ky tra'n dong ngoai khoi Bong Hai di yim tro cac cuoc hanh quan ciia linh My tai Vi~t Nam .

• Cach thli' ba cho rhg IC1i tho ap dung cho viec Hoa Ky dung phi co kh6ng 16 B.52 din eli' a dao Guamnem born doc du(1ng mon H6 Chi Minh Iii. duong rna Hi! Nqi da: dung d€ dua quan dQi va khi gidi vao mi~n Nam. Diiu sao nha tho drI doan tnrdc lit co cudc chien tranh My - Vi~t .

5. Cau thli' nam "Ke minh ngoc thu Thien khuynh Bile" co Ie noi v€ viec HQi nghi Paris cimg cac cuoc m4t dam ghla Kissinger va U~ Bti'e ThQ da: dna tdi vi~c ky ket Hiep Dinh nga y 27.01.1973, mQt hi~p dinh hi€n nhien dem lai thang 1qi cu6i cung cho nha c~m quyen ct)ng san Bile Viet. Sit elI n6i tdi ga gay (ke minh) la vi nude Phap v<in dung con git tr6ng lam bi€u nrong (coq gaulois). Trong su6t tMi kY chien tranh My Vi~t. PMp Iuon luon benh phe Viet Cqng !

6. Cau thti' sau "nguu ifm lam di~n nh~t ehinh dong" rett kho giai thich. T1;\i sao lai noi tdi con trau u6ng mrdc it rucng xanh va m~t tr(1i dung v! ()

D~c San Thl,l Nhiln Au Chau 2001

25

phuong dong? pMi chang diu nay am chi vi~c nba dm quyen Ha NQi dung vo ll1C th6ng nhit hai mi€n Nam Bife, kbitn giang sdn thu v~ mQt mOl vdi Ha NQi ta tlnl do ? Chung toi mong rling sf: co vi dQc gia cao minh chi giao cho clning toi v~ diu tho kho biEu nay.

7. Cau thu biy "Tnrc dai u'ng lai su' t1i' tlnrong" theo thiin y cna chung toi, rit quan trong vi ap dung cho nhii'ng bie'n ciS mdi xay ra va dang tiep tuc xiiy ra d' mrdc tao Chim ung ta qu6c huy ella Hoa Ky:

Trung tuAn thang 11 vua qua, ong Bill Clinton chinh tlnrc vieng tham Vi~t Nam. Day lil IAn dh tien co mQt vi 1'6ng Thdng Hoa Ky dirong nhiem - mac du sap man nhiem - tdi tham mroc ta mQt each chinh thuc. Nlnr v~y la eon chim ung dll tdi,

Cau tho n6i rAng su' tli' sf: vung d~y : ngu'f1i ta thu'ang cho dng con sn t1i' lil bi€u nrong cua Anh QuO'c. Ta thita hiiu mrdc Anh kMng co lien lac chinh tti gl vdi Viet Nam : eMe chAn s11' til' n6i 0 day khong am chi Anh Qudc, Theo clning toi nghi, tac giii bai tho dcr choi chtr, ghep hai til' "su" vii "nf": thanh ten mQt con v~t khil tiy trong chO'n son liim M diSi chieu vdi con chim img uoi trong eau tho, SU' co nghia la s11' ph~.lil th~y, la ngu'ai dong vai truyen dao, Tn la d~ tli', Iii hoc tro, ta tin d6 cac ton giao.

Sit tu hop thanh mQt cQng d()ng tinh tMn di nghien ciiu, phat huy, bao v~ va truyen M nhil'ng giao If, nhfmg clni thuyet, nhtrng tin di~u ... noi chung lil nlnrng gia tri tinb th~n d11'<,1c coi 1ft duoc thieng soi sang nhan loai dl titn tdi Van Minh. Do d6 ta co thi coi lil danh

tit "su ttl" am chi cac giao hQi - tilt ca cac giao hQi du lit PMt Giao, Ky To Giao, Cao Bai, Hoa Hio, Tm Lanh,

"Su tIT thucng" phdi chang am chi viec cac ton giao dang lien ket vd'i nhau, phat dQng mQt phong trao rqug ldn dl tranh diu cho quyen t11 do hanh dao vii nhan quyen n6i chung ? Danh tit su ttl co thi ap dung ca cho cQng d()ng hoc du'{Jng g()m giao Sit, giang su', nhan vien kMo citu cung hoc tro ciia ho Ba y Ja uhUng phh tIT co nhiem vu hoc hOi, bao v~. ph6 bien chan If khoa hoc, su thtt lich su cdng nhu nhttng nguyen tic sieu vi~t du<,1c coi Iii n~u tang tinh tbtu cda van minh nhan loai va cac n€n van hoa dan tQc. Cong d6ng hoc dU'{Jng - d~c bi~t In cQng d5ng dai hoc co mQt truy~n th6ng b€n vitng Ia tha thie't gift vUng s~ dQc ~p ella minh dO'i vdi nhUng chinh quy€n dirong thoi : chinh vi the rna cac bao clnia nlnr Un Thuy Hoang dii thKng tay "phh tlnr khanh nho". Danhrang cmrng quy~n co thi sat hai, co thE giam c§m hay hru d§y mQt s6tri thUC nlnmg lim sao tieu di~t n6i nhttng tu' nrdng do ho truyen ba ? Ngay xua, vdi ky thu~t truy€n tin cue leY tho so con khdng lam nai viec nay ! Trong ky nguyen each mang tin hoc hien th<1i, vi~c d6 hi€n nhien khong th€ lam du'<,1c. Neu liti tien tri k€ tren Ja dung, ta co thi tin dng r6i oay phong trao dbi quyen t\l' do ton giao se ph6i hop vdi phong trao hoc dU'ang doi hU'dng quy~n t~ do hoc hdi. Va kinh nghiem cac nude Au A cho thily rhng khi bie'n eo' nay xdy ra, khong mQt ehe' dQ chuyen chinh nao co thi t()n tai ...

26

HQi Ai Hiiu Vi~n D~i HQc Dalat

8. Cau tha tim - cung Ia can ke't"Ttl plnrong thien ha thai bmh phong" mang lai cho ta mQt ni€IIi hy vong : bien c6 "su til thu<Jng" se khong gay rOI loan m.3. trai lai se md duong cho mQt thi'1i kY thai bmh thinh VU\1ng. Bay Ia mQt co hQi d~ chnng ta suy tU v~ bai toan hoa blnh d Vi~t Nam hi~n th<'fi.

000

Ai cnng bie't a Vi~t N am hi~n thoi, n~n ~t tI! cong cQng dua hoan toan tren bl'} may cong an va bQ may nay do Bang Cong San rulm cM"c M bao v~ n~n chuyen chmh c1la Dang. Cdng an d moi dip - d;'fc biet d cap phu<'fng. xa, la nci tie'p xuc thU(1ng xuyen vdi nhan dan - luon luon vien cd phuc V1J NM Nude va thihanh lu~t phap qu6c gia. Nlnmg theo Hie'n Phap hi~n hanh, Dang giu dQcquy€n lanh dao, Dang dftng tren Nha Nude, Con lUi}t phap qu6c gia, trong thl!c tc!, d~u Ia quye't dinh ciia Bang. Do d6, cai gl goi Ii tr4t t~ cong c{ing cluing qua chi 13 mQt tM kY lu~t do Dang CQng san d4t ra nhltm thl!c thi quy~n chuyen chinh cila Dang, - n6i IDqt cachcu the ta de bdo v~ uu quy€n. dia vt.xaMi cung the'l""c cda cac dang vien ..

Dudi mQtche'dQ nhu v~y, cac dang vien co thiyen tam tam b4y, yen tam tham nhung, Vi~c tai ~p thi tnrong, hQi nh~p kinh te' toan du mang lai cho ho ly do ehinh dang di lam gUfu cong khai, khdng dn Mu diem nhu trudc, Ho cung doi dan clnl boa nhung khong phdi la dan chii hoa cbe dQ dl toan th€ nhan dan duC1c hudng quyen t\l' do cong dan, rna la dan chU hoa t6' chuc

Bang, Ii giam bdt quyen cda Trung Uong de cac uy ban Dang it dia phudng co the "lam mu'a lam gio", Rut cue m6i tinh, mili buy~n, mili lang e6 the ban hanh nhUng thil~ rieng, nhi€u khi trai vdi lu~t chung cila qu6e gia ! Dan s6 nude ta dei len qua 76 tri~u ngu(1i; theo th6ng k€ chinh thae, t6ng s6 dang vien Bang CQng San khong qua 2,3 trieu, V';y rna thiiu sO' 2.3 tri~u cong dan nay 1.11 danh eho mlnh moi quy~n hanh, 1\11 l(>c. min nhien hi? dei bie'n thanh mqt ling ldp "quy tQc" mdi, "quy tQc do, vdi nhUng tjpbli, rihUng quan lai, tudng lanh do". Hen 73 trieu cong dan ngoai Dang chi la nlnrng "pho thu'<'fng dan", nhUng ke "th;lp c6 be mieng".

Nhifng ai bitt than phan, bao sao nghe v~y, thi mdi c6 th€ an cu lac nghiep, hay dung hen "an Mn lac dao". An bitn vi ngheo nan ta tinh trang chung, con lac dao day Ia vui cai ehU nghfa Mac Lenin, gia vi them "m6n s6t tu nrdng H6 Chi Minh" !

Nhii'ng ph~n tU' khon ngoan, "bie't di~u It, nghia ta biet "moe ngoac", kheo ninh bi;1 cac can bQ thl co the hy vong duqc ban on, dU'qc phong btu, co khi lam gi~u, c6 khi con dU\1c b6 nhiem vao m{lt sO' clute VJ;l c6 danh nhu'ng khong cO tlnrc quy~n.

'Irai lai, nhUng ke bndng binh, mu6n bat chtrdc cac nude dan clni Au My, doi hu'dng quy~n tI! do, doi lam chU th~t s1,t da't nude .. , ill nhien ta nhilng ke mu6n pha hoai n~n tr~t tl,i cong cQng hien hUn. Neu ho chua lam loan thl cung Ia "giac ti~m tang", VI v~y dn phdi nghiem tri !

Tren day, cbting t6i da rihcic lai

D~c SanThv Nhftn Au Chftu 2001

27

nhtrng lu~n dil$u ma Bang Cong san Vil$t Nam thuong dua ra de bien minh cho chinh sach ella Bang. Chinh sach {{y khitn cho mrdc ta "tuthau" tham hai ra sao, so vdi cac nude van minh ? Bi~u nay ai ding ro.

Trong bai nay, cluing tOi chi ban v€ m!')t diim: Vdi mQt duong 1O'i nhu'v;l.y, li~u rang Bang CQng San eo thi mang lai cho quoc dan nSn hoa blnh ai na'y d€u md irdc khong ?

Cach day viti nam, da eo nlnrng vu nong dan n6i loan 0 Thai Blnh, a Xuan L(k V.v. Nhiing vu nay cho th{{y Ja dan que btt man vi phai dong gop qua nang n~, trong khi cac can bQ Bang l<ji dung chuc vu lam gih rieng cho ban than va gia dmh. Bang O)ng San eo thi gidi quy€t nhftng vu nBi loan {{y khOng kho khan l~m vi do la nhttng vu xung dQt xiy ra trong khuon khB ella eM d¢ : co the lip dung nlnfng bien phap phil hop vdi lu~t l~ cila eh€ d¢ de xoa din sf{ bilt man ella ndng dan, de ap dao nhUng ph~n tU birdng binh, va ntu dn thl de tritng pha t nhftng can bq da sai him. Nhifng vu nBi loan nhu' v;}. y, du eo anh hudng ve hiu v€ dai - eh<1ng han giup cho nhan dan 9 thuc quyen lam clni thuc s1,l' ella mlnh - , trong ngdn han, dura the gay nguy khan cho cht dQ. Nhftng kl~ n6i loan, san khi du'<je chinh quyen xoa diu, lai tra v€ cuqc s6ng yen l~ng eO' huu. Khong ai doi hoi phai cai t6' che' dQ, thay d6i chinh quyen !

Trai lai, nhfi'ng vu xung dQt mci xli y ra va dang tie'p di8n, co mqt clm quan trong chien hroc rat Ion vi lien can tdi n€n tang tinh thin ciia cht d(l cong san Vil$t Nam. Khl cac tin d6 Ph4t giao, Ky

To giao, Cao Bai, Hoa Hao, Tin Lanh ... d6ng tam doi hdi quy€n tr{ do hanh dao, quyen lam chil va qulin 19 tai san, da't dai ella giao hQi , quyen huifn luyen cluing sinh, dao tao giao s1 ... viec nay co nghia Ja ho da: khdi sf{ mQt cuoc Mn tranh toan di~n v€ 9 tlntc M.

eli gl ma cac tin d6 ton giao do dang doi chinh Iii sl! bai bO ehe' dQ chuyen chinh ciia Bang CQng San. Ngudi e(lng san co qnyen khong tin Troi, kh6ng tin PMt, khong tin Chua, khong tin tM'n linh . . . Nlnrng kheng the biit cac tin d6 ton giao lam trai voi giao 11 va leY lu~t trong giao h(>i cila ho, Khong the vien 19 do la viec ton trong cac giao 11 va leY luijt ay eo the gay r6i loan cho n~n trljt tl! cong coug ! Vi nhu ta da bitt, cai gi goi Ia tr~t tr{ cdng cQng ay chi J.a n~n tr;l.t tl! e()ng san thea dung ehtl thuye't Mac Lenin.

Do do, tnrdc eUQc tranh diu ciia cac ton giao, Bang CQng San chi co hai thai dQ :

* Hoac la thllng tay dan ap nhu' thi'1i Stalin it Lien Xo;

* Hoac Ia ehtp nMn su hieu huu ella cac ton giao de tra lai cac giao hqi nhiing quyen duong nhien cila ho.

Khoi din noi la trong mol tnrong quoc tt hien thO'i, thai dQ thu nhit khong thi eo du'<je mfa. Chi eon thai dQ thu hai. Ntu chon dltCing 16i nay rna kh6ng thanh tlnrc, chi tim each "mua" su yen 6n trong giai doan, thl bai toan hoa binh vh con nguyen ven. Ngon hi'a bat man viin tiep tuc chay am y : h8 co di€n kien thuan lei, xung dQt se bung nB.

Nhung nguci c¢ng san c6 thi cal lai

28

H9i Ai Huu Vi?!n D~i HQc Dalat

nhu sau ; s6 tin d6 cac ton giao hi~n hiiu 0 Vi~t Nam du dong dao vdn chi Ia mQt ti l~ nhi) ciia toan dan. Nhu vi).y co mQt da s6 dung ngoai cac tOn giao, Dil ehik gl ho nghe theo lCli keu goi ciia cac giao hQi va chii tnrong bili bO ehe' dQ ehinh tri hi~n thoi ?

Chinh vi the ma chung toi tin rling hoa blnh se dat dU',!c khi t:tng ldp thanh thie'u nien nhap cuec. N6i ro bon khi "s11' nt" hieu theo nghIa cong ddng hoc d11'Clng, vimg len dbi 14t d6 ehe' dQ dQc ton ciia ehtl thuye't Mac-Lenin.

Theo S\1' phiin tich cua chring toi di€u nay kMng pMi Ii mQt me 11'oe vifn vong rna l;l mQt bie'n chuy€n dang d'y ra va nga y cang ro net. Chung toi da: di tdi ke't lu4n a'y sau kill t6ng hop mqt 86 nh4n dinh ,

• rth4 n dlnh ther nhat :

"Trqng sl", hay muon blin tGng h~ptri there thanh m~t doan tay sal ngoan ngoan.

Thai d(> e6hiiu cda Dang CQng San Vi(:t Nam dO'i vdi Mng ldp tri tlnrc ndi chung va d6i voi eQng ddng hoc dU'Cfng noi rieng lit mQt thai dQ nghi Icy. Trong khoang 1945 -1954, khi con phai chong lai mnu toan tai 14p ehe' dQ thuoc dia ciia doh quan vi~n chinh Phap, bQ may tuyen truy€n cda Dang khong ngdt lCli ke't t9i b6n thanh ph:tn "Tri, PM, Dia, Hao", to' cao nhUng thanh ph~n ify d€u 13 phan each mang, sAn sang c9ng tac vdi de' qudc, Dr nhien, nha citm quyen eQng san ap dung moi bien phap thieh nghi d61o~i tnr d<in diln nhUng tri tlnic khoa bang - do PMp dao tao - khdi h¢ thong giao due.

Sau nam 1954, vien Iy do chong My, Dang Cdng san tifp tuc thi hanh chinh sach leY thi dO'i vdi tri tlnrc, Nhiem vu cua h~ thO'ng giao due h9C d11'Clng chi lit dao tao nlnrng can bQ ding nlnrng chuyen vien de phuc VlJ. "t6t" trong kbuen kh6 che dQ xii hQi chii nghIa. Dang neu eao khiu hieu : "Hdng con hen chuyen". Vdi kh.fu hieu nay clnrong trinh giang day 0 cac cap tiEu va trung hoc phai lnrdug u'u tien vao viec truyen M nhitng tin di8u co ban ciia clni thuye't Mac - Lenin. 0 cifp dai hoc Ii noi dao luyen cac chuyen gia va tri thuc, thl bien phap chon loc dU',!e ap dung ngay tit ngudng cira : chl nhttng thanh nien nao du di€m chinh tri - nghla lit "co ve" eha'p nhan vo di~u kien che' di} eQng san chuyen chinh hi~n hanh - thl mdi dl1l1C ghi danh, Nh11' v4y. kill t6t nghiep, ho se la nlnfng ph:tn tit kha tin co the giao pho trong trach di~u hanh bQ may nha nude.

Ne'u trong thdi leY ehitn tranh, nha e~m quy~n cong san phdi tich eire nang do cac qudn nhan, danh cho ho moi u'U quyen, thlsau kill chien tranh chdm drtt, ho dan din phdi nlnnrng chIS cho nhfrng ke co hoc bam cao m4e d1i khong co thanh tieh chien difu, Chinh vi v~ y, tit th~ P nien 1980 tro di, bQ rna y tuyen truyen ciia Cong San khong ng~n ngai vinh danh nhUng tie'n si, pho tien sl, thac S1, kY s11', Me si.v.v, do ehe' dQ dao tao ho;)c t6t nghiep () cac nude cQng san nlnr Lien XO, Trung Hoa, Dong Due ...

Dai HQi leY VII cila Dang h9P trong thang 6 nam 1991 ehinh thuc d;}:t nguyen hlc lien minht'nong c6ng tri''. Gian tie'p che dQ eQng san dii phdi trd

D~c San Thy Nhan Au Chau 2001

29

lai truyen tho'ng b~n vii'ng eua dan tQc ta Ia "Trong si".

Tai sao? Chinh vi do'i vdi qudng dai qulin chung, cac tri thtic khoa bang V§n diroc coi Ia dang tin hon nhiing can bQ khong bAng ca'p. Do do dii xiy ra hi~n nrong ill nhi€u can bQ ph1;1C V1;L trong cac nganh hanh chinh, kinh te'. thong tin, v.v. da: v~n d9ng va du<?c phep ghi danh hoc Dai Hoc trong nhirng lop bu6i wi. Khdi coin noi Ia khi thi to't nghiep, ho dtt<,1e hudng nhi€u sl,f d€ dang. Tlnh trang lam phat hoc ham xuit hien. Di nhien nhUng "tri tlntc khoa bang" nay luon luon tim each bao vl$ nhiin hieu "khoa bang" cila ho, va co xu hudng "bat chudc" 1€ lo'i suy tu, ngon ngll bien lu~n cila nlnrng tri thuc du<,1C dao tao 0- cac mrdc Au My. Day qua ill mQt thu "di€n bien hoa blnh" do chinh h~ lh6ng c(ing san gay nen ! KMi c~n noi 18. dien bitn nay co anh htrdng tnrc tie'p d6i vdi dia vi d<)e ton rna Dang C(ing San mu6n danh cho clni thuye't Mac-Lenin.

Lam sao cac tri tlnic khoa bang "nqi hoa" khong bi dao dQng khi tha'y nhung nha khoa bangd qu6cngol.li vach r6 nhi€u sai Mm va thieu s6t ciia eM thuyet a'y ? D6' ngan ngira nguy co phan dQng, cac tanh 11;1 cong san dii dung bi~n phap "hu doa' : nhiing ke "cung d~u", dam cdng khai chi trich, hoac c6ng khai hoai nghi gia tri khoa hoc cda clni thuyet Mac Lenin, thl cho du co nhieu tu6i dang, va eo hoc him cao, vh bi tnrng phat nghiet nga. Ngoai viec bi b(\ may tuyen truyen ella Dang phi bang, hOi nho ... ho con co th~ hi cong an thim vin, bikham nha, bi ca'm doan lien lac vdi be ban,

thrill nhan, Co nguiJi da bi dua ra toa an d~ bi ket t(\i "toa ~p vdi cac ~c IU<,1ng thu nghich (1)". Cong An khong ng~n ngai nguy tao tai nan hru thong di! gay thirong tich cho nhtrng ph~n til' "ba't hao" nay!

Hi~n nhien, Dang C(\ng San Vi~t Nam dii ap dung chinh sach quen thu(\c la "cay g~y vdi cd cit r6t" :

Dang mu6n bitn ffing lop tri lhuc thanh m(it dean tay sai ngoan ngoan ph1;1C v1;L giai ca'p c6ng nhan viln dircc coi Ia ndng rot cua che' dQ. Ai biet an pMn thl dU<Jc wang tlnrdng, Ai co xu huang chdng d6i thl bi tra d~p.

Vdi chinh sach nay. Dang Ct}ng San eo thl trong c~y it clng ldp tri thuc dl bdo v~ ch€ d(\ khong 1

Ta co quy~n tin rang da so' "tri tlnrc khoa bang" ph1;1C V1;L trong bt) may hanh chinh va cac xi nghiep qu6c doanh chi trung thanh "ngoai mieng" vdi che' M rna thoi . Trong tham tam ho thong con tin wang mQt each cudng nhiet a clni thuytt Mac-Lenin nua. N€u thiJi cuoc thay d6i, ho se san sang gia nMp hang ngn nlntng nguiJi clnl tnrong eai each. nhu viec nay da xiy ra d DOng Duc, TI~p Khac, Hung ga ri, Ba Lan, v. v,

.. fth4n 41nh thit hal:

xu huonJ caa glvl tri qavc n~1 muvn b!4ZU 19 Y chi tf{ do. h9 fa chan ngay nhang Iu~n flto tayin troy'n cO' hUG cia Cqng scin. Tirong lai ella ch€ d(\ chinh tri, a ba't eu mrdc nao, d€u tuy thuec a thai dg

ella fflng lop sinh vien, hoc sinh. Tai sao 1 Chinh VI ho se 18. n6ng edt ciia xli hQi nrong lai. 0 cac mrdc c6 nhi~u

30

H9iAi Huu Vi~n Dl.li HQc Dalat

nguoi tre tu6i, di~u nay ra't quan trong VI anh hudng cua cac the" M tre se bi€u lQ mau chong. Do la truong hop cua Viet Nam (qua mra dan so nude ta hien thdi chua tdi 30 tu6i). Thea nhan xet cua nhieu nguoi vo tu, co dip luu tni d Viet Nam nhieu thang lien, va tham quan d ba mien Bic, Trung, Nam, tht cac hoc sinh trung hoc cling nhu sinh vien dai hoc khong con coi viec hoc chii thuyet Mac-Lenin la mot di~u thich thu ni1a. H9 khong dam yang mat trong nhi1ng gio thuyet giang nay, nhung chi h9C chieu 1~ M du di€m len ldp hay t6t nghiep. d c:fp dai hoc, nhi1ng lop tharn ciru tri{t thuyet Cac Mac thua thdt hoc vien, trong Iiic cac men ngoai ngtr, tin hoc, quan 1<; xi nghiep, v.v sinh vien chen nhau ghi danh ! Ne'u co thoi gio ra nh rang va co phirong tien, ho thich tieu khien giong nhu thanh nien cac nude "ur ban" Au My ... Dau la "can nguoi xii. hQi chu nghia" rna cac lanh tu cong san h6i thap nien 1950, 1960 ... h:tng vdc md dao tao ?

Mot viec x5'y ra d thanh phd Saigon trong dip Ttt Nguyen Dan vira qua cho ta thay r5 Him trang ciia gidi tre mien Nam Viet Nam. Tuan bao Tu6i Tn'S t6 chuc mot CU9C tharn do y kien cua gidi tre xem ho coi nhan v~t nao la girong m§.~ muon noi thea. Trang khi H5 Chi Minh, VO Nguyen Giap chi dU9C mot sO' phieu nIt khiern ton, thi nha ty phu tre tu6i Hoa Ky Bill Gates dii diroc nhieu phieu nhat!

Viec nay cho ta tha'y r6 xu hudng cua gidi tre quoc nQi ! H9 dii chan ngiy nhling luan di!$u tuyen truyen co hfiu ciia Cong San. H9 muon song vdi thai dai, muon hoa rninh vdi the' gidi van minh, kh6ng con b~n tam ve tinh cMt "tu ba n", hay "xa h9i chu nghia It mra . . . Dieu nay con cluing to la gidi tre khong so Cong An hay can bl) Dang nhu cac cha chti : ho muon bi€u 16 y chi tv do cua ho

Nhu vay, hie nao co thoi co thuan 19i, ho co th€ sat canh vdi d6ng baa tin d6 cac ton giao M doi hoi nha d.m quyen phai ton trong cac quyen nr do can ban cua cong din, viec cong dbng hoc dudng nhap cucc tranh da'u khong phai la mot gil thuyet vi~n Yang. Nhi1ng tien 1~ d Trung Hoa, Dai Han, Nam Duong ... v§.n con ghi mot diu in n6ng h6i trong dftu 6e cua nhieu nguoi.

Bitt dau viec T6ng Th6ng Bill Clinton dich than de'n n6i chuyen vdi sinh vien D;;ti HQc Quoc Gia Ha n9i chang la mot yeu to' xiic tac se phat di?ng phong trao tranh Mu cho tu do, din chu trong bing ngu thanh thieu nien ? va nhu the' se dung lQi tien tri cua ClJ Trang Trinh:

PIIRIf TJlIIN' J NAif 200f

rlil Ou6t TJlrlt

D~c San Thu Nhan Au Chao 2001

31

.m

(!u....T~N~ ( QuYoh HlIang, K7 )

32

BQi Ai Buu Vifn D~i HQc Dalat

Ta Duy Phong : Thua Giao SU Khoa Truong, xin Giao SU vui long cho d¢c gia cua Dai Gia Dlnh Thu Nhan Vien Dai Hoc Dalat val hang tiElu SU, cung qua trlnh phuc VI,.I que huang rna may chuc narn qua, Giao SU da tan hien trong nqanh giao due .

G.S Nguy~n Cao Hach : Tifu SU: clla t6i kh6ng c6 gl di:\.c bier dang k€.

T6i sanh trong mot gia dinh Vi~t Nam hang trung luu, Luc nho tubi, 0 nha hoc cho: Nho do than phu chi bao. G§n muoi tu6i mci hoc Qu6"c Ngo: va tieng Phap. Xong ky Trung H9C va d~u b5ng Tu Tai, toi theo h9C Lust Khoa Dai H9C ill N91, va d8 b~ng Cli Nhan L~t HQc. Mai toi 1949, mill c6 dip qua Phap du hoc va d6 b~ng Tien St Luat H9C tai do. T6i li~n tro lai que nha, lam lu~t su tai Toa Thuong Thiim Ha N9i, d6ng thoi lam giang su tai Truong Lu~t Khoa Ha N9i. Sau do, t6i 1901 qua Phap du hoc, reoi d~u Th90c Si Kinh Te' H9C .

Trang su6"t 20 nam (1955-1975), roi chuyen giiing dqy tai Truong Lu~t Khoa Dai HQc Saigon.

Ban hOi t6i v~ qua trtnh tranh Mu M xay dung que huang? T6i hb then va thu that la toi chua c6 c6ng trinh gl dang k€ d6"i vOi giang san tb

f)~c San Th~ Nhan Au Chau 2001

33

qu6c. K€ tu thang 8 nam 1945, toi da"n than hang say phuc VIJ.; nhung mong a~n aap aUQc chiit nao cong hu~ Ion lao rna da'tnuoe va cac b~c ti~n nhan da ban cho toi. Nhung than oi ! M9t diy lam eh§ng nen non. M9t than toi va mot s6 d6ng chi khong lam n6i vi~e Ion quoc gia,

Chung rei li~n thay chie'n IUQc va chien thu~t. Xe'p viec cung ten va dung ngoi but tranh Mu, tranh Mu M ph6 hi€n If tUOng phuc vu que huong, va gac bo he't tu danh til IQi- D~ cao ly tudng do trong h9C QUang b~ng each la'y de: tai " Phat Tri€n Xu S6 " lam trong tam moi CU9c giang day, D~ cao Iytuong do trong bao chi vdi nhimg bai tranh lu;%ri ho hao ( thi du : Tap Chi Qu~ Huong va bao Chinh Luan h6i con d nu:Crc nha: tap chi Th] Truong

xua'r ban hi~n nay tai Toronto, Canada) .

Ke't qua the' nao ? D9C gia roan quven xet doan ,

Va'n : Thua Giao Su, ngoai thien chuc dung tren buc giang, Giao Su con co nhL1ng hoat d¢ng nao khac hay khong ?

Dap : Toi d1l tra 101 chung trong cau hoi tren .

Win: Tbua Giao su theo tam hitsu biet cua con thl trudc khi co Hiep Djnh Geneve 1954, d Saigon cbua co trllong Dai Hcc Lu~t Khoa. Hoi d6, sinh vien muon theo hoc phan khoa nay phai ghi danh tal Ha N{li, hoac di du hoc d cac rurdc nqoai, VI v~y, dieu rna chiinq con mu6n duoc biet la HQi Dong Sang L~p Trllong Dai HQc l.uat Khoa thuoc Vi~n 8ai HQc Saigon bao gom nhung quy vi giao su nao ?

Dap : Truong d~u tien tai Ha N9i gQi la Truong Hau B6; truong nay I~p dung nien hieu nao ? Ngay nay toi 0 hai ngoai, khong co tai li~u ljch slt, khong th& tra loi dich xac dUQe .

Mai tOi nam 1936, danh hieu chinh rhuc "Faculre de Droit de L'Indochine" (Truong Luat Khoa D.ili HQc Dong DUdng) mdi chinh thuc xua't hi~n. M9t s6 sinh vien cila vat kh6a d§u tien d6 d§ ghi ten VaG lich 5U c~n dai cua Vi~t Nam : Vo Nguyen Giap (ten tu6i g5:n lien voi Di~n Bien Phti), Phan Anh (B9 Trudng Thanh Nien trong Chinh Phu Lien Hiep 1946), Duong Duc Hien (Dang Truong Dang Diln Chu), Va Van M§u (duQc nhieu nguOi t~ng danh hi~u la TM Tuong 24 gic), Tnrong Tu Anh (~i Vi~t).

Narn 1946, khi chien tranh Viet Phap bung nel, ta hay t~m.gQi la Truong Luat dong cua (tam goi, VI toi rut lui ra h;%u phuong, kh6ng bie't viec gl xgy ra W Ha N9i)

Narn 1954, chien tranh Viet Phap cham dut, Va mot Truong Luat Khoa D'Ji HQC xuftt hien tai Saigon. Ta nen noi Iii. Truong Luat moi dUQc t'JO I~p t~i ·~"';[]'Qn Hay nen noi ia truong Luat Hi Noi dLlQc di chuy&n vao

34

H{li Ai Hffu Vi~n Dl;li RQe Dalat

Saigon? Hai 16i di~n ta tu tUdng khac nhau. Va no ham ngu vai khia canh

chinh tr], Nhung du sao, d6 chi 1a vgn d~ ttl ngu . .

Ban Giang Huan d§u tien g6m : Vo. Van Mfiu, Va Qu6c Thuc, Nguy~n Cao Hach, Luu Van Binh, vs sau, nhieu vi khac b~ng long hop taco Quye't djnh quan trong d§u tien Iii dung tie'ng Vi~t lam ngon ngli can ban d& giang dav, Trd ngai chinh la sach phap ly b~ng Vi~t ngcr qua it. Vi v~y, Ban Giang Huan phai e6 sac nghien ciiu va xufft ban.

Vsn : Thua Giao Su, 51 SO ghi danh t~i Trucsng Lu~t phai n6i la cao nhat SO vdi cac phan khoa khac, G6 Ie n6 bAt nguon W quy che hoc hanh va thi dr tUdng doi cbi mb. Xin Giao Su vui long cho mQt vai con so va thanh qua rna TruC1ng Lu~t Khoa Saigon da dat dUQc ke tU ngay thanh I~p (1954) den nien kh6a sau cling 1974-1975. Va ke tU cap Gil Nhan, Gao HQc, Tien ST, nganh Th~m Phan, Lu~t Su ...

Dap : Bl,\n muon bie't thanh qua t6't nghiep cda die ea'p Cll Nhan, Cao HQC, Tien S1, TMm Phan, Lu~t Su ? T6i ra't tifc khong c6 tal li~u M tra [oi minh bach, VI nam 1975, t6i di tan voi tu each ca nh:in, ehu khong phai Truong Lu~t Saigon chinh thuc di tan. Nen t6i kh6ng th€ mang tai ti~u theo,

Vsn : Thua Giao Su, doi voi Vi~n B~i HQc Dalat, va tren cudng vi Khoa Trudng Tien Khdi (1968-1972) cua TruC1ng Gao Hoc Chanh Tr] Kinh Doanh, chung con muon ducjc lAng nghe nhOng cam nghT cua Glao SU VB co che giao due nay. Bong thCSi, Giao su c6 nhung ky ni~m nao rna cho den bay gio vAn con d~m net trong tam tu ?

Dap : Ban muon bie't cam nghi cua rieng toi d6'i voi Truong Cao HQc Chanh Tri Kinh Doanh thuoc Vien Dai HQc Dalat ? DO la mot ke' hoach "TntiJng Ky Vi DqJ' cua cuu Linh Muc Vien Truong Nguy~n Van L~p. Vit;n TruO'ng chua bao gia n6i to voi toi. Nhung doan y Nguai. khong phih la kh6.

Ngay tu [tic ban d§u, cac Truong Dai HQC Saigon, Hue, Dalat, C§n Tho da san xua't nhieu 51 tu rilt xufft sik Nhung phan nhieu 0' "cilp b~c thua hanh", Tru mot s6 it trliong hop, nhu Truong Luat huan luyt?n Thti'm Phan va Lu~t SLt .

Muon xay dung xa sCi va dua Vi¢t Namtoi chb hung cuong va dli. khil. nang tang tienmai dia vi cila mmh dudi Anh Sang M~t Troi, dn phai co nhieu nguCii tanh dao anh minh, va nhi~u nguCii siin long hy sinh hop tac voi ngllOi lanh dao di tdi ket qua.

NUde Ta va Dan Ta bi ''Ngan Nam DB H~ Gi?c Tau". Rbi "Tram Nam DB H¢ Gil,i.e Tav", Ca hai gi~c chi nham huan luven tay sal. Nay ta phih dao tao nhtmg nguai co tinh thiln lanh dao, c6 tinh thiln hy sinh; tinh tMn coi

D~c San Thu Nhan Au Chau 2001

35

viec NL1dc cao d. hon quy~n loi rieng ttl. VI the' rndi co lop Cao H9c Chinh Tri. Con lop Cao HQc Kinh Doanh nh~m khao cuu va xac djnh nhi1ng hoan canh qu6c t€ phiic tap va lu6n luon thay ddi. D~ giup do nhUng nguoi Vic%t kinh doanh kho khan.

Va'n : Thua Glao Su, can cu vao m¢t tai li~u rna Giao SU Pho Ba Long dang luu trO' thl tang s6 Sinh Vien ghi danh ban Cao HQe Truong Ohanh Trj Kinh Doanh kEi tU nien kh6a dau 68-69 den 74-75 ta 1.799 nguoi. S6 tot nghi~pta 52 Sinh Vien: chiem ty I~ la gan 3% (2,891%). Theo nh~n xet cua Giao Su, thl ty 1$ nay 18. eao hen hay thap han so vO'i Ban Cao HQc Lu~t Khoa Saigon?

Dap : Anh muon so sanh ty l~ Sinh Vieri Cao HQc to't nghiep tai Truong L~t Saigon va Vi~n Dai H9c Dalat ? Toi khong co tai lieu chinh thUc, nen kh6ng th~ ban lu~n v~ cac ty s6 nay. Va lai, chuong rrinh cua hai noi (Saigon va Dalat) khac nhau. Vi v~y, so sanh rfit kho,

Va'n : Thua Giao Su, nhln VaG lien Danh HQC DUdng do Giao Su VO Quoc Thuc lam Thu Uy trong ky bau eu Thuqng Nghi ViE[ln narn 1967, con thay trong so mUdi vi thl chin vi tUng thuyet giang tren ViE[ln Dai HQc Dalat. Phal chang, giUa Trudng l.uat Saigon va Truong Chanh Trj Kinh Doanh Dalat da co met m6i tUdng quan 9an be ? Giao Su co nhung ky ni~m nao kho quen trong Ian ra tranh cll d6 hay kh6ng ?

Dap : Bftu ClI vao Thuong Vien la m9t viec qua xa trong dt yang. Nen ngay nay kh6ng con ve't rich gi trong tam tu cda toi ni1a. Xin mi€m ban.

Va'n : Thua Giao Su, xin Giao SU cho phep con dLlc;fC neu mqt cau hoi thuqc ve rieng tu, MQt nguoi ban hQC ron than cua con la anh Nguy~n Tuong Cilm, Kif CTKD. Anh fiy lei chau gQi nhei van Nhat Linh Nguyen Tuang Tam bang Bac RuQt. Dong tMi cLmg lei chau gQi Glao Su bang Bac. Nhu v~y, giOa hai dong he Nguy~n Cao va Nguy~n TLldng co m{>t moi lien h~ blh ngu6n tU giai doan nao ?

Dap . Anh muon bitt to v~ lien h~ gia dlnh gii1a t6i va Nguy~n Tuong Gim ? CI,l Tam Dq.i (6ng N9i) ella toi va CI,l Td n~i (CI,l N9i) cila Nguy~n Tuang Oi'm, 1a hai anh em ruot. VI the', C§'m goi tei b~ng Bole. Con Cftm co lien M the' nao vat Nguy~n Ttiong Tam, thi anh nen hoi Cftm. T6i khong bter.

V6n : Thua Giao Su, D~c San Thu NMn Parisdu tru phat hanh VaG

36

H{ii Ai Hiiu Vi~n D~i HQc Dalat

nam 2001. Giao SU eo dieu gl can nhan nhu cac men d~ cua Giao SU tren Ml,Ie Oh3n Ban nay?

Dap : Anh mu6n rei nh~n nhu cac sinh vien eli viii loi ? Cac sinh vien eli la lap nglioi tu 50 dtn 65 tudi. Toi r:1't mong cac ban danh eho toi chut cam tinh, va chju kho nghe toi nhan nhU vai cau than m?t. Tii:n nhan thuong noi :

Pk;; 2~ g'oft ~ 2li. S'.t. 7~ g'& ~ f>t U, "/Ii i$'& ~ '.t:~

11- ~!lU 71d-71f ~ ~.

Cling e6 nhang vi Ti~n Nhan rut ng:1:n lai rna n6i :

P~~Ue~1l~7~~, ."._, ~ Z!:)M 7a71f ~ ~aw.,.

Chung ta di:u len tu6i d. r6L Thi giO eon lai ehang la bao. Neu khong l~p au1C chiit cong gi 06i vdi T6 QU&t thi s6ng cling 13 thira.

Ta Ouy Phong : Thua Giao SUt thay m~t dQc gia cua B~e San ThU NMn Paris, xin chan thanh earn on Giao SU da bdt chut thl gio quy bau, dong gop eho phan but van nay.

Anh; G6 N8uJ6n Cao H§.ch

D~c San Thl,l NMn Au eMu 2001

37

llE

~

Dllnll~

ruenc

Lich su nhan quyen tren the gidi du'<;Sc tien hanh qua ba giai doan : lu~n M, phan d~ va hop dS ciia bien chnng phi p. St! phan chia th(fi kY gina ba giai doan hoan toan khong can d6i :

• Trong giai doan d~u, cac nha triet hoc tit Kh6ng m (552-479 tr. eN), Soerate (470-399 tr. CN) v.v. thCli Thuong Cd tdi Grotius (1583-1645), Rousseau (1712-1778) v.v. mat hai ngan nam ~p thuyet, sau nay diroc di~n che qua Tuyen N gon Nhan Quy~n va Dan Quyen nam 1789. TIep do Iii 150 nam phan de, rna dh bAng cac lu~n diim eh6ng lai nhan quyen ctia Karl Marx trong kinh diin mac xit, clni yeu Iii La Question Juive, dl1c:1c diinche trong Tuyen ngon v€ cac quyen ciia nhan dan lao dQng bi boc 1Qt ghi trong muc 1; Hien Phap ella Nude CQng Hna xs HQi Chi! Nghla X6 Viet Nga.

• Giai doan hop de: hoan ehlnh tien trinh nhan quyen chi mdi bii't diu tit hon 50 nam nay, danh diu bing Tuyen Ngon Qucc Te v6 Nhan Quyen, dl1qc Dai HQi d6ng Lien Hiep Qudc biiu quyet ngay 10-12-1948. sau nay duqc b6 sung

38

HQi Ai nrru Vien Dl,li HQc Dalat

bAng hai van kien lich 5i1'la Cong Udc Qudc rs v€ Cac Quy€n Dan S~ va Chinh Tn va Cong Udc Quoc rs v~ Cac Quyen K.inh Te', Xa HQi va Van H6a da duoc

Dai HQi D6ng Lien Hiep Quoc bi~u quye't ngay 16-12-1966. ,

• Trong giai doan 3 bi~n nay, cac mrdc khong co cung m!}t quyet tam trong vi~c tlnrc hi~n nhan quy~n. Trong 86 cac qudc gia co nnrc d(\ thuc hien nhan quy€n tha'p nha't phdi k€ tdi cac nude chin 511 chi ph6i ciia h~ nr nrdng mac xit, trong 56 co Vi~t Nam,

Khong phdi ng<iu nhien kill 1n ban nam 1968 ciia Bach Khoa Toan Thu Encyclopaedia Universalis (~p 5, tr. 818) chon 11m hinh v~ Mu qua dan 511 ciia cudc T6ng Ta'n Cong Te't Mij,u than (1968) d~ n6i den thuc trang nhan quyen tai Viet Nam, minh hoa cho bai chuyen khdo v~ nhan quyen ciia cac lu~t gia G. Burdeau, P. Pre lot va P. Lavigne. Thm hlnh ciia nhiep anh gia Me Cnllin chup nguoi cha ng6i om con tho, than thl hai cha con be bet dify man. Khuon Il:l4t be gai hi€n 1(\ 5'1 dan ddn than xac, Net m<Jt ngu'C1i cha ngoai nBi dan ddn con ill 51,1' kinh hoang tnrdc nrong lai bit dinh, T1m hlnh dU!jc ghi clni : Da Nang 1968: Le temps du mepris (m. Nifng 1968 : TMi gian tang dang). Hen 20 nam san, ngoai bia sach Amnesty International: Le Parti des Droits de l'Homme (An Xa Qu6e rs : T6 chUe tranh d1n cho Nhan quyen) cda nha xnit ban Seuil (9-1993) in hinh vai thanh men Vi~t Nam diing ng6i ngdn nang, ao qu~n x6e xech, bi nh6t trong cUi sa't giong nhu loai v~t vdi lC1i ghi clni : Prison psychiatrique - Sud-Vietnam, 1990 (Trai tn tam th~n, Nam Vi~t Nam, 1990). Thy thi1i gian each xa nhtmg tac nhdn ella hai vi pham nhan quyen ill met, Kh6ng gian ciia hai ta'm hlnh Iii khdng gian Vi~t Nam. Nan nhan d€u Ja. nhftng ngu'iJi Vi~t Nam. Sl1 khac hi~t 11 eh6 Mn nay khong phii thai gian lang dang, rna Iii con ngu'C1i lang dang. Khac vdi con h6 trong NM Ritng cila The LIT vh con kha nang "g4m m(\t m6i cam hC1n trong cUi sit", nhii'ng ngiroi tU ma't tri bi nh6t trong ciii sa't khdng y thuc du'<;1e s1,1' da u kh6 keo Ie su6t kitp ngiroi.

Co sd va tlnrc trang cila nhan quyen tren the' gidi va tai Vi~t Nam se dU!jc trlnh bay qua ban hroc d6 bien clnrng g6m ba ph§n : lu~n d€, phan d~, hop d€.

A - J)i~n titn trr Wdng v~ nhan quy~n tren the' gi8i

Ban Tuyen Ngon d~n tien v€ Nhan Quyen va Dan Quyen du'!jc cOng b6 ngay 26-8-l789 trong Mi canh Cach Mang PMp. V€ m<lt Itch 8ft, su gia Jules Michelet (1798-1874) nh~n dinh 1789 Ja. cUQc Cach Mang Cong Hoa d~u tien nham be giiy tMn nrong vua chua. Til diiu tdi cu6i. ngu'Oi hung each mang Iii nhan dan. v~ mat tu' nrdng, Tocqueville (1805-1859) n6i tdi hai tlnh t1f dan tQc ldn xu!t hi~n vao th€IcY 18: Tlnh cam san xa nh1t Iii s1,1' thu Mn tnroc tlnh trang ba't binh d£ng an sau tit Ian dol. MQt tinh cam khac chi vita nhen nhtim Ja. khat vong t1,1'

D~c San Th~ Nhan Au Chau 2001

39

do. Su hmh thanh hai fmh cam Tu do vii Binh d:1ng dii tha'p sang ngon Ida each mang. Hai dQng It1e each mang ~ Tocqueville noi tdi biEn thanh banh dQng hi nhCJ tinh huynh d~. nr do. Blnh d:ing va Huynh d~ : ba ly nrdng chi dao ella nnan quy~n va dan quyeu, sau nay du't;Je ghi noi di€u 1 Tuyen Ngon NMn Quy€n va Dan Quy€n 1789 : Cac quyen tu nhien, btt kM di nhucng va thieng lieng ola can ngu'oi (droits inalienables et sacres de l'homme). Quy~n t~ nhien nay dU<;1e di~n ta qua van tlntc : phfi'm gia v5n e6 cila m6i tnanh vien trong dai gia dlnh nhan loai, (dignite inherente a taus les membres de la famille humaine). Dinh tit btt khil di nhuong (inalienable) eo thB dich thoat nghia la kh6ng the bi tu'oe doat, du'qc gill nguyen trong doan 1, 10i rod d.tu cila Tuy en Ngon Qudc rs.

Bi€u 2 ciia Tuyen Ng6n 1789 ke ra cac quy€n W nhien kh6ng th€ tieu diet : ~ do, sa hffu, quy€n an toan va quyen chong lai cu'ong quyen a p Me. Bilu 3 ella Tuyen Ngon Qudc TE xac nhan cac quyen cd ban ciia con ngu'oi Iii quy~n tIl/tic s6ng, qUYeD tl1 do va quy~n an t08D (droit a la vie, a la liberte et a la surete). Quy€n chong lai cuong quyen ap hUc duoc soan thao trong bo'i canh vua Louis XVI bi bat giii', sau do bi xet xU' til thing 12-1792 tdi 1-1793, cO lu~t su Malesherbes bi~n h9. NM vua bi hanh quyet ngay 21-1-1793. Quyen nay khong eon du'qc nhdc tdi trong Tuyen Ngou Quoc Te nam 1948.

Khai ni~m quyen tI! nhien ciia nhan quyen hoau toan d6i l~p vdi lu~n diem mac xit nhAm bac bO nMn quyen. Quyen tJ1 nhien ciia con ngu'ol la m9t yeu tinh (essence) v6n co trudc khi thanh ~p xa h9i. Vi v~y, nhan quyen trd nen btt diet, khong th€ bi tude doat (inalienable), khong th€ bi tieu diet (imprescriptible) ma thu~t ngu phap If thu'Cfng dich hi thoi tieu.

Tinh th~n dan chU va luat ~ nhien co ngudn goc Hy Lap, Luc bi Anytos ep u6ng dQc duoc VI b] ket tQi reo dc tu' tu'dng dan Chll cho thanh nien, Socrate v:in ung dung phat bieu : "cae eu¢C theo Mn t\f do b phl.fdfl8 e6.eh dUJ nMt khen e¢e coi cans rons- (La libre discussion etait la seule qui rendait la vie digne d'etre vecue),

Kich ban ciia Sophocle (the IcY 5 tr. CN) chep lai can noi hao hung ciia Antigone tnrdc bao chua Creon tnrdc khi bi eMn serng : 'Toi tin chi:\c r50S menh l¢nh c¢c doen cua nrm vue kh6ns au Sl1C ch6fl81yi lUI)t bat thenh van dei adi khofl8 th~ xce nloe cue cec vj then linh. I'.lQ lu(lt bal thanh 'Ian kh6ns pha! moi hoan thsnh baa qua hoi)c hom ney. IX) 16 ju~t vTnh ccru me kh6fl8.n¢t 61 ajnh n6i tu6i ddt.

Trong the' gidi ngay nay, cau noi cila thuc nu Antigone boa than thanh Tuyen Ngon Quoc TE v~ NMn Quyen, Con menh I~nh ciia bao chua Creon phan than thanh nlnIng the chE dQc tai, dQe dang ch6ng lai nhan quy€n. V~ ten goi cila Tuyen Ngon 1789, Nhan Quy~n vii Dan Qnyen du'~;1( n6i lai bang chii' "va" (Declaration des Droits de l'Homme et du Citoyen). Lien tit "va" du't;Jc dung it day la mu6n noi rhg lu~t ~ nhien du'c;lc quan niem trong khudn kh6 Cach Maug 1789. khac vdi lu~t tv nhien ciia Aristote va thanh Thomas dua tren ldp lang tr~t

40

HQi Ai HUn Vi~n Dl!-i Hqc Dalat

tu, m6i ngu'£1i co mqt eh6 d«ng rieng biet trong xii hQi. Tit Hobbes tdi Rousseau Ia e6 gifng d6i mdi lu~t t1! nhien, "ca nhan" thay tht"vi tri eiia ca nhan" trong mqt M cap xii hQi nhat d!nh.

Tren day ]A khai quat co sd tritt hoc eiia nhan quyen, Con du£1ng ttt nh3n quyen tdi dan quy~n Ia titn trinh tu trim urong tdi el,l th€. Bo ding Ia qua trinh dinh ehe' hoa nhanqnyen trong khuon kh6 Lien Hiep Qudc. Tuy Tuyen Ngen Qu6e Te' v~ NMn Quy€n dli du'<;1e Dai HQi B6ng Lien Hiep Qu6e biiu quyet ngay 10·12·1948. nhung hai van ban elui. ytu nMm khai triin Tuyen Ngon la Cong Ude Qu6e rs ve cac Quyen Dan Sl! Chinh Tri va C6ng Ude ve cac Quyen Kinh Tt, Xli H(ii va Van H6a chi du'c;se thong qua gan 20 nam sau (16-12· 1966). Cac tu wdng nrong t1! ve nhan quyen d;i phat sinh tai Vi~t Nam til Iau di:1i.

B - Tu tttclng nhan quy~n tai Vi~t Nam

Trong Dai Vi~t Su kY Toan thu (Ky nha Ly) co chep : "At 1Itid. ~~ 74tw 7Ut 'C~ ".",_ thi- 2 (- lOSS) - ~~. t~~. ",it t.i-. __ U. Me ,_ t4 4ii'u ~: • 7d. $ ~ ~ ".,w u ~ t~, ".,w M U' au (M 44 eM.) eM",u ~ t4i: H<if, II~ tti. ~ tu 91AM ~ .~, U6 u ~ ~ e«-, char, tat .w. "'geUf 9""'" 44 ~ ~ tlf*9' M 4~ ~ ""*'. ,_t6 'tet 4U t~. ~ U ~ e4& ~ ~~. ~ If4t t~~. 1Itf-i1 ~ l?"" e4I. 4ii'u t, ~ tHill, daN, tt4,J.t ~ W U. phit U"-III. ", Sau nay. Vit;:t Su Lrroc (II, l Ob) cling chep lai eau noi nay.

Loi noi cda vua Ly Thanh Tong (1054-1072) do SU" than Ngd S1 Lien chep lai dii gop pMn xay dung co sd nhan quy~n tai Vi~t Nam. Quan di€m lu~t phap "chua bitt ra ngay, gian" ra't gan vdi suy doan vo tql (presomption d'innocence) du~c ghi noi di~u 11, doan 1 Tuyen Ng6n Qudc Te' ve Nhiln Quyen, Nlntng y kitn ton trong nhiln quyen trong lich sli' Vi~t Nam d;i d~t thanh "men, chieu" bao v(! nhiln quyen, tdi nay con lam am long ngu£1i doc sli'.

BQ lu~t trieu Le hie d5u du'<;1c mang ten la Thien Nam Du H~ 1lp, v~ sau du'c;Je goi tih Ia lu~t H~ng Btle vi duoc ban hanh du'ol tMi Hdng Btlc (1470- 1497). BQ lu~t nay co nhieu quy dinh nham bii.o v~ nhilti quy~n. Theo Phan Huy Chli trong Lich Tri~u Hie'n Clnrong Loai Chi, lu~t Hdng BUe co hen 700 di~u. Bi~u 683 dinh r~ng "xu tqi deu phdi d£n du chinh van each thuc va cac 1u~t l(!nh. Lam trai thl hi xu phat". Nguyen tile to' tung nay trong hlnh lu~t mrdc ta vao the' kY 15 sau nay du'<;1e ghi Ddi di~u 11. doan 1 ciia Tuyen Ng6n Qu6e Tt 1948 nhi'im dign che' mot nguyen tic co ban trong hlnh 81;1' t6 tung : Nulla poena sine lege. Co th~ muon van thric oia lu~t H6ng Due o€ dich Ii Khong ai hi xu 1<)i rna thong co chinh van quy dinh,

Melt khac, trong EI~i Vi(!t Thong Sli', Le QUy Bon dii nhile Iainhttngyeu chi trong cong 13.e chep Sll : Thci xua, trieu dinh co hai Toa Su : Tha Sli' ben tii. chuyen chep Wi vua noi. ToaSii' ben hilli chnyen chep viec vualam. Cho nen

B~e San Thl,l NhanAu Chilu2001

41

dii!u hay dii!u dd, nhtrng vi~c thanh, bai cua vua thiy di!u con lai, Su sach Wi chung minh vi~c ton trong nhan quyen va tinh th~n dan clni d;t co ttl Iau d(fi tren da't mrdc Vi~t Nam. Do chinh 1a net dlic thu ciia Itch sir dan 1Qc. Trong trie't hoc dong phuong, loi chien ctia vua Ly Thanh TOng v€ nhttng ke an khong no bung, ao khong kin mlnh r(t g5n vdi cau noi Co gia d;lc thuc, han gill dllc y (Ke doi co an, ke ret co mac) cua Mac Tir duqc ghi lai trong Thu<;Ing Hi€n Ha. Con tinh th5n dan clni ella tien nhan duqc minh chUng trong cau noi san day ciia Manh TU' :

~ ().(."u,. :r4 tde t~ dt. ~ tJ.t oUt.d(Utm chinh tri cat Ia'y dan lam trong, r5i mdi den cM dQ xa tile. Sa u cung ngoi vua chi dang coi nhe).

Trong Blnh Ng6 Dai CaD (1427), Nguyen Trai (1380·1442) viet rAng: edt ~ ~ ~ dt uC. ~ tf!!l fMf dhf.. (Viec nhan nghla cot d yen dan) :

. Nhan nghia 1a hanh dl?ng trong tinh th5n huynh d~ (agir dans un esprit de fraternite), duoc nci tdi trong dieu 1 Tuyen Ng6n Qu6c rs Nhan Quyen.

- Yen dan la quyen sinh s6ng, quyen t1,1' do va quyen an toan (droit a 1a vie, a la liberte et a Ia surete) quy dinh noi dieu 3 Tuyen Ng6n Qu6c rs Nhan Quyen.

Hai y niem nhan quyen : nhan nghia vii yen dan con d~c dc a ch6 nhan manh den muc tieu nhiin quyen la htrdng den toan thi. Cac nhdn quyen duqc ghi trong cac Tuyen ng6n 1789, 1793. 1795 ciia Phap deu dung van thric droit de + dQng ttl: ("de" chi nguon g6c). Tuyen Ng6n Quoc Te Nhan Quyen (1948) vift Iii : droit a + danh tit ("a" chi muc tieu), nrong tv nhu Blnh Ng6 Dai CaD (1427) ciia Nguyen Trai. Nhu vay Iii c6 luat va c6 viin Viet Nam d3' co nh11ng quy dinh nrong 1V nhir cac dieu khoan can ban ciia Tuyen Ng6n Qu6c Te Nhiin Quyen ngay nay.

Con quyen chdng h;1i ap bttc (resistance a l'oppression) thl sao? MQt hom, vua Tuyen Vuong nude Te hoi th5y Manh Tn : 7~'" tM ~ ~ ~u M ? (B5y toi co the gitt vua du'~c khong ?). Th~y Manh TU' tra 1m: 7~ I144If ~ t.<f eM t~, teje ~ ,a CIf eM ta."., 7.i1f teje dt ~ t.<.t dt ,d& jdu. 1ItiH- t!f4 ~ ~ 71Uf 4. t.<f t.«M.M.t f4tiH dei(Ke lam hai dao nhan goi la t*c, ke lamhai nghIa ly goi Iii tan. Ke tan tij'c try goi Iii ml?t ngu'oi. Co nghe noi gitt mQt ngu'(fi Tn;I, chn chua nghe noi viec giet vua bao gio). Cii u tra lC1i ctia Manh Tii' chep trong Luong Hue Vuong (quy€n ha) da: tmKt ng6i bao chua tnrdc khi phe deb~ hanh quye't nhu mQt thu'(fng pham, Cau noi filly v~ sau da du'<;1c cong tlnrc hoa nhu sau : :2r.uUt.- dt t4f t~'" If~ tM'~. tJe ~ t4f H4£1f ~ 4UK t,"- (Nha vua coi b~y tdi nhu da't co thl b~y wi se coi vua nlnr giac thu), Cong tlnic nay tm loi cho ciiu hoi v€ quyeu chong lai lip buc, dfing tMi the hien tinh th~n dan chu gina vua toi trong che' dQ quan chu.

Cac luan dH~m bao vi; nhan quyen khong thieu trong Itch sU' nr nrdng Vit$t Nam. Can tho Ung dung ta noi di€n ta nghi, Cui ngd'a theo ngu'(fi quyet

42

HQi Ai Hun Vien Bl}i HQc Dalat

ching theo cila Nguyen Trai la each noi khac di cua quy€n nr do tu' nrdng, hrong tam va ton giao (liberte de pensee, de conscience et de religion) va quy€n tt:r do ngon lu~n va phat biSu (liberte d'opinion et d'expression) dU'<1e ghi noi cac di~u 18 va 19 ella Tuyen Ng6n Qudc Te'. Trong thu glli nrdng Phuong Chinh (Tmng Quoc), Nguyen Triii <iii nMc lai chinh sach nhan quy~n cda Vi~t Nam : Pham mU'U viec Ion phdi m'y nhan nghia lam goe, nen cong to pMi tay nMn nghia lam diiu (Quan trung TU menh). Nguyen Triii 14p lai quan diSm nhan quyen ciia Vi~t Nam trong cau tho :

!9rm a~i ugq'tn ai fqiiug quug fau, ~KU rqi uq&n ai fqnU rltiiug b2!l1.

ve sau ciia mai diu tho : hung tan, cuong bao (doi lai : dai nghia, chi nhan) la phiin d€ ella nhan quyen, du<1e luge trinh trong phlln dudi day.

A - Quan diim mac xft v~ nhan quy~n

Luau diSm ella Karl Marx (1818-1883) v8 nhiin quyen dU<1c trtnh biiy dudi hinh thli'c cac cuoc thao Iu4n vdi Bauer trong La Question Juive, vdi Feuerbach va Stirner trong La Sainte Famille, vdi Hegel trong Critique de la philo sophie du droit de Hegel. Viec trich dh van ban ella K. Marx 1ft dn thie't dl clntng minh ngndn g6c vi pham nhan quyen clla cac mrdccong san. Trong dh tMp nien 90, dia 151 china tri (geopolitique) ella khoi nay thu hep lai chi eon cac nude Vi~t Nam, Lao, Trung Qudc, Bile Trieu Tien va Cuba.

Trong La Question Juive, Karl Marx viet: Hien phap co ban nh!t 13. hien phap 1793; ( ... )'Di€u 2: Cac quyen (tt:r nhien va btt kM tieu diet) fu : binh ding, tl! do, an ninh va nr hliu.' NQi dung cua tlf' do bl gi ? 'Dibu 6 dinh nghia ttt do la kha niing ciia con nguCli lam ttt ca nhttng gl khfmg plnrong hai tdi quyen ella nguCJi khac. ( ... ) Nlnmg nhan quyen, quyen t11 do dii khong dua tren co sd cac quan h~ gina nguCJi vdi nguCJi, nlnrng noi dung ra Ia dua tren sl! phiin each giita con ngudi vdi con ngmti. ( ... ) Quyen nr do nr bUn ill quy~n ella cac cong dan duqe huang va sti' dung tai san cda mlnh theo y muon, khong gay sl! quan ngai cho nguCfi khac, chi lit mQt thu quyen V! kY. S¥ ap dung ciia quyen t¥ do ca nhan da: tao thanh co sO' ella xii hQi tu' san. Chi con lai hai nhan quy€n khac la quyen blnh d~ng va quyen an ninh. Tit ngn 'blnh dAng' 0' day khong co y nghia ehinh tri nao cii. D6 chi la su blnh dAng dut;1e dinh nghia nhu la slJ nhit nguyen tlf' tai, ( ... ) Con quyen an ninh ?( ... ) An ninh la mot khai niem xa hQi cao nh!t trong xa hQi tU' san. ( ... ) Khai niem do kh6ng dd de xii h(ii nr san vltgt len tinh th:fn vi k:Y v6n co. Vi v~y, an ninh (Versicherung) chi nh§.m bao dam cho tinh V! kj do."

Trong Clefs pour Marx, R. Garaudy vie't v€ tl! do theoquan wSm mac xit nhu sau : TV do kh6ng den trong nem im rna thien nhien da:dftnh sAn. N6i

B~c San Th1,l NMn Au Chau 2001

43

khac di, tl,t do chi co du<;1e trong qua trinh cai tao xii hQi. DKu tranh giai eKp ill phuong each giai phong ca nhan, Tu do thea duy vij.t sd' quan vira 13. phuong ti~n nlnrng ddng thoi con ill cuu canh, S11 sup d6 cda toan hi? h~ th6ng cac nude eQng san Dong Au ill bhg cd.cu th~ cua s11 thKt bai d6. TV do khong de'n trong nern am, vi Him nern rung chi lit v~t ngoai than. Tu do Iii tinh tl,t tai cua m6i ngu'(Ji rna qua dtu tranh giai cap, nlntng ngU:di cQng san da giut mat di nhdn quyeu v6n la 'khong th~ tude doat'.

B - Phan d~ ciia nhan quy~n theo quan diim cua Ha NQi

Trong hili Ban v€ Quyen Con Ngiroi dang trong Tap Chi Cong San (5-1993), tr. 13-16, PhO ChU tich Nuoc CHXHCN Vi~t Nam Nguyen Tbi Binh da lij.p lai pMn tich cila Karl Marx v€ nhiin quyen : Quan di€m tu san hien dai v~ quyen con nguoi xu«t phat tit chU nghia nhiin ban sieu giai e«p, sieu quoc gia, ( ... ) Quan niem v~ quyen con ngu'di nhu tren ro rang 1ft phien dien, hlnh tlnrc, thong phil hop vdi thuc tt. ( ... ) Theo quan niem cda cluing ta, quyen ciia Con ngiroi lit quyen ciia tuyet d~i da so nhiin diin. Kbdng dn phe phan ve phe phan ciia tac giii ve 'quan niem ttr san hi~n dai ve quyen eon ngu(Ji'. Trong viec phe phan, tac gia chi dung nhfrng khuon m§u en kj da trd thanh r6ng tuech :

- TU ngff 'td san I Ia mQt khai ni~m ham he) vi vii nude cong san con sot lai tren dia efiu, trong so co Vi~t Nam dang ra sue tu' san h6a M t&n tai,

- Tit ngu 'hi~n d~i' cung khong thieh dang VI quan niem nhiin quyen khong pbai chi Ia siin phim ella con ngu'di hem nay, nhu'ng da e6 goc r€ lau ddi.

- Menh de 'quyen ella con ngu'(Ji 1ft quy~n ella tuyet dai da so nhan dan' bao ham mQl sl,t mau thuan nQi tai, vi vt d.:tu noi tdi 'quyen ciia con ngiroi' Iii n6i tdi ta't ca moi nguol (nrcng nr nhu trong tieng PMp, l'homme con eo nghfa Iii homme, humanite), Nlnmg ve hai ciia plnrong trinh Iai thu hep pham vi khi n6i tdi 'tuyet dai da so nhan dan'. Neu di€n ta 'quan niem ciia clning ta' ciia bii Nguyen Thi Sinh bfiug ngdn ngu toan hoc rna vi€'t ill 101) = 80 (hoac bat ell mqt so' hang nao nho hon 100), bKt ell ai k~ eil. ba Nguyen TIL! Blnh v5n xuat than 1ft giao su trung h9C se th5y ngay phucng trinh vira phat biEn Iii man thuh va hoan toan khong co co sd khoa hoc. Huong h6 cum tit 'tuyet dai da so" cung rKt la me h6. Trong thirc te :

- Tuyet dai da s6 nhan dan Vi~t Nam khong phdi Iii diing vien cqng san.

- Trong so cac dang vien cong san co dang IcY \ii nh~n the dang, tnyet

dai da so khong phiii ill uy vien Trung Ucng Dang (vitt tit TW).

- Trong so cac ny vien Trung Uong Dang, tuyet dai da s6khdng phai Iii llY vien BQ Chinh Tri.

- Sau rung, tuy~t dai da s6 iiy vien BQ Chinh Tri thong phiii Iii T6ng Bi Thtt.

Nhu' v$y. khdng Ie chi co tuyet dai 'thien' so' nhan dan (trong Bq Chinh TrD Iii co quyen con ngu'di. So con lai khong phdi Ia eon ngmri, kMng e6 quy~n

44

HQi Ai Hifu Vi~n D~i Hqe Dalat

con ngllCJi ?

NMn quyen giin chtj.t vdi con ngll0!, khong th~ bi nrdc doat, K~ ca nglloi til ciii tao. Vi 'ngtroi til' v§n hi 'ngllC1i'. Vi~c tude doat 11Mn quy€n bitn nhifng d6ng lo~i dang thirong thanh sue v1j.t. Khong th~ dung bao hrc d~ 'tnfn ap' con ngtrci, d6i xu vdi d6ng bao nhu loai v1j.t (nghia la miet thi, kh6ng de"m xia gl den mieng com manh ao (loai v~t kh6ng an com, kh6ng ao mac) va ~n cling la lnly diet mang s6ng (giong nlnr than pMn cna len (heo), trau, bo, gil vit v.v.). Khi quyen 11!c tra'n lip con ngiroi, quyen hrc do chi con la bao quyln. Ngui1i sii' dung bao luc Ia bao chua thea dinh ngbIa ciia Manh 'N.

Luau cli' nay hoan toan kh6ng xuat phat tit 'quan diim nr san hien dai v€ quy€n con n~l1CJi'. Quan di~m ciia nha Ly v€ nhan quyen (each nay 10the"kY) phai chang la 'nr san hien dai' ? (Theo Karl Marx, clni nghia tu san c6ng nghiep va nr do (capitalisme industriel et liberal) chi mdi ra dCJi tai chau Au vao tht leY 18). Tuy khdng phai la 'chii nghia tu san' va rung kh6ng phai la 'hlt;n dai', vua Ly Thanh Tong tlnrong sot ngllCJi til vi tntoc k:hi la nglldi til, ho d£l Iii con ngu'<'1i va dang Inc 13 ngtroi til, ho v§n mang trai tim loai ngu'<'1i.

Ngoai bai vitt cda ba Nguyen Thi Blnh, Tap Chi Cong San con dang m.:?t s6 bai viit khac v~ nhan quyen, thuc te' chi ban v€ 'Quy€n Ciia Cac Nh6m Trong xa: H.:?i' (van thUc nay dll\1C vi€t trong bai Quyen Con Nguoi va Quyen C6ng Dan cda Hoang Van Hdo va Chu Thanh, Tap Chi Cqng San, 5-1993, tr. 17-20). Trong mot bai bao khac nra d€ Tuyen Ngon Doc Ldp va VinD€ Quyen Con Ngmri (TCCS, 9-1993, tr. 6-9 va 17), hai tac gia Nghiem Dlnh Vy vii Le Kim Hai vie"t : Tuyen ns6n nOOn quyen va cilln quy6n cue Ph6p djnh nshre ffi¢l each chinhxec va d8y dli 'nhl!ns quyen b! nhicn, oot kM di djch vEt thiens lieoa' cue con f18t!O'i vii c6f18 OOfl.

Loi md dh cua Tuyen Ng6n 26-8-1789 eo vi€! nguyen van: les droits naturels, inalienables et sacres de I'homme. Hai tac gill da: khong dich met each trung thuc van tlnic vita ki v~ hai di~m. V~ mat tit ng11, inalienable dung ra Iii. khong the tude doat, kh6ng th~ chuyen nlnrong rna dich lit bit di ba't dich Iii. khong dung. Thuat ngif tri€t hoc dii eo tit immuable de dien ta tlnh trang khong thay d6i. Inalienable do tit ngif alienation eo mQt n(li dung khac hin. Phat sinh tir the" IcY 18, alienation co ngbIa Iii nlnrong lai hoac bi mtt di mot quyen nt nhien (fait de ceder ou de perdre un droit naturel). Sau nay. nr ng11 nay diroc dung di dich thu1j.t ngu Entfremdung ciia Hegel (1770-1831) va Marx (1818-1883) (vong than trong tieng Viet) va di chi mQt nguoi bi d6i xu tim t~ nhu con v~t ti€p theo su bien d6i v~ esc di~u kien chinh tri, kinh te" (nhu mi~n Ba'e sau 1954, mien Nam sau 1975). Nhu v~y, trong k:hi 'ba't di b(t dich' co y nghia tieu csic, nguoc hin Iai, 'khdng th€ tude doat' mang mdt nQi dung tich cdc: Vit;c cff tinh dich sai y nghia cua mQt van ban phap ly (nhu Tuyen Ngon 1789) mQt m~t nhdm lam giam di tinh Cach Mang va Nhan Dan cua NMn Quyen, mat khac che

Dole San Th1,l Nhftn Au Chau 2001

45

d~y viec che' dQ cong san uroc doat nhan quy~n. Xet v€ nQi dung, bai bao co di€m sai ~m vi Tuyen ngdn 1789 noi toi quy~n tt! nhien eua 'con nguCli' (nci chung), ban dich gidi han quy €n nr nhien ciia 'cong dan'. H~u qua la nhfing ngU'CJi chinh triva tii hlnh st! bi ma't quyen cong dan (khOng co gi!y clnmg minh nhan dan. khong co hQ khiu) se d6ng thci hi mat 'quyen con nguC1i'.

Trong Vi~t Nam voi Cong Doc Qu6e Te ve Quyen Con Ngudido nha xudt ban Su TMt (Ha NQi) an hanh (1992) co bai :

- Quyen con ngU'oi trong cong cuoc d5i mdi d Vi~t Nam (tr. 5.18) cjia TIe'n Si Ngo Ba Thanh.

- Val net ve quyen con nguoi (tr. 19-28) va Viet Nam vdi van oequy€n con nguCJi (tr. 29-36) ciia lu~t gia Nguyen Chi Dung.

- PMp lu~t Viet Nam va van de quyen con ngU'Cli (tr. 37-46) ciia Pho TIen Sl Nguyen Ciiu Vi~t. (Cac hoc vi 'tien si', 'pho tien sf', 'luat gia' dti!,1e chep lai dung theo ban in cia khoa Luat, tnrcng Dai Hoc T6ng H!,1p Ha NQi, do nha Sit TMt xuit ban).

Bai chuyen khdo nay kh6ng cho phep phan tich, du rat so hroc, nrng bai bao vna ki. Khi li¢t ke mQt sd bai viet ve nhan quyen ciia mQt s6 tac gia trong nude, chung toi chi mu6n luu y dng tlnh hmh qu6c ttbit bucc Ha NQi phai quan tam den nhan quyen, mQt va'n de tung bi quen lang su6t tit kID thanh 14p Dang tdi nay. Hien nay, chinh quyen Ha NQi chi 14p lai nhttng oieu ma ho dil n6i di noi Iai nhieu ~n. Trong giai doan slip tdi, co thi Ha NQi se timg buck thay ddi mot s6lu4n mim ve nhan quyen. Su thay d6i nay khong xua't phat tit thien chi.ciia nha dm quyen, nhirng ill h4u qua tat yeu eiia su thay d6i co ehe' kinh te trong nude va tac dQng cia h~ th6ng thong tin toan ciu (internet). Kinh te thi tnrong va mang h1'oi thong tin qu6c te buoc Nha mrdc phai thu hep khoang each giira lOi n6i va viec lam. Hai thuc the 1(1i noi' va 'viec lam' v6n ill hai cue hoan toan d6i ~p trong che dQ cQng san.

ThiC't tudng cung dn noi them Iii viec Ha NQi su dung cum tit 'quyen con ngucl' Ia khong dn thie't. Thuat ngii' 'quyen con nguci' Iii sl!' pha tren cit tieng HaD (quyen) va tie'ng Viet (con ngiroi). Su pha tron nay chi lam ng6n ngu them phuc tap, VI gdm ba am to', trong kID 'nhan quyen' vita ph6 thdng.Jai vita chi g6m hai am t6.

San cling, m6i thu4t ngu m4e nhien b~y t6 sl;I' lua chon co satrie't ly nay hoac co sd nitt ly khac. Trong thu4t ngir uhan quyen', 'nhan' Ia con nguci noi chung. Khi che' dQ noi 'quyen con nguoi' Iii mucn noi de'n 'con ngudi Vi~t Nam', nhung trong thuc chat la 'con nguCJi dang vien', L~p tnrong nhan quyen ciia Ha NQi 01.1'1C clnrng to qua viec Vi~t Nam dil trd thanh thanh vien tlni 149 ciia Lien Hiep Quoc (20-9-1977) nhung trong danh muc cac ban dich (liste des versions linguistiques) Tuyen Ngon Quoc rs ve NMn Quyen hru trU tai van kh6 Lien Hiep Quoc tai Nuu Doc va'n khdng c6 ban dich tieng Viet, Trung tam Viet Nam v€ Nhan Quyen do giao su Trftn Thanh Hiep lam Clnl Tich co tru sd tai Paris, quy

46

HQi Ai HUn Vi~n f)~i HQe Dalat

tu nhi~u lu~t gia Vi~t Nam (giao s1.1' Vuong van Bic, lu~t gia Tir Trl v.v.) da ~& sung thitu s6t nay bhg bin dich titng Vi~t Tuyen Ngon Qu6e T€ Nhdn Q~yen (1948) va hai Cong 1.1'dc (1966). Ban dich ciia Trung Tam da dap trng d1.1'\1e hal yeu du chinh iii : tOn trong nQi dung phap Im}t cna van kien, tOn trong cac nguyen t~e dich thu~t trong tie'ng Viet. Ban g6c du\1c dung di dich thust 1ft hai ban tie'ng Anh va tie'ng PMp cda Tuyen Ngon, v6n Itt hai trong san ngon ngn chinh thuc ciia Lien Hiep Qu6c (thrl tl,i sau ngdn ngii' chinb thrrc trong danh muc do Cue ThOng Tin Lien Hi~p Qudc tn hanh iii : (1) tie'ng Anh ; (2) titn~ Phap ; (3) titng Tay Ban Nha ; (4) titng Nga ; (5) titng Trung Hoa ; (6) titng A r~p. Nam 1988, Amnesty International va nha xu!t ban Folio (paris) d1l a'n hanh Tuyen Ngon Quoc rs v€ NMn Quyen bang ca sau ngon ngn chinh thitc, dU\1c trlnh biydudi hmh tlnrc ngon ngn d6i chieu tren hai trang khd doi. rnlii trang d1.1'\1c chia thanh ba phl1n den nhau.

rnm '" mCQJIP IIDJi ~mrJS.lN ~1IJWlilN g ~N N~N ~lD~\c ml' (1li)~~» VA cc&.cc V~:fl m:rr$:fl ~cc

A - 'Iuyen ng6n qu6'c te' 1948 va hai C6ng tioc 1966

Thang Hai 1 %6, Hi?i D6ng Kinh rs xs HQi Lien Hi~p Quo'c dff quyet d!nh thanh l~p Uy Ban Nhan Quy~n. Luc mdi thanh ~p, Uy Ban Nhiin Quyen g6m chin thanh vien d1.1'\1c hra chon theo thanh tich ca nhan hon lA khu Vf!c dia lY. Ba Eleanor ED. Roosevelt, rhu nhan co tang thO'ng Hoa Ky Franklin Roosevelt, du'\1c bl1u lam CM T!ch Uy Ban. PM Chd T!ch ta giao su Rene Cassin, Khoa Trudng B~i H9C Lu~t Khoa Paris. Bao cao vien la lu~t gia K .c. Neogi (An BQ). Bii Eleanor Roosevelt khong xutt than tir mi?t dai hoc nao. Thy nhien, bel Ia tai milt cila Tang Thong, c6 dip cong du nhi~u nude, doc nhi~u dien van thay cho cMng bi liet, (TTRooseveIt ma't nam 1945). Ba dong gop vao viec soan thiio Tuyen Ngon khong pillE bdng nhUng philn tich v~ tritt hoc va lu~t hoc, nhirng bAng chinh nhiin each cila minh. Ba menh danh Tuyen Ngon Qudc T61A Hitn Chuong ldn cua nhein loai (Magna Carta de I'bumanite). Magna Carta d1.1'\1c cac Nam Tude (barons) Anh soan thao nam 121Sglti vua Jean sans Terre (1167- 1216), doi hOi cac quyen ttf do va cho'ng lai vu'dng qny~n dQc doan, Hien chtrong nay bi vua Jean sans Terre Me bO nam 1216 va dU\1c vua Henri III tuyen nMn VaG nam 1265. Magna Carta trd nen biiu tu'~ng ,;;ua st! tranh dan (.;iia t}p th€) ch6ng lai quyen hanh dQc doan (cda mQt ca nhiin, ho4c ml}t dang).

Giao su Rene Cassin (1887-1976) rung sang Luau Bon tham gia khang chiln va lit m()t trong nhUng c6 van phap In~t c11.a tudng de Gaulle. BQ Ngoai Giao Hoa Ky danh gill ba Roosevelt va giao SIt Cassin Iii hai nhan v~t quan trong da gop pMn soan thao van kien qudc N( nay. Nam 1968, ang Cassin dli\1egiai thirdng Hoa Binh Nobel. Hai c6t cti~\ ong duoc cai tang va chon

B~c San ThlJ. NhiinAu Chau 2001

47

tai Pantheon (1987).

. Tuyen ng6n 1948 co nguon g6e tit cac di~u 2 va 68 ciia Hie'n chuong

Lien Hiep Qu6e (26-6-1945). Theo dh~u 2 Hien clnrong, mQt trong cac muc tieu ella LHQ lit phat huy va khuyen khich viec ton trong nhlln quy~n va cac quyen tu do co ban. f)i.~u 68 thie't I4p uy ban v~ cac va'n d~ kinh te' xii hQi va tie'n bi? e~a nhftn quy€n.

Bdn d\l' thdo tuyen ng6ndu'~e soan thdo trong hai nam fliCli va diroc B1).i

HQi B6ng biSu quye't eMp thuan ngay 10-12-1948 vdi 40 phie'u ~u~n, 8 nu'd: kh6ng bO phieu (abstention) Ia Lien Xo, nam mroc cong san Bong Au, Nam Phi va Arabie Seoudite.

V€ nQi dung, co tht ehia cac di~u khodn ciia Tuyen Ngon thanh

4nh6m:

- Cac quyen nrdo ciia mtSi ca nhan (quyen duoc s6ng, quyen tl,l' do va quyen an toan ca nhan) ;

- Cac quyen ella ca nhan tnroc cac phap nhan hanh chanh (colleetivites) : quyen quoc tich, quyen ty nan, quyen tl,l' do di lai va cir trn trong nude cling nlnr d nu'oe ngoai, quyen tu' hUn ;

- Cac quy€n tl,l' do cong eQng (libertes publiques) va cac quy€n ehinh tri (t11 do W tudng, hrong tam va ton giao, tl,l' do ngon lu~n, tl! do hQi hop va l;%p hQi, tl! do b~u ell') ;

- Cac quy€n kinh te' va xii hQi : quyen lam viec, quyen cong dean (droit syndical), quyen nghi ngoi, quyen g1<10 due, v.v.

vb nhom nhan quyen thli' ba, nhan IcY niem nam thu 6 phong trao tl! do dan clni va nhsn quyen 11).i quang tnrong Thien An Mdn (4-6-1995), t5 chtic Phong Vien Khong Bien Gidi(Reporters sans frontieres) dii ph6 bien bai bao ella Yang Quan Dao (Wang Juntao) nhan d6 : Cuoc tnnrng chinh lnrdng v6 tl! do bao chi. Theo nha bao ho Yang, khong e6 ~ do bao chi, chang ta khong e6 hy vong thoat khdi ach bao quyen dan ap. Nhan quyen chinh la n6n tang d<1i song con nguoi (Le Monde, 6-6-1995). Tinh each ph5 quat ella nhiin quy€n du'~e nha v~t ly hoc Fang Lizhi (Phuong Ly Chi) phat bilu nhu sau : KhAp noi, nhan quyen d6ng nhat th€ (Les droits de I'homme sont les rneme partout). Fang Lizhi ty nan tai d1).i su quan Hoa Ky tai Bllc Kinh sau vu tham sat tai qudng tnrcng Thien An Men vao thang 5 va 6-1989.

Tuyen Ngon Qu6eTe' 1948 hoan chinh cac quy dinh v€ nhan quy~n du'qe ghi trong Tnyen Ngdn 1789.

v~ hlnh thuc, Tuyen Ngon 1789 gdm Wi noi d~u (preambule) va 17 di€u khoan. Tuyen Ngon Qudc Te' viin gdm loi noi d~u nlnrng g6m 30 di~u khoan.

V€ ngdn tli, doi chieu ban tie'ng PMp ciia hai Tuyen ngon, Tuyeu Ngon 1789 sll' dung van thitc 'droit de .. .', van ban 1948 sira lai : 'droit a .. .'.

va m4t ngii' phap, tuy ea hai dSu Ia b6 ngu han dinh (complement determinatif), nhung gidi tit 'a' hru y de'n cu thS. Thea Burdeau, gidi tit 'de' chi

48

HQi Ai Huu Vi~n D;;ti H9c Dalat

dinh OlC quy4!n co tinh each c6 di€n, chi du"c thnc hieu neu dU<;IC cbinh quy~n cong 11Mn hoac khong ngan can. Nguoc lai, gidi tit 'a' bao ham quye't tam thuc bien. Cach giiU thich nay co the du"c cilng e6 bAng ngu phap : gidi ttl' 'de' chi d~ eh6 xu at phat, 'a' chi dinh ndi de'n. Noi khac di, 'droit a .. : nh(n manh nhau quy~n Ja nhiing quyen thu delc (droits acquis) cda con nguCfi.

Cac qny~n ca nhan dU<;lc noi tdi trong cac dien 3 va 14 cua Tuyen Ngon 1948 la nhftng nguyen 1Ac co ban v6 nqi dung (principes de fond), ddng th<1i 1a nhftng nguyen Hie t6tt.tng (regles de procedure). Quyen co tM san ghi noi di€u 17 ddng thifi ngan cam viec hiOc doat quy6n hi huu cda nguoi khac, Trong c61uij.t Vi~t Nam, chu'dng quy djnh che' d(i di~n san rna Lu~t H6ng Bli"e bao gdm nhtrng di~u khoan bdo dam qlIy8n sa hilu fUQng dilt. Tuyen Ngon 1948 quy dinh quyen sa hilu ca nhan va quy~n sd hl1u t4p th€ nham dung hoa doi hdi ciia cac nude e(ing san. Cling vi doi hoi ciia rna nhom qu6c gia nay, qnyen dinh cong da: vang bong trong Tuyen Ngon Qu6e rs.

V~ m~t phap 19, Tuyen Ngon 1789 du'<;Ie cong nh~n nlnr nguyen t3"e ciia Hien PMp mroc PMp (la declaration et le preambule ont valeur constitutionnelle). Ngnoc lai, Tuyen Ngon 1948 la mQt nghi quye't (resolution), khcng co gia tri cudng hanh nhu cdng udc (convention) hoac hiep udc (traite), Dai HQi Bdng khong co th~m quyen a'n dinh nguyen t:t'e phap lu~t cho cac nude thanh vien, M4t khac, tuyen ngon la van ban trinh b~y ro ret va e6 M thong nlnrng khai niem da: co tit tnrdc, Trong phien hop cua Qu6e Hgi Phap ngay 11-7-1789, La Fayette (1757-1834) da: gci y Ia tuyen ngon phai bao g6m s1,1 tMt va chinh xac, noi len nhttng di~u rna moi ngU'iJi dli th(n bieu va cam nh~n. Y nghia cda ttl' ngu 'decla - ration' ciia tieng Phap hoan toan tU'dng d6ng vdi 'tuyen b6' trong tieng Vit$t : noi ro ra cho moi ngU'iJi biet (Tuyen : nci Ion len; Bef : noi ro ra. Chii' 'Bef' co bQ 'NMn' co ngbIa la 'con nguoi').

Tuy khong co gia tri cudng hanh nlnmg trong thuc te, cac nguyen 13"e nhan quyen ciia Lien Hiep Qu6e trd thanh mQt trong nhii'ng ngudn goc chinh ciia lu;%t quoc te, dU'<1e Toa An Qu6e Te ap dung va cac nude van minh cong nhan. Chinh vi tuyen ng6n khong co tinh each cu'ang hanh nen cac nguyen t<1e nhan quyen ghi trong tuyen ng6n qu6e tf dn dude di€n ehe thanh cong udc. Thay vi soan thao mQt cong ude duy nha't bao g6m toan van tuyen ng6n qu6c tf, Dai HQi B6ng Lien Hiep Quoc da: chung quyet nhieu cdng U'oe khac nhau. M8i cong u'de g5m cac nhan quy~n thuoc cnng mqt nMm vdi nha u. N gAy .16-12-1966, D~i H~i B6ng Lien Hiep Qu6e dli thong qua hai cong udc co ban :

- Cong Dde Qu6e Tf v6 Cac Quyen Dan S1,1 va Chinh Tri : Van kien nay du~c md cho cac nude phe chuan hoac gia nhap (instrument ouvert a la ratification ou it l'adhesion des Etats), theo nghi quy€t s62200 (XXI). Cong Dde 1966 co hieu 11,1c ki ttl' 23-3-1976, can eli" theo dibu 49.

- Cong Udc Qnoc rs vS Cac Quyen Kinh Te, Xli HQi, Van Hoa : Theo nghi quyet 2200A (XX!), cong u'de nay cd hieu 11,1c k€ tit 3-1-1976, din eli' theo

B~e San Thu Nhan Au CMu 2001

49

di€u 27. Dai hQi dang 'bffy to hy vong rang cac nude se leY va phe chuin hai cong udc na y' va d<lt hai van kien trong khuon kh6 hop me qucc tt trong lanh vue nhan quyen, du<;le d~ li~u noi cac di~u 1, 55 va .56 ciia hitn c~ud_!lg. . ~ ,

Tien trinh 'd6i mdi' (kinh te) tai Vlti\t Nam chi co the thuc hien dli'1c nba 8U hop Me quoc te, thong qua cac dinh ehe' qucc te cling nhu cac nuoc tai tro khac, 'I1tn trtnh nay buoc Viet Nam phai thay d6i chinh sach trong lanh vue nhan quyen. Nhii'ng bi~n phap 'eire ehhg dii' Iffn M;1t dti<;fe tlnrc hi~n tnroc srle ep quoc te tnrdc sau se 'd6i mdi' chinh tri, thong qua mq1 eht d9 dan clni da nguyen.

Ngay 24-9-1982, Vi~t Nam da: gia nMp cii. hai e6ng tide noi tren. Tuy nhien, Viet Nam vAn khong gia nhap nghi dinh thu v€ viec hily bO hlnh phat til' hinh (1989) va cong ude v€ viec chong lai 811 tra ta'n va cac hinh phat khac, hoac cac xii' ly tan bao, vo nhan dao ho*e hen ha (1984) (Convention eontre Ia torture et autres peines ou traitements eruels, inhnmains ou degradants). Hai van ki~n nay triGn khai cac C6ng Dde 1966. Gia nh~p C6ng Dde 1966 ma vin tv gianh quyen hanh quyet hoac tra urn 'tan bao, vo nhan dao, hen ha' cac loai til nhan (chinh tri, hinh su), Vi~t Nam da: ~ ehu6e cho minh nhtmg dinh tit rna cong ddng qu6e te dii neu ra trong ten goi ehinh thtrc cda cong tide: tan bao (cruel), vo nhiin dao (inhumain), hen ha (degradant), C6ng udc 1966 rnang tinh ly thuyet, con cong udc 1984 mang tinh thuc ti€n. Viet Nam gia nMp e6ng tide 1966 ma khong gia nhap cong tioc 1984 co nghia lA Vi~t Nam chi muon noi suong ve nhan quyen, kb6ng co quyet tam thuc hien nhan quyen. T~ hen mra, chmh quyen Vi~t Nam coi nhtrng d6i nrong ill cai tao khong phdi la con ngtroi, khong phai Iii ccng dan, khong duoc hudng nlnrng nhan quySn chinh dang.

Hai cong ude 1966 co chung phffn I g6m diSu khoan duy nha't xac nhan quyen dan 19c nr quyet nhu nlnrong b9 ciia cong dang qu6e te tnrdc doi hoi ciia cac nude e(jng san. Neu cong tide v€ cac quyen kinh tt va xii h9i chi nhfim tao di€u kien de dang cho viec ap dung cac nguyen tac, cong uoc vS cac quyen dan 81,l'Va chinh tri mang tich bat bucc, dugc ghi noi di€u 2 doan 2: ''Mdi nude thanh vien ciia cong udc nay cam ket se tien hanh cac giai dean M ban hanh lu~t l~ va nhl1ng bien phap dn thie1 khac C ... ) bao dam dng birt Cll ai bi xam pham cac quyen va tl,i do diroc cong udc nay cong nhan se dtiQc phap lu~t bao v~ mot each hieu qua".

D4e di€m cua cong tidc nay Ia 10f,Li bo cac hlnh thuc phan biet clning toe, mauda, gioi tinh, ng6n ngu, ton giao boac ngudn g6e xii hQi. Ngoai ra, cong udc con thiet l~p nhttng thii tuc kiSm soar qua viec thanh ~p uy ban nhan quyen bao gom cac mrdc thanh vien diroc cac nude dii phe chuffn ccng uoc bau ra. Trong tnreng hop vi pham, cong irdc d1,l' lieu thil tuc hoa giai trong khuon kh6 uy ban nhan quyen va tiep do la mdt iiy ban co thifm quyen (commission 'ad hoc) gina nude vi pham va nude cao giac 8V vi pharn. C6ng trdc nay tlnnmg du'c;1e coi la tich eire hon hiep dinh chau Au v~ nhan quyen, nhimg ngiroc lai van kien chau Au lai hieu qua hen cong tide quoc te xet v€ co ca'u t6 clnrc va ehe tai. Thy Viet Nam

50

H9i Ai HUn Vi~n Df,Li HQe Dalat

dii gia nh~p ca hai rung u'dc nam 1982 nlnmg cting vao tMi gian nay, 1'6 chucA.n Xa Quoc Te'dli cong b6 mQt t~p tai li~u 105 trang : Vietnam: Ies droits de l'hom • me dans les annees 80 (Vi~t Nam : NMn quySn trong nhtrng nam 80), Bla sau eiia bao cao vie't nhu sau :

''Nh5nchuyen vief18the.m Vj~t Nam rem 1989, 16 Chlic f..nX6 Ql6c T6 8ru

nh$.nr5.n8nhftl18cai t6 OV(lc coneb6 dB khans dvQC 6p dVf18 VB nhuns vi plnm nh&n quyen yen tiep dk~n. Con nhieu tu noon quen d~m bj si5m trone CBC trunstem cal teo me. kh6ns mans m¢t t¢i denh nso cEtn eu vao nhil118 thli tvc poop 15' ro r¢t ho~c tiep thea m¢t bB_n an cOns b5n8· Trans €':6lu nhen co ca tu sTCons 816o ho~c Ph~t 8150, cac nhB VEin, nhe. tho, nM reo ho~c cac Man v$t me hoet dQfl8 cue ho bi coi 16 de doe l61 'en ninh quoc 8ie'. T6 CMc f...nxa 0!J.6c T6 yeu e8u chinh phil Vi¢l Nem lra tl,! do We kh~e ho~e xet xiI cons b5l18 cec to. noon nEly".

Cac 'cdi t5' duc;fc cong b6' ma T6 ChUcA.n Xa Qu6c T€ noi tdi ill bQ lu4t hinh sl"f. (1985) va lui,it hlnh su to' tung (1989), Milt khac, Vit$t Nam v§n con ap dung an til' hinh d6i vdi cac til nhdn ehinh tri va hinh Sl"f.. Nghi quy€t 49- NQ!fVQH do Dy Ban Tlnrong V~ Qu6c HQi bau hanh nam 1961 cho phep bit giam nhiing ngu'iJi ba't d6ng chinh kitn rna kh6ng dn xet xu vli'n con hieu life, Tai Viet Nam, m6i huyen (hoac quan) co mQt trai giam, moi thanh pM hoac thi xi co trung blnh bai trai di tao. M6i thanh phO true thuQc trung uong co ba lao xa. M6i trai giam Ion nhO d~u co phong bi~t giam, khAe nghiet han cachot ra't nhieu va eo dii cac loai cue hinh rna ngu'O'i tr~nmiit th~t phdi chin : doi khat, mudi rep, ghe ld, gong cum, ngay n6ng, dem lanh, ~nhtij.t va nh!t la su co d(k Biet giam Ia trai tii lUy thita ba : mQt nha tii trong m(it trai tu, trong mQt xli hQitil d~y. D6 Iii sl"f. each ly triet d€ va ni€m co dQe tuyet d6i.

H~ thong d.i tao 0 Vi~t Nam r~p khuon M th6ng lao cai Tmng Qu6c, du1c trinh b5y trong i4p h6 so : Les droits de l'homrne en Chine (Problemes politiques et sociaux, n" 696). Trong pham vi nhan quyen, bao chi quoc t€ to' giac chinh quy~n Tmng Qu6e buon ban cac bQ phan trong than th€ III til (le trafic d'or - ganes humains), Nam 1995, mQt cuu til nhan Trung Qu6c N giam trong 19 nam da t6 cao su viec nay trudc Dy Ban Qu6c T€ v~ Nhan Quyen. Chinh quyen Trung Qu6e (trung ircng va dia phirong) th:lng tay hanh quy€ttQi pham d€ co du bQ pMn (co tM) cung ung cho cac dan d~t 'bang'. Vi?c mua ban (thay vi cho khong) nay hoan toan khong du'c;fe su ung thu4n tnrdc cda cac tU tQi.

Trai h:in vdi Vi(:t Nam va Tmng Qu6c, tai cac mrdc co truyen thong uhan quyen, vit$c bao v~ nhan qnyen khong phdi chi la nhirng khftu hieu sucng, nhung di vao sinh hoat hang ngay, Trong h(ii thao "Iuyen Ngon Nhan Quyen, Dan Quyen va An L;!"(La declaration des droits de l'homme et du citoyen et la jurisprudence) do Vien Bao Hi€n cia PMp t6 cmrc nhan kY niem 200 mim each Mang Dan Quyen 1789, cac lu~t gia cho ding cac vi pham nhieu nhit co lien hl$ dEn quy€n so httu, nguyen utc binh dhg va nguyen tic hinh Sljdu<;1e ghi trong

Di_ic San Thl,l NMnA.u Chau 2001

51

tnyen ngon 1789. Cong adc chan Au bao v~ nfuin quy~n va cac tu do can Mn (convention enropeenne de sauvegarde des droits de l'homme et des Iibertes fon-

_. ._' kh' =:.. 3 •

damentales) duoc ban hanh ngay 31-12-1993 gom 66 dleu oan. Llleu cua

cong u'de chau Au vie't .'Khdng ai co thi bi tra tiln, chin cac hlnh phat hoac bi dO'i xU'vo nhiin dao (inhumain) va ben ha (de gradant)". Quy dinh nay hi'y Iai ten eua cong troc qu6cte' nitm 1984 cila Lien Hiep Qudc. Thanh ~p ngay 20-4-1959, TOa anAu chau v~ nhan quyen d4t tru so tai Strasbourg (Phap) nhAm thie't ~p 'thong gian phap quyen' (espace de droit) tai chsu Au. Toa an nay kt thiia truyen th6'ng bao v~ nhiin quyen ella toa an Nuremberg. Tii' 11-1945 tdi 10-1946, tea an Nuremberg dii xet xU' 24 tQi pham va tam t6 clnic Due QuO'e Xii. Bien lj Robert Jackson (ngu'iJi My) tuyen bO': "Nguyen don tlnrc su dung tnroc vanh m6ng ngua la n~n van minh (nci chung)" (le veritable plaignant a cette barre, c'est la civilisation).

Nhan quy~n chi dU(,1e ton trong trong mQt ehe'dQ dan eM tMt su; Cong uoc qudc tt v€ cac quyen dan s\l' va chinh tri chinh 13. mQt phirong each hUn hic$u d€ bdo dam nhan quy~n. Vi~t Nam tuy da 'gia nh~p' cong Il'o'c nhung ehinh quy~n tiep tnc cha dap nhan quyen, coi 'quyen con ngueri' la san phim plurong Tiiy. Trong tlnrc tt, clni nghla cQng san mdi Hi san phifm ngoai nMp, hoan toan 1M tMi. Nhan quy~n co ngudn g5c dan tQc dii va dang duoc vie't bAng nude milt va s11 nhoc nhiin ctia ea mQt dan tQe, qua ban Tuyen ngdn Vi~t Nam v~ Nhan quyen,

B - Tuyen ngdn Vi~t N am v~ Nhan QUY~ll

Trong lich suVi~t Nam va the' gidi, cac ban tuyen ng6n thrsmg mang tinh t~p th€nhlm kel tlnic mqt giai doan den to'i, d6ng thai md ra mQt turrng lai tudi sang. Tuyen Ngon 1789 Iii mQt each M nhan dan d6ng thanh tuyen b6 gianh lai cac quyen co ban dii bi ehe'dq quan chii chuyen eht tude doat, Lei rod' diiu ella tuyen ngon 1789 d11,!c nhi~u tac gill nhu A. Aulard trong La Revolution franeaise danh gia nhu Iii thanh hiy ngan eMn sl1 phuc h6i ciia ebe' dQ quan chii, nrong tu nhu each tlnrc rna Thomas Jefferson dii ap dung khi soan thao Tuyen ngon DQe l~p (1776) nham chdng lai h~ thong eai tIi ella De' qudc Anh tren pMn dtt thuoc dia BiicMY·

Trong tnyen ngon 1789, s\l' cao chung cua de' cWnh dU9'e dien ill bAng van tlntc 'il n'y a plus .. .' (khong con nua ... ), du'qe l~p lai b5n liin thea phan tich ciia M. Prelot. Toan bQ ~t t1! xii hQi d6u bien mtt, khong nhtrng trong thuc te' (de fait) nhung ea v€ m4t phap ly (de droit) nua.

Tai Lien X6 cfi, ngay 8-12-1991. Boris Eltsine, Stanislas Chochkevitch va Leonid Kravtchouk, T5ng Th6ng cac nude CQng Hoa Nga, Bielorussie va Ukraine d6ng thanh tuyen b6 : "lien X6 khong con mra" (L'Union sovietique n'existe plus). Ngay 5-9-1991, D~i HQi Dl!i Bi~u Nhan Dan (Quoc HQi) hop tai di~n Kremlin da: thong qua Tuyen Ngon Nhan QuyenNga. Van ki~n gdm 31 di~u khoan nay mo dfiu tie'n trlnh dan chil hoa nude Nga, khai tU' h~ t11 tlid'ng mac xit.

52

HQi Ai HUn Vi~n B~i Hqc Dalat

Bieu 1 rna Tuyen Ngon NMn Quy€n thU' nMt thoi Mu cQng san vitt: "MQifl8Udi d6u co cac quy6n VB LV do lV Mien, bel khfi lieu di~l vB. bfil Hili x&m phern. Cac quy6n VB lV do lrofl81~l phap phBi phu heip vdi luyen neon quoc l6 VB cec cone, U'C5c quac le ve nhan quyen, c6 c ne,uyen le.c quac te VB luyen fl80n fiJi'.

Tai Vi~t Nam, m6i k.hi c6 dQc tai ap Me Ia nhsn dan lai phdn khang, dl1<1c due tet lai bAng mQt ang van. Trong Binh Ngo Dai Cao (1427), Nguy~n Trai k€ tQi ho Hd va quan Minh : ''Vi ho Ho chinh sl/ p hi6n he, o~ lrofl8 nU'de nhan dan cen ~n. NU'dfl8 oon den trcn f18Qn llta hilll8 rnn, vui con 00 xu6fl8 d11C5i h8ffi tei vl';!. B~i nhen nshTEI n6l dl can khan, ~fl8 Hoe. li6m vet khofl8sdn trsch". Trong ph~n ktt Iu4n, tac gi3 b~y to ni~m tin vao nrong Iai sang Ian ciia dan tQc : "Glans san

W dB] rna m~l, x6 lAc llt dBY vlfns ben. ( ) B6 ceo xEl8an, fl80 cline nshe biet"_

Lich sn dan tl}c khong phdi chi c6 Blnh.Ngd Dai Cao, vi "hao ki~t doi nao cling co". Trong lich su hi~n dai, nhan dan chua co mQt ban tnyen ngon nrong t1! nhu dai cao cua Nguyen Trai, tuy rAng nhifng y€u to' ghi trong ph~n vi~n d§n Ij do du'<1c ~p lai d.iy dii : chinh su phien ha, mrcng dan den tren ngon Ina hung tan, bai nhan nghIa nat ca can khon V.v. Nhl1ng tinh hu6ng cM dap nhdn quyen <iff nung niu cho nhl1ng trich doan ciia mQt tuyen ngdn nhan quyen chung ciia dan tl}c. Hai thoi di€'m vi pham nhan quy€n 1954 va 1975 dl1<!c danh Mu bang chien dich cai each ruong dat tai mi~n Bic va t~p trung cdi tao tai mien Nam, Hai giai doan nay Ii bo'i cdnh cho hai trich doan tieu bi€'u ciia 'Iuyen Ngon Vi~t Nam v€ NMn Quyen, Trich doan cda giai doan sau 1954 do met nha tho (mi~n Bic) sang tac, clui ye'u lien quan dtn cac quy~n chfnh trio Trich doan ciia giai doan sau 1975 dl1<1C th€ hii;n qua tieng n6i ciia mQt nha van (mi~n Nam), ngoai quy~n chinh tri con lien h~ den cac quyen kinh teo

1 - MQt doan cua 'Iuyen Ng6n Vi~t Nam v~ Nhftn Quy~n (1954)

Chinh sach cai each ruong da't khong nhUng vi pham tr~m trong nhiing quy d!nh v~ quyen sd bUn du'<1c gbi trong Tuyen Ngon Qu6c rs v~ Nhan Quyen, nhung ~ hai hon 1l11a, dang Lao Bc$ng Vi~t Nam dii vi pham Hie'n PMp 1946, co hi~u i1!c phap ly vao Inc phat d()ng d<1t dau to'. Bi~u 12 Hitn PMp ngay 9-11- 1946 ghi ro: "Quy~n tu' huu tli san cua cong dan Vi~t Nam du<!c bdo dam".

Thy du'<1c bitn phap 'bao dam', biei bao ngu'oi bi ~y doa, phai ch€t oan uang vi mqt tQi danh hoan toan vi hi€n : 't11 hUn tai san'. Sau nay, gia dinh cac nan nhan c6 th€' ki~n dang vi pham Hien PMp cua nude Vi~t Nam Dan Clni Cl}ng Hoa dt dl1<;1c Mi thuong thea dang.

Trong b6i canh "nhan dan trong nude oan Mntt, bAt clnrdc pbong trao "Bach boa t~ph6ng. bach gia tranh minh" do tnrdng ban tuyen huan dang Cl}ng san Trung Qu6c Luc Dinh Nhii't phat dQng ngay 25-5-1956, Bang Lao Bq.ng Vii;t Nam cling phat dl}ng phong trao Tram Hoa Dua Nd. Th1!C ra, ho Luc chi ml1<;1n diu tho trong c6 van thci Bong Chu (the'IcY 6 - 3 tr. CN) d€' d4t ten cho phong

B~c San Th\l NMnAu Chau 2001

53

trao van hoa, nhung thuc ehtt la "dan ap van h6a" cila Trung Qu6e. Trong khuon kh6 phong trao Tram Hoa Dna No, nhieu nha van, nha tho mien B;le ra bao de ph6 bie'n nhfrng trieh doan hao hung ciia Tuyen Ngon Vi~t Nam vi Nhan Quydn,

Trong so' nhung sang tac nay, phdi ketoi bai tho "uri me d4n" cila Phung Quan, dang tren bao "Van" so' 21 (27-9-1957). Bai tho 50 cau the hien y chi btt khuft ciia mQt ca nMn don Ie (the hi~n qua eM 'toi') tnrdc bao hrc each mang v6n rtt xa la vdi truy€n th6ng dan tQe (vi v~y lit nha the mdi dang ehu 'ai'):

BUt Bigy t6i ei Ctldp Bi~t di

T6i Y'5 duns deo viet ven teen de.

Hai cau tho ng;ln ngiii nay da rnu6n n6i len rat nhi€u. Ciiu 1 chinh lit each n6i khac di ciia van thirc : "les droits naturels, inalienables et sacres de l'homme" duqc ghi trong Tuyen Ngon 1789, hoac "droits egaux et inalienables' trong loi md dllu cila Tuyen Ngon Qudc T€ 1948. Phung Quan chuyen y 'ina lie - nable' qua ngdn ngu thi ca : 'khong the cudp gi4t', trong khi 'but gity' lit nhUng quy6n co ban ve ehinh IIi va van h6a cua con nguai. C6 thl bao g6rn trong "but gity" tilt ca 111 do canhan va cong cQng duqc ghi trong Tuyen ngon 1948. Cau tho ena Phung Quan lit each n6i khac cila Wi phat bieu cua Antigone tnrdc bao chua Creon: 'Toi tin chac rAng menh lenh dQc doan ena nha vua khong dn slfc eh6ng lai lu~t btt thanh van btt diet ciia thlln linh. BQ lu~t btt thanh van do khong ph3.i chi mdihlnh thanh trong d.tu hom sdm maio 1:)6 la lu~t vlnhofu khong ai dinh dU(jc tu6i dai".

Can hai lit ban cao trang hung h6n v~ tinh trang vi pham nMn quyen d Vi~t Nam. Ngoai niem tin sit da ciia tac giii, "Vi€t van tren dati con co thi dU(je giai thich v€ plnrong dien lich sd'. V~ ehinh tri, sau 1954, mien B;lc trd lui lai thai IcY d6 da (age de 1a pierre). Thai tien sli' v6n chua co cliu vie't. Trong thai hoang so d6,eon nguCli trd nen qua be nhd tnrdc cac Mi trac do phong ba hao tap gay ra. "Vie't van tren da" lit to' giac sl;t lac long ciia van hoa trong ehe'd(i "d6 da" chong lai nhan quydn. Trongthuc t€. sau khi dong eli'a rn(it loat cac t(1 bao Nhan Van Giai Ph5.'m, Van v.v., cac nhil. van. nha tho 'Tram Hoa Dna Nd" (thvc ra chi la Tram Hoa Dna Tan) bi ~p trung cdi tao, bi loai ra khoi sinh hoat van hoc nghe thuat, bi gat ra ngoai Ii x;i hQi cho tdi ngay nMmrnit xuoi tay. Ngay 22-1-1995, uguai "vi€t van tren da" qua dai tai Hit N(ii, tho 70 tu6i. Trude do nam nam, khi Lien X6 sup d6, bmh Iu~n vi am nhac Chostakovitch, hang san xu!t dia nhac Gramophone da vi€t: "Lich su kh6ng bao giiJ dUlJe vi€t tren da" (L'histoire n'est jamais ecrite en pierre). Trong n~n van minh cua thci dai chang tao co viii mang ti€n sd tr6i dat b€nh Mng trong do ngliai nghe si phdi khac s~ rung cam cua mlnh tren da !

54

HQi Ai Hiiu Vi~n 1:)l;li H9c Dalat

2 - MC)t trich doan khac cua 'Iuyen Ng6n Vi~t Nam v~ Nhan Quy~n (sau 1975)

Trong h5i k:Y "Que Huong B:;Ln Htru Tli D~y", Tr~n Da Tit k€ lai can chuyen trong ill nhu san: "M(lt bn6i sang thaug Tu 1979, tai trai tu Xuyen M(lc trong rung mii Ba Ria, mt}t lao ang g.{y go dung len bao cal ill : 'Cach mang hrra chi ~p trung lao di?ng cdi tao ba nam r5i vt:. H6m nay, dung ba nam. Til' gio nay, toi cM v€, thong lao dt}ng mra', Uio ong nay Ia nha van Nguyen Manh C6n. ( ... ) Sau khi c6ng khai tuyen b6 gina san tii Iii tit ch6i lao dQng cdi tao, Nguyen Manh Con bi cum. Nha van tuyet thuc phan d6i. Sau nhit:u ngay de doa thong xong, bon cai ill do ngot : 'Rang an mieng chao cho lai sire r5i v~'. ang diroc cho an lai, chao r6i rom, timg muong han che'. Khi nha van da kiet Inc, chnng dua 6ng tnrdc san t~p hQP, biit nMn tQi. Ong l~p bip noi tnrcc ban tu va cai ill : "Can bi? tu te 13m, cho an com. Cach mang manh !iim. Cach mang co nhieu com, Toi mu6n com com com com com ... ". Nha Van Nguyen Manh C6n sinh ngay 7-4-1920, m(t ngay 1-6-1979. sau khi M lai cho dC1i ban chiic thu "Com".

Chu "Com" (com ao) d§ chua du het nlntng quyen va tV do ciia con ngiroi, Nha van mu6n com, mu6n tha thiet nlnmg chet di vJn thong co hat com dinh bung :

8"" 4iM, tit eU ~ 9trft tit,

7u t4 tMe, ~ pkit ,,~ ~9 ~.

Nguyen Manh Con da dien dat Sl.J' udc mu6n tt}t cimg bhg m(H menh d€ don gian nbR't. co clni tit. d()ng tit va tric tit. Don gidn ding chi nhu mQt chen com rna thoi, Nlnrng 1C1i noi co trong hiQng cda mt}t tuyen ng6n. Ong chAng con hoi site M tran tr6i them m,?t menh d€ thu hal. Co noi nfta cung bAng thita. VI v~y, ong da: noi m(lt chu "Com" keo thiet dai, nhd Mn, nhd din cho tdi hie hoi tan, site t~n. Chtt "Com" ciia Nguyen Manh C6n bao g6m cac quyen W do cda moj ca nhan (quyen dUQc s6ng) va cac quyen kinh te'.

Thang Tu 1978, toi la con ca moi eo gio nAm nghieng trong hdp ca moi biet giam giua cit nhi~u ca moi ban, Cai hQp ca lop ton chat choi, kin mit nen tam tOi, hOi thoi. Hai chan triln trui bi xich t6i ngay trong cum s3't. Ngay an hai bUa. Moi bua la mN chen bo bo hoac san kho. Ban ill ken 1a mi xae lat (khoai ml phoi tho, xic thanh tirng lat), Lai them C1,lC mu6i nho bang phan mY a ngon tay tit, tra'ng den me mit. Su6t ngay bon cai ill cho nham nhap m_)t Ion 'Guigot' nude ill. Con thong khi, can b() nha't dinh thong b6 thi. Cita nguc hie nao cling dong im im, Chi co m6 hOi ngltCJi til la b(t ~n, lam ltdt sling cai quiln xa Ion nhi) che than. Luc do, toi chi co mot udc mo. Khong phai mo nhan quyen nhu Martin Luther King (1929-1968). Gia'c me ra't 'hien thuc', chi ill m(_lt chen com nguci, khdng ain them thuc an. Trong nguc til cong san, con nguci bien thanh chill. Chim thong an nhieu va chi an bo boo Nlnrng nguoi ill Iii b§'y chim gay canh, bi tude sach tv do. Vi vay, d6i vdi toi, tuyen com "Com" ciia Nguyen Manh Con l3.

Dac San Thu Nhan Au Chau 2001

55

han tuyen ngon hao hung, cam dQng nMi. Tac gia rang lam tron trach nhiem cila nha van mqt ltn cu5i, de lai cho dC1i ban chnc thu' mqt menh d~, tnrdc kill v~ . long d!tm~.

T6i cao 16i ban doc, Mng dung bO ngang 16i van nghi luau, "Dem Yam Tlnh Vie't Lich Sit" (lich sit nhan quyen) nlnr ten mQt tac ph§'m cila Nguyen Manh Con (1958), hie mi~n Nam oon"bUt gi!y" di sang taco

000

Nhan Quy~n g6m hai chit ngdn ngiii nhung lai co mQt lich sit ra-t lau dai.

Chu ''NMn'' vie't theo cd van ca Han ffin Nom g6m hai net xd doc nrong hmh cua con nguifi, dftu dQi trifi, chdn dap da't. each vie't d6 philn nao giong chu H trong "Homme" cda PMp, ho~c ''Human'' (Human rights) Anh-Mj' (d~u do g5c latinh 'Homo'). Hai net x6 docciia chii' NMn ba'y lau nay du'<_1c vie't hang mau va mrcc mAt ciia cuec hanh trlnh nMn quyen kh15 cue, Net chu do tdi nay con chua kho muc va van chua dd net. Tren d!t mrdc clning ta, quy~n 111c l!y bdt di ea trong net but. Tu chi bi m!t di mQt pMn va trd nen dj dang. The' kY 21 la the' kY cia nhan quyen. Trongthien men kY nay, ttl chi cua dan t(k phdi moe d:1y dij.n cho co dti tay chan. Moe bhg cbinh sue song cua minh trong mQt tlnh huang cbinh tri d6i thay. Do la ni~m tin chan thanh ctiachung toi khi chep Iai cau chot ban dai cao 1427. Litn nay khong phai M trich diln, nlnmg xin nnron li'1i ti€n nMn noi thay cho tam nguyen cila cit mQt dan iQc :

~q~f uguU~f qat tuft 1ft tutnq; 1Rtr'n !tqfin hi utft IlJl fqni.

~r'n \ll1n tuf x8U urn tqifu tqtu, m:q~l1 ngq\u tqn nia Sl1tq 18~n Un.

cudl COOT Cndl :

IA" BINN

Mot con muoi di xe ve, tim tham ben be thElfl. B~n be muoi ret lay lam 1~ vi thay ch] te dbi tanh rat nhleu so vdi trircc kiEi. Mot anh muoi ben hoi:

- Nay chi! Tru'de b5 chi it noi MfIL 650 my 8id db] tanh nhieu qua v~y?

T6i thay eh§n8 nhufl8 noi nhi6u ma con them ... tanh nharn nhd do nhc l

- Ch§fl8 hi6u nua ... A I Bi6t rai! T11 khi toi dot mol. riff chinh 1:h116 thi dEi thBy deSi tanh! Va cane n~n8 hon 1:h1 t6i b5y vao Van Ph6n8B¢ Chinh Tri, dOt nh§.m nhune U y Vicn Trung Don8 !

56

HQi Ai Hii'll Vi~n D~i Hqc Dalat

Budi gli-p go anh chi Trh Dic Dat, K1, tu My Mn vie'ng Au Chau.

Anh tu trai : Vii Van Tbirong, Le Dmh Thong, Nguyen Ngoc Tlnrong, Luu Van Dan va Marie, Ls Thi Hd o, vo chdng anh Trau Dac Dat, Mai Van Thai.

Place Saint Michel, Paris 0 giO 30 sang ngay 1215/2000

Quartier Latin 03 - 6 - 2000. Hai ban Kh6a 4 din tham Paris Nguyen Van Tim (Uc Chau) va Trdn Qu6c Toan (Dire) cung "tha cong" din du'Ong VO Ngoc Hung (Phap)

Dij.c San Th~ NMn Au CMu 2001

57

,

.

,

•,

.

.

H6i ftc- tan ~n, Phan 'Ihenh, K1

Da: qua mQtch~ng hanh trlnh, trong d6 con ngllai, mol tnrong, gia dlnh, b6i canh xa Mi, lich 511, v.v. hoa trQn vdi nhau t<1.0 thanh mQt bdc tranh t6ng th€, nhllng lai c6 nhang net d~c thu ra't ri@ng bi~t cho m6i con nglloi. MQt doan trong ch~ng helnh trlnh d6 - dep ... tho mQng . ,. lang man, c6 ca hang say, bdng bot .. kh6 quen trong cudc d<li tOi '" D6 lel nhang ngay ihang s6ng va hoc tai Trl1CJng Chanh Tr] Kinh Doanh Da Lat. Khdi d~u vao rnua thu narn 1964 :

58

H~i Ai Hii'll Vil$n £)~i HQc Dalat

(34e4 Ia. ~ .uUfI. ee M6 ~, ~ t44.

S; ttt~ ~. U. ttu. ~ ~ ~ a ~ tIt4U Put.

~ ~ 99. uUvj lUi ~ ~~ u.t 2li ~

~ Utt W4. ~ ~ ~ '8~ 4P:

~4ff utiu t4i kt tWJt u4lt t4l! tdt

~4~p niin t4i Itt ltU!t n4u f4l! ~t,

~ e~ ~~ ~ t1UUH-~.

Nhd lai ngay 5.y :

~ -4t ~ ~ 44ft- "-i4 4Z ett;

~ Utt ~ ~.tUM «« ~ eJ IU)U tlu. (e&l) ~ tu.,. tiD de, tlf ~ ttUi4 "-eM te? ret':.

1tti'1flu.~. e6 ""' tk ,U4. tk I~. ~ #Ih ~ ~ t~, 1f«.",.. tAtud lfeA. u.4t tbt, .tl4 111#-. !UW. eJM. leU, t6 "u ~ tuM, ':t:.u.,. ut. la't ""' tu- tU#, ~; ttd4 !

7t6't kd'~ ~ HUM ~ t4 uW; 99·

va tu nhGng ngay ~y, bao nhleu SJ.! viec, bao nhieu hlnh anh kh6 quen da: noi tiep.

Tai can nhd mot dem van ngh~ ra milt Ban Dai Dien Tnrong Chanh Tri Kinh Doanh, ma trong d6 thanh giup vui g6m toan IJ ngh~ SI sinh vien .... nghi~p du If vai ban Leviathan cua Chung, Luu, L?p, Phuong, Dan, Phong, ... vatie'ng hat Khanh ty (luc d6 lel ea SI cua Moulin Rouge). T!t d. ngoal tnJ Khanh Ly, tuy khang phai chuyen nghlep. nhu'ng da: trlnh di€n xu!t sAe kh ie'n to i khong bao g i(} quen du'qc.

Tru'6'c d6 la cuoc v~n dQrig b~u ell Ban Dai Di~n Tru'ong CTKD. D~y du hlnh anh,ap phfeh, ph6ng thanh, ... mac d~u cac "dai hoc si" mdi nam d~u tcjp tanh sinh hoat ehanh<trL dan chu, nhung cung xorn tro khong thua dan

ehuyen ngh i~p. ..

R6iketiep rat nhi~u .. <).r!tnhi~u sinh heat khac : Thanh Nien Thi~n Chi, Quan T2 ; cac trai eong tat xahoi ; sinhhoat Hu'ang Dao ; Dai Hoi Th~ Thao Sinh Vien Lien Vi~n ; sinhhoat bao chi vdi to Di@:n Dan Sinh Vien, Nu'dc M.it M~, Del Lat Thrrc, ... V~'n dong b~u eli T6'ng Hqi Sinh Vien luc ay rat gay

[)~c San Th~NMnAuChau 2001

59

go, dac biet la nam 1966.

Thai di~m 66 lam toi nha lal su viec gay an tu'qng kha dam trongcuQc doi sinh vien ella tdi, Luc ay tlnh h lnh chanh tr] th~t bat 6'n, phong trao sinh vien ca ruroc nhQn nhao : xu6ng du'ong, bi~u tlnh, bai khoa ...

E1a Lat v~n tr.im ttnh, ngoai mot so It e6xu huong rieng. Nhu'ng se la mQt thai do tr§:m tTnh kho xLI d6i vdi phong trao sinh vien ca. nude ne'u eu tie'p tuc mot each "vo tlnh".

The' rBi mQt cuoc hop ella sinh vi en va mQt so' giao su' tai giang du'ong Spellman da di~n ra. Giao su' Khoa TrL1dng Tdn Long khong de'n du, Han mQt giO' gop 'I trao d6i, thao lu~n v.1n chang co ke't qua gl, VI "nhan v~t quan trong" e6 quy€n dira ra quyet djnh t6i h~u v~n v;ing b6ng.

tuc do tOi xin phat bie'u (thai quen ella tOi trong rnoi cuoc thao lu~n, tham du luan dam ... la luon lu6n phat bieu VaG giO' eu6i, sau khi dJ thea ddi di~n tien, ph an ttch 'I kien nhi~u ngL1ai, 1L1(1ng djnh ke't qua e6 the' xiy ra, ... ) Trong ell toa co tieng xl xB : - "6c tieu tfnh n6i, tlnh nO' gl day ?"

- Kfnh thua sLj vAng mat ... ella Glao SL1 Khoa Truong, klnh thua ...

Lai md d.iu ella toi chua ddt, tieng 6n ao da muon lam nO' tung ca glang dLiang Spellman; sau do t6i noi tiep va vdi 10'] ket :

- ... chung t6] se ng6i tai day d€ chc sLj h ien dien va quyet dinh ella Giao SLi Khoa Truong, khong phai met gia, mot bu6i, mQt ngay rna co the' eha mot tu.in hay mQt thang ...

Nam phut sau Giao SL1 Khoa TrLldng c6 mat, sau rndt vai ICYi neu 1'1 do, va rnot thO'i gian ng.in l<ing nghe lq_i nhung 'I kie'n da trlnh bay trLioe d6, m(lt quyet djnh nhanh chong dJ duoc Giao Su Khoa Tru'ong dua ra :

- Dong ala Vi~n ba tu.in de' sinh vien ... co tht gia tharn cuu, Cac ban thlch dua da bien che thanh "ngarn euu" !

The' la vui ve d lang, bdi VI vua phu hQP v6i tlnh the' hie d6, lai khong gay xao trdn dang tiec x£y ra trong Vien, va nhat la sinh vien e6 duoc thO'i gian de' "ngarn cuu" ta ta !

Viet Iq.i stj vlec nay, neu theiy Tr.in Long co doc va nhd lai, toi xin ta loi vai theiy - ngu'CYi theiy t6i luon luon yeu kfnh tU luc g<jp ga d.iu eho den su6t dO'i - v€ nhung lai phat bi€u diy kich d(lng ella tu6i tre soi n6i b6ng bdt luc do. Tuy nhien chl la Ie thLiang tlnh, VI do eOng la m(lt phuong thuc ap dung men sinh hoat chanh tr] ella mQt sinh vien mang ten Trucng CTKD E1a lat ma thdi. Chac th~y thong cam va luqng thu,

MQt su viec va hlnh anh khoquen nl1a la ngay L~ Man Kh6a I Truong CTKD.

H<1u he't nam sinh vien, sau khi t6t nghiep, d€u phili nhap ngu vi lenh T6ng E1Qng Vien sau bien e6Te't M4u Than.

60

HQi Ai Hun Vii,:n D~i HQc Dalat

luc do khoa 9/68 Thu Duc dang d' VaG thoi ky huAn luy~n dlj b] sT quan tai quan tl110ng Quang Trung. Chi co mot Ix? quan phuc tren ngLioi, va vai d6 dung ca nhan, 16i va mot sO ban di chuyen thil nhl den phi trLiong Lien KhLldng luc 8 gio t6i.

Vua roi may bay, tAt ca duoc I~nh di chuygn nhanh den ch6 tarn tru, chc doan cong voa co h¢ tong dua len Vi~n Dai HQc Da Lat. Xung quanh tieng dai bac vQng lai rat g~n.

luc 10 gio dem chong t6i khdi d<1u cuoc "hanh quan" len Vil$n. Qua dung nhu v~y, VI vi sl quan trLld'ng dean rna t6i v5.n con nho ten va chile vu la D<;Ii Uy Phong, Ti€u Doan Pho Ti€u Doan Nguy~n Hu~, Quang Trung da noi :

- Trang doi quan ngu cua t6i, toi chua bao gio chi huy mot cuoc hanh quan nguy hi€m va kh6 khan nhu v§.y, VI cac anh d€u thudc la tai nguyen sl quan uu tu cua quOc gia, I ai khong c6 vO khf, khong c6 m¢t tilc s.it trong tay.

Chung t6i v~ Vi~n trong dean xe e6 thiet giap rnd dlfong, thiet glap bao v~ giua, d thiei giap y€m tro m~t hau, Hai ben dLiong, tU lien KhLldng len de'n Da Lat, co them d binh sT l<in chie'n xa cua Quan Doan II tang cLiong dong ch6t bao v~.

Co Ie trong I ich sLl khoa cLl cua Vi~t Nam, chua tUng e6 cUQC dai dang khoa nao cua cac tan khoa I ai di~n ra mQt each that dac biet nhu vay.

Trong ngay I~ man khoa r nam tan khoa gi~y b6t do s6, d~u dinh ddng loat tr6ng that ngo<,\n rnuc;

GkJ day, nho I<,\i hlnh anh n~y, t6i co lam mot bai phu, trong d6 c6 doan :

( •.... ) tt~ ~4 ".a" t~' 4 tt;p (16 ~, 9'($ ~ 4t ~ ,fit u:" tta -n.

K~e4«e4.' - "~~u..,~ 'M.'"J ,fat~M~" PM. ~ ~, u.- HUiK ,Met, ~ tMK u' Pe4If 4t

'BtU rt6 u e&t ~9 t'li g«4K ~'"J'

~ ~ ~. 6wf e~ c4 ~, diK4 t~ M.u.. eM 4~ 4. ttiN ,~ ~ tfU!t. ~ ~ eMd tl .' 7'U1t tM:i ~ ~ 7~ ~ tei#It, ~

P44t 9# .ua ~9 4t ~ atE.

Hem ba rmroi nam tr6i qua, nginri va st,f vat da co nhi~u d5i thay, bien chuyen. Nhd ngay ay nhu t6i ghi Iai d tren :

'1ttil 'fi4 ~ft,. eli. ~ tk dtf. tk t~. d4,,14 ~ 44k t~, ."._ thut,4lfeA, ~ te. U4.ep~ IUlet «i-. ~ ti. KU #-9 ldu.

B~c San Th~ Nhiln Au Chilu 2001

61

Con bay gic} ernie eo Ie :

!2tui "u:e fH!'I' ~, eM ~ ~ ~ ~ de .ee J_, -- ,&e ~, 7~ u- ~ -a., tp6~, ".._ ~ 1M "'"' ~ t'-A lfd ~~

11 ..... 7~ 1UM t4e tUe I.i't u'ddu.

7U~~, ~~~ehta-'l? ";it4tJ e8 eM, ~ tMI ~. ~ eU-

~ ~.~ ~ __ tUu. e6 tfie -.,. t4~.

1)6 ue ".,.. u Ai td 7~ "4 ~ "11",* 1114 .. ie~ ~ UIf,· ~ '" tk 114M :UaJ.

t:w e.u ~. J. ~ ~ eu:, tt~ :

.. ~ ~ .t#t t4 t«H t.u tIM ~ ~ J4J,~, ~ IIii:4 t...& (46 ~."

Hal chu T.N, thea anh Doc Thli c6 the: doc, c6 tht hi6u 16

. .

"Tin Nhe" hay "Thy Nhan".

Nhl.ffl8 n6u t13. viet d .... 'chuc ch u T.N 1i6n vci nheu, te cuno co tht doc: q'n1j 9\Lfidn - f[im 9\Lfiau - q'ful'y 91£h.au - fJ' ao 9\Lfiii - fJ'liU'dng 9\Lfiau - 'I' nidi '1{fiau - 'I' 0 '1{fuJ - q'rny¢n:A{gttM - fJ'ruy¢n '1{ful - fJ'ruYf_n '1{uirc - fJ'rny¢n'1{on - 'I'/i4t9\Lnie'u - 'I'Oi'1{6i - fJ'Ot 9{gay - fJ'rong 9{fiau, 'I'fur'1{fiau - q'ren'1{# u.».

Hql.c cau the con coc :.

'I'/ittdnfJ'1{liau - fJ'fti NJu5'· 'Tim 9\lnau, fJ'imfNJIufti - fJ'liu 9\l/i4n - tIfWnIi!!{guM - fJ'ntj !J{ji4n. ve. lucri lucn mOfl8 rans dan8 bee Sid xg Y ra canh dau lons: 'I'/itj 9£lidn - fJ'ntji 9{fiau - fJ'di !ALudc - 'T an 9.{.tit /

62

H(li Ai Hiiu Vi~n fJl].i H<,>c Dalat

Luc rndi qua Tay, toi di lam cong cho nha sach Hachette. Su6t ngay tiep xuc val sach vd, bao chf. N6i nhu the khong phai la toi ma ra doc hay nghien cuu sach va, nhung chl s<ip xep, kitim ditim sach bao, so' ban hay khong ban duqc d€ tra v~ cho nha phat hanh. Luc thong tha, v<ing khach, toi liec mih ng6 vo nhung nra d~ ten sach, doc vqi va trang bla sau xem ho viet gl. Tieng Tay, tieng u c6 bao lam rna dol xem chi tiet. Nhung tlnh tOi thlch tlrn hi4u, thtch to mo, chuy(!n dm c6 gl vui ma phdi k4 14 dong dai de'n the.

Chuven doi tuy khong vui, Bu6n nhieu vui ft. Chinh VI the mdi c6 sach truyen, Nguoi doi v6n thu dai. Cai gl lam mlnh dau mlnh bu6n tht lai nhc lau. Khong nhung nho rna thai, lai can phai vie't ra clEf doi. Con nhung hanh phuc may man thl ch6ng ouen, Cho nen khi viet thl ai cung than than trach ph~n. Biet oau rang m6i nguai dE1u duoc sinh ra

trong cong bang, Cong bling va blnh djng. TLr co ban d6 con nguoi phai tu tao cho rnlnh mQt sff phan dEf sang. The nhung, 19 lu~n thl don gian d~ hifu, nhung con nguoi khong d~ hitiu. N6 phuc tap r6i r<im va lam

. cho chtnh ca nhan ho, mQt so' ph~n da truan.

M&i nguC1i c6 mot b~ m~t khac nhau clEf hi~n di~n vdi cUQc sang. Khi n6i den ten ho cua mot ngLioi sf tha'y duqc tat ca nhan dang, ca tfnh cua ten ho ay. Nhung day 1.1 st! bi€u 10 ben ngoai. Con ben trong khong ai thay, ngoai chlnh ho, Nhung khong chac ho da thay dJ: hi€u chfnh mlnh. C6 mQt diE1u kha th€ : nhung con nglloi tuang chirng nhu khac nhau, lai gi6ng nhau nhiE1u difm (j phfa ben trong cua tam hdn, Va tai thlch tim hi€u cal di€m chung bl a'n d6. Ai cdng c6 inQt cai t6i dang yeu, va cdng rat dang ghet kh6ng bao gio b~ng long vai hi~n tal dang c6. Toi la con ngllai luon ludn md uac v€ nhung

D~c San 1111,1 NMn Au Chau 2001

63

di~u khong th€ thL$c hien dl1C1C. Nhl1ng su me mQng lam tLloi xanh, lam mat rLlqi dO'i song kho can n~ng chay,

MQt noi khac, "ailleurs", mang y niem quyen nl I~ lung. Nci khac c6 nghTa kh6ng phal noi nay, kh6ng ph.ii nol chdn dang s6ng. Noi day thanh btnh em a. Nhung hi~n tai lu6n lu6n a truce m<it kh6ng th€ t.U chol. Sa dl tOi dai dong, triet 1'1 ba xu nhu the cOng chl liLd€ lam sang to rndt dol di~u nharn nhf trong dCll s6ng hi~n thuc ella tal.

Dang lam mot nhan vien nhan nha, lam tam tieng m6i ngay, cu6i thang I.inh hrong, Mot narn mQt thang nghl he tha h6 di day di do. Nhung toi thlch cai gl khac han. Toi nghi den chuyen thay doi kiem an. Muon lam chu, TlJ lam cong len lam chu ai chang L1a. C6 ngLliJi noi ma nha hang tiern an khdng d.n bJng cap. M6n an Vi~t Nam, Tay d~m rat khoai, VI ong nQi ba ngoai cila the h~ tiy d~m nay d~u da: d¥ chan qua thuccdia lndoehine the nao ch.ing nuoi tiee mot thO'i. The nao cOng phai tim I ai qua khil qua cac m6n an Vi~t Nam. R6i dan con dan chau ho cang dLlqc nem lay rnui vi.

Ti~m an Vi~t Nam am anh lam chung toi quyet dlnh mua nit nhanh ch6ng, kh6ng them tra gia mac ca. Day la "uu di€m" cua nhang nglioi kinh doanh chua co kinh nghi~m nhu'ng d.iy tu tin,

Quan an ella chung toi mang ten An Hien khong g16ng, ai, n6 ch.ing c6 y nghTa nao nhl1 cac crahieu bu6n ban khac. No co ve thu quan chd

khang phai thuc quan. Dang 1'1 ra phai d~t ten la LQ'i Phat thl tl~n rndi vo nhl€u. G.in bay nam lam chu, toi tham thfa hai cha lam chu, N6 c6 rat nhi€u nghia bao trum len ganh n~ng ca hai vai. Lam chu c6 nghTa la lam td. Va la ngLlCli nha:m milt nln thd tra moi khoan thue' ella nha nLlde Tay yeu d.u. MQt ngLlai VI rnoi ngLlai. Ph.ii d6ng gop cho xa hQi.

Vq chdng chung tal la hai nglioi ty nan Vi~t Nam nhi€u ao tu'ang. 6ng x.i t6i la ngLloi mang nhi€u tfnh ngh~ SI khong quan tam may v€ ti€n b<.lc. ChI quan tam den tlnh ban, Trai lai, 16i la ke thfch ti~n. VI nghT c6 ti~n mua tien cOng dliqc. Ngu'O'i ta thliong che bai nhOng ke ham ti€n ham bac nhung c6 ham th I mdi c6 ti€n. Khong ham thl chl ngheo thai. NhLlng c6 Ie cai s6 tai khong giau, Mu6n cOng ch.ing duoc. Hoac la toi khong c6 gan lam giau. Giau coi bQ kh6 a cal xu nay. Nen rutcuoc vat va lam lung bao narn chung tai con lai la ngllai va san. Va san du'qc hie'u nhu fa khong co tai san v.jt chat, co the' sa tay rno chan.

D€ che d~y mac cam «y, t6i fuon luon n6i : DC1i nay phu du qua. Nay song mai chet, b~n tam chi den cua cai, Va de' tim tha'y mQt noi ch6n khac han cuoc dai r<ic r6i phi€n nao nay, t6i viet tie'u thuyet truyen ng~n vdi d~y tfnh hien thuc, Da 56 nhOng truyen viet ra d~u do d.iu 6c tLlang tuong tal. Co ngu'O'i cho ding toi viet doi thuc cho nen ho n6i toi c6 101 viet hien thuc, tin hien tbuc. MQt cuon sach duoc in ra, toi li~n tra thanh "nha van" ngay. (Anh NTH dua rJng

64

HQi Ai HUn Vi~n D~i H9c Dalat

neu chua c6 tien in sach thl chi duqc goi Ij_ leu van thdi.) V1 tOi khong c6 nghe ehuyen man i'J xu nay nen ho trinh trQng gdi thieu : - "E>ay la nha van ... "

Nha van nghe c6 ve trf thue ? Tai khang ham trf thue ki€u nha van. V1 nha van co htnh bong cua nha ngheo. Lau nay t6i chi biet den nhung ngtlai vie't van ngheo tung. Ttl hie co nha hang, t6i thuang W gid'i thi~u "T6i la nha an ... " Nha an coi bo do ngheo do kh6' hon, Du gl cung con c6 cal an qua ngay.

Cau chuyen kiem ti~n kiem song cila chung t6i cung da doan lam. Tuy the ma vui. Neu khang c6 ni~m vui, ngtlai ta W tl1 chet het. Da sO khach den an la than huu ban be quen biet E>en thtlang xuyen thl la cang tra thanh than quen. M6i khach hang d~u hi~n dien vd'; ca tfnh cua ho.

Toi thtlang hay chu y den khach ban xu VI ho la nhl1ng nguoi khach trung thanh, An rnon gl tht cu mon do deu dan ngay nay qua ngay no. Mot anh nha baa Tay dQc than, loon luon mot g6c ffiQt mlnh. Hoi sao khong co ban gaL Trd loi dan ba rAe r6i I~m, khong choi. C6 chfnh khach cua mQt xd den s~pra ung ell t6ng th6ng. E>en an uongban luc}n chfnh trio Hl1a hen ne'u d~c cll se dai tho chong toi mQt chuyen du ljch. Chung t6i pha'n khdi, chup hlnh chung M lam bang. Tin ttli'Jng mot ngay dep tro; nao d6 mlnh se la thuqng khach trong dinh ffiQt t6ngthohg~ Nhtlng tho hoai khong tha"ythumoi. C6 Ie tant6ng th6ng da quen mat chang ?

MQt co [al Au A, duyen dang, chuyen

gl cong hi€u, chuy~n gl cung bi€t, nghe nao cnng sanh, Nhung lai th~i nghi~p; kh6ng lam vi~c nhung 1u6~ luon nhan nha: duqc moi an ti~m m6i ngay. Ai cung mu6n moi co an cung khi den ti~m chong t6i. VI an mQt mlnh bu6n I~m. Coco mQt dac di~m dang yeu, do la nhung dl,i tfnh ella co khang bao gio co thuc trong doi. MQt nguoi dl,i ttli'Jng lam rat nhieu chcong trlnh nhung chua he tha'y chuong trlnh nao thanh tuu, C6 co cal duyen ng~m, n6i nguoi ta tin ngay. Va VI the' co dl1qc rna; an u6ng lien tuc narn nay qua narn khac vd'i nhieu ngtloi khac nhau. C6 ham co den baa d.ng co se la vc mQt 6ng Hoang. 6ng Hoang day la mQt thai ttl Lao. R6i lau khong nghe noi chuyen 6ng Hoang. T6i hoi, co tra loi Thai tu khong chju Iy di vo.

Khl n6i chuyen, co bie't nguoi d6i dien thlch gt, the la co ban ve nhu cAu me LId'c cua ho, Nhung r6i nhu du d6 khong h~ duqe thoa man. Va ngay d rno Lidc ella chfnh co cOng khdng bao g10 thuc hi~n.

Phili chang n61 len nhung di~u rno tld'c trong long la rndt nhu cAu th iet yeu. Du day la nhung ao vQng. Nhl1ng ao vong d.n dLiqc th6lQ. C~n dl1qe chia xe.

Nhl1ng ngay lam vi~c tal tiern an. Ben canh nhung 10 toan tfnh toan 56 sach ti~n bac m6i ngay, con nhung rnanh vun chuven doi lam t6i chu y. Nhung hlnh anh vLra c6 tfnh hai hLidc lai vua bi tharn. Nhu nu cLiai da nude rndt,

MQt gia dlnh d<iy du vq chong con ca: den tiern. HQ la ngl10i Lao, trf

D~c San Th~ NhSnAu CMu 2001

65

tbuc; khong bie't tie'ng Vi~t Ba vej dep c6 duyen va dang hoc them a dai hoc Sorbonne. Toi chu y ngay VI c~ch ~6i chuyen rit hay. Ba nghe n6i tdi viet van, mu6n doc sach toi nhirng kh6ng biet tieng Vi~t. Ba n6i t6i nen tim each dich sang tieng Phap va nhc nha xua't ban Phap ngu phat hanh. T6i cling c6 y djnh fy nhung chua c6 phlidng ti~n.

T6i ra't mu6n ban lui}n chuyen nay chuy~n no v~ cac va'n d~ phu mJ tren da't Phap, Vl ba 1.1 nguai A dong. Ba da: g~p gi khi cham tran voi van h6a mol, khai ph6ng cho phu m1 Tdi hen ba mQt dip khac a mQt noi khac yen tlnh hon, B~ng di mQt thai gian kh6ng thay ba lai, C6 Ie mQt narn sau. Ba de'n vci mdt 6ng ngliai Phap va giai thieu : - "Bay la 6ng ban tdi." T6i ngac nhien rnirn cuai bat tay chao. NgC).c nh ien VI mQt nguai dan ba A dong nhu ba lai di an rieng vdi mQt ngllai Phap. Tdi chu y each chuyen tro cua ho va nh;%n thay ngay r~ng ho la hal ngLioi tlnh.

Ba tlldi tre hem va n6i nang nhu mot co th ie'u nCi rno] l6'n, vua mal bie't yeu. T6i nhu tham tinh yeu c6 khd nang phuc h6l. Nhllng rai se ra sao khi phieu luu cuoc dol nhu the? T6i nho den 6ng ch6ng cua ba, ft n6i, tCI ton. Tdi tho dai I~ng Ie. Lai mQt gia dlnh tan vo tren xu sa nay VI nguyen nhan cham tran vdi n~n van minh moi.

L~n sau ba den vdl 6ng nglloi tlnh fy. Ba giai thieu rft th£ng than : "Bay Iii chang toi." Noi xong ba dua m6i h6n VaG rna 6ng ray. OJ chi qua d~m. T6i x6t xa. T6i vua rnoithuc an vua cllai

cLl'ai d€ tranh slj xuc dQng dang va oa. Ba cho biet : "Luc nay t6i cam tha'y thi}t hanh phuc, hy vong day la ngLl'ai chang suot doLI! Hai ngllai bQc IQ hanh phuc cua ho qua nhCing cLi chi au yem, hci s6 sang.

Nglloi dan ba a'y da: thay d6i qua nhanh. Tu mQt bac phu nhan sang trong quy phai cua Hoang gia Lao nay tra thanh mQt ngllai dan ba b6ng bot sOi nij"1 vai con tim n6ng chay, HQ se s6ng nhu the dLiejC bao lau ? C6 phai 1.1 tinh yeu th<%t kh6ng ? NgLioi dan 6ng a'y c6 nhl1ng a1 chi ay, khang th€ la mQt ngLiai dan ong mang lai eho ba mQt tlnh yeu that, kh6ng xt1ng dang vdi tat ca hy sinh cua ngLl'ai dan ba tu bo gia dlnh. Nhung vuot ve trlu m€n, nhung nu h6n 1.1 lap son pha'n, rnau me. T6i biet n6i gl hon khi nhln quang canh a'y. Nhu cam tha'y ai vl1a Ify ma't ella rnlnh mQt rnon ti~n lon. MQt di san da: b] nha nude ray danh thue, chi can lai mot con so kh6ng tren to gia'y d i chuc ella giang ho,

Biet bao di~u toi muon n6i ra h6m nay, sau khi da: co ga:ng h(li nhap VaG dai song nay, vao xii hQi van minh maio Gan IQc nhung di~u suy nghi, rieng ca nhan t6i, nhan thay con ngLicJi da: lac mat y nghia cua su sOng tot dep, Cang muon tim kiem cho ban than nhung ti~n nghi cua doi song, trong d6 bao ham ca rno uoc hanh phuc, khoai cam I<).i tiep nhan nhung ma't mat cang nhieu, Cuol cling khi thay SL! that cay dJng ay thl can ngLiai da: ki~t q~ cho d€n ch6 khon cling. Tuy~t vQng.

Va them mQt di~u dang no] den nCia,

66

HQi Ai Huu Vien D~i HQc Dalat

nhang ngUO'i ddng tfnhluyen ai. Toi khong h€ dam phe phan VI dola mQt hi~n tuqng xa hQi dn dUqc tim hi~u. Hai co d~m va tiern, co nao cdng an m~c sang trong, dang da'p tre trung. HQ tim mQt phta goc kin dao. Ndi day toi thuO'ng d~t mQt blnh hoa. Khi don thuc an rarnci, 16i tha'y hai co khach xinh dep dang vu6t ve nhau trlu men. Tdi nglIng lai mot chut va blnh tTnh n6i vai cau giai thieu m6n an Vi~t Nam. HQ to ra rat ljch Slj voi nhau, ton trong nhau nhu hai ngUCJi dan ong dan ba mai to tlnh cling nhau.

Tai th§m hoi, hai thieu na ay da mat di thu cam tlnh tl! nhien cua phal na huang v~ phai nam, inot cam tfnh tl! nh ien cua con nguO'i, HQ khdng tim duoc cam xuc ndi nguO'i khac phai, ho tim thay cam xuc nci nguO'i cling phai d~ bi€u 10 tam 51.! cling vai nhuc cam. Tai sao? Tai co th€ hay VI mu6n phan khang xa hQi blnh thUO'ng te nhat nay. 51.! khac thllO'ng c6 ttnh chat quyen rd hon slJ blnh thtJong. Nhang hlnh anh di~n ra tren giong thO'i gian nbu mot vd kich khong c6 man cu61, khang co dean keto Cho nen khong th€nao hi€u duQ'c y nghTa cua vd kich. Khang C6"h~ hdi ph an giaP· d€ c6 the' xem tiep ph~n sau. Ngay chfnh cai chet cang khong th€ giai thtch dUqc di€u gl ca cho CUQC s6ng m6i ngUO'i.Chi c6 each s6ng mdi gial nghTa cho Slj s6ng.

Tren b~ m~t cua narn rnuoi met vudng til$m an, nhung con ngUoi hil$n ra vdi nhang net d~c thu rieng nr, Nhang ngUO'i ban da hi~n di~n cung toi vdi n6i budn vui chia xe. 6ng nha

van qua c6D.A. c6 I~n bao toi : "Chi thieu gl chuyen de'vie't, nen viet 10<1-i truy~n m6ingay mot ngUCIP·. Toi I~c dc1u. Mai ca nhan khong phai la mot m~u. Ca nhan phdc tap I~m, d] biet l.im. C6 khi ho the nay, mai kia lai the' khac, bien dQng khcng ngung. Toi khong the' hi~u d€ ta I~i mai mQt m~u ngU()'i. Va di~u quan yeu, chfnh VI toi ton trong phfa ben trong din kin ay nen khong mu6n trlnh bay theo y kien cua mlnh. Co the' ngo nh~n.

Khach cua chung toi khong phai chi den an, tra ti~n r6i ra di. Nhung ho den an d~ n6i vai cau tam Slj, nghe val c3.U hoi tharn, La vui. Mot ang ray gta de'n ;in thuang xuyen. Mot hom ong cho biet vQ' dang b] ung thu n~m nha thlidng ch()' chet. RBi ong bao tin v(1 ong da chet r5L Ong n6i rna nUdc m~t dom dom. IIBa ay la mot ngU()'i v(1 t6t nhat."

"Nhung ong can dam con chau can lai", Wi an ui. Sau d6 ong k€ v~ cac dua chau nQi ngoal mot each vui thlch d€ tram VaG mQt khoang doi can lal tr6ng rang. Tll nha ong d€n tiern xa hon haichuc cay 56. 6ng don xe buyt di mQt gia d€ den an r~i noi val cau cho d6 co quanh,

Tdi khong biet baygia ong ra sao, nhu the nao. Trong n& tr6ng rdng m6i ngay mot Ian rQng, mang con nguai di den chdtich mich c6 lieu. Anh Ch] H, c6 ngai nha nghlrnat vl1a rndi xi1y d vung bi€n Dia Trung Hal phta dongnarn nuoc Phap, ho ru t6i v~ chol doi ba l~n. Nhung t6i ngq.i de'n nhang thang he dong duedn ao, Cho de'n thang tLf, rnua bittn v;ing

f)~c San Th\1 NhanAu CMu 2001

67

I~ng VI con lanh, Toi d6ng y di the? anh chi v~ nght doi ba ngay, thay d6i khong khf.

vung bie'n phla nay that dep, nhi~u mom da cho vd men rndi vai thoi gian, voi song ca. Hen chi co dao gia Brigitte Bardot dachon Saint-Tropez lam noi an dllctng cung vdi 10 ch6 mea, ga vito

Trang xe hoi, anh chi bam du thd nut dien trong do c6 nut ma may Sliai am cho din nha sAp tOL Toi tht rat nhat gan, thay may moe la sq. May moe la nhGng can ngll()i vo hlnh. MQt thu ma ky thuat, Toa nha mdi xay rnau h6ng nhat, kien true vdi d~y du phcong tien t6i tan. Phong khach rQrlg qua, tdi keu len. Xung quanh baa boc b.ing clla kie'ng, rnd ra mQt vung tr()i bi~n bat ngat.

"Chid mQt rnlnh de' vie't van lam tho nghe, tui nay phai di cong viec 0 vung Ian can. Co may di~n thoai, can gl cu goi". Hai ngll()i ban bd tol trong cannha rQng, khong tieng dQng. La I§.m. Khong khf tTnh I~ng. Nhu nhi~u I~nao llac, hom nay t6i rndi dllQ'c s6ng voi chfnh n6. Paris dAy tie'ng dQng, d~y bie'n c6 m6i ngay. Noi day toi xa he't rnoi thu, moi ngll<"JL

Trong chiec ghe' boc da moi toanh, toi nhln quanh. Cai gl cnng rnci, dlng sach bong. Sach khong mdt hat bui, Bi€n budi sang nay, mu m<"J hO'i slldng. Vai canh bu6m khi~n khi hi~n phla xa xa. Tdi l~ng ngam, l<lng nhln, Tdi quay di quay lai, Khongco ai ca. Canh th~t d~PI nhung neu c6 ban be day cho rninh n6i de'n quang canh truce ma:t chac la vui hen. T6i

bAt dau on an. Nha rQng qua. Xa 1<).. Nhd c6 mQt th.ing trom cllap nao d6, tr6n i'J xo xlnh nao xuat hi~n. Chac tai che't trlloc khi thay hong sUng den ngorn. Dau oc t6i tha h6 tllong tllC!ng. Va de' tranh am anh, tai bam nut d6ng vai canh ala. Vua cham, tat ca. cac la cua deu d6ng kin cung mot luc, Tai phal rna m~m tUng nut d€ tim each md 14i cua.

That rik r6i. Day Iii. can nha nghl mat, It hoi ngllai, xung quanh clla klnh bao quanh ma- rQng ra b6n phfa kh6ng gian ben ngoai, Tu rnoi phfa ngl1()i ta c6 th€ nhln thay b6ng t6i di dQng ffiQt mlnh. MQt am anh lam t6i SQ hal. MQt rnlnh ghJa Sl.j tr6ng vAng xa 1<,1. Toi mong hai anh chi chu nha trd ve.

Liu nay s6ng trong can nha hE;P, d6i hie cam giac ngQP thd, kho chiu vi nhGng buc tllang ngan, vdi tran nha thap va vai tie'ng dQng ella d6 th], Den nay dllQC a trong mQt khang gian khac biet, phong khach rQng, tr.1n nha cao, kh6ngtieng dong, t6i hoang mang va nghi ng<J chfnh rnlnh. JVtQt thai quen, rndt each s6ng lau ngay khang d~ d.1u gl tU boo MQt khung dnh giau sang chua chdc da thtch hQP val minh.

Khang b,j_ng long vdi hien tai, con ngll<Ji thuong rno uoc mQt noi ch6n khac, co Ie sung sllang hen, hanh phuc hen, Nhllng do chl la di~u gia dinh,

Tdi biroc xu6ng vuan, sau khi kh6a cda, GiGa vll<Jn la hai cay a-I iu gia, Cd thu, Nghe chu nha n6i ho da ruoc hai vi nay tU Tay ban nha dem v€, tri gia den may chuc ngan quan. De'n

68

Hqi Ai Hun Vien Bl;\i H<?c Dalat

rnua, cay chotrai ngay. Neu trdng cay nhd phai chCl' de'n vai chuc narn sau rndi dUQc nhln hoa, nhln trai. Hai vi c6 thu do chong 50, 60 tu6i. E>ay la loai cay qUI va hiem d vung nay. QUI VI tu6i tho V11ng vang s6ng qua ba the h~ dCl'i ngu<'Ji. Hiem vl gia tri cao, It ngu<'J1 trdng duqc.

Toi nglIdc nhln hal g6c cay gd gh~, n6i ba vong tay I~i om khong xu€. Hq dLing canh nhau nhu hai VI Wong lanh vf gia, Tudng chung trudc kia ho la nhdng ke oal hung tho'ng trj ca mot c61 bien CU(1ng. Nay v~ day so'ng ILiU vong £n d~t coi ng6 dum mQt rnanh vllCl'n con. Qua kha vang son da vang phai narn thang, Rdi khong con mQt ai biet den qua khll cua rnlnh. Nhlihgcac vi con co mQt uy the rndi, d6 la 51! tdn tai qua narn thang cua th€ xac,

Cay gia cho g6 t6t, can nguCl'i gia ? Cho gld€ lai the h~ sau ? Hay cung chl la nhirng vong hUC1ng khoi loang d~n qua nhung ngay wdng ni~m. Di~n tho~ireoitoi dm may ap vao tal. ·"Tl,li nay b] nllro doc duCl'ng, xe lac xuOng ruong, nhung khong sao, da keu xe den keo len. Rang chc nghe."

D4 dfn bu lai, ngay mai anh chi chu nha dua tai di an,di dao choi d cac vung Ian can, Bormes les Mimosas, d mQt mifn da't aiy mimosas yang 6ng. Nha cLla, dlldng pho' nci nao cdng tran ng~p nhung hoa la hoa. Thorn ndng nhung mQng uoc tU qua khu Da lat trd v~. Nhd con dllong dai hoc, nhd nhung 16i di trong rung cay, trong thung lung. Nhl1ng CI,Jm muguet trinh triing vao thang sau

MQt cu6n nh~t ky 500 trang b] d6t chay.

Len E>a lat, t6i b~t d~u trang sU mal. Nhung hy vQng qua tim tay vf rnot chan troi. Mal den 26 narn sau tol mol d~t chan den chan trol nay vdi w each t¥ nan,

E>oi s6ng co nhi~u di~u kh6ng th@' dl! wdng, dv tfnh. E>iy ba't ngo, nhung c6 dl! tru trang than phan cua m6i ca nhan. Cho nen moi chuyen xay ra truce m~t, xung quanh d~u co nguyen nhan. Nhung nguyen nhan tao ra cac manhdoi rieng. Rieng 16i, hien tal la dang qUI. Du kh6ng 16 qu6c, khong c6 que huong. N hung danh tU 1y to Ion qua. ChI mong hoan t1t t6t dep hi~n tai nay.

Bay gid sau tai nan xe hoi, tai mu6n cdi bO nhung rang budc vdi 10 toan b~ng each ban lai ti~m an cho nglloi ngoai quoe (ngoai quo'e c6 nghia lel kh6ng phai nglldi Vi~t rnlnh). Song doi thong dong. An Hien n6i tieng d Paris va ngay ca d Hue, trong cac sach bao van hoc, gid day ch tm trang ky niern. NhLJng nglIoi khach quen den tim An Hien, dath1y bien m1t Hq bu6n ba nhu wa ma't mQt nglIc'l'i ban quy.

Tai da ma't nhi~u. Sau 1975. Tai san va que hlldng. Nay eo ma't them mQt chiec xe hdi trang tai nan, mQt co sd lam an di vao quen lang cdng khong Ia'y lam tiec. CuQc dc'l'i khong ngoai hai cha "s~c, khdng".

ruN TIll Ddu T1M, K2

SANG.IU.iN 2001

Bij.c San ThuNhan Au Chdu 2001

69

D~i h(i i 9 hop til' 19 tdi 22-4-200 1.

Ong U Khll Phieu rna't clute T6ng Bi TIm' vi dh oc bao tlni, chi bie't cc Tnmg Qu6c. Tnrdc day, ong Phieu timg bi ~t sang Blic Kinh nhieu litn, hie'n kt Trong Qudc nen "d{ng cai" (deng gai) dai hQi thlii'Jng nien c(lng san qu6e te', giup Viet Nam eh6ng dien bien bOa blnh, Trung Qu6c bacbd M nghi ciia ong Phieu vi thira bie't viec e¢-ng san niu keo chinh qnY~D chi 1A nh(t thi'Ji, dan clni mdi lit van dai. Nguoc lai, ong U Kha Phieu ngay tho cho rhg che' d¢- eQng san se t6n tai thien thu, S¥ ngay tho chinh tri dliCje chung minh qua s¥ vi~c nlnr san: Ngay 25-7-1999, Vi4$t Nam da: ky 14m vdi My hiep dinh tlnmng mai, Thang 11- 1999, tdi IU'<;1t Trung Qu6e kY vdi My. M¢-t Dam san (13-7-2000), Vic%t Nam mdi kY vdi My hi¢p u'de nay. Di€u nay

chtrng t6 la Hit N (>i dung dllng, khong dam da'n tMn vito tie'n trinh to an dn h6a.

000

Ai cilng bitt thai d¢- ella Ha N(li Mt ngudn tit 6c hep hoi, thie'u hiiu bitt. HQ cho rbg viec khong kY hiep dinh tlnrong mai se kbitn Vi~t Nam thoat khdi vong cuong toa ciia toan du hoa. Nghi nhu v~y la sai. Nam 1964, Marshall Mcl.uhan dira ra thu~ t tit "thOn lang the' gidi" (village mondial) di chi dinh hi~n tll'<;1ng toan du hda hien nay. The' gidi nhu mQt thon lang. 6ng U Kha Phieu mu6n dling ngoai toan du hoa chi co each di en sang mQt hanh tinh khac, hoac sang coi sa ba the' gidi xa xam. V1 v~Y, thay vi hOi tai sao, van d~ d~t ra d day la : Vil$t Nam ht}i nhap titn trinh toan citu hoa nhu the' nao ?

70

Hqi Ai Huu Vil$n B~i HQe Dalat

000

Ne'u "thdn tang the gidi" ta mot kha! niem nrong dO'i mdi me, "lang" la mQt hlnh anh quen thuQc ciia da't nude. VI v~y, co the dung "than lang" de dan nh~p bai viet nay. Trong Le Tonkin (a'n hanh trong khudn kh6 HQi ch9 Da'u xdo Paris 1931, khOng ghi ten nha xua't ban), giao su Pierre Gourou (thac si Su Dia - day d' lycee Albert Sarraut Ha NQi) viet v~ thon lang mi~n Bie nhu sau: "Lang (village) g6m nhfrng din nha co wan tu'(,1e bao quanh, co ma'y con ItJn (heo) tin in tren nhUng 10'i ill khnc khuyu, co nhi~u ao nhd va ma'y ngoi chua tao thanh toan cdnh sinh hoat chinh t:rj va xa hQi kM sinh dQng. Xa thOn (commune) co quyen tl,f tri thuc sf!. T6 clnrc truyen thO'ng nay ciia An Nam(Vi~t Nam) khie'n cong vi~e hanh chinh, qua trung gian cac IcY muc trong tang, trd' thanh don gian. Cac vi nay 10 nQP thut va gin gin tr~t tu. Chi co lang thOn mdi bitt dich xac dan sO' trong lang, Thuong ea'p chi dU'(,1C trinh bao s6 dinh ba (s6 thue), Lang do hQi d6ng IcY muc (conseil de notables) - g6m nhUng nha phu M (habitants les plus riches) vanhtrng quan lai co phim ham (ceux qui ont des degres de mandarinat) - cai quan, HQi d6ng IcY muc e6 khuynh lnrdng quan ly cong vi~e thon lang co 19i eho tfing ldp phti hQ. nha't la viec phfin chia cong di~n. Cong viec ciia ho dU9c quy dinh bdi mQt ~p tuc kha phuc tap dang ne trong, tien lieu ngay cl viec chia ph<tn thi; trong nhttng btta c6 (ti~c) lang do dan que dong gop" (tr. 108).

000

Trong lu~n an ntn S1 Kinh TtHQc L 'Economie commnna liste du Viet Nam d~ trinh tai Dai H9c Lu~t Khoa Paris each day ml'a thtkj (11·5"1950). giao su Vfi Quoc Tlnic vitt :"Hai tit' ngd ''Xa:'' (commune) va "Lang" (village) tlnrcng hay lin lqn : "Lang'l la noi ~p h9P dan err (agglomeration) xet v~ thu IOlJ.i dia ly (categoric geographique), trong kill "Xa" Iii mQt tM loai xi hQi hoc (categoric sociokigique)" (tr, 30). Trong pMn dfin nhap lu~nan. giao s11' Thnc da: giai thich va ehuyen dich mgt s6danh tii' d11'!jc sit dung trong pham vi then lang. Chung toi chep lai mQt so tt1 vung thon lang, d6ng thdi sap lai thea M ea'p (hierarchie) tit cao xuong th1lp: tien chi (premier notable), lao nhieu (vieillards), clnrc sAc (gens titres), IcY muc (fonctionnaires communaux), ur van (lettresdun meme village)' ddng mon (anciens disciples d'un maitre commun), hoang dinh (simple habitant), giap (habitant dun meme hameau).

000

Do lit thOn lang Vi~t Nam rut ra tit cong trlnh khoa hoc ella hai me gia, met Vi~t m!}t PMp. Lang the' gidi (village mondial) Ii thou lang phd' quat, khdng rieng ola Vi~t Nam. Lang the' gioi mQt mat d6ng quy : ttl haigiai huynh d~, the hien y nguyen ciia cac ton giao va M thO'ng met hoc chAn chinh. Hegel tien doan sf! ket thtic ciia lich sil' (la fin de l'bistoire) vdi su ra doi cila Nha nude toan e~u, d6ng nhat (Etat universel et homogene), Y lifn nay hoan toan khac bi~t vdi ebU tnrong cQng san:

- Lang tht gidi (hoac toan ch hoa)

D~e San Th", NhanAu Chau 2001

71

ton trong con ngu'(Ii (etre humain) va ca nhlin (individu) v6n :ta d6i nrong cila Tuyen Ngdn Qudc T6 NMn Quyen (10-12-1948) : quySn til' hUn (di~u 17), quyen ~ do ngon lu~n (d. 18), quySn 1l! do Mi hop va ~p hl)i (d. 20), quySn true tiep tham gia viec an dinh du(lng 16i ehinh tri trong nude hoac, qua trung gian cac d~i dic$n biu ell t~ do (d. 21) v.v.

- Tuy c(;ng san rung clnl tnrong xa: hQi dai d6ng (xa hQi eQng san khong con giai cip, rung khong con Nha Nude: societe commnniste sans elasse, sans Etat), nhung sa dI vao d§u th~p nien 90, toan kh6i cQng san lien XO va BOng Au tan ni tnrdc coo Iii toan clu hoa vi ehe dQ cQng SaD tri~t h~ toan hq cae quy~n eua ea nhan (trong so' co quy~n til' hUn). M~m tan ra v6n da: manb nba ngay tir thang 6- 1847. Vao tMi dilm nay, Engels sang Luau f)on hop dai hQi Lien doan nlntng ngu(li Cong chinh. Khiu hieu ciia dai hQi thoat d~u la "Tit hdi giai huynh d(:" (tons les hommes sont freres), nhirng Marx phdu d5i :''Co kh6i gl ngu'oi. Toi khong th~ ket be vdi het thiy" {il existe une multitude d'hommes, dont je ne tiens guere a etre Ie frere). Dai h(li ben <16i khiu hieu ill ''Nbii'ng ngu'C1i vo san cac nude hay doan ke't If!.i''{Pro16taires de tous les pays, unissez-vous), Nam sau, ciing tai Luan Don, Lien doan d6i ten thanh Lien Doan Cong San, dong thoi cong b6 Tuyen Ngon Cong San, can chot chep lai khiu hieu vira trich diin. D~ Nbat Qu6c rs (Iere Internationale) hop phien cu6i ding nam 1881, sau .<16 d(li 11\1 sa sang N11u Ddc roi gilU th~.

Ngay tn khai dilm, chii nghia mae xit chtmg to tinh th~n cue bQ, hep hoi (hac bO "Tu hiii giai huynb d~"). Vi v~y, khong nhUng cQng san kh6ng eo kha nang "qu6c te hoa" cac mrdc kh6ng eQng san, nguoc Iai din bi toan clu hoa cu6n troi. Trong khi toan clu hoa lit thon lang the' gidi, cQng san chi la lily tre lang (rideau de bambou). LUy tre la rao can ngoai vi, kh6ng lam nen thou lang. Vi v~y gia'e me thiet 14p xa: hQi cQng san tan thanh may khoi.

000

Thie't nrdng cling nen md cta'u ngoac noi qua v~ ttl ngll "eQng san" va "dang cQng san Vi(:t Nam". Clni nghia eQng san chu y€u d\fa tren hoc thuy€t kinh t€ mac xit. Cac Mac giiH thieh gia tri thang du (plus-value) co du'I1C Ia nhi'1 b6e IQt sue lao dQng ciia cong nhan (lam them giiJ khong tcl lUOOg (surtravail impaye), hoac tni dudi mQt hinh tlnrc do khac (contre-valeur). (Thuc te' chung minh ngul1c lai : nho hc$ thong phap lu~t htru hieu va hoat dQng cong doan ~ do, cong nhsn cac nude Tay plnrong du',!e trii tien phu trqi diy duo Hien nrcng boc IQt "gia tIj thang du' chi con tMy tai cac nude cong san). Cling vi y kien ciia Marx: ''l'exploitation de la force de travail de l'ouvrier" (vua trieh dich), dang cqng san tt1nh~n Ia dang ella giai ci\p cong nhan, Trong co ehe'thi tnrong hien nay, cac c6ng nhan lam trong khu vue qu6e doanh chi dem lai thua 16, khien ngan sach Nha nude phai "bao cap" (tro cap), trong khi khu vue nr nhan mdi dem lai plnic 19i kinh te'. Hon mra, co cau GDP Mng san phim qu6c nci) trong 6

72

Hqi Ai Hiru Vi(:n Bf!.i H9c Dalat

thang dAu 1999 nhu' sau: 38,9% dich V1:1 (cao nha't), 32.6% cong nghiep vii. xay dung, 28,5% nong lam nghiep, tmiy san. Ktt qua Iii. co aiu GDP mdi nay tao ra tAng lop trung hm (tiiu nr san) : mam m6ng cna n€n dan clni dich thuc dang thanh hlnh giua long chuyen chinh, Ngay nay, "ding nhan" chi III mQt trong nhii'ng thanh phan trong n~n kinh tt thi tnrong. Bang "cQng san" cling chi Iii. mQt trong nhic.;u khuynh lnrdng chinh tri khacphat xua't til' co cht thi tnnrng. Vic$c dang cong san tiep tuc dQc quyen chinh tri tnrdc htt III chdng Mac. di nguoc lai sach vd mac xit, san d6 Iii. chong lai xu lnrong da nguyen eta thanh hlnh trong nude. Dang nen ttf giii the' hoac t1! bien th€ cho phil hop vdi tlnh hlnh mdi nay,

000

Vic$c nhdc h).i thanh ngu cua Marsball McLuhan - d6i chieu vdi y kien ciia cac giao su' Pierre Gourou va Vii Qudc Thuc - dua dtn ktt luan Ia mai qu6c gia d:iu nhd ho~c ldn, d.tu muon hay khong, d€u hl mQt thuc the' trong thon lang the' gidi. vin de la vi the' ciia mai nude trong h¢ ca'p lang thon (hierarchic communale) nhu' tht nao? Trong then lang d6, Vi~t Nam hi~n chi la mot hoang dinh tung qmin, bi cu6n thea toan C§u hoa m(>t each bi d(>ng (globalisation passive). V di vi~c chuy€n d6i kinh tt sang co cht thi tnrong, da't mroc da th1,1'C s11' bnoc vao toan can hoa tit mu'C1i nam nay rna khong h~ hay bitt.

Til' ngii "Ioan Cau H6a" vita chi dinh xii hQi qndc tt (Gesellschaft), d~ng thoi bao gdm y ngbIa toan dien

(nniversalite), Niirn 1983, Theodore Levitt d~ xudng toan cau hoa kinh tt tai chanh (mondialisation economique et financiere), Nam 1990, Kenichi Ohmae md ri;>ng sang liinh V11c sang tao gia tri (creation de la valeur), trd nen quen thuoc vdi kY hieu R-D (Recherche-Developpement). Ngay nay, ngrroi ta co khuynh hu'ong rna rQng toan cau hoa sang nhien lanh V11c khac : moi sinh (environnement), van hoa (cultures, vitt a sO' nhieu), luat phap (droit et mondialisation), cac gia tri phd' quat va nhan quyen (universalisrne et droits de l'honnne), toan du h6a thong tin (mondialisation de l'information: internet), toan cau hoa hoa binh va an ninh (mondialisation de la paix et de la securite) V.v. Do Ia chua k~ den hien nrong toan cau hoa ngiroi Viet clln du'<;Ic ban dtn trong mot bai rieng bier.

000

Trong liinh vue kinh te, cac c6ng ty da qu6e gia co quy rno toan du (multinationales globales) dii dibudc diiu trong vi~c xoa bd ranh gidi quoc gia. Cac cong ty nay xam nhap thi tnrong trong nuoctrong khuon kh6 d~ u nr tnrc tiep mrdc ngoai (FDT), bd v6n trong tieh san thuc (actifs reels) nham rna chi nhanh (greenfield investment), B~u tu true tiep mroc ngoai tai Viet Nam hi~n bao g~m nhi~u liinh vue : nha (j va cong trlnh phric l<;1i cong cQng (23,9%). cong nghiep (23,5%), kMch san (11,5%), dia 6c (10,6%). xay dung (2,3%). FDI bAt d~u heat d(ing a Vic$t Nam til' 1991 (100 du an, 1 tY USD), len cao diim van nam 1996 (500 dV an, 8,7 ty USD). Sau do giarn manh va

Bij.c San ThV NbanAu Chau 2001

73

g~n nlnr lui v€ diim xua't phat (1998 : 1,4 ty; 6 thang d~ u nam 1999: 885 trie - :u USD). Ngoai ra 1ft vien tnJ phat trie"n chinh tlnrc (ODA) : 413 trieu USD gid i ngan narn 1993 ; 900 trieu

USD/1996 ; 1452 trieu USD/1999. Trong cac mrdc G7 vi~n tr<1 phat tri~n gitip Vi~t Nam, Nh~t Ban dU'ng diiu. Tiep d6 1ft My, Phap, Dti'c, Anh, Y va Canada.

000

Neu My Viet Nam J.a di€m quy chieu, toan c~u hoa kinh te tai chanh hi~n dU<1c thuc hi~n thea tien trinh hudng tam (processus centripe te). Tien trinh na y chi mang I~i Ich Iau dai neu Vic%t Nam 1\1' thuc hi(\n tie'n trlnh ly tam song song (processus centrifuge), nham bien toan clu hoa bi dQng trd thanh chu d(ing (mondialisation active). Vi~t Nam v~n chua khdi d(ing tien trlnh nay, hoac chi lam mQt each u€ oaL chieu I~. sa dI toan du hoa trd thanh hien thuc vi ti6n hanh cimg 111'11 vdi tie'n trlnh tu nhan h6a tren kh~p the gidi. Ngiroc lai, xli hQi c(lng san (toan cAu hoa y thuc hc%) tha't bai vi khong tlnrc 1e va 16i tMi :

- Cac nha kinh te d€u d6ng y v€ "ban luan 1Qi" doanh nghiep c6ng (entre prise publique) : 16 13: tlnrong xuyen khienkinh te' dinh d6n (stagnation de l'econornie) ; phan phOl1lji nfc (redistribution des revenus) biii cong khi6n mQt s~ can bQ cao ca'p true l<1i ; tai chanh cdng phai chiu ganh n4ng qua dang (poids intenable) d~i vdikhu V1!c qudc doanh v:v. Trong th1!c t6, doanh nghiep Nha Nude (entreprise d'Etat) ciia Viet Nam t~ hai ra't nhieu

hen so vdi doanh nghiep c6ng (entreprise publique) trong cac mroc 1\1' do.

- Hien phap Vi~t Nam (14-4-1992, hien ap dung) lQi nguoc dong, mQt mlnh mQt ch<1 quy dinh: Kinh te qudc doanh dUljc cling c6 va phat trien ( ... ), gill vai tro chU dao trong n€n kinh te qu6c dan (di€u 17).

000

Vi v~y, Vi~t Nam dn ga'p nit tht;ic hien toan c~u hoa ly tam (centrifuge) blDg hai bien pha p co ban lien M ~n nhau : tai cau true va til' nhan hoa cac doanh nghiep Nha Nude [thay vi chi e6 phdn hoa nho giot : tit 1992 tlli 1996 chi c6 5 doanh nghiep Nha nude (DNNN) d1i<:1C c6 pMn hoa (CPH), so vdi 5/1996-6/1998: 25 DNNN/CPH. 6/1998-12/1998 : 90 DNNN/CPH. 12/1998-1211999 : 250 DNNN/CPH]. Til' nhan h6a g~n li€n vdi toan c~u hoa. Do lit hien nrong kinh te' vi mo (phenomene micro-economique) ena toan du hoa. NMn xet nay khong phdi Ia khong co co sa : Tien trinh tu nhan h6a tren quy rno toan ciu di~n ra tit 1988 tdi 1993. Trong thoi gian nay, cac win phong giam dinh Shearman & Sterling, Sullivan & Cromwell, Clifford Chance da giam dinh (expertis e) h§ u het ca c dt;i an til' nhan hoa tren the' gidi. Tu nhan hoa dll'ljc phat di)ng cung lUljt vdi cac titn trmh khac:

• tien trlnh gidi th~ cQng san tai Lien X6 va Dong Au (1989-1991);

• viec phat tri€n ca v€ hrong l~n phfi'm maug thong tin dien tu (tit 1990);

• titn trlnh toan du hoa md rdng (tit 1990).

74

HQi Ai Huu Vil$n B~i HQc Dalat

000

Cac hien nrcng nay co lien h~ nhan qua, tac dQng lfinnhau. Ndi tdi hien tu''1ng kinh t€ vi ma ciia toan aiu hoa lil noi tdi tuong quan giifa tiEu vfi tru (microcosme) va dai vii tru (macrocosme) trong pham vi tri€t hoc, Trong Ianh V1!e kinh te' chinh tri, m6i nrong quan nay la vi mo - vl mo. N gu'Cli ta co khuynh huong clni trong tdi nhifng chuyen to tat (toan eliu hoa) rna bd qua thuc tt tnroc rruf t. Trong b6i canh da't mrdc hien nay, nen bilt d§u bAng ''t~ gia", tiep d6 ill "tr] qudc", sau cimg HI "blnh thien h~' ';

- "T~ gia" Iil thuc hien kinh W thi tnrdng d§y du, thay vi chi thuc hi~n chon Ioc nhUng di~u co It;1i v~ kinh tevii vo hai v€ chfnh tti nhu hien nay;

- "Tri quoc" ill dan clni h6a d:ft nude, xoa bO nhfing trd luc chinh tJi lam can trd birdc tien cda xii hQi, cu thE la cac di~u 4, 15, 17, 19 ciia hien phap;

- Sa u khi da "t€ gia" v€ phuong dien kinh te', "tri qudc" v€ phuong dien chlnh tri, "binh thien ha" (toan du hoa) lil mqt titp n6i tit yeu. chic chan se dem lai l'1i Ich Iau dai eho dKt nude.

000

Cfing nlnr tu' nhan h6a doi hoi viec thitt l~p (hoac tai I~p) NM Nude PMp Lu4t (Etat de droit). toan citu hoa co cung mqt doi hdi, vllu~t phap chi ph6i toan b(l cac quan M qu6e te. Nlnrng tai sao tu nhan hoa va NM. Nude Phap Luat lai di doi vdi nhau ? Trong Les privatisations ; un deft strategique, juridique et institutionnel (De Broeeh f Universite), Pierre Guislain li~t ke

mQt so' nguyen tik cu thi nham bao dam tiln trmh tu' nhan hoa ; cong b6 lu~t phap (publicite des lois). minh bach (clarte), chiic chcIn (certitude). nguyen ti'ie khong pMn bi~t d6i xli (principe de non-discrimination) va sl/ 6n c6 (stabilite) cda lu~t phap,

000

Titn trinh toan c§u hoa mot m~t doi hdi m6i nude eai tien h~ th6ng phap lu~t hi~n co nham dap ling trao hru hien nay (ton trong quyen ca nhan, quyen nr hUn. cac nhan quyen ghi trong Tuyen Ngon Qu6e T( Nhan Quyen), M~t khac, dn ban hanh nlntng quy djnh dap ling nlntng doi hdi mdi (v(n d~ su dung mang thong tin toan du). Tuy nhien, neu khong thay d6i chinh tri, chinh quyen trong nude se vira la dinh che ban hanh lu~t phap, d6ng thdi Iii doi urong vi pham lu~t phap (vi pham nhan quyen; vi pham nguyen de nr do thong tin qua viec thiet l~p bite nrong Ida (firewall) v.v.), Nam 1999, Vi~t Nam co 300000 may tinh (computer) so vdi 60 000 nam 1995. 46.33% may tinh nMp til Singapore; 13,17%: Dai Loan; 10.79%: H6ng Kong; 7,44: My; 5,28; Thai Lan; 2.08: Malaysia; 1.7: Han Qudc; 2,49; Australia. Trong so' 300.000 may tinh, chi co17.000da n6i ma ng internet (internaute), tY l~ 5,67%. Thy con sO' nay ra't tha'p so vdi 153 trieu intemautes tren the gidi hien nay (My. Canada d§n dau vdi87 trie-

~u; chau Au; 34 trieu; chau AI TMi Bmh Duong: 26 trieu; 6 trieu: phan con lai tren the gidi). Nlnrng do Iil thong di~p hy vong: 42% intemautes

Dl}c SanTh¥ Nhan Au Chau 2001

75

trong nudc Ia tu nhan, 33% co quail mrcc ngoai, 16 doanh nghiep nr nhan, Khu VVC NM Nudc chi chiem 9%. Ky thuat mdi me trong liinh vue thong tin va truyen thong nay (NTIC : nouvelle technologie de l'information et de la communication) dang lam bitn d5i the' gidi, trong s6 co Vi~t Nam. T~t v~y, ngoai anh hudngv~ kinh te' (net economy, e-commerce : udc hrong 500 tY USD trong nam 2000), internet con anh hudng true ti€p de'n lanh V1!c giao due (impact sur l'education) va titn trinh dan chii. Tai Trung Qudc, ba't cMp sl_)' hn doa ciia chinh quyen, nhieu tie'fig noi d6i l~p da sil'd\lllg WWW (World Wide Web, do Tim BernersLee sang che' nam 1992). Tai Viet Nam, Ciin Lac Bq Sinh Vien Vii;t Nam (gdm hai Cau Lac BQ Thang Long - Ha NQi va Cau Lac B(l Sinh Vien Saigon) da: len mang, phat bi~u nhieu y kien tit dQc l~p tdi d6i l~p. Co th~ don cli m(lt vi du : Ban di~u tra ciia Can Lac BQ Thang Long - Ha NQi nMn dinh v6 viec ve lai duong bien gidi Viet - Trung co doan vitt: "Chl15 co b6i cBnh fl80Qi 8iao n50 8if1e Vi¢t· TrUJ181Q i nhuc nh§ hdn 15 trofl8 8hi doen hi¢n ney. ( ... ) ChUfl8l6i 16 lefl81dp sinh vien fl8ey t91 Thli D6 liB N¢i, nay de lhay siJ. ki~n ben datlrilfl8 tron die nM cern quy~n ren chuns tal k.h6ne th~ yen li;1f18 mei diJYc. C ... ) Trude siJ. b¢n nhe cam quy~n rna dich thuc 16. BQ Chinh Trj D5fl8 CQne ~an dune deu la Ji; KhEi Prueu ben oat, 061 "boa binh 1<;:11 ich" eho ban than Daf18 cQf18 san Vi¢t Nem thi noon dan khane th~ yen Ii;! fl8 OiJc;Jc".

B:tu th~p nien 90, m(lt trong nhi€u nguyen nhan true tiGp khien Lien Xo tan ra la vi~c ap dung chinh sach glastnost (ban hanh nam 1987) cham dut bung bit thong tin: "Glastnost cho phep bao chi Thong d~ mQl plntt nao ngoi cho nhii'ng ke lam bieng, nhtrng ke chi biGt tim kie'm l<,1i nhuan, nhilng ke d:tu co true l<,1i, nlnrng b'! cham cham kiSm duyet nhiing loi chi trich ala nguO'i khac, nhtrng chinh khach mi dan". Vao dh th~p nien 2000, cac sit web tir Viet Nam va v~ Vi~t Nam se gop ph:tn triet tieu buc tuO'ng thong tin do dang cong san manh tam thiet ~p, tit ye'u dua de'n viec tam sup d6 bite man tre.

000

Toan ch Hoa khong lam mit di ban sic dan tQc, nguoc lai con gnip da't nude phuc h5i nhilng gia tri truy~n thong, kGl hop vdi xu huang tien bQ tren the' gidi, 'H6ng hon chuyen" timg 1a chuyen tiic chi dao trong nude trong nhieu th~p nien da b! dao nguoc, Trong thCli gian tdi, "chuyen mon" nrng budc loai b6 "chuyen chinh", lam thay d6i co cau k:inh te' va chinh tri trong mroc. Sl_)' bien d6i nay khien dat mrdc hQi nhap clnl dQng va hieu qua trong tien trlnh toan CflU hoa, tit nay trd thanh mQt thuc tG ba't kha phnc h6i (realite irreversible)

m~ ~ ~ oIuIa ~ fa, 2)tJn M,; tk~ em 1M ma <:ida tk8y.

;§Th'yi- cOn <4i c4d!a Man I EP~ m?k do ~, d.;t cMn do-Iani

76

Hl}i Ai Hilu Vi~n Bf!,i HQc Dalal

Bu5i hop m~t mU'og thily Nguy~n Khiic Dmrng, ctfu Khoa Tntflng van Khoa Dalat ~n tham Paris ngay 09/5/1999 trong chu~n tham Au Chau 3 thang.

Anh tlt trai : co N8uy6n Phil Dire, Tr&n Dicu Tam, R6 TN Huu Kinh, N8uy6n NgQc Thu'df18, th§.y Nguybn Kh~c Duong, th&y N8uybn Dhu Dire, th§y Tr§.n Thien VQng, Mal Van Thai, Ic Th] Hao, L11u Van Dan, va th&y Tr&n Van Nso

GS Nguyen Khdc Duong dang ngam nlnrng bai tho do thty sang tac dU'(_1c dang trong quy~n f)~c San Thu Nhan Au CMu 1999

D~c San Thu NMnA.u CMu 2001

77

Khi con tre, toi khdng e6 nhieu cam tinh vdi nguci thea dao cong giao. Toi khong bie't a Vi~t Nam nhu the' nao, cmt d ben Lao thi phai rung nhan Iii ho flit ... kho chiu, Mu6n l1y vQ ngliifi cong giao, thl viec dau tien Iii ngu'i1i con trai phai bO dao cila mlnh M di hoc b6n. Khong c6 chuyen tlnrong nhau thl cti' .tay nhau, dao cda ai ngu'cli do giu. Toi nghi, ne'u dao ai na'y giu, nhu vay la cnng qua coug bmh, VI ne'u dung theoquan ni~m xua tht Ie fa phai: xu!t gia tung phu.iHo bao g10 ciing cho dao cdaho Ii "cong giao", con lai tit ca d6u la "ngoai dao", neu khdng muon ndi ill ta dao. Nhfrng ngay cring 816, minh nghi tmh hang xom lang gi€ng, moi ho sang an btta com than m~t thl ho til chBi ngay vi thong

du'Qc an do cung,

D!y, nlntng chuyen linh kinh nhu tM xfIy ra hoi nho Jam mlnh dam ra thieu cam tinh vdi ngu'ifi cong giao. Ngay d6, t6i khong bao giif goi ho Ja Cong Giao rna chi goi Ja 'Thien Chua Giao", Vi ne'u goi Ja Cong Giao tbi hoa ra Thien Chua Gi1io lit Qu6c Ghio hay sao?

KhOng co nhieu cam tinh voi ngu'ifi cong giao, nlnmg s6 toi ta 86 "con rep", til nhd chi ldn, toi toanchi hoc tnrong c6ng giao, Khi con. a buc tieu hoc, tnrdc khi bit dju giif hoc, ta't ci hoc sinh d~u p~ai dungd4y, doc kinh vinh danh Clnia. TOi wt dinh khong tam, t6i dung ngoai san cM doc kinh xong mdi chiu vao lop. Luc dan, Soeur d~y t6i rat buc minh, nlnmg thify tOi cimg

78

Hqi Ai Hftu Vi~n Dl;li HQc Dalat

d~u, co th~ 16i cu6n them vai dua khac thee toi, nen Soeur M toi yen. Cha Hieu Tnrdng Cling go! 16i vao van phong chinh may lh, nhung toi tral(1i

dai y: .

- Cha toi 13 PMt Tu, ca gia dlnh t6i theo dao PMt, nen t6i kh6ng dU\1C doc kinh c6ng giao.

Rie't 1'6i cha ding ](1lu6n.

Sau nay da: ldn tu6i, lai lam ngM day hoc, m6i I~n nghi tdi chuyen xna, toi lai thay tlnrong Soeur ra't nhieu.

Khong thich ng11'O'i cong giao, nlnmg budn cu'O'i thay, toi lai co m(itthAng ban ra't than ngiroi "dao'', Chung toi hoc chung vdi nhau til' buc ti€u hoc len tdi dai hoc. Bi tranh cen l(in, chung 16i lnra la khong bao giO' noi chuyen ton giao khi gl)p nhau. NhO' the' tinh ban ca ma'y chuc nam khong sui me.

Sau khi d!'m 1\1 Tai Toan Ph~n, hai dua chung to'i chay chot kh~p noi M xin :inqt hoc Mng di du hoc it Phap, ThC1i do 'Ioa Dai SU PMp tai Lao cap hoc b5ng ra't nhieu, sinh vien Lao lai chAng co bao nhieu, nlnrng chnng toi v<in khong di du h9C d PMp du'<;Ic vi thieu ti~n diit lot cho ma'y quan ld'n Lao. The' HI hai dna chring t6i danh phai ni nhau v$; hoc itVi~tNam. Mu6n chac an, tnrdc khi di, chtiug 16i d€n g!l.P ong Thy VH;n Van Hoa Toa D~i Sli' Vi~t Nam Cong Hoa dci hdi tlnh hinh ben nha, Ong khuyen chung toi nen v@ hoc d Ba Lat, vi theo ong Ba Lat Iii mQt trong nhiing trung tam van hoa cua Vi~t Nam. d day khi Mu on hoa, dan cu' hiSn lanh, lai c6 nhieu tnrong ldn nhu Tnmng VO B1 Quoc Gia Vi~t Nam, Tnrong CMnh Tri. Vi~n B~i H<,>c Bit Lll-t vdi ba chuong trtnh vier PMp

Anh, Nghe the' chung toi mimg qua, VQi khiin goi len duong ... du hoc, Ch,y TrOi kh6ngkhoi ning Khi vao ghi ten hoc, toi mdi ngii ngila ngu'Cli ! Thi ra Vi~n B~i HQc Ba

Lat Ja m(it co sd van h6a tu, do Giao HQi Thien ChUa Giao thanh ~p va cai quan. Ngoai Tnrong Van Khoa co hai chmmg trinh Vi~t PMp, con cac phan khoa khac, d~u giang day hoan toan Mng tie'ng Vi~t Nam.

The' ta ket cho toi qua n1i ! vi tir nhd chi ldn, t6i chua bao gio dll<;lc hoc chfi Vi~t. Tieng Vi~t thl noi trong gia dlnh, con chit Vi~t thl do my toi day cho, Ldn len thl tl,l' hoc them mQt mlnh cM chua bao giCl t6i co dip du<;lc hoc chit Vi~t vdi m¢t th<iy giao trong tnmng. Do do, v6n lieng Vi~t ngfi ctia toi ra't ngheo nan. Bay gio dB: W len tdi day, cha Ie, ill khdng lai trd v~ khong !

Thang ban ciia toi ghi ten vao nam thu nha't Tnrong Chanh Tri Kinh Doanh. Con toi thong bie't lam sao? Thoi ! Ben Van Khoa c6 chuong trlnh Vi~t Phap, danh phdi ghi dll-i vao Van Khoa PMp cho xong ! Toi cung co tdi tnnmg CfKD nghe 16m mot vai hln, nhung chgng hi~u troi trang chi cit nen chay lu6n !

Kh5 n6i toi d~u Bacc Sciences Experimentales, nay 4i phdi vito van Khoa thi qua th~t la ... mo trang day biSn ! Khi con hoc d buc trung hoc, t6i chi khoai doc truyen kiem hiep T~u, it khi sCI td'i nhfmg tac phim ldn ctia cac van hao n6i tie'ng nhu Victor Hugo. Chateaubriand, v.v. Cting chua bao giCl lam dtroc m6t bai luau van rna dat n6i diEm 10 tre~ 20. Wc Iii v@ mo~ van clnrong, toi lnon luon d rmrc dltd'i trung

D~c San Thu NbanAu Chau 2001

79

blnh. Khi nao co dU'I1C di~m 8,5/20 Ia co giao Phap da khen : • ''II a fait des progres" !

Nay phdi vao Van Khoa nam D1,1' Bt, trong lop g~ p toan nhUng ... cao tbd VO lam, vo cong thu~c hang chinh phai, lai tu luyen hon chuc nam, n~i cong d~u vao hangtlnrong thira. Hoi sao toi khong khi€p !

Trong ldp co khoang 38 ngu'C1i, thi pMn Idn Ia cac Soeurs, cac Fteres va mA'y chi it Baa Philo mrong PMp ra. Toi chay theo toat mil hOi, "hocngay khong du, tranh tlni hoc dem, H9c luon ca ngay chU nh~t", vh m8.v~n let det clim den do dai dai.

GiQt mua,

nha ai mtia tri~n mien ?

Toi quen a xu nong 6n ao, nay v~ Ba Lat, noi co khong khi lanh lanh, khung canh th~t diu hiu, va'ng ve. Nhieu khi g<'j:p clnh mu'a lai rai su6t ngay dem, va dai dAng keo Ie the cl tUlln khong dirt. Bu6n tlnii cll ruot, heo ca gan, tai ca ngtrci !

Hon nfta, kill con d nha, toi du'<1c me va cac chi 10 cho timg gi'c ngii, manh ao, mieng an, tlnic u6ng th4t day du, tMt ngon lanh. Nay khi xa gia dinh, nQi chuyen an com trong Dai HQc Xa Da Lat thi cfing dB: th1y rho Bffa an phan ldn la rau, thit thi chi th1y ... lo tho to lieu buong manh; gao thl thuoc loai hang hai, co mau hoi vang vang, clnr lam gi diroc an nhtrng loai gao tam thorn nhu hie a nha, nen trong nhtrng budi an tai cau lac h9 sinh vien, tiE thu'ang nu6t khong vo. Lai them mQt hom toi gap phai con sau to bang dh ngon tay trong bip sti (choux-fleurs).

Tit do toi tdn, khdng ron dam m6 tdi mon b<fp su nita. Ngay hay gia sang PMp, dli giln ba chuc nam 1'6i, V4Y rna mM Mn nhln th'y choux fleurs la tM v§n con ngan, DUng l8. tOn dtn gia !

Builn vl thi€u th6n dd thu tll tinh thiln dtn v4t chA't, nen nhi~u hln toi da dinh bd cuec, Nlnmg nhU'dli n6i it tren:

S6toi co duyen vdi ngu'C1i Thien Chua giao. Ong ba mlnh bdo : Ghet ciia nao, trci trao ciia d6 ... cling dung.

Dung vao hie t6i dii khan goidinh ... chudn thi lai gllP mqt ngliCfi ban cong giao. Ma nguCfi nay lai la mQt cO gai ... r1t d~ tlnrong. Chi dli an ui va khuytn khich 16i r1t nhi€u.

va vi chi ... rna toi dli a lai.

May rna co em, doi con d~ thtidng

Til' d6, nhi'1 co chi rna t6i tha'y tlnrong Da Lat hon. Sau nhl1ng gio hoc, chung toi thuong dao choi d ho h6 Xudn Hirong, hay leo len dili dS ngdi nghe thong reo vi vu theo gio chien.

Sang clni nhat, khi ell! di Ie, tOi theo chi va vui vi! dUng chO trudc nha the Con Ga. Mai cho tdi kill tan Ie, chung toi ding nhau xuoi xuong cho Hoa Binh an to phd, mua viii qua man hay m(>t it dau r6i thong tM tan bq ra t$n thac Cam Ly, hay lang thang tren nlntng con du'{Jng vang th~t tho mong til' bd h5 cha y ngang qua dili CU, qua Giao Hoang Hoc Vien, sang t$n 1p Da Thi~n d phia san Vi~n B<).i H9c Ba Lf!.t.

C6 khi chung t6i di pique nique tren D6i Thong Hai MQ, hay sang Ap Thai Phien mua it tnrng ga va vai bo rau.

80

HQi Ai Hffu Vi~n B~i H9c Dalat

Wi vOi tro-i bo ve

Nhoyeu dC1i va bdt cO don nen wi thoat nam D~ Bi ngon lanh. Btn nam tM hai thl ch] ban thee gia dlnh v~ Saigon, bi) Wi a lai '" vci trC1i bel vel, vdi Bit Lat slicing mn gia lanh v~ dem, va vdi m!y thlingb~n gill trong do co Tr§n Van Minh la nglii1i ban than nMt cling hoc mN lop vdi Wi. Lnc do anh lit Chn 11ch H{>i Thanh Nien Thl~n Chi co tru sa tnrdc ~t tnrcng Bui Thi Xuan.

Trong Dai HQc Xa toi co quen vdi m{>t anh ban ten lit Dat (Wi quen rnKt ho cda anh). Dat day cho toi dil ngh~ danh bac : cac te, xi t6p, xi phe, v.v. M6il§n hoc xong rnQt mon lit han bat toi phai thuc t~p. Mit m6i Mn thuc t4p xong la toi ... chay nii ! Nhi6u kbi bi chay sach sanh sanh 1

H€tti~n, toi phdi an qua sang biing mon cit r6t 1

PMi cong n~n ca r6't Bit Lat vira to, vita ngot, nha't li vita re. CW eftn an hai en ci r6't li d11 dm hoi cho d€n trlia.

Th!y toi Him vao tmh cdnh chay tinh, hoc doi n6i got ong Dao Dira di lam ong ''f)~o Cit asr, Tntn Van Minh c61§npMi len tieng la Dat :

- May di cho no so'ng vdi ! CU du d6 :Jay he't ti6n cila n6 !

B~ t tra li1i tlnh bo :

- Muon gioi thl phiii hoc. B3: hoc thl phai hanh ! Ly thuye't kh6ng sao d11 !

Sau nay khi ph;\i sang PMp s6ng trong linh trang "than dQc" g:in hai nam, toi thuong den nha nhUng nguoi quen danh b~c d€ khuay khoa ndi tlnrong can, nho vq. Nhfmg bin lim vui trong tlui do den nhu vay, choi mliCli

Mn thl Wi ... an biy, thua ba.

M6i Mn e6 ... ti~n slip (supplement) nhu v.ty thi toi nhd D~t. Ng§m di, nghi lai, tha'y IC1i Mn ndi khi xua cung co ly 1

TrO lai chuyen Da. 4t, toi kh6ng nhd ro lil Trltn Van Minh da- ta oan gi vdi eha Ngo Duy Linh mit chaIai cap cho chung Wi m{>t can phong th~t dep " t~n tren gac chudng DAm cho vo tren ngon d6i sau thu vien, Dung ra thl nlnfng phong tren nay chi di danh cho mKy giao su tam tni kill quy vi tit noi xa de'n giiing day trong Vien. Phong rqng rai, sach se, lai d«y dn ti~n nghi, Mimg qua! hai dti'a toi don len ~t le.

Nlnrng r6i hai dti'a ciIng chi d' du'qc vai thing r6i phdi 00 di vi tren day qua va-ng vi: nen cluing Wi budn tenh !

Hon nii'a, lai nghe phong phanh tren day c6 rna. Cho nen di dau, nh!t lit ban dem, chting toi d6u di chung vdi nhau. Thlnh thoiing gap tnrong hop mQt dti'a di yang, thl dti'a it lai mqt mlnh trong phoug lam vao canh 8q ... teo gan !

Hai dti'a danh ... tril lai cho Cha can phong vilng lanh, M ill fa pho' thue phong it va an u6ng ngoai d6 lusn,

000

Toi rC1i Ba Lat nam 1968 vdi manh bling at Nhan Van Chuong Phap. Co Ie tii ngay Vi~n md cua eho de'Ii nam 1975, chi co dung m{>t sinh vien mang U~n Lao h9C a Vi¢n D~i H9c Ba L~t. NgliCli d6 chinh lit toi.

Ba nnroi nam sau, nam 1998, kbi trd v~ que huong toi co ghe Da Lat hai nga y. Ba 4 t ba' Y giC1 khong con tho mong nhu' ngay xua mla. Khi t6i tdi

B~c San Th~ Nhan Au Chilu 2001

81

vieng tham M Xuan Huong thl

M da: can kM khong con m(it ti nude ! Nhtmg con duong thomong ngay xu'a nay cling bie'n Jlllft. Nha cU'a moe len bira biii nhu' nam dai, Ngu'C1i thl eo di 1 KMng bie't 0 dan keo de'n rna dong nhu kie'n. Khung canh dn ao va nao nhiet de'n d(i h6n loan khong khac gl nlnrng thanh pMldn d~ y bui bam va 6 nhiern rna t6i th:iy nhan nhan khi tId" Iai vieng tham que hirong.

Con dau khung canh hUn tlnh, trong m(jt kh6ng gian tinh mich, vdi bin khong khi mat lanh trong Ianh, suO"t ngay dem du'<1c nghe tieng thong reo vi vu trong gin thoang, vdi nhUng bu6i tan tnrong co nhiing til ao dai thirot tha tung bay tren con duong tho mong ...

Ti,f nhien tdi th1y budn budn,

PAllIS. VAO XUAI NUl 2001 KBOUA.NE NETTJU VONGS

* li5i Toe ~n :

Tac &5 KHOUJ\NNE NmllA VONQ; lEt C\fU sinh vien Win Khce Delat, enh N8uy6n Minh Khci

;Vhi Dtc fJi PllriS : Itdng niDi til frtii wan D& D{1t, ,e; Dilth ~JtJng, ~JtJn Viin Dicn, :DlltC(J, 3~ van ~lttii, ?:hJfIl KhllnH. }fJng Nng r ;Vfll'lIin Klttinlt Cltlit, 'ctlu Vin :Din

82

H(ii Ai Huu Vic$n I:)~i H9c Dalat

j .p

IinT6A SOAN: Trong Dac San ThV Nhan Paris 1999, chung ta da dll<;1C thuong thirc nhtrng bat mgt van - nhu van X. S; van D; van C; van R doc dao cua anh Lu'u Van Dan. Cuu Chu Tich Hot Ai Hitu Vten Dai HQc Dalat tal Au Chau,

Theo thay Tran Long. trong dip vteng tham Paris nam 1999, chu Viet co tht viet thea loi cua thay, chang han nhung chu ghep nen viet dinh lten vai nhau. Anh Dan hoi : -"V~y cac chu co am giong nhau, co tht viet thay the nhau hay kh6ng ? Thi du chtr C va K nhu chu cau klnh, ca ke , v.v."

Thay Long dong y hoan toano VI the nen bai van C dll<;1C viet lai rihu' sau :

CRU Chu"o Chi Co Chii C:

~ .:! ,

Q1h~ (1I~J\I (!1®

(fLu Q1Ip'tn (1I~~t (1I~fr Q1~lUltQ1~um (1I~itm Q1an

D~c San Th1J. NhanAu Chau 2001

83

Cbl&t chteu.. c.U e:hieu chleu, cO Chau Caa, c:on a,l ca can. chau cu ca Cii ch~y dldl cimg c:on cha "cm. Con" c:Ua c.hl Chin Chool Chien. CO Chill clhn c:Sl oJ oil c:hia chia chec cho cho can eu aiL Con dt6 chem dt<lm ehl,l'e: can c.U aiL CO Olau c:ii c:u'a c:U rua, c.U e:am oJ ciI choc c:on eM. cOOl aJng cO Oliu ~t dd di cat chi cha c:on cha dtd!.

Ola <:0 al ciI dn,. c:on ch6 cau, c:on ch6 a,c.

Can CUrl Can e:hOm chile can cO CMu. CO Chau c:3m c:6 ch~y dlol chel CO diu am:

- om Chau I Ch6 am ! Ch6 can Chau 1 Can dlo e:hern c.h~ dng 00 Chau Caa, cO Chau chimg con each chi chay, Can cho chup

cO CMu. can dd dun. . .. can c:Sl din cit ... can ca chan. • .• elm ai c:iiI chi> cO CMuco Chau e:m am chi choe !

Ch9t cO ~u cln CO eau c:a qm a,Jm cay ~y. canh chan cfut COngo canh dlol c:hil Charm OImg. cha ala ~u. ~u can cap ~p chay am cO Chau. chd cO Chau cap cUu

chimg c:6 ~u can co citu. diem cMt. 00 Chau Caa chAng a,1t cat clng. cilng cUI cal chan.

CO CMu dlik dian cha chlf chAng con each chi dI~y chUa. GiJg ch!mg cOn ch6 dI~y chua! Can cho can Ct.1g cl 00 Chiiu. chAng con chua chb chi chb eha can.

c!mg cut ! chan 0Jt ! cam cut I c.a ail din c:6, c:on e:M cUlg chAng chua ••. COn ch~y chtra cal chi chi !

~u cAN co

C?u cln CO co a'ra cat c:Ua cha cho, Cftu cluing c:6 can cd, Cftu cln ok co. ~u chi ch!U chdl. ~u chfutg ch!u chi , Cftu a1in .. ' chOl. chlu I

qiu ceo c:6 dllrng chi. qu can c:6p cua ail

cUa cha qiu. C?U cat. $ ch!mg chla chilc cho con cnau c:Sl chI ai I

can gtCtc diu ain !

~u cln cD : c:on cOl c:on cUt ala diu Chimh Otmg. Cha C?U cln cD We: cy cung e:hleu~u.

Cha ~u can, ca chu c:Ua c?u can : a,ru OOng chtrc COng Charm cao cap.

qu dn c:himg cO chi, chimg cham chi chi ca ! qly cha c:6 cia aiL c?y cO cha chu atng chleu. ~u chl dlfun chot, chl cau ca. chi cdn Cd cdn c:9t. chAng ch!u ... cay. qiu can CO 00n dldI cl chich chOlic Cd chlf !

Cftu c6c: cO oil cOt each can em ala a,ru OOng chrrc cao cap.

qiu can cD cirlg chAng chUng chac, qiu cau chllp. ~u diu doh. c?u ca chan. Cung each. cit chi a'ra ~u cln O?C din. cau cO.

Chitng 00:

~u dn CO. ding cau c.a COm cau cl canh chan diu Cae clng ca chi can cau C?U ai COm. ca chang ch!u can cau cau can co chI cl.

qlu can CO cau c6. c?U cay cU. ~u call, ~u cia, c(iu cau! qiu con chU! : .. Cha can cl! "qiuc:6n chili ai ~u. dn'll 00. chili cO CI,l ala con ca, qu can chlil :

- ca cit dtan ! ca ca chua ! ca ca dlae I CQc c, I

~u can CO ca dian. ca mac. chtr can cl chAng cO chi ca chan c:a ,

qu can dmg chUl. ci cangch~ng chlu can cau c:Ua qu.

Cho:;n: cO can cea can can diu cUa ~u can CO. Cftu din cau cO, ~u co oil dmg. cong cil <:6, chup chac can cua. C?U can dli cang c:Ua

84

HC}i Ai Hiiu Vien D<;li Hqc Dalat

coo cua dd C\IP ! cu6I ding coo cua chling C\!C Cl,fa chi ca. Con cua chi!:t c(mg ! qiu can CO cang CUO'lI

Clu'tng dll~u chlw. cO cac con ca chep, ca chlm ca cann, ca chant ... cO ca chl,lC con chU' ch~g chdll cln call. qu can CO cub! chUrn chim. qiu cen ca. eM each.

c6 CHAu CAO

CO Chilu chi ciJ ~p re, cJ'j chanh c6m

CO Chiiu 06 cal c6 cao, oM dmg cO Cha.u cmg cao. Chan ala cO Chiiu dtng cap, chlk chan. co Cltau cae cao cUng cO qiu can CO chU' chfuJg chdll

co dlam chi. cfuJ oJ. CCit. each oia cO chinh

chuyen. cat cadi cIuiJ moot oia cO Chau. qiu can co citm dch ding

can co c6 cling cua, co cOng chat cO cb1rn chUi?t cO Chau cao.

CO CMu Cao chUm chlm ... cub! cui:ll emg qiucanCOl

Q_u can, cO Cltau cO each CUd! ala cac cO, cac q.u choal choal ... ch!u chd!

o 0 0

Cho chu Chin CUI ala co CMu Cao cO cOng chuy~ cAn cii'p. cMng co canh cO Chau. qiu eln CO cam oM CUa.. cua cal chat cua Clla 00 Chau

cat cua reu cit cOt. ca cet ... cot ca. co;>t ~t C?U din cham ch~, cham ~ q..y dd canh cia.

qiu can CO chem oil chan, qiu choog cal cUI cho. CUng oM elmg. qiu chi_in cal canh cira,

CO Chau cao cuemg cuOOg cam eM ch61 cha chong qt. Cho dHa~ cO con dUn ca cay cUI cO CIJ' chli!:n ding qiu can CO.

CO Chau chay, 00 cam cay cUI chol cau can co. Chang con cay cUt. cO Chau Cao cam chat chao ch91 qiu. C?u eln CO ch~n cal cia. cau chup cung cO Chiiu. CO Chau cOOng cuOog ceu diu oru CO Chau dmg ceu cU'u. qiu can cang cep ch~c

clJC, qu can chiim, qiu can a;rc cy ca cO O1au

Chleu chleu, cau can CO at dem cach cau ca canh chb cm. cO Chiiu. cho qiu can ... c6c can caum

qlu eli clem each cua, each dtal 00 Chau chu qiu chfutg cO ch!u cham diu cau ci. csu cmg c6c can co ca I

C?U can CO chUm chirn cui:ll chao cO Chiiu Cao. co Chau cUi chilo Q_u can. Co Cltau cham chee canh qiu aln. CO Chau ding cam dch qiu can cO oong a'ru cO.

Ci!lnh cO Chau. Q_u eln ell clem chuy¢n a1 ca al CUi\. ell c~ chuy¢n con ca, con ce: con diy, con cio; ch~ coo chu.;.t chu al cil chan. con chlm chich choe chich die canh cay cau ... Q_u cO choc, cO cot, cho co Chau cui1l. chU' ••• ell qiu chang chlu cau ca. qiu

cU'ng cO Chau

qlu can chi_in cal chan cO Cbau. qiu chot, chot ... cit cAng ala qiu qiu clem each ... chm chut. chun chut chb cam co chau Chim chl,ll:. chill chut chn c6 cO Cha.u. cau con chm chl,ll: ca chO ( .. J

C?U dn cang cep cO Chiiu cang orng, cang ( .... ) CO Chau Cao cang 00 CI,lC OJ'a

Bij.c San Th\l NhiinAu Chau 2001

&5

co Chau Cao cang cO eve O;la,. qiu cAn co cang cO ca ca !

co Chau cau ~u cAn. cO cao ~u Ciin. co

om c.a c6 ~u can. co Chau Cao em: - Glu Glu ! ... Glu Q\~~U!

qtu cAn co cmg c:tu:

- Chau! Chfuu1.u I Chau chl~ tin chut eve curtg! tin atng Chau Chleu tin chUt eMu! ct:. chau dIU cheo, choen choet :

- cM.u ch!u c:het chll chfutg clJ!u dtleu c.ru each ... chdl cha ala qiu' Chau chua co cht>:.ng, chau cimg chua r:i:> con .. , do dlfutg chlu 0101 cheo CMu chi ai I Chau chl~ each chdl ... cac ciJ ala am ... Chau cO chira ... cOng chUng che 0101 Chau Chau ch,k ch~t !

CO Chiu Cao omg c:61 chOng Ol c;?u dn Co. chfutg chtu chleu each chot ch~ng alGI cheo Clla qiu dn.

cau dn CO chan c6 ~ cO Chau Cao. qiu chfulg

cho cO ChflU reo cuu CXr chb enun ch~ chum cau ala cO Chau Cao. qin c.fut CO ( ... ).

qiu CUal Chau :

- Chau chiu tin <:hUt col ! ChUng Chfm co chira. Chau 00 0011. am chu cap cho Chau ... cln cOn che c.hd cho Chau

CO Chiu Cao cong cdn :

- Chiu chang chlu ! ChAng ch!!uu ... Ch!u I Chju I ... Ch!!uu I

Cui'll cwg, chfutg con cich chi ai, co Chau chi 00n each ·eMt rung'. OOI1g omg ca c:futg, ca chan ... cam chlu c:lng qiu cln 00 ( ... ) Chan chua I

qiu cln chling ron cWeu chui?ng cO Chau Cao. Glu am chfutg ch!U cUrtg cO Chau chmg cha, chfutg chung chan. chung chleu. chl.llg che chung chen chi c.a I

qiu cAn CO chan chuang cO Chiu Cao qiu a1n chl)'c CUll c:b chau ron choal choal, con cO con qiu ala cO Chiu cae : CO dm ChuOng.

Co Chau Cao chUi ~u am CO chat chUa. co chu cheo :

- Cha cM ! Cha chil , Chau chfutg ch!u canh ehoog chmg. Chau chfutg chlu elmg con eM clm ChUOng cWa chong. "Con <:ho" chll ehfutg co "coo chau" chi ca ! Choog Chiu. ala Cha.U!

CO Chau Cao (".anh cio cau tin :

- COn cud! c<?t ewg con ch6 cfun ChUang! COn cua con cho clm

j Chuang. Chilu chem !

• Chern chet cau chir chAngCholl

qiu cln ru6ng coOng carn chan cO Chau di.u canh. ~y CI;IC. 00 ce :

- Chuy~ cOn con ! c6 chi Chau c6 ch§p !

Chau cham chubc cho cln. Chau cal O? chi cho Ole cal chuy~ chAng cO chi ca ! C1.,1C a:tng rua cln I

CO Chau Cao O?C. cO cau qiu cin.

Cho ~u cln chAng cham chu. 00 Chau chijp c6 qiu Ciin. cO choen choet chu cheo chlrl c?u a1n CO chat chUa. CO canh cao qiu

qiu Can cimg chang ch!u chtta! CM.ng chan chd. c:b chup cal chla chla, ciI chia ... chia cUa ~u cln. CO cam cal ceo cit cll. O;lpl cat a.tt cru ( ... ) cUa q.u can CO cho chi ch~t!

qiucin c:tu:

- Cha! Ch~t cha dn ! Ch~ cAn Chau!

000

Chong ch~y. chUng ~u cAn CO chan che.

86

Hi}i Ai Hnu Vi~n B~i Hqc Dalat

co Chan oong cdr! :

- do ch~t a:r eMt ! cat cho ch~t I

cin chua chua ? Chua chua Chau cho cAn chua! cat cho chua I cat cho aft! cat cho can chang con cat cht, ding chang con each chi chlm chuQt d:lng con ch6 <:fun ChUClng. Chau cat cho can cMt ! ( . . . ) q.u cin CO cau canh ~ 00 Chau cao:

- Chau cha d1a:p a:r dn. CUu cin CM.u I al'u cAn. dn chet I

CO Chau choo! choat, chua cay :

- cin dIet cit ch~t ! Olau diu chi 010 Cl,i'C !

Chau ch3ng can chi cUu dn I al' ceu 0011 cho ci.lm Chuang cUu cno,

qiu cAn d$n d$n oeu ca :

• Chua cing o,It ! ChAng chUa ding cl,ll I cin chang cOn ciI chi .. , chi dI1(IY chua cAn chju dIet cho Chau col.

cOO! cing ~u cAn chi oon mch chOng cam ... chCIchet

000

COng chUng cuO! che cau chuyi.!n ala ~u dn CO cing 00 Chau CaD. COng chUng che cau dn CO ca chdri : wa cO. chua chan. con chirc cua chl,fC ... cua ci cO chau qiu cAn chot o:a ... cit o,Im I

COng dICmg emg roO! cit cO Chau cao 00 chap. cO cuu Chang ch!u canh chl';ng ching.

COng d1Ung ca choc ~u cAn co. cOng

ch.z.g d'lng ca choc mang chUa cit cO Chau cao:

Chol chi cAi each cha! eha I

can chi cAi chuy¢ll chk~u chan dp cy Cu6i cUng Chau Ofn coo chi !

ChI cOO cal kl6p cu ci chan clUICJng

UftlMit

Mo t than huu cua HQi Thu Nhan Paris. mot thdi gian dat co vi: lam an (j Vlet Nam. nghe cau chuye n mot v~n. li~n kc! cau chuye n may nam trudc hill truyen tat Sat gon :

S6 la " ngai " Thu Tu'fing Vo Van Kie t cung gi6ng nhu' cac quan dong lieu. tuy tu6i da IOn. nhung vlin co nhteu bd, trong do co co bo nhi ten Cam kha man mot.

q .. p cu Kie t mot thOi gian, co da "an nem" vi ly do that binh thu'dng. tha t de hieu

Cei cu "Cict" co :

Co CAm cM~ chili. cal co c&m cAn, Cl,l "Ci¢t" coc co Co C&m eM chili !

f)~c San Thv NhanA.u CMu 2001

87

td trei n Van K5, Le K1,

Cnu N8uy¢t Nee, K3, G& Vi} OQ_6c Tbuo, Luu Ven Dan, K1, Go Tran Van N80' N8uyen Khenh Chuc, K1, Vo N8Qc li1fns, K3.

lien8 :'66i: Tran Di¢u Tam, K2, N8uyen N8Qc Thddf1& K1,

Co Tr6n Lo08, Co LO:'13 Anh N8uy¢1, N8uyen My Ioen K2, Le Th! lieo, K1

- .. XIN GIOI THIEU VOl TILt Y CO TRiN LONG. , . "

Anh tu tra i : Co Anh Nguyet, t~y Tran Long, Chu Nguyet Nga, K3, Ul Tht Hao, Kl, U; Dmh Thong, Kl, btu Van Dan, Kl , gs Trin Van Ngo , gs Vii QuO"c Thric, ...

88

HQi Ai Hii'll Vien D4i Hqc Dalat

Hom d6 la ngay thll' nam, Phai, ngay tM' nam cu6i cling ciia thang 11, ngay l€ T~ On ctia mroc My. Tei khong phdi di lam, su6t cii nga y hEt an rSi lai niim, hEt niim r6i lai xem Ti Vi, ciS gil'ng t4n hudng nlnrng gid plnit nghi ngoi hiEm hoi d cai Mt mrdc van minh co khi nay. Chot nhln d6ng h6 thty da: gan 5 giCI chieu, tei vqi yang di thay quan ao M ra b(J biin lam tlni tuc chay bi? hang ngay. Cach day ma'y thang, tii' hie ba xii' tai tinh c(1 phat giac ra cai vong so' hai cua tei dug hie cang Ian ra, va Wi cang hie cang co triin vong doat giai nha't CUQC thi hrc si "bung nd nguc thon", thl ba a'y, ngoai viec cam toi an cac d6 beo, lai con au yEm ra lenh cho wi m6i ngay : sau kill tii' sd lam vS, phai ra bd bi€n g.fn nha chay bQ it ra ill bO"n dam di tieu di bdt mo.

T6i kinh cil'n twin l(ji (cac cu day

" .

•• ••••• dng: "C6 ba loai tqi btt hieu, thong

tuan l(1i vf! ill tQi Ian uhat". Toi xin chep lai nguyen van chu Han M quy vl tien dui1ng tham khao : "Bilt hi€u hUu tam, btt tuan the l~nh vi dai"). Va tit do, btt k€ nang mira, n6ng lanh, Cll' VaG khoang 5 gio chi~u Ht nhtrng nguoi di dao tai bo bi€n Newport Beach lai thly mQt anh chang Vi~t Nam yay ach be cai thil.ng mrdc leo cila minh tit Newport Pier tdi Balboa Pier va trd Iai, Doan duong chien binh dai dung b6n dam :

Thay toi budc ra cda, ba xii t6i ben nhe nhang bao :

- Hom nay Iii ngay L€ T'). On, em cho phep anh nghi d nha m(H bUa.

Tiec cong mac qudn ao va thoang thily 1llil'y r6 dS gi4t mdi lily tu may sty ra chua kip gtp, toi vQi yang vira di vita bao :

D~c San Thu Nhan Au Chan 2001

89

-Thdi em a ! the due phai chuyen cffn mdi co ke't qua. Nghi du'qc mQt nga y tht se nghi maL Anh ra cha y chirng m(it tie'ng se v€ ngay.

Ba xii t6i dan vdi theo :

" Anh rang v~ sdm de an com vdi cac con.

Toi Mp ta'p g~t diu va dong xe di ra bd bien.

Thuc tlnh trong bung hom nay t6i ctlng mu6n d nha cho khoe, nhung kh6ng hieu co m(it manh luc nao thoi thtic toi phai cirong quyet di cho bang du'qc.

Cha Ie . .. vi ba C\1 chang? Kh6ng co ly ! Toi vita lai xe vita thelc milc rna khong tim ra cau tra loi. C6 mdt di€u gl d6 rna sau nay t6i mdi hieu duoc.

Vila d<!.t chan xu6ng bO' bien, t6i da: tha'y ngay bong ba C\1 d6 dai tren bai cat sat chan tram ca'p cnu s613. Tram ca'p cuu nay nim giua doan du'ong chay bQ cila toi. T6i thd philo nhe nhom, long bilng tha'y mirng thftm rna khong hilu tai sao. A ! the'ill hom nay bit cu cling ra hong gio.

Kh6ng bitt ba cu dii bilt dftu mili chi~u ra ngdi d cM d6 tit ngay thang nao. Tdi chi bie't la k6 til hie t6i tlnrc hien chu'dng trinh the due ba't dac 'di nay thl t6i da: th1y C\I. ng6i d6 rSi. M6i nga y cu Mu de'n tnrdc tOi, va khi t6i ra v€ thl cu van con ng6i do.

Do la m(it ba cu A CMu vao khoang tren dudi 80 tu6i rna t6i nghi Ia ngu'oi Vi~t Nam. Tdi chi doan the' dua tren each an m!}c ciia C\I vi chua bao gid t6i du'qc Cl,1. rna mieng ban cho mQt cau, hoac nhln mQt cai. Mili ngay hic chay ngang qua cu roi d~u nhln cu g~t miu chit 0, mong co co hQi lam quen, vi nhin

cu, t6i lai lien tudng de'n my t6i cnng co tu6i nhu' cu dang con a tai que nha, Dap lai, cu chi lanh lung khe g~t dftu, mit vh dam dam nhln ra xa nhu' muon tim kiem cai gl ben kia bCI TMi Blnh Duong, on g~t illtu tMt ill nhe, phai de' Y Mm moi th1 y du'qe. Va cnng chua bao gio t6i cham du'qc anh milt cu. CI}P milt bu6n xa xoi du'oi vhg tran nhan nheo luon luon hudng ra khoi. Nhieu ltic tdi muOn tim each gui chuyen vdi cu nlnrng cu6i ding lai thoi vi tOn trong su kin dao cila cu. M6i lien h«? gitta 16i va cu chi c6 the', gidi han trong hai cai g~t dh trong lh di va trong lin v€. Nghi thuc xa giao nay diroc 14p di 1lip lai mili ngay trong m1y thang troi qua.

Hom nay cnng the', khi dtn gh cu toi lai nhm cu cui diu chao, hai chan vh ti€p tuc chay.

"Chao ~u!

Toi nghe nlnr bi dic;:n gi~t, hai chan klnrng lai. Toi vQi quay nhln cu va!p a 1p ring:

" Kinh chao Cl,1.. Cu ia nguoi Vi~t Nam?

Cu nhln t6i khe khe g~t di!u, net ml}t vh lanh mng kh6ng IQ clnit tinh earn nao. Nlnrng khi C~ nhin t6i, toi.thoang tha'y trong anh mit cu in hien mQt chut hom hinh nhu co ve gi~u cot sl,l' ngay ngo ciia toi : ngu'i'1i ta da: noi "Chao cau'' rna mmh lai con hOi "Cu la ngu'oi Vi~t Nam?"

Toi lung ning tin nglin chua bie't phai lam gl thl cu oa: bao :

- Ca u ng5i xuong day rnlnh n6i chuyen mQt chiit. Hom nay t6i co y o1,1i c~u.

T6i r6n ren ngdi xuong cat, each xa

90

HQi Ai Hffu Vi~n D<!-i Hqc Dalal

cu dQ mQt s~E tay. T6i di til' ngac nhien nay qua ngac nhien khac, khong bitt ba cu dq-i toi c6 chuyen gl.

Nhu hi€u y toi, cu on t6n bao, giong n6i d8' bot di m.Qt ti lanh lung :

- q.u ngac nhien Mm phdi khong ?

C4u ngac nhien la phdi vi di~u nay hoi d9t ngQt dOl vdi c~u. Toi mu6n gap c~u chi~u nay d~ til' gia c~u va cam en c~u dli chao hdi t6i trong ma'y thang qua. Homnay lii ngay cu6i tOi ra day. Mai toi v~ que.

Toi nghi th'm trong bung, ba cu co ve nha que nhung lai thong minh dao d8' va ~n xet ngIiC1i het sue sau sic. Bay gio mdi c6 dip quan sat leY C~, toi b6ng th(y net mat cu co ve quen quen, nlnrng khong nhd ra la d8' thay cu {J dau tnrdc k.bi gij.p C1;l nci bO bi€n nay. Toi vQi vang hdi :

- en v€ Viet Nam ?

T3i lai hOi mQt cau ngd ngin mla.

Cu cMm nii g~t gu , rruft kh6ng them nhln t6i :

- Vang. v~ que ... v~ Vi~t Nam ... v~ lang ... v~ Hili Duong .. Cau e6 biet Hili Duong {J dau kh6ng nW ?

Va khong dq-i toi tra loi, cu noi tiSp : - Hdi Duong la que cu.a toi dry. Ngay mai ngui'1i con ca ella toi se dna toi v~ df y. !oi xa que tit nam 54. bay giC1 mdi co dip v~. A ! c~u trong tMy toi quen quen ph:ii khdng ? Ba cu cila vqc~u hie con s6ng thlliJng hay di chua vdi toi va toj nhd hmh nhu c6 th(y ~u doi Mn hie diu len chua don cu ... ang nha toi ngay xua lam Th'~ PhU nen moi ngIii'1i d~u goi toi la cu Th~n, mai r6i tOi quen Mnten th~tclla mlnh,

A ra the' ! c~ Tu~n. Hen gl fu( Y mij, t btl cu quen quen. Va t3i ding nhd ra

hie con s6ng, me vq- tOi cilng co nhac dtn ten cac bit ban di chua cila cu, trong d6 hlnh nhu e6 ten cu Tuoin. Toi bdng th!y hdi gom ba cu. Sao cu bie't toi th.Ic mlfe nhu the'rna tril 10i? Toi ben dira d! y :

- Thao nao rna chan tha'y cu quen quen. H6a ra en la ban ciia me chau. The'thI mmh la nguci nha ca.

Cu cttoi nhe, :

- Chinh vi the'rna toi mu6n g~p e~u hOm nay de noi chuyen loin cu6i va tit bi~t c4u, keo mai kia c~u lai thlfc rolc thong bie't cai ba cu mat may lanh lung kho dam dam kia di dau ma't r6i.

Toi do mij,t, thong ngCJ bit cu lai n6i dting y nghi ciia taL Qua th4t tnrdc kia, sau mdi ltn chao cu va chi nh~n dtlq-c mQt cai g4t d~ u nhu gi6 tho ling ella cu, tdi hay 19m bim trong bung : sao mij,t may ba cu lai lanh lung kho dam dam th€ !

Cu nhin toi tie'p tuc ;

- Toi theo thang con ca qua day nam 75, tinh de'n nay da du~c 20 nam, Ngay mai 13. hln oliu tien t6i v8 que. Va t3i se {J lu6n ben Vi~t Nam, kh6ng qua day nii'a. Ay ! ~u dimg hdi tai sao. La rung v~ cQi. NgllC1i gia nao rung mudn dli~c chOu xac d que cha da't t6. Toi da: muon vl, tit ma'y nam tnrdc co, nhung VI cong viec lam an. kY nay con trai toi mdi dlla t6i v~·dli~c. MUQn con hen khong '"

R6i cu thao thao k:€ cho toi nghe v~ gia dlnh cu, v~ cu dng, v~ c~ u con trai, v6 doi s6ng ciia cu tai Hoa Ky, ve viec cl,l m6i chi~u ra bo bi€n vong v~ phia ben Ida bO dai duong M nhd tdi que nha ... Trong cau chuyen, hlnh nhu cu doan trudc dli<!e cac cau hdi tdi dinh

f)~c San Thl,l NhiinA.u Chan 2001

91

d~t ra va cu dil tra Uti tnrdc khi toi k!p rna mieng, Thanh ra trong su6t hon m(it tie'ng d6ng h6 toi khong chen vao diroc m!)t tie'ng nao ca.

Cu b6ng chep mieng, tM dai va bao:

- Thoi troi t6i r6i, c4u v~ nha di, v<:1 con ci).u dang cho rom. Cau chuyen tai dinh k€ cho c~u hOm nay chi co the'. Clnic c~u a lai My manh gidi, mai Wi v€ que. qu v€ tnroc ill. Toi min Iai them mQt ti r6i se v~ sau.

Toi ngd y mu6n dua cu v€ nha nhtrng cu til' ch6i. Toi dUng d~y til' gia cu, mieng Ii nhi ndi it loi d.u chric cho cu thli<:1ng l(i blnh an. Nhln tha'y ve bni ngui hru luyc'n cua t6i, cu clioi hao :

- qu dirng budn vi nghi rang se khong bao gio g~p lai nhau . Moi s11 tren doi deu khdng co gi di ra ngoai chu "duyen", Neu con co duyen vdi nhau thi c4u se co dip Mp lai t6i, e clng hie do c~u lai khong thich.

Cu dua tay khoat v<iy t6i di, KhOng dam noi gt hen, t6i nhin cu tin cu6i va til' til' quay di v€ lnrdng d~u xe, long cam tha'y hoi bui ngui khi phdi chia tay vdicl}.

Va k€ til' hie do, chilng bao gio toi tha'y lai bii C1} nua trong nhiIng tin chay bi,) ciia toi. Hy vong cu sung sirdng a que nha,

*

* *

M(H nam sau, cnng vao dip M Ta On, m!)t ngu'ai Vi~t Nam mdi vao lam chung hang vdi t6i co nha y moi cac d6ng nghiep nglioi Vi~t trong sd t01 nha M chung vui nhan dip sinh nh~t 16 tudi dua con gai d~u long cua anh, Bil xii toi vt b~n viec nen toi dlic;lc phep di

dl1 ti~c m(it minh.

Vi tdi dung gio nen tai ill ngu'C1i khach dh tien. Chii nha ni~m nel du'a t6i vao phong khach nMm nhi ti nrou trong khi cM d<:1i cac vi khach Vit$t khac di€u chinh d6ng h6 cda ho. Can phong khlieh dli~C trang hoang mQt each don gidn nlnrng rilt lich sl1 va nrom ta't. Thoang ngui tha'y miti lnrong, t6i quay nhin v~ phia enoi phong va choang yang khi tMy bUc anh tren ban tM in hien sau 11m kh6i mong cua nen huong. Toi sUng So vi ra rang d6 Ia hlnh bii C1} toi g~p ngoai bo bi€n. vh khuon mij:t "lanh lung kho diim dam" do, v~n cal nhln xa vdng pha lh mQt ti gi6u C<:1t do, khong th€ nao sai duoc, Toi vqi hdi anh Phong, ngliC1i chf nha :

- Co phai do la hmh ciia cu Tu~n khong ?

Anh Phong g~t d:1u :

- Vang, do lit hlnh ciia my tOi, el chua ngmrita hay goi C1} la cu Tu~n, VI ngay xua ang C1;I ciia toi lam Tn~n Phii. Sao anh lai bitt me toi 'l

Toi vQi vang noi chua :

- Toi bie't C1;l. vi nga y xira cu cnng di chua vdi bit C1;l. my v<;1 t6i.

- A ra the! Thl fa niinh Iii nglii'1i nha ca, anh han hoan g~t guo

TOi chtt dieng trong long, khong ngC1 moi gap nhau nam tnrdc rna C1} da ma't rdi. T6i llfp bdp :

- Cu ma't hie nao v~y anh Phong ?

- CUng diroc hen nam nam r6i d6

anh.

Can tra loi cda nglioi clni nha lam t6c tai Wi mudn dung dung het ca len. Toi l~p lai nlnr mQt cai may:

=Nam ndm ...

Khong d€ y dtn ve khac.la ciia Wi,

92

HQi Ai Hilu Vien f)~i HI?c Dalat

ngl1C1i ehU nha ke tiEp:

- Phai, me t6i mtt each day ding dii hon nam nam, rna mai dEn nam ngoai sau ngay L€ T~ dn toi mdi co dip dem tro ella cu ve an tang tai que nha a Hai Duong, da p ti'ng dl1<,1e nguyen vong eu6i cung ciia cu.

Toi tai ngl1i1i nhd lai litn noi chuyen girra toi va CIJ da xiiy ra vao dung ngay It! T~ dn nam ngoai, met nga y tnrdc khi con trai eIJ dira tro eIJ veS Viet Nam,

Chung toi hai ngl10i im lang giay Iat nlnr M luang niern ngl1C1i qua c6. ChU nha ch:im cham ngirdc mat nhin v~ phia ban thO. Va Ian nay thi dEn phien anh ngac nhien h6t boang. Anh bim bim:

- Quai 4 ! Ai thay bite hinh day nhi?

Toi quay diu lai nhln buc hlnh va ding ngac nhien khong kern. R6 rang la it pluit tnrdc day net mat ngu'Cli trong hlnh lanh lung nghiern nghi, moi mim chat thE rna bay gii'f trong hlnh bit ev dang eu'Cli nroi, MIQgin nguyen ham rang den bong, hai con mat hi ram hien diy ve tinh nghich.

Nguf1i clni nha hudng v~ phia vo dang lui cui trong nha bep hdi Idn :

- Em oi, co phili em thay hinh ella metren ban thd khong ?

N guoi vq len tieng noi vong ra trong khi v.in tiEp tuc lam do an :

- Em dau bh~·t hlnh anh gt dau, Anh la ngiroi giii' cac bite anh rna.

Nguoi chong htl nhd mot tieng trong c6. net mat djy vi b6i rBi ban khoan. Khi mit anh cham phai tia nhin do hoi ella lOi. anh vQi giai thich :

- Anh biet khong, khi me toi mtlt, chung t6i co phong IOn va lam khung hai buc ?tuh ciia en vi hie do phan van

khdng bie""! chon bite nao de the. Mot biic co hinh cu nroi eudi nlnr anh dang thf{y day, va buc kia thl mat cu ngniem trang khong el1oi. Sau khica gia dlnh hqi y vdi nhau, chting toi chon buc khong cui1i de dij.t tren ban thf1 va dt buc kia vao ttl. Toi la ngu'di phn trach ban thd va gin hai buc iinh vi toi la con ca. Toi nhd lit chi c6 clnmg buc hlnh khong cuCii len ban tho rna thoi, Khong hiiu tai sao hOm nay lai bien thanh bite hlnh nay nhu the.

Toi vQi nhm len him tho va quan sat Icy lai birc anh, Khongbiet t6i co nrdng nrong hay khong nlnrng ro rang toi thf{y trong anh mat cua cu hien ten mot ve tinh nghich han hoan duom net ngay thociia tre con pha l§u m9t clnit diu dang ttl ai cila long me .. Toi dinh lim bim trach tham CIJ trong long rAng C,:! dii bao vdi t6i nam ngoai Iii cu v~ que the' rna gio nay CIJ con a day nghich pha. Nlnrng Y dinh trach moe vQi tan bie'n ngay khi toi chot nhd lai Wi noi cudi cung ella cu vdi toi v~ chtr "duyen" : "Moi 81,1' tren dC1i d~u khong co gl di ra ngoai chii' "duyen". Ntu con co duyen vdi nhau thi cau se co dip g~p lai toi, e dng hie d6 c4u lai kh6ng thich". T6i vQi va noi tham lC1i xin 16i C~l. Trong khi do, ngudi chu.nha van 19 ve thac mac bat an.

- Anh Phong na y ....

Tbi buot mieng dinh ke cho anh clni nha biet sir tao ng(\ ly k:Y giii'a toi va bit cu ella anh, uhimg vQi nin biH khi thoang thay anh mat can ngan ella bit cu trong bite hlnh.

- Gl the' anh ? ngtioi clni nha vci hoi. T6i ben tim ICii khda lap:

- Tdi nghi lit co th€ mer hie nao d6

D~c San Thu NMnAu Chan 2001

93

anh dii thay Mc hlnh va quen bang ill. Vdi m6i tac bon minh bay gio, lam tnrdc quen sau la chuyen thircng.

Nguoi chii nha lich s~ g~t_ditu d6ng y, nhnng co ve khong tin tudng Him vao 10i giai thich ciia Wi.

Nhiing ngu'Cli khach Vi(\tgiii dung truyen th6ng gio cao su dang Iuc tuc keo Mn, va chang toi danh bo dd cau chuyen d€ di chao don moi ngu'oi. L9i dung hie dong nguCli lu bu, t6i chu.fn bi chudn em san khi da nho mQt ngu'oi ban chuy€n 10i cao 16i ciia wi tdi clni nha, vien cd la Mng dung toi khong tha'y khoe. Qua th~tla 16i b.tt d:iucam

tha'y rdn ron mdi khinhin len ban tho va cham phai anh nill't tinh nghich cda ngu'oi trong anh. Kh6ng dam nhln thdng vao bnc anh, t6i th:im noi IC1i til' biet vdi cu va Icing l~ng lach mlnh ra c6ng.

Kh6ng ngoai e6 nhln lai, t6i dim dh rao budc nlnr bay dtn eh6 dl¥u xe. Trong ti(ng gio thoaug cda mQt chiSu cudi thu, nnrong nrong nhu co ai noi khe VaG tai t6i hai tieng :

- Chao ~u.

* T1tA n VAn LUOnG

i Van Thai, vo Van Huynh Huu Thi, chi Thi, co Til Dung, NgQc Nguyen Tin Sinh va Sinh, anh Dang va Chu Nga, Le Dinh Thong, va anh Nguyen Khanh thay nan Van Ngo

94

HQi Ai Hiiu Vien D<;li H9C Dalat

£lern &ong, £l8 £lnh ~ dLf'!1ng d~t tfj Mn dung SJa diGn dffiu du'ang £l8ng £la d~ don daD £l~

£l.\lc s6-n daD ~: dl$p de, d~y da, do, dU'ng duO-rig. dang durn au &an.

£luang £l8ng £la dem dong dtn dong daa. £len auang da. d6t. £Jao £li&u Jich .1'% ! Etlh £l& dam dan d~c dung aiy dq'i daD.

£linh £l~ dUng Jqi da Mi, danh tfj .:'t.~l ~ s"h Mng dai d.;ti dau day. £lai dl1q'C, W da deU, da ao~ ... da. ... da.

£lang dai, dl1ang dQt £lao £l~u dli1g Ja dung JTnh, dong da dong dUa 5J Jin. ~ danh Jut dO<\ln dilL

£lao £li&u dua dgy, aa o:6t. f)'B1h £l~ d~m dla, den Jao, ... dau dfnh d~u, doi ~p J~ £l~ ( .... )

£lao ~ d~c doan doi W : - fila aja da!

£l~ a~n do aich dU'a. £lao ~u dong aong : - 8Jng dung alfc diy I t1a Jau I

£linh ~ S~u dlnh JEii J~ng, a6i dm ~u a$lm da, d~y duo ~ don dli dU'a ~p di Mp d8 dQc daD.

flap dill siu, £l~ doi ( ... ), £lao dau dBng d~u! £Jau d~ W ( ... ). flao sic! flnh £le dau JTnh d~u £loi d~g dm dap Jom Mp, Jay

ally:

£lao'f)'~u: fl8 Mu! £lung ala! f)'tlh fl& : flt dUq'i !

£lao : £lB sim dang !

fle : D8 tfeu!

£lao ; DB S~n

£lin Jay, daD f)'~u dung dUng Sen dllo. £lao danh da aao dt £lao aim, daD dil, dao d$lp. ~ aanh d.§u, ~ db' d~u ~u aa dft din afch dang, £l& dua alt aO' don dom Mp, aen det.

fIlong d¢t, ~ d¢c daD da dung a011 aen. fle ao dich duq'c ! £lau ttiSng, .15 dOOI dam, Jung ao J~n.

£l5i i(rch dich d.\lng. £l6l ai, £linh D& it~ll1h aua J'Ja.

fl~w ~ dao at dol flinh fle itua ito !

flOI itLfqc ao, £ltu aim ajy au' fltu danh dbi danh dQ, &u &a &6 Mn, &i danh ito den dauJau I

flH1h £le Jung d6 aSn der, dau Mn, diu don d~c:

- fla itang Jau ! £lo<jln d~u d.?!i aay ! £la doan Ja'y ! fuong aLfang dau ain dbi ! £lay JQa au tf~ ! £lau Mn ae'n Jeri JO'! !

D~ aen aui, £le .1'% doling ! £lang dO'i Dnh £le !

B~c San Thu Nhan Au Chau 2001

95

Nhan dip di Paris g~p cac ban Thu Nhan, trong luc nhac lai nhirng ky rniern thot con di hoc, t6i da vui mieng k€ lai chuye n thay rna i'1 Dai HQc Xa Dalat vao rnua he 1965, va nhirng chuyen rna khac. Anh Vt1 Van Thuong, hoac mea rna nghe nghiep, hoac thich chuyen rna da hAt tot phat viet lai nhung gi t6i da k€. Nay xin gi'1i den quy anh chi nmrng cau chuye n that da x;iy den cho Wi trong thdl gian thea hoc CI Dalat.

Vi hoc hanh thiEn cham chi nen t6i bi rot IcY thi Mn thu uhilt ciia Nam DI!' Bi CTKD. De' chuoc lai 16i l~m cia ban than, tnrdc IcY thi Mn thn nhl hen met thang, t6i d3:' khan goi qua rmrop til lay Ninh trd v6 Dai HQc Xa di c6 thi an tam hoc thi, Toi dii lnra vdi ba rna tM la wi se c6 g<fng hoc M du~c len lop, va vdi ban tanh hieu thang, t6i da: W lnra keo nay phai hoc sao cho d4u thl thoi, Un nay t6i dUdc cha Linh, GiaID B6c D~i HQc xs chi dinh den d hlu II. San khi sa'p xep gnrong ngti va ban h9C, toi da: h<ft tay ngay vao viec hoc thi.

01< DudNG TAN HAl - Kl

d cung phong trong dip nay, ngoai cac anh ban nhu : Ton Thilt Tao, E6 Quang Nhut, con co vai anh ban rna san mily chuc nam, nay t6i da: quen ten.

Ngoai nlnrng gii'l hoc ra'tcang th&ng, chting toi dii vui dna, rong choi, nhung kh6ng bao gid chting t6i vi pham giC1 h9C rna ta't ca dii d6ng s . tit 8 gio t6i dEn sang sdm ngay hom sau,

Ta"i d cac ban cimg phong ciia t6i d6u thuoc loai gan da, khong ai sQ rna, s(j quy gl ca ... tnr t6i. Do do, t6i d3:' tich cue ap dung mot sach hroc phong thn th~t hieu nghiem : Ntn anh em con

96

HQi Ai Htru Vi~n B~i HQc Dalal

tlnrc, t6i thuc ... theo anh em. Neu anh em da hoc xong va nit ... di ngu, thl toi cling di ngji luon cho tien, G~p tnrong hop ne'u con mu6n ti€p tuc hoc, thl luon mon t6i co' keo nai mqt anh nao d6 tlnrc luon vdi toi "de' hoc cho dzui", ma leY thuc ra la de' khdi "lanh dng". Va SIf ken nai giup diJ ke ye'u ... bong via bao giO' cung duoc cac anh ban ding phong chien long.

Khi thti'c khuya de' hoc thi, thinh thoang chnng wi cung ch pbai thuc hien cong viec "di ngoai". Di€u nay ra't lit blnh tlnrong va cit de dang dO'i vdi cac ban t6i ... vi nha v~ sinh rilt glin. Trong Dai Hoc Xa Dalat, l~u nao cuug co mqt nha tim, trong d6 chung vci ch6 nla mat va day phong v~ sinh.

Con toi, vi tanh ... khoug du'l1c gan da eho Il'im, nen toi thuong ap dung chien thuiJt "bam sat duoi" vdi nhi1ng ngu'i'Ji ban, khi ngu'ai do ra nha vi; sinh Inc ban demo

Nhung vi khong phai me nao kill ca nhan tOi ch gidi quye't c6ng viec do, thi no tnmg cling mQt thai di~m vdi mqt anh ban dn ra ngoai, B~ tranh phi~n hil cho cac ban, va d~ gilli quye't viec dn tille't, t6i du'c,1e anh em cling phong linh dQng thong cam cho toi du'qe dU'ng ngay d cd'a s6 phong

de' lam viec nay.

CON QuY TRANG

~

LAUIIDHX

Vi~e hoc ciia cluing tie'n tri€n nit 16t dep, anh em vui vi:; va ton trong hln nhau.

MQt hom, san hon ma'y tie'ng d6ng h6 e~m cui hoc, Wi ci'm tha'y cln phili leo len thanh ed'a s6 d8 lam chuyen

"s6 nude" trong long. Nlnmg bOng nhien hom a'y, nhln cac ban khac cham chi hoc, toi ngai kh6ng mu5n quily r~y ho, VI mlii l~n md cil'a s6 d€ lam chuyen do, gi6 lanh ben ngoai lai lila vao phong.

Hom d6, nhin ra cua s6, tIf nhien toi co m<)t cam giac ba't tlnrong ngan can t6i budc de'n noi nay. Quay nhin ra eua chanh ra vao ciia cii.n phong, toi chct nghi co Ie nen ra ngoai d6, dung dai tnrdc hanh lang, lam cai vi~c dn thitt . .. Cfing ti~n thoi ! nhung lai sc,1 gay phien hil cho cac ban cling l~u, va hon mia, hie a'y toi ding da lanh dng lim r6i. ell' nghi dtn hanh lang yang ngit gia lanh vf dem, tnroc llli).t them cai sanrong vdi nhieu bong cay den thui vdi du hinh dang leY quai dang nga nghieng trong gi6 bu6t thdi u ii, thl da: dii lam kinh h6n, Wn via,

Thai danh cO' rang nhin, Toi Wi nhin du''1C kha lAn, nhimg r6i cling de'n cai hie phai gidi quye], dii. tinh tMn tai hie do W· nhien thiJt bii"t an. Toi phdi treo len cii'a s5, cai vi&%e rna rieng ngay hdm a'y toi hoan toan khong mu5n ... vi cai cam giac on Ianh,

Leo dung tren thanh eua s6, m<)t each may moe, toi md tiep canh cua ill sach ben trai, M{?t Y nghi eliot de'n voi toi : trong cac phim nhu Dracula, rna quy thl sc:1 cay thanh gia, v~y bay gi?1 d~ diucon s'1 Mt tlnrong dang xam chiem trong long, mlnh hay nhln cay thanh gia nha thi1 Nang Tinh. Nhung cang nghl nhu viJY, ll! nhien toi nhd Iai nhung chuyen rna hien v~ a L~u I do cac anh Su Pham kS Iai, Toi lai cang cham chu nhin cay thanh gia dAng xa xa phia d tay trai minh. Nlnrng th~t trd

B;}c San Th~ Nhan Au Chau 2001

97

treu ! cang nhin vao cay thanh gia thl trong long toi lai cang sC! hOO nITa.

Dang lam viec dn thiet chua xong, tl,l' nhien co ml}t manh hrc vo hmh bc'it toi phai quay d~u nhln v~ ben phai, do Iii hudng nghich vdi nha tho Nang Tinh, tti'e III lnrong LA u I rilt am u va ma quai. Toi c6 g:ing t$p trung tu' nrdng dE di~u kb.iEn cai deiu, dE e6 khong d6i lnrcng nhin, nrc la tOi mu6n ell tie'p tuc nhln vao cay thanh gia d phia tay trai,

Nhung cO' g.f.ng ella toi khong thuc hien du'qc, wi kh6ng the cu'i'1ng du'C!c cai I1,1'e vo hlnh d6 . . . va tU lnrdng utn I, sau cai quay dan, toi thty mQt bong tra'ng, tnrdc con mC1 mC1, in in hien hien, sau hi~n ra til til' ro difn, ro dan. Bong nguC1i do dang hudng v~ phia toL D6 Iii ml}t bong ngu'C1i toan than tr.f.ng toat, hie do da hien ra rtt ro net, chit kh6ng con mo ao gl nITa, va d~e biet co the ella bong tr<ing btt dQng khi di chuySn, dung hon Ia bay v~ hudng cila toi rna khong gay ra mQt ti€ng dQng nao ca.

Kinh hoang vi bong tclng b6ng nhien bay ~p de'n t6i th~t nhanh, toi da te ngda vao phong, va mieng la thtt thanh ... Hai canh ciia s6 b6ng nhien danh s~p VaG nhau.

Tii' ban hoc, anh Ton Thtt Tao nghe ti€ng t6i la, vi?i chay den ella s5, va anh phong ngay len thanh cti'a dung VaG Inc hai canh eti'a s6' tl,l' di?ng md ra Iai,

Toi chi nghe anh TI} 0 la Ion : - "M .. A .. A" r6i thty anh te ngucc trd vao phong trong ltic hai canh cna s6 dang dong trd lai Hin nna.

Anh H6 Quang Nhut dang a trong tu'

the phan ung khi nghe tieng het dan tien ella cluing toi, Th~t nhanh 1((, anh chay vQi vi:, lnrdng ciia s6, vdi con daD him Him trong tay. Luc do t6i bun run ca tay chan, m.f.t t6i tron tritng nhln Vf:, phia cua s6. Ml}t Ian nua, hai canh cia bdng nhien lai t1,1' dQng tii' tii' md ra. lOi tHy anh Nhut ph6ng nhanh eon dao vf:, lnrdng nay, con dao lao vao khoang tr6ng ...

Nhung Ii~n san do, toi nhln thty net m~t ciia anh II} day ve kinh hoang va c~p m.f.t anh md tritngtrii'ng hu'ong nhln vi:, cii'a s6', mieng anh het th~t ldn nhttng am thanh khdng ro fang ...

Ttt cit chting t6i dang kinh hoang, u d noi kh6ng ra lC1i thl nghe tieng d~p eua th~t manh va tie'ng Cha Linh vong vao :

- Chung ma y lam gl rna la het dn ao th€!

VQi md eua cho eha Linh vao, vi cmi tinh ciia cluing toi trong eOO klning hodng tinh th~n. Ltic ty eha mac bQ qudn ao ngti va di dep, Chung t6i v(>i vii kS lai cho cha nghe vf nlnfng s1,1' viec da: xdy ra. Lh dan tien, clning t6i tHy cha Ie} net dam chieu va ~t 19 ve tram trong. Khong noi mqt 10i, cha VQi fa khoi phong chung toi, r5i di nhanh v~ hudng phia Lliu L M(>t khoang thCIi gian sau, clning t6i nghe ti€ng cha trd lai vi chung toi dang cM cha dl bitt eha da: lam gl. Trong thC1i gian cha di qua L:iu I va cac phong ciia Lan n dS kiSm soat, chnng t6i da ban bac va rnong la co anh ban nao d6 ... nhat rna clning wi.

Md ella don cha, chung t6i thty eha da mij.c ao dong, tay co clm binh nude thanh, Vao d€n phi mg. cha mieng vira

98

HQi Ai Hfiu Vi~n DfJ-i Hqc Dalat

doc kinh, vira di khL'fp noi trong phong clning toi d€ ray nude thanh. Sau do noi :

- Cha dii eli hoi he't cac phong, kh6ng co thhg nao mac qulin ao ngil mau ll"iing, va ding khong co thang nao di nhat rna chung may cd. Thoi xong rdi ! ill hoc di.

Nhung vi~c cha Linh thay ao dong, dm binh nude thanh eli ray quanh phong da: cho clning toi bie't la co chuyen quan trong tb~t slJ chu khong con la chuyen dua.

Ngay hom sau, khi da tlnrc su blnh tinh, chnng toi gij.p Iai cha va hdi lai chuyen xiyra h6i hom.

- Ma phai khong Cha ?

- Ai noi tui bay My la ma ! HU' !

Khong phdi rna dau !

Tha'y cha noi nhu v~y chung toi mung qua, nhung nghe cha nol tiep thi hon via clning toi bay di dau hGt tron - ... D6 18. quy da'y !

Troi oi ! Nhn v~y chuyen xiy ra con ghe gdm bon dl,l' dean ciia chung toi nua. Tmrng chi la ma, te ra con nguy hi€m hen mot buc nita. QUy phdi hen rna 18. cai cMc r6i !

Nhimg cha Linh an di chung tdi va n6i manh la se khong cO gi xa y ra vi cha da lam phep roi. Thy v~y, cha c6 n6i thong them mdt cau dai y cho biGt h~u qua cua chuy~n nay se khong dUQc t6t cho cluing toi.

Du sc Mi, clning toi cling buoc long phdi nghe loi cha ...

000

Sau khi thi d~u, chua kip huO"ng thu d€ bit. dL'fp cho nlnmgngay dii ~n h_ic

chi biGt dIm dffu vao viec hoc va chi biGt h9C mit th6i, toi da: lam binh, phdi bi ca'm cung di chua tri b~nh ph5i sau khi roi kie-ng.Sau ba thang dai di~u tri va dU'Qc hOi b6 biing nlntng bu5i an dff y dd cha't dinh duong, ph5i toi trong sang trd lai,

Trong khodng tho-i gian nay holjc sau do, toi nghe tin anh H6" Quang Nhut bj chanh quyen Mt giu vi hoat dQng chanh tti va sau do co tin anh tr6n van bung,

Ben nam 1968, clning toi dUQc tin anh TOn Th(t Tao bi VC chon s6ng tnrdc khi nit lui ra khoi Hue trong biGn c6Te't M~u TMn.

Hon ba muoi nam sau, toi v~n cOD thac mac v~ chuyen nay, vh chua tim dUQc clnmg cd d€ xac dinh la hai anh Tao va Nlnrt dii nhat Mi. Toi v§n nghi Mn nlntng lo-i noi cua cha Linh, Toi vlin nhd den nhl1ng We'n c6 xiy dGn cho nhifng nguo-i c6 dinh Iiu vao vu tMy ma, tha'y quy nay va rung chua fim dUQc mQt ke't luan thoa dang nao khac, Bin nay toi vil:n chua bie't day 13 chuyen tlnrc hay chuyen dna.

NHO'NG CON MA TRE NiT DE TmfdNG

R6i thci gian qua di, toi la i rot IcY thi khoa I cua nam tlnt hai CTKD.T6i lai phai khan g6i qua rmrdp tir Tay Ninh trd len Dalat di hoc rut cho kip ngay thi. Lh nay toi da: diH di~u kii;n vdi gia dinh la : tOi chi chin len hoc neu gia dinh cha'p thuan cho toi dUQc thue phong d ngoai ph6. Toi khong mudn 0" trong Dai H9c Xa nita. TMt d~ dang, toi dii kiem duc;1c ngay mqt din phong tr6ng, rQng rai d sO' 44 (hay

B~c San Thl,l NMnAu CMu 2001

99

42B canh nha 86 42 dUC1ng VO Tanh), tuc sat vci quan com Ba Due. Toi rilt vui vi co du'<1c mQt phong ciia rieng toi, khong phai chung dung vdi nhii'ng ban khac, tranh dU(;fC nlnmg rii re, nhii'ng cam d6 kho eu'iJng lai.

Ngay diiu tien don den, ba clni nha, met phu nu ra't hi~n hoa dB: ginp toi don dep Iai can phong. Sau khi ke xong ban vitt, gnrong ngii, tii dl1ng quh ao, V.v. c6ng viec cung khong co gi nang nhoc, toi ngdi vao ban viet d€ tM xem ch6 ng6i co thuan tien hay khong, Ban vitt ke canh Clla s5 nen d€ dang nhln ra phia ngoai, t6i thily co be con gai cda hi cbU nha nhln t6i mQt each ... co ve than phuc. Cling tU eM nay, t6i thily mot vai anh ban h9C cung lop qua lai va cu'i'Ji chao t6i.

Thfiy btt ti~n, toi ben phdi dC1i ban lai cM khua't hdn. San khi d6i lai vi tri ban hoc, t6i sang chilo anh Vinh Lai, ban lang gi~ng da: d day ti'r' lau. Chuyen tro vui ve cho d€n khuya t6i mdi chiu nit v~ phong. Sau khi doc so qua bai VO, toi len gimrng d€ ngil vdi y dinh sang mai thuc sdm de h9C bai, Trong hie dang nllm lim dim, b6ng dung t6i tha'y ro rang met so' dong tre em, Vi~t co, lay lai co, bn ao va nhao dtn ben t6i. Dang hoang mang, toi bi ngay dam tre a thffn phil, nhay len giuong dila gidn vdi t6i, clning he nhau de nghien t6i. R6 rang ra't nhieu, ra't nhieu dua be, dua thl ghit tay, dua thl ghit chan M tOi kh6ng the cue etta nhuc nhich gl dUQe. Nhtrng dna khac thl de ngang ngu'oi, co dli'a 13m gin cMt diiu ciia toi. rat cl nhii'ng dli'a 1£e nay vira dua, vira cu'oi, ra't vui ve. Dli'a be nao cling co ve mat ra't vui va rfit tinh

nghich, chu khcng IQ ve gl hAn h9C hay co dang di~u gi 1A dU tq'n ca.

Toi bi ba't dQng vi bi de va kho chiu vi khong xoay trd du'Qc. Co th€ t.h{y toi chua phau ll'ng, dam tre lai cang lam tdi, nhao vao, vua dua vdi nhau vita H€p tuc niirn, keo, de lam toi '" mu6n hi thd,

Toi c6 vimg viy, nhu'ng cang etta quay, t6i lai cang bi nhttng dli'a be de nang hon. Lnc 1ly tOi hoan toan b1lt ll{c va slip ki~t sue thl . .. chot bitt Iii mlnh dang bi rna de, va biet chac Iii bi rna tre con dang de. Long t6i tJ1 nhien toi bot s<1, thong c6 cam giac kinh hoang nlnr hie th1ly rna quy 0' Dai H9c Xa khi tro tai l§u II, VI the' toi uam yen, kh6ng cO' g1fng etta quay, toi th~m noi:

- Neu lil rna thl thdi, dung co pha nffa, t6i m~t lllm rSi !

L~ lung thay, tty nhien toi thfiy dam tre nhay ra khoi giuong, 6n ao nit vao goc phong, noi vach ngan phong tOi va phong anh Vinh Lai, chung Mng nhin v~ phia giuong, cu'CJi ... nhu choc que.

Dn sao di nna, toi tha'y dam 1£e rna quai nay th~t sl{ M choi.hay it ra r1t lich s11 , co tinh thaD rna tlnrong ! TOi chi to ve chin thua la 14p tli'e chung tha tao cho t6i ngay. K.hOng con de, khong ghit tay, chlIng cOD niim d~u tOi nna.

T6i dung len b~t den, budc de'n ng6i trndc ban M nghi xii hoi, MQt lat sau, th1ly da: dd met, toi muon trd v~ giuong M ngd lai, nlnrng nhln cai gitrong thl Iai ngan se bi cac chu be rna quai ti€p rue choi tro dil.a dai.

Va dung nhu t6i 10 ngai, hie qua moi met VI ng6i Ian, t6i phai trd lai giu'ong de nam. Un Day chua kip xoay 1£0',

100

HQi Ai Hl1u Vi~n 1)l.li H9C Dalat

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->