Sei sulla pagina 1di 888

Jeerj %eeveesoe evLeceeuee kee heg<he veb.

291

YeieJeeve heee&veeLe pevcekeueeCeke le=leere meneeefyo ceneslmeJe


kes meceeheve DeJemej hej ekeeefMele

YeieJeeve heee&veeLe
le=leere meneeefyo ebLe
esj Ceeeesl e

hetpe ieefCeveerecegKe Deeefe&keeefMejesceefCe eer %eeveceleer ceeleepeer


ceeie&o Me&ve

hetpe eeefj$eeceCeer Deeefe&keejlve eer DeYeeceleer ceeleepeer


eOeeve mebheeefokee

e%eeeceCeer Deeefe&kee eer evoveeceleer ceeleepeer


efveoxMeve

mecheeoke

heer"eOeerMe #eguuekejlve
eer ceesleermeeiej peer cenejepe

kece&eesieer ye. jJeerv kegceej pewve


(DeOe#e-pecyeterhe, nefmleveehegj)
menmecheeefokee

ye. keg. yeervee pewve (mebIemLe)

ye. keg.Fvot pewve (mebIemLe)

ye. keg. DeemLee pewve (mebIemLe)

eyebOe mecheeoke

peerJeve ekeeMe pewve, pecyeterhe-nefmleveehegj


- ekeeMeke efoiecyej pewve ef$eueeske MeesOe mebmLeeve
pecyeterhe-nefmleveehegj (cesj") G.e. heesve veb.- (01233) 280184, 280236

Website : www.jambudweep.org

E-mail : ravindrajain@jambudweep.org

efoiecyej pewve ef$eueeske MeesOe mebmLeeve eje mebeeefuele

Jeerj %eeveesoe evLeceeuee


Fme evLeceeuee ceW efoiecyej pewve Dee<e&ceeie& kee hees<eCe kejves Jeeues efnvoer,
mebmke=le, eeke=le, keVe[, Debespeer, iegpejeleer, ceje"er Deeefo Yee<eeDeeW
kes veee, efmeevle, DeOeelce, Yetieesue-Keieesue, JeekejCe Deeefo
efJe<eeeW hej ueIeg SJeb Je=nod ebLeeW kee cetue SJeb DevegJeeo meefnle
ekeeMeve neslee nw~ mecee-mecee hej Oeeefce&ke
ueeskeesheeesieer ueIeg hegefmlekeeSb Yeer
ekeeefMele nesleer jnleer nQ~
-: mebmLeeefhekee SJeb esjCeeeesle :-

hejcehetpe ieefCeveerecegKe Deeefe&keeefMejesceefCe eer %eeveceleer ceeleepeer


-: ceeie&oMe&ve :-

e%eeeceCeer Deeefe&kee eer evoveeceleer ceeleepeer


-: efveoxMeve :-

Oece&efoJeekej heer"eOeerMe #eguuekejlve eer ceesleermeeiej peer cenejepe


-: mecheeoke :-

kece&eesieer ye. jJeerv kegceej pewve


meJee&efOekeej ekeeMekeeOeerve
mebmkejCe
ekeeMeve efleefLe
cetue
De#ejebkeve

: eLece
: YeieJeeve heee&veeLe 2884JeeR pevcepeebleer
heew<e ke=<Cee SkeeoMeer, efoveeBke 3 peveJejer 2008
: 500/-hees
: %eeveceleer vesJeke&, pecyeterhe-nefmleveehegj (cesj") G.e.

cegCe : heejme efebme&, C/o efJepee kegceej pewve, oefjeeiebpe, efouueer


(2)

mecheeokeere
-kece&eesieer ye.jJeerv kegceej pewve
GlmeJe-ceneslmeJe ceveeves keer hejcheje eeeerve keeue mes Yeejle keer Oeje hej eueer DeeF& nw~ Jele&ceeve keeue ceW
heeeele mebmke=efle keer Deesj Yeeieleer heer{er kees Oece& keer Deesj Deekeef<e&le kejves nsleg Fme hejcheje kee cenJe Deewj Yeer
Je=efbiele nes ieee nw~ meved 1974 ceW YeieJeeve ceneJeerj kee 2500JeeB efveJee&Ce ceneslmeJe, meved 2000 ceW YeieJeeve
$e+<eYeosJe Devleje&^ere efveJee&Ce ceneslmeJe, meved 2001 ceW YeieJeeve ceneJeerj 2600JeeB pevcekeueeCeke ceneslmeJe
mechetCe& YeejleJe<e& ceW eefmeef kees eehle ngS nQ~ Gmeer e=bKeuee ceW hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer ves hegve:
MebKeveeo efkeee-YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ceneslmeJe kee~
23JeW leerLekej YeieJeeve heee&veeLe peneB mecelee, #ecee, meefn<Ceglee, Oewe& pewmes ceneve iegCeeW kes eyeue oerefhleceeve
mete& kes he ceW efpeveMeemeve kes efJemle=le Jeesce hej Deeueesefkele nQ, JeneR Fme egie kes eLece leerLekej YeieJeve $e+<eYeosJe
mes eueer DeeF& hebeceneele SJeb hebeDeCegele he efveJe=efe SJeb eJe=efe he efpeveOece& keer hejcheje eJeen kes
DeeOeej-mlecYe Yeer nQ, GvneR mes eehle leerLekej hejcheje kees 24 JeW leerLekej YeieJeeve ceneJeerj mJeeceer ves mecemle peiele
kees eoeve efkeee~ hejvleg DeeOegefveke meceepe keer DevJes<eer yegef ves YeieJeeve ceneJeerj kees pewveOece& kee mebmLeeheke
Ieesef<ele kej efoee~ keneR YeieJeeve heee&veeLe kees eelegee&ce Oece& kee eJele&ke yelee efoee ieee lees keneR ceneJeerj mJeeceer
kees efJeJeeefnle Ieesef<ele kej efoee ieee, Deewj Yeer efkeleveer ner Yeeceke yeeleW eoe-keoe megveves ceW Deeleer jneR nQ~
hejvleg efpeme ekeej ekeeMe keer Ske efkejCe cee$e Yeer efJemle=le DebOekeej kee efJeveeMe kej osleer nw, eser meer
efebieejer Yeer hetme kes yengle ye[s {sj kees peuee [eueleer nw, Gmeer ekeej mecegefele vesle=lJe ceW pewve meceepe eje efkeee
ieee mebieef"le Deuhe eeeme Yeer efoiecyej hejcheje kees meowJe megjef#ele jKe mekelee nw~ Meeeo FmeerefueS hetpe
ceeleepeer ves YeieJeeve cegefvemegeleveeLe keer pevceYetefce jepeie=ner (veeueboe) ceW ceieefMej megoer eoMeer, 5 efomecyej 2003
kes efove mecemle efoiecyej pewve meceepe kees Skepeg neskej YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ceneslmeJe ceveeves
keer efJeMes<e esjCee eoeve keer~
%eeleJe nw efke YeieJeeve heee&veeLe kees pevce efueS ueieYeie 3 npeej Je<e& hetCe& nesves Jeeues nQ DeLee&led YeieJeeve
kes pevce keer le=leere meneeefyo meceeheve keer Deesj nw~ 19 efomecyej 2003, heew<e ke=<Cee SkeeoMeer kees YeieJeeve
heee&veeLe kee 2880JeeB pevcekeueeCeke efoJeme ceveeee ieee, efpemekes Debleie&le YeieJeeve keer pevceYetefce-JeejeCemeer
(Yesuethegj) ceW heee&veeLe ceneslmeJe mebkeuhe peesefle he DeKeb[ oerhe epJeefuele kejkes 6 peveJejer 2005 (YeieJeeve
heee&veeLe pevcekeueeCeke efoJeme) mes eejbYe efkeS peeves Jeeues YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ceneslmeJe
keer je^mlejere Jeeheke leweeefjeeW kee met$ehee$e efkeee ieee~
Fme Je<e& keer meeLe&kelee kees efme kejves Jeeues yengDeeeeceer GsMe hetpe ceeleepeer eje mecemle efoiecyej pewve
meceepe kes efueS efveefo& efkeS ieS leeefke Deheves-Deheves mlej hej Gvekes Deveghe keee&Meerue nesves kes meeLe-meeLe
nceejer meceepe osMeJeeheer kesvere keee&ece kes meeLe ner eLeemebYeJe mebege neskej mJeeb Yeer heee&veeLecee nes SJeb
mecemle je^ Je efJee kees Yeer heee&veeLecee yevee mekes~
YeieJeeve heee&veeLe pevceYetefce JeejeCemeer cesW hetpe ceeleepeer keer heeJeve esjCee mes GvneR kes mebIe meeefveOe ceW
YeieJeeve heee&veeLe pevcekeueeCeke le=leere meneeefyo ceneslmeJe kee GodIeeve Jeerj efve. meb. 2531, heew<e ke=<Cee
SkeeoMeer, 6 peveJejer 2005 kees YeJelee kes meeLe efJeMeeue pevemecetn kes yeere meevebo mecheVe ngDee~ meceejesn kes
PeC[ejesnCe kes meeLe ner 2 efke.ceer. uecyeer Ssefleneefmeke jLeee$ee (MeesYeeee$ee) efvekeeueer ieF&~ Gmekes heeeled
YeieJeeve heee&veeLe kee pevceeefYe<eske efkeee ieee~ meceejesn keer cegKe meYee ceW G.e. mejkeej kes ueeskeefvecee&Ce SJeb
ke=ef<e efJeosMe Jeeheej ceb$eer eer efMeJeheeueefmebn eeoJe, eer ceeleeemeeo heeC[s (efJeOeevemeYee DeOe#e), efJeOeevemeYee
(3)

GheeOe#e eer jepesMe DeeJeeue, yeer.Se.et. kes kegueheefle cenesoe SJeb eer efo. pewve leerLe&#es$e keceser kes DeOe#e
eer Sve.kes. mes"er Deeefo heOeejs~ Fme DeJemej hej ceeveveere kegueheefle cenesoe ves YeieJeeve ceneJeerj pewve MeyokeesMe
(efnvoer-Debespeer) kee efJeceeseve efkeee~ ceeveveere cegKe DeefleefLe cenesoe ves YeieJeeve heee&veeLe kes 9 cebefpeues Oeeleg
kes cenue kee DeveeJejCe efkeee, meeLe ner heee&veeLe ceneslmeJe keer Dee@ef[ees kewmes kee efJeceeseve Yeer efkeee ieee~
ceneslmeJe kes otmejs efove 7 peveJejer kees efoiecyej pewve cebefoj-Yesuethegj JeejeCemeer cesW efJejepeceeve YeieJeeve
heee&veeLe keer eeflecee kee 1008 keueMeeW mes cemlekeeefYe<eske efkeee ieee leLee ceOeevn ceW leerLekej $e+<eYeosJe efJeled
cenemebIe kee DeefOeJesMeve Deeeesefpele efkeee ieee, efpemeceW yeveejme efnbot efJeeefJeeeuee SJeb mebhetCee&vebo mebmke=le
efJeeefJeeeuee Deeefo keF& mLeeveesb mes heOeejs 25 efJeeveeW SJeb efJeled cenemebIe kes 25 efJeeveeW kees YeieJeeve heee&veeLe
kes eleerke efevn mes mecceeefvele efkeee ieee SJeb kegC[uehegj DeefYevebove ebLe Deeefo meeefnle eoeve efkeee ieee~
meeebkeeue YeieJeeve keer 1008 oerhekeeW mes cebieue Deejleer keer ieF&~
Fmeer eb=Keuee ceW 19 peveJejer 2005 kees JeejeCemeer kes efveke efmLele cegieuemejee ceW eer efoiecyej pewve cebefoj
ceW hetpe ceeleepeer kes MegYeeMeerJee&o mes veJeefveefce&le Jesoer ceW 108 heCeeW kes ege YeieJeeve heee&veeLe keer Deleble
ceveesnejer ke=<CeJeCeea heeemeve eeflecee efJejepeceeve keer ieF~
12 hejJejer 2005 kees ceeveveere cegKeceb$eer eer cegueeece efmebn eeoJe hetpe ceeleepeer keer heeJeve pevceYetefce
efkewleveiej (yeejeyebkeer-G.e.) ceW heOeejs SJeb JeneB eue jner eer 1008 eewyeerme leerLekej, meneket SJeb YeieJeeve
ceneJeerj hebekeueeCeke eeflee meceejesn kes cebe hej efJejepeceeve hetpe ceeleepeer kee cebieue DeeMeerJee&o eehle
efkeee~ Gme mecee hetpe ceeleepeer keer esjCee mes ceeveveere cegKeceb$eer peer ves YeieJeeve heee&veeLe keer heeemeve eeflecee
kes mece#e oerhe epJeefuele kejkes Fme Je<e& kees heee&veeLe Je<e& Ieesef<ele efkeee~
heee&veeLe Je<e& kee eejcYeerkejCe nesles ner efpeme efJeeeuee ceW yeeheve ceW Oeeefce&ke SJeb ueewefkeke DeOeeve kejkes
hetpe ieefCeveer eer %eeveceleer ceeleepeer ves 20 JeeR meoer ceW leeie-lehemee keer Meeele mebmke=efle kee engB Deesj MebKeveeo
efkeee, Gmeer efJeeeuee kes veJeefveefce&le YeJeve-heee&veeLe efoiecyej pewve FCj keeuespe kes eebieCe ceW 18 hejJejer
2005 kees ceeleepeer kes ner mebIe meeefveOe ceW YeieJeeve heee&veeLe keer 3 heg Gegbie MeeceJeCeea heeemeve eeflecee TBes
eyetlejs hej efJejepeceeve keer ieF&~ Fmekes meeLe ner ceeleepeer keer esjCee eehle kej Deveske mLeeveeW hej YeieJeeve
heee&veeLe mes mebyebefOele DeveskeeW Deeeespeve nesves ueies efpemekes meceeeej nceW mecee-mecee hej eehle nesles jns~ Deveske
he$e-heef$ekeeDeeW leLee owefveke DeKeyeejeW ceW YeieJeeve heee&veeLe kes peerJeve SJeb Gvekes DeefleMee #es$eeW mes mebyebefOele
DeeuesKe, Yepeve, hetpeve Deeefo Yeer ekeeefMele nesves ueies~ meeOevee ewveue Je DeemLee ewveue hej Yeer YeieJeeve heee&veeLe
kes oMe YeJeeW kes eJeeveeW kees Deece pevelee ves osKee Deewj Gvekes peerJeve kees peevee~
keee&ece keer Fmeer e=bKeuee ceW hetpe ceeleepeer keer heeJeve esjCee SJeb mebIe meeefveOe ceW Deefn$e leerLe& hej
YeieJeeve heee&veeLe cenecemlekeeefYe<eske ceneslmeJe SJeb YeieJeeve heee&veeLe jLeee$ee kee Deeeespeve 15 ceF& 2005 kees
npeejeW eeuegDeeW keer Yeejer Yeer[ kes ceOe n<eexuueemehetJe&ke YeefeYeeJe kes meeLe mecheVe ngDee~ meeebkeeue YeieJeeve
heee&veeLe keer 1008 oerhekeeW mes cebieue Deejleer keer ieF&~ Deefn$e eJeeme kes ceOe ceeleepeer keer esjCee SJeb mebIe meeefveOe
ceW 10 ceF& mes YeieJeeve heee&veeLe meceJemejCe efJeOeeve, Deefn$e heee&veeLe efJeOeeve, keefuekegC[ heee&veeLe
efJeOeeve, leerme eewyeermeer efJeOeeve Deeefo Deveske efJeOeeve mecheVe efkeS ieS leLee ceelee heeeJeleer keer 1008 ceb$eeW mes
ceneDeejeOevee Yeer keer ieF&~ Deefn$e mes hetJe& meerleehegj, MeenpeneBhegj, yejsueer Fleeefo mLeeveeW hej Yeer heee&veeLe ceneslmeJe
Je<e& kes Debleie&le heee&veeLe efJeOeeve SJeb jlveJe=ef Fleeefo keee&ece Deeeesefpele keS
ef ieS~
Fmeer ceneslmeJe Je<e& kes Debleie&le ieefCeveer %eeveceleer eeke=le MeesOeheer" Fboewj ceW [e@. Deveghece pewve kes eje Deeeee&
eer megkegceeueveboer peer SJeb cegefve eer hegCeveboer peer cenejepe kes meeefveOe ceW YeieJeeve heee&veeLe mebieeser Deeeesefpele
keer ieF& efpemeceW Deveske efJeeveeW ves Deheves cenlJehetCe& efJeeej Jee efkeS~ FOej en meye keee&ece eue ner jns Les,
(4)

GOej hetpe ceeleepeer ves Fmeer le=leere meneeefyo ceneslmeJe kes Debleie&le YeieJeeve heee&veeLe cees#ekeueeCeke kes MegYe
DeJemej hej (12 Deiemle 2005) YeieJeeve heee&veeLe kee efveJee&Ce uee[t meccesoefMeKej peer ceW ceveeves keer esjCee eoeve
keer leLee pees ueesie meccesoefMeKej ve pee mekeW Jes Deheves-Deheves eece, veiej kes cebefojeW ceW heee&veeLe efveJee&CeYetefce
meccesoefMeKej keer ke=ef$ece jevee yeveekej YeieJeeve kes eerejCeeW ceW efveJee&Ce uee[t e{eves kee megvoj keee&ece
Deeeesefpele kej YeieJeeve heee&veeLe kes eje eefleheeefole #ecee, Oewe&, meefn<Ceglee, efJeecew$eer, menveMeeruelee pewmes
ceneve efmeebleeW kees peve-peve ceW emeeefjle kejW~ meeLe ner meeLe mLeeveere mketue, keeuespe DeLeJee mebmLeeveeW ceW Yeer
YeieJeeve heee&veeLe kes peerJeve oMe&ve hej DeeOeeefjle mebieeser, eMvecebe, Yee<eCe, JeeoefJeJeeo eefleeesefielee DeLeJee
heee&veeLe jwueer kees meeceeefpeke he ceW Deeeesefpele kej YeieJeeve ceneJeerj mes hetJe& Deve 23 leerLekejeW kes DeefmlelJe
kees SJeb Gvekes peerJeve mes mebyebefOele mener yeeleeW kees Yeer pewveslej meceepe kes mece#e Gpeeiej kejW, Ssmeer esjCee oer~
Gme mecee npeejeW keer mebKee ceW ueesieeW ves meccesoefMeKej hengBekej efveJee&Ce uee[t e{eee~ oMeue#eCe ceneheJe& kes
Debleie&le efJeeveeW SJeb meceepe kes esefeeW kees Gvekeer efJeMes<e esjCee jner efke Gve 10 efoveeW ceW YeieJeeve heee&veeLe
kes ome YeJeeW mes mebyebefOele veeefkee, PeeBefkeeeB, eMvecebe DeLeJee Gvekes peerJeve hej DeeOeeefjle Deve keee&eceeW kees
Deeeesefpele kejW~ hetpe ceeleepeer keer esjCee eehle kej Deveske DeeeeeeX, cegefveeeW, Deeefe&keeDeeW, efJeeveeW SJeb esefeeW
ves Deveske keee&ece Deeeesefpele efkeS~
YeieJeeve heee&veeLe kes peerJeve mes mebyebefOele Deveske keee&ece De.Yee.efo. pewve ceefnuee mebie"ve, Yejlemesvee,
De.Yee.efo. pewve egJee heefj<eo Deeefo Deveskeeveske mebmLeeDeeW eje eece-eece, veiej-veiej ceW Deeeesefpele efkeS ieS~
heee&veeLe YeieJeeve kes DeefleMee #es$eeW hej Yeer DeveskeeW meeOegDeeW keer esjCee mes SJeb meceepe kes cetOe&ve keee&kelee&DeeW
eje efJeefJeOe keee&ece Yeer Deeeesefpele efkeS ieS~ jepeOeeveer efouueer ceW DeveskeeW DeeeeeeX, cegefveeeW SJeb Deeefe&keeDeeW
ves YeieJeeve heee&veeLe kes efveJee&Ce ceneslmeJe kes Gheue#e ceW meccesoefMeKej keer YeJe eefleke=efle yeveJeekej Gmekes
mece#e 23-23 efkeuees kes ue e{JeeS Deewj meecetefnke he ceW YeieJeeve heee&veeLe kee efveJee&CeeslmeJe OetceOeece mes
ceveeee~ heee&veeLe pevceYetefce JeejeCemeer, jepeOeeveer efouueer Deeefo MenjeW ceW lees efJeMes<ehe ceW Oece&eYeeJevee keer ieF&~
meeLe ner FmeceW ess-ess eece-veiej Yeer Detles veneR jns nQ~ meYeer ves Deheves-Deheves eeceeW, MenjeW cebW YeieJeeve
heee&veeLe kee meecetefnke efveJee&Ceuee[t e{ekej n<eexuueemehetJe&ke Fmes ceveeee~
pecyeterhe ceneceneslmeJe-2005 kes DeJemej hej YeieJeeve heee&veeLe pevcekeueeCeke le=leere meneeefyo
ceneslmeJe Je<e& kes Debleie&le mebmLeeve eje Yeer YeieJeeve heee&veeLe eMveesejer eefleeeseif elee kee Deeeespeve efkeee ieee
efpemeceW npeejeW keer mebKee ceW eMveeJeueer heece& Yejs ieS, mener Gej Yespeves Jeeues eefleeesieer 108 Les efpevnW uekekeer
[^e@ kes ceeOece mes hegjmke=le efkeee ieee~ Fmeer DeJemej hej YeieJeeve heee&veeLe Je<e& kes GodIeeve efoJeme hej efJeled
cenemebIe eje Ieesef<ele YeieJeeve heee&veeLe MeesOe DeeuesKe eefleeesefielee ceW eehle DeeuesKeeW kes eefleeesefieeeW kees
hegjmke=le efkeee ieee~ Fme ekeej en Je<e& efJeefJeOe keee&eceeW kes ceeOece mes meevebo hetCe& ngDee~
meoekeeue mes megvee peelee nw efke meesvee efpelevee lehelee nw Glevee efveKejlee nw, ebove efpelevee DeefOeke efIemee
peelee nw Gleveer DeefOeke megiebefOe oslee nw, ieVee efpelevee-efpelevee hesuee peelee nw Glevee-Glevee ceer"e jme eoeve kejlee
nw; Gmeer ekeej ceneheg<eesW hej efpeleves-efpeleves ke Deeles nQ Jes Gvekeer GVeefle kee meesheeve yeve peeles nQ~ YeieJeeve
heee&veeLe Deeefo leerLekej YeieJevleeW keer ieewjJeieeLee mes Deepe keer heer{er efkeme mlej leke heefjefele nw, en efJeMes<e
he mes efebleve kee efJe<ee nw~ kechetj, FCjves, ceesyeeFue kes Fme egie ceW peneB egJeeJeie& efheuce, efekes Deewj
ve peeves efkeve-efkeve DeeOegefvekeleeDeeW mes eYeeefJele nw, JeneB GlmeJeeW-ceneslmeJeeW-meceejesneW kes ceeOece mes Deheveer
Meeele mebmke=efle kes Ge DeeoMeeX keer Deesj kece mes kece Ske yeej efheele kejves kee DeJemej pevemeeOeejCe kees
eehle nes, YeieJeeve heee&veeLe pewmes ceneheg<eeW kes JeefkelelJe-JewefMee mes peve-peve heefjefele nes, en Oese jnlee
nw hetpe ieefCeveer eer %eeveceleer ceeleepeer kee~
(5)

ceQ yeele kej jne Lee YeieJeeve heee&veeLe pevcekeueeCeke le=leere meneeefyo ceneslmeJe Je<e& keer~ Ssmes Detles
efJe<eeeW kees peye ceeleepeer meceepe kes meeceves ueekej emlegle kejleer nQ lees keg eMveefevn Yeer GYejves ueieles nQ efke
Yeuee Fme mecee Fmekee keee Deewefele Lee? hejvleg peye keee&eceeW kes meheue efeeevJeeve mes megvoj heefjCeece
meeceves Deeles nQ lees Jener meyekees mecee keer DeeJeMekelee kes he ceW cenlJehetCe& ueieves ueielee nw~ kenves kee leelhee&
en nw efke peye meceepe kees esjCeeSB eehle nesleer nQ lees Deeyeeue-ieesheeue meYeer hej keneR ve keneR eYeeJe he[lee nw,
veF& heer{er ceW Yeer Deeke<e&Ce neslee nw efkevneR DebMeeW ceW meYeer ueesie Meeele efpevemebmke=efle mes peg[les nQ~
hetpe ceeleepeer keee&eceeW keer keYeer Fefle veneR kejleeR en Gvekeer efJeMes<elee nw, heee&veeLe Je<e& hetCe& nesves kes
meeLe ner Fmeer meneeefyo ceneslmeJe kees ef$eJe<eeae Ieesef<ele kejles ngS GvnesWves 27 efomecyej 2005 kees heew<e ke=<Cee
ieejme, YeieJeeve heee&veeLe kes pevcekeueeCeke mes meccesoefMeKej Je<e& kes he ceW Ieesef<ele kej efoee leeefke
ceneslmeJe keer Fefle ve mecePekej Deewj Yeer DeefOeke Glmeen mes YeieJeeve heee&veeLe keer efveJee&Ce Yetefce heejmeveeLe efnue
DeLee&led Meeele leerLe&jepe meccesoefMeKej peer kes eefle meYeer ueesie leve-ceve-Oeve mes keefye nes peeSB Deewj Fmeer
ekeej leerLekejeW keer Yeefe SJeb eMeesieeLee kees iegbpeeeceeve kejles ngS Dehevee peerJeve meheue kejW~
Fme ceneslmeJe Je<e& kes Debleie&le peneB Deveske GuuesKeveere keee&ece Deeeesefpele nesles jns JeneR meJe&es keee&
ngDee Meeele leerLe& meccesoefMeKej hej YeieJeeve $e+<eYeosJe efpevecebefoj kee efvecee&Ce~ Fme Je<e& kes Debleie&le YeieJeeve
yeengyeueer eewyeermeer cebefoj eebieCe ceW veJeefveefce&le YeieJeeve $e+<eYeosJe efpevecebefoj keer hebekeueeCeke eeflee SJeb
keueMeejesnCe 2 efomecyej mes 7 efomecyej 2005 ceW mecheVe ngDee~ Fmemes hetJe& ceee& 2003 ceW mJeeb ceeleepeer ves Fme
heeJeve leerLe& hej mebIe meefnle heOeejkej DeveskeeW Jebovee kejles ngS Fmekeer heojpe Deheves cemleke hej ueieekej mJeeb
kees Oeve ceevee Lee~ Gme mecee Yeer DeveskeeW efJeOeeve, efMeefJej, mebieeser Deeefo kes Deeeespeve JeneB mecheVe ngS Les~
Je<e& 2007-2008 YeieJeeve heee&veeLe keer kesJeue%eeve Yetefce Deefn$e leerLe& kes veece mes eeeef
jle efkeee ieee JeneB
efomecyej 2007 ceW efleKeeue Jeeues yeeyee kee meneeefyo ceneslmeJe SJeb cenecenecemlekeeefYe<eske mecheVe nes jne nw~ en
ceneslmeJe 7 efomecyej 2007 mes eejbYe neskej 4 peveJejer 2008 heew<e ke=<Cee SkeeoMeer (heee&eeLe
v peebleer) leke
Deeeesefpele efkeee ieee nw~ hetpe ceeleepeer keer esjCee mes Fmekee mebkeuhe oerhe 16 efomecyej 2006, heew<e ke=. SkeeoMeer kes
efove heer"eOeerMe #eguueke eer ceesleermeeiej cenejepe SJeb #eguueke eer mecehe&Cemeeiej ceneje
pe kes meeefveOe ceW peueeee ieee Lee~
Jemlegle: YeieJeeve heee&veeLe ceneslmeJe ceveeves kee GsMe en nw efke pees ueesie YeieJeeve ceneJeerj kees pewveOece&
kee mebmLeeheke kenves ueieles nQ Gvekees en YeueerYeeBefle %eele nes mekes efke YeieJeeve heee&veeLe pewveOece& kes 23 JeW
leerLekej nQ Dele: YeieJeeve ceneJeerj kes henues 23 Deewj leerLekej nes egkes nQ, lees YeieJeeve ceneJeerj pewveOece& kes
mebmLeeheke kewmes nes mekeles nQ? DeLee&led veneR nes mekeles nQ~ Fmekes meeLe-meeLe pewve Meemeve keer eYeeJevee Deewj Deveske
Oeeefce&ke keee&eceeW kes ceeOece mes efJee ceW Meebefle Je #esce nes, leerLekej YeieJevleeW keer keerefle& heleekee efJee ceW henjeS,
peve-peve Gvekes peerJeve mes esjCee ueskej Deheves peerJeve kees mecegVele yeveeSB~
Fme ekeej hetpe ceeleepeer kes keee&keueeheeW kees Deiej efJemleej mes efueKee peeS lees yengle ye[e ebLe leweej nes
peeSiee~ eneB lees ceQ cee$e Flevee kenvee eentBiee efke hetpe ceeleepeer kee nj keoce efkemeer ve efkemeer veS ue#e kees ueskej
Deeies ye{lee nw, Gvekes es keoce ncesMee-ncesMee Fmeer lejn Deeies ye{les jnW ener heee& eYeg mes cebieue eeLe&vee nw~
ceQ mJeeb kees ieewjJeMeeueer DevegYeJe kejlee nBt efke efpeme le=leere meneeefyo ceneslmeJe kee ef$eJe<eeae Deeeespeve
efJeefJeOe keee&eceeW kes ceeOece mes ngDee nw Gmekes ebLe kees ekeeefMele kejves kee meewYeeie nceejer ebLeceeuee kees eehle
nes jne nw~ etB lees YeieJeeve heee&veeLe kes yeejs ceW efpelevee kene peeS, efpelevee efueKee peeS Glevee kece nw, uesefkeve
pewmee efke ceQves henues Yeer kene ceneheg<eeW kee peerJeve Je=e lees Fefleneme nw Gmes efueKeves kes efueS, DeLeJee Gmekes
mebkeueve, mebeespeve, mebheeove kes efueS nceeje en ese mee peerJeve kece nw FmeefueS efpeleves Yeer he$e, heg<he Fme ebLe
ceW meceefhe&le efkees iees nQ Jes eleske efpe%eemeg hee"ke keer %eeveefheheemee kees Meeble kej mekeW en Fme ebLe kes ekeeMeve
keer meeLe&kelee nesieer~
(6)

emleeJevee
-e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer
Deeeee& eer mecevleYemJeeceer ves jlvekejC[ eeJekeeeej ceW meceioMe&ve kes Dee"JeW Debie eYeeJevee kee ue#eCe
yeleeles ngS kene nwDe%eeveefleefcejJeeefhle-ceheeke=le eLeeeLeced~
efpeveMeemeveceenelce-ekeeMe: meeleYeeJevee~~
DeLee&led De%eeveheer DebOekeej kees otj kejkes pewmes yeves Jewmes efpevesv YeieJeeve kes Meemeve kee eeej-emeej
kejvee eYeeJevee Debie kenueelee nw~
efpeveMeemeve keer eYeeJevee kes Devleie&le ner hebekeueeCeke eeflee, jLeee$ee, efpevesvhetpee-efJeOeeve Deeefo kes
keee& ieefYe&le jnles nQ~ eeeervekeeue mes Fve eYeeJeveelceke keeeeX keer esjCee pewveeeee& eoeve kejles jns nQ, Jener
hejcheje Jele&ceeve ceW Yeer meeOegieCe efveJee&n kej jns nQ~ YeieJeeve ceneJeerj kes heeelJeleea DeeeeeeX ceW pewmes eer
kegvokegvoeeee& kes eje efiejveej ee$ee SJeb meeefnlejevee kes ceeOece mes efpeveOece& keer Jeeheke eYeeJevee kee JeCe&ve
Deelee nw~ Deeeee& GceemJeeceer, mecebleYemJeeceer Deeefo ves cenlJehetCe& ebLeeW keer jevee kejkes meeefnle peiele ceW
keerefle&ceeve mLeeefhele efkeee nw, Gmeer ekeej yeermeJeeR meoer kes eLeceeeee& eeefj$eeeJeleea Deeeee& eer Meebeflemeeiej
cenejepe ves efpeveMeemeve kes DeeeebLe <edKeC[eiece OeJeuee erkee (Deeeee& eer Oejmesve mJeeceer eje eehle
efmeeble%eeve kes DeeOeej hej eer heg<heoble-Yetleyeueer Deeeee&e eje jefele <edKeC[eiece met$e SJeb eer Jeerjmesveeeee&
eje Gve met$eeW hej efueKeer ieF& OeJeuee erkee meceefvJele) kee efJeeveeW eje efnvoer DevegJeeo kejJeekej ekeeefMele
kejves keer DeefJemcejCeere esjCee oer, GvnW leeceheeW hej GlkeerCe& kejJeekej hejce mLeeefelJe eoeve efkeee leLee
kegbLeueefieefj leerLe& hej osMeYet<eCe, kegueYet<eCe kesJeueer YeieJevleeW keer eeflecee efJejepeceeve kejves keer esjCee oskej JeneB
kes 9 ueeKe Je<e& hetJe& kee Fefleneme peerJevle efkeee, kegbYeespe yeengyeueer leerLe& hej cegefve mecevleYe peer kees YeieJeeve
yeengyeueer keer eeflecee efJejepeceeve kejves nsleg esjCee eoeve keer leLee mebIemeefnle meccesoefMeKej keer ee$ee kejkes
pewveOece& keer Yeejer eYeeJevee kee Fefleneme yeveeee nw~ Fmeer e=BKeuee ceW Meebeflemeeiej cenejepe kes ecegKe efMe<eeW ceW
mes Deeeee& eer veefcemeeiej cenejepe keer esjCee mes Deveske efJeeeuee, ceneefJeeeuee SJeb Deew<eOeeuee Deeefo kes
efvecee&Ce Gej Yeejle ceW ngS, Deeeee& eer vesefcemeeiej cenejepe keer esjCee mes yecyeF& ceneveiejer ceW heesovehegj leerLe&
yeveekej efJeMeeue ef$ecetefle& efJejepeceeve keer ieF, Deeeee& eer kegbLegmeeiej cenejepe SJeb Deeeee&eer megOece&meeiej
cenejepe ves mebmke=le SJeb efnvoer ceW ebLe efueKes~ GvneR eLeceeeee&eer kes eLece heefMe<e Deeeee& eer Jeerjmeeiej
cenejepe ves elegLe&keeue kes meceeve efJeMeeue elegefJe&Oe mebIe kee kegMeue mebeeueve efkeee~ efleere heeeee& eer
efMeJemeeiej cenejepe keer esjCee mes eer ceneJeerj peer DeefleMee #es$e hej MeeefvleJeerj veiej leerLe& kee efvecee&Ce ngDee~
le=leere heeeee& eer Oece&meeiej cenejepe ves jepemLeeve ceW e$e-le$e eeeerve heefle kes iegkegue Keesueves keer esjCee
oer leLee meved 1974 ceW memebIe jepeOeeveer efouueer heOeejkej YeieJeeve ceneJeerj kes 2500JeW efveJee&CeceneslmeJe ceW
meeefveOe eoevekej pewveOece& keer DeYetlehetJe& Oece&eYeeJevee ceW cenlJehetCe& Yetefcekee efveYeeF& nw~ Fmeer ekeej hebece
heeeee& eer eseebmemeeiej cenejepe keer esjCee mes ceebieerlegbieer efme#es$e kee peerCeexej-efJekeeme ngDee nw leLee
Jele&ceeve ceW Yeer Deveske DeeeeeeX-cegefveeeW Deeefo kes eje leerLe& efvecee&Ce, meeefnleme=peve Deeefo Oece&eYeeJevee kes ceneve
keee& mecheVe nes jns nw~ hejcehetpe Deeeee& eer osMeYet<eCe cenejepe, Deeeee& eer efJeceuemeeiej cenejepe keer Yeer
Deveske efvecee&Ceelceke ke=efleeeB meceepe kees eehle ngF& nQ efpevnW efJemce=le veneR efkeee pee mekelee nw~
Gheeg&e efJeYetefleeeW kee GuuesKe eneB cee$e FmeefueS efkeee ieee nw efke elegLe&keeue kes meceeve hebecekeeue ceW
Yeer Deelce meeOevee kes meeLe-meeLe Oece&eYeeJevee kes efJeefJeOe Deeeece mevleeW keer esjCee mes mebeeefuele nes jns nQ~ FveceW
(7)

yeermeJeeR meoer keer eLece yeeueyeeeeefjCeer Deeefe&kee hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer kee yengegle veece Yeer
Deveskeeveske GheueefyOeeeW kee eoelee nw~ eens efMe<e-efMe<eeDeeW kees cees#eceeie& ceW ueieeves kee keee& nes ee Gekeesef
mes ueskej pevemeeceeve kes efueS Gheeesieer meeefnle kee efvecee&Ce nes, eeeerve leerLeeX kes peerCeexej-efJekeeme keer esjCee
nes ee je^ere-Devleje&^ere ceneslmeJeeW kes ceeOece mes pewveOece& keer je^Jeeheer eYeeJevee kes emebie neW, jLeeW kes
eJele&ve neW DeLeJee leerLe&ee$ee kes emebie neW, meYeer keeeeX ceW GvneWves meowJe Deelce meeOevee kees ecegKelee oskej Deeiece
SJeb ieg hejcheje ceW { jnkej efveoex<e DeeoMe& emlegle efkeee nw~ Gmeer esjCee kes eefleheue ceW emlegle YeieJeeve
heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe Gvekes heefJe$e ceefmle<ke keer metPe-yetPe kee heefjCeece nw~
meved 2003-2004 ceW hetpe %eeveceleer ceeleepeer ves YeieJeeve heee&veeLe kee ceneslmeJe ceveeves keer eespevee yeveeF&
hegve: 6 peveJejer 2005, heew<e ke=. SkeeoMeer kees heee&veeLe pevceYetefce JeejeCemeer mes ceneslmeJe kee GodIeeve GvneR
kes mebIe meeefveOe ceW ngDee~ Fme ceneslmeJe kee ecegKe ue#e heee&veeLe keer keueeCeke YetefceeeW, DeefleMee #es$eeW kes
eeej-emeej kes meeLe-meeLe peveceeveme kees pewveOece& keer DeveeefoefveOevelee SJeb meeJe&Yeewefcekelee mes heefjefele kejeves
kee jne nw, Fmekes efueS mecee-mecee hej JeejeCemeer, Deefn$e, meccesoefMeKej hej mecheVe efkees peeves Jeeues
meceejesn kes heesmj-efJe%eeheve Deeefo Yeer meefceefle eje ekeeefMele kej osMeYej keer pewve meceepeeW kees Yespes iees nQ~
YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ceneslmeJe kes ef$eJe<eeae keee&eceeW kee meceeheve hetpe ceeleepeer keer
YeeJeveevegmeej 3 peveJejer 2008 kees heee&veeLe pevcekeueeCeke efleefLe hej Gvekeer kesJeue%eevekeueeCeke Yetefce
Deefn$e leerLe& hej nes jne nw~ Fmeer heeJeve emebie kes meeLe peg[ ieee nw Deefn$e kes efleKeeue Jeeues yeeyee heee&veeLe
kee meneeefyo ceneslmeJe SJeb cenecemlekeeefYe<eske~ emlegle ebLe kes ueeskeehe&Ce ceW es oesveeW DeJemej meesves ceW megiebOe
pewmee GoenjCe emlegle kej jns nQ~
Fme YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe veeceke Je=nlkeee ke=efle ceW hetpe ceeleepeer keer yeveeF& ngF&
mechetCe& eespevee kees meekeej efkeee ieee nw~ GvneWves 4-5 ceen hetJe& Fmekes meYeer KeC[eW keer hejsKee yeveekej eoeve
efkeee, leovegmeej meeceeer kee mebkeueve eejbYe ngDee Deewj eLeemebYeJe Fmekes mecheeove ceW meheuelee eehle nes mekeer
nw~ FmeceW mecee keer Deuhelee kes keejCe nceves DeefOekeeefOeke efJeeveeW kes uesKeeW kee meceeJesMe ve kejkes heee&veeLe
kes peerJeve SJeb efJeefJeOe efoiecyej pewve meeefnle mebyebOeer DeeuesKe nceW efpevekes eehle nes mekes, Gvekees ner mebheeefole
kejkes ebLe ceW emlegle efkeee ieee nw~
Fme ebLe keer meeceeer mebkeueve ceW ecegKehe mes efvecve ebLeeW kee DeeOeej efueee ieee nw1. Yeejle kes efoiecyej pewve leerLe&-Yeeie 1, 2, 3, 4 (heb. eer yeeueYe pewve eje mebheeefoke SJeb Yeejleere
%eeveheer" eje mebheeefole)
2. leerLe&#es$e efveoxefMekee ([e@. Deveghece pewve eje mebheeefole SJeb efo. pewve cenemeefceefle ceOeebeue eje
ekeeefMele)
3. leerLekej heee&veeLe-Ssefleneefmeke SJeb meebmke=efleke heefjes#e ceW (eee eceCeYeejleer-cegpehehejveiej eje
ekeeefMele)
4. pewvesv ele keLee meben-ceje"er (oef#eCe Yeejle mes eehle)
5. pewve 40 ele keLee meben (metjle mes ekeeefMele)
6. ele efleefLe efveCe&e ([e@. vesefceeb pewve peesefle<eeeee& eje mebheeefole)
7. Yeejleer Jee*dcee ceW heee&veeLe efJe<eeke meeefnle ([e@. peekegceej pewve-cegpehehejveiej eje efueefKele)
8. eJeeve efveoxefMekee (hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer efueefKele)
9. efpevemlees$e meben (hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer efueefKele)
10. YeieJeeve heee&veeLe (hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer efueefKele)
(8)

11. ele efJeefOe SJeb hetpee (hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer efueefKele)
12. YeieJeeve heee&veeLe oMeeJeleej veeke (heer"eOeerMe #eguueke ceesleermeeiej cenejepe eje emlegle)
13. YeieJeeve heee&veeLe eMveesejer (heer"eOeerMe #eguueke ceesleermeeiej cenejepe eje emlegle)
14. pecyeterhe hetpeebpeefue (pecyeterhe-nefmleveehegj mes ekeeefMele)
15. $e+<eYeosMevee ceeefmeke heef$ekee (De.Yee.efo. pewve ceefnuee mebie"ve-Fboewj mes ekeeefMele)
FmeceW efJeMes<e %eeleJe nw efke hetpe ceeleepeer kes DeeosMeevegmeej Gheeg&e hegmlekeeW mes efueee ieee cewj eneB cee$e
peeW keer leeW G=le ve kejkes GvnW eLeeeesie mebheeefole kejkes emlegle efkeee ieee nw keeeWefke ebLe keer meeceeer
efoiecyej pewve ceeveleevegmeej ner osves kee Yejkeme eelve jne nw~ leeefke leerLekej heee&veeLe kes mebyebOe ceW efJeefYeVe
hejchejeDeeW eje efueefKele YeebefleeeW mes Yeer ueesie heefjefele nes mekeW~ pewmes-efoiecyej celeevegmeej YeieJeeve heee&veeLe
eelegee&ce Oece& kes eJele&ke veneR Les, elegled GvneWves Deveeefokeeueerve leerLekej hejchejevegmeej hebeceneeleeW kee ner GheosMe
efoee Lee.....Deeefo~
YeieJeeve heee&veeLe mes mebyebefOele keueeCeke leerLe& SJeb Deveske DeefleMee #es$eeW kee heefjee cebieeves nsleg Gve-Gve
leerLeeX mes keeheer he$eeeej kejves kes yeeo peneB-peneB mes meeceeer eehle ngF&, Gmes FmeceW meceeefJe efkeee ieee nw~
meved 1974 mes hetJe& leke kee eegj cee$ee ceW efkeee ieee meJex#eCe hetCe& uesKeve lees heb. yeueYe pewve eje eehle ngDee
ner, efkevleg Gmekes yeeo eee: mecemle leerLeeX hej Deveske ekeej kes efJekeemekeee& mecheVe ngS nQ, Gvekee keg efJeJejCe
[e@. Deveghece pewve-Fboewj eje mecheeefoke leerLe&#es$e efveoxefMekee ceW Lee Dele: DeeJeMekeleevegmeej GmeceW mes efueee nw
Deewj keg #es$eeW kes keee&kelee&DeeW ves mJeeb efueKekej Yespee nw GvnW Gvekes veece mes ner ekeeefMele efkeee ieee nw~
Fme ebLe ceW heeBe KeC[eW ceW efJeYee meeceeer kes heee&veeLe Yeefe Jebovee veeceke eLece KeC[ kee eejbYeerkejCe
hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer eje jefele heee&veeLe cebieue hee" mes ngDee nQ hegvee GvneR kes eje jefele
mebmke=le-efnvoer mlegefleeeB nQ~ Deeeee&eer kegcegev mJeeceer efJejefele heee&veeLe efJe<eeke keueeCecebefoj mlees$e leLee
Deve keeJeke=efleeeB Yepeve Deeefo nQ~
efleere KeC[ ceW heee&veeLe peerJeve oMe&ve efnvoer-Debespeer ceW nw leLee keeflehee uesKekeeW kes cenlJehetCe& heee&veeLe
mebyebOeer DeeuesKe nQ~ Fmes he{kej peveceeveme ceW heee&veeLe kes meJeexoeer JeefelJe kee eYeeJe DeJeMe he[siee~
le=leere KeC[ ceW YeieJeeve heee&veeLe kes hebekeueeCeke leerLeeX, ecegKe DeefleMee #es$eeW SJeb keeflehee meeefleMee
eefleceeDeeW kee JeJeefmLele GuuesKe efkeee ieee nw~ Fmes he{kej efveefelehe mes YeeeW kees Gve leerLeeX kes oMe&ve kejves
keer Fe peeie=le nesieer Deewj Gve leerLeeX kee eeej-emeej Yeer Jeeheke mlej hej nesiee~
ele efJeefOe meben veece elegLe&KeC[ ceW hetpe ceeleepeer ves Deleble cenlJehetCe& meeceeer nceW eoeve keer nw~ hetJe&
YeJeeW ceW efpeve leceece eleeW kee heeueve kejkes leerLekej YeieJeeve Deheveer Deelcee kees YeieJeeve hejceelcee yeveeves ceW
Deemej nesles nQ Gve eleeW kees nce ueesie Yeer eLeeMeefe enCe kejW Deewj hejcheje mes Deelcee kees yeefue yeveekej
nce Yeer YeieJeeve yeve mekeW~ Fme KeC[ ceW JeefCe&le eleeW kees he{kej eeueg vej-veejer Deheveer Meefe Devegmeej eleeW
kees enCe kejW, ener meeLe&kelee nesieer~ Fve ele efJeefOeeeW SJeb ceb$e kes heeeled Fmeer KeC[ ceW Gve-Gve eleeW ceW kejves
Jeeueer hetpeeSb Yeer oer ieF& nQ~ FmeceW Deveske eleeW kes ceb$e hetpe ceeleepeer ves mJeeb jekej eoeve efkees nQ~ pewmespecyeterhe ele, lesjnerhe ele, eeJeke keer $esheve efeee ele Deeefo~
hegve: pewveOece& efJeJeseve veeceke hebece KeC[ ceW ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer kes keeflehee efJeMes<e
uesKe efoes iees nQ~ efpevekes eje hee"keeW kees pewveOece& keer Meeele meee SJeb Gvekes ecegKe efmeevleeW kee %eeve eehle
nesiee~ Fve uesKeeW kes heeeled Fmeer KeC[ ceW yeermeJeeR meoer kes eLeceeeee& eeefj$eeeJeleea eer Meebeflemeeiej cenejepe,
Deeeee&eer Jeerjmeeiej peer cenejepe (mecesefjkee kes oer#eeieg) SJeb ebLe keer esjCeeeesle eer %eeveceleer ceeleepeer kes
heefjee kee DeeuesKe nw~ Fve ceneve DeelceeDeeW kes JeefelJe mes Deehe meYeer kees {lee SJeb meeceeefpeke keee& kejves
(9)

keer DehetJe& #ecelee Deheves Devoj peeie=le kejves keer esjCee eehle nesieer~
Fve KeC[eW keer meejieefYe&le meeceeer kes meeLe-meeLe ebLe ceW YeieJeeve heee&veeLe kes leerLeesX SJeb eefleceeDeeW kes
Deveskeeveske efe$e mebkeefuele efkees iees nQ efpevns bosKekej cetefle&eeW keer eeeervelee, meewcelee, megvojlee, efMeuhekeuee
Deeefo kee efoioMe&ve neslee nw~
ebLe keer en mechetCe& meeceeer mebkeefuele kejves ceW mebIe keer mecemle yeeeeefjCeer keg. yeervee, keg. DeemLee, keg.
meeefjkee, keg. eefvkee, keg. Fvot, keg. mJeeefle, keg. Deuekee SJeb keg. eerefle pewve Deeefo yenveeW ves eLeeeesie meneesie
eoeve efkeee nw leLee ecegKehe mes cewj kee mebben Deewj ethe mebMeesOeve ceW keg. yeervee, keg. DeemLee Deewj keg. Fvot
yeefnve peer kee efJeMes<e meneesie eehle ngDee nw~ Fve meYeer mebIemLe kegceeefjkeeDeeW kes efueS %eeve-eeefj$e keer Je=ef nsleg
cebieue DeeMeerJee&o nw~
mecemle meeefnefleke keeeeX keer mecheVelee ceW meowJe keer Yeebefle Dehevee efveoxMeve SJeb kegMeue vesle=lJe eoeve kejves
Jeeues heer"eOeerMe #eguueke eer ceesleermeeiej peer cenejepe SJeb kece&eesieer ye.jJeerv kegceej peer kes meneesie kes efyevee
lees ceQ keee& keer hetCe&lee mJeerkeej veneR kej mekeleer ntB Dele: Gvekeer melele eelveMeeruelee kes efueS cebieuekeeceveehetJe&ke
DeeMeerJee&o nw~
hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer eje esefjle ef$eJe<eeae YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo
ceneslmeJe meceeheve kes meeLe efleKeeue Jeeues yeeyee kee meneeefyo ceneslmeJe peg[Jeeves Jeeues Goereceeve kece&" JeefelJe
#eguueke eer mecehe&Cemeeiej cenejepe kes efueS Yeer Gvekes GppJeue YeefJe<e keer YeeJevee kes meeLe MegYeeMeerJee&o nw~
ebLe kes eyebOe mecheeoke egJeejlve peerJeve ekeeMe pewve kes efueS JeelmeuehetCe& DeeMeerJee&o nw efke Jes Deheveer
egJeeMeefe kee meogheeesie Fmeer ekeej iegDee%eeheeueve kes meeLe Oece&eYeeJevee kes keeeeX ceW kejles jnW~
Devle ceW mecelee-Oewe&, meefn<Ceglee SJeb #ecee keer cetefle& 23JeW leerLekej YieJeeve heee&veeLe kes eerejCeeW ceW keesefkeesef Jebove kejles ngS Deheveer Deelcee kees heefJe$e yeveeves nsleg Meefe eoeve kejves keer eeevee nw leLee cegPes yeeuekeeue
mes Deheveer efJeje $eeee eoeve kejves Jeeueer meceereerve %eeve SJeb Jewjeie Dece=le mes DeefYeefmebefele kejves Jeeueer ieg
hetpe ieefCeveerecegKe eeefj$eeefvkee, Deee|ekeeefMejesceefCe eer %eeveceleer ceeleepeer kes heeJeve ejCe egieue ceW MeleMe:
JevoeefcehetJe&ke Gvekes eje yeveeF& ieF& eespeveevegmeej Fme ebLe keer meeceeer kees mecheeefoke kejkes hee"keeW leke
hengBeeves ceW meheuelee eeefhle nsleg cebieue DeeMeerJee&o keer DeefYeuee<ee kejleer nttB~
10-12-2007

Deefn$e leerLe&

] ] 9] ]

(10)

ebLe kes eefle oes Meyo


-heer"eOeerMe #eguueke ceesleermeeiej
pewveOece& ceW leerLekej hejcheje Deveeefokeeueerve nw~ eleske Glmeefhe&Ceer-DeJemeefhe&Ceer keeue kes n keeueeeeW kes
elegLe&keeue ceW eewyeerme leerLekej nesles jns nQ~ Jele&ceeve ceW YeieJeeve $e+<eYeosJe mes ceneJeerj mJeeceer leke eewyeerme leerLekej
ngS nQ~ YeefJe<e ceW Yeer Deveblekeeue leke en eewyeerme leerLekej hejcheje eueleer jnsieer~
leerLekejeW mes ner Oece& keer hejcheje eueleer nw~ Gvekeer efoJeOJeefve mes ner Oece&lelJeeW kee yeesOe YeJe eeefCeeeW kees
eehle neslee nw~ leerLekejeW keer JeeCeer kees ieCeOej enCe kejles nQ~ ieCeOejeW mes %eeve eehle kej Deeeee&-cegefveieCe Gmes
efejkeeue leke peveceeveme ceW hengBeeles nQ~ Fme ekeej cees#eceeie& eJeeefnle neslee jnlee nw~
Jele&ceeve ceW eewyeerme leerLekejeW keer heeJeve e=BKeuee ceW Deye mes 2884 Je<e& hetJe& Fme Yeejle osMe keer JeejeCemeer veiejer
ceW lesF&meJeW leerLekej kes he ceW YeieJeeve heee&veeLe ves pevce efueee Lee~ eleske leerLekejeW kes hetJe& YeJeeW ceW efJeefYeVe ekeej
keer IeveeSB Ieefle ngF& nQ~ YeieJeeve heee&veeLe kes hetJe& YeJeeW ceW eesOe leLee #ecee kee mebIe<e& euelee jne~ kece" kee
peerJe eesOe kejkes ogie&efleeeW kees eehle kejlee jne~ eesOe keer eeflecetefle& kes he ceW YeieJeeve heee&veeLe kees 10 YeJeeW
leke ogKe oslee jne~ Gmekes efJehejerle YeieJeeve heee&veeLe ves ceYetefle Deeefo keer heee&eeW ceW meowJe #ecee OeejCe kej
DeYetlehetJe& DeeoMe& GheefmLele efkeee~
YeieJeeve heee&veeLe keer pevceveiejer JeejeCemeer, kesJeue%eeve keueeCeke Yetefce Deefn$e leLee efveJee&Ce Yetefce
meccesoefMeKej keer ceefncee Deefevle nw~ FveW leLee DemebKe osJe-osefJeeeW ves Fve heeJeve YetefceeeW hej Deekej ceneslmeJe
ceveees~ es keueeCeke YetefceeeB hejce heeJeve nQ~ Fvekes oMe&ve, Jebove, hetpeve mes Deveble keceeX kee #ee neslee nw~ Fvemes
meefn<Ceglee kee, Jeerlejeielee kee efoJe yeesOe eehle neslee nw~
efJeiele ueieYeie 15 Je<eeX mes peye hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer kee Oeeve mketueeW ceW he{eF& pee jner
Fefleneme keer hegmlekeeW hej ieee efpemeceW keF& Je<eeX mes he{eee pee jne Lee efke YeieJeeve ceneJeerj pewveOece& kes mebmLeeheke
nQ, lesF&me leerLekejeW kes veece pewefveeeW ves ceve mes ie{ efuees nQ Fve hebefeeeW kees he{kej ceeleepeer kee ceve Deeboesefuele nes
G"e~ jele-efove GOes[yegve ceW ueie ieF efke kewmes Fefleneme ceW Fmekee mebMeesOeve kejeee peeJes~ efMe#ee peiele ceW GvneWves
nueeue ceee oer, Yeejle mejkeej kee, Ge efMe#eeefJeoeW kee, FeflenemekeejeW kee, Oeeve Deekeef<e&le kejeee~ meYeer kees
yeeOe kej efoee Fve hebefeeeW kees nekej mele yeele efueKeves kes efueS Dele: mebMeesOeve ngDee~
pewveOece& keer eeeervelee kees mebmeej kes meeceves emlegle kejves kes efueS YeieJeeve $e+<eYeosJe keer pevcepeebleer,
$e+<eYeosJe efveJee&Ce ceneslmeJe ceveeves keer esjCee osMe-efJeosMe ceW jnves Jeeues pewefveeeW kees eoeve keer~ YeieJeeve $e+<eYeosJe
keer ye[er-ye[er eefleceeSB keF& leerLeeX hej efJejepeceeve kejeF~ YeieJeeve $e+<eYeosJe keer meJee&efOeke Gegbie 108 heg keer cetefle&
kee efvecee&Ce keee& ceebieerlegbieer efme#es$e (efpeuee-veeefmeke, cene.) ceW gleieefle mes eue jne nw~
Fmeer ke[er ceWs leerve Je<e& hetJe& YeieJeeve heee&veeLe kee le=leere meneeefyo ceneslmeJe ceveeves keer esjCee hetpe ceeleepeer
ves eoeve keer~ osMeYej ceW YeieJeeve heee&veeLe mes mebyebefOele Deveske ekeej kes Deeeespvee mecheVe ngS~ npeejeW veiejeW ceW
YeieJeeve heee&veeLe keer pevcepeebleer heee&veeLe efveJee&CeeslmeJe ceveeves keer hejcheje eue he[er nw~ hetpe ceeleepeer lees npeejeW
YeeeW kees meYeer leerLekejeW kes heebeeW keueeCekeeW kees ceveeves keer melele esjCee eoeve kej jner nQ~
YeieJeeve heee&veeLe pevcekeueeCeke le=leere meneeefyo ceneslmeJe kees egieevegegie leke eeo efoueeves kes efueS Fme
Deefleere ebLe kee efvecee&Ce kejves keer ve kesJeue esjCee eoeve keer Deefheleg hetje eehe leweej kejkes efoee~ hetpe
e%eeeceCeer Deeefe&kee eer eboveeceleer ceeleepeer kes kegMeue ceeie&oMe&ve ceW SJeb mecheeokelJe ceW en meebieesheebie ebLe leweej
ngDee nw~ meeceeer mebkeueve ceW DeLeke heefjece efkeee ieee nw~ Fme ebLe keer meyemes ye[er efJeMes<elee en nw efke FmeceW
osMeYej kes efJeefYeVe leerLe&#es$eeW hej DeefleMeekeejer YeieJeeve heee&veeLe mes mebyebefOele leerLeeX kee heefjee leLee eefleceeDeeW
kes efe$e ekeeefMele efkees nQ~ meYeer ecekelee&DeeW kes efueS meeOegJeeo~
Fme ebLe kee Deer lejn mJeeOeee kej eleske eeJeke Ketye hegCeesheepe&ve kejW, ener nceejer cebieueYeeJevee nw~
Deefleere metPeyetPe keer Oeveer hetpe ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer kes ejCeeW ceW Mele-Mele Jebove~
10 efomecyej 2007
(11)

MegYese
-#eguueke mecehe&Cemeeiej cenejepe
pewveOece& ceWs eewyeerme leerLekejeW ceW lesF&meJeW leerLekej YeieJeeve heee&veeLe #ecee, meefn<Ceglee, oee Deewj Oewe& pewmes
ceneve iegCeeW kes osoerheceeve mete& kes he ceW efpeveMeemeve kes efJemle=le Jeesce hej Deeueesefkele nQ~ etB lees eewyeermeeW leerLekej
Fve meYeer iegCeeW mes efJeYetef<ele nQ uesefkeve YeieJeeve heee&veeLe kes oMe YeJeeW leke DeJeueeskeve kejves hej nce heeles nQ efke Gvekes
peerJeve ceW keg Deueie ner efJeMes<elee nw~ #ecee Deewj menveMeeruelee keer eeflecetefle& YeieJeeve heee&veeLe FmeerefueS keneR Debleefj#e
heee&veeLe, kener veeieheCeer heee&veeLe, keneR ebJeuesej heee&veeLe Deeefo Deveske veeceeW mes ueeske ceW meJee&efOeke eefleefle
nQ~ FmeerefueS GvnW efebleeceefCe, efJeIvenj, mebkeceeseve Deeefo veeceeW mes peevee peelee nw~ Jeboveere nQ Jes leerLe& peneB-peneB
Gvekes hebekeueeCeke ngS nQ~ Oeve nw JeejeCemeer veiejer peneB YeieJeeve kes ieYe&, pevce SJeb lehe keueeCeke ngS, Oeve nw
Gvekeer Ghemeie& SJeb kesJeue%eeve Yetefce Deefn$e leerLe&, peneB mebyej osJe kes Ieesjeshemeie& kees menvekej Jes Ieeefleee keceeX kee
veeMe kej Deefjnble yeves Deewj Oeve nw Jen meccesoefMeKej leerLe&, peneB mes GvneWves efme DeJemLee eehle keer~
cegPes Deepe eeo Dee jne nw cegPes ceF& 2007 kee Jen efoJeme, peye njoesF& ceW hetpe ieefCeveercege Ke eer %eeveceleer ceeleepeer
kes efMe<e kece&eesieer ye.jJeerv peer mes eee& kejves kee megDeJemej eehle ngDee~ heleeeuee efke hetpe ceeleepeer keer heeJeve esjCee
mes YeieJeeve heee&veeLe kee pevcekeueeCeke le=leere meneeefyo ceneslmeJe 3 Je<e& leke efJeefJeOe DeeeespeveeW kes ceeOece mes
ceveeee pee jne nw efpemeceW eLecele: 2005-2006 leke 1 Je<e& pevcekeueeCeke kes he ceW ceveekej Gvekeer pevceYetefce yeveejme
kee Jeeheke eeej-emeej efkeee ieee, hegve: 2006-2007 leke kee Je<e& efveJee&CeYetefce meccesoefMeKej Je<e& kes he ceW hetjs eosMe keer
pewve meceepe eje ceveeee pee jne nw Deewj Deeieeceer 2007-2008 kee Je<e& YeieJeeve heee&veeLe keer kesJeue%eeve Yetefce Deefn$e
leerLe& kes veece mes eeeefjle efkeee peeesiee~ ceQves YeeF& peer mes Deheves YeeJe Jee efeS
k efke efleKeeue Jeeues yeeyee kee Ske npeej
Je<e& hetje nesves kees nw Fvekee meneeefyo ceneslmeJe ceveeee peees~ YeeF& peer ves ceeleepeermes peekej eee& keer, leye ceeleepeer kes
eneB mes ye. yenve peer kee heesve Deeee efke ceeleepeer ves cegPes eneB yegueeee nw Deewj mFe DeeMee mes cegPes ceeleepeer kes eLece oMe&ve
kee meewYeeie pecyeterhe-nefmleveehegj ceW eehle ngDee, pecyeterhe keer Deefleere jevee kes oMe&ve kej Ske #eCe kees lees cegPes ueiee
efke ceQ mJeie& ceW Dee ieee, hegve: ceeleepeer kes oMe&ve kej ceQves heeee efke efpelevee YeerceQves ceeleepeer kes JeefelJe kes yeejs ceW megvee
Lee, Gmemes keneR peeoe ceneve nQ ceeleepeer~ Gvekee Jeelmeue, Gvekeer Deeieceeee&, Gvekeer {lee, Gvekeer otjoefMe&lee, Gvekee
Deheefjefcele %eeve osKekej ceQ DeefYeYetle ngS efyevee veneR jn mekee~ Deye leke cegPes yengle meeOegDeeW kes oMe&ve Deewj meeefveOe kee
ueeYe efceuee uesefkeve pees yeele ceQves ceeleepeer ceW heeF& Jewmeer efkemeer ceW veneR heeF&~
hetpe ceeleepeer mes meneeef yo ceneslmeJe keer peye eee& eueer leye GvneWves Fmekeer hejsKeekees Deewj Je=nod he eoeve efkeee Deewj
kene efke le=leer e meneeefyo ceneslmeJe keer hetCe&lee kes meeLe ner efleKeeue Jeeues yeeyee eek meneeefyo ceneslmeJe Deewj cemlekeeefYe<eske
hebekeueeCeke eefleehetJe& ke YeJemlej hej mecheVe nesiee~ hebekeueeCeke keer efleefLe eerk Iees<eCee nesles ner en ceneslmeJe 7 ef omecyej
2007 mes 4 peveJejer 2008 leke ueieYeie 1 ceen kee yeve ieee~ ceeleepeer keer leere Fe Leer fkee ef leKeeue Jeeues yeeyee kes ejCe
meeefveOe ceW ceQ mebIe meefnle peekej Fme ceneslmeJe keer mechetCe&lee eoeve keB, efhej keee Lee kecepeesj Mejerj efkevleg cepeyetle Fjeos
Deewj { Fe Mefee kes meeLe ke[er meoea ceW Yeer ceeleepeer kes keoce ye{ eues efleKeeueJeeues yeeyee kes ejCeeW ceW veceve kejves kes efueS
Deewj cee$e 15 efove kes efJenej kes heeeled 30 veJecyej 2007 kees hetpe ceeleepeer ves mebIe emefnle leerLe& hej cebieue heoehe&Ce efkeee~ Deye
lees keneR keesF& mebMee ner veneR jn ieee efke Fme keee&ece keer megiebefOe Yeer hetpeeeleepeer
c eje kejeS ieS Deve keee&eceeW keer Yeebefle
osMe-ef JeosMe ceW hewuesieer Deew j en leerLe& Yeer efJee kes ceeveme heue hej e peeSiee~
cegPes hetpe ceeleepeer kes Deefn$e heoehe&Ce mes efpelevee Deeuneo ngDee Gmekee JeCe&ve ceQ MeyoeW ceW kejves ceW DemeceLe& ntB~
Gvekes meeefveOe ceW cegPes Yeer DevegYeJe%eeve eehle nes jne nw Deewj Gvekeer eleske eee& Je otjoefMe&lee kees Deewj vepeoerkeer mes
mee#eelkeej kee DeJemej eehle nes jne nw~ Fme le=leere meneeefyo ceneslmeJe kees efejmLeeeer yeveeves nsleg hetpe ceeleepeer keer
heeJeve esjCee mes YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ceneslmeJe ebLe kee Yeer ekeeMeve efkeee pee jne nw pees JeemleJe
ceW eMebmeervee nw~ ceeleepeer keer ef otjieeceer nw Jen pees Yeer kejleer nQ Deeiece kes DeeOeej mes pewveOece& keer eMekeerefle& kees
efJemle=le kejles ngS kejleer nQ, Gvekes yeejs ceW keg Yeer kenvee mete& kees oerheke efoKeeves kes meMe nw Dele: Gvekes peerJeve mes
esjCee eehlekej ceQ Yeer efpeveOece& keer ceefncee kees Je=efbiele kejles ngS Deheveer Deelcee kees mecegVele yeveeTB, ener MegYese nw~
30-11-2007
Deefn$e leerLe&

(12)

eyebOe mecheeoke keer keuece mes


-peerJeve ekeeMe pewve
YeieJeeve heee&veeLe kee mebIe<e&ceeer peerJeve YeeeW kees Delevle eYeeefJele kejlee nw~ eefo DeOeeve efkeee peees
lees ener heefjCeece meeceves DeeeWies efke YeieJeeve heee&veeLe kes efpevecebefoj, Gvekeer efpeveeefleceeSB Deve leerLekej
YeieJevleeW keer leguevee ceW keneR DeefOeke heeeer peeleer nQ~ YeieJeeve ceneJeerj Jele&ceeve keeueerve Meemeveheefle leerLekej nQ
uesefkeve peneB YeieJeeve ceneJeerj kes efpeees Deewj peerves oes, Deefnbmee hejceesOece&: Deeefo kes Deefnbmeeceeer efmeevle Deepe
peve-peve ceW hetCe&le: Jeehle nQ JeneR YeieJeeve heee&veeLe kes #ecee, oee, keCee, meefn<Ceglee, yebOeglJe, cew$eer Deeefo
pewmes efmeevleeW keer Yeer mecetes efJee ceW Delevle eemebefiekelee nw~ YeieJeeve $e+<eYeosJe mes ceneJeerj heele Ske ef
[eueW lees peneB leke nceW %eele nw Gme Devegmeej YeieJeeve heee&veeLe kees kesJeue%eeve eehle nesves ceW Ieesj GhemeieeX kee
meecevee kejvee he[e~ eeefhe nce en peeveles nQ efke YeieJeeve heee&veeLe lees Deheveer Deblejelcee ceW hetCe& Oeeveceive Les
efhej Yeer eefo JeJeneefjke ef mes osKeW lees GvneWves Deheves lehe kes ceeOece mes kece" eje efkees iees Deveske GhemeieeXb
hej efJepee eehle keer~ Fleves DeefOeke GhemeieeX kees menve kes Ghejevle efkemeer leerLekej Deelcee kees kesJeue%eeve eehle
ngDee nes, Ssmee DeYeer leke cegPes lees efkemeer DeOeeve kes oewjeve he{ves-peeveves kees veneR efceuee~ 24 leerLekejeW ceW
YeieJeeve heee&veeLe ner Ssmes nQ efpevneWves ve efmehe& Debeflece YeJe cesW yewj kee meecevee efkeee, yeefuke hetJe& kes ome YeJeeW
mes ueieeleej Deveske ekeej kes yewj kee meecevee kejkes mebmeej kes mece#e #ecee kee DeeoMe& he emlegle efkeee~
YeieJeeve heee&veeLe ves eejbYe mes ueskej Deble leke Deheves eje efkees keceeX kes DeeOeej hej Deheveer Deelcee kees
hejceelcee yeveeves kee heg<eeLe& efkeee~ leerLekej eke=efle kee yebOe nesvee keesF& menpe yeele veneR nw~ peye YeieJeeve
heee&veeLe ceYetefle Deeefo Deve hetJe& keer heee&e ceW neWies leye efveefele ner Gvekeer efmLeefle Yeer Deepe kes meeceeve
veeieefjke keer lejn jner nesieer~ uesefkeve Ske meeceeve veeieefjke mes ueskej cee$e #eceeYeeJe kees OeejCe kejles ngS Ske
efove ceYetefle pewmee peerJe YeieJeeve heee&veeLe Yeer yeve peeesiee, leerLekej heo kees eehle kej uesiee, Ssmee keewve meese
mekelee Lee~ eejbefYeke efebleve ceW peeeW lees nceW YeieJeeve heee&veeLe kes oMe YeJeeW kee DeOeeve kejves hej ener %eele
neslee nw efke ceYetefle Yeer DeeefKejkeej Ske meeOeejCe eeJeke keer lejn Iej-ie=nmLeer kes Dee[cyej Deewj ceesn mes hetCe&
efuehle Lee~ eLece YeJe ceW ceYetefle Oece&efve DeJeMe nesiee uesefkeve efkelevee Oece&efve Lee, Oece& kes keee-keee, kewmeskewmes keee& kejlee Lee, Fme yeele keer peevekeejer nceW kece efceueleer nw~ yeefuke Fmekes efJehejerle nceW meeceeve peve
keer lejn ceYetefle kes peerJeve ceW ceesn kes heefjCeeceeW keer DeefOekelee DeJeMe osKeves-peeveveskees efceueleer nw keeeWefke Deheves
YeeF& kece" kes meeLe Gvekes ceesn kes keejCe ner peneB eesOeer kece" kees mehe& keer eesefve ceW pevce uesvee he[e, JeneR ceYetefle
kees Yeer neLeer kes he ceW efleee ieefle eehle ngF&~ peyeefke ceYetefle ves esce Deewj meoeeej leLee kece" ves eesOe Deewwj ogjeeej
kees Deheves peerJeve ceW Debieerkeej efkeee Lee, Gmekes yeeJepeto Yeer oesveeW kees efleeeieefle efceueer~ Fme meyekes yeeJepeto efJeMes<elee
en osKeves kees efceueleer nw ceYetefle kee peerJe efkemeer Yeer YeJe ceW #ecee kes YeeJe mes efJeeefuele veneR ngDee Deewj oMeYeJeeW
leke ueieeleej efkemeer ve efkemeer Ghemeie& kees menve kej Deheveer DeelceesVeefle kejlee ieee~
YeieJeeve heee&veeLe kes veece kes Deeies Deepe mebkeceeseve, efJeIvenjCe Deeefo Deveske efJeMes<eCe FmeerefueS ueieees
peeles nQ efke GvneWves Deveske mebkeeW Deewj efJeIveeW hej meJe&eLece mJeeb efJepee eehle keer Deewj efmeefMeuee leke pee
hengBes~ ener keejCe nw efke YeieJeeve heee&veeLe keer Gheemevee kejves Jeeues YeeeW keer mecemeeSb mebke Deewj keeW
kee efveJeejCe MeerIe neslee nw, Ssmeer ceevelee Deepe peve-peve kes ceve ceW Jeehle nw~
ke efkemekes heeme veneR neslee nQ? Deewj keeW mes cegefe keewve veneR heevee eenlee nw? Jele&ceeve efmLeefle
hebecekeeue keer Ssmeer ner nw efke eleske eeCeer Deheveer efYeVe-efYeVe mecemeeDeeW mes hejsMeeve nw, Ssmeer efmLeefle ceW eefo
YeieJeeve heee&veeLe keer efJeIvenjCe Meefe keer eYeeJevee je^ere-Debleje&^ere mlej hej keer peees lees pewveOece& Deewj
(13)

leerLekej YeieJevleeW keer ceefncee mes mecetee je^ heefjefele nes mekelee nw leLee ueeYeeefvJele nes mekelee nw keeeWefke Deepe
ecelkeej kees nj keesF& vecemkeej kejlee nw~ peneB Fbmeeve kees Deheves YeefJe<e kes yeejs ceW peeveves keer mebYeeJeveeSb
efoKeleer nQ, peneB Gmes Deheves og:KeeW kes meceeOeeve keer mebYeeJeveeSb efoKeleer nQ JeneB nj keesF& cepeyetjer DeLeJee Fe
mes peevee hemebo kejlee nw efhej Yeues ner Jen efceLeeceeie& keeeW ve nes~ Ssmeer efmLeefle ceW YeieJeeve heee&veeLe kes DeefleMee
Deewj Gvekeer efJeIvenjCe ceefncee kees, Gvekes eeeerve leerLeeX SJeb JeneB efJejepeceeve DeefleMeekeejer eefleceeDeeW kes cenlJe
kees, Gvekes ieYe&-pevce Deeefo keueeCeke leerLeeX keer efJeMes<e cenee SJeb Gve heefJe$e YetefceeeW kes Gej SJeb efJekeeme
kes eefle ueesieeW ceW eslevee kees peeie=le kejves keer Deepe cenleer DeeJeMekelee nw~ ceQ mecePelee ntB efke yeermeJeeR meoer ceW
leerLekej YeieJevleeW keer eYeeJevee kejves ceW hetpe ieefCeveerecegKe Deeefe&kee eer %eeveceleer ceeleepeer kee eesieoeve
DeefJemcejCeere SJeb Deeieeceer keF& heeref{eeW kes efueS ceneve esjCeemheo jnsiee~ leerLekej YeieJevleeW kes eefle hetpe
ceeleepeer keer Yeefe Ske DeeoMe&he ceW Deepe nce meyekees osKeves kees efceueleer nw~ hetpe ceeleepeer ves pewveOece& keer
DeveeefoefveOevelee kees peve-peve ceW Gpeeiej kejves kes efueS, efme kejves kes efueS ome Je<eeX leke ueieeleej YeieJeeve
$e+<eYeosJe kee je^ere-Debleje^ere mlej hej eeej-emeej efkeee~ YeieJeeve $e+<eYeosJe kes eje yeleueees iees
<edkeceeX mes osMe kes meeceeve veeieefjke mes ueskej osMe kes lelkeeueerve eOeeveceb$eer, je^heefle Deeefo meYeer Meer<e& veslee
SJeb Ge efMe#eeefJeoeW kees heefjefele kejeee~ pewveOece& keer eeeervelee Deewj Gmekeer DeveeefoefveOeve mebmke=efle keer yeele
kees nj Jeie& leke hengBeeves kee meheue eeeme efkeee~ YeieJeeve $e+<eYeosJe pevceYetefce DeeesOee kee Gej SJeb efJekeeme
kejJeeee~ vetleve efpevecebefojeW SJeb Oece&MeeueeDeeW kee efvecee&Ce keee& Ssefleneefmeke he ceW mecheVe ngDee~ YeieJeeve
$e+<eYeosJe kee je^ere mlej hej cenecemlekeeefYe<eske kejJeeee~ npeejeW meeefnle kee ekeeMeve efkeee ieee, efpevemes
pewveOece& keer eeeervelee SJeb eLece leerLekej YeieJeeve $e+<eYeosJe mes peve-peve kees heefjefele nesves kee megDeJemej eehle
ngDee~ Fme ekeej yengDeeeeceer GheeeeW mes hetpe ceeleepeer ves YeieJeeve $e+<eYeosJe keer peesjoej eYeeJevee kejkes meceepe
ceW Jeehle Gve Yeevle OeejCeeDeeW kee Yeer hetCe& efveJeejCe efkeee, efpevekes eje YeieJeeve ceneJeerj kees pewveOece& kee
mebmLeeheke kene pee jne Lee~ pewveOece& kes 24 leerLekej nesles nQ Deewj GveceW eLece YeieJeeve $e+<eYeosJe nQs Fme
yeele kee npeejeW Je<eeX kes efueS mLeeF& eceeCe jns Deewj keesF& Yeer nceejer pewve mebmke=efl e keer DeveeefoefveOevelee hej
keYeer eMveefevn ve ueiee mekes, Fme GsMe kees ueskej meJe&eLece hetpe ceeleepeer ves YeieJeeve $e+<eYeosJe
oer#eekeueeCeke Yetefce Deefle eeeerve leerLe& eeeie (Fueeneyeeo) ceW efJeMeeue leerLe& kee efvecee&Ce kejJeekej pewve
meceepe kees Deheveer eeeerve Oejesnj kee mebj#eCe kejves ceW Deveceesue Ghenej efoee nw~ Fmeer kes meeLe hetpe
ceeleepeer keer ner esjCee mes Jele&ceeve ceW ceebieerlebbgieer efme#es$e kes hene[ hej 108 heg TBeer YeieJeeve $e+<eYeosJe
keer efJeMeeue eeflecee kee efvecee&Ce keee& eue jne nw~
Ssmes ner meceg kes meceeve efJemleej efevleve jKeves Jeeueer hetpe ceeleepeer ves mecee-mecee hej Deveske leerLekej
YeieJevleeW kee eeej-emeej efkeee, Gvekeer pevceYetefceeeW SJeb keueeCekeYetefceeeW kee efJekeeme kejJeeee~ YeieJeeve
Meebefle-kegbLeg-DejnveeLe keer pevceYetefce nefmleveehegj kee efvecee&Ce Deepe osMe ner veneR efJeosMe ceW Yeer Deheveer Deefleere
DeeOeeeflceke DeeYee mes peve-ceeveme kees Deekeef<e&le kejlee nw~ JeneB efveefce&le pecyeterhe jevee, lesjnerhe jevee,
keceuecebefoj, Oeeve cebefoj, cebefoj, efJeeceeve yeerme leerLekej cebefoj Deeefo Deveske ke=efleeeB efJee keer henueer Deewj
Devet"er ke=efleeeB nQ, efpevekes oMe&ve kejves mes YeieJeeve MeebefleveeLe kes mecee ceW nefmleveehegj kee pees JewYeJe ngDee Lee,
Gme Me keer Ske Peueke lees DeJeMe ner YeeeW kees Snmeeme kejves kees efceue ner peeleer nw~ Fmeer ekeej
Jele&ceevekeeueerve Meemeveheefle YeieJeeve ceneJeerj keer pevceYetefce kegC[uehegj (veeueboe) kee efJekeeme Deewj JeneB Yeer hetpe
ceeleepeer keer esjCee mes efveefce&le efJee keer eLece ke=efle kes he ceW YeieJeeve kee pevce cenue vebeeJele& cenue YeeeWW
kees Delevle ceesefnle kejlee nw~ Deepe nce Fme eesie veneR efke YeieJeeve kee pevce efpeme cenue ceW ngDee nesiee DeLeJee
efpeme mLeeve hej ngDee nesiee Gmekes JewYeJe, Gmekeer jewveke Deewj Gmekeer eceke kees peeve mekeW, uesefkeve hetpe ceeleepeer
(14)

kee efebleve keg Flevee Deefleere nw efke efpemekes DeeOeej hej Ssmeer-Ssmeer vetleve ke=efleeeW kee efvecee&Ce ngDee nw, efpevekee
efvecee&Ce nesvee Meeeo ner keYeer keesF& meese mekelee Lee~ ceneJeerj pevceYetefce kegC[uehegj (veeueboe) ceW efveefce&le Gme
vebeeJele& cenue kees osKekej pewve meceepe ner veneR Deefheleg veeueboe efJeeefJeeeuee kes DeJeMes<eeW kees osKeves kes efueS
Deeves Jeeues efJeosMeeW kes hee&keieCe Yeer Deepe pewveOece& mes, YeieJeeve ceneJeerj keer osMevee mes, Gvekes efnbmeeceeer
efmeevleeW mes SJeb Gvekes peerJeve oMe&ve mes heefjefele nesves kee Ske DeJemej DeJeMe eehle kejles nQ~ Fme ekeej meceemecee hej hetpe ceeleepeer ves leerLekej YeieJevleeW kee SJeb Gvekes GheosMeeW kee osMeJeeheer eeej-emeej efkeee nw, Gmekeer
leguevee nce Fme meoer ceW efkees iees meJeexece eeemeeW ceW kej mekeles nQ~ Jele&ceeve ceW hetpe ceeleepeer keer esjCee mes
veJeceW leerLekej YeieJeeve heg<heobleveeLe keer pevceYetefce keekeboer (osJeefjee, efveke-ieesjKehegj) G.e. kee efJekeeme keee&
lespeer kes meeLe eue jne nw, peneB MeerIe ner vetleve efpevecebefoj kee efvecee&Ce neskej hebekeueeCeke eeflee mecheVe
nesieer~ leerLe& hej megvoj YeeJeYebefiecee mes ege 9 heg Gebbgie YeieJeeve heg<heobleveeLe keer efJeMeeue heeemeve eeflecee
efJejepeceeve nes egkeer nw~
YeieJevleeW keer ceefncee Deewj Gvekes efmeevleeW kes eeej-emeej kejves keer e=BKeuee ceW meved 2004 ceW ner hetpe
ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer ves YeieJeeve heee&veeLe kes #ecee, meefn<Ceglee, oee, cew$eer pewmes efmeevleeW kee
eeej-emeej kejves keer ceve ceW "eveer Deewj YeieJeeve ceneJeerj pevceYetefce kegC[uehegj (veeueboe) ceW efomecyej 2004
ceW Deeeesefpele nesves Jeeues YeieJeeve heee&veeLe pevcekeueeCeke le=leere meneeefyo ceneslmeJe kee mebkeuhe oerhe
eppJeueve kejekej YeieJeeve heee&veeLe kee peeIees<e kej efoee~ hegve: Jen efove Yeer Dee ieee, peye hetpe ceeleepeer
YeieJeeve heee&veeLe keer ieYe&, pevce SJeb oer#eekeueeCeke Yetefce Yesuethegj (JeejeCemeer) ceW mebIe meefnle heOeej ieF Deewj
6 peveJejer 2005 kees YeieJeeve heee&veeLe kes 2881JeW pevcepeebleer ceneslmeJe hej YeieJeeve heee&veeLe pevcekeueeCeke
le=leere meneeefyo ceneslmeJe kee osMe Jeeheer GodIeeve ngDee~ etBefke YeieJeeve heee&veeLe kes peerJeve kees, Gvekes
efmeevleeW kees peve-peve leke hengBeeves kee GsMe hetpe ceeleepeer kes ceve ceW yemee ngDee Lee, Dele: pewve meceepe kes
YeepeveeW kees mecetes osMe mes Deecebef$ele efkeee ner ieee meeLe ceW eosMe kes jepevesleeieCeeW ceW GejeosMe mejkeej kes
ueeske efvecee&Ce ceb$eer eer efMeJeheeue efmebn eeoJe leLee Ge efMe#eeefJeoeW ceW yeveejme efnvot efJeeefJeeeuee kes lelkeeueerve
kegueheefle kees Deecebef$ele kej YeieJeeve heee&veeLe kee MebKeveeo efkeee ieee~ npeejeW npeej YeeeW keer GheefmLeefle ceW
mecheVe ceneslmeJe kes GodIeeve kes yeeo hegve: Deeieeceer keee&ece ceW efkewleveiej (yeejeyebkeer) G.e. ceW ceeveveere eer
ceggueeece efmebn peer eeoJe (lelkeeueerve cegKeceb$eer-GejeosMe), lelkeeueerve efJeOeevemeYee DeOe#e-ceeveveere eer
ceeleeemeeo heeC[s peer Deeefo Deveske vesleeDeeW ves heOeejkej YeieJeeve heee&veeLe keer eeflecee kes mece#e oerhe eppJeueve
efkeee~ pewve eeueg YeeeW kes meeLe osMe kes Meer<e& jepeveerefle%eeW kees Deecebef$ele kejves kee GsMe hetpe ceeleepeer kes
ceve ceW ener jnlee nw efke pewveOece& SJeb leerLekej YeieJevleeW keer eYeeJevee ve efmehe& pewve meceepe kes eeueg YeeeW
leke meerefcele jns Deefheleg osMe kes keCe&OeejeW leke DeJeMe hengBes, efpememes efke Jee hej pewveOece& keer eeeervelee, Gmekeer
DeveeefoefveOeve leerLekej hejcheje SJeb leerLekej YeieJevleeW kes GheosMe GvnW SJeb Gvekes ceeOece mes osMe keer epee kees
Yeer ueeYeeefvJele kej mekesb~
Fme ekeej YeieJeeve heee&veeLe kee peeIees<e efheues 3 Je<eeX mes ueieeleej osMe kes efJeefYeVe eevleeW ceW Deveskeeveske
GlmeJe-ceneslmeJeeW kes ceeOece mes neslee jne~ Fve 3 Je<eeX ceW YeieJeeve heee&veeLe keer efveJee&CeYetefce Meeele leerLe&
meccesoefMeKej kee Yeer Je<e& Ieesef<ele efkeee ieee Deewj Gme ceneve leerLe& kes mebj#eCe, mebJeOe&ve Deewj efJekeeme kes eefle
peveceeveme ceW peeiekelee ueeves kee eeeme efkeee ieee~ Fme ekeej 3 Je<eeX kes heeeled hegve: hetpe ceeleepeer keer
esjCee mes YeieJeeve heee&veeLe keer kesJeue%eeve Yetefce Deefn$e ceW nceW Ssmee DeJemej eehle ngDee, peye leerLe& hej
efJejepeceeve efleKeeue Jeeues yeeyee YeieJeeve heee&veeLe kee 1008 keueMeeW mes cenecemlekeeefYe<eske ceneslmeJe kejkes
Ghejese pevcekeueeCeke le=leere meneeefyo ceneslmeJe kee meceeheve efkeee pee jne nw~ mebeesie mes en DeJemej Yeer
(15)

Ssmee Deefleere efceuee nw, peye efleKeeue Jeeues yeeyee YeieJeeve heee&veeLe keer eeflecee kes 1000 Je<eeX keer hetCe&lee kee
keee&ece Deeeesefpele efkeee ieee nw~ en ceneslmeJe efoveeBke 7 efomecyej 2007 mes 4 peveJejer 2008 leke Je=nled
he ceW Deeeesefpele efkeee ieee nw, efpemeceW 16 efomecyej 2007 kees YeieJeeve heee&veeLe kee eLece meneeefyo
cenecemlekeeefYe<eske cenesl meJe mecheVe nes jne nw Deewj YeieJeeve heee&veeLe kes 2884JeW pevcepeebl eer3 peveJejer 2008 kees pevcekeueeCeke le=leere meneeefyo ceneslmeJe kee meceeheve nesiee~
ceneslmeJe meceeheve kes Fve #eCeeW kees Yeer hetpe ceeleepeer ves Deheveer Deefleere esjCee mes DeefJemcejCeere yevee
efoee nw~ keeeWefke YeieJeeve heee&veeLe kes eerejCeeW ceW Deheveer efJeveeebpeefue Deefhe&le kejves nsleg hetpe ceeleepeer ves Fme
ceneve ebLe kes efvecee&Ce keer eespevee yeerpe he ceW nceW eoeve keer~ Gvekeer DeodYegle %eeveieefjcee kes DeeOeej hej Fme
ebLe kee efvecee&Ce efJeefYeVe DeeeeceeW ceW efJeefYeVe efJe<eeeW mes meceefvJele heeBe KeC[ ceW efkeee ieee~ Fme ebLe ceW oer ieF&
mechetCe& peevekeejer kees eeeerve pewve Deeiece kes DeeOeej hej SJeb efJeefYeVe meeefnefleke eesleeW mes efJeemeveere he ceW
ekeeefMele kejves kee hetje-hetje eeeme efkeee ieee nw~ nce hetpe ceeleepeer kes Delevle DeeYeejer nQ, efpevneWves pewve
mebmke=efle kes mebj#eCe ceW pewve meceepe kees en ebLe Decetue efveefOe kes he ceW YeW efkeee nw~ eeefhe Fme ebLe kes
ceeOece mes hetpe ceeleepeer ves lees YeieJeeve heee&veeLe kes eefle Deheveer YeeJeveeDeeW kees YeieJeeve kes eerejCeeW ceW meceefhe&le
efkeee uesefkeve hejes#ehe ceW meceepe kes efueS en Ske yengle ye[e eesieoeve nw, pees Deeves Jeeueer Deveske heeref{eeW kees
Fme meneeefyo ceneceneslmeJe keer Je<eeX leke eeo efoueelee jnsiee Deewj meceepe kees Ssmes ceneve Deeeespeve kejves keer
esjCee Yeer eoeve kejlee jnsiee~ YeieJeeve heee&veeLe kes eerejCeeW ceW meeoj MeerMe veceeles ngS nce hetpe ceeleepeer SJeb
ebLe keer eOeeve mecheeefokee hetpe e%eeeceCeer Deeefe&kee eer eboveeceleer ceeleepeer kes ejCeeW ceW veceve kejles nQ Deewj
Ssmee efJeeeme kejles nQ efke en ebLe mechetCe& eeJeke Yee pewve meceepe kees veF&-veF& peevekeejer eoeve kejsiee Deewj
Oece& efJe%eeve keer Devet"er yeeleeW mes Delevle ueeYeeefvJele kejsiee~ Fme ceneve ebLe kes ekeeMeve nsleg cegPes keee& eyebOeve
kejves kee megDeJemej eehle ngDee, efpemekes efueS ceQ ebLe efvecee&Ce keer hejsKee eoe$eer SJeb mecesefjkee hetpe
ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer SJeb eOeeve mecheeefokee hetpe Deeefe&kee eer eboveeceleer ceeleepeer kee Delevle
DeeYeejer ntB~
efpevemebmke=efle meoe Decej jns, FvneR YeeJeveeDeeW kes meeLe ceQ Deheveer uesKeveer kees efJejece oslee ntB~

] ] 9] ]

(16)

Ske Deefleere pewve kesv

efoiecyej pewve ef$eueeske MeesOe mebmLeeve


-kece&eesieer ye. jJeerv kegceej pewve (DeOe#e)
mebef#ehle heefjee :
efheues leerve oMekeeW ceW jepeOeeveer efouueer keer Gej efoMee ceW GejeosMe kes efpeuee cesj" eqmLele heewjeefCeke leerLe&
neqmleveehegj ceW Ske je^ere Deewj Debleje&^ere Deeke<e&Ce kee kesv GYej kej Deeee nw~ 200 Heg kes Jeeme ceW meHeso
Deewj jbieerve helLejeW mes efvee|cele pewve Yetieesue keer Deefleere Je=eekeej jevee pecyeterhe eje Deheves DeeOeej hej
Jesefle nukes iegueeyeer mebiecejcej mes efvee|cele 101 Heg TBes megces heJe&le keer MeesYee Deepe efkemekes ceve kees Deekee|<ele
veneR kejleer nw?
eeeerve pewve meeefnle SJeb Yetieesue kes heefjeeeke, Jew%eeefvekeeW kes efueS MeesOe kesv, DeeOeeeqlceke GVeeve kes
efueS heefJe$e mLeeve, ceeveefmeke Meebefle SJeb efpevesv YeieJeeve keer hetpeve-Yeefe kes mechetCe& meeOeveeW leLee mecemle
DeeOegefveke megefJeOeeDeeW keer GheueyOelee meefnle Fme Deveghece leerLe& keer peveke mebmLee kee veece nw-efoiecyej pewve ef$eueeske
MeesOe mebmLeeve (jefpe.)~ pewve meceepe keer meJeexe meeOJeer hetpe ieefCeveerecegKe Deee|ekeeefMejesceefCe eer %eeveceleer
ceeleepeer keer heeJeve esjCee mes 1972 ceW Fme mebmLeeve kee met$eheele efkeee ieee~ efoiecyej pewve Fbmeret Dee@He
keemceesieeefHeke efjmee& (Digambar Jain Institute of Cosmographic Research) kes veece mes eefme Fme
mebmLeeve kee DeeOeejYetle ue#e Lee-pecyeterhe kee efvecee&Ce Deewj en pecyeterhe ner Deblele mebmLeeve kee cegKe
keeee&uee yeve ieee~
pebyeterhe keer 30 Ske[ heefJe$e Yetefce hej mebmLeeve kes eje mebeeefuele efJeefYeVe eespeveeDeeW/jeveeDeeW kee mebef#ehle
efJeJejCe efvecveebefkele nw1. pebyeterhe jevee-efpevesv YeieJeeve keer 207 eefleceeDeeW mes heeJeve Yeejleere efMeuhe Deewj pewve Yetieesue kee
Deefleere GoenjCe, DeeOegefveke Deeke<e&CeeW-efyepeueer kes HeewJJeejs, veewkee-efJenej Fleeefo meefnle~
2. keceue cebefoj-YeieJeeve ceneJeerj keer DeefleMeekeejer Ke[dieemeve eeflecee Fme cebefoj ceW efJejepeceeve nQ~
3. Oeeve cebefoj-24 leerLekej YeieJevleeW keer eefleceeDeeW meefnle eR jevee Fme cebefoj ceW efJejepeceeve nQ, pees
efke Oeeve (Meditation) kejves nsleg Geceesece ceeOece nQ~
4. ef$ecete|le cebefoj-YeieJeeve DeeefoveeLe, Yejle SJeb yeengyeueer keer Ke[dieemeve eefleceeDeeW mes Fme cebefoj kee evece
meeLe&ke nw~ keceue hej efJejepeceeve YeieJeeve vesefceveeLe SJeb heee&veeLe mes Fme cebefoj keer MeesYee efiegefCele nes ieeer nw~
5. Jeemeghetpe cebefoj-Fme cebefoj ceW 12JeW leerLekej-Jeemeghetpe mJeeceer keer Ke[dieemeve eeflecee efJejepeceeve nQ~
6. Meebefle-kegbLeg-DejnveeLe cebefoj-efpeve YeieJevleeW kes ieYe&, pevce, lehe Deewj %eeve keueeCekeeW mes neqmleveehegj
keer Yetefce hejce-heeJeve ngF& nw, Gve Meebefle-kegbLeg Deewj DejnveeLe YeieJebleeW keer Ke[dieemeve eefleceeSb Fme cebefoj ceW
efJejepeceeve nQ~
7. cebefoj-Deefjnble, efme, Deeeee&, GheeOeee Deewj meeOeg hejcesefeeW keer eefleceeDeeW meefnle (Deesce)
jevee Fme cebefoj ceW efJejeefpele nw~
8. efJeeceeve yeerme leerLekej cebefoj-Fme cebefoj ceW efJeosn #es$e kes efJeeceeve 20 leerLekejeW keer eefleceeSB yeerme
keceueeW hej efJejepeceeve nQ~
9. meneket cebefoj-efpevesv YeieJeeve keer 1008 eefleceeDeeW meefnle~
10. YeieJeeve $e+<eYeosJe cebefoj-Oeeleg efvee|cele YeieJeeve $e+<eYeosJe keer cetueveeeke eeflecee SJeb Deve efpeve
eefleceeDeeW meefnle~
(17)

11. YeieJeeve $e+<eYeosJe keere|lemlebYe-YeieJeeve $e+<eYeosJe Devleje&<^ere efveJee&Ce ceneceneslmeJe Je<e& ceW efvee|cele,
YeieJeeve kes peerJeve eefj$e kees eoe|Mele kejves Jeeuee, 8 eefleceeDeeW mes meceeqvJele 31 eHg TBee keere|lemlebYe~
12. lesjnerhe efpeveeuee-Fme cebefoj kes Deboj ceOeueeske kes lesjnerheeW keer Deke=ef$ece jevee kee Deefle megvojle
e kes meeLe
efoioMe&ve kejeee ieee nw, efpemeceW hebeces heJe&leeW kes meeLe-meeLe kegue 2127 eefleceeSBefJejepeceeve nQ~
13. Deeheo efoiecyej pewve cebefoj-Fme cebefoj kes Deboj eLece pewve leerLekej YeieJeeve $e+<eYeosJe keer
efveJee&CeYetefce Deeheo-kewueeMeheJe&le keer Deeke<e&ke eefleke=efle efJejepeceeve nw~ kewueeMeheJe&le kee ner otmeje veece
Deeheo nw~ 4 HejJejer 2000 kees ueeue efkeuee cewoeve, efouueer ceW lelkeeueerve eOeeveceb$eer eer Deue efyenejer
Jeepeheseer eje Fme eefleke=efle kes mece#e efveJee&Ceuee[t e{ekej Fmekee GodIeeve efkeee ieee~
14. pecyeterhe hegmlekeeuee-eeeerve nmleefueefKele SJeb ekeeefMele ueieYeie 15000 iebLeeW SJeb hegmlekeeW kes mebien mee
fnle~
15. pecyeterhe Deew<eOeeuee
16. %eeveceleer keuee cebefojced-neqmleveehegj kes heewjeefCeke Fefleneme kees eoe|Mele kejves Jeeueer PeebefkeeeW meefnle~
17. Jeerj %eeveesoe iebLeceeuee-1972 ceW mebmLeeefhele Fme iebLeceeuee eje Deye leke ueeKeeW keer mebKee ceW
200 mes DeefOeke iebLeeW SJeb hegmlekeeW kes mebmkejCeeW kee ekeeMeve nes egkee nw~
18. mecei%eeve ceeefmeke heef$ekee-en heef$ekee meved 1974 mes ueieeleej ekeeefMele nes jner nw, efpemeceW pewve
MeeeeW kes meejhe uesKeeW SJeb Deve cenlJehetCe& keee&eceeW kee mebkeueve Ske mLeeve hej eehle neslee nw~
19. jepee eseebme YeespeveMeeuee-Deeves Jeeues oMe&veee|LeeeW kees eefleefove Meg (pewveeee& kes Deveghe) Yeespeve
GheueyOe kejeves Jeeuee en efoiecyej pewve meceepe kee eLece Yeespeveeuee nw, peneB Ske meeLe 500 ueesie yew"kej
Yeespeve kej mekeles nQ~
20. Oece&MeeueeSb-200 mes DeefOeke heuew, yebieues Fleeefo, efpeveceW "njves mebyebOeer meYeer DeeOegefveke megJeOeeSb
ef
GheueyOe nQ~
21. ceveesjbpeve kes meeOeve-lejn-lejn kes Petues, yeeeW keer jsue, veewkee efJenej, HeewJJeejs, njs-Yejs uee@ve, hetjs
kewcheme ceW Ietceves kes efueS SsjeJele neLeer (ceesj mes mebeeefuele), efyepeueer keer Deeke<e&ke JeJemLee, megvoj eeke=efleke
Me Fleeefo yejyeme ner oMe&veee|LeeeW kees Fme YeJe jevee keer leguevee mJeie& mes kejves kes efueS esefjle kejles nQ~
efoiecyej pewve ef$eueeske MeesOe mebmLeeve eje Deeeesefpele meeceeefpeke SJeb Mew#eefCeke keee&ece
Deketyej 1981-pecyeterhe (neqmleveehegj) mLeue hej pecyeterhe %eevepeesefle mesefceveej~
31 Deketyej 1982-efHekekeer Dee@ef[esefjece-efouueer ceW pecyeterhe mesefceveej efpemekee GodIeeve eer jepeerJe
ieebOeer, lelkeeueerve mebmeo meome eje efkeee ieee~
Deewue 1985-pecyeterhe (neqmleveehegj) mLeue hej pewve ieefCele Deewj ef$eueeske efJe%eeve efJe<ee hej Debleje&^ere
mesefceveej, efpemekee GodIeeve G.e. kes lelkeeueerve ceb$eer eesHesmej JeemegosJe eEmen eje efkeee ieee~
petve 1982 mes Deewue 1985-ueeueefkeuee cewoeve, efouueer mes lelkeeueerve eOeeveceb$eer eerceleer FbefojeieebOeer eje
4 petve, 1982 kees hetjs osMe ceW YeceCe kejves nsleg pecyeterhe %eevepeesefle jLe kee GodIeeve efkeee ieee~
pevemeeOeejCe ceW DeeEnmee, eeefj$e-efvecee&Ce leLee efJee yevOeglJe kes mebosMe kee eeej-emeej kejles ngS 1045 efove
leke osMe Yej ceW YeceCe kejves kes heeeled en %eeve peesefle lelkeeueerve j#eeceb$eer eer heer.Jeer. vejefmecne jeJe (YetlehetJe&
eOeeveceb$eer) eje pecyeterhe kes cegKe ej kes mece#e meowJe kes efueS mLeeefhele kej oer ieF&~
1992-Debleje&peere eefj$e efvecee&Ce mebieeser kee pebyeterhe mLeue hej eer vesceerebo pewve, efJeOeeeke
(ceOeeosMe) keer DeOe#elee ceW Deeeespeve efkeee ieee~
pewve ieefCele SJeb eeefj$e efvecee&Ce Deeefo efJe<eeeW hej ngF& mebieesefeeB cesj" efJeeefJeeeuee SJeb efoiecyej
pewve ef$eueeske MeesOe mebmLeeve kes mebege lelJeeJeOeeve ceW Deeeesefpele keer ieF~
(18)

1993-DeeesOee ceW DeJeOe efJeMJeefJeeeuee-Hewpeeyeeo kes mebege lelJeeJeOeeve ceW Yeejleere mebmke=efle kes Deee
eCeslee YeieJeeve $e+<eYeosJe efJe<ee hej mebiees<"er~
Deketyej 1995-cesj" efJeMJeefJeeeuee kes mebege lelJeeJeOeeve ceW hebeefoJemeere ieefCeveer Deee|ekee eer
%eeveceleer meeefnle mebieeser-95~
ceee&-Deewue 1998-lelkeeueerve eOeeveceb$eer eer Deue efyenejer Jeepeheseer eje 9 Deewue 1998 kees leeuekeesje
msef[ece, efouueer mes osMe Yej ceW YeceCe kejves nsleg YeieJeeve $e+<eYeosJe meceJemejCe eerefJenej jLe kee GodIeeve~
3 Je<e& leke osMeYej ceW leerLekej YeieJevleeW kes meJeexoeer efmeebleeW SJeb pewveOece& keer eeeervelee kee eeej-emeej kejves
kes heMeeled en meceJemejCe Fueeneyeeo Ge veeeeuee kes lelkeeueerve cegKe veeeeOeerMe eje leerLekej $e+<eYeosJe
lehemLeueer eeeie leerLe& (Fueeneyeeo) ceW mLeeefhele kej efoee ieee~
Deketyej 1998-pecyeterhe mLeue hej je^ere kegueheefle meccesueve, efpemekee GodIeeve efkeee ieee-mJeieeae
eer jepesMe heeeue (lelkeeueerve mebmeo meome eje)~
HejJejer 2000-lelkeeueerve eOeeveceb$eer eer Deue efyenejer Jeepeheseer eje 4 HejJejer 2000 kees ueeue efekuee
cewoeve, efouueer ceW Ske Je<e& leke eueves Jeeues YeieJeeve $e+<eYeosJe Debleje&^ere efveJee&Ce ceneceneslmeJe Je<e& kee GodIeeve
efkeee ieee~
Fme egie ceW pewveOece& kes eLece leerLekej YeieJeeve $e+<eYeosJe hej 1008 mebieesefeeW keer e=bKeuee, YeieJeeve
$e+<eYeosJe keere|lemlebYeeW kee efvecee&Ce leLee Deve Deveske meeceeefpeke SJeb Mew#eefCeke keee&ece je^ere SJeb Debleje&^ere
mlej hej Fme Je<e& kes Debleie&le Deeeesefpele efkees iees ~
esjCes, kevee[e, vetpemeea Deeefo efJeosMe keer YetefceeeW hej Yeer FvneR esjCeeDeeW kes ceeOece mes 4 HejJejer 2000
kees efveJee&Ce ceneceneslmeJe ceveeee ieee~
petve 2000-pecyeterhe mLeue hej 11 petve 2000 kees pewveOece& keer eeeervelee efJe<ee hej je^ere mesefceveej
Deeeesefpele efkeee ieee~
HejJejer 2001-YeieJeeve $e+<eYeosJe keer oer#eeYetefce-eeeie (Fueeneyeeo) ceW leerLekej $e+<eYeosJe lehemLeueer
leerLe& kee veJeefvecee&Ce~ Fme leerLe& hej YeieJeeve kes oer#ee keueeCeke kes eleerkemJehe Oeeleg kes JeJe=#e kes veeres
Oeeve ceW ueerve ceneeesieer $e+<eYeosJe keer meJee heebe Heg Gegbie efheer-keceC[ueg meefnle Ke[dieemeve eeflecee,
kesJeue%eeve keueeCeke kes eleerkemJehe YeieJeeve keer elegceg&Keer eeflecee meefnle efoJe meceJemejCe jevee leLee
efveJee&Ce keueeCeke kes eleerke mJehe 51 Heg Gegbie kewueeMeheJe&le keer YeJe jevee hej YeieJeeve $e+<eYeosJe keer
14 Heg Gegbie Deleble ceveesnejer ueeueJeCeea heeemeve eeflecee leLee leerve eewyeermeer kes eleerke mJehe 72 efpeve
eefleceeSB efJejepeceeve nQ~ $e+<eYeosJe keere|lemlebYe Yeer mLeeefhele nw~ 4 mes 8 HejJejer 2001 leke YeieJeeve $e+<eYeosJe
heb ekeueeCeke eefl ee SJeb 1008 cenekegbYeeW mes kewueeMeheJe&l e hej eefl eefle YeieJeeve $e+<eYeosJ e kee
cenekegbYecemlekeeefYe<eske keee&ece~
meved 2003-2004-YeieJeeve ceneJeerj keer pevceYetefce kegC[uehegj (veeueboe) ceW vebeeJele& cenue leerLe& kee efvecee&Ce~
YeieJeeve ceneJeerj cebefoj, YeieJeeve $e+<eYeosJe cebefoj, veJeienMeebefle efpevecebefoj, ef$ekeeue eewyeermeer cebefoj Deewj vebeeJele&
cenue (YeieJeeve ceneJeerj kee pevce cenue) SJeb GmeceW mLeeefhele YeieJeeve MeebefleveeLe efpeveeuee Fme leerLe& kes cegKe
Deeke<e&Ce nQ~ ceneJeerj keer pevceYetefce kes eeej-emeej nsleg YeieJeeve ceneJeerj peesefle jLe mechetCe& YeejleJe<e& ceW eJele&ve
kej egkee nw~
YeieJeeve heee&veeLe pevcekeueeCeke le=leere meneeefyo ceneslmeJe-6 peveJejer 2005 kees pevceYetefce JeejeCemeer
mes Fmekee YeJe GodIeeve neskej hetjs Ske Je<e& leke (27 efomecyej 2005 leke) Fmes efJeefYeVe DeeeespeveeW kes meeLe
ceveeee ieee~
(19)

hegve: meved 2006 ceW hetpe ceeleepeer ves YeieJeeve heee&veeLe efveJee&CeYetefce meccesoefMeKej Je<e& Ieesef<ele efkeee
leLee Deeieeceer efomecyej 2007 ceW kesJeue%eeve Yetefce Deefn$e leerLe& hej YeieJeeve heee&veeLe meneeefyo ceneslmeJe kee
je^ere keee&ece Deeeesefpele nes jne nw~
Fme mebmLeeve kes eje mecee-mecee hej efJeefJeOe hebekeueeCeke eefle<eSb SJeb Oeee|ceke keee&ece mecheVe nesles
jnles nQ~ mebmLeeve kes DeodYegle keee&keueehe keer esCeer ceW nw-Ceceeskeej ceneceb$e yeQke, peneB eefleJe<e& eeueg YeeeW
eje ueeKeeW keer mebKee ceW Ceceeskeej ceb$e efueKekej pecee kejeS peeles nQ, legceketj (kevee&ke) mes Ske kejes[ ceb$e
SJeb Goehegj (jepe.) mes Ske kejes[ ceb$e meved 2006 ceW Fme yeQke ceW pecee ngS Dele: GvnW efJeMes<e he mes mecceeefvele
efkeee ieee~ kejes[eW ceneceb$e efJeMJeMeebefle keer efkejCeW emeeefjle kejves ceW DeefleMee OejesnjmJehe nQ~

mebmLeeve eje efoes peeves Jeeues hegjmkeej


ieefCeveer %eeveceleer hegjmkeej-meved 1995 mes eleske heeBe Je<e& ceW en hegjmkeej pewve Oece& hej Gemlejere MeesOe
leLee mebmLeeve keer Mew#eefCeke ieefleefJeefOeeeW ceW meneesie nsleg efkemeer Yeer pewve efJeeve ee meceefhe&le keee&kelee& kees
1,00,000/-(Ske ueeKe) hees keer veieo jeefMe, eMeeqmle-he$e Fleeefo kes meeLe eoeve efkeee peelee nw~ Deewue
2006 ceW ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer Deeefe&kee oer#ee mJeCe& peebleer ceneslmeJe kes DeJemej hej mebmLeeve
eje eefleJe<e& Fme hegjmkeej kees osves kee efveCe&e efueee ieee nw~
Deee|ekee jlveceleer hegjmkeej-meved 1999 ceW mLeeefhele 11,000/- hees keer veieo jeefMe meefnle eefleJe<e&
eoeve efkeee peeves Jeeuee hegjmkeej~
pecyeterhe hegjmkeej-meved 2000 ceW mLeeefhele 25,000/- hees keer veieo jeefMe meefnle eefleJe<e& eoeve efkeee
peeves Jeeuee hegjmkeej~
eer essueeue pewve hegjmkeej-meved 2003 ceW mLeeefhele 11,000/-hees keer veieo jeefMe meefnle eefleJe<e& eoeve
efkeee peeves Jeeuee hegjmkeej~
kegC[uehegj hegjmkeej-meved 2004 ceW mLeeefhele 25,000/-hees keer veieo jeefMe meefnle eefleJe<e& eoeve efkeee
peeves Jeeuee hegjmkeej~
vebeeJele& hegjmkeej-meved 2004 mes eejbYe 25000/-hees keer veieo jeefMe meefnle eefleJe<e& eoeve efkeee peeves
Jeeuee hegjmkeej~
Ghejese hegjmkeejeW kes Deefleefje YeieJeeve $e+<eYeosJe Debleje&<^ere efveJee&Ce ceneslmeJe Je<e& kes DeJemej hej
Ieesef<ele 2,50,000/- hees keer veieo jeefMe kee YeieJeeve $e+<eYeosJe vesMeveue DeJee[& SJeb 11,000/-hees keer
veieo jeefMe kee yeeeer hegjmkeej Yeer mebmLeeve eje eoeve efkeee ieee~ YeieJeeve $e+<eYeosJe vesMeveue DeJee[& meved
2003 ceW kegC[uehegj ceneslmeJe kes DeJemej hej lelkeeueerve meebmeo SJeb hetJe& efJee jepe ceb$eer eer Jeer.Oevebpee kegceej
pewve kees YeieJeeve ceneJeerj pevceYetefce kegC[uehegj (veeueboe) ceW eoeve efkeee ieee~

Fueeneyeeo-G.e. ceW
leerLekej $e+<eYeosJe lehemLeueer eeeie leerLe& kee efvecee&Ce
meved 2001 ceW mebmLeeve kes Devleie&le YeieJeeve $e+<eYeosJe oer#ee SJeb kesJeue%eevekeueeCeke Yetefce eeeie (G.e.)
ceW Fme leerLe& kee efvecee&Ce Fueeneyeeo-yeveejme neFJes hej efkeee ieee nw~ Fme leerLe& heefjmej ceW $e+<eYeosJe
oer#eekeueeCeke leheesJeve SJeb meceJemejCe jevee cebefoj kes meeLe-meeLe YeieJeeve keer efveJee&CeYetefce kes eleerke ceW
efJeMeeue kewueeMeheJe&le kee Yeer efvecee&Ce ngDee~ FmeceW 72 ewleeuee nQ leLee heJe&le kes veeres ieghee cebefoj ceW YeieJeeve
$e+<eYeosJe keer DeefleMeekeejer Oeeleg eeflecee (meJee leerve heg heeemeve) efJejepeceeve nw~ heJe&le kes F&Meeve keesCe ceW
(20)

efveefce&le 31 heg TBes keerefle&mlebYe ceW $e+<eYeosJe-ceneJeerj mJeeceer keer 8 eefleceeSB nQ~ #es$e hej eeef$eeeW kes DeeJeemeYeespeve Deeefo keer mechetCe& DeeOegefveke JeJemLee GheueyOe nw~ Fme leerLe& kee mebeeueve mebmLeeve kes Debleie&le ieef"le
Ghemeefceefle kes eje efkeee pee jne nw~

ceneJeerj pevceYetefce kegC[uehegj leerLe& kee efJekeeme


YeieJeeve ceneJeerj pevceYetefce kegC[uehegj (veeueboe-efyenej) kee efJekeeme kejves nsleg mebmLeeve kes Devleie&le
YeieJeeve ceneJeerj pevceYetefce kegC[uehegj efoiecyej pewve meefceefle veece mes Ske Ghemeefceefle yeveeF& ieF&, efpemekes ceeOece
mes JeneB vebeeJele& cenue leerLe& heefjmej kee efvecee&Ce efkeee ieee~ JeneB vebeeJele& cenue leerLe& heefjmej ceW YeieJeeve MeebefleveeLe
ewleeuee kes Deefleefje efJeeMeebefle ceneJeerj cebefoj, YeieJeeve $e+<eYeosJe cebefoj, veJe
enMeebefle cebefoj leLee leerve cebefpeue kee
ef$ekeeue eewyeermeer cebefoj nw~ JeneB eeef$eeeW kes efueS DeeOegefveke megefJeOeeege DeeJ
eeme SJeb Yeespeve keer mecegefele JeJemLee nw~
Ghejese meYeer efvecee&Ce eespeveeSb, meeceeefpeke, Oeee|ceke leLee Mew#eefCeke keee&ece hetpe ieefCeveerecegKe
eer %eeveceleer ceeleepeer keer heeJeve esjCee mes Gvekes memebIe meeefveOe ceW Fme mebmLeeve eje Deeeesefpele efkees iees nQ~
mebIemLe e%eeeceCeer Deee|ekee eer eboveeceleer ceeleepeer kee ceeie&oMe&ve SJeb heer"eOeerMe #eguuekejlve eer ceesleermeeiej
peer cenejepe kee efveoxMeve Fve mecemle keeeeX ceW Delevle cenlJehetCe& jne nw~
Fme ekeej en mebmLeeve Deheveer efJeefYeVe mecee|hele keee& eespeveeDeeW eje meceepe keer mesJee ceW eefle#eCe
mebueive nw~
ceeveefmeke Meebefle, DeeOeeeqlceke efJekeeme, eeke=efleke meewvoe& SJeb Deve Deveske ueeYe Ske meeLe eehle kejves
nsleg en mebmLeeve pebyeterhe oMe&ve kes efueS Deehekees meeoj Deecebef$ele kejlee nw~

] ] 9] ]

DeeYeej
YeieJeeve heee&veeLe pevcekeueeCeke le=leere meneeefyo ceneslmeJe kes meceeheve DeJemej hej
ekeeefMele Fme ebLe kes ekeeMeve ceW eer escemegKeoeme jcesMe kegceej pewve mejeJeieer heefjJeej,
neJe[e (he. yebieeue) ves Deheveer ebeuee ue#ceer kee meogheeesie kejles ngS %eeveoevemJehe meneesie
eoeve efkeee, SleoLe& mebmLeeve keer Deesj mes nce Gvekes eefle DeeYeej Jee kejles nQ~
Jes Deeies Yeer Fmeer ekeej Oece&keee& ceW Deheves leve-ceve-Oeve kee meogheeesie kejles ngS Deheves
ceveg<e peerJeve kees meheue kejW, ener efpevesv eYeg mes cebieue keecevee nw~
-mecheeoke

(21)

Jeerj %eeveesoe ievLecee}e kes meneesieer


efoiecyej pewve ef$e}eske MeesOe mebmLeeve kes Devleie&le Jeerj %eeveesoe ievLecee}e keer mLeehevee meved 1974 ceW
ngF&~ leye mes Deye leke }eKeeW keer mebKee ceW ievLeeW kee hekeeMeve nes egkee nw Deewj efvejvlej nes jne nw~ iebLecee}e mes
hee"keeW kees ievLe kece keercele ceW heehle nes mekeW, Fme o=eq< mes ievLecee}e ceW Ske mebj#eke eespevee Deiemle meved 1990 mes
heejbYe keer ieF& nw~ Fme eespevee kes Devleie&le efvecve cenevegYeeJe Deye leke mebj#eke yevekej Dehevee meneesie heoeve kej egkes nQ~

efMejesceefCe mebj#eke
1. eerceleer efvece&}e pewve Oe.he. eer hesceevo pewve, lelheg$e heoerhe kegceej pewve, Keejer yeeJe}er, efouueer-6~
2. eerceleer megceve pewve Oe.he. eer efoeqiJepee eEmen pewve, Fboewj~
3. eer ceneJeerj hemeeo pewve mebIeheefle, peer 19, meeTLe SkemesvMeve, veF& efouueer~
4. eer censv heeue njsv kegceej pewve, metjpece} efJenej, efouueer~
5. eerceleer ceesnveer pewve Oe.he. eer megveer} pewve, heerle efJenej, efouueer~
6. eer osJesvo kegceej pewve (Oeens[e Jee}s) ieg[ieeBJe (nefj.)~
7. eer celeer Meejoe jeveer pewve Oe.he. mJe. efjKeyeebo pewve, yeengyeueer SvkeuesJe, efouueer-92
~
8. [e@. osJesv kegceej pewve, Yeesheeue (ce.e.)
9. eerceleer mebieerlee pewve Oe.he. eer mebpeerJe kegceej pewve, Mesjkees (efyepeveewj) G.e.
10. eer Deefveue kegceej pewve, oefjeeiebpe, efouueer
11. eer yeer.[er. ceoveeFke, cegcyeF&
12. eer Oevekegceej pewve, yeengyeueer SvkeuesJe, efouueer
hejce mebj#eke
1. eer ceeBieer}e} yeeyet}e} hene[s, nwojeyeeo (DeevOe heosMe)~
2. [e@. hekeeMeevo pewve, 792 efJeJeskeevebohegjer, efmeefJe} }eFve, meerleehegj (G.he.)~
3. eer megcele hekeeMe pewve, ieppet keje, Meenoje, efouueer~
4. eer megveer} kegceej pewve, eje-megveer} wkemeeF&ume, mejOevee (cesj") G.he.~
5. eer hekeeMe ebo Decees}ke ebo pewve meje&He, meveeJeo (ce.he.)~
6. eer heegcve kegceej peJesjer, jeskeef[ee}sve, yeesjerJe}er (Jesm) cegbyeF&~
7. eerceleer Ge|ce}e osJeer Oe.he. eer keevleer hemeeo pewve, $e+<eYe efJenej, efouueer~
8. eerceleer G<ee pewve Oe.he. eer efJece} hemeeo pewve, $e+<eYe efJenej, efouueer~
9. eer Deevevo hekeeMe pewve (meewjce Jee}s) , ieebOeerveiej, efouueer~
10. eerceleer meefjlee pewve Oe.he. eer jepekegceej pewve, efkeoJeF& veiej, keevehegj~
11. mJe. eerceleer kew}eMeJeleer Oe.he. eer kew}eMe ev pewve , leesheKeevee yeepeej, cesj"~
12. eer Yeevesv kegceej pewve, eje-eer efJeee pewve, Yeiele eEmen ceeie&, peehegj~
13. eer heoerhe kegceej Meeeqvle}e} efye}e}e, Devetheveiej, Fboewj, (ce.he.)~
14. eer megjsMeebo heJeve kegceej pewve, yeejeyebkeer (G.e.)~
15. eer veLeceue heejmeceue pewve, keuekeee-7~
16. eerceleer mJe. MeebleeyeeF& Oe.he. eer keceueebo pewve, meveeJeo (ce.e.)~
17. eer heebo pewve keeefjee, efouueer
18. eer DeeMeg pewve, keeuekee peer, veF& efouueer

(22)

mebj#eke
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

eerceleer DeeoMe& pewve Oe.he. mJe. eer DevevleJeere& pewve kes megheg$e eer ceveespe kegceej pewve, cesj"~
eerceleer jepetyeeF& ceelesMJejer eer efMeKej evo YeeF& osJesvo kegceej }Keceer evo pewve, meveeJeo (ce.he.)~
eer efeceve}e} egvveer}e} oesMeer, keerkee m^er, cegcyeF&~
eerceleer DeCeeyesve cevvetYeeF& keesef[ee, meer.heer. Qke jes[, cegcyeF&~
eerceleer leejeyesve evot}e} oesMeer, Hesve efyepe, cegcyeF&~
eer jefle}e} egvveer}e} oesMeer, cegcyeF&~
mJe. eerceleer ceLegjeyeeF& KegMee} evo pewve, eje-eer jleve evo KegMee} evo ieeBOeer kesmeg
heg $e eer Oeve keg ceej, DeMees ke
keg ceej, ef Mejer Me kegceej, Oece& jepe ieeB Oeer He}ve (cene.)~
8. eer Meebefle}e} KegMee} evo ieeBOeer, He}ve (meeleeje) cene.~
9. eer Devevle }e} Het}evo He[s, Deke}tpe (mees}ehegj) cene.~
10. eer nerje}e} ceeefCeke}e} ieeBOeer, Deke}tpe (mees}ehegj) cene.~
11. eer peekegceej KegMee}ebo ieeBOeer, Deke}tpe (mees}ehegj) cene.~
12. eerceleer yeoeceer osJeer ceelesMJejer eer heoce kegceej pewve iebieJee}, keevehegj (G.he.)~
13. eerceleer kece}eosJeer Oe.he. mJe. eer censvo kegceej pewve, IeCs Jee}s n}JeeF&, oefjeeiebpe, veF& efouueer~
14. eerceleer G<eeosJeer Oe.he. eer eJeCe kegceej pewve, eeJe[er yeepeej, efouueer~
15. eer cegkesMe kegceej pewve, keje MenbMeener, eeBoveer eewke, efouueer~
16. eer ngkeceerebo ceebieer}e} Meen, Oeeveceb[er, Goehegj (jepe.)
17. eer efkejCe evo pewve, keje Oetef}eeve, eeBoveer eewke, efouueer~
18. eerceleer efJece}eosJeer Oe.he. eer ceneJeerj hemeeo pewve Fbpeer. efJeJeske efJenej, efouueer
19. eerceleer G<eeosJeer Oe.he. eer DeMeeske kegceej pew ve (Keske[e efveJeemeer), yenjeFe (G.
he.)~
20. eerceleer }er}eJeleer Oe.he. eer njerMe evo pewve, Mekejhegj, efouueer~
21. eer og}erevo pewve, yeengye}er SvkeuesJe, efouueer~
22. eer jefle}e} kesJe}evo ieeBOeer keer hegCe mce=efle ceW, heeheg}j heefjJeej, metjle (iegpe.)~
23. eerceleer YebJejerosJeer Oe.he. eer meoemegKe pew ve heeb[dee keer mece=efle ceW Fvoj evo gcmees jce} pewve heeb[dee efMe}ebie (cesIee}e)~
24. eerceleer meesnveerosJeer Oe.he. eer levemegKejee mes"er, Hewvmeer yeepeej, ieewneer (Deemeece)~
25. eerceleer OeehetyeeF& Oe.he. eer kemletj evo pewve, jeceiebpe ceC[er (jepe.)~
26. eer efced"ve}e} evYeeve pewve, keefJeveiej ieeefpeeeyeeo (G.he.)~
27. eerceleer Mekegvle}eosJeer Oe.he. eer megjsMeebo pewve (yele&ve Jee}s), Keg[yeg[e ceesnuuekee, osnjeotve (G.he.)~
28. eer osJesvo kegceej iegCeJevle kegceej eWiee, ye[veiej (ce.he.)~
29. eer efoiecyej pewve meceepe, lenmeer} Helesnhegj (yeejeyebkeer) G.he.~
30. eer cevvee}e} jece}e} pewve [tbiejJee}e, Yeevehegje (cevomeewj) ce.he.~
31. eer Fvoj evo kew}eMe ebo eewOejer, meveeJeo (ce.he.)~
32. eer hekeeMe evo Decees}ke evo pewve meje&He, meveeJeo (ce.he.)~
33. mJe. eer efJece} evo pewve, jKeyeevo omejLe mee, meveeJeo (ce.he.)~
34. eer Deepeeo kegceej pewve Meen (meveeJeo Jee}s), Fvoewj (ce.he.)~
35. eerceleer meg<ecee osJeer Oe.he. eer jekesMe kegceej pewve, ceJeevee (cesj") G.he.~
36. eerceleer kegmegce pewve Oe.he. eer jcesMeevo pewve, efkeMevehegjer, yeeiehele jes[, cesj"~
37. eerceleer efkejCe pewve Oe.he. eer heoce hemeeo pewve S[Jeeskes, cesj" (G.he.)~
38. eer celeer efJece}eosJeer Oe.he. eer efpevesvohemeeo pewve "sskesoej, es[jce} jes[, veF& uueer
ef o ~
39. eerceleer #eceeosJeer pewve, ceOegyeve, efouueer~

(23)

40. eerceleer kece}eosJeer Oe.he. eer jepesvo kegceej pewve es[jkee, "eCes (cene.)~
41. eer Deefpele hemeeo pewve yeyyespeer, eer jepekegceej eJeCe kegceej pewve, }KeveT~
42. eer heYee evo ieesOee, 45 Yeiele Jeeefkee, efmeefJe} }eFve, peehegj-6 (jepe.)~
43. eer ieesheerevo efJeefheve kegceej pewve, mejOevee wv neGme, iebpeceb[er, mejOevee~
44. eerceleer jlevemegvojer osJeer Oe.he. eer Jeerjevo pewve (efekeve Jee}s), et[erJee}er ie}er, eewke yeepeej, }KeveT~
45. [e@. megYee<eevo pewve, jeleevee[e keueerefveke, jeleevee[e yeepeej, peesOehegj (jepe.)~
46. eer heceeso kegceej pewve (cegpeHeHejveiej Jee}s) 35 Se.Jeer.jes[, vet ceekex, Lejhekevee, jebeer (efyenej)~
47. eer efJepesvo kegceej pewve, kes.-1/20 cee@[} eGve, efouueer~
48. eer kew}eMe ebo pewve, 45 Yeiele Jeeefkee, efmeefJe} }eFve, peehegj (jepe.)~
49. eer meg Yee<eeb o pew ve, eer ef o. pewve heeMJe& veeLe ewlee}e, 405 [e@. cegKepeea veiej, efouuee
r~
50. eer megYee<e evo pewve meje&He, efkewleveiej (yeejeyebkeer) G.he.~
51. eer evomesve pewve, eje-megcesjevo, evomesve pewve, meypeer ceC[er, venewj (efyepeveewj)~
52. eer megOeerj kegceej pewve pes.F&., vevo efkeMeesj pewve, Meejoe venj KeC[, MeenpeneBhegj~
53. eer megkegcee}ebo pewve, ceesleer ^seE[ie kecheveer, er.Deej. Hegkeve jes[, Hewvmeer yeepeej, ieewneer~
54. eer Deefve} hegueefkele mes"er, yeer 1/122, hespe-2, DeMeeske efJenej, efouueer-110052~
55. eer evoceesnve yebme}, 11, hetmee jes[, kejes}yeeie, veF& efouueer-5~
56. eer efiejOej hemeeo Deeceeso hemeeo pewve, pewve Jem$ee}e, kee}er ceekex, efmeJeeve (ef yenej)~
57. eer meleerMe evo pewve, 31 ef meefJe} }eFve, ce.veb.-10, meskej-2, eFhe-5 Peebmeer~
58. eer mJehe evo keeme}erJee}, veee yeepeej, Depecesj (jepe.)~
59. eer ng}eme evo mes"er, DeeesOee Megiej efceume, jepee kee menmehegj, efye}ejer (G.he.)~
60. eerceleer ef kejCe os Jeer pew ve Oe.he. eer vejsvo keg ceej pew ve, ef meefJe} }eFve, meer leehegj.he(G.)b ~
61. eerceleer meblees<e pewve Oe.he. eer heJeerCe kegceej pewve, yeejeyebkeer (G.he.)~
62. eer metjpece} heg $e eer ef Jeveer le kegceej pew ve, cees nuuee ieb pekeje het jCeje hetjCepee,pew ve ef Je}e, cegjeoeyeeo (G.he .)~
63. mJe. eer efMeKej evo pewve, efcyej keceerMeve Spesv, Mebkejiebpe, neheg[ (G.he.)~
64. eerceleer jepesMJejer pewve ceelesMJejer eer jekesMe pewve 31, efmeefJe} }eF&ve, meerleehegj~
65. eer jepekegceej pewve, cewmeme& jefJeolle hesceevo pewve yeejoeves Jee}s, Meeceiebpe, yejs}er~
66. eer ye}Jeerj pewve, eje-peevekeer SkemeWMeve efjHeeFvejer, ieeBOeeriebpe, MeenpeneBhegj~
67. eer hevvee}e} mes"er, [erceehegj (veeiee}Q[)~
68. eer Jeerjsvo kegceej pewve, F&oieen kee}esveer, Deeieje (G.he.)~
69. eer heesKehee} pewve, eje-veeJesuer cessue Fbef[ee, ceeveeEmen ies, De}erie{ (G.he.)~
70. eerceleer jeqMce pewve Oe.he. eer efJepee kegceej pewve, oefjeeiebpe, veF& efouueer~
71. eerceleer efJece}e osJeer Oe.he. eer heceeso kegceej pewve Fbpeer., MeenpeneBhegj (G.he.)~
72. mJe. eerceleer kew}eMeJeleer pewve Oe.he. eer kew}eMe evo pewve Fbpeer., leesheKeevee yeepeej, cesj"~
73. eerceleer DeCe kegceej veeboskej Oe.he. YeeT meensye veeboskej, ceg}gv[ (Jesm) cegcyeF&~
74. eer Yeeieevo ceveer<e kegceej "esef}ee, eje-efkejve SpeWmeer, heess. yegjnevehegj, (ce.he.)~
75. eer kew}eMeevo jepekegceej pewve jeJebkee, hees. efyemeJeeb (meerleehegj) G.he.~
76. eerceleer efJeeeJeleer pewve, jepeewjer iee[&ve, veF& efouueer~
77. eer Deevevo hekeeMe pewve (meewjce Jee}s) SJeb megheg$e eer ceove kegceej, heoerhe kegceej SJeb heJeerCe kegceej pewve,
Oece&hegje, ieeBOeerveiej, efouueer~
78. eerceleer DeCee pewve, Oe.he. heJeervo kegceej pewve, heerlecehegje, efouueer~
79. eerceleer heg<heeosJeer, Oe.he. censvo kegceej pewve, heg<heebpe}er SvkeuesJe, efouueer~

(24)

80. eer yeeyet}e} leesleejece pewve, YegmeeJe} (cene.)~


81. [e@. Deveghece pewve, megoecee veiej, Fboewj (ce.he.)~
82. eer efJevee kegceej pewve, pJew}me&, ojeryeeke}eb, efouueer~
83. mJe. eer Deevevo hekeeMe pewve Meeeqvleefhee, pecyeterhe-neqmleveehegj (cesj") G.he.~
84. eerceleer jepeg}yeeF& Oe.he. eer vesceerevo pewve }esne[s, hees. keeshejieeBJe (cene.)~
85. eer Oevvee}e} ieesOee, ceunejiebpe, Fboewj (ce.he.)~
86. eer megveer} kegceej ceveespe kegceej pewve, efPe}efce} kee}esveer, efouueer~
87. eerceleer DeeMee pewve Oe.he. eer jepesMe kegceej pewve yeDee meeiej (G.he.)~
88. eer heejmece} [tbiejce} peer heeveer hees. ces[leeefmeer, veeieewj (jepemLeeve)~
89. eer Deefve} kegceej pewve (ieg[ieebJe Jee}s) efheeoMe&veer efJenej, efouueer-92~
90. eerceleer ke=<Cee yeeF& vesceerveeLe pewve, heer. Jee}s, nwojeyeeo (DeevOe heosMe)~
91. eerceleer cebpet }lee pewve Oe.he. eer heYeele evo ieesOee, veee yeepeej, Depecesj (jepe.)~
92. eer heceeso kegceej pewve, heejme efhevme&, Meenoje-efouueer~
93. eer eeboce} Deefve} kegceej mejeJeieer, efkeMeveiebpe (efyenej)~
94. kegceejer Deefoleer megheg$eer eer Dehees}es peer pewve meewieeveer, Fboewj~
95. eerceleer cebpet}lee Oe.he. heYeeevo ieesOee-veee yeepeej, Depecesj~
96. eer meges kegceej Mewuesv kegceej pewve, [euveiebpe (PeejKeb[)~
97. eerceleer peleveosJeer ue#ceerebo pewve, esVeF& (leefceuevee[g)~
98. eerceleer meKeeF& pewve Oe.he. eer peerleceue pewve, ce[evee (keese) jepe.~
99. eer cees efnle pewve heg$e ceg kes Me pewve, peieVeeLe pew ve heneef [ee, helesnheg j (Mes KeeJeerjepe.~
)
100. eer vejsMe pewve yebmeue, ieg[ieeBJee (nefj.)~
101. eerceleer jleveyeeF& Oe.he. jepesv ekeeMe keesef"ee, keese (jepe.)~
102. eerceleer meblees<e pewve Oe.he. eer Depeerle kegceej pewve, efYeJee[er (jepe.)~
103. eerceleer esceuelee pewve Oe.he. eer megMeerue kegceej pewve, ceuee[ (cegcyeF&)~
104. eer jepesv kegceej heeewefueee, Fboewj (ce.e.)~
105. mJe. eer ceesnveueeue nsceebo ieebOeer, meleeje (cene.)~
106. eerceleer Deejleer pewve Oe.he. eer ekeeMeebo pewve MeerMes Jeeues, Fueeneyeeo (G.e.)

] ] 9] ]

(25)

YeieJeeve heee&veeLe pevcekeueeCeke le=leere meneeefyo ceneslmeJe meefceefle-2005


mebj#eke
Jeerjsv nsie[s, kevee&ke
pes.kes. pewve, efouueer (hetJe& meebmeo)
meent Fbot pewve, veF& efouueer
Sve.kes. mes"er, peehegj
efvece&ue kegceej peer mes"er, veF& efouueer
eoerhe keemeueerJeeue, Fboewj
DeMeeske ye[peelee, Fboewj
Deej.kes. pewve, cegcyeF&
[er.S. heeefue, peeefmebnhegj (cene.)
[e@. censv kegceej heeb[ee, cegcyeF&
DeMeeske heeveer, ceoveiebpe-efkeMeveie{
ieewjJe DeOe#e
Jeer. Oevebpee kegceej pewve, yeQieueesj
(hetJe& efJeejepe ceb$eer-Yeejle mejkeej)
DeOe#e
kece&eesieer ye. jJeerv kegceej pewve, nefmleveehegj
hejeceMe& DeOe#e
eeeee& vejsv ekeeMe pewve,efhejespeeyeeo
cegKe mebeespeke
kewueeMeebo pewve meje&he, ueKeveT
mJeeieleeOe#e
efjmeyeoeme pewve, JeejeCemeer
GheeOe#e
ceneJeerj emeeo pewve, mebbIeheefle, efouueer
keceueebo pewve, KeejeryeeJeueer, efouueer
Depee kegceej pewve, Deeje
[e@. MesKejebo pewve, Denceoeyeeo
ceneceb$eer
oerheke pewve, JeejeCemeer
kewueeMeebo pewve, kejesueyeeie, efouueer
Deefveue kegceej pewve, eerleefJenej, efouueer
[e@. Deveghece pewve, Fboewj
kees<eeOe#e
esceebo pewve, KeejeryeeJeueer, efouueer
Meemeve mebheke& ceb$eer
kewueeMeebo pewve eewOejer, meveeJeo

GodIeeve meceejesn ceb$eer


DeCe pewve, JeejeCemeer
eeej ceb$eer
ye. (keg.) mJeeefle pewve (mebIemLe)
efouueer
efpevesv emeeo pewve "skesoej
jepekegceej pewve, Jeerje efyeu[me&
melesv kegceej pewve, eerleefJenej
eerheeue pewve (ceesj Jeeues)
DeeMee pewve, ojeryeekeueeB
heJeve pewve Deevebo pewve
Sce.kes. pewve (cenemeefceefle)
keueerjece pewve, cee@[ue eGve
efJepesv pewve, YeesueeveeLe veiej
efJepee pewve, oefjeeiebpe
ees. erkeceebo pewve, veJeerve Meenoje
eerheeue pewve, Meeueerceej yeeie
Deevevo ekeeMe pewve, ieeBOeer veiej
Fbpeer iegCemeeiej pewve, ieebOeerveiej
megMeerue kegceej pewve, DeMeeske efJenej
nbmejepe pewve, efeeoMe&veer efJenej
cegkesMe kegceej pewve, yebieeueer ceekex
heefeceer GejeosMe
esceebo pewve (lesue Jeeues), cesj"
peJeenjueeue pewve, efmekevojeyeeo
jepesMe pewve, cegpehehejveiej
ceveespe kegceej pewve, cesj"
jekesMe kegceej pewve, cesj"
megveerue kegceej pewve meje&he, meoj cesj"
heb. Oevejepe pewve, Deceerveiejmejee
Deeieje ceC[ue (G.e.)
mJeheebo peer pewve ceeMe&vme, Deeieje
heb. efMeJeejCeueeue pewve, cewvehegjer
efMeKejebo pewve, Deeieje
megjsMeebo pewve yeejesefueee, Deeieje
censv kegceej jleefjee, kejnue
(26)

efyenej eosMe
kevnweeueeue mes"er, Deewjbieeyeeo
%eeveebo pewve, Deeje
keceue kegceej pewwve, Deeje
efejbpeerueeue keemeueerJeeue, hevee
hetJeea GejeosMe
[e. esceebo pewve, Fueeneyeeo
vescekegceej pewve, ieCesMehegj
eoerhe kegceej pewve, JeejeCemeer
peeefkeMeve pewve, JeejeCemeer
ebYeeve pewve, JeejeCemeer
mejespe kegceej pewve, len. helesnhegj
Fbpeer. Deej.kes. pewve, Fueeneyeeo
meeOevee pewve, Fueeneyeeo
[e@. megoMe&ve ueeue pewve, JeejeCemeer
efJepee kegceej pewve, keevehegj
eoerhe kegceej pewve, ueKeveT
efmeeLe& pewve, ueKeveT
PeejKeb[ eosMe
ceneJeerj emeeo mes"er, meefjee
megjsMeebo PeebPejer, Pegcejerleuewee
heb. yebieeue
jepekegceej mes"er, keuekeee
Yeeieebo heneef[ee, keuekeee
Deefpele heeveer, keuekeee
Deefpele kegceej pewve Depecesje, Oegefueeeve
hetJeeeue
ngkeceerebo heeb[ee, ieesneer
heVeeueeue mes"er, [erceehegj
iegpejele
meewYeeieceue keeefjee, Denceoeyeeo
DeesceekeeMe pewve, metjle
yeeyetueeue ieebOeer, leueeso Jeeues, metjle
efJeveeso n<e&, Denceoeyeeo
jepemLeeve
%eeveebo PeebPejer, peehegj
ceneJeerj efceC[e, Goehegj
ye. keceueeyeeF& peer, eer ceneJeerj peer
Geceebo efveKeea, keese

GoeYeeve pewve, Yejlehegj


efoueerhe pewve, peehegj
Meebleerueeue heejefueee, meuegcyej
ceneje^
[e. heVeeueeue heehe[erJeeue, hew"Ce
meer.Deej.heeefue, hegCes (cene.)
kemletjebo ye[peeles, Deewjbieeyeeo
[e@. Deej.Sue. hene[s
Yet<eCe keemeueerJeeue, eeboJe[
jepeeYeeT heeveer, veeefmeke
eceeso kegceej keemeueerJeeue, Deewjbieeyeeo
ye. efJeeguuelee peer Mene, meesueehegj
ceOeeosMe-yegbosueKeC[
[eueebo pewve, meeiej
megjsMe pewve ceejesje, efMeJehegjer
ceOeeosMe-ceeueJee
ceeefCekeebo heeveer, Fboewj
megceve pewve, Fboewj
ekeeMeebo pewve meje&he, meveeJeo
[e. osJesv kegceej Meen, Yeesheeue
DeebOeeosMe
yeeyetueeue hene[s, nwojeyeeo
eoerhe peeebo peer ueesne[s, nwojeyeeo
cegcyeF&
efMeKejebo heneef[ee, cegcyeF&
DejefJebo Deej. oesMeer, cegcyeF&
%eeveebo pewve efceb[e, cegcyeF&
mejoej ebotueeue Mene, cegcyeF&
Yejlekegceej keeuee, cegcyeF&
ue#ceer osJeer pewve, cegcyeF&
nefjeeCee
melesv pewve, peieeOejer
osJesv kegceej pewve, ieg[ieeBJee
leefceuevee[g
kebJejerueeue ye[peelee, ceeme
kevee&ke
megjsv nsie[s, yeWieueesj
(27)

eer Deefn$e heee&veeLe meneeefyo ceneslmeJe keee&keeefjCeer meefceefle-2007

(28)

efJe<eeevegeceefCekee
eLece KeC[-YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee
e.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.

efJe<ee
eer heee&veeLe cebieue hee"
Ghemeie&efJepeefe eerheee&veeLe efpevemlegefle:
Yepeve (Oejleer kee legcnW veceve nw.....)
YeieJeeve heee&veeLe Jebovee
eer heee& efpeve mlegefle
Yepeve (efpeveJejeW ceW efpeveJej nQ heejs.....)
keueeCe cebefoj mlees$e (heee&veeLe eqpeve mlees$e)
Yepeve (veece efleneje leejve neje)
eer heee&veeLe eeueermee
Yepeve (Deeee nw Deeee heee&veeLe kee ceneslmeJe)
YeieJeeve heee&veeLe oMeYeJe keer keeJekeLee
#ecee kes DeJeleej YeieJeeve heee&veeLe
eer meccesoefMeKej Jebovee
Yepeve (eYeg heee&veeLe kes megefcejve mes....)
Yepeve (euees JeejeCemeer euevee nw.....)
efJeIevenjCe YeieJeeve heee&veeLe
Yepeve (Deefn$e keer Oejleer....)
Yepeve (Yeejle kes pewveer Jeerjes....)
Yepeve (Meeele nw leerjLe cesje....)
eer 1008 YeieJeeve heee&veeLe eefj$e
meccesoefMeKej eWke Jevovee
Yepeve (yeej-yeej leesns MeerMe veJeeTB....)
leerLekej pevceYetefce Jebovee (cebieueelegefJeMeeflekee)
Ceceeskeej eeueermee
meccesoefMeKej eeueermee
keeuemehe& eesie efveJeejke efevleeceefCe
YeieJeeve eer heee&veeLe hetpee
YeieJeeve heee&veeLe pevceYetefce
JeejeCemeer leerLe& hetpee
eer heee& eYeg efveJee&Ce efoJeme
eer Deefn$e heee&veeLe hetpeve
Yepeve (Deefn$e peer leerjLe kee.....)

uesKeke
ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer
ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer
e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer
ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer
ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer

he=

heb. ueeueeb pewve jekesMe, iebpeyeemeewoe


Deeefe&kee evoveeceleer
ye.keg.DeemLee pewve (mebIemLe)
-ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer
-e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer
-e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer
ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer

1
2
4
5
6
7
8
27
28
29
30
41
45
49
50
51
55
56
56
57
61
62
63
64
66
68

-e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer

73

[e@. efJeceuee pewve efJeceue, efhejespeeyeeo


-DeeMegkeefJe keueeCe kegceej pewve MeefMe

77
78
82

Deeeee& eer kegcegoebo mJeeceer


keefJe ev pewve
-e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer
-e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer
ye. keg. Fvog pewve (mebIemLe)
-ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer
ye. keg. yeervee pewve (mebIemLe)
uesKeke-eer eoerhe kegceej pewve (yenjeFe) G.e.

(29)

31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.

keslegeneefj efveJeejke eer heee&veeLe efpevesv hetpee


meccesoefMeKej hetpeve efJeOeeve
eer heeeJeleer hetpee
leerLekej pevceYetefce ee$ee Yepeve
cees#emehleceer heJe& (ve=le veeefkee)
Yepeve (Deefn$e kes heee&veeLe kee..)
Deejefle eer heee&veeLe YeieJeeve keer
Deejefle eer heee&veeLe YeieJeeve keer
Yepeve (eer heee& mJeeceer peer eYegJej..)
Deefn$e heee&veeLe keer Deejleer
Deejefle eer meccesoefMeKej efme#es$e keer
eer heee&veeLe mlegefle
Yepeve (euees ceneslmeJe Deeee nw....)
Yepeve (eer heee&veeLe eYeg kee....)

e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer


ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer
e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer

e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer


e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer
eerceleer eerefle pewve, JeejeCemeer
e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer
-e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer
eoerhe kegceej pewve, yenjeFe

83
87
97
100
101
102
103
104
104
105
106
107
108
108

efleere Keb[-YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve


1. YeieJeeve heee&veeLe kes oMeYeJe
2. YeieJeeve heee&veeLe kee meefe$e peerJeve
(efnvoer-Debespeer Yee<ee ceW)
3. YeieJeeve heee&veeLe eMveesejer
4. YeieJeeve heee&veeLe kesJeue%eevekeueeCeke Yetefce
5. Yeejleere Jee*cee ceW heee&veeLe efJe<eeke meeefnle
6. Yeejke mekeuekeerefle& Deewj Gvekee heee&veeLeeefjleced
7. Deeeee& efpevemesve (efleere) Deewj Gvekee
heeee&Yegoe keeJe
8. HeCeeceC[ueceefC[le leerLekej heee&veeLe
9. pewve mlees$e Deewj YeieJeeve heee&veeLe
10. Jele&ceeve heefjes#e ceW YeieJeeve heee&veeLe keer
peerJeveheefle SJeb GheosMeeW keer eemebefiekelee
11. heee&JejCe-mebj#eCe Deewj leerLekej heee&veeLe
12. YeieJeeve heee&veeLe SJeb Gvekee DeefleMee
13. efevleeceefCe 1008 YeieJeeve heee&veeLe kes peerJeve
mes nceW keee efMe#ee enCe kejvee eeefnS?
14. YeieJeeve heee&veeLe oMeeJeleej veeke
15. YeieJeeve heee&veeLe
16. leerLekej heee&veeLe
17. lesF&meJeW leerLekej YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve
18. Yepeve (en Meeble efJe lesjer....)
19. Yepeve (efvepe Oeeve kejves....)

ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer


-e%eeeceCeer Deeefe&kee eer eboveeceleer ceeleepeer

1
26

-#eguueke eer ceesleermeeiej peer cenejepe


heb. efMeJeejveueeue pewve, cewvehegjer
[e@. peekegceej pewve, cegppehehejveiej
[e@. keceuesMekegceej pewve
efJeeeJeeemheefle [e@. eerjbpevemetefj osJe, hevee

38
59
61
79
84

[e@.efJeceuee pewve efJeceue, efhejespeeyeeo (G.e.)


[e@. kehetjebo pewve
[e@. keg. ceeueleer pewve-cewvehegjer

90
93
97

eeeee& efveneueebo pewve


eerceleer DeeMee pewve, efouueer
ye. keg. yeervee pewve (mebIemLe)

102
105
107

-heer"eOeerMe #eguueke eer ceesleermeeiej peer cenejepe


keg. Deefe&lee pewve, Fueeneyeeo
meew. megjsKee jepeieeQ[e heeefue, uesKeeveiej
ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer

109
151
155
158
159
160

(30)

le=leere Keb[YeieJeeve heee&veeLe hebekeueeCeke leerLe&#es$e SJeb DeefleMee #es$e


1. YeieJeeve heee&veeLe keer ieYe&, pevce SJeb
oer#eekeueeCeke Yetefce JeejeCemeer leerLe& kee heefjee
2 . YeieJeeve heee&veeLe keer kesJeue%eeve keueeCeke
Yetefce Deefn$e leerLe& kee heefjee
3 . YeieJeeve heee&veeLe keer eqveJee&CeYetefce
eer meccesoefMeKej efme#es$e kee heefjee
4 . eer efevleeceefCe heee&veeLe efoiecyej
pewve DeefleMee #es$e keevesj
5 . ebJeuesej heee&veeLe
6 . Devosej heee&veeLe
7 . veeieheCeer heee&veeLe
8 . cengJee (efJeIvenj heee&veeLe)
9 . DeefleMee #es$e kegC[ue (keefuekegC[ heee&veeLe)
10 .eer 1008 meneheCeer DeefleMee #es$e (yeerpeehegj)
11 .cekemeer heee&veeLe
12 .Devleefj#e heee&veeLe

e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer

e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer

8
14

peerJeve ekeeMe pewve


ye. keg. yeervee pewve (mebIemLe)
heer"eOeerMe #eguueke ceesleermeeiej peer cenejepe
Oeveheeue jleveueeue pewve, yeer[erJee[e
ye. keg. DeemLee pewve (mebIemLe)
ye. keg. meeefjkee pewve (mebIemLe)

28

29
31
33
35
38
39
heoce kegceej heeesoer, cekemeer
40
Yeejle kes efoiecyej pewve leerLe& hegmleke SJeb ceesnve 46
pewve, OejCeieeBJe eje esef<ele uesKe mes emlegle
13 .eer mebkenjCe iebOeJe&hegjer heee&veeLe leerLe&
megjsv kegceej pewve
60
14 .eer DeefleMee #es$e Jeeieesue heee&veeLe
nmeceg Keueeue Meebefleueeue mes" (ceb$eer), kegMeueie{ 62
15 .efieefj heee&veeLe
62
16 .eer DeefCevoe heee&veeLe efoiecyej pewve DeefleMee #es$e eYegueeue ceeveeJele (meefeJe), Goehegj
63
17 .eer heee&veeLe efoiecyej pewve DeefleMee #es$e Deent heJeve pewve iebieJeeue (mebeespeke)
64
18 .eer heee&veeLe efo. pewve DeefleMee #es$e hesefjee peer yeeueeb pewve (ceb$eer)
65
19 .kejiegJeeB DeefleMee #es$e
ye. keg. eefvkee pewve (mebIemLe)
66
20 .Pejer heee&veeLe
67
21 .lesj DeefleMee #es$e
ye. keg. mJeeefle pewve (mebIemLe)
68
22 .meeJejieeBJe DeefleMee #es$e
ceneJeerj cesnlee (ceb$eer)
71
23 .Deee DeefleMee #es$e
yeer.Deej.Yemces (ceb$eer)
72
24 .efpebletj DeefleMee #es$e ceW heee&veeLe keer DeodYegle eeflecee peerJeve ekeeMe pewve, pecyeterhe-nefmleveehegj
74
25 .Dejeue DeefleMee #es$e
$e+<eYeosMevee heef$ekee mes meeYeej
77
26 .eer efoiecyej pewve DeefleMee #es$e heveeiej
$e+<eYeosMevee heef$ekee mes meeYeej
78
27 .eer efJeIvenjCesej heee&veeLe efo.pewve
jepesMe hene[s, nwojeyeeo
79
DeefleMee #es$e kegueeejce
28 .evJee[ DeefleMee #es$e
ebekeeMe pewve (DeOe#e)
80
29 .eer heee&veeLe efoiecyej pewve DeefleMee #es$e, yenuevee Jeerjsv kegceej pewve, meueeJee
81
30 .yeeueeyessn
82
31 .ye[eieeBJe
ye. keg. Deuekee pewve (mebIemLe)
83
32 .YeieJeeve heee&veeLe DeefleMee #es$e
peebleerueeue veLeceue mes" (DeOe#e)
85
mebkenjCe heee&veeLe,kegMeueie{

(31)

33 .eer efoiecyej pewve DeefleMee #es$e heveeiebpe, jnueer ye. keg. eerefle pewve (mebIemLe)
34 .kevekeefiejer kes efJepeeer heee&veeLe
megjsMe pewve (DeeF&.S.Sme.), Yeesheeue
35 .meeefleMee eer mebkenj heee&veeLe YeieJeeve
[e@. meer.kes. heeveer
pewveefiejer, peJee[e
36 .eer 1008 YeieJeeve heee&veeLe efoiecyej pewve
cegkesMe pewve (men meefeJe)
DeefleMee #es$e hegCeesoe leerLe& neBmeer
37 . eer ef oiecyej pew ve Deef leMee #es $e heee& veeLe et ueef ieef j, peehegj censv kegceej pewve (JeJemLeeheke)
38 .kees"euee efmLele efebleeceefCe heee&veeLe
eerceleer ef$eMeuee keemeueerJeeue, Fvoewj
39 .eer heee&veeLe efoiecyej pewve cebefoj (hene[)
Debyejkej jeJe
Sueesje DeefleMee #es$e efpeuee-Deewjbieeyeeo
40 .DeemesieeBJe
41 .efoiecyej pewve DeefleMee #es$e-Ke[ewDee, efpeuee-Se [e@. keg.ceeueleer pewve, cewvehegjer
42 .efoiecyej pewve osJehegjer DeefleMee #es$e (osjesue-JeeIesuee)ye. ket. Fvot pewve (mebIemLe)
43 .ngBceee (ngbyegpe heeeJeleer) efo.pewve DeefleMee #es$e ye. ket. Fvot pewve (mebIemLe)
44 .eer heee&veeLe efo.pewve kece"eCe DeefleMee #es$e
ye. ket. Fvot pewve (mebIemLe)
45 .eer efoiecyej pewve DeefleMee #es$e mleJeefveOeer
ye. ket. Fvot pewve (mebIemLe)
46 .Ceceeskeej ceneceb$e meeOevee kesv, yener heee&veeLe ye. ket. meeefjkee pewve (mebIemLe)
DeefleMee #es$e
47 .eer heee&veeLe efoiecyej pewve DeefleMee #es$e, yejsuee ye. ket. eefvkee pewve (mebIemLe)
48 .eer heee&veeLe efoiecyej pewve DeefleMee #es$e, kewLetueer
49 .eer efoiecyej pewve heee&efieefj (ye[Jeeveer)
50 .eer heee&veeLe efoiecyej pewve DeefleMee #es$e, efhe[Jeeye. ket. Fvot pewve (mebIemLe)
51 .eer efevmegje heee&veeLe efoiecyej pewve DeefleMee #es$e ye. ket. Fvot pewve (mebIemLe)
52 .eer osyeejer heee&veeLe efoiecyej pewve DeefleMee #es$e ye. ket. meeefjkee pewve (mebIemLe)
53 .eer efoiecyej pewve DeefleMee ecelkeejer #es$e
es[er-helesnhegj
54 .LetJeewve peer kes DeefleMeekeejer YeieJeeve heee&veeLe Deeefe&kee eer DeYeeceleer ceeleepeer
55 .eer veeFeekegj heee&veeLe efoiecyej pewve
hetueebo evkeeble pewve
DeefleMee #es$e
56 .eer heee&veeLe efoiecyej pewve DeefleMee #es$e, YeeQjemee ye. ket. Fvot pewve (mebIemLe)
57 .OeejeefMeJe keer iegheeDeeW ceW heee&veeLe keer eefleceeSB kece&eesieer ye.jJeerv kegceej pewve
58 .efhemevenejer ceef{ee kes DeefleMeekeejer heee&veeLe cebefoj ye. keg. mJeeefle pewve (mebIemLe)
59 .efyepeewefueee kes heee&veeLe
peerJeve ekeeMe pewve
60 .jsMevoerefieefj (vewveeefieefj) efme#es$e
(Yeejle kes efoiecyej pewve leerLe& hegmleke
SJeb megjsMe pewve, Yeesheeue eje
esef<ele uesKe kes DeeOeej hej emlegle)
61 .eerveiej ceW heee&veeLe kee DeefleMee
ye. keg. yeervee pewve (mebIemLe)
62 .keke ceW heee&veeLe keer eeeerve eefleceeeSB
ye. keg. Fvot pewve (mebIemLe)
63 .Kepegjenes kee megvoj heee&veeLe efpeveeuee
ye. ket. Fvot pewve (mebIemLe)
64 . iJeeef ueej ceW nw heee&veeLe keer meyemes ye[er heeemeve eef leceee%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer

(32)

87
88
89
92
93
95
96
98
99
100
101
101
102
102
103
103
103
104
104
105
105
106
108
108
109
114
116
118

125
126
128
129

65 .esCeefieefj kes heee&veeLe cebefoj


peerJeve ekeeMe pewve, pecyeterhe-nefmleveehegj
66 .metjle kee efevleeceefCe heee&veeLe cebefoj
heer"eOeerMe #egguueke eer ceesleermeeiej peer cenejepe
67 .Debkeuesej keer DeefleMee mecheVe heee&veeLe eeflecee ye. keg. DeemLee pewve (mebIemLe)
68 .ceg eeef ieef j (ceW {eefieefj) kes Deef leMeeeer heee& veeLe efpeveeuee De
eefe&kee eer DeYeeceleer ceeleepeer
69 .heejmeveeLe kee efkeuee
ye. keg. mJeeefle pewve (mebIemLe)
70 .eer 1008 heee&veeLe efoiecyej pewve
ye. keg. Fvot pewve (mebIemLe)
mJeCe& cebefoj, iJeeefueej
71 .eer YeieJeeve heee&veeLe efoiecyej pewve ceb efoj, efkewleveiejye. ket. cebbpet pewve (mebIemLe)
72 .iegueeyeJee[er cegcyeF& kee DeefleMeekeejer
heee&veeLe efo. pewve cebefoj
eerceleer ue#ceer pewve, cegcyeF&
73 .YeesieeBJe kee DeefleMeehetCe& heee&veeLe efpeveeuee
ceveespe kegceej pewve, YeesieeBJe
75. keeuemehe&eesie efveJeejke YeieJeeve heee&veeLe,
mebpee pewve keevehegj Jeeues
pecyeterhe-nefmleveehegj leerLe&#es$e
76. Jej kes keslegeneefj efveJeejke YeieJeeve heee&veeLe
77 .Yeejle kes efoiecyej pewve leerLe& #es$e-Ske ef ceW

136
139
141
143
146
148
149
150
151
152
153
154

elegLe& KeC[-ele efJeefOe meben


1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.

jefJeele keer efJeefOe SJeb keLee


megKeefevleeceefCe ele kee mJehe
eglemkebOe ele
cesIeceeuee Deewj <ees[MekeejCe eleeW keer efJeefOe
efpevecegKeeJeueeskeve ele keer efJeefOe
oMeue#eCe ele keer efJeefOe
Devevle eewoMe ele efJeefOe
megiebOeoMeceer ele
jlve$ee ele efJeefOe
cegkegmehleceer ele Deewj efveoex<emehleceer eleeW kee mJehe
eer DeekeeMehebeceer ele keLee
mehlehejcemLeeve ele efJeefOe
cebieue $eeesoMeer (Oevelesjme) ele SJeb SJeb keLee
Je=nlheue ele efJeefOe
eeJeeue ele efJeefOe
eoMekeuhe ele (cegef lebogue ele)
veboerej hebefe ele efJeefOe
ces hebefe ele efJeefOe
efpeveiegCemebheefe ele efJeefOe SJeb keLee
jesefnCeer ele efJeefOe SJeb keLee
eeefj$eMegef ele efJeefOe
kece&onve ele efJeefOe

(33)

1
3
4
5
9
10
14
17
18
21
24
25
27
28
29
31
33
34
35
39
42
92

23. Ceceeskeej ele efJeefOe


24. eeJeke $esheveefeee ele efJeefOe
25. eer efpevemeneveece ele efJeefOe (ueIeg)
26. eer efpevemeneveece eleefJeefOe (Je=nled)
27. %eeve heeermeer ele efJeefOe
28. egle%eeve ele
29. eeQme" $e+ef ele efJeefOe
30. Hebehejceser ele efJeefOe
31. Deefjnble hejceser ele efJeefOe
32. efmehejceser ele efJeefOe
33. Deeeee& hejceser ele efJeefOe
34. GheeOeee hejceser ele efJeefOe
35. meeOeg hejceser ele efJeefOe
36. mecekelJe heeermeer ele efJeefOe
37. leerLekej hebekeueeCeke eqleefLe ele efJeefOe
38. veJejeef$e ele
39. veJeosJelee ele (heeLe&Jeuuejer ele)
40 .kece&efvepe&je ele efJeefOe SJeb keLee
41 .veJeen Meebefleele
42 .leJeeLe&met$e ele efJeefOe
43 .meJe&oes<eeeeefMee ele efJeefOe
44 .leerme eewyeermeer ele efJeefOe
45 .leerve eewyeermeer ele efJeefOe
46 .eqJeeceeve yeerme leerLekej ele efJeefOe
47 .keueeCe cebefoj ele efJeefOe
48 .meccesoefMeKej eleefJeefOe
49 .efJe<eehenej eleefJeefOe
50 .Yeeecej ele efJeefOe
51 .egleheeceer ele (egleeJeleej ele)
52. eer De#eele=leeree ele keLee
53 .keeuemehe&eesie efveJeejke eer heee&veeLe ele
54 .$ewueeskee efpeveeuee ele
55 .ceveeskeecevee efmeef ceneJeerj ele SJeb ceb$e
56 .leerLekej hebekeueeCeke leerLe& ele efJeefOe
57 .pecyeterhe ele efJeefOe
58 .eewyeerme leerLekej ieCeOej ele
59. DeeF&me cetueiegCe ele
60 .eeefj$eueefyOeele

98
98
102
102
113
115
118
120
124
126
126
128
129
130
131
135
137
138
141
141
142
144
155
157
158
159
161
162
164
165
168
172
176
180
182
185
187
188

(34)

61 .lesjnerhe efpeveeuee ele (ceOeueeske efpeveeuee ele)


62 .ieCeOejJeuee ele efJeefOe
63. <edKeC[eiece ele efJeefOe
64 .hegCeeeJe ele efJeefOe
65 .meceJemejCe ele efJeefOe (ueIeg)
66. meceJemejCe ele efJeefOe (Je=nled)
67. eer mebhele-MegeJeej ele efJeefOe SJeb keLee
68 .keJeueeeveeCe ele efJeefOe SJeb hetpee
69. veJeosJelee hetpee
70. hebehejceser hetpee
71 .Den&vle hejceser hetpee
72 .efme hejceser hetpee
73 .Deeeee& hejceser hetpee
74 .eer GheeOeee hejceser hetpee
75 .meJe&meeOeg hejceser hetpee
76 .mehlehejcemLeeve hetpee
77 .efJeceueveeLe efpevehetpee (cebieue $eeesoMeer hetpee)
78 .efpeveiegCe mebheefe hetpee
79 .jesefnCeer ele hetpee (Jeemeghetpe efpevehetpee)
80 .eeefj$eMegefele hetpee
81 .eer kece&onve ele hetpee
82 .efpevemeneveece hetpee
83 .jlve$ee hetpee (mecekelJe heeermeer ele SJeb hetpee)
84 .leerLekej hebekeueeCeke hetpee (hebekeueeCeke hetpee)
85 .veJeen Meebefle hetpee
86 .leerme eewyeermeer hetpee
87 .yeerme leerLekej hetpee
88 .$ewueeskee efpeveeuee hetpee
89 .meceJemejCe hetpee
90 .leerLekej hebekeueeCeke leerLe& hetpee
91 .pecyeterhe hetpee
92 .lesjnerhe efpeveeuee hetpee (ceOeueeske efpeveeuee hetpee)
93 .ieCeOejJeuee hetpee
94 .<edKeC[eiece hetpee
95 .hegCeeeJe hetpee
96 .eeQme" $e+ef hetpee
97 .meeOeg hejceser hetpee (DeeFme cetueiegCe ele hetpee)
98 .vevoerej erhe hetpee

(35)

193
208
209
215
218
219
224
229
232
234
236
238
240
242
244
246
248
251
253
255
257
259
262
265
267
269
271
273
275
278
283
285
287
290
293
296
299
301

hebece KeC[-pewveOece& efJeJeseve


1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.

pewveOece& SJeb YeieJeeve $e+<eYeosJe


Debeflece leerLekej YeieJeeve ceneJeerj

-ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer


-ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer

1
10

Cyclic arrangement of The Universe

-Ganini Gyanmati Mataji

14

meceioMe&ve keer ceefncee


-ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer
hebecekeeue ceW cegefveeeW kee DeefmlelJe
-ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer
ebLeeW kes DeOeeve-DeOeeheve kee ece
-ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer
yeermeJeeR meoer kes eLeceeeee& eeefj$eeeJeleea Deeeee& -ieefCeveerecegKe %eeveceleer ceeleepeer
eer Meebeflemeeiej peer cenejepe kee peerJeve heefjee
eLece heeeee& eer Jeer jmeeiej peer cenejepe kee heef jee -e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer
je^ieewjJe hejce hetpe ieefCeveerecegKe
-e%eeeceCeer Deeefe&kee eer eboveeceleer ceeleepeer
eer %eeveceleer ceeleepeer kee heefjee
pecyeterhe leerLe& oMe&ve
-kece&eesieer ye.jJeerv kegceej pewve
hee$ekesmejer mlees$e (eer efJeeevebefo mJeeefce-efJejefele)
eer heee&veeLe mlees$e (mebmke=le)
-ieefCeveerecegKe %eeveceleer ceeleepeer
Prayer of Tirthankaras' Birthplaces
-Aryika Chandnamati
Barah Bhavna (Twelve Anuprekshas)
-Aryika Chandnamati

] ] 9] ]

(36)

33
47
64
77
89
101
106
112
118
119
120

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

] eer heeMJe&veeLe cebieue hee"


-ieefCeveer %eeveceleer
9
cebieueb YeieJeeVen&ved,
]
cebieueb Je=<eYesej:~
mleg
9 cebieueb heee&veeLees$eees
eEJeMees efpevesej:~~1~~
]
pevceYetceieueb kegee&led
]
JeejeCemeer megjwveg&lee~
9
9 efheleeemesvejepeeefhe
Jeecee ceelee e cebieueced~~2~~ ]
]
cebieueb yeeueeesieerMe:,
9
kece"sveeshemeie&efpeled~
9
cebieueb kesJeue%eeve]
]
ceefn$eb e cebieueced~~3~~
9
9 eer mJeebYetieCeeOeercebMieuebees, kegee&led meoe~
]
Deeefe&kee cebieueb kegee&led,
ieefCeveer eer megueesevee~~4~~
9
ketb megJeCe&YeeKeb,
]
meccesoeef: megcebieueb~
cebieueb hebekeueeCeb
9
%eevecelew e Je: efeew~~5~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(1)

(2)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

G
Ghemeie&efJepeefe eerheee&veeLe efpevemlegefle:
}sefKekee ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer
-Ghepeeeflebo:hejer<enwJee&leke=lewmleoemeew,
keueeCekeuhegcemeejYetleb,
cenecevee OeerjieYeerjheee&:~
efebleeceefCeb efebefleleoeveo#eced~
Dekecheefee: kevekeeeuees Jew,
eerheee&veeLeme megheeoheeb,
leb heee&veeLeb ef$eefJeOeb eJebos~~5~~
veceeefce Yekelee hejee cegoe e~~1~~
pees keueeCe keuhele meej-Yetle efebleeceefCe efebefleleoe~ Jeeeg Yeebkej GhemeieeX mes, cenecevee heejme eYeg Oeerj~
eerheejme eYeg heeokeceue kees, YeefeYeeJe mes vecetB cegoe~~ Deeefuelecevee ces mece heejme, $eeefJeefOe Jebotb ceneieYeerj~~
hegCeeYeeJeeod efJeeueemeveee,
Oeeves efmLelees ees yeefnjblejbieb,
eele: heCeerveefkele: meYeee&:~
lekelJeesheefOeb le$e leoe efpeveme~
heCeelehe$ewhemeie&keeues,
ceeleecen: meeled kece"emegjesmeew,
YeeEe JeOeeled eme veceesmleg lemcew~~6~~
DeYetled kegosJe: kegleheesefYejsJe~~2~~
Debleye&efn: heefjen lepekej, Oeeve ueerve peye Ke[s eYees!~ hegCeesoe mes heCeheefle Deemeve, kebhee heeeJeefle kes meeLe~
kece"emegj ketlehe mes cejkej, leye ceeleecen ngDee eYees!~~ Deekej heCe kee $e efkeee eYeg, efMej hej Jebotb heejmeveeLe~~
b efJeceeveb heefLe ieleesne!
OeevemLeheee eefJeueeskeedJee~
Me$egb e celJee ke=leYeercehees,
Oeejeeheelew: me ekeej Je=efb~~3~~
heLe ceW peelee kee efJeceeve, ne! OeevemLe heee& kees ueKe~
egefOele Me$eg efieve Yeercehe Oej, cetmeueOeej Je=ef kees kej~~

eer heee&veeLe: mJehejelceefJe%e:,


esCeeR efele: mJeelcepeMegkeueeesiew:~
IeeleerefvenlJee peieoskemete&:,
kewJeueceehveesled lecenb mleJeerefce~~7~~
mJehejYesoefJeled heejme mJeelcepe, OeeveMegkeue esCeer hej e{~
Ieele Ieeefleee kesJeue heeees, ef$eYegJevemete& vecetB Megefe kej~~

ekeeefmle efJeegled oMeefo#eg efhebiee,


Jeelee cenodOJeebleceeb e keeueb~
IeveeIeveesiepe&efle IeesjjeJew:,
eeb[Jeelew: heefjcetueeved tved~~4~~
efJeegle ecekes oMe efoMe ceW, DeebOeer DeBefOeeejer keeue meceeve~
iejpes cesIe Yeebkej Jeeet, Je=#e GKee[s Mewue meceeve~~

ceeefCekeeieelceefCejlveieYe&:,
Jew[te&cegeeceefCenerjkeeew:~
Meee%eee Je=emeYeeb efpeveme,
DeekeeMeceOes Jeleveesod OevesMe:~~8~~
ceeefCekejlve ielceefCe cegee, nerjkeceefCe Jew[teeX mes~
Fve%ee mes Oeveheefle jefeees, meceJeMejCe ieieveebieCe ceW~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

mlebYeebleceeveeefoefJeMeeuekeeee:,
mejebefme heg<heme megJeeefkee meg:~
eekeejlegbieeeemeeueMeesYee:,
Jeeheeoe: mJepeuee: megjcee:~~9~~
DeefleTBes ceevemlebYeeW mes, heg<heJeeefkee mejJej mes~
hejkeess meeue$ee MeesYeW, Jeeheer jce mJe peue mes~~

ogbogefYe yepeleer ef$eYegJeve peve kees, metefele kejleer leJe peekeej~


keuhele mes heg<heJe=ef, iebOeesoke Je<ee& nes megKekeej~~
DeMeeskeJe=#ees peveMeeskenejer,
efJeeesiejesieeefle&efJeveeMekeejer~
megJeerpeceeveeecejerneMe,
YeebleerJe les efvePe&jJeeefjOeeje:~~15~~
leDeMeeske peve Meeskenjs, jesieeefle& efJeeesie efJeveeMe kejW~
eeQme" ecej {gjs efvePe&jpeue-mece eYeg hej nce GvnW veceW~~

ef#ehebefle Oetheme Ies<eg osJee:,


meewiebOeOetheb megjefYe: mecebleeled~
megleesjCeeee OJepehebeee,
YeeMeekeebefle: eYegosnoerhlee,
ceetjnbmeeefokeefevnegee:~~10~~
efJe[byeelkeesefjefJeeYeemeew~
OetheIeeW ceW megjieCe Kesles, Oethe megiebefOele eGefoMe ceW~ meJee&Le&Yee<eeceeefoJeJeeked les,
leesjCe OJepehebeer yeng MeesYeW, nbme ceetj efevn egle nQ~~
ef$ekeeueceeefJeYe&Jeefle mlegJes lJeeb~~16~~
Yeeceb[ues mehleYeJeeved megYeJee:,
eYegleveg keebefle mes Yeeceb[ue, efohes keesef jefJe MeefMe ueppeW~
Jeeheerpeuesefhe eefJeueeskeebefle~
meye Yee<eecee efoJeOJeefve leJe, ef$emecee eies vece@Bt legcnW~~
meJee&: megmebheledefveefOeeesefhe efJees,
osJee ceveg<ee: heMeg-heef#eJe=bob,
jlveeefve meJee&efCe yeYege le$e~~11~~
eerheee&ceevece efceLee meJex~
osKeW mehleYeJeeW kees YeefJepeve, Yeeceb[ue Jeeheer peue ceW~ efJejesOeYeeJeb heefjle efveleb,
veJeefveefOe eewonjlve meYeer, mebheefe JeneB yengefJeOe MeesYeW~~
eflebefle eerlee MegYeYeeJeveele:~~17~~
ejs<eg osJee: efkeuej#ekee: meg:,
meodefceodefYe: men jpeceevee:~
ceOes ef$emeeueme efn iebOekegdeeb,
efmebnemevemeesheefj osJeosJe:~~12~~
j#ekeosJe Ke[s ejeW hej, meceier kes efee nQ~
leervemeeue kes ceOe iebOekegef, efmebnemeve hej eYeg MeesYeW~~

osJe Demegj vej heMeg he#eerieCe, efceue heejme kee kej Jebove~
JewjYeeJe kees es[ hejmhej, hejceeerefle OeejW meye peve~~

efoMeesceuee: mJemejebefme Yeebefle,


<e[leg&peeleemlejJees ueleeee:~
MeeueeefomemeeveYeJeved mJelee,
peerJeme efnbmee ve leoe keoeefeled~~18~~
efJejepeles jlveceefCeejesefe:,
efvece&ue efoMe meye mJe mejesJej, Meeueer Deeefoke Kesle heueW~
kebpeemeves ee elegjbiegueemhe=ked~
eeCeer efnbmee keYeer ve nesleer, <ed $e+leg kes heue hetue efKeueW~~
$e$eeb ebefveYeb eJeefe,
kesMee: veKee: Jegefceieg: eYeesve&,
$ewueeskeeveeLeese efceefle mlegJes lebb~~13~~
efiveefve&ces<es elegjemelee e~
jlveceCeercee keceueemeve hej, elegjbiegue Thej jepeW~
levege les ohe&CeJeled ekeeefmle,
leerve$e ef$eYegJeveheefle meteke, Gve eYeg kees nce efvele Jebos~~
Jebos leceslesefleMeeee eme~~19~~
veKe De kesMe ye{s veefnb eYeg kes, ie efcekeej jefnle MeesYeW~
osJee JeOegogogefYeveeocegew:,
efoKeW elegceg&Ke leveg ohe&CeJeled, Fve DeefleMee egle kees Jebos~~
$ewueeskeepeblegb eefle meteebleb~
peeejJeb keuhelejese Je=efb,
mesve vejsvee leLee heCeerve:,
iebOeesokewe eCeceecenb leb~~14~~
velJee efpevesvb ieefCeveb e Yekelee~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(3)

(4)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


le$e efmLelee Oece&megOeeb efheyeble:,
mebleefhe&leemleevegheefoMe heee&:~~20~~
Fv vejsv heCeerv vecevekej, eYeg kees ieCeOej kees Yepekej~
yew"s meYee ceW Oece&efheheemeg, eYeg GheosMe efoee megKekej~~
efJenejkeeues MegYeceeieeceer,
eerOece&eeb efJeyeYeew efJeYeesmles~
megnscehees<eg efJeYege heeoew,
Oe=lJeebleefj#es Jenjled mlegJes leb~~21~~
eYeg efyenej ceW Deeies euelee, Oece&ee jepes megKekej~
keveke keceue hej eYeg heie Oejles, ieieve ieceve kejles cevenj~~
veeshemeiex jefJekesJeueeslLes,
peeleb lJeefn#es$eefceob megleerLe~
#es$eb heefJe$eb peieefle eefmeb,
Yekelee meoe YeJepevee: mlegJebefle~~22~~
otj ngDee Ghemeie& legjle, kewJeue%eeve jefJe Gefole ngDee~
leerLe& heefJe$e Deefn$eb YeefJepeve, mebmlegle peie efme ngDee~~

eLece KeC[

eerheee&veeLeee veceesmleg legYeb~


og:Keeefle&veeMeee veceesmleg legYeb~~
DeYeerefhmeleeLee&e veceesmleg legYeb~
$ewueeskeeveeLeee veceesmleg legYeb~~~23~~
veceesmleg heejmeveeLe! legcnW, og:Keeefle& efJeveeefMe veceesmleg legcnW~
veceesmleg F&efhmele nsleg legcnW, ns ef$eYegJeveveeLe! veceesmleg legcnW~~
-Meeot&ueefJeeeref[le vo-

ees ueeskeebleYet&leJemlegmekeueb ve#e$eJeled ueeskeles~


ees efpelJee eghemeie&keb efpeve Fefle eKee kecee&Ceefhe~~
Jeeceevebove S<e SJe YeieJeeved ueeskewkekeuhegce:~
Yeteeled ces lJejceemesveve=hepe: eer %eevecelew efeew~~24~~
pees meye ef$eYegJeve keer Jemlet kees, Fke ve#e$e meMe osKeW~
pees Ghemeie& kece&Me$eg kees, peerlee efpeve Fme efJeefOe mes nQ~~
Deemesve megle Jeeceevebove, Jes ueeskewkekeuhele nQ~
Gve heejme eYeg kes hemeeo mes, %eeveceleer eer cece nesJes~~

Yepeve
Oejleer kee legcnW veceve nw, DeekeeMe kee legcnW veceve nw~
leerve ueeske kes meew FveW ves, efkeee legcnW Jebove nw~~
meew-meew yeej veceve nw-2
heee&veeLe eYeg kes ejCeeW ceW, meew-meew yeej veceve nw~~ske.~~
leerve leerLe& ceeves nQ efpevekes, hebekeueeCe mes heeJeve,
JeejeCeefme, Deefn$e Deewj meccesoefMeKej ceveYeeJeve~
Fvekes oMe&ve mes YeeeW kes, heeJeve nesles ceve nQ,
meew-meew yeej veceve nw, heee&veeLe eYeg..........~~1~~
Jele&ceeve ceW heee&veeLe kee, DeefleMee Ketye yeKeevee,
Debleefj#e, efMejhegj, ebJeuesej, cekemeer, Deef[voe peevee~
DeefleMeeeer keevesj ceW peekej, kejes eYet oMe&ve nw,
meew-meew yeej veceve nw, heee&veeLe eYeg.......~~2~~
kevee&ke kes yeerpeehegj ceW, meneheCee heejme nQ,
pecyeterhe nefmleveehegj ceW, efevleeceefCe heejme nQ~
Yeejle kes Deveske veiejeW ceW, heejme eYeg cebefoj nQ,
meew-meew yeej veceve nw, heee&veeLe eYeg.........~~3~~
ieefCeveer %eeveceleer ceelee, kenleer nQ meye YeeeW kees,
heejme eYeg kes DeefleMee mes, heefjefele kejJeeDees meye kees~
meYeer evoveeceleer eYet kee, GlmeJe kejes meheue nw,
meew-meew yeej veceve nw, heee&veeLe eYeg.........~~4~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

YeieJeeve heee&veeLe Jebovee


}sefKekee ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer
-MebYeg boYeJemebke nlee& heee&veeLe! efJeIveeW kes mebnejke legce nes~
ns cenecevee ns #eceeMeerue! cegPeceW Yeer hetCe& #ecee Yej oes~~
eeefhe ceQves efMeJe heLe heeee, hej en efJeIveeW mes Yeje ngDee~
Fve efJeIveeW kees Deye otj kejes, meye efmeef uentB efveefJe&Iveleee~~1~~
JeejeCeefme veiejer Oeve ngF&, Oeve Oeve ngS meye vej veejer~
ns Deemesve1vebove! legce mes, Jeecee2 ceeB Yeer cebieuekeejer~~
JewmeeKe Jeoer Jen otpe Yeueer, ceelee Gj Deehe heOeejs Les~
eer Deeefo osefJeeeW ves Deekej, ceelee mes eMve efJeeejs Les~~2~~
MegYe heew<e Jeoer ieejme efleefLe Leer, peye DeeS eYeg mee#eeled eneB~
efce$eeW mebie Jeve ceW Ietce jns, Deefnegie3 kees oervee ceb$e cene~~
leye veeieegieue OejCesv leLee, heeeJeefle neskej Yee yeves~
MegYe heew<e Jeoer ieejme kes efove, eYeg oer#ee ues cegefve es yeves~~3~~
lel#eCe cevehee&e%eeveer nes, meye $e+er mes heefjhetCe& ngS~
Fke mecee meIeve Jeve kes Yeerlej, eYeg efveeue Oeevee{ ngS~~
kece"emegj ves Ghemeie& efkeee, Deiveer pJeeuee kees Gieue-Gieue~
helLej heWkes cetmeueOeeje, Je<ee&eer DeeBOeer Gue-Gue~~4~~
efve<keejCe ner kece"emegj ves, oMe YeJe leke Jewj efvekeeuee Lee~
eYeg kees ogKe os oskej Gmeves, Kego kees ogie&efle ceW [euee Lee~~
eYeg cenemeefn<Cet #eceeefmebOeg, YeJe-YeJe mess menles Deees nQ~
leve mes cecelee kees es[ efoee, veefnb efkebefeled Yeer Ieyejees nQ~~5~~
Gme ner #eCe OejCeerheefle heeeJeleer, Dee kejkes yeng Yeefe efkeee~~
eYeg kees cemleke hej OeejCekej, Thej mes heCe kee $e efkeee~
eYeg #eheke esefCe ceW e{ kejkes, ceesnveer kece& kee veeMe efkeee~
mechetCe& Ieeefleee kees efJeveeMe,kewJeueeer kees JejCe efkeee~~6~~
he=LJeer mes yeerme npeej neLe, Thej hengBes Den&vle yeves~
FveW kes Deemeve keebhe G"s, eYeg meceJemejCe ieieveebieCe ceW~~
Jeefo ew$e elegLeea4 efleefLe Gece, peye eYeg ceW %eeve ekeeMe ngDee~
Gme mLeue kee Gme ner #eCe mes, Deefn$e leerLe& en veece ngDee~~7~~
veJe neLe osn meew Je<e& Deeeg, cejkeleceefCe mece DeeYeeOeejer~
Deefn efevn meefnle Jes heee&eYees! cegPekees neW efvele cebieuekeejer~~
eeJeCe megefo mehleefce efleefLe kes efove, efmeerkeeblee mes eerefle ueieer~
ceQ vecetB legcnW heue-heue #eCe-#eCe, cesjer nes kesJeue%eeveceleer~~8~~
1. Dehejveece efJeemesve~ 2. Dehejveece yeeeer~ 3. mehe&-meefhe&Ceer~ 4. GejhegjeCe ceW elego&Meer nw~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(5)

(6)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

eer heee& efpeve mlegefle


(he=LJeer bo)
megjemegj - KeiesvJebe - ejCeeypeegiceb eYegb~
ceneceefnce - ceesnceuue - iepejepe - keb"erjJeb~~
ceneceefnce - jeieYetefcen - cetueceglheeveb~
mleJeerefce kece"eshemeie&peefe-heee&veeLeb efpeveb~~1~~
osJe Demegj efJeeeOej Jeefvole, ejCe mejesn heee& eYees~
cene eYeeJeer ceesnceuue, nmleer kes efueS efmebn mece nes~~
ceefnceeMeeueer jeie Je=#e kees, pe[ mes keervee Gvcetueve~
kece"eshemeie&peefe heejme kee, keB mebmleJeve Megefekej ceve~~1~~

}sefKekee ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer

YeJebleceefOeiece veeLe! veefn keesefhe ceesnb epesled~


efJeMeeskeceghemee veeLe! efkeceg keesefhe Meeskeb Yepesled~~
efJejeiecegheueYe veeLe! veefn jeieYeeJees YeJesled~
efJelevceghehee veeLe! megYeJes-olebeueglee~~5~~
veeLe! Deehekees heekej veefnb, keesF& ceesner neslee peie ceW~
veeLe! Meeske mes jefnle legcnW ueKe, veefnb peve Meeske kejs ceve ceW~~
jeie jefnle hee veeLe! legcnW, veefnb jeieYeeJe Oeejs keesF&~
lebe jefnle veeLe! kees hee, lebe efvee Keesles meye ner~~5~~
DeheehecegheueYe Yees efpeve! YeJes-oheehees peve:~
Denbke=efleefOeee efpevesv! cecekeejyegee YegefJe~
efJekeeshecegheueYe veeLe! efkeceg keesefhe keesheb Yepesled~~
ceee mJehejYesoyeesOe-cegiOeelcevee ns eYees!
Deoes<ecegheueYe Yees! mekeueoes<e-Metveespeve:~
Ghesef#elepeveb cenekegkeJe=efekeb efvebokeb~
Delees efn YeieJebmlJecesJe mekeuew: efele: meJe&oe~~6~~
DeJewefce mJepeveb nne! veefn efJeJeskeuesMees ceefe~~2~~
Denbkeej cecekeej yegef kees, hejJemlet ceW kej YeieJeved~ heeheMetve ns eYees! legcnW hee, heehe jefnle nesles meye peve~
mJehej Yeso efJe%eeve Metve ceQ, yeefnjelcee cetjKe nes efpeve~~ keeshe Metve ns veeLe! legcnW ueKe, veefnb eesOeer neW peie ceW peve~~
cene kegke Je=efekeOeejer, efveboke efJehejerle Ghesef#ele kees~ oes<eMetve eYeg kees heekej meye, oes<e jefnle nes peeles nQ~
ceesn YeeJe mes Dehevee mecePee, ne! efOeked veefnb efJeJeske cegPekees ~~2~~ ns YeieJeved! DeleSJe meoe meye, peve leye Deeee uesles nQ~~6~~
mJeoes<ejpemeeb #eeee MegefeMeebleYeeJeb efele:~
ogjbleIeveceesn - kegbefYeceo - efmebnheeeex peeer~
DevebleYeJe - mebieleeefJeOe - kece&Je=#eebleke:~~
cegveerv ieCemesefJeleefeYegJevewkemeteex ceneved~~
mJeceesnefJepeeer efpelesefvecevee ceos<ee&efJeefpeled~
ke"esjkece"eefjCee YeJeYeJes ke=leb mebkeb~
ceceeefhe efpeveheee&veeLe! keg ceesnveeMeb lJejb~~7~~
ceneCe&Jeceve:! #eceeOej! efJeYees! lJeeemeele~~3~~
heehehe Ieveceesn nefmleceo, veeMe kejve kees efmebnpeeer~ efvepe kes oes<e veeMe kejves kees, efvece&ue Meeble YeeJe Oejkej~
ns heejme! megj cegefveieCemesefJele! ef$eYegJeve kes Fke mete& legcneR~~ YeJe Deveble kes Dekece& le, kees efvecet&ue efkeee eYegJej~~
etj kece" Me$et ves legcekees, oMe YeJe leke yeng ke efoes~ ceesn s<e efJepeeer Fefve ceve-efJepeeer F&<ee& ceevepeeer~
#eceeMeerue! ns cenemecegceve:! eYeg legceves meYeer mens~~3~~ ns eYeg heee&veeLe! cesje Yeer, ceesn veeMe Pe kejes mener~~7~~
hegefee-ceefMeefeeled mekeueueeskeet[eceefCe:~
mJepevcecejCeeefle&ne mekeueueeske-Yee<eeheefle:~~
eJe=efJeYeJewpe&vew - ie&CeOejw - e&leerMew: megjw:~
efpevesv! efJeveglemlJecesJe meleleb mleglees Jebefole:~~4~~
GeceefMeJeue#ceer kes Deeee, mekeue ueeske et[eceefCe nes~
Deheves pevce cejCe ogKeveeMeke, mekeue peiele Yee<eeheefle nes~~
JewYeJeMeeueer peve mes ieCeOej, eefleieCe mes megjvej ieCe mes~
Jeb efole meb mleg le veef cele meoe eYeg , leg ce ner het efpele meyee pei
kes~~4~~

veceesmleg ielepevceves YeJemecegmebMeesef<eCes~


veceesmleg ielece=leJes mekeuemeewKemebheesef<eCes~~
veceesmleg ielekece&Ces mekeueYeJemebleesef<eCes~
veceesmleg efpeveheee&! les mekeueceesnmebneefjCes~~8~~
veceesmleg legcekees pevcejefnle, YeJemeeiej kes Mees<eCekeejer~
veceesmleg legcekees ce=legjefnle, meyekees megKeceehees<eCekeejer~~
veceesmleg legcekees kece&jefnle meye, peve kees mevleesef<ele kejles~
veceesmleg legcekees ns heejmeefpeve! meye peve ceesn veeMe kejles~~8~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(7)

ns efpeve! lesjer Yeefe YeejJeMe, mes OejCesv Peefefle Deekej~


efnvemleg efJeefOeYetYe=leeb cece mecemlemebleeheled~
leJe Ghemeie& keeue ceW efMej hej, heCe kees $e efkeee megKekej~~
efheveg cecemebkeb efJeefJeOekece&heekeesefoleb~~
cesoe eYeg! leJe Ghekeejer, veefnb Gvener kees nw megKekej~
uegveeleg YeJeyeerpele: efJeefJeOejeieog:Keebkegjeved~
hegveeleg YeJehebkele:efpevehe! ceeb heefJe$e: hegceeved~~9~~ eYeg kees ef$eYegJeve mete& %eevekewJeue eehle nes ieee eKej~~11~~
peie mebleehenjve cesjs meye, kecee&eue kees etj kejes~
veceesmleg efpevemete&! efJeevegle! efJeeleJe%e! les~
veceesmleg efpeveheee&eb! kegcegowkeyebOees! eYees~~
efJeefJeOekece& kes Goe peefvele cece, YeJe mebke kees etCe& kejes~~
efJeOesefn keCeebyegOes! ceefe ke=heeb YeJeeled heeefn e~
pevce yeerpe mes efJeefJeOe jeiecee, og:Keebkegj Gvcetue kejes~
ef peve! heefJe$e! eYeg YeJe keere[ mes, cegPes efvekeeue heefJe$e kejes ~~9~~ hegveerefn YeieJebmlJecesJe MejCeeieleb ceeb lJejb~~12~~
veceesmleg legcekees ns efpeve Yeemkej! peievegle! efJeeleJe%eeveer~
lJeoereiegCejlvejeefMe-peueOesie=&nerlJee iegCeeved~
veceesmleg legcekees ns efpeve heejmeeb! kegcegoyebOees mJeeceer~~
Devevlepevelee lJeoeremeMeb heob eehvegeeled~~
keCeeo! cegPe hej keCee, keefjes YeJe mes j#ee keefjes~
leLeeefhe iegCeuesMecee$eceefhe ve Jeeb eehleJeeved~
lelees efn iegCemeeiej! ef$eYegJevewkeveeLees ceneved~~10~~ ns YeieJeved! MejCeeiele cegPekees, Deehe efn Pe heefJe$e keefjes~~12~
(Devegghed bo)
leJe iegCejlveefmebOeg mes YeieJeved! DevebleiegCe kees ueskej kes~
heee& veeLe! mleJeerefce lJeeb, Yekelee ef meew ef$eMegefle:~
ns eYeg! DevebleYeefJepeve legce, meMe efMeJeheo kees hee peeles~~
eleg%ee&veceefleeeble - hebece%eeveueyOees~~13~~
efhej Yeer iegCe kee uesMe cee$e Yeer, veefnb kece neslee leJe iegCe ceW~
ns ef$eYegJeveheefle! Deehe Dele:, Deveghece Deveble iegCe meeiej nQ~~10~~ ns efpeve heee&eYees! Yeeer mes, ceve Jee leve keer Meger mes~
mekeueefmeef De cegefe kes efueS, keB legcnejer mebmlegefle ceQ~~
efpevesv! leJeYeefeYeejJeMele: heCeer Oeejeved~
eej %eeve mes jefnle heeBeJeW, %eeve eeefhle kes efueS vecetB~
heCeeleheefveJeejCeb cenefle kekeeues lJeefe~~
kesJeue %eeveceleer os oerpes, hebeceieefle kees MeerIe iecetb~~13~~
megcesoees efpevemlJeoghekeeefj vees leme leled~
~~ Fefle heee& efpevemlegefle~~
megKeee YegJevewkeyeesOeMegefekesJeueb lJeb efele:~~11~~

Yepeve
lepe&-oeroer lesje osJej oerJeevee.....
efpeveJejeW ceW efpeveJej nQ heejs, heejmeveeLe Jeecee ceelee kes ogueejs~
lesFmeJeW leerLekej nceejs, heejmeveeLe Jeecee ceelee kes ogueejs~~ske.~~
pee pee nes, pee pee heejmeveeLe peer~~
JeejeCemeer ceW pevece peye ngDee, Deemesve cenue peieceieeves ueiee Lee~
ef peveJej jJeer kee Goe peye ng Dee, lees ef ceLeelJe kee Deb Oekeej Yeiee Lee~~
meebJeefjee kes ietBpes peekeejs, heejmeveeLe Jeecee ceelee kes ogueejs~~1~~
nw en le= leer e meneeef yo eYeg keer , cenes lmeJe meYeer ef ceue kes Gvekee ceveeDees ~
ef ceueer es jCee %eeveceef le ceeleepeer keer , yeveejme veiej kees heg ve: Deye mepeeDees ~~
ieeSB ieerle vej-veejer meejs, heejmeveeLe Jeecee ceelee kes ogueejs~~2~~
nce meyekee peer Jeve Yeer ceb ieueceeer nes , ener heee& eYeg mes ef veJes ove nw ces je~
ef ceues evoveeceleer en Meeer meYeer kees , kejWmeJe&oe veeLe GlmeJe ner les je~~
Iej-Iej iet bpes les js peekeejs , heejmeveeLe Jeecee ceelee kes ogueejs ~~3~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(8)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

keueeCe cebefoj mlees$e (heee&veeLe efpevemlees$e)


mlees$e jeefeleeDeeeee& eer kegcegoeb mJeeceer
efnvoer heeevegJeeoDeeefe&kee eer eboveeceleer ceeleepeer
Debespeer DevegJeeoees. nerjeueeue jefmekeoeme keeheef[ee, metjle
keueeCeceef v ojcego ejceJeeYese fo -Yeer l eeYeeeoceefv eefv olece*d e fI eheeced~
mebm eejmeeiej-efveceppeoMes< epevleg-heesl eeeceeveceefY evece efp eves ejme~~1~~
eme mJeeb megjiegie&efjceecyegjeMes:,mlees$eb megefJemle=leceefleve& efJeYegefJe&Oeelegced~
leerLexejme kece"mceeOetcekeslees-mlemeences<e efkeue mebmleJeveb keefj<es~~2~~ (egiceced)
kegmegceuelee bo
heejme eYeg keueeCe kes cebefoj, efvepe-hej heehe efJeveeMeke nQ~
Deefle Goej nQ Yeeekegefuele, ceeveJe kes efueS DeYeeeo nQ~~
YeJemeceg ceW heeflelepeveeW kes, efueS Ske DeJeuecyeve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~1~~
meeiej mece iebYeerj iegCeeW mes, Deveghece nQ pees leerLekej~
megjieg Yeer efpevekeer ceefncee kees, ken ve mekes Jes #escebkej~~
ceneeleeheer kece"emegj kee, ceeve efkeee eYeg KeC[ve nw~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~2~~
MueeskeeLe&ns efJeeiegCeYet<eCe! keueeCeeW kes cebefoj, Delevle Goej, Deheves Deewj DeewjeW kes heeheeW kes veeMeke,
mebmeej kes og:KeeW mes [jves JeeueeW kes DeYeeeo, Deeflees, mebmeej-meeiej ceW [tyeles ngS eeefCeeeW kes Gejke, eer
heee&veeLe efpevesv kes ejCe-keceueeW kees vecemkeej kejkes iecYeerjlee kes meceg, efpemekeer mlegefle kejves kes efueS
efJeMeeueyegef Jeeuee osJeleeDeeW kee ieg mJeeb Je=nmheefle Yeer meceLe& veneR nw, leLee pees eleeheer kece" kes DeefYeceeve kees
YemceerYetle kejves kes efueS Oetcekesleg DeLee&led mehegen (hegueleeje) he ceW nQ, Gve lesF&meJeW leerLekej eer heee&veeLe
YeieJeeve kee cegPe pewmee Deuhe%e mleJeve kejlee nw en Deeee& nw!~~1~~2~~

eR YeJemeceglejCes heesleeeceevekeueeCecebefojmJeheee eer efpeveee vece:~~1~~


eR kece"me Oetcekesletheceee eerefpeveee vece:~~2~~

The poet declares his intention of praising Lord Parshvanatha


Having bowed to the lotus feet of that Jinesvara (Tirthankar Lord Parshvanatha), who is the
ocean of greatness. whom (even) the preceptor of Gops (Brihaspati) himself in spite of his supremely
wide knowledge is unable to praise and who is a comet (or fire) in destroying the arrogance of
Kamatha-the feet which are, the temple of bliss' which are sublime, which can desiroy sins and give
safety to the terrified, which are faultless and (i.e. serva the purpose of) a life-boat for all beings
sinking in the ocean of existence. I will indeed compose a hymn (in honour) of Him (1-2)

peueYee-efveJeejke

meeceeveleesefhe leJe JeCe&efelegb mJehe- cemceeMee: keLeceOeerMe! YeJevleOeerMee:~


Oe=esefhe keewefMekeefMeMege&efo ee efoJeevOees, heb eheeefle efkeb efkeue Iece&jMces:?~~3~~
efoJeeDevOe peeW keewefMeke efMeMeg veefn, b mete& kee JeCe&ve kej mekelee~
Jewmes ner cegPe mece De%eeveer, kewmes eYeg iegCe ken mekelee~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

mete& efyecye mece peieceie-peieceie, efpeveJej kee cegKeceb[ue nw~


Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~3~~
MueeskeeLe&ns mehleYeeefJeveeMeke osJe! Deehekes iegCeeW kee meeceevehe mes Yeer JeCe&ve kejves kes efueS nce mejerKes
cevoyegef Jeeues heg<e kewmes meceLe& nes mekeles nw? DeLee&led veneR nes mekeles~ pewmes efpemes efove ceW mJeeb veneR metPelee
Ssmee Guetke (Guuet) he#eer kee yeee Oeer neskej Yeer keee mete& kes peieceieeles efyecye kee JeCe&ve kej mekelee nw?
DeLee&led keoeefhe veneR kej mekelee~~3~~
eR $ewueeskeeeOeerMeee vece:~
He points out hts incompetency to under take such a work.
Oh Lord ! how can persons like us succeed in giving even a general outline of Thy nature? Is
indeed a young-one of an owl blind by day capable of describing the orb of the hot-rayed one
(sun). however presumptuous it may be? (3)

Demecee efveOeve efveJeejke


ceesn#eeeovegYeJeVeefhe veeLe! celeex, vetveb iegCeeved ieCeefelebg ve leJe #ecesle~
keuheevleJeevleheeme: ekeesefhe emcee-vceeresle kesve peueOesve&veg jlvejeefMe:?~~4~~
euee Deveblej mJe efmevOeg ceW, Yeer peeW jlve ve efieve mekeles~
Jewmes ner leJe #eerCeceesn kes, iegCe Deveble veefnb efieve mekeles~~
Gvekes #eeefeke iegCe kenves ceW, hegodieue Meyo ve me#ece nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~4~~
MueeskeeLe&ns DevebleiegCeefveOe! pewmes eueekeeue kes mecee meye heeveer efvekeue peeves hej Yeer meehe efoKeves Jeeues
meceg kes jlveeW keer ieCevee veneR nes mekeleer, Jewmes ner ceesneYeeJe mes eefleYee meceeve Deehekes iegCeeW keer efieveleer Yeer efkemeer
Yeer ceveg<e eje veneR nes mekeleer; keeeWefke Deehekes iegCe Devebleeveble nQ~~4~~
eR meJe&heer[eefveJeejkeee eer efpeveee vece:~
He suggests that even the omniscien cannot enumerate Thy virtues
Oh Lord ! a mortal is surely incapable of counting Thy merits, in spite of his realizing them,
owing to the annihilation of his infatution, (for) who can measure the heap of jewels, though obvious,
in the ocean emptied of waters at the time of the destruction of the universe? (4)

eVeOeve eoMe&ke
DeYegeleesefmce leJe veeLe! pe[eMeeesefhe, keleg& mleJeb uemeomebKeiegCeekejme~
yeeueesefhe efkeb ve efvepeyeengegieb efJelele, efJemleerCe&leeb keLeeefle mJeefOeeecyegjeMes:?~~5~~
efMeMeg efvepe kej hewueekej pewmes, yeleueelee meeiej kee ceehe~
Jewmes ner nce Meefenerve vej, kej uesles nQ JeLe& eueehe~~
mee lees eYeg iegCejlveKeeve De, DeefleMeeeer megvoj leve nw~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~5~~
MueeskeeLe&ns iegCeieCeeefOehe! pewmes Meefenerve DeyeesOe yeeueke menpe mJeYeeJe mes Deheveer heleueer eser-2 oesveeW
YegpeeDeeW kees hemeejkej efJeMeeue meceg kes efJemleej (hewueeJe) kees yeleueeves kee Demeheue eelve kejlee nw; "erke Jewmes
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(9)

(10)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

ner ns YeieJeved! ceQ cenecetKe& leLee pe[yegef Jeeuee neskej Yeer DehetJe& Deheefjefcele iegCeeW mes megMeesefYele Deehekes meefeoevebo
mJehe keer Deceee&efole ceefncee kee JeCe&ve kejves kes efueS Gele nes ieee ntB~~5~~]
eR megKeefJeOeeekeee eer heee&veeLeee vece:~
He mentions one by one reasons of Commencing the hymn.
Oh Lord! I, though dull-witted, have started to sing a song of Thine, the mine of innumerable
resplendent virtures. (For) does not even a child describe according to its own intellect the vastness
of the ocean by stretching its arms? (5)

mevleeve mecheefe emeeOeke


es eesefieveeceefhe ve eeefvle iegCeemleJesMe! Jeegb keLeb YeJeefle les<eg ceceeJekeeMe:~
peelee leosJe-cemeceeref#ele-keeefjleseb, peuheefvle Jee efvepeefieje veveg heef#eCeesefhe~~6~~
ye[s-ye[s eesieer Yeer efpevekes, iegCeJeCe&ve ceW veefnb me#ece~
leye DeyeesOe yeeueke mece ceQ, kewmes kej mekelee Yeuee keLeve~~
efhej Yeer he#eermece JeeCeer mes, keB hegCe kee Depe&ve ceQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo cesW, cesje Mele Mele Jevove nw~~6~~
MueeskeeLe&ns iegCeieCeeuebke=leosJe! Deehekes efpeve Deheefjefcele iegCeeW kee JeCe&ve kejves ceW ye[s-ye[s eesieer Deewj
OegjvOej efJeeved leke Deheves Deehekees DemeceLe& ceeveles nQ; Gve iegCeeW kee JeCe&ve cegPe pewmee Deuhe%e ceeveJe kewmes kej
mekelee nw? Dele: mleJeve eejbYe kejves kes hetJe& Deheveer Meefe kees ve leewue kej ceQves Deehekeer pees mlegefle eejbYe keer
nw, JeemleJe ceW cesje en eelve efyevee efJeeejs ner ngDee, efhej Yeer ceeveJepeeefle keer JeeCeer yeesueves ceW DemeceLe& heMeg he#eer
Deheveer ner yeesueer ceW yeesuee kejles nQ, Jewmes ner ceQ Yeer Deheveer yeesueer ceW Deehekeer eYeeJeMeeefueveer, hegCeoeefeveer mlegefle
kejves kes efueS eJe=e neslee nttBb~~6~~
eR DeJeeiegCeee eerefpeveee vece:~
Oh Lord! whene can it be within my scop to describe Thy merits, when even the masterly saints
fail to do so? Therefore, this attempt of mine is a thoughtless act; or why, even birds do speak in their
own tongue (6)

DeYeerefhmele peveeke<e&ke
Deemleeceefevleceefncee efpeve! mebmleJemles, veeceeefhe heeefle YeJelees YeJelees peieefvle~
leereeleheeshenleheevLepeveeved efveoeIes, eerCeeefle heemejme: mejmeesefveueesefhe~~7~~
peueeMeeeW keer peuekeCeegle, Jeeet Yeer pewmes megKekeejer~
eer<ceJeeeg mes Lekes heefLeke kes, efueS Jener nw ecenejer~~
Jewmes ner eYegveece ceb$e Yeer, cee$e nceeje mebyeue nw~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~7~~
MueeskeeLe&ns meeefleMeeveeceved! pewmes ieer<cekeeue ceW Demee eeC[ Oethe mes Jeekegue jenieerjeW kees kesJeue
keceueeW mes ege mejesJej ner megKeoeeke veneR nesles; Deefheleg Gve peueeMeeeW keer peue-keCe-efceefele "b[er-"b[er Pekeesjs
Yeer megKekej eleerle nesleer nQ~ Jewmes ner eYees! Deehekee mleJeve ner eYeeJeMeeueer veneR nw, Jejve Deehekes heefJe$e veece
kee mcejCe Yeer peiele kes peerJeeW kees mebmeej kes oeCe og:KeeW mes yeee ueslee nw~ JeemleJe ceW eYeg kes iegCeieeve Deewj
Gvekes veece keer ceefncee Deefevle nw~~7~~
eR YeJeeJeerefveJeejkeee eerefpeveee vece:~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

God's name brings to an end the cycle of briths and deathsOh Jina! Let Thy hymn whose sublimity is inconceivable he out of considaration; (For) even
Thy name saves the (living beings of ihe) three worlds from (this) worldly existence. Even the cool
breeze of a lotus-lake gives delight in summer to the travellers tormented by the immense heat (of
the sun). (7)

kegefheleesheobMeefJeveeMeke
efle&efve lJeefe efJeYees! efMeefLeueerYeJeefvle, pevlees: #eCesve efveefJe[e Deefhe kece&yevOee:~
meees Yegpececeee FJe ceOe-Yeeie, ceYeeieles JeveefMeKeefC[efve evoveme~~8~~
pees vej cevecebefoj ceW Deheves, eYeg kee Jeeme kejeles nQ~
Gvekes keceeX kes { lej, yebOeve {erues he[ peeles nQ~~
ebove le efuehes Yegpebie kes, efueS ceetj Jeeve mece nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~8~~
MueeskeeLe&ns kece&yevOeveefJecege! efpevesMe! pewmes pebieueer ceetjesW kes Deeles ner ceueeeefieefj kes megieefvOele evove
kes meIeve Je=#eeW ceW keeWs[jekeej efuehes ngS Yeebkej YegpeeW keer { kegC[efueeeB lelkeeue {erueer he[ peeleer nQ; Jewmes
ner mebmeejer peerJeeW kes ceve-cebefojeW kes Ge efmebnemeveeW hej Deehekes efJejepeceeve nessves hej-Deehekee veece-ceb$e mcejCe
kejves hej Gvekes %eeveeJejCeeefo DekeceeX kes ke"esjlece yevOeve #eCecee$e ceW Deveeeeme ner {erues he[ peeles nQ~~8~~
eR kecee&efnyevOeceeseveee eerefpeveee vece:~
He mentions the result of contemplating God.
Oh Lord! when Thou art enshrined in the heart by a living being, his firm fetters of Karmans,
however tight they may become certainly loose within a moment like the serpent-bands of a sandal
tree, immediately when a wild peacock arrives at its centre. (8)

mehe&Je=efekeefJe<e efJeveeMeke
cegevle SJe cevegpee: menmee efpevesv! jewwheJeMelewmlJeefe Jeeref#elesefhe~
ieesmJeeefceefve mhegefjlelespeefme cee$es, eewjwefjJeeMeg heMeJe: eheueeeceevew:~~9~~
iJeeuess kes efoKeles ner pewmes, eesj heMetOeve lepe peeles~
Jewmes ner leJe cege ueKekej, heehe MeerIe ner Yeie peeles~~
kewmee nes mebke mece#e eYeg, ner njves ceW me#ece nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~9~~
MueeskeeLe&ns mebkeceeseve! efpeme lejn eeC[ mete&, hejeeceer Yetheeue leLe yeefue iees-heeuekeeW (iJeeueeWs) kes
efoKeles ner Yee mes MeerIe Yeeieles ngS eesjeW kes hebpes mes heMeg-Oeve t peelee nw, Gmeer lejn ns ke=heeuegosJe! Deehekeer
Jeerlejeie cege kees osKeles ner ceeveJe cene-Yeebkej mewke[eW mebkeeW mes lelkeeue gkeeje heeles nQ~
eR meJeexheJenjCeee eerefpeveee vece:~
He Points out advantage of seeing God.
Oh Lord of the Jinas! No sooner art Thou merely seen by persons, than they are indeed
spontaneously released from hundreds of horrible adversities, like the beasts from the thieves that
are fleeing away at the mere sight of (1) the sun resplendent with lustre, (2) the king or (3) the
cowherd shining with vaiour. (9)

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(11)

(12)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

lemkej Yee efJeveeMeke


lJebb leejkees efpeve! keLe YeefJeveeb le SJe, lJeecegnefvle oesve eogejvle:~
ee eflemlejefle eppeueces<e vetve-cevleie&leme cele: me efkeueevegYeeJe:~~10~~
YeJeheeesefOeleejke ns efpeveJej! legcnW oe ceW OeejCe kej~
eflej mekeles nQ pewmes heJeve, meefnle eflejleer nw ece&cemeke~~
FmeerefueS YeJemeeiej eflejves, ceW keejCe eYeg efevleve nw~
Sssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~10~~
MueeskeeLe&ns YeJeheeesefOeleejke! efpeme lejn Deheves Yeerlej Yejer ngF& heJeve kes eYeeJe mes ece&-cemeke heeveer kes Thej
lewjleer ngF& efkeveejs ueie peeleer nw, Gmeer lejn ceve-Jeeve-keee mes Deehekees Deheves ceve-cebefoj ceW efJejepeceeve kej Deehekee
ner jele efove efevleJeve kejves Jeeues YeJepeve mebmeej meeiej mes JesKekes (efyevee yeeOee kes) heej ueie peeles nQ~
eR YeJeesoefOeleejkeee eerefpeveee vece:~
He suggests the advantage of consiant contemplation about God.
Oh Jina! How art Thou the saviour of mundane beings when (on the contrary) they themselves
carry Thee in their hearts while crosing (the ocean of existence)? Or indeed, that a leatner bag (for
holding water) floats in water, is certainly the effect of the air inside it. (10)

peueeefive YeeefJeveeMeke
eefmceved njeYe=leeesefhe nleeYeeJee:, meesefhe lJeee jefleheefle: #eefhele: #eCesve~
efJeOeeefhelee ngleYegpe: heemeeLe esve, heerleb ve efkeb leoefhe ogOe&jJee[Jesve?~~11~~
ns DeveefJepeefeved! nefjnj, Deeefoke Yeer efpememes nej iees~
keeceosJe kes Jes enej Yeer, legce meccegKe Dee nej iees~~
oeJeeveue Meebleer ceW peue mece, eYeg Fefveefpeled me#ece nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~11~~
MueeskeeLe&ns DeveefJepeefeved~ efpeme keece ves yeee, efJe<Ceg, censMe Deeefo eKeele heg<eeW kees hejeefpele kej
pevemeeOeejCe keer ef ceW eYeeJenerve yevee efoee nw~ es efpelesefve efpevesv! Gmeer keece (efJe<ee JeemeveeDeeW) kees
Deeheves #eCe Yej ceW ve kej efoee, en keesF& Deeee& keer yeele veneR nw; keeeWefke pees eeC[ Deefive kees yegPeeves
keer meeceLe& jKelee nw, Jen peue peye meceg ceW hengBekej Ske$e nes peelee nw leye keee Jen Deheves ner Goj ceW GlheVe
ngS ye[Jeeveue (meecegefke Deefive) eje veneR meesKe efueee peelee? DeLee&led veneR peuee efoee peelee?~~11~~
eR ngleYegiYeeefveJeejkeee eerefpeveee vece:~
He establishes the pre-eminence of Lord Parsva in virtue of his dispassion.
Even that Cupid (the husband of Rati) who baffled even Harr (Siva) and others was destroyed
within a moment by Thee. (For), is not even that water which extinguishes (earthly) conflagrations
swallowed up by the irresistible submarine fire? (11)

DeefiveYeeefJeveeMeke
mJee efceVeveuheieefjceeCeceefhe eheVee-mlJeeb pevleJe: keLecenes oes oOeevee:~~
pevceesoefOeb ueIeg lejvleefleueeIeJesve, efevlees ve nvle cenleeb eefo Jee eYeeJe:~~12~~
1

1. mJeeefYeVelegueieefjceeCeceefhe Fleefhe hee":~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

nw $ewueeskeeefleueke! efpemekeer, leguevee ve efkemeer mes nes mekeleer~


Gve Deveble iegCeYeej kees ceve ceW, Oej pevelee kewmes eflejleer~~
efkevleg ener Deeee& ngDee, eflejles efpeveJej Yeeefkelekepeve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~12~~
MueeskeeLe&ns $ewueeskeeefleueke! efpemekeer leguevee efkemeer otmejs mes veneR keer pee mekeleer, DeLeJee efJee ceW
efpemekeer yejeyejer keesF& veneR kej mekelee, Ssmes DeefleieewjJe kees eehle (Devevle iegCeeW kes yeesPeerues Yeej mes ege)
Deehekees oe ceW OeejCe kej en peerJe mebmeej-meeiej mes DeefleMeerIe kewmes lej peelee nw? DeLeJee Deeee& keer yeele
nw; efke ceneheg<eeW keer ceefncee efevleJeve ceW veneR Dee mekeleer~~12~~
Power of the great is unimaginable.
Oh Master! How do the beings who resort to Thee soon cross the ocean of births (and
deaths) with the greatest ease, when they carry in their heart, Thee, that excessively heavy (dignified)?
Or why, prowess of the great is incomprehensible.(12)

peueefceleekeejke
eesOemlJeee eefo efJeYees! eLeceb efvejmlees, OJemleemleoe 1Jeo keLeb efkeue kece&eewje:?
huees<eleceg$e eefo Jee efMeefMejeefhe ueeskes, veeruegceeefCe efJeefheveeefve ve eEke efnceeveer?~~13~~
eYees! eesOe kees eLece peerlekej, kece&eesj kewmes peerlee~
eMve G"e ceve ceW yeme kesJeue, FmeerefueS legcemes hete~~
Gej Deeee efnce leg<eej peeW, peuee mekes Jeve-GheJeve nw~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~13~~
MueeskeeLe&ns keesheoceve! eefo Deeheves Deheves eesOe kees heefnues ner ve kej efoee lees efhej Deehe ner yeleueeFes
efke Deeheves eesOe kes efyevee kece&heer eesjeW kee kewmes veeMe efkeee? DeLeJee Fme ueeske ceW yehe& (leg<eej) Skeoce "b[e
nesves hej Yeer keee njs-njs Je=#eeW Jeeues Jeve-GheJeveeW kees veneR peuee oslee nw? DeLee&led peuee ner oslee nw~~13~~
eR kece&eewjefJeOJebmekeee eer efpeveee vece:~
How couldst Thou indeed (manage to) destroy Karman-thieves, when Thou, oh Omnipresent
one! hadst at the very outset annihilated anger? Or why, does not the mass of snow though cold
burn forests having dark-blue (or fig) trees? (13)

Me$egmvesn peveke
lJeeb eesefievees efpeve! meoe hejceelcehe, cevJes<eeefvle oeecyegpekees<eosMes~
hetleme efvece&ueese&efo Jee efkeceve-o#eme2 mecYeJeheob veveg keefCe&keeee:~~14~~
ns efpeveJej! eesieerpeve legcekees, oekees<e kes ceOe jKeW~
Jewmes ner peeW keceue keefCe&kee, keceueyeerpe kees mebie jKes~~
Megelcee kes DevJes<eCe ceW, oe keceue ner ceeOece nw~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~14~~
MueeskeeLe&ns lejCe-leejCe! cenef<e&peve hejceelcemJehe Deehekeess meoe Deheves oeecyegpe kes ceOeYeeie ceW Deheves
%eeveheer ves$e eje Keespeles nQ, "erke ner nw efke efpeme ekeej heefJe$e, efvece&ue keeefvleege keceue kes yeerpe kee GlheefemLeeve
1. Jele-Fleefhe hee":~ 2. mecYeefJe Fleefhe hee":~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(13)

(14)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

keceue keer keefCe&kee ner nw, Gmeer ekeej Megelcee kes DevJes<eCe kee mLeeve oe-keceue kee ceOeYeeie ner nw~~14~~
neR oeecyegpeevJesef<eleee eerefpeveee vece:~
Oh Jina! theYogins always search after Thee, the supreme soul in the interior of their heartlotus-bud. Or why, is there any other abode for the pure and the unsulliedly splendid lotusseed than
the pericarp? (14)

eesefjkeeieleJe oeeke
OeeveeefppevesMe! YeJelees YeefJeve: #eCesved, osnb efJenee hejceelceoMeeb epeefvle~
leereeveueeogheue-YeeJeceheeme ueesskes, eeceerkejlJeceefejeefoJe OeelegYesoe:~~15~~
ns efpevesMe! leJe Oeevecee$e mes, hejceelece heo heeles peerJe~
Deefiveefveefcele hee kejkes pewmes, meesvee yevelee Meg meowJe~~
Ssm eer Meeer osv es ceW efv epe, %eeveheg e ner me#ece nw~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~15~~
MueeskeeLe&ns Deueewefkeke%eevehegbpe! pewmes mebmeej kes efpeve OeelegDeeW mes meesvee yevelee nw, Jes veevee ekeej keer
OeelegSB lespe Deefive kes leeJe mes Deheves hetJe& hee<eeCehe heee&e kees es[kej MeerIe mJeCe& nes peeleer nQ, Jewmes ner Deehekes
Oeeve mes mebmeejer peerJe #eCecee$e ceW Mejerj es[kej hejceelceeJemLee kees eehle nes peeles nQ~
eR pevcecejCejesienjee eerefpeveee vece:~
Meditation of Jina leads to equality witw. Him.
Oh Lord of the Jina! by mediting upon Thee, mundane beings attain in a moment the supreme
status leaving aside their body, as is the case in this world with pieces of ore which soon cease to be
stones and become gold by the application of severe heat. (15)

ienve Jeve-heJe&le Yee efJeveeMeke


Devle: meowJe efpeve! eme efJeYeeJemes lJeb, YeJew: keLeb leoefhe veeMeemes Mejerjced?~
Sleled mJeheceLe ceOeefJeJeefle&vees efn, eod efJeenb eMeceeefvle cenevegYeeJee:~~16~~
efpeme keeee kes ceOe YeJepeve, meoe Deehekee Oeeve kejbs~
Gme keeee kee ner efJeveeMe, keeeW kejles nes YeieJeeved! Dejs~~
DeLeJee Gefele ener pees efJeen-leve lepeles yeve YeieJeve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~16~~
MueeskeeLe&ns osJeeefOeosJe! efpeme Mejerj kes ceOe ceW efmLele kejkes YeJepeve meowJe Deehekee Oeeve kejles nQ,
Gme Mejerj kees ner Deehe keeeW veeMe keje osles nes? efpeme Mejerj ceW Deehekee Oeeve efkeee peelee nw, Deehekees Gmekeer
j#ee kejvee eeefnS, hejvleg Deehe Fmemes efJehejerle kejles nQ~ DeLeJee "erke ner nw, efke ceOemLe cenevegYeeJe efJeen
(Mejerj Deewj keuen) kees Meeble kej osles nQb~ Dele: Deehe Yeer Oeeve kes mecee Oeelee kes Mejerj kes ceOe ceW efmLele
neskej efJeen DeLee&led Mejerj kees ve kej osles nes DeLee&led Deehekes Oeeve mes Mejerj t peelee nw Deewj Deelcee cege
nes peeleer nw~~16~~
eR efJeenefveJeejkeee eerefpeveee vece:~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

Oh Jina! How is it that Thou destroyest that very body of the, Bhavyas in the interior of which
they enshrine Thee? Or why, this is the nature of an arbitrator (one who remains impartial) : for,
great personages bring the discord (the body) to an end (or this is the nature; for, great persons who
are impartial, remove the quarrel). (16)

egen efJeveeMeke
Deelcee ceveeref<eefYejeb lJeoYesoyegee, Oeelees efpevesv YeJeleern YeJeleYeeJe:~
heeveerecehece=leefcelevegefevleceeveb, efkeb veece vees efJe<eefJekeejceheekejesefle~~17~~
ns efpevesv! ceb$eeefoke mes, pewmes peue Dece=le yeve peelee~
efJe<eefJekeej njves ceW me#ece, Jen hejceew<eefOe kenueelee~~
Fmeer lejn legcekees Oeekej, legce mece yeveles eesieerpeve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~17~~
MueeskeeLe&ns efpevesvosJe! pewmes heeveer ceW en Dece=le nw Ssmee efJeeeme kejves mes ceb$eeefo kes mebeesie mes Jen
heeveer Yeer efJe<eefJekeejpeve heer[e kees ve kej oslee nw~ Jewmes ner Fme mebmeej ceW eesieerpeve DeYesoyegef mes peye Deehekee
Oeeve kejles nQ leye Jes Deheveer Deelcee kees Deehekes meceeve efevleJeve kejves mes Deehe ner kes meceeve nes peeles nQ~~17~~
eR DeelcemJeheOeseee eerefpeveee vece:~
Efficacy of meditation is extra-ordinary.
Oh Lord of the Jinas! this soul, when meditated upon by the talented as non-distinct from
Thee attains to Thy prowess in this world. Does not even water when looked upon as nectar verily,
destroy the effect of poison? (17)

mehe&efJe<e efJeveeMeke
lJeecesJe Jeerlelecemeb hejJeeefoveesefhe, vetveb efJeYees! nefjnjeefoefOeee eheVee:~
eEke keeekeeceefueefYejerMe! efmeleesefhe Mees, vees ie=eles efJeefJeOeJeCe&efJehee&esCe?~~18~~
pewmes keeceuejesi eer kees, efoKeleer heerueer Jemlet meye nQ~
Jewmes ner De%eeveer kees, eYegJej efoKeles nefjnj mece nQ~~
ns ef$eYegJeveheefle! efhej Yeer Jes, kejles legcekees ner eCeceve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~18~~
MueeskeeLe&ns ef$eueeskeeeefMeKeeceCes! efpeme lejn heerefueee jesie Jeeuee Jeefe meheso JeCe& Jeeues Yeer MebKe kees
heeruee Deewj veeruee Deeefo Deveske jbie Jeeuee ceevelee nw Gmeer ekeej Deve celeeJeuecyeer heg<e jeies<eeefo DevOekeej mes
jefnle Deehekees ner yeee, efJe<Ceg, censMe Deeefo ceeve kej hetpeles nQ~~18~~
eR hejJeeefoosJemJeheOeseee vece:~
Oh omnipotent Being? even the followers of the other (non Jaina) schools philosophy certainly
resort to Thee alone, mistaking Thee for Hari, Hara-and others-Thee from whom ignorance has
departed. For, Oh God! is not even a white conch mistaken for one having various colours by those
who suffer form Kacha-kamali (eyediseases like colour-blindness)? (18)

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(15)

(16)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

ves$ejesie efJeveeMeke
OeceexheosMemecees meefJeOeevegYeeJee-oemleeb pevees YeJeefle les lejheMeeske:~
DeYegodieles efoveheleew me cenernesefhe, efkeb Jee efJeyeesOecegheeeefle ve peerJeueeske:~~19~~
ns eYeg hegCe iegCeeW kes Deekej! leJe ceefncee kee keee kenvee~
le Yeer Meeskejefnle legce ef{ie neW, efhej ceeveJe kee keee kenvee~~
jefJe eieefle nesles ner pewmes, keceue Deeefo efKeueles meye nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~19~~
MueeskeeLe&ns hegCeiegCeeslkeerlex! Oecee&sheosMe kes mecee Deehekeer meceerhelee kes eYeeJe mes ceveg<e keer lees yeele keee,
Je=#e Yeer DeMeeske (Meeskejefnle) nes peelee nw DeLeJee "erke ner nw efke mete& kee Goe nesves hej kesJeue ceveg<e ner efJeJeesOe
(peeiejCe) kees eehle veneR nesles efkevleg keceue, heJeej, leesjF& Deeefo Jevemheefle Yeer Deheves mebkeesehe efvee kees es[kej
efJekeefmele nes peeleer nQ~
eR DeMeeskeeeefleneeexheMeesefYeleee eerefpeveee vece:~
Jina's viciniy averts Sorrow.
Leave aside the case of a human being (for) even a tree becomes free from sorrow (Asoka)
on account of its being in Thy proximity at the time Thou preachest religion Aye, does not the world
of living beings including even trees awake at the rise of the sun? (19)

Geevekeejke
efe$eb efJeYees! keLeceJee*d cegKeJe=vlecesJe, efJe<Jeked heleleefJejuee megjheg<heJe=ef:~
lJeodieesejs megcevemeeb eefo Jee cegveerMe!, ieefvle vetveceOe SJe efn yevOeveeefve~~20~~
ns cegv eerMe! megj heg<heJe=ef , pees les j s Thej nes l eer nw~
Gvekeer [b"ue veeres De, Thej hebKegefjeeB nesl eer nQ~~
ener metevee nw efke YeJe kes, eYeg ef{ie Kegueles yevOeve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~20~~
MueeskeeLe&ns Oece&meeceepeveeeke! osJeeW kes eje Deehekes Thej pees meIeve heg<heeW keer Je=ef keer peeleer nw, Gvekes
[b"ue veeres keer Deesj Deewj heebKeg[er Thej keer Deesj jnleer nw, ceevees Jes [b"ue Fmeer yeele kees metefele kejles nQ efke Deehe
keer efvekelee mes YeJepeveeW kes kece&yebOe veeres nes peeles nQ DeLee&led ve nes peeles nQ~~20~~
eR heg<heJe=efeeefleneeexheMeesefYeleee eerefpeveee vece:~
Jina's presenee is miraculous.
Oh pervader of the universe! it is a matter of surprise that uninterrupted shower of celestial blossoms
falls all around with their stalks turned down-wards; or why, (it is natural that) in Thy presence, oh master
of saints? fetters (stalks) of the good-minded (flowers) (ought to) certainly fall down. (20)

Meg<keJeveesheJeveefJekeeMeke
mLeeves iebYeerjoeesoefOemecYeJeeee:, heeret<eleeb leJe efiej: mecegoerjeefvle~
heerlJee ele: hejcemecceomeYeepees, YeJee epeefvle lejmeehepejecejlJeced~~21~~
leJe iebYeerj oe GoOeer mes, meceglheVe pees efoJeOJeveer~
Dece=lelegue mecePekej YeefJepeve, heerkej yeveles DelegueiegCeer~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

meyekeer YeJe yeeOee njves ceW, efpeveJej iegCe ner meeOeve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~21~~
MueeskeeLe&ns ef$eYegJeveheles! Deehekes Deefle Goej DeieeOe oeheer meceg mes GlheVe nggF& efoJe-JeeCeer(efoJeOJeefve) kees
mebmeejer peerJe megOee meceeve yeleueeles nQ, mees en yeele meesuen Deevee mee nw keeeWefke Oecee&vegjeieer YeJepeve Deehekeer Gme
Dece=lelegueJeeCeer kee heeve kejkes efvejekegue De#ee Deveble megKe kees eehle kejles ngSDepej Decej heo kees eehle kejles nQ~~21~~
eR DepejecejefoJeOJeefveeeefleneeexhe-MeesefYeleee eerefpeveee vece:~
Jina's sermon leads to immortality.
It is proper that Thy speech which springs up from the ocean of thy grave heart is spoken of as
ambrosia; for, by drinking it, the Bhavyas who (hence) participate in the supreme joy, quickly attain
the status of permanent youth and immortality. (21)

ceOegj heueeoeeke
mJeeefceved megotjceJevece meceglhelevlees, ceves Jeoefvle Megee: megjeecejewIee:~
esmcew veefleb efJeoOeles cegefvehegJeee, les vetvecetOJe&ielee: Keueg MegYeeJee:~~22~~
os J eeW eje {g j les eecej, peye veer es - Thej peeles ~
efJeveeYeeJe Jes YeJepeveeW kees, ceevees kejvee efmeKeueeles~~
eeeflenee& en eieefle kej, yeve iees veeLe Deye YeieJeve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~22~~
MueeskeeLe&ns meceJemejCeue#ceermegMeesefYeleosJe! peye osJeieCe Deehekes Thej ebJej {esjles nQ leye Jes heefnues veeres keer
Deesj Pegkeles nQ Deewj yeeo ceW Thej keer Deesj peeles nQ ceeveeW Jes pevelee kees en ner metele
ef kejles nQ efke efpevesvosJe kees
Pegke-Pegke kej vecemkeej kejves Jeeues Jeefe nceejs meceeve ner Thej kees peeles nQ DeLee&led mJeie& ee cees#e heeles nQ~~22~~
eR eecejeeefleneeexheMeesefYeleee eerefpeveee vece:~
The poet describes the fourth Pratiharya.
Oh Lord! I think, the clusers of the sacred (or bright) celestial chowries (Chamaras) which
first bend very low and then rise up proclaim that those pure-hearted persons who bow to (Thee)
this master of the sages are sure to the highest grade. (22)

jepemevceeveoeeke
Meeceb ieYeerjefieefjcegppJeuenscejlve-eEmenemevemLeefcen YeJeefMeKeefC[vemlJeeced~
Deeueeskeeefvle jYemesve veovlecegew, eeceerkejeefefMejmeerJe veJeecyegJeenced~~23~
mJeCe&-jlvecee efmebnemeve hej, MeeceJeCe& eYeg peye jepeW~
mJeCe& ces hej ke=<Ce cesIe ueKe, ceeveeW ceesj mJeeb veeeW~~
Fmeer lejn efpeveJej meccegKe, Deeuneefole nesles YeefJepeve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~23~~
MueeskeeLe&ns YeieJeved! mJeCe&efveefce&le Deewj jlevepeef[le efmebnemeve hej efJejepeceeve Deewj efoJeOJeefve kees eke
kejlee ngDee Deehekee meebJeuee Mejerj Ssmee peeve he[lee nw pewmes mJeCe&cee megcesheJe&le hej Je<ee&keeueerve veJeerve keeues
cesIe iepe&vee kej jns neW~ Gve cesIeeW kees pewmes cetej ye[er Glmegkelee mes osKeles nQ Gmeer ekeej YeJe peerJe Deehekees
Yeer ye[er Glmegkelee mes osKeles nQ~~23~~
eR efmebnemeve eeefleneeexheMeesefYeleee eer efpeveee vece:~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(17)

(18)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

The poet describes the fifth Pratiharya.


The Bhavyas here ardently look at Thee who art dark (in complexion), whose speech is grave
and who art seated on a glitterirg golden lion-throne studded with jewels, as is the case with the
Peacocks who eagerly look at the mightily thundering, dark and fresh cloud which has arisen to the
summit of the golden mountain (Meru). (23)

Me$egefJeefpele jepeeoeeke
Godielee leye efMeefleegefleceC[uesve, ueghleoefJejMeeskeleye&YetJe~
meeefVeOeleesefhe eefo Jee leJe Jeerlejeie! veerjeieleeb epeefle kees ve meesleveesefhe?~~24~~
leJe YeeceC[ue eYe mes peye, leJej DeMeeske Yeer keeefvleefJenerve~
nes peelee nw leye yeesuees keeeW?, YeJejeie veefnb nesiee #eerCe~~
Jeerlejeielee kes Fme DeefleMee, mes ueeYeeefvJele YeefJepeve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~24~~
MueeskeeLe&ns Jeerlejeie osJe! peyeefke Deehekes owoerheceeve YeeceC[ue keer eYee mes DeMeeske Je=#e kes heeeW keer
ueeefuecee Yeer ueghle nes peeleer nw DeLee&led Deehekeer meceerhelee mes Je=#eeW kee jeie (ueeefuecee) Yeer peelee jnlee nw leye Ssmee
keewve meesleve heg<e nw pees Deehekes Oeeve eje ee Deehekeer meceerhelee mes Jeerlejeielee kees eehle ve nesiee?~~24~~
eR YeeceC[ueeeeflenee&eYeemJeleseer efpeveee vece:~
Even God's presence destroys passions.
The colour of leaves of Asoka Tree is obscured by the dark halo of the orb of Thy light
(Bhamandala) whicn is spreading above Or why, oh passionless one! which animate being is not set
free from attachment (and aversion) by the influence of Thy mere presence? (24)

DemeeOe jesieMeeceke
Yees Yees eceeoceJeOete YepeOJecesve-ceeiele efveJe=&eflehegjeR eefle meeLe&Jeenced~
SleefVeJesoeefle osJe! peiel$eeee, ceves veoVeefYeveYe: megjogvogefYemles~~25~~
ns eYeg! osJeogvogYeer yeepes, peye ef$eueeske ceW yepeles nQ~
leye DemebKe osJeeW-cevegpeeW kees, Jes Deecebef$ele kejles nQ~~
lepe eceeo efMeJehegj ee$ee, kejvee eenW leye YeefJepeve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~25~~
MueeskeeLe&ns cegefemeeLe&keJeenke! DeekeeMe ceW pees osJeeW kes eje veiee[e yepe jne nw Jen ceevees efeuueeefeuueekej leerveeW ueeskeeW kes peerJeeW kees meesle ner kej jne nw efke pees cees#eveiejer keer ee$ee kees peevee eenles nQ
Jes emeeo es[kej YeieJeeve heee&veeLe keer mesJee kejW~~25~~
eR ogvogefYeeeefleneee&e eerefpeveee vece:~
The seventh Pratiharya viz, the celestial drum like the previous objects is suggestive.
Oh God! I believe that the celestial drum which is resounding in the Sky announces to the three
worlds:- Haloo, Haloo, shake off idleness, approach (this god) and resort to him the leader of the
caravan leading to (proceeding towards) the city of the final emancipation. (25)

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

Jeeveefmeefeefleeheke
Godeesefleles<eg YeJelee YegJeves<eg veeLe!, leejeefvJelees efJeOegjeb efJenleeefOekeej:1~
cegeekeueehekeefuelees2 efmeleelehe$e-Jeepeeefl$eOee Oe=lelevegOe&gJeceYeghesle:~~26~~
leerve $e ns veeLe! evcee, ceevees mJeeb yevee Deekej~
efvepe DeefOekeej hegve: uesves kees, mesJee ceW Jen nw lelhej~~
$eeW kes ceesl eer yeve ceevees, ien Yeer kejles Jebove nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~26~~
MueeskeeLe&:ns DehetJe&lespeheg_pe! Deeheves leerveeW ueeskeeW kees ekeeefMele kej efoee, Deye evcee efkemes ekeeefMele
kejs? FmeerefueS Jen leerve $e kee Jes<e OeejCe kej Dehevee DeefOekeej Jeeefheme uesves keer Fe mes Deehekeer mesJee ceW
GheefmLele ngDee nw~ $eeW ceWs pees ceesleer ueies nQ lees ceeveeW evcee kes heefjJeej mJehe leejeieCe ner nQ~~26~~
eR $e$eeeeeflenee&efJejeefpeleee eerefpeveee vece:~
The poet delineates the eighth or the final Pratiharya .
Oh Lord! as the worlds have been (already) illuminated by thee, this moon accompanied by
stars, (being thus) deprived of her authority has certainly approached Thee by assuming the three
bodies in the disguise of the (three) canopies which are shining on account of their being adorned by
a cluster of pearls. (26)

JewjefJejesOe efJeveeMeke
mJesve ehetefjlepeiel$eeefheefC[lesve, keeefvle-eleehe-eMemeeefceJe meeesve~
ceeefCekee-nsce-jpeleeefJeefveefce&lesve, 3meeue$eesCe YeieJeVeefYelees efJeYeeefme~~27~~
meceJemejCe ceW ceeefCeke-meesves-eeboer kes $ee kees yeves~
ceevee veeLe! legcnejer keebleer-keerl eea Deewj eleehe FvnW~~
pevcepeele Jewjer kes Yeer, nes peeles cew$ eer egl e ceve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~27~~
MueeskeeLe&ns eleehehegbpe! meceJemejCe Yetefce ceW Deehekes eejeW Deesj ceeefCekee, mJeCe& Deewj eeBoer kes yeves leerve
kees nQ, Jes ceevees Deehekeer keeefvle, eleehe Deewj keerefle& kes Jeleg&ueekeej mecetn ner nQ~~27~~
eR Jee$eeefJejeefpeleee eerefpeveee vece:~
The poet depicts the triad of ramparts.
Oh (all) knowing being! Thou shinest in all directions on account of the triad of the ramparts
beautifully made of rubies, gold and silver-the triad which is as it were the store of Thy lustre,
prowess and glory, that fill up the three worlds and are amassed together. (27)

eMe:keerefle&emeejke
eqoJe-epees efpeve! veceefl$eoMeeefOeheevee-ceglme=pe jlve-jefeleeveefhe ceewefue-yevOeeved~
heeoew eeefvle YeJelees eefo Jee hej$e4,lJelmeces megcevemees ve jcevle SJe~~28~~
eYeg! FveW kes vele cegkegeW keer, heg<heceeefuekee kenleer nQ~
leJe heo kee meeceerhe eehle kej, eie ngF& pees Yeeer nw~~
1. efJeefnleeefOekeej: Fleefhe hee":~ 2. keefueleesdJeefmeleele Fleefhe hee":~ 3. Meeue Fleefhe hee":~ 4. Jee[hej$e Fleefhe mebYeJeefle~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(19)

(20)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

Fmekee DeLe& meceefPees eYeg mes, peg[s meYeer Devlece&ve nQ~


Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~28~~
MueeskeeLe&ns osJeeefOeosJe! Deehekees vecemkeej kejles mecee FveW kes cegkegeW ceW ueieer ngF& efoJe heg<heceeueeeW
Deehekes eerejCeeW ceW efiej peeleer nQ ceevees Jes heg<heceeueeeW Deehemes Flevee hessce kejleer nQ efke Gmekes heers FveW kes
jlveefveefce&le cegkegeW kees Yeer Jes es[ osleer nQ~ DeLee&led Deehekes efueS ye[s-ye[s Fv Yeer vecemkeej kejles nQ~
eR heg<heceeueeefve<esefJeleejCeecyegpeee eerefpeveee vece:~
The poet praises God by resorting to a rhetorical inconsistency.
Oh Jina! celestial garlands of the bowing lords of heavens leave aside their diadems, (even)
though (they are) studded with jewels and resort to Thy feet. Or indeed the good-minded (flowers)
do not find pleasure any where else when there is Thy company. (28)

Deeke<e&Cekeejke
lJeb veeLe! pevcepeueOesefJe&heje*dcegKeesefhe, eeejememegcelees efvepehe=ueiveeved1~
egeb efn heeefLe&Jeefveheme melemleJewJe, efe$eb efJeYees! eoefme kece&efJeheekeMetve:~~29~~
ns ke=heeueg! efpeme lejn DeOeescegefKe, hekee Ie[e kejlee veefo heej~
kece&heeke mes jefnle eYees! leeW ner legce kejles YeefJe YeJeheej~~
Fme Ghekeejceeer eke=efle kee, efpeveceW Deefle Deeke<e&Ce nw~~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~29~~
MueeskeeLe&ns ke=heeueg osJe! efpeme lejn peue ceW DeOeescegKe (Guee) hekekee Ie[e Deheveer heer" hej Dee{ ceveg<eeW
kees peueeMee mes heej kej oslee nw, Gmeer lejn YeJe-meceg mes hejevcegKe ngS Deehe Deheves Devegeeeer YeJepeveeW kees
leej osles nes mees en Gefele ner nw, hejvleg Ie[e lees peueeMee mes Jener heej kej mekelee nw pees efJeheekemeefnle (hekeeee
ngDee) nw; hejvleg Deehe lees efJeheeke (kece&heueevegYeJe) jefnle neskej leejles nQ~ en Deehekeer Deefevle ceefncee nw~
eR mebmeejmeeiejleejkeee eerefpeveee vece:~
Even one who indirectly follows Jina i. e. directly follows Jainism gets liberated.
Oh Lord! though Thou hast turned away Thy face from the ocean of births (and deaths), yet
Thou enablest the living beings clinging to Thy back to cross it Nevertheless, this is justifiable in the
case of Thine that art the good governor of the world (Parthiva-nipa) this is also seen in the case of
an earthen pot (Parthiva-nipa). But, this is strange that Thou art not subject to the effects of Karmans
(Karma-vipaka-sunya) whereas that earthen pot is not so. (There is another interpretation possible.
viz, it is strange that Thou enablest the beings to cross Samsara even when Thou art Karma-vipakasunya, but such is not the case with an earthen pot which is not annealed. (29)

DemebYeJekeee&meeOeke
efJeesejesefhe peveheeueke! ogie&lemlJeb, efke Jee#ejeke=eflejheefueefhemlJeceerMe!~
De%eeveJeleefhe meowJe keLeefeosJe, %eeveb lJeefe mhegjefle efJeeefJekeemensleg:2~~30~~
ns peieheeueke! legce ef$eueeskeheefle, nes efhej Yeer efveOe&ve efoKeles~
De#ejegle nes uesKejefnle, De%eeveer nes %eeveer efoKeles~~
1. he=efueiveeved Fleefhe hee":~ 2. keeMensleg: Fleefhe hee":~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(21)

Meyo efJejesOeer Deuebkeej nQ, eYeg lees iegCe kes GheJeve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~30~~
MueeskeeLe&ns peieheeueke! Deehe leerve ueesske kes mJeeceer neskej Yeer efveOe&ve nQ~ De#ejmJeYeeJe neskje Yeer uesKeveefeeeejefnle
nQ; Fmeer ekeej mes De%eeveer neskej Yeer ef$ekeeue Deewj ef$eueeskeJeleea heoeLeeX kes peeveves Jeeues %eeve mes efJeYetef<ele nQ~
efpeme ekeej Deuebkeej ceW Meyo mes efJejesOe eleerle nesves hej Yeer Jemlegle: efJejesOe veneRneslee Gmes efJejesOeeYeeme Deuebkeej
kenles nQ~ Fme Mueeske ceW Fmeer Deuebkeej kee Deeee ueskej JeCe&ve efkeee ieee nw, Gheeg&e DeLe& ceW efoKeves Jeeues efJejesOe kee
heefjnej Fme ekeej nwns YeieJeved! Deehe ef$eueeskeerveeLe nQ Deewj keef"veeF& mes peeves pee mekeles nQb~ DeefJeveej mJeYeeJe Jeeues neskej Yeer
Deekeej jefnle (efvejekeej) nQ~ De%eeveer ceveg<eeW keer j#ee kejves Jeeues nQ~ Deehe ceW meoe kesJeue%eeve ekeeefMele jnlee nw~
eR DeodYegleiegCeefJejeefpeleheee eerefpeveee vece:~
Oh saviour of mankind (Jarapalaka)! though Thou art the master of the universe, yet Thou art
poor (Durgata) Oh God! although Thy very nature is a letter (Akshara), yet Thou art not forming an
alphabet (Thou art Alipi) Moreover, how is it that knowledge the acause ot the illumination of the
universe permanently shines in Thee, even when Thou art ignorant (Ajnanavoti)?
These apparent contradictions can by removed be rendering the verse as follows:Oh saviour of mankind! as Thou art the master of the universe, Thou art realized with great
difficulty (Durgata). Or, Oh saviour of mankind: (Janapa)! though Thou art the master of the universe. Thou art bald-headed (Alakadurgata). Or Though are the protector from the mundane existence
(Durga) as Thy very nature is imperishable (Akshara). Thou art not enshrouded with karamans
(Alipi). And there is no wonder if knowledge, the cause of the illumination of the universe, always
shines in Thee, even when Thou redeemest the ignorant (Ajnan avati). (30)

MegYeeMegYe eMveoMe&ke
eeiYeejmecYe=leveYeebefme jpeebefme jes<ee-oglLeeefheleeefve kece"sve Me"sve eeefve~
eeeefhe lewmleJe ve veeLe! nlee nleeMees, emlemlJeceerefYejecesJe hejb ogjelcee~~31~~
ns efpeleMe$eg! kece" Jewjer ves, legce hej yeng Ghemeie& efkeee~
efkevleg efJeheue nes kece& jpeeW mes, kece" mJeeb ner peke[ ieee~~
kej ve mekee keg Deefnle etBefke, OeevemLe ngS peye YeieJeve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~31~~
MueeskeeLe&ns efpeleMe$ees! Deehekes hetJe&YeJe kes yewjer kece" ves Deehe hej Yeejer Oetue G[e kej Ghemeie& efkeee
hejvleg Jen Oetefue Deehekes Mejerj keer eee Yeer ve veneR kej mekeer, elegle eflejmkeej keer ef mes efkeee ieee
Gmekee en keee& lees otj jns efkevleg efJeheue ceveesjLe nleeMe Jen og kece" kee peerJe ner jpe-keCeeW (heehekeceeX)
mes keme kej peke[e ieee~~31~~
eR jpeesJe=e#eesYeee eerefpeveee vece:~
Those who try to harass God are caught in their own trap.
Masses of dust which entirely filled up the sky and which were thrown up in rage by malevolent
Kamatha failed to mar, oh Lord, even Thy loveliness. On the contrary, that very wretch whose
hopes were shattered, was caught in this trap (of masses of dust). (31)

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(22)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

oglee eeflejesOeer
eodiepe&otefpe&leIeveewIeceoYeYeerceb, YeMeeef[vcegme1ue ceebmeueIeesjIeejced~
owlesve cegeceLe ogmlejJeeefj oOes, lewvesJe leme efpeve! ogmlejJeeefjke=leced~~32~~
ns yeueMeeueer! legce hej cetm eue-Oeeje owle ves yejmeeF&~
Yeerce Yeebkej efyepeueer keer, iepe&vee Gmeer ves kejJeeF&~~
Keess kece& yebOes Gmekes hej, efpeveJej lees efveeue leve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~32~~
MueeskeeLe&ns ceneyeue! Deehe hej cetmeueeOeej heeveer Je<ee& kej kece" ves pees ceneve Ghemeie& efkeee Lee Gmemes
Deehekee keee efyeie[e? hejvleg Gmeer ves mJeeb Deheves efueS leueJeej kee IeeJe kej efueee~ DeLee&led Ssmee Keese ke=le
kejves kes keejCe mJeeb Gmeves Ieesj heehekeceeX kee yevOe kej efueee~~32~~
eR kece"owlecegeJeeefjOeeje#eesYeee eerefpeveee vece:~
Oh Jina! that very shower which was let loose (upon Thee) by the demon (kamatha)-the
shower which was unfordable and excessively horrible and which was accompanied by a range of
thundering mighty clouds. flashes of lightnings horribly emanating (from the sky) and terrible drops
of water thick like a club served in his own (kamatha's) case the purpose of a bad sword. (32)

GukeeheeleeefleJe=eveeJe=ef efvejesOeke
OJemleesOJe&kesMeefJeke=leeke=efle-cele&cegC[-eeuecyeYe=eoJeke$eefJeefvee&oefive:~
hesleepe: eefle YeJevleceheerefjlees e:, meesmeeYeJeleefleYeJeb YeJeog:Kensleg:~~33~~
kesMeefJeke=le ce=lecegb[ceeue Oej, keb" he efJekejeue efkeee~
DeiveerpJeeuee heWke-heWkekej, efJe<eOej mece cegKe ueeue efkeee~~
etj owleke=le Fve keeW mes, Yeer veefnb eYeg efJeeefuele ceve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~33~~
MueeskeeLe&:ns Ghemeie&efJepeefeved! kece" kes peerJe ves Deehekees ke"esj lehemee mes eueeeceeve kejves keer Keeser
veerele mes pees efJekejeue efheMeeeeW kee mecetn Deehe keer lejhe GheJe kejves kes efueS oew[eee Lee, Gmemes Deehekee keg
Yeer veneR efyeiee[ ngDee hejvleg Gme etj kece" kes ner Deveske Keess keceeX kee yevOe ngDee, efpememes Gmes YeJe-YeJe ceW
Demee eeleveeSB Pesueveer he[eR~~33~~
eR kece"owleesef<eleYetleefheMeeeee#eesYeee eerefpeveee vece:~
Even that very troop of the ghosts that was sent against Thee by him (kamatha)-the ghosts
who were (round their necks) garlands (reaching their chests) of skulls of human beings, with
dishavelled and erect hair and distorted features, and who were belching fire from their dreadful
mouths became the cause of mundane sufferings in every birth in his (kamathas) case. (33)

YetleefheMeee heer[e leLee Me$egYee veeMeke


Oeveemle SJe YegJeveeefOehe! es ef$emevOe-ceejeOeeefvle efJeefOeJeefOegleeveke=lee:~
Yekeleesuue-melheguekehe#ceue-osn-osMee:, heeoeb leJe efJeYees! YegefJe pevceYeepe:~~34~~
ns eYeg! Devekeee& lepe pees peve, leJe heo DeejeOeve kejles~
Yeefe Yeefjle hegueefkele ceve mes, $ee mebOee ceW legcekees epeles~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

Oeve-Oeve Jes ner Fme peie ceW, Oeve legcneje oMe&ve nw~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~34~~
MueeskeeLe&ns ef$eueeskeerveeLe! pees eeCeer Yeefe mes GlheVe jesceebeeW mes hegueefkele neskej meebmeeefjke Deve keeeeX
kees es[kej leerveeW mevOeeDeeW ceW efJeefOehetJe&ke Deehekes ejCeeW keer DeejeOevee kejles nQ mebmeej ceW Jes ner Oeve nQ~~34~~
eR ef$ekeeuehetpeveereee eerefpeveee vece:~
Those who devote their time in worshipping God are fortunate.
Oh Lord of the universe! blessed are those persons alone who, by leaving aside their other
activities worship here the pair of Thy feet. Oh mighty one, thrice a day (dawn, noon and sunset)
according to the prescribed rules, with the different parts of their bodies covered up with bristling
horripliation of devotion. (34)

DeefmceVeheejYeJeJeeefjefveOeew cegveerMe! ceves ve ces eJeCeieesejleeb ieleesefme~


DeekeefCe&les leg leJe iees$e-heefJe$e-ceb$e, efkeb Jee efJeheef<eOejer meefJeOeb mecesefle?~~35~~
Fme YeJe meeiej ceW eYeg! lesje, hegCeveece veefnb megve heees~
FmeerefueS mebmeej peueefOe ceW, yengle og:Ke nceves heees~~
efpevekee veece ceb$e peheves mes, Kegue peeles YeJeyebOeve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~35~~
MueeskeeLe&ns mebkeceeseve! Fme Deheej mebmeej-meeiej ceW ceQves Deehekee veece veneR megvee DeLee&led Deehekeer Gece
keerefle& cesjs keeveeW eje veneR megveer ieF&; keeeWefke efveee mes eefo Deehekee veeceheer heefJe$e cev$e ceQves megvee neslee lees
keee efJeheefeheer veeefieve cesjs meceerhe Deeleer? DeLee&led keYeer ve Deeleer~~35~~
eR DeeheefVeJeejkeee eerefpeveee vece:~
The poet commences self-examination and resorts to repeniance.
Oh Lord of the saints! I do not believe that Thou hast (Thy name has) ever come within the range
of my ears, in this endless ocean of existence; otherwise, can the venemons reptile of disasters approach
(me), after the pure incantation (in the form) of Thy appellation has been listened to (by me)? (35)

pevceevlejsefhe leJe heeoegieb ve osJe! ceves ceee ceefnle-ceerefnle-oeve-o#eced~


lesvesn pevceefve cegveerMe! hejeYeJeeveeb, peelees efvekeslevecenb ceefLeleeMeeeveeced~~36~~
ns efpeve! hetJe& YeJeeW ceW Meeeo, ejCeegieue leJe veefnb Deex~
leYeer Deepe hej kes efvevoeegle, JeeveeW mes ceve ogefKele ngS~~
Deye oskej DeeOeej cegPes, kej oes cesje ceve heeJeve nw~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~36~~
MueeskeeLe&ns Jejo! cegPes Ssmee eleerle neslee nw efke heefnues kes Deveske pevceeW ceW ceQves ceveesJeebefle heueeW kes osves
ceW hetCe& meceLe& Deehekes heefJe$e ejCeeW keer hetpee veneR keer, Fmeer mes Fme pevce ceW ceQ cece&Yesoer eflejmkeejeW kee Deeieej
(Iej) yevee ngDee ntB~~36~~
eR meJe&hejeYeJenjCeee eerefpeveee vece:~
A worshipper of God can never suffer from humitiations and disappointments.
Oh God! I believe that Thy (pair of) feet capable of granting desired gifts has not been
worshipped by me even in the previous births. That is why I have (now) become in the birth an
object of humiliations and an abode of frustrated hopes. (36)

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(23)

(24)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

Yetleeneefo yeeOeeveeMeke
vetveb ve ceesnefleefcejeJe=le-ueesevesve, hetJe efJeYees! meke=oefhe eefJeueesefkeleesefme~
cecee&efJeOees efJeOegjeefvle efn ceeceveLee&:, eeseleyevOeielee: keLeceveLewles!~~37~~
ceesnefleefcejegle vewveeW ves, eYeg kee DeJeueeskeve veneR efkeee~
FmeerefueS #eeefeke meceioMe&ve Deelcee ceW veneR ngDee~~
efpevekes oMe&ve mes Yetleeefoke, kes ke peeles mebke nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~37~~
MueeskeeLe&ns keefveJeejkeosJe! ceesnheer meIeve DevOekeej mes Deeeefole ves$e meefnle ceQves hetJe&pevceeW ceW keYeer
Ske yeej Yeer efveeehetJe&ke Deehekees Deer lejn veneR osKee, Ssmee cegPes { efJeeeme nw! eefo ceQves keYeer Deehekee
oMe&ve efkeee neslee lees Glke mebmeejhejcheje kes Je&ke cece&Yesoer DeveLe& cegPes keeeW ogKeer kejles? keeeWefke Deehekes
oMe&ve kejves JeeueeW kees keYeer keesF& Yeer DeveLe& og:Ke veneR hengBee mekelee~~37~~
eR meJee&veLe&ceLeveee eerefpeveee vece:~
The sight of God averts adversities.
It is certain, Oh Omnipotent one! that Thou hast not been formerly seen even once by me
whose eyes are blinded by the darkness of infatuation. For, otherwise, how can these misfortunes
which pierce the vital parts of the heart and which are quickly appearing in a continuous succession,
make me miserable? (37)

Demeeke efveJeejke
DeekeefCe&leesefhe ceefnleesefhe efvejeref#eleesefhe, vetveb ve esleefme ceee efJeOe=leesefmYeke
e lee~
peeleesefmce lesve peveyeevOeJe! og:Kehee$eb, emceeefleee: eefleheueefvle ve YeeJeMetvee:~~3
8~~
osKee megvee Deewj hetpee Yeer, hej ve eYees! leJe Oeeve efoee~
YeefeYeeJe mes oe keceue ceW, veefnb Gvekees mLeeve efoee~~
FmeerefueS ogKehee$e yevee, Deye efceuee Yeefe kee meeOeve nw~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW cesje Mele Mele Jevove nw~~38~~
MueeskeeLe&ns peveyeevOeJe! heefnues efkevneR pevceeW ceW ceQves Deehekee veece Yeer megvee nes, Deehekeer hetpee Yeer keer nes
leLee Deehekee oMe&ve Yeer efkeee nes lees Yeer en efveee nw efke ceQves YeefeYeeJe mes Deehekees Deheves oe ceW keYeer Yeer
OeejCe veneR efkeee, FmeerefueS lees Deye leke Fme mebmeej ceW ceQ og:KeeW kee hee$e ner yevee jne,keeeWefke YeeJejefnle efeeeSB
heueoeeke veneR nesleeR~~38~~
eR meJe&og:Kenjee eerefpeveee vece:~
Prayers eic, void of sincerity are fruittess.
Oh philanthrophist! though I have even heard, worshipped and seen Thee, yet I Have not reverentallw
enshrined Thee in my heart. Hence I have become an object of miseries; for, actions. (such as hearing
worshipping and seeing The) performed without sincerity (Bhava) do not yield fruits. (38)

meJe&pJejMeeceke
lJeb veeLe! og:efKepeveJelmeue! ns MejCe! keeCehegCeJemeles! JeefMeveeb JejsCe~
Yekelee veles ceefe censMe! oeeb efJeOeee, ogKeebkegjesuevelelhejleeb efJeOesefn~~39~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

ns oeeueg! MejCeeiele j#eke, legce og:efKelepeveJelmeue nes~


hegCeeYeekej Fefvepeslee, cegPe hej Yeer Deye oee kejes~~
peie kes og:Keebkegj #ee ceW, efpevekeer Yeeer ner ceeOece nw~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~39~~
MueeskeeLe&ns oeeuegosJe! Deehe oerveoeeue, MejCeeieleeefleheeue, oeeefveOeeve, FefveefJepeslee, eesieerv
Deewj censej nQ, Dele: meeer Yeefe mes veceerYetle cegPe hej oee kejkes cesjs ogKeebkegjeW kes veeMe kejves ceW lelhejlee
keerefp ees~~39~~
eR peieppeerJeoeeueJes eerefpeveee vece:~
The poet prays to God to the gracious.
Oh Lord, the cherisher of affection for the miserable! the protector! the hoty abode of
compassion (or residence of mercy and merit) ! the best amongst those who have controlled their
senses! great God! have pity on me who devotedly bow to Thee; and show readiness to destroy
sprouts of my sufferings. (39)

efJe<ecepJej efJeIeeleke
efve:meKemeejMejCeb MejCeb MejCe-ceemeee meeefoleefjheg1eefLeleeJeoeveced~
lJelheeohebkepeceefhe eefCeOeeveJevOees, yevOeesefmce leodYegJeveheeJeve! ne nleesefmce~~40~~
ns ef$eYegJeve heeJeve efpeveJej! DeMejCe kes Yeer legce MejCe kens~
kej ve mekeW eefo Yeefe legcnejer, mecePees hegCenerve nce nQ~
efpevekee hegCe veece peheves mes, neslee ve efJe<ece pJej nw~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~40~~
MueeskeeLe&ns YegJeveheeJeve! Deehekes DeMejCeMejCe, MejCeeieleeefleheeueke, kece&efJepeslee Deewj eefme eYeeJeMeeueer
ejCe-keceueeW kees eehle kejkes Yeer eefo ceQves Gvekee Oeeve veneR efkeee lees cegPe mejerKee DeYeeiee keesF& veneR~~40~~
eR meJe&Meebeflekejee eerefpeveejCeecyegpeee vece:~
Even after having attained as a refuge Thy lotus-feet, which are the resting place of innumerable
exellences, which are an object fit to be resorted to and the which has destroyed the famous
prowess of foes (like attachment or which has destroyed enemies and which is well-known for
purity). If I am lacking in the profound religious meditation, oh purifier of the univeres (or pure in the
worlds)! I am fit to be killed and hence alas, I am undone. (40)

Dee-Mee efJeIeeleke
osJesvJeve! efJeefoleeefKeueJemleg-meej! mebmeejleejke! efJeYees! YegJeveeefOeveeLe!~
$eeemJe osJe! keCeeo! ceeB hegveerefn, meerovlecee YeeoJemeveecyegjeMes:~~41~~
ns osJesvJebe! meye peie kee, meej legcneR ves mecePe efueee~
ns YegJeveeefOehe veeLe! legcneR ves, peie kees meee ceeie& efoee~~
peveceeveme keer j#ee kejles, oeemejesJ ej YeieJeve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~41~~
1. meeefoleefjheg Fefle efYeVeb heob Jee~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(25)

(26)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

MueeskeeLe&ns osJesvJeve meJe&%e, peieleleejke, ef$eueeskeerveeLe, oeemeeiej, efpevesvosJe! Deepe cegPe ogefKeee
keer j#ee kejes leLee DeefleYeeeveke og:Ke meeiej mes yeeeDees~
eR peieVeeekeee eerefpeveee vece:~
Oh object of worship for the lords of gods! Conversant with the essence of every object!
Saviour from this worldly existence (the ferryman that enables to cross the ocean of existence)!
Pervader of the Universe! Ruler of the world! save me, oh God! oh reservoir of compassion! purify
me who am now-a-days sinking in the terrifying sea of sufferings. (41)

eermebyebefOe mecemle jesieMeeceke


eodeefmle veeLe! YeJeo*defIemejesneCeeb, Yees: heueb efkeceefhe mevlelemeef_eleeee:~
levces lJeoskeMejCeme MejCe! Yetee:, mJeeceer lJecesJe YegJeves$e YeJeevlejsefhe~~42~~
veeLe! legcnejs ejCeeW keer, mlegefle ceW en DeefYeuee<ee nw~
YeJe-YeJe ceW legce cesjs mJeeceer, jnes ener Deekeeb#ee nw~~
efpeve heo kes DeejeOeve mes, efceles meye jesie efJeIeve Ieve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~42~~
MueeskeeLe&ns veeLe! Deehekeer mlegefle kej ceQ Deehemes Deve efkemeer heue keer een veneR jKelee, kesJeue ener
eenlee ntB efke YeJe-YeJeevlejeW ceW meoe Deehe ner cesjs mJeeceer jnW, efpememes efke ceQ Deehekees Dehevee DeeoMe& yeveekej Deheves
kees Deehekes meceeve yevee meketB~~42~~
eR DeMejCeMejCeee eerefpeveee vece:~
Oh Lord! if there can be any reward whatsoever for my having been devoted to Thy lotus-feet
for a series of births, mayest Thou yield protection to me who have Thee as the only refuge (or Thee
alon as the refuge) and mayest Thou alone be my master in this world and even in my future life
(incarnations). (42)

yevOeveceeseke SJeb JewYeJeJeOe&ke


FlLeb meceeefnleefOeees efJeefOeJeefppevesv! meevesuuemelheguekeke_egefkeleeYeeiee:~
lJeefcyeefvece&uecegKeecyegpeyeue#ee:, es mebmleJeb leJe efJeYees! jeeefvle YeJee:~~43~~
(Deeee&bo)
peveveevekegcegoev-eYeemJeje: mJeie&mecheoes YegkelJee~
les efJeieefueleceueefveeee, Deefejevcees#eb eheodevles~~44~~
ns efpevesv! leJe he Skeke, osKe-osKe veefnb ceve Yejlee~
jsece-jesce hegueefkele nes peelee, pees efJeefOeJeled megefcejve kejlee~~
efoJe efJeYeJe kees osves Jeeues, jnles meoe Deefkebeve nQ~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jevove nw~~43~~
pees peve ves$e kegcego MeefMe keer, efkejCeeW kee efoJe ekeeMe Yejsb~
mJeieeX kes megKe Yeesie-Yeesie, keceeX kee MeerIe efJeveeMe kejW~~
cees#eOeece kee ej Keesuekej, efmeefefeee kee JejCe kejW~
Ssmes heejme eYeg kes heo ceW, cesje Mele Mele Jebove nw~~44~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

YeeJeeLe&:ns efpelesefve efpevesej! pees YeJepeve Ghejese ekeej mes eceeojefnle neskej Deehekes osoerheceeve
cegKeejefyevo keer Deesj kekeer ueieekej Deewj meIeve leLee G"s ngS jesceebeheer Jee heefnve kej efJeefOehetJe&ke Deehekeer
mlegefle kejles nQ, Jes YeJe osJeueeske keer megKekej efJeefJeOe mecheefeeeW kees Yeesie kej Dekece&heer ceue kees Deelcee
mes otj kej DeefJeuecye DeefJeveeMeer cees#e megKe heeles nQ~~43~~44~~
eR efeemeceeefOemegmesefJeleee eerefpeveee vece:~~43~~
eR hejceMeebefleefJeOeeekeee eerefpeveee vece:~~44~~
The poet sume up the paneggric and suggests his name.
Oh Lord of the Jinas! Oh Omni-potent Being! the Bhavyas who compose Thy hymn in accordance
with the prescribed rules, with their mind thus concentrated, with portions of their body thickly covered
up with hair standing, erect and with their eyes (attention) fixed upon the pure face-lotus of Thy image,
and whose heap of dirt is destroyed, attein in no time. Oh Moon (in opening) the night-lotuses (KamudaChandra) (in the from) of eyes of human beings! salvation after enjoying the exceedingly brilliant
prosperities of heaven. (43-44)

~~ Fefle eer keueeCecebefoj mlees$eb meceehleced~~

Yepeve
veece efleneje leejveneje keye lesje oMe&ve nesiee~
lesjer eeflecee Fleveer megvoj let efkelevee megvoj nesiee~~
peeves efkeleveer ceeleeDeeW ves efkeleves megle pevceW nQ~
hej Fme JemegOee hej lesjs mece keesF& veneR yeves nQ~~
hetJe& efoMee ceW mete& osJe mece meoe lesje megefcejve nesiee~
lesjer eeflecee Fleveer megvoj, let efkelevee megvoj nesiee~~1~~
he=LJeer kes megvoj hejceeCeg, meye legPeceW ner mecee ieS~
kesJeue Gleves ner DeCeg efceuekej, lesjer jevee yevee ieS~~
FmeerefueS legce mece megvoj veefnb, keesF& vej megvoj nesiee~
lesjer eeflecee Fleveer megvoj, let efkelevee megvoj nesiee~~2~~
ceve ceW leJe megefcejve kejves mes heehe meYeer veMe peeles nQ~
eefo ele#e kejW leJe oMe&ve, ceveJeebefle heue heeles nQ~~
Deepe eboveeceleer eYet kee Deveghece iegCe keerle&ve nesiee~
lesjer eeflecee Fleveer megvoj let efkelevee megvoj nesiee~~3~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(27)

(28)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

eer heee&veeLe eeueermee


jeefelee-keefJe ev pewve
MeerMe veJee Deefjnble kees, efmeve keB eCeece~
GheeOeee Deeeee& kee ues megK ekeejer veece~~
meJe& meeOeg Deewj mejmJeleer, efpeve cebefoj megKekeej~
Deefn$e Deewj heee& kees, ceve cebefoj ceW Oeej~~
heejmeveeLe peiele efnlekeejer, nes mJeeceer legce ele kes Oeejer~
megj vej Demegj kejW legce mesJee, legce ner meye osJeve kes osJee~~
legcemes kejce Me$eg Yeer neje, legce keervee peie kee efvemleeje~
Deemesve kes jepeogueejs, Jeecee keer DeeBKeeW kes leejs~
keeMeer peer kes mJeeefce kenees, meejer hejpee ceewpe G[ees~
Fke efove meye efce$eeW kees ueskes, mewj kejve kees Jeve ceW hengBes~
neLeer hej kemekej Decyeejer, Fke pebieue ceW ieF& meJeejer~
Ske lehemJeer osKe JeneB hej, Gmemes yeesues Jeeve megveekej~
lehemeer! legce keeeW heehe keceeles, Fme uekeke[ ceW peerJe peueeles~
lehemeer leYeer kegoeue G"eee, Gme uekeke[ kees eerj efiejeee~
efvekeues veeie-veeieveer keejs, cejves kes Les efveke efyeeejs~
jnce eYet kes efoue ceW Deeee, leYeer ceb$e veJekeej megveeee~
cejkej Jees heeleeue efmeOeees, heeeJeefle OejCesv kenees~
lehemeer cejkej osJe keneee, veece kece" ebLeeW ceW ieeee~
Ske mecee eer heejme mJeeceer, jepe es[kej Jeve keer "eveer~
lehe kejles Les Oeeve ueieeS, Fke efove kece" JeneB hej Deees~
heewjve ner eYeg kees heefneevee, yeouee uesvee efoue ceW "evee~
yengle DeefOeke yeeefjMe yejmeeF&, yeeoue iejpes efyepeueer efiejeF&~
yengle DeefOeke helLej yejmeees, mJeeceer leve kees veneR efnueees~
heeeJeefle OejCesv Yeer Deees, eYeg keer mesJee ceW efele ueees~
heeeJeefle ves heve hewueeee, Gme hej mJeeceer kees yew"eee~
OejCesv ves heve hewueeee, eYeg kes mej hej $e yeveeee~
kece&veeMe eYeg %eeve Gheeee, meceesMejCe osJesv jeeee~
ener peien Deefn$e kenees, hee$ekesMejer peneB hej Deees~
efMe<e heeBe meew mebie efJeevee, efpevekees peeves mekeue penevee~
heee&veeLe kee oMe&ve heeee, meyeves pewve Oejce Deheveeee~
Deefn$e eer megvoj veiejer, peneB megKeer Leer hejpee meiejer~
jepee eer Jemegheeue kenees, Jees Fke efove efpevecebefoj yeveJeees~
eeflecee hej heeefueMe kejJeeee, heewjve Fke efceeer yegueJeeee~
Jen efcemlejer ceebme Keelee Lee, Fmemes heeefueMe efiej peelee Lee~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


cegefve ves Gmes Gheee yeleeee, heejme oMe&ve ele efoueJeeee~
efceeer ves ele heeueve keervee, heewjve ner jbie e{e veJeervee~
ieoj meleeJeve kee efkemmee nw, Fke ceeueer kees eeW efuekeKee nw~
ceeueer Fke eeflecee kees ueskej, Pe ghe ieee kegBS kes Deboj~
Gme heeveer kee DeefleMee Yeejer, otj nese meejer yeerceejer~
pees Deefn$e oe mes OeeJes, mees vej Gece heoJeer heeJes~
heg$e mebheoe keer ye{leer nes, heeheeW keer Fke oce Ieleer nes~
nw lenmeerue DeebJeuee Yeejer, msMeve hej efceues meJeejer~~
jeceveiej Ske eece yejeyej, efpemekees peeves meye veejer vej~
eeueermes kees ev yeveees, neLe pees[kej MeerMe veJeees~
~~meesj"e~~
efvele eeueermeefnb yeej, hee" kejs eeueerme efove~
Kese megiebOe Deheej, Deefn$e ceW Deee kes~~
nes e kegyesj meceeve, pevce oefjer nes e pees~
efpemekes veefnb mebleeve, veece JebMe peie ceW eues~~

Yepeve
lepe&-keebeer nes keebeer js................
Deeee nw Deeee heee&veeLe kee ceneslmeJe, kejvee nw keece efoue Keesue kes~
Deeee le=leere meneeyoer ceneslmeJe, heejme eYet keer pee yeesue kes~~ske.~~
lesFmeJeW leerLekej heejmeveeLe eYees,
Deemesve Jeecee ceeB kes ueeue eYees~
ceelee-efhelee Oeve ngS, efpeveJej kes pevce mes,
yew"s Les YeC[ej Keesue kes~~ Deeee nw......~~1~~
efevleeceefCe mebkeceeseve kenles meYeer,
heejme eYeg keer Yeefe ceve mes kejles meYeer~
efpemekees peye ke ngDee, Yeeer mes ve ngDee,
heejme keer pee-pee yeesue kes~~Deeee nw.....~~2~~
Deheves-Deheves veiejeW ceW Yeer GlmeJe kejes,
heejmeveeLe eYet kee ceneslmeJe kejes~
leerLe& yeveejme kes yeeo, Deefn$e heee&veeLe,
meccesoefieefj keer pee yeesue kes~~Deeee nw.....~~3~~
ieefCeveerecegKe %eeveceleer ceeleepeer nQ,
Ssmeer esjCeeSb meoe osleer nQ Jes~
evovee leYeer nceW, %eeve eehle neslee nw,
ye{les keoce meyekees pees[ kes~~Deeee nw.....~~4~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(29)

(30)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe oMeYeJe keer keeJekeLee


emlegefle-e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer
efee hee"keeW! pewveOece& kes 23JeW leerLekej YeieJeeve heee&veeLe kes mebIe<e&Meerue peerJeve mes Deehe meYeer
kees heefjefele kejeves nsleg eneB hej Gvekes oMe YeJeeW kee keLeeveke keeJe ceW emlegle efkeee pee jne nw~
ceYetefle keer heee&e mes GvneWves efkeme ekeej Deheves YeeF& kece" kes eje efkees iees GhemeieeX kees menve kejkejkes mJeeb kees leerLekej heee&veeLe yeveeee, en yeele Fme keeJeveeefkee kes eje oMee&eer ieeer nw~
heee&veeLe kes pevcekeueeCeke, cees#ekeueeCeke Deeefo DeJemejeW hej Fme veeefkee kee ceb eve kejeves mes
Fmekee eYeeJe mee#eeledhe ceW meeceves DeeSiee~ oMe hee$eeW kes eje Ske-Ske YeJeeW keer cees vees Ssefkebie Yeer
emlegle kejeF& pee mekeleer nw~

(1)
lepe&-eeBo cesjs Dee pee js..........
megvees Fke keLee megveeles nQ-2,
heejme eYet kes ome-ome YeJeeW keer ieeLee ieeles nQ~~megvees.~~
ceYetefle-kece" oes YeeF&, Fke jepee kes ceb$eer Les~
efove Deewj jele kes meMe, oesveeW ner efYeVe celeer Les~~
hegCe Deewj heehe keceeles nQ,
oesveeW ner Deheves-Deheves kejce kes heue kees heeles nQ~~megvees.~~1~~
ceYetefle kes mebie Fke efove, jepee eues jCeYetefce ceW~
leye ceb$eer kece" kees meeQhee, Lee jepeYeej meye ve=he ves~~
ceewpe leye kece" G[eles nQ,
DejefJebo jepee kes jepe ceW Deveee eueeles nQ~~megvees.~~2~~
Fke efove peye kece" ves osKee, ceYetefle keer megvoj Yeeee&~
Deeflekeecegke nes leye Gmeves, <e[deb$e mes heeme yegueeee~~
heej mes ieues ueieeles nQ,
Deheves ogjeeejeW mes meleer kees Ye yeveeles nQ~~megvees.~~3~~
jepee peye Deees Jeeheme, en yeele he[er keeveeW ceW~
leye kece" kee efmej cegb[Jeekej, cegBn keeuee efkeee GvneWves~~
heehe kee heue Jes heeles nQ,
heeheer kece" kees jepee jepe mes yeenj Yeieeles nQ~~megvees.~~4~~
nes ogKeer kece" Fke leeheme, kes Deeece ceW pee hengBee~
evoveeceleer leye Gmekees, ceYetefle ceveeves hengBee~~
eesOe Gme hej efoKeueeles nQ,
helLej efMeuee mes ceYetefle kees Jes ceej efiejeles nQ~~megvees.~~5~~
Ske lehemJeer kes eje eEnmee kee en kegke=le osKekej JeneB kes leeheefmeeeW ves kece" kees Deeece mes efvekeeue
efoee~ leye Jen peekej Ske pebieue ceW YeerueeW kes meeLe efceuekej eesjer, [kewleer kejves ueiee efhej lees kece" kee peerJeve
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

hetCe&he mes Jemeve meceefvJele nes ieee~


hegve: Deieues YeJe ceW oesveeW YeeF& keneB-keneB pevce uesles nQ, mees osKeW-DeLee&led ceYetefle cejkej neLeer ngDee Deewj
kece" kee peerJe kegkekeg mehe& nes ieee~

(2)
lepe&-Pegcekee efieje js.........
neLeer Deeee js,
pebieue ceW ne nekeej ceeelee neLeer Deeee js~~ske.~~
meuueefke Jeve ceW Ske yeej, DejefJebo cegefve kee mebIe Deeee~
JeeIees<e neLeer ves JeneB, efnbmee kee leeC[Je efoKeueeee~~
keg ceve ceW Deeee js,
Jen neLeer efhej Deeeee& kes meccegKe Meevleer heeee js~~1~~
eer DejefJebo metefj ves Deheves, DeJeefOe%eeve mes peeve efueee~
ceYetefle ceb$eer ner neLeer he ceW nw heneeve efueee~~
Gmekees mecePeeee js,
cegefve ves Gmekees mecePeekej DeCegele enCe kejeee js~~2~~
veoer ceW heeveer heerles Fke efove, neLeer hebme ieee keere[ ceW~
neLeer kees [me efueee JeneB, Fke kegkekeg mehe& kece"ej ves~~
mJeie& kees heeee js,
leye neLeer cejkej mJeie& ceW osJe keer eesefve heeee js~~3~~
Fme ekeej Meeble Deewj Jewjeieceeer heefjCeeceeW mes neLeer ves cegefvejepe kes GheosMe kees megvee Deewj Gmes Deheves hetJe&
pevce kee peeeflemcejCe nes ieee~ Jen meeseves ueiee efke Dejs! ceQ lees Deheves YeeF& kece" mes #ecee ceebiekej Gmes Jeeheme
yegueeves ieee Lee Deewj Gme YeeF& ves ner cesjer nlee kej oer~ ceQ Gmekes ceesn ceW cejkej Fme heMeg eesefve ceW Dee ieee~
Deesn! Deye cegPes Fme heee&e mes tvee nw~ cegefve ves Gmemes kene-Dejs iepejepe! efheues pevce ceW legce cesjs Delevle
efee ceb$eer Les, legcnejs efJeeesie ceW yengle efove leke ceQ og:Keer jne, efhej Ske efove ceQ cenue keer le hej yew"e DeekeeMe
keer Deesj osKe jne Lee efke GmeceW cegPes yeeoueeW mes yevee Ske megvoj mee cebefoj efoKee~ ceQves Gmeer lejn kee cebefoj
yeveJeeves keer YeeJevee mes peeW ner keeiepe-keuece G"eee efke Fmekee efe$e yevee uetB, legjble Jen cebefoj kee Me ve
nes ieee~ Ssmeer yeeoueeW keer #eefCeke efmLeefle osKekej ceQves efJeeej efkeee efke Fmeer ekeej en cesje peerJeve Yeer #eCe
Yebiegj nw, ve peeves keye ve nes peeJes, Dele: ceQves oer#ee OeejCe kej ueer~
en megvekej neLeer ves DeCegele OeejCe kej mecelee YeeJe mes cejCe kej yeejnJeW mJeie& ceW osJe heo eehle kej efueee
Deewj kegkekeg mehe& efnbmeke heefjCeeceeW mes cejkej vejke ceW euee ieee~ Jen osJe mJeie& ceW kewmes peerJeve Jeleerle kejlee
nw hegve: keneB peekej pevce OeejCe kejlee nw, en peevevee nw-

(3)

lepe&- keYeer let.............


keYeer cebefoj ceW peeles nQ, keYeer hetpee jeeles nQ,
keYeer osJeeW kes mebie ceW mJeieeX ceW Deevevo ceveeles nQ~
pee pee efpeveJej mJeeceer, pee nes Devleee&ceer-2~~ske.~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(31)

(32)

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

ces megoMe&ve kes meesuen, ewleeuee kee Jebove kejles~


vevoerej ceW pee yeeJeve, ewleeuee kee Dee&ve kejles~~ewleeuee kee......
eYeg hebekeueeCeke ceW, pee Yeefe YeeJe kejles~
eejCe $e+efOeejer cegefve kee, GheosMe eJeCe kejles~~keYeer.~~1~~
MeefMeeYe osJe mJeie& kes vevove, Jeve ceW eer[e kejles nQ~
Deheveer megvoefjeeW kes mebie, JewYeJe ceW jceles nQ~~JewYeJe ceW jceles nQ......
meye osJe JeneB Gmekee, Deeoj Yeer kejles nQ~
Gmekes mecekelJe leLee lehe kee, Devegceesove kejles nQ~~keYeer.~~2~~
hegCe-heehe keer ceefncee osKees, osJe eneB megKe Yeesie jne~
meeBhe yeseeje heehe kes keejCe, vejke ceW pee ogKe Yeesie jne~~vejke ceW......
oes YeeF& kee efkemmee, kewmee jesceebeke nw~
heejme eYeg kes YeJe-YeJe kee, en mele keLeeveke nw~~keYeer.~~3~~
Fme ekeej mJeie& ceW meesuen meeiej keer Deeeg Yeesiekej Jen MeefMeeYe osJe Deheves hegCe eYeeJe mes pecyeterhe kes
efJeosn #es$e ceW efmLele efJepeeeOe& heJe&le hej ueeskeesece veeceke veiej kes efJeeeOej jepee keer jeveer kes ieYe& ceW Dee ieee~
JeneB pevce ueskej Jen DeefiveJesie veece kee efJeeeOej jepee ngDee~ jepe mecheoe kees Yeesieles ngS menmee Yejer peJeeveer
ceW ner Ske efove meceeefOeieghle cegefvejepe kes heeme Jen oMe&ve kejves ieee~ Oece& kee GheosMe megvekej DeefiveJesie efJeeeOej
keee kejlee nw en osKeWFOej kece"ej veejkeer vejke mes efvekeuekej efnceefieefj heJe&le keer ieghee ceW Depeiej mehe& nes ieee efhej Deeies
keee neslee nw? osKeW-

(4)

meye es[ keggcye heefjJeej, jepe ojyeej, yeves cegefvejepee,


pees[e efMeJeheLe
cegefve kee GheosMe eJeCe kejkes~
Jewjeie YeeJe OeejCe kejkes~~
ieg mes ceebieer oer#ee YeJepeueefOe efpenepee,
pees[e efMeJeheLe
ueewefkeke efJeee meye es[ efoee~
efMeJeheLe mes veelee pees[ efueee~~
DeeOeeeflceke efJeee heekej ngS cenejepee,
pees[e efMeJeheLe
IeesjeefleIeesj lehe kejvee nw~
Ghemeie& hejer<en menvee nw~~
efnceefieefj heJe&le keer ieghee ceW Oeeve ueiee Lee,
pees[e efMeJeheLe
JeneB Depeiej mehe& ves Deekej kes~
cegefveJej kees efveieue efueee Gmeves~~
efhej Yeer cegefvejepe kes lehe ceW ngF& ve yeeOee,
pees[e efMeJeheLe
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

mes veelee~~

mes veelee~~1~~

mes veelee~~2~~

mes veelee~~3~~

mes veelee~~4~~

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

cegefveJej ves cejCe meceeefOe efkeee~


mJeieeX kee JewYeJe eehle efkeee~~
ceve ceW Depeiej eefle Me$egYeeJe veefnb Deelee,
pees[e efMeJeheLe mes veelee~~5~~
meceleeYeeJe mes meuuesKeveehetJe&ke cejCe kejkes cegefvejepe lees meesuenJeW mJeie& ceW osJe nes iees Deewj Depeiej kegefue
YeeJeeW mes cej kej "s vejke ceW GlheVe ngDee~ megKe Deewj og:Ke kee en Kesue Deveeefokeeue mes eleske eeCeer Kesue
jne nw~ osKees! Deye cegefvejepe mJeie& kes osJelee yevekej JeneB kewmes peerJeve efyeleeles nQ leLee yeseeje Depeiej mehe& kee
peerJe vejke ceW kewmee og:Ke Yeesie jne nw~
mJeie& kes meYeer osJelee Gme vees osJe kees osKekej emeVeleehetJe&ke yeesueles nQ-

(5)

lepe&- ceeF& js ceeF&.............


osKees Fke cegefvejepe cejCekej, mJeie& nceejs Deees~
euees FvnW nce vees-vees, cebefoj kes oMe& kejeeW~~
pee nes efmeeYet keer pee, pee nes efmeeYet keer pee.~~
hetJe& pevce ceW ke FvneWves, yengle mens nQ YeeF&~
uesefkeve Fvekes Oewe& kes Deeies, Meefe ve keg efke heeF&~~
ceYetefle mes ueskej Deye leke, Fvekes YeJe yeleueeSb~
euees FvnW nce vees-vees, ceefvoj kes oMe& kejeeW~~
pee nes efmeeYet keer pee, pee nes efmeeYet keer pee.~~1~~
ns hegCeelceved osJejepe! legce, YeeJeer leerLekej nes~
legce pevceesies ceOeueeske ceW, egie kes #escebkej nes~~
Deepe mJeie& ceW Yeer legcemes, keg efMe#ee uesves Deees~
euees FvnW nce vees-vees, cebefoj kes oMe& kejeeW~~
pee nes efmeeYet keer pee, pee nes efmeeYet keer pee.~~2~~
Deegle mJeie& keer Demeerce efJeYetefle ceW megKehetJe&ke efveJeeme kejles ngS yeeF&me meeiej eker Deeeg kewmes yeerle ieF& Gme
osJe kees helee ner veneR euee, hegve: JeneB mes efvekeuekej ceveg<e ieefle ceW eeJeleea kee JewYeJehetCe& heo eehle kej efueee-

(6)

Fme ceOeueeske ceW pecyeterhe kes Devoj #es$e efJeosn kene~


JeneB JeeJeere& jepee keer hejeveer efJepeee kee cenue yevee~~
Fke efove je$eer ceW heebe megKeo meheveeW kees jeveer ves osKee~
ces heJe&le, jefJe, MeefMe kes mebie veYe ceW Fke osJe YeJeve osKee~~1~~
peue mes heefjhetCe& mejesJej ueKe, jeveer keer efvee Yebie ngF&~
Fve mJehveeW kee heue keee nesiee, FmeceW ner Jen efejceive ngF&~~
efhej meesee Fve meheveeW kee heue, ceQ Deheves heefle mes hettBieer~
heue Gvekee MegYe nesJes ee DeMegYe, Deeies Gvekes eefle meesetBieer~~2~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(33)

(34)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

jepee keer jepemeYee ceW pee, DeOee&meve hej Jen yew" ieF&~
Deheves meheveeW kees yeleueekej, Gej megveves kees yew" ieF&~~
jepee ves DeefleMee KegMe neskej, yeleueeee legce megle pevceesieer~
n KeC[ Oeje heefle eeJeefle& keer ceeB, yevekej legce ecekeesieer~~3~~
veJe ceen eleer#ee kes vevlej Fke jepeheg$e kee pevce ngDee~
Gmekes hegCeesoe kes yeue hej Jen heeosMe Yeer Oeve ngDee~~
efMeMeg JeeveeefYe mJeieeX kee JewYeJe es[ Oeje hej Deeee nw~
ceevees Jen JewYeJe ner efhej mes Gmekes ejCeeW cesb Deeee nw~~4~~
MewMeJe mes yeeueeJemLee ceW Jen JeeveeefYe peye hengBe ieee~
Deheveer Deeke<e&ke eer[eDeeW mes meyekes ceve kees ceesn efueee~~
Jen otpe evcee kes meceeve Je=efbiele ngDee iegCeeW ceW Yeer~
leye eejlve GlheVe ngDee Gvekeer DeeegOeMeeuee ceW ner~~5~~
ve=he JeeveeefYe ves eer efpevesv keer hetpeve kej emLeeve efkeee~
keg mecee ceW ner n KeC[ Oeje kees peerle hetCe& mecceeve efueee~~
Fme Delegueveere JewYeJe ceW Yeer ve=he eeJeefle& veefnb hetue ieee~
veMJej kebeve De keerefle& keeefceveer ceW Yeer Oece& ve Yetue ieee~~6~~
megKehetJe&ke jepee JeeveeefYe efvepe jepemegKeeW kees Yeesie jns~
Oecee&Le& keece heg<eeLeeX kees eceMe: peerJeve mes pees[ jns~~
Jes osJeMeeeieg keer mesJee kej pevelee hej Meemeve kejles~
efvepe kele&JeeW kee heeueve kej JemegOee kee mebeeueve kejles~~7~~
Fke yeej jepe GheJeve ceW ner, efveeb&vLe cegveer kee mebIe Deeee~
heefjpeve hegjpeve kes mebie jepee, Gvekes oMe&ve kees Kego Deeee~~
jepee kes vece efveJesove hej, ieg ves GheosMe megveeee nw~
GheosMe eJeCe kej JeeveeefYe kes, ceve Jewjeie meceeee nw~~8~~
Jes efevleve kejles nQ ceQves YeesieeW kee DevegYeJe yengle efkeee~
hej le=efhle ve ceve keer ngF& Dele: ceQves Fvemes cegKe cees[ efueee~~
DeefJeveej megKe keer eeefhle nsleg heg<eeLe& cegPes Deye kejvee nw~
veej Oeve JewYeJe cenue Deeefo kee leeie cegPes Deye kejvee nw~~9~~
en meese eeJeleea ve=he ves n Keb[ jepe kees leeie efoee~
#eCe Yej efJejeie keer mebieefle mes Jewjeieer heo mJeerkeej efueee~~
jepee yeve iees efoiecyej cegefve lees Gvekeer pee peekeej ngF&~
ieg JeeveeefYe kes Devoj meeer lehe Meeer meekeej ngF&~~10~~
Jes Me$eg-efce$e megKe-ogKe, mlegefle-efveboe ceW mecelee jKeles nQ~
Deelece megKe keer eehleer nsleg Jes Ieesj lehemee kejles nQ~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

Jes e$e-le$e kej heoefJenej hegvejefhe Jeve ceW OeevemLe ngS~


Deeleeheve eesieeW kes eje keceeX kes yebOeve OJemle efkeS~~11~~
Les Oeeveueerve Fke efove cegefveJej veefnb yeee efJekeuhe GvnW keg Lee~
leye Jener kece" kee peerJe Yeerue yevekej nes ieee GheefmLele Lee~~
cegefve kees ueKekej Gme etj Yeerue ves Deewj etjlee efoKeueeF&~
nes kegefhele leer#Ce yeeCeeW mes Gmeves cegefve kees heer[e hengBeeF&~~12~~
Lee Demenveere Ghemeie& efkevleg Jes JeeveeefYe cegefve Oeeveceieve~
men efueee osn mes efvemhe=n nes yeejnYeeJeve kee kej efevleve~~
Gheeesie ceW efmLejlee ueekej esleve Deelcee ceW jceCe efkeee~
efhej Oece&Oeeve ceW Ske leeve nes veej leve mes ieceve efkeee~~13~~

(7)
ceeveJe kes leve mes efvekeue cegveer keer Deelcee ewJeseke hengBeer~
Denefcev yevee ceOece ewJeseke ceW pevcee nes ieee megKeer~~
meeeFme meeiej keer Deeet leke efoJe megKeeW kees Yeesie efueee~
efhej ceOeueeske ceW Deekej jepee yevekej megKe GheYeesie efkeee~~14~~
osKees! Fke Deesj megKeece=le nw pees ceYetefle kees eehle ngDee~
Fke Deesj ogKeeW kee meeiej nw pees Yeele kece" kees eehle ngDee~~
meceleehetJe&ke ogKe menves mes Deeies megKe ner megKe efceuelee nw~
efve<keejCe ogKe osves JeeueeW kees Gmekee heue ogKe efceuelee nw~~15~~
Jen Yeeruejepe Yeer jewOeeve mes cejkej mehlece vejke ieee~
ueeKeeW efyet kes [bke meMe Yeejer keeW ceW le[he ieee~~
Delevle ogKeer nes nee-nee kenkej efJeueehe Jen kejlee nw~
efhej %eeve efJeYebieeJeefOe eje hetjye YeJe megefcejve kejlee nw~~16~~
heeeeeheeW keer Deiveer ceW Jen Pegueme jne De%eeveer nw~
kewmes og:KeeW kees menve keB jes jes kenlee Jen eeCeer nw~~
Gme vejke #es$e ceW #eCeYej Yeer veefnb Meebefle Gmes efceueves heeleer~
keeser efpee efceuekej Gme ogKe kee JeCe&ve Yeer veefnb kej heeleer~~17~~
hetjyeke=le heehekece& kees Jen, mce=le kej og:Ke kees heelee nw~
Fe nw peie Yej DeVe efceues, uesefkeve keCe Ske ve heelee nw~~
meeiej Yej heeveer heer peeTB, Ssmeer ueieleer nw heeme JeneB~
uesefkeve Fke yetBo ve peue efceuelee, Ssmee vejkeeW kee og:Ke cene~~18~~
Ssmes Yeer<eCe og:KeeW kees Gmeves, hetjer Deeet menve efkeee~
meeeFme meeiej keer Deeet, jesles-jesles ner efyelee efoee~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(35)

(36)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

meeiej keer heefjYee<ee megvekej, jesceebe oe ceW neslee nw~


kewmes yeerlee nesiee en keeue, pees Devevlekeeue mece neslee nw~~19~~
Fme ekeej Jen heeheer kece" kee peerJe mehlece vejke keer meeeFme meeiej eceeCe ceOece Deeeg kees Yeesie jne
nw, JeneB Deve veejkeer peerJe hetJe& Jewj kes keejCe Gmekes Mejerj kes efleue-efleue KeC[ kej osles nQ hejvleg JeneB Demecee
ceW ce=leg veneR nesves mes Jen Mejerj hegve: heejs kes meceeve Skeceske nes peelee nw~ vejkeeW kes Ssmes Demee og:KeeW kees peeveves
kes yeeo ceveg<e kees ncesMee Des-Des keee& kejvee eeefnS leeefke Gmes vejke pewmeer ogie&efle ceW ve peevee he[s~
neB! es lees ngF& kece" kes peerJe keer yeele, Deye Deehekees peevevee nw efke ceYetefle kee peerJe ceOece ewJeseke
keer meeeFme meeiej eceeCe Deeeg kees hetCe& kejkes keneB ieeeMesjbo-

(8)

Deye Deeies megvees legce keLee meekeslehegjer keer~


jepee Les Jeeyeeng jeveer eYeekejer Leer~~
ceYetefle kee Jen peerJe Fvekee heg$e nes ieee~
Deevevo kegceej veece mes eefme nes ieee~~1~~

yeerlee mecee Jen heg$e cenejepee yeve ieee~


iegCeege ceneceC[ueerke jepee yeve ieee~~
Fke yeej veboerej hejye ceW Dee" efoveeW leke~
jepee ves efkeee hee" vevoerej kee Yeefeegle~~2~~
DeieefCele peveeW ves hee" osKe kece&#ee efkeee~
cegefvejepe efJehegueceleer ves Yeer oMe& Lee efkeee~~
jepee ves cegveerjepe ejCe ceW veceve efkeee~
Gvekes cegKeejefJevo mes eJeeve eJeCe efkeee~~3~~
hete cegveer mes jepee ves pees Gvekees Mebkee Leer~
eefleceeSB Deesleve nQ kewmes hegCe heue osleeR?
cegefve yeesues-Fvekeer Jeerlejeielee ceW nw Meeer~
Deew<eefOe nw Deesleve hejvleg jesie kees njleer~~4~~
efhej cegefve ves ve=he kees mete& keer ceefncee Yeer yeleeF&~
Gmekes efJeceeve keer kener uecyeeF&-eew[eF&~~
Gme mete& kes efJeceeve ceW efpeveYeJeve yeves nQ~
Jes YeJeve ecej, $e, YeeceC[ue mes mepes nQ~~5~~
nQ Fke meew Dee" cetefle&eeB GveceW efJejepeleeR~
Deew e#e-eef#eeeW keer cetefle&eeB Yeer jepeleeR~~
pees YeJepeerJe cetefle&eeW keer Jebovee kejW~
Jes ece mes megKe kees Yeesie cegefekevee JeMe kejW~~6~~
cegefvejepe kee GheosMe megve kes jepee KegMe ngS~
Jes mete&efyecye kes eleer eeJevele ngS~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


ve=he ves megJeCe& mete& kee efJeceeve yeveJeeee~
Gmekees jleve keer cetefle&eeW mes Ketye mepeeee~~7~~
ee Je Yeefe mes Jes mete& efyecye hetpeles~
efpemekes emeeo mes Jes kece& otj kej uesles~~
Deeeee& kenles nQ peiele ceW Gmeer mecee mes~
metjpe kees hetpeves keer eLee Meg ngF& nw~~8~~
Fke efove meYee ceW yew"s Les ohe&Ce ceW cegKe efoKee~
Deheves ner efmej ceW Ske OeJeue kesMe ueKe efueee~~
lelkeeue Jes YeJe-Yeesie mes efJeje nes ieS~
mebmeej keer Demeejlee kees Jes mecePe ieS~~9~~
efvepe heg$e kees meeceepe meeQhe cegefve efveke ieS~
pewvesejer oer#ee enCe kej Jes Yeer cegefve YeS~~
DeeF&me cetueiegCe kees Deye Jes heeueves ueies~
lehe-leeie mes Jes keceeX kees e#eeueves ueies~~10~~
ieg kes efveke ceW yew" kes egle DeOeeve efkeee~
efhej meesuen YeeJeveeDeeW kee Yeer efebleJeve efkeee~~
efpevekes efveefcee GvnW efceueer leerLekej eke=leer~
efhej Deewj Yeer Deveske $e+efeeB GveceW ekeeR~~11~~
Fke yeej Jes cegefvejepe Oeeveueerve Ke[s Les~
eeflecee kee eesie ueskes Deeue Meevle Ke[s Les~~
Deeee leYeer Fke efmebn JeneB iepe&vee kejlee~
heeheer kece" kee peerJe Jen vejkeeW mes Deeee Lee~~12~~
Gmeves cegveer kees osKee eesOe mes Ye[ke G"e~
gke[s efkeS Mejerj kes efhej Keeves ueie ieee~~
Ghemeie& mecePe Jes cegveer meye menve kej jns~
leve mes ve jeie Me$eg efmebn mes ve yewj nw~~13~~
Jes Oeerj-Jeerj leheesOeveer %eevehege nQ~
keCee-#ecee keer cetefle& kees ceQ keB veceve nw~~
nw eeLe&vee cegPes Yeer Ssmeer Meefe eehle nes~
Ssmeer #ecee keB efke meye efJeIveeW kee veeMe nes~~14~~

JeemleJe ceW #eceeYeeJe keer efkeleveer ceefncee nw! en #ecee efpemekes oe ceW mLeeefhele nes peeleer nw GmeceW ve peeves
efkeleveer menveMeefe Dee peeleer nw efke Jen Deheves Thej efkeS pee jns DekeejefCeke Ghemeie& kees Yeer Deemeeveer mes menve
kej ueslee nw~
ceYetefle kes Gme #eceeMeerue peerJe ves cegefve keer heee&e ceW kece" kes peerJe efmebn eje efkeS ieS Ieesj Ghemeie&
kees menve kejles ngS MegYe heefjCeeceeW mes cejCekej efoJe Jewefeefeke osn OeejCe kej efueee DeLee&led Deevele veeceke
lesjnJeW mJeie& kes eeCele veeceke efJeceeve ceW Fv nes ieS~ Deye Deeies keer keLee Fme ekeej nwYeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(37)

(38)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

(9)
lepe&-DeeDees yeeeW legcnW efoKeeSB.............
DeeDees YeeeW! legcnW megveeSB, keLee Ske Fvmeeve keer~
#ecee-Oewe& kes eje yeveves, Jeeues eYet ceneve keer~~
pee pee efpeveJejb-4~~
Deevevo cegefveJej ceOeueeske mes, TOJe&ueeske ceW hengBe ieS~
Deevele veeceke mJeie& ceW peekej, Jes lees yengle emeVe ngS~~
JeneB keer Oejleer jlve Deewj ceefCeeeW mes peeseflecee&ve Leer~
#ecee-Oewe& kes eje yeveves, Jeeues eYet ceneve keer~~
pee pee efpeveJejb-4~~1~~
mJeie&hegjer ceW Gvekees megvoj, veJeeewJeve leve eehle ngDee~
efoJe DeJeefOe e#et kes eje, meye yeeleeW kee %eeve ngDee~~
henBges cebefoj meyemes henues, hetpee keer YeieJeeve keer~
#ecee-Oewe& kes eje yeveves, Jeeues eYet ceneve keer~~
pee pee efpeveJejb-4~~2~~
keYeer ces heJe&le hej peekej oMe&ve-Jebove kejles nQ~
erhe vevoerej ceW peeles De meceJemejCe ceW peeles nQ~~
efoJeOJeveer megve efkeee GvneWves, peerJeve kee GlLeeve Yeer~
#ecee-Oewe& kes eje yeveves Jeeues, eYet ceneve keer~~
pee pee efpeveJejb-4~~3~~
keYeer osJe-osJeer kes mebie ceW, ceveesefJeveeso efkeee kejles~
JewYeJe Delegue Yeesieles efhej Yeer, GmeceW jcee veneR kejles~~
YeeJeer leerLekej nQ Jes lees, kejles mecejme heeve ner~
#ecee-Oewe& kes eje yeveves, Jeeues eYett ceneve keer~~
pee pee efpeveJejb-4~~4~~
es lees Deehe mecePe ner ieS nQ efke Gme hegCeMeeueer peerJe ves mJeie& ceW efkeme-efkeme ekeej kes efoJemegKeeW kee
GheYeesie efkeee, Deye Deehe Gvekes oMeJeW YeJe DeLee&led YeieJeeve heee&veeLe kes peerJeve kes yeejs ceW peeveWies-

(10)

JeejeCeefme veiejer hegCeYetefce, peneB Deemesve cenejepee Les~


Gvekeer jeveer Jeecee osJeer, meye ieeles Gvekeer ieeLee Les~~
Gvekes DeeBieve ceW Oevekegyesj, jlveeW keer Je<ee& kejles Les~
leerLekej pevceWies eneB hej, Jes Ssmee metefele kejles Les~~1~~
Fke je$eer ceW Jeecee osJeer ves, megvoj mJehves osKes Les~
veefnb Ske veneR oes veneR GvneWves, meesuen meheves osKes Les~~
eele: jeveer Jeecee osJeer, Deheves heefle osJe kes efveke ieF~
heefle keer Dee%ee hee kejkes Jen, DeOee&meve hej LeeR yew" ieF&~~2~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


mJehveeW kee JeCe&ve jeveer kes efhej ece-ece mes yeleueeee Lee~
megvekej kess jepee Deemesve kee, jesce-jesce nj<eeee Lee~~
legce leerLekej peveveer neWieer, mJehveeW kee en heue yeleueeee~
megvekej Jeecee osJeer ves meesee, meheue ngF& cesjer keeee~~3~~
veJe ceefnves yeerle ieS megKe mes, ceelee kees veefnb mebkeuesMe ngDee~
DeeF& peye heew<e Jeoer ieejme, jefJe meMe heg$e GlheVe ngDee~~
ceeB-efhelee meefnle leerveeW ueeskeeW keer, pevelee DeefleMee hegueefkele Leer~
meewOece& Fv DeeS men heefjkej, DeeF& Meefe FveCeer Yeer~~4~~
meewOece& Fv yeeueke kees ueskej, ieS megces heJe&le hej~
JeneB heeC[gkeefMeuee yeveer megvoj, DeefYe<eske efkeee meyeves efceuekej~~
pevceeefYe<eske kes yeeo Fv ves, eYeg kee heee& veece jkeKee~
oMe DeefleMee meefnle heee& eYeg kes, ejCeeW ceW cemleke nw Pegkelee~~5~~
heejme kegceej nes ieS egJee, Gvekee Mejerj DeefleMee megvoj~
efheleg Deemesve yeesues-Deye peuoer yeen kejes ns jepekegBJej!
hej heee&kegbJej ves efheleg kes Fme, emleeJe kees veefnb mJeerkeej efkeee~
DeefmeOeeje ele pees cenehetpe, Gmekees ner Debieerkeej efkeee~~6~~
Fke yeej heee&eYeg efce$eeW mebie, Jeveeer[e kejves efvekeues Les~
JeneB osKee Ske leehemeer kees, pees hebeeiveer lehe kejles Les~~
Jes lehemeer Deewj veneR keesF&, eYeg heee&veeLe kes veevee Les~
Gvekees veefnb %eeve jbe Yeer Lee, Jes kejles lehe ceveceevee Les~~7~~
Jes heee&eYet efvepe efce$eeW mebie, lehemeer kes efveke Les hengBe ieS~
ceQ ntB Fmekee veevee veefnb Fmeves, vecemkeej nw efkeee cegPes~~
en meese leehemeer ves iegmmes ceW, ueke[er hej Lee Jeej efkeee~
heejme eYeg mecePeeles ner jns, Gmeves ueke[er kees hee[ efoee~~8~~
Gme ueke[er ceW Lee veeieegieue, Gmekes oes gke[s ngS leYeer~
eYeg yeesues lehemeer mes legce Dehevee, ieJe& leeie kej oes Deye ner~~
lehemeer yeesues ceQ veevee ntB, letves veefnb cegPekees veceve efkeee~
ceQ Ieesj lehemee kejlee ntB, letves veefnb cesjer efJevee efkeee~~9~~
eYegJej yeesues-efpeme lehe ceW efnbmee, Jen lehe veneR keglehe ner nw~
legce meceked lehe OeejCe kej uees, keueeCe legcneje efveefele nw~~
GheosMe eJeCe kej veeieegieue ves, efvepe Mejerj kee leeie efkeee~
OejCesv Deewj heeeJeleer yevekej, peerJeve kee keueeCe efkeee~~10~~
Jen lehemeer peerJe kece" kee Lee, en eeo meYeer kees jKevee nw~
efkemmee he{kej en legcnW efkemeer mes, yewj keYeer veefnb kejvee nw~~
Deye Deeies megvees heee&eYeg efvepe ojyeej ceW Fke efove yew"s Les~
meekeslehegjer mes Ske otle, Deeee keg efoJe JemlegSB ues~~11~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(39)

(40)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

jepee ves keg #eCe yeeo otle mes, hete neue DeeesOee kee~
Gme kegMeue otle ves megvoj JeCe&ve, kejvee Meg efkeee JeneB kee~~
JeCe&ve megveles-megveles heejmeeYeg, kes ceve ceW Jewjeie ngDee~
lel#eCe ueewkeeefvleke megj DeeS, pee-pee kee mJej Yeer ietBpe G"e~~12~~
heeueefke ceW yew" heee&eYeg hengBes, Deeveece kes GheJeve ceW~
Leer heew<e Jeoer ieejme MegYeefleefLe, efpeme efove oer#ee ueer eYegJej ves~~
Les ieguceKeshegj kes jepee, Lee yeeoe efpeve veece Yeuee~
Deenej eLece eYeg kees osves kee, Gvekees ner meewYeeie efceuee~~13~~
Fke yeej heee&eYeg ves Deheveer, Deelcee kees Oeeve ceW ueerve efkeee~
Mebyej peesefle<e kes he ceW kece"emegj ves yeng Ghemeie& efkeee~~
keYeer helLej yejmeeS keYeer Deiveer, DeeBOeer keYeer eueeF& Leer~
uesefkeve eYeg ces meMe DeefJeeue, veefnb Gvekees keg keef"veeF& Leer~~14~~
Ghemeie& mecee menmee OejCesv, osJe kee Deemeve keeBhe G"e~
efvepe Yeeee& mebie eYeg kes cemleke hej, $e GvneWves leeve efoee~~
OejCesv egieue kees osKee peeW ner, leeW ner Jen heeheer Yeeiee~
eYeg ves esCeer DeejesnCe kej, kewJeue hejce heo kees heeee~~15~~
Fve%ee mes Oeveheefle ves DeodYegle, meceJemejCe jevee kej oer~
efpeme mLeue hej Ghemeie& ngDee, Jen Deefn$e nes ieee leYeer~~
Mebyej veeceke Jen peesefleef<e Yeer, hee keeueueefyOe keg Meeble ngDee~
eYeg ejCeeW ceW kej vecemkeej meceioMe&ve kees eehle efkeee~~16~~
en osKe meele meew lehemeer Yeer, meceier yeve ieS Denes!
legce Yeer Deheves peerJeve ceW keYeer, efceLeelJe kees vee Deeee osJees~~
keg kece meej Je<eeX leke eYegJej, meceJemejCe ceW jepe jns~
peye Ske ceen keer Deeeg yeeer, meccesoeeue hej hengBe ieS~~17~~
JeneB efeme cegefveeeW meefnle eYet ves eefleceeeesie ueieeee Lee~
efhej eeJeCe Megkeuee mehleefce kes efove, cees#eOeece kees heeee Lee~~
eYeg heee& kes yeeo veneR keesF&, leerLekej cees#e ieS eneB mes~
DeleSJe Fmes heejmeefnue veece mes, peevee peelee nw leye mes~~18~~
heejme mece cesje Yeer peerJeve, yeve peeJes ener eeLe&vee nw~
ceQ #ecee, Oewe& iegCe kees OeeB, yeme kesJeue ener keecevee nw~~
Dehekeej kejs keesF& efkelevee, ogYee&Je veneR ceve ceW DeeJes~
peye leke veefnb cees#e efceues leye leke, evoveeceleer leJe iegCe ieeJes~~19~~
Fme ekeej YeieJeeve heee&veeLe kes efJemle=le peerJeve eefj$e kees mebef#ehlehe mes Fme keeJekeLee kes ceeOece mes
emlegle efkeee nw Deehe meYeer YeeieCe Fmekees he{kej YeieJeeve heee&veeLe kes peerJeve mes heefjefele nesJeW leLee Gvekes
peerJeve mes keg ve keg esjCee DeJeMe eehle kejW, ener cebieue YeeJevee nw~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(41)

#ecee kes DeJeleej-YeieJeeve heee&veeLe


jeefe$eer-ye. keg. Fvog pewve (mebIemLe)
megvees yebOegDeeW Deepe legcnW ceQ Fke Fefleneme megveeleer ntB~
#ecee eesOe kes vo keer ceQ jesceebeke keLee yeleeleer ntB~~
nw veieefj DeeesOee DeJeOehegjer ceW Meeele pevceYetefce ceeveer~
Fefleneme hegjeCeeW ceW Fmekeer ieewjJe ieeLee JeefCe&le peeveer~~1~~
hej Jele&ceeve ceW keeue DeYeer ngC[eJemeefhe&Ceer Deeee nw~
DeIeefle IeveeSB neW FmeceW, DeeeeeesX ves yeleueeee nw~~
nw keeue eYeeJe pees Jele&ceeve ceW kesJeue heeBe eYet pevceW~
GVeerme Mes<e leerLekej efpeve nQ, Deueie-Deueie Yet hej pevcebs~~2~~
GveceW lesF&meJeW leerLekej eer heee&veeLe efpeveJej peeves~
Jen pevceW veieefj yeveejme ceW, Gme Yet kees hejce hetpe ceeveW~~
efheleg Deemesve Jeecee ceelee Gme veiej kes jepee-jeveer Les~
jlveeW mes Keefele cenue Gvekee, efpeveYee hejce engB veeceer Les~~3~~
en Jener yeveejme veiejer Leer, peneB henues eYet megheee& ngS~
Gme efveke evhegefj veiejer ceW, eer eveYet efpevejepe ngS~~
nQ efmebnhegjer Deye meejveeLe, eseebmeveeLe eYeg pevcesb Les~
Gme JeejeCeefme kes keCe-keCe ceW, Fefleneme DeveskeeW hevehes Les~~3~~
Deye megvees! Fke efoJeme Jeecee ceeB, ienjer efvee ceW meesF& LeeR~
meesuen meheves megvoj oerKes, Deeee&eefkele G" yew"er LeeR~~
Gve yeecegntle& kes meheveeW kee heue efvepe mJeeceer mes peye hete~
heefleosJe kenW ns osefJe megvees! leJe ieYe& ceW leerLekej ekee~~4~~
Ssmee megve jesceebefele ceelee, heefle kees eCeece kej n<e&cege~
JeejeCeefme ceW eF KegefMeeeB, cenueeW ceW Deevebo GlmeJe Lee~~
meewOece& Fv keer Dee%ee mes, Dee Oeveo jlve yejmeelee Lee~
15 ceefnveeW leke Je=ef ngF&, Oejleer Decyej nj<eelee Lee~~5~~
MegYe heew<e Jeoer SkeeoefMe keer MegYe Ie[er Oeve Oeve nes DeeF&~
peye eYegJej ves Lee pevce efueee, mJeieeX ceW Yeer KegefMeeeB eF~~
meye Fv meheefjkej Gce[ he[s, eYeg kee pevceeslmeJe Ketye efkeee~
ces keer heebb[gefMeuee hej pee, leerLekej efMeMeg kee vnJeve efkeee~~6~~
mJeieeX mes ueeS efoJe Jee mes, Meefe ves efkeee Deuebke=le peye~
eYegJej keer MeesYee veejer Leer, efueKeves ceW veefnb uesKeefve me#ece~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(42)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

pevceeslmeJe kej eYeg kees meeQhee, megj Dee%ee ues efvepe ej eues~
eYeg Petue jns nQ jlve heeuevee, Gvekeer Ghecee keewve Oejs~~7~~
Deye MewMeJe mes yeeheve Deeee, efhej leCeeF& ves Iesj efueee~
efheleg-ceele ves meesee ngDee egJee, heefjCee kee legjle efJeeej efkeee~~
hej leYeer Ske Devenesveer meer, Ievee Gvekes mece#e DeeF&~
Fke otle DeeesOee veiejer mes, ueeee keF& YeW megvees YeeF&~~8~~
egJejepe heee& ves hete megve js otle! keneB mes Deeee nw~
Ssmeer Devegghece Deewj efoJe Jemleg, efkeme nsleg, keneB mes ueeee nw~~
megve otle DeeesOee veiejer kee, peeW-peeW JeCe&ve kejlee peelee~
egJejepe heee& kee ceve efJeje, leeW-leeW eefleheue neslee peelee~~9~~
efvepe DeJeefOe%eeve mes peeve efueee, $e+<eYesej kee mcejCe efkeee~
Jewjeie eke peeW ngDee leYeer, ueewkeeefvleke megj Dee veceve efkeee~~
eue he[s eYet heeueefke hej e{, megve ceele-efhelee IeyejeS Les~
hej veneR jeske heeS efkebefeled, eYeg ves peeW keoce ye{eS Les~~10~~
kej efme eYet kees veceve efueee, oer#ee eYegJej cegefve es yeves~
cevehee&e %eeve eke nesves mes, $e+ef efmeef mes hetCe& ngS~~
Fke mecee meIeve Jeve ceW peekej, eYegJej Les Oeevee{ ngS~
heeheer kece"emegj Dee hengBee, veeres osKee lees heee& Ke[s~~11~~
keles efJeceeve kees osKe Gmes, oMe YeJe kee Jewj eeo Deeee~
yeme Gmeer mecee Gme heeheer kes, ceve ceW kegeflmele efJeeej Deeee~~
osKees! en oMe YeJe kee Jewjer, ceYetleer cesje YeeF& Lee~
jepee mes oefC[le kejJeeee, De Ieesj efkeee Deheceeefvele Lee~~12~~
Fmekeer jeveer kees eene Lee yeme ener peje meer ieueleer Leer~
Fme og ves pees-pees heer[e oer, Gmekee yeouee ueslee ntB DeYeer~~
mebJej veeceke Gme peesefle<e ves, Ghemeie& legjble eejbYe efkeee~
helLej heWkes, cetmeue Oeeje, DeebOeer mes peie Deeeevle efkeee~~13~~
kewmee Ghemeie& Yeeeveke Lee, helLej kees efheIeueeves Jeeuee~
hej #eceemeefn<Cet heejme kees, veefnb ef[iee mekee Jen celeJeeuee~~
e{ #eheke esefCe hej eYegJej ves, Ieeleer keceeX kee veeMe efkeee~
De Gme heeheer ves kece&yebOe kej, ogie&efle kee Lee ej efueee~~14~~
osKee OejCesv Je heeeJeefle, Deekej kes heCe kee $e efkeee~
osJeer ves yeveeee efmebnemeve, eYegJej kees Gme hej efye"e efueee~~
OeevemLe eYet kees jeie veneR, veefnb s<e efkemeer hej Deeee Lee~
kesJeefue efpeveJej kee meceJemejCe, FveW ves Deeve jeeee Lee~~15~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


en Jener veeie Deewj veeefieve Les efpevekeer jesceebeke Ievee nw~
eYegJej kes MewMeJe keer Gme Ievee mes Yeer heefjefele nesvee nw~~
Fke yeej heee&eYeg meKee mebie eer[e nslet Jeve Deesj eues~
Gme Jeve ceW veevee cenerheeue hebeeiveer lehe lehe jns Dejs~~16~~
veevee kees ueKe peye veneR Pegkes, leye eesOe Yeeeveke Deeee Lee~
meesee oes efove kes esjs ves, Deheceeve cesje kej [euee Lee~~
eesefOele ceefnheeue G"e hejmee, peuelee uekeke[ eerjves ueiee~
eYeg heee& kenW ns leele megvees! FmeceW nQ veeieegieue jnlee~~17~~
Yeer<eCe eesOeeiveer ceW peuekej, peeW ner ueke[er kees Lee eerje~
efvekeues Les veeieegieue GmeceW, nes jner Demee Gvekees heer[e~~
Gme peueer ngF& ueke[er ceW oesveeW, yeseejs DeOepeues ngS~
Gvekeer heer[e kees osKe eYees!, ueies Les Ceceeskeej ceb$e kenves~~18~~
mecyeesOeve eYeg kee heekej kes, MegYe ieleer GvnW yebOe ieF& Dejs~
OejCesv Deewj heeeJeleer yeve, Ghekeejer kees Jen veceve kejW~~
Gve veeieegieue ves ner Deekej, Ghekeej kee yeouee egkee efoee~
veevee ceefnheeue ke<eee-YeeJeJeMe ceje Deewj peesefle<ke ngDee~~19~~
en Jener kece" kee peerJe pees veevee, cenerheeue kes he ceW Lee~
efceLeelJe YeeJe mes cejves mes, Jen ner efceLeelJeer osJe ngDee~~
peye ceYetefle Les heee& eYet, en kece" he ceW YeeF& Lee~
Lee ogjeeej ceW efuehle Deewj Deveeeer, Deleeeejer Lee~~20~~
YeeF& kes ceesn ceW ceYetefle peye uesves Fmekes heeme ieee~
eesefOele nes hekeer efMeuee leYeer, Jen cejkej neLeer yeve pevcee~~
neLeer kees meebhe yeve ceeje Lee, cegefve kees Depeiej yeve efveieue ieee~
Ssmes kejles-kejles Gmeves, ome YeJe leke Gvekees ke efoee~~21~~
hej #ecee kes meeiej ceYetefle ves, meoe GvnW Lee #ecee efkeee~
Fme #ecee kes yeue hej ner Gveves, leerLekej eke=efle yebOe efkeee~~
peye mJeie& kes megKe Yeesies Fveves, Jen heeheer vejkeeW ceW Ietcee~
efhej Yeer veefnb eesOe keYeer es[e, njoce heeheeW ceW jne jcee~~22~~
Deye peye eYeg heee& yeves Jen Gvekee, veevee yevekej pevcee Lee~
hej efceLeelJeer Lee, leeheefme Lee, DeleSJe Jen mebJej osJe yevee~~
Deye Meeeo keeueueefyOe DeeF&, pees megceefle Gmes Dee Ghepeer Leer~
Ghemeie& Yeeeveke kejves hej Yeer, eYeg keer #ecee ner ue#ceer Leer~~23~~
eYeg meceJemejCe ceW elegjbiegue Les, DeOej efoJeOJeveer JeneB efKejer~
yeejneW meYee ceW yew" meYeer, peerJeeW ves efvepe Yee<ee ceW megveer~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(43)

(44)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

Jen mebJej Yeer Deekej eYeg kes, ejCeeW ceW kewmes he[e ngDee~
eYeg #ecee kejes, eYeg #ecee kejes, yeme Ske ener efJeveleer kejlee~~24~~
YeJe-YeJe mes efpeveves #ecee efkeee, Jen Deepe Yeuee keeeW veefnb kejles~
peye heeeleehe keer Deefive peueer, mebJej MegYe ieefle kee yebOe kejs~~
efpeme mLeue hej Ghemeie& ngDee, OejCesv Je heeeJeefle Deees~
heCe kee pees $e yeveeee Lee, Jen leerLe& Deefn$e kenueeS~~25~~
nQ Deepe Yeer osJeer heeeJeefle, OejCesv meoe jeefpele JeneB hej~
pees Yee meoe ceve mes Oeeles, Deeles nQ eYeg kes ejs hej~~
eYeg j#eke osJe meoe YeeeW keer, ceveJee_e hetjer kejles~
osJeer heeeJeefle keer Yeeer, efkeleveeW keer ner heer[e nj ues~~26~~
Gve kesJeue%eeveer eYeg peer ves efhej cegefe keneB mes heeF& nw~
en Yeer Fefleneme kee heVee nw, Gmekeer Yeer keLee megveeF& nw~~
Gve kesJeue%eeveer efpeveJej kee, MegYe meceJemejCe engB Deesj jee~
efkeleves ner YeJe megveW JeeCeer, efkeleveeW kee ceeie& eMemle ngDee~~27~~
Meeele leerjLe meccesoefMeKej, efveJee&CeLeueer ceeveer peeleer~
ngS efme Devevleevevle peneB, megj vej Jebefole Jen kenueeleer~ ~
hej keeueoes<eJeMe yeerme leerLekej, Gme mLeue mes cees#e ieS~
De eej leerLekej Deueie-Deueie, mLeeveeW mes nQ cege ngS~~28~~
eYeg heee&veeLe ves Yeer Gme mLeue, mes efMeJejceCeer JejCe efkeee~
ueeskeee efMeKej hej jepes pee, nw Meeele megKe meJe&oe peneB~~
meccesoefMeKej ceW mJeCe&Ye nw, ket peneB mes eYegJej ves~
cegefeeer kee meeceepe efueee, eeJeCe megefo mehleefce MegYe efleefLe cesb~~29~~
Jen leerjLe heee&veeLe efnue veece mes, meejs peie ceW Keele ngDee~
nw efJeeJebe Jen leerLe&jepe, efpemekee keCe-keCe nw hetpe cene~~
Gve ner eYegJej eer heee&veeLe kee, le=eflee meneeyoer GlmeJe~
Yeejle kes keesve-keesves ceW, Fme Je<e& kes Devleie&le GlmeJe~~30~~
eer ieefCeveerecegKe %eeveceleer, ceeleepeer keer mecesjCee efceueer~
efpeveOece& keer Meeele meee keer, keerleea YetceC[ue hej hewueer~~
Gve heee&eYet kees Fvog veceW, De veces %eeveceleer ceeleeeer~
Yeejle ceelee keer ieesoer Fme, ceelee mes keYeer ve nes metveer~~31~~

] ] 9] ]
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(45)

eer meccesoefMeKej Jebovee


(Devegghed bo)
efmeeved meJee&ved vecemke=le, efmemLeeveb efpevesefMeveeced~
hetpeb meccesoMewuesvb, Yekelee mebmleewefce efmees~~1~~
efJebMeefleleerLe&kelee&j:, kets<eg efJebMeleew efMeJeced~
DemebKeeesefieveeeefhe, peiceg: meJee&Veceecenced~~2~~
efmeeW kees kej vecemkeej, meccesoefiejerv mleJeve keB~
efmeefYetefce kes Jebove mes keg, kece&kee kees onve keB~~
yeerme ket hej yeerme efpevesej, Deewj DemebKe cenecegefveieCe~
MegkeueOeeve mes kece& veeMekej, efmeJeOet kees efkeee JejCe~~
(Devegghed vo:)
kets efmeJejeefYeKesefpeleveeLe: efMeJeb eeew~
menecegefveefYe: meeOe, Jevos Yekelee efMeJeehlees~~3~~
(Deeee&mkevOe vo)
lelkets ewkeeyeg&o elegjMeereflekeesefhebeelJeeeEjMeled~
ue#eeefcelee cegveees, oiOJee kecee&efCe cegefeceehegeexieeled~~4~~
(Devegghed)
cevemee Jehegmee Jeeee, mebleleb YeefeYeeJele:~
leeved megefmeeved vecemeeefce, mJekece&ceuenevees~~5~~
ketefmeJej mes eer DeefpeleeYeg, mene cegefveeeW kes meeLe~
YeJemeceg mes heej nges nQ, Jebove keB veceekej ceeLe~~
cegefveieCe Ske Dejye eewjemeer, keesef leLee heQleeueerme ue#e~
Fmeer ket hej kece&veeMe kej, cees#e iees JebotB ceQ efvele~~
(Devegghed)
OeJeueoekets eer mebYeJees kece&neefvele:~
menecegefveeg*d cees#e jepeb eeheVeceecenced~~6~~
(Deeee&mkevOe)
le$e veJekeesefkeesees, ef mehleefleue#emehlemeneefceleee~
efelJeeeEjMeoefOekew:, hebeMeleerefle cegvee: efMeJehegjb peiceg:~~7~~
(Devegghed)
leeved cegveerveVecemkegJex, mJemebJesoveefmees~
ele: kece&efjhetved nlJee, eehvegeeced lelheob lJejced~~8~~
OeJeueoe ket mes mebYeJe, veeLe npeej meeOegieCe meeLe~
ceesn Me$eg kees peerle cegefeheo, heees Jebotb yevetb ke=leeLe&~~

-ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer


Gmener mes veJe keesekeesef, ue#e yenej meele npeej~
yeeueerme DeefOeke heeBe meew cegefveieCe, cegefe iees Jebotb YeJeleej~~
Deevevoketle:
eerce oefYeveboveleerLe&ke=le~
menecegefveeg*d cegefe, eeew meJee&ved veceecenced~~9~~
lemceeef l$emehleef lekees efkees ee mehleef lekees efmehleef leue#ee:~
mehlemeneeefCe efelJeeeEjMeoef OekehebeMeleeef ve eef celee:~~10~~
MegkeueOeeveeefivevee oiOJee, kecexOeveeefve mebelee:~
efmeeE eehegve&cemlesYe:, MegkeueOeeveme efmees~~11~~
Deevevoket mes Deef Yevebove ef peve, meneceg efve men efme nges ~
YeJemeeiej mes heej kejes cegPes, vecetB meoe yeng Yeefe ef uees~~
leoveg eflenej keesekeesef, meejkeesef meej ue#e~
meele npeej heeB e meew yeeueer me, ceg g efveieCe vecetB cegefe kes keeble~~
ketsefJeeueveeefcve eer - megceefle: megceefleeo:~
meneeesefieegkedefmeeE, eeew meJee&ved veceecenced~~12~~
leefmceVeskeeyeg&oeleg - jMeereflekeesefelego&Meue#eeefcelee:~
mehleMelewkeeMeerefle-eglee cegveerve: MeeelemeewKeceJeehe:~~13~~
mebmeejecyegefOecegeereex - eejefelegb hejeved #ecee:~
vecemkejesefce Yekelee leeved, efmeeved mJeelceesheueyOees~~14~~
meg efleveeLe efpeve menecegefve men, Deef Jeeue veece ket hej mes ~
keeceohe& nj cegefeOeece hej, hengBes Jebotb eerefle mes~~
Gmeer ket mes Ske Dejye, eewjemeer keesef elego&Me ue#e~
meele Meleke Fkeeemeer eefleieCe, cege nges ceQ vecetB melele~~
ceesnveketle: hee - eYees ceesnef<ees peeer~
menecegefveeg*dcees#eb - eeew meJeemmleJeerefce leeved~~15~~
leoveg veJekees efkees e:, mehleeMeerefleue#ekee: meneeef Ce meg:~
ef$eelJeeefjbMee leLee, mehleMelemehleef JebMeef leefcelee: ef mee:~~16~~
IeeleIeeefleefJeIeeleee, kece&efJepeefevee leeved~
meJee&efvmeeVecemkegJex, lelketb e yegOewveg&leced~~17~~
ceesnveket mes eer heeeYeg, menecegefve men efMeJe heees~
pevce cejCe ogKe veeMe nsleg nce, veceve kejW efMeJehegj peeeW~
keesef efveveeveJes ue#e meleemeer , menme les leeef ueme meele Meleke~
meeeFme cegefveieCe Gmemes ner, efMeJehegj hengBes vecetB melele~~
kets eYeemele: eerceeved, megheeMJe&: mcejheeMeefYeled~
cegefvemeneeg*dcegefe - efeeb uesYes eCeewefce leb~~18~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(46)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


lemceeotveheb eeMeled -kees efkees ee elegjMeereflekees
e: meg:~
efmehleefleue#emehle-meneeefCe mehleMeleefelJeeeEjMeled~~19~~
SlelmebKeeefcelee: YeJee, efMeJeOeece ehesefojs~
leeved lelketb e Jebosnb, YeJeYeceCenevees~~20~~
eYeemekethej megheee& osJe, menecegefve men cegefe iees~
Gve ef meeW De ef meYet efce kees , nce ef veleeef le ner veceve ef kees~~
leoveg Gvebeeme keesekeesef, eewjemeer kees ef yenej ue#e~
meele menme meele mew yeeueer me, cegefve ef MeJe henBg es JebotB ef vele~~
ueefueleIekets
eer-eveYees cenef<e&efYe:~
menew: men efveJee&Ce-jepeb eeheled mleJeerefce leced~~21~~
elegjMeereflekeeseyeg&o-efmehleef lekees eMeer efle-ue#eeefcelee:~
elegjMeereflemeneeef Ce, heb eheb eeMee hebeMeleefcelee cegvee:~~22~
~
kecee&JeeR
efJeoboe,
hejceOeeveJeefvnvee~
Devebleemheoceehegmleeved, vecemeeefce efJeMeges~~23~~
ket ueefuele Ie mes ebeYe, meneceg efve men MeeMJele Oeece~
ceesnheeMe kees sove kej hengbes, ceQ Gvekees keB eCeece~~
JeneR eewjemeer kees ef Dejye De, kees ef yenej Demmeer ue#e~
menme eewjemeer heeB e mew heeheve, cegefve ef MeJe heeeW vecetB melele~~
megeYeketle:
heg<he-ovleveeLees
eleerefMeveeced~
menew: men kecee&jerved, nlJee cegefkeble eeew mlegJes~~24~~
lelkets veJeveJeeflekeesef-veJeefleue#e-mehlemeneeefCe e~
DeMeer leg ejeleg :Mele-keef uelee elee: efMeJeb ielee efpelecees ne:~~25~
~
ceesnheeMeeodefJeefveie&vlegb, efeeemeg: Meeeleemheoced~
leeved lel#es$eb e Jebosnb, Yekelee keuce<eMeeblees~~26~~
meg eYe ket mes heg <heoble efpeve, meneeef le men kece& ef JeveeMe~
hejcemegKeemheo Oeece eehle ef kees , vecet B GvnW nes mJeelce ef Jekeeme~~
Gmeer ket mes keesef efveveeveJes, veJJes ue#e meele npeej~
eej Meleke Demmeer cegefve efMeJehegj, iees vecetB ceQ yeejcyeej~~
kets efJeegjs osJe:, Meerleue: efmeefceeefele:~
meneeefleegked meJee-mmleewefce ogOee&venevees~~27~~
DeoMekees efkees e:, kees e: efmee Delees ef elJeeef jbMeled ~
eef$ebMeuue#ee ef-elJeeefjbMelmeneveJeMeleer hebe~~28~~
Sleeved meJee&ved vecemeeefce, lelketb e cegoe meoe~
eceheeMeefJeheeMeee, mJeelceve: meewKeefmees~~29~~
efJeegj kethej Meerleue, efpeve npeej cegefve men Deees~
ce=legheeMe sokej ef$eYegJeve, hetpe nges nce iegCe ieeeW~~
JeneR De"ejn keesekeesef, yeeueerme keesef ue#e yeeerme~
yeeueer menpeej veJe mew heeB e, meeOeg ef MeJe iees vecet B vele Meer Me~~

eLece KeC[

mebkegueketle: esee-ef_peve: menemeeOegegked~


uesYes cegefeefeeb leb leled, ketb e mebmlegJes efeew~~30~~
<eCCeJeef lekees efkees e:, meg <eCCeJeef lekees ef<eCCeJeef leue#ee: meg ~
veJeeflememenehebeMeleer -ef elJeeef jbMeef oef le ecegee: $e+<ee:~~31~~
keeueeeeefefveie&vlegb, ef$ekeeueb veewefce efve<keueeved~
keeuekeueeJeleerleebe, heg<evleg ve: meceerefnleced~~32~~
mebketue ket mes eseebmeeYeg, menecegefve men cees#e iees~
keeueee kes veeMe nsleg, $eekeeue vecetB Meg Ye YeeJe efuees~~
JeneR eeveJes kees ekeeser , eeveJes kees ef eeveJes ue#e~
veyyes menme heeB e meew yeeueerme, meeOeg cees #e iees vecetb melele~~
megJeerjketle: eerceeved, efve<keuees efJeceueeYeg:~
meneeesefieegied uesYes-veblemeewKeb veceeefce leb~~33~~
lemceelmehleef le kees e:, <eef ue#e<edmenemehleMeleeef ve e~
efelJeeefjbMeeglee, cegveereje: hejcemeewKeceehege&lveeled~~34~~
DeblekeeblekeveeMeee,
efJeceueeMeeJe=efele:~
meJee&ved efmeebmmlegJes efveleb, Oeeveece=leefheheemeee~~35~~
efJeceueveeLe YeieJeeved megJeerj, ket mes, mene$e+ef<eieCeegle~
efeewleve megOeejmecee, efMeJe heees JebotB ceQ efMejvele~~
Fmeer mes meejkeesef mee"-ue#e nmenme meeleMeleke~
yeeueerme ceg efveieCe DeefJeveej megKe, heees Jebotb ef$ekejCeegle~~
mJeebYettketleesveble - veeLeesvebleemheob eeew~
<edmenecegveervweg&ked, leb leebe veewefce efmees~~36~~
leoveg <eCCeJeeflekeesef-keesee mehlekees efmehleefleue#ee:~
mehleeflemenemehle-MeleefcelecegveeeWlekeb megeewiewefpe&ieg:~~37~~
vecemkejesefce leeved efmeeved, hejceevebole=hlekeeved~
ve=osJecegefveJebeebe, ewleveevebo - efuehmeee~~38~~
ket mJeebYet mes Deveble efpeve, Delekenj Deveblecee Oeece~
heeee <edmenecegefveegle, Gvekees Deveble megKensleg eCeece~~
veblej eeveJes keesekeesef, meejkeesef meejue#e~
meej menme meelemeew $e+ef<eieCe, cege nges ceQ vecetB melele~~
megoeJejkete^er-Oeceex
OecezkeeeYe=led~
meneeesefieegkedefmeef-JeOetb uesYes veceeefce leced~~39~~
le$eesveefJebMeeflekeesef-keeset veefJebMeeflekeesefveJeue#ee meg:~
veJemenemehleMeleer-hebeveJeeflemebefelee: ecegee: $e+<ee:~~40~~
#eevleeefooMeOece&me, eehlees kece&nevees~
efmeefkeevleeheleerved Jevos, lelketb e efJeMeges~~41~~
megoeket mes Oece&leerLe&kej, menemeeOegieCe mebegle~
kece&cece&nj efMeJe hengBes, oMe Oece& kes efuees vecetB melele~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

JeneR GVeerme keesekeesef-GVeerme keesef veJeue#e eCeece~


veJemenme meelemewheb eeveJes-cegefveieCe efMeJe iees GvnW eCeece~~
eYeemeketle: Meebefle-Ye&ieJeeved efmeefceeefele:~
meneeefleegkedmeJeemmleewefce
YeJeeefiveMeevlees~~42~~
lelketeVeJekeesef-keesees veJekeesefue#eveJeeglecegvee:~
veJemeneveJeMeleeef ve e, Oeevemeg Oeeef YeYe& Jeb eMeece meg Meeblee~~43~~
Meeblew<eer mebmlegJes efveleb, MeebefleceelebeflekeeR ieleeved~
pevcejesieeMeevlew ces, ceve:MeeefvleefJe&Oeereleeced~~44~~
eYeemeket mes, MeebefleveeLecegefve, npeejegle ece Meeble efkeee~
YeJe Deeleehe Meebefle nsleg ceQ, Gve meyekees Pe veceve efkeee~~
Gmeer ket mes veJe keesekeesef veJekeesef veJe ue#e~
veJenpeej veJemeew $e+ef<eieCe, efMeJeveeefj Jejer ceQ vecetB melele~~
kets %eeveOejs hetpees, kegbLegosJees megjwveg&le:~
menecegefveegked eeheled, efmeeE meJee&ved veceeefce leeved~~45~~
heCCeJeeflekees efkeese:, meg<eCCeJeeflekeesefue#ekeeef$ebMeled~
le$e efmee: <eCCeJeefle-menemehleMeleefelJeeefjbMeled~~46~~
De#eeeveboyeesOeme, mJeeefceve: meg: mleJeerefce leeved~
lelketb e meoe ceesoeled, elees uehmes#eeb megKeced~~47~~
ket %eeveOej mes kegbLeg eYeg, menecegefve egle ce=legpees~
Deelebefleke megKe Meebefle nslegg ceQ, keB Jebovee YeeJe efuees~~
Gmemes eeveJes keesekeesef, eeveJes-keesef ue#e yeeerme~
eeveJes menme, meele meew yeeueer me, ceg efve ef MeJe iees vecet b Oej eer le~~
veekeketle: eercee-vejveeLees cenef<e&Ceeced~
menew: men efveJee&Ce-meewKeb uesYes eCeewcenb~~48~~
leoveg veJeveJeef lekees ees , veJeveJeef leue#eveJeveJeef lemeneef celee:~
ceg vee: mebmeejecyeg efOe-ceg eere& efvepeeueeb efJeef JeMeg e& lveeled ~~49~~
ceee meJe&s eCetebles, efmee keuesMeeheneefjCe:~
eeveemeee efJeueesefevles, jeies<eeefoMe$eJe:~~50~~
veekeket mes DejnveeLe$e+ef<e-meneegle efveJee&Ce iees~
pevcecejCe ogKe veeMe nsleg ceQ, vecetB meoe Oej n<e& efnes~~
Gmeer ket mes efveveeveJes keesef, efveveeveJes ue#e eceeCe~
leLee ef veveeveJes menme ceneceg efve, ceg efe iees Jeb otb Oej Oeeve~~
ketmebyeuelees ceefuue-eYeg: meneeesefieegked~
eehleJeeved hejceeeoe - mheob meJee&ved eCeewcenbb~~51~~
lelheeeled <eCCeJeef le-kees e: $e+<eees#eeemheob eef lehemeVee:~
cees nceuueme peef evees , ef veie& leMeuee veceeef ce leeved meod Yekelee~~52
~~
Meueevegle&gkeeceesnb, ceuues: mebJeueketkeb~
Glheguuecevemee Jevos, efmeebe kejkeg[dceue:~~53~~

(47)

mebyeue ket mes ceefuue efpeves v, menecegefve egle hejceeeo~


heo heeee nleceesnceuue kees, Jebotb kece&ceuue veeMeeLe&~~
Gmeer ket mes eeveJes keesef, $e+ef<eieCe ce=legceuue peerles~
Meuees jCe nsleg ceQ JebotB, kejkeg[dceue kej Yeeer mes~~
ketefvepe&jle: eerceeved, cegefvemegele F&ej:~
menecegefveegked efmeeE, eeew meJee&ved eCeewcenced~~54~~
lemceeVeJekeesefeleg-ue&#eeeEeMelmenemebefeleelee:~
jlve$eeMeesCe ef n, IeeleIeeefleefJeef<eb efvepeIvege&lveeled ~~55~~
kece&Yemceerke=leeved efmeeved, lelketb e veceecenced~
Meefe: keceezIenv$eer cess, elemeeoeod YeJesod lJejced~~56~~
efvepe&jket hej cegefvemegeleeYeg, mene ceneeefleke ieCeegle~
Oeeveeveue mes kece&oiOekej, hengBes cees#e vecetB ceQ efvele~~
JeneR veJekeesef eej ue#e, leer me menme mebkeef uele eceeCe~
ceg efveieCe hejce meew Ke efveJee&Ce-jepe kees heees GvnW eCeece~~
kets efce$eOejs osJees, veefceveeLe: efMeJeb iele:~
meneeefleegked meJee&ved, Jebos ceesnefpeieer<eee~~57~~
veJeMelekeesefkeesew-keeyeg&oee ue#ehebeelJeeefjbMeled~
mehlemeneeefCe leLee efelJeeefjbMeoefOekeveJeMelemeef nlee:~~58~~
Slelkets ielee: efmeeE, iegCejlveekejee es~
leeved lelketb e mebmleewefce, ogie&efleefees meoe~~59~~
ket efce$eOej hej veefce efpeveJej, meneeefleieCeegle Deees~
kecee&Jeer Yemcekej cees#e, iees Gve Jebole efMeJe heees~~
Gme hej veJeMele kees ekeesef-Ske, Dejye heQleeefueme ue#e~
meele menme veJemew yeeefueme cegefve, efMeJe heng B es ceQ JebotB ef vele~~
mJeCe&YeeefYeOes kets, heee&veeLees yegOewveg&le:~
ef$eMelecegefveeg*dcegefe-efeeb eeheled eCeewefce leced~~60~~
leoveg eMeer eflekees eeleg jef OekeeMeer efleue#emeb keef uelee:meg :~
hebeelJeeefjbMelmeneeefCe mehleMeleefelJeeefjbMeled ~~61~~
ve=osJecegefveefYeJeee, Sles meJex efMeJeb eeg:~
YeJeheeMeefosnb leeved, lelketb e mlegJes cegoe~~62~~
mJeCe&Yeket mes heee&veeLe, efpeve leerve Meleke cegefveegle~
cegefejcee kees JejCe efkees ceQ, GvnW vecetB heeTB efMeJemegKe~~
Jener efyeeemeer keesef eewjemeer, ue#e meg heQleeueerme npeej~
meeleMeleke yeeueerme meeOegieCe, efme nges JebotB megKekeej~~
(Deveg<ghed bo)
kewueeMeMewuejepes eer-Je=<eYees Je=<euee_ve:~
menecegefveegkedefmeeE, Yespes meJeemmlegJes cegoe~~63~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(48)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


Yejleoesy e&ueerleeee,
veJemenecegv eereje:~
le$ekeeueef<eb efpeieg-mlesYees Yekelee veceesmleg ces~~64~~
kewueeMeMewue mes Je=<eYe menme-cegefveegle efveJee& Ce iees eCecetB~
JeneR yeengyeefue Yejleeefoke veJe-mene cegefve efMeJe iees vecetB~~
ceboejefieefjle: mJeeceer, Jeemeghetpe: efMeJeb iele:~
meneeefleegked meJee&-vesleeved Jebos efMeJeehlees~~65~~
ebheehegefj mes Jeemeghetpe cegefve, mene egle kecee&efj nves~
DeJeeheo kes nsleg vecetB ceQ, cece meye Jeeb efle keee& yeves~~
Tpe&evles eYegvexefce:, keesees efmehleecee:~
mehleMelecegveervee, ce=legb efpeieg: mleJeerefce leeved~~66~~
Tpe&evleefieefj hej vesceerej, eegcve-MebYeg-Deefveeefoke~
keesefyenej meelemeew eefleieCe, efMeJekeeblee Jejer Jebotb efvele~~
heeJeehegee&: mejesceOes, JeOe&ceeve: efMeJeb iele:~
<e[defJebMeefle-eleervee, meJee&ved Jevos hegve: hegve:~~67~~
heeJeehegjer mejesJej ceOes, JeOe&ceeveeYeg efme nges~
yyeer me meeOeg JeneR YeJe veeMes, meyekees vecetB Debpeueer ef keS~~
YejlesefmceVeeb cegkelew-leerLexMeeb Meeelees efieefj:~
keeueoes<eeelegmleerLe-keje: efmee: he=Leked he=Leked ~~68~~
Fme Yejle #es$e ceW eewyeerme, leerLekej kee ceg e #es$e Meeele~
efieef j mecceso ef MeKej ner keeue-oes<e mes es efMeJe iees he=Leked~~
SlemeeceJemeefhe&Cee - ceefmceved Mewues efMeJeb eeg:~
eeJevleesefhe peveemles<eeb, efpevew: mebKee Goerefjlee:~~69~~
Fme DeJemeefhe& Ceer eg ie ceW eer -meccesoef MeKej Meg Ye heJe& le mes ~
efme ng es Gvekeer ieCevee nes , ieeer Jeer j eYeg keer OJeef ve mes~~
Glmeefhe&CeJemeefhe&Ceesvebleeleerleemeg
es$e Jew~
leerLekeje cegveeReee-veblee cegee veceeefce leeved~~70~~
Deveble Glmeefhe&Ceer-DeJemeefhe&efCe ceW Deveble leerLekej cege~
Fme heJe&le mes nges Deveble cegefve-ieCe Yeer Gvekees vecetB melele~~
YeeefJekeeues leLeevevleemleerLekejee eesefieve:~
Demceeeflmeefb eeemebefle, leeved meJee&Veewcenb cegoe~~71~~
leLee YeefJe<eled ceW Deveble, leerLekej-nes efMeJe peeeWies~
Deveble YeefJepeve Fme heeJeve, heJe&le hej kece& peueeeWies~
Gve meye Yetle YeefJe<eled mebeefle, efmeeW keer Jebovee keB~
hejce meceeefOe Oeevensleg efvele-eefle efebleve mebmleJeve keB~~
DeveeeefveOevemeeme, ceenelceb kesve JeCe&les~
YeJee SJe eJebobles, veeYeJewJeeles keoe~~72~
efmeMew ue Fme Deveeef o-DeefveOeve, keer ceef ncee veefnb ken mekeles ~
YeJe peerJe ner oMe&ve heeles , veefnb DeYeJe kees efceuemekeles~~

eLece KeC[

kegles Jevoveeb Yekelee, yeejceskeb peveesme e:~


eflee&*d-vejkeieleesMe, ieceveb leme vees YeJesled~~73~~
leLee ewkeesvehebeeMeled, YeJemeeYeblejs me efn~
efveeceeuuehmeles cegefe-cesleogeb efpevesejw:~~74~~
Ske yeej Jebovee kejs pees, ieleer vejke efleee ues~
Gvebeeme YeJe kes Deboj, cegefeeer efveefMele Gmes efceues~~
Skesefveeoees peerJee, Glheebles$e esefhe les~
meJe&s YeJee efpevew: eeskeleb, keoeefhe veeveLee YeJesled~~75~~
eneB hej Skesefve efJekeuesefve, hebesefve peerJe efpeleves~
pevce Oeejles nQ efpeveJej ves, YeJejeefMe ceW kene GvnW~~
JeblejoMeue#esMees,
cenee#ees$e Yetleke:~
Mewueb j#eefle heeefheYees, YeeefekeebMeeefhe mebleleb~~76~~
Jeblej oMeue#eeW kee DeefOeheefle, Yetlekee#e eneB j#eke~
vejke eflee&iieeceer De DeYeJe, keer Jebovee ceW nw yeeOeke~~
Jemleg mJeYeeJe Deveeefo DeefveOeve, veefnb Devlej he[lee GmeceW~
og:meenmeer DeveefOekeejer kes, jesOe ceW Deve efveefcee yeves~~
Deme JevoveeemebKees-heJeemeeveeb heueb YeJesled~
efkecevewpeuhevewe&ef,
efveJee&CemeewKeceMvegles~~77~~
DemebKe GheJeemeeeW kee heue, Fme heJe&le Jebove mes efceuelee~
Deef Oeke Deew j ke ee peye ef $eYeg Jeve, meece epe meew Ke ef veef Mele ef ceuelee~~
elegefJeMeefleleerLexMeeb, efmee ieCeYe=le: he=Leked~
elego&Me-Meleerefle
ef-hebeeMeeeveefhe mlegJes~~78~~
eewyeer me leerLekejeW kes ieCeOej, eewonmeew yeeJeve heef jCeece~
peneB peneB mes cegefe iees nQ , ceveJeeleve mes keB eCeece~~
egleYe=lees cegveerveMe, efmee DeieefCeleesvele:~
YetMewueeyOeeefo#es$esYe:, efmeeved #es$eeefCe e mlegJes~~79~~
egleOej cegefveieCe DeieefCele Devele-Yet-heJe&le veeeefoke mes~
cegeOeece kees eehle nges nQ, cegefe nsleg JebotB efe mes~~
erhes meeOe&es e$ee-n&od ieCeYe=od eleereje:~
efmee: efmeOebefle meslmebefle, leeved lel#es$eeefCe e mlegJes~~80~~
{eF& erhe ceW peneB peneB mes, leerLekej ieCeOej cegefveieCe~
efme nges, nesles nQ, neWies, GvnW Gve #es$eeW kees Yeer veceve~~
hebekeueeCecesefove:
meeefleMeemLeueeefve e~
Jebos ke=leeke=leebMeeefhe, efpeveewleefpeveeueeeved~~81~~
leLee hebekeueeCeke #es$eeW, kees DeefleMeeegle #es$eeW kees~
vecetB meoe ke=ef$ece Deke=ef$ece, efpeveewleeuee ewleeW kees~~
hebeceneiegved Jeeieer-ejeR eekemetefjeesefieve:~
DevJeeeeleeved cegveeRebMe, mleewefce mJeelceesheueyOees~~82~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

hebehejceieg eer egleosJeer, hetJee&eee& meeOegieCe kees~


mJeelceef meef kes efuees vecet B ceQ, DevJeeeele meYeer cegefve kees~~
eerJeerjmeeiejeeee,
ceneeleeoeefeveb~
lecevegmetefjmeeOetbMe Jevos meceeefOeefmees~~83~~
JeerjefmebOeg Deeeee& eJej, ceneeleoeeke iegJej kees~
vecetB meoe ieg hejbhejeiele, metefj leLee meeOetieCe kees~~

(49)

#es$eme Jevoemlees$ew-o&iOJee heeheeefve MegOeer:~


meceied %eeveceefle Oeeve-mebheee efmeefceehvegeeced~~84~~
efme#es$e kes Jebove mleJeve mes, YeJeYeJe kes heehe nB~
meceied %eeveceleer meceeef Oe kes , yeue mes ef MeJemeg Ke eehle keB ~~
~~ Fefle eer meccesoefMeKejJebovee~~

Yepeve
-ye. keg. yeervee pewve (mebIemLe)
lepe&peneB [eue-[eue hej......
eYeg heee&v eeLe kes mege fcejve mes efc elee De%eeve Deb Oesj e~
nw Jebove Gvekees cesje
eYeg heee&veeLe keer Yeefe mes De%eeve efleefcej veMe peelee~
YeJe-YeJe kes keuce<e Oegue kejkes mecekelJe Gpeeuee Deelee~
mecekelJe kee Gpeeuee Deelee
eYeg hetp e Yeef e kejves mes meye meb ke otj nes ces je~
nw Jebove Gvekees cesje......~~1~~
Deemes v e ef h eleg Jeeceeos J eer kes leg c e jepeog u eejs ~
JeejeCemeer veiejer ceW pevceW legc e peie kes eeBo efmeleejs~
peie kes eeB o ef m eleejs
les j e eYeg veece mcejCe mes nw ef c eues ceg e f e kee [s j e~
nw Jebove Gvekees cesje......~~2~~
Deef n $e ceW heee& v eeLe kees kes Jeue%eeve ng D ee nw ~
Oevekeg yes j ves meceJemejCe keer jevee legj le ef keee nw ~
jevee leg j le ef k eee nw
kes Jeue%eeve eehle ceg P es nes ef c eues ve YeJe-YeJe hes je
nw Jebove Gvekees cesje......~~3~~
meccesoeeue mes eYeg ves efMeJe, heo kees eehle efkeee nw~
Dekece& kees Meeble efkeee Deew cegefe meeceepe efueee nw~
ceg ef e meece epe ef ueee nw
cegPekees Yeer efMeJeheo eehle MeerIe nes efces kece& kee [sje
nw Jebove Gvekees cesje......~~4~~
ieef C eveer ceelee eer %eeveceleer kee leJe%eeve nw Yeejer ~
eYeg heee&veeLe kee ceneceneslmeJe efkeee peiele ceW Yeejer~
ef k eee peiele ceW Yeejer
kejs eeLe& v ee yeer v ee en ef c eue peeJes %eeve kee [sj e
nw Jebove Gvekees cesje......~~5~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(50)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

heee&veeLe pevcepeebleer 6 peveJejer 2005


kes MegYe DeJemej hej emlegle

Yepeve
lepe&-keYeer let................
euees JeejeCeefme euevee nw, JeneB hej GlmeJe kejvee nw~
eYeg heejme kes ejCeeW ceW, meYeer kees Jevove kejvee nw~~
pee heejmeveeLe eYees, pee heejmeveeLe eYees-2~~ske.~~
veeieegieue kees Ske yeej, eYeg ves ceneceb$e megveeee~
oesveeW ves OejCesv Deewj heeeJeefle kee heo heeee~~
heeeJeleer kee heo heeee........
eYeg heee& yeeueeefle kees, Mele Jevove meye kej uees~
Gvekeer eeoeW ceW JeejeCeefme ceW, GlmeJe Yeer kej uees~~
euees JeejeCeefme.~~1~~
Ske yeej JeejeCeefme ceW, egJejepe heee&eYeg peer ves~
Ske otle mes veieefj DeeesOee, kee JeCe&ve megve kejkes~~
neB JeCe&ve megve kejkes........
Je=<eYesej leerLekej, kee JewYeJe megve kejkes~
lel#eCe Jewjeieer yevekej, oer#ee ueer pee kejkes~~
euees JeejeCeefme.~~2~~
GvneR heee&eYet kee le=leere, meneeefyo ceneslmeJe Deeee~
ieefCeveer %eeveceleer peer kee, DeeMeerJee&o peye heeee~~
DeeMeerJee&o peye heeee.........
evoveeceleer eYeg mes, keg meerKe enCe kej ueW~
peerJeve ceW mecelee Deewj Oewe& kee, hee" mJeeb he{ ueW~~
euees JeejeCeefme.~~3~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(51)

efJeIvenjCe YeieJeeve heee&veeLe


(1)
pecyeterhe kes Yejle#es$e ceW, veiej yeveejme Deefle megvoj~
jepe kejW ve=he Deemesve, efpevekes eneB pevceW leerLekej~~
(2)
cenue Lee veew cebefpeue kee Gvekee, jeveer Leer Jeecee osJeer~
Oeve Yeeie Les Gve oesveeW kes, peie ceW Gvemee veefnb keesF&~~
(3)
Oevekegyesj eefleefove jlveeW keer, Je<ee& kejkes Les nj<es~
leerLekej kes pevce mes henues, hevn ceefnves leke yejmes~~
(4)
eefleefove keF& kejes[ jleve, jepee kes cenue ceW yejmes Les~
ve=he Deemesve Les jleve uegeles, vej veejer meye nj<es Les~~
(5)
Ske jele Jeecee osJeer, peye cenue ceW Deheves meesF& Leer~
osKee meesuen meheves, SsjeJele neLeer, efmebn, yewue Deeoer~~
(6)
DeeBKe Kegueer eele: mveeve efkeee, efpeveJej hetpee kejkes~
heefle kes heeme ieF& hete heue, Deheves mJehve yelee kejkes~~
(7)
DeJeefOe%eeve mes cenejepe ves, yeleueeee heue keee nesiee~
ns osJeer lesjs ieYe& mes, leerLekej kee pevce eneB nesiee~~
(8)
osJe osefJeeeB meYeer ceele keer, mesJee ceW ueie peeles nQ~
Fv Yeer Deekej ieYe&keueeCeke, GlmeJe JeneB ceveeles nQ~~
(9)
ve=he Deemesve kee JewYeJe lees, mJeieeX mes Yeer ye{ e{kej Lee~
ueielee Lee pewmes Oejleer hej, ceevees Fke mJeie& Glej Deeee~~
(10)
veJe ceefnves hetjs nesves hej, efleefLe heew<e ke=<Ce SkeeoefMe kees~
pevce efoee Jeecee osJeer ves, heee&veeLe leerLekej kees~~
(11)
mJeie& ceW Yeer meewOece& Fv kee, Deemeve [esue ieee Gme #eCe~
leerLekej kee pevce peevekej, Deeee mJeie& mes Oejleer hej~~
(12)
FveCeer ves ceeB kees efhej, ienjer efvee ceW meguee efoee~
ceeee mes Fke otpee yeeueke, JeneB heeme ceW efuee efoee~~

uesKeke-eer eoerhe kegceej pewve,yenjeFe (G.e.)

(13)
heJe&le megces keer heeC[gefMeuee hej, eYegJej kees ues iees meYeer~
Ske npeej Dee" keueMeeW mes, DeefYe<eske eYet kee efkeee leYeer~~
(14)
efoJe Jee DeeYet<eCe henveees, efhej Ketye e=bieej efkeee~
meewOece& Fv ves yeeueeYet kees, heee&veeLe en veece efoee~~
(15)
yeeueke eYeg kees efhej ues peekej, ceelee keer ieeso ceW os oervee~
eYeg he osKe veefnb le=hle ngDee, leye ves$e npeej Fv keervee~~
(16)
mJeie& kes osJe yeves yeeueke, Oejleer hej eYeg mebie jnles Les~
eer[e kejles Jes ceve njles, Oeve Dehevee Yeeie mecePeles Les~~
(17)
pevce mes Les eYegJej Deefle megvoj, leve ceW efoJe megiebOeer Leer~
ceue cet$e veneR Gvekes leve ceW, JeeCeer efnlekej Je keCe& efee Leer~~
(18)
Lee jefnle hemeerves mes leve eYeg kee, DeodYegle yeue kes Oeejer Les~
Jes ue#eCe Ske npeej Dee", Deew j efOej esle leve Oeejer Les~~
(19)
yeeJe=<eYe-veejee mebnveve, meceeleg<ke meb"eve meefnle~
Ssmes eYegJej kes ejCeeW ceW, MeerMe veJeeTB Yeefe meefnle~~
(20)
heee&veeLe eYeg cejkele ceefCe kes, meMe nefjle JeCe& kes Les~
ceefle, egle, DeJeOeer, leerve %eeve kes, Oeejer eYet pevece mes Les~~
(21)
meesuen Je<eeX yeeo eYet, peye veJeeewJeve mes ege ngS~
Ske yeej Jes YeceCe nsleg, efce$ees kes mebie Geeve iees~~
(22)
Gme Geeve ceW cenerheeue, jepee efceLee lehe ceW jle Lee~
efvekeue vejke mes peerJe kece" kee, yevee cenerheeue ve=he Lee~~
(23)
cenerheeue Les veevee eYeg kes, Deheveer jeveer kes efJeeesie ceW~
hebeeefive lehe ceW Les ueerve, efceLee leeheefmeeeW kes mebie ceW~~
(24)
heee&veeLe eYeg heeme ceW hengBes, vecemkeej veefnb efkeee GvnW~
cenerheeue ves peye en osKee, eesOe Dee ieee legjle GvnW~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(52)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

(25)
(38)
yeesu es ns keg ceej ceQ veevee, lesj e cene lehemJeer nt B ~ Meeoer kejkes cegPekees etB Dehevee, peerJeve JeLe& veneR kejvee~
letves cesje Deheceeve efkeee, ceQ lees keg Yeer kej mekelee nttB~~ vesefceveeLe eYeg kes meceeve, cegPekees Yeer Deelece efnle kejvee~~
(26)
(39)
yeesues leye heee& kegceej leYeer, keeeW legce efceLee lehe kejles nes? megKe JewYeJe mes mecheVe eYet, Fke efoJeme cenue ceW yew"s Les~
Fmemes veefnb neslee hegCe keYeer, keeeW legce heeheeeJe kejles nes? Gme mecee DeeesOee kes vejsMe, peemesve ves YeW GvnW Yespes~~
(27)
(40)
De%eeveer peye lehe kejles, Fme ueeske ceW ogKe GvnW efceuelee~ YeW meceefhe&le kej mesJeke ves, eYeg kes ejCe eCeece efkeee~
YeJe Jeve ceW ner Jen Ye ceCe kejW , hejuees ke ceW Yeer meg Ke veef nb ef ceuelee~~ nef<e&le neskej leye heee&veeLe, eYeg ves Gmekee mecceeve efkeee~~
(28)
(41)
pees Deehle Deewj Deeiece kees lepekej, efceLee lehe ceW jle jnles~ hete kegMeue #esce ve=heJej kee, neue DeeesOee kee hete~
Gvekees efveJee&Ce veneR neslee, kesJeue efvepe kees "ieles jnles~~ yeesuee otle eYees Deehekeer, ke=hee efceues leye ke keneB?
(29)
(42)
mecekelJe eehle kejkes ner pees, peie ceW lehe kees OeejCe kejles~ meJe&eLece eYeg $e+<eYeosJe kes, oMe YeJe kee JeCe&ve kejkes~
Gvekee ner lehe cebieuekeejer, Jes ner lees cees#eOeece uenles~~ yeleueeee meekesle kee JewYeJe, otle ves efhej ce=oglee Oej kes~~
(30)
(43)
GheosMe megvee eYeg kee eesefOele nes, Dehevee eesOe peleeves kees~ Jeeve otle kes megvekej kes, eYeg heee& meeseves ueies leYeer~
G"e kegune[er ueiee eerjves, ueke[er Ske peueeves kees~~
nQ Oeve Oeve eYeg $e+<eYeosJe, Gvekee DevegmejCe kejW nce Yeer~~
(31)
(44)
yeesues leye heee&kegceej megvees, Fme ueke[er ceW nQ veeie egieue~ Gme ner #eCe Gvekees Deheves, Gve hetJe& YeJeeW kee %eeve ngDee~
cele keees Fmes kegune[er mes, peeeWies Fvekes eeCe efvekeue~~ nes ieee peeeflemcejCe GvnW, ceve ceW DehetJe& Jewjeie ngDee~~
(32)
(45)
en meg vekej ees efOele Deew j Deef Oeke, nes ieee Gmeer #eCe Jen lehemeer ~ mebmeej Demeej mecePe kejkes, efMeJeheLe hej eueves kees "evee~
yeele veneR ceevee eYeg keer , Deewj kee ef ueee ueke [er ef hej Yeer~~ Gmeer mecee ueewkeeefvle-osJe, Dee iees efkeee mlegefle veevee~~
(33)
(46)
ueke[er kes gke[s nesles ner, veeie-veeefieveer efvekeue he[s~
Fveefoke osJeeW ves Deekej, eYegJej kee DeefYe<eske efkeee~
nes iees Les leve kes oes gke[s, heer[e mes oesveeW le[he jns~~ ceveekes oer#ee keueeCeke, efhej GlmeJe Deewj Deveske efkeee~~
(34)
(47)
eYeg ves GheosMe efoee Gvekees, Oecee&ce=le heeve kejeee Lee~ meyekees mecyeesefOele kej eYegJej, ef Jeceuee veece heeueefke hej~
Meeble YeeJe mes cejkej kes, oesveeW ves osJe heo heeee Lee~~
neskej kes Dee{ eue efoes, efvepe megKe ns leg cees#e heLe hej~~
(35)
(48)
Jes veeieegieue OejCesv leLee, heeeJeefle yevekej pevces Les~ hengBe DeeJeve ceW YeieJeve, yesuee kee efveece efueee Gme #eCe~
e#e peeefle kes osJe Deewj, osJeer yeves eYet ke=hee mes Les~~
ngS efJejepeceeve heekeemeve mes, Ske efMeueeleue hej~~
(36)
(49)
heee& eYet ves Fmeer lejn, keF& peerJeeW kee keueeCe efkeee~ heew<e ke=<Ce SkeeoefMe kes efove, eele:keeue keer yesuee ceW~
mecee ye[er lespeer mes euelee, leerme Je<e& Lee yeerle ieee~~
efmeeYet kees vecemkeej kej, oer#ee OeejCe keer eYeg ves~~
(37)
(50)
ceele-efhelee ves peye Meeoer, kejves kees kene heee&eYeg mes~ hebe cegefeeW kes eje, eYegJej ves kesMeueeWe keervee~
yeesues Les heee&kegceej leYeer, Meeoer nw yebOeve Fme peie ceW~~ Fv ves #eerj meceg ceW Gve, kesMeeW kee #esheCe kej oervee~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(51)
oer#ee uesles ner eYeg ves, ceve:hee&e%eeve kees eehle efkeee~
Ssmes eYegJej kes ejCe keceue ceW, veceve nw yeejcyeej cesje~
(52)
Ske yeej cegefve heee&veeLe, Deenej nsleg Les efvekeue he[s~
Lee MegYe efove Jen ieguceKes, veeceke veiejer ceW hengBe iees~~
(53)
Oeve veecekes jepee ves, cegefveJej kee he[ieenve kejkes~
Deenej efoee veJeOee Yeeer mes, Dehevee pevce meheue kejkes~
(54)
Deenej oeve kes heuemJehe, hebeeee& eehle efkeee ve=he ves~
leerLekej ues Deenej peneB, Gme ve=he kes Yeeie kes keee kenves?
(55)
eej ceen emLe DeJemLee, kes eYegJej ves efyelee efoes~
Jeve ceW peekej osJeoe, veeceke Fke Je=#e leues efles~~
(56)
meele efoveeW kee eesie efueee, ceve ceW efJeMeglee efuees ngS~
Oece&Oeeve mes Yeer ye{kej, Megelce Oeeve ceW ueerve ngS~~
(57)
Jen cenerheeue efceLee lehemeer, mees heee&veeLe kee veevee Lee~
Lee peerJe kece" kee hetJe&YeJeeW ceW, Jewj eYet mes "evee Lee~~
(58)
efceLee lehe kes heue mes cejkej, Jen Mecyej pees efle<eer os Je ng Dee~
DeekeeMe ceeie& mes Ske efoJeme, Gmeves efJeceeve mes ieceve efkeee~~
(59)
eYegJej Les Oeeve ueerve Gvekes, Thej mes peye efJeceeve iegpeje~
ke ieee Deeeveke Jen ef Jeceeve, veef nb Lees [e mee Yeer ef Kemeke jne~~
(60)
Gmekees efJeYebie DeJeefOe %eeve, kes eje meye keg %eele ngDee~
hetJe& YeJeeW kes Jewj kes yeejs ceW, Gmeves meye peeve efueee~~
(61)
Gmeves efhej eesefOele neskej, Ghemeie& Yeebkej Meg efkeee~
Deewj Yeeeveke he yevee, Deiveer Je<ee& eejbYe efkeee~~
(62)
cetmeueeOeej Je<ee& kejkes, peesjeW mes DeeBOeer eueJeeee~
efhej Yeer Deeefuele Oeerj Jeerj, eYegJej kees veneR ef[iee heeee~~
(63)
meele efoveeW leke ueieeleej, Gmeves Ghemeie& Deveske efkees~
ye[s ye[s helLej ueekej, heeme eYet kes heke efoes~~

(53)

(64)
peye eYegJej hej Ghemeie& ngDee, OejCesv kee Deemeve keeB he G"e~
DeJeefOe%eeve mes peeve meYeer, Yeeee& heeeJeefle mebie euee~~
(65)
heeleeue ueeske mes euekej kes, oesveeW eYeg heee& kes heeme iees~
Mecyej kes eje efkees iees, Ghemeie& meYeer Les otj efkees~~
(66)
heeeJeefle ves eYegJej kees G"e, Deheves cemleke hej efye"e efueee~
OejCesv ves ceefCeeeW mes efveefce&le, leye keF& heCeeW kee $e efkeee~~
(67)
OejCesv leLee heeeJeleer, eYegJej kes Ghekeej veneR Yetues~
nce Yeer peerJeve ceW Ghekeejer kes, GhekeejeW kees eeo jKeW~
(68)
OejCesv leLee heeeJeefle ves, eYegJej keer yengefJeOe Yeefe efkeee~
Ghemeie& efveJeejCe kejkes Gveves, Dehevee peerJeve meheue efkeee~~
(69)
Oeeve kes yeue mes eYegJej ves, ceesnveere kece& kee veeMe efkeee~
kece" ves pees Ghemeie& efkeee Lee, Gmeer mecee meye otj ngDee~~
(70)
efpeme Yetceer hej eYegJej ves, Ghemeie& Lee meeje menve efkeee~
Deef n$e veece mes Jen leer jLe, nw Deepe Yeer peie ceW Mees Ye jne~~
(71)
eYeg heee&veeLe ves eej Ieeefleee, kece& kee veeMe efkeee #eCe ceW~
ueeskeeueeske ekeeMeer kesJeue%eeve, kees eehle efkeee eYeg ves~~
(72)
Fv keer Dee%ee mes kegyesj ves, meceJemejCe keer jevee keer~
Fv ves Yeeer mes eYegJej kes, kesJeue%eeve keer hetpee keer~~
(73)
pewmeer efJeYetefle leerLekej eYeg kes, meceJemejCe ceW efoKeleer nw~
Jewmeer efJeYetefle efceLeeosJeeW kees, keYeer veneR efceue mekeleer nw~~
(74)
YeieJeeve keer ceefncee osKe, peesefle<eer osJe ves Yeer leye Jewj lepee~
meceioMe&ve kees OeejCe kej, DeeefKej ceW eYeg kes ejCe Peg kee~~
(75)
JeneB meele meew leeheefmeeeW ves, meceioMe&ve enCe efkeee~
eYeg heee&veeLe keer yeej-yeej, Yeeer kej mebece enCe efkeee~~
(76)
peye kesJeue%eeve eYet kees neslee, es oMe DeefleMee nesles nw~
meew meew eespeve leke eYegJej kes, engB Deesj megefYe#e ner nesles nwQ~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(54)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


(77)
DeekeeMe ieceve neslee eYeg kee, Fke cegKe nes kej Yeer eej ef oKes ~
efnbmee, Ghemeie& veneR neslee, Deenej veneR YeieJeve uesles~~
(78)
meye ekeej keer efJeeeeW, eYegJej kes heeme meoe jnleer~
veKe, kesMe veneR ye{les eYeg kes, ves$eeW keer heuekeW veefnb ueieleer~~
(79)
Deefjnble eYet kee leve, eee mes jefnle meoe ner nw neslee~
Ssmee DeefleMee Deefjnble eYet kes, efmeJee Deve kees veefnb neslee~
(80)
De" eeeflenee& SJeb eewon, DeefleMee osJeeW eje nesles~
De"ejn oes<eeW mes Yeer jefnle, kesJeue Deefjnble eYet nesles~~
(81)
meesuen npeej cegefvejepe, eYet kes meceJemejCe ceW Les %eeveer~
Les ome ieCeOej GveceW mes ecegKe, mJeebYet ieCeOej Deefle%eeveer~~
(82)
JeneB Ske ueeKe eeJeke SJeb, leerve ueeKe eeefJekee meefnle~
eerme npeej Deeefe&keeSB, Deeefe&kee megueesevee ecegKe keefLele~~
(83)
eYeg heee&veeLe ves meceJemejCe ceW, meyekees Oece& GheosMe efoee~
heeBe ceen kece meej Je<eeX leke, eYegJej ves efJenej efkeee~~
(84)
kesJeue%eeveer heee&veeLe eYeg, peye peye Les efJenej kejles~
mJeCe& keceue keer jevee, Gvekes ejCeeW leues osJe kejles~~
(85)
Deble ceW peye eYegJej keer Deeet, Ske ceen keer Mes<e jner~
meccesoefMeKej hej hengBe iees, mebie ceW Les efeme cegefve Yeer~~
(86)
ef keee yeb o efJenej leLee ef hej, eefleceeees ie ef keee OeejCe eYeg ves ~
MegkeueOeeve mes De kece&, meye ve efkeee #eCe ceW eYeg ves~~
(87)
eeJeCe Meg keuee mehleef ce kes ef ove, leye ceg efe jcee ves JejCe efkeee~
DeefJeveeMeer De#ee megKe heekej, efveJee& Ce Oeece kees eehle efkeee~~

eLece KeC[

(88)
FveW ves Yeer leye heee&veeLe, eYeg keer hetpee Yeeer kejkes~
efveJee&Ce keueeCeke GlmeJe Ketye, ceveeee nef<e&le nes kejkes~~
(89)
eefleJe<e& YeeieCe Yeeer mes, meccesoefMeKej hej peeles nQ~
cees#ekeueeCeke kes MegYe efove, JeneB uee[t Ketye e{eles nQ~
(90)
heee&veeLe eYeg kes peerJeve mes, ncekees en efMe#ee efceueleer~
Jewj, eesOe, legce kejes keYeer vee, en YeJe-YeJe ceW ogKe os leer~~
(91)
#ecee Deelcee kee iegCe nw, efpemes heee&eYet ves Oeeje Lee~
kece" ves Jewj "eve kejkes, vejkeeW ceW pee ogKe heeee Lee~~
(92)
meew Je<e& Deeeg Leer eYegJej keer, veew neLe eceeCe Mejerj kene~
Les yeeue yeeeejer YeieJeve ves, Ge JebMe ceW pevce efueee~~
(93)
#eceeJeeve eYeg heee&veeLe, cesjs heeheeW kees #ecee kejes~
kejlee eoerhe efJeveleer YeieJeve, cesjs ogKeeW kees otj kejes~~
(94)
e%eeeceCeer eboveeceleer, ceeleepeer pees Deefle efJeog<eer nQ~
efpevekeer JeeCeer JeerCee pewmeer, efvekeues meyekee ceve njleer nQ~~
(95)
heee&veeLe eYeg kee peerJeve, nw efueKee GvneWves Deefle megvoj~
Gmekee ner Deeee ues kejkes, ceQves en keeJe efueKee efekej~~
(96)
ceg Pekees veef nb keeJe kee %eeve peje, en lees yeme cee$e eeeme ces je~
FmeceW pees Yeer $egefeeB nesJeW, kej ues efJeeve megOeej peje~~
(97)
ceeB %eeveceleer, eboveeceleer, kee efceues cegPes DeeMeer<e meoe~
Ssmeer ieg ceeB kes ejCeeW ceW, kejlee eoerhe nw veceve meoe~~

] ] 9] ]
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

Yepeve
Dee..............
Deefn$e keer Oejleer cenke G"er nw, heee&veeLe GlmeJe keer Oetce ceeer nw~
mepee nw leerjLe meefoeeW hegjevee, ceneslmeJe keer MegYe en Ie[er Dee ieF& nw~~
Dee..............
Dee..............
heejme eYeg kee cenekegbYe DeefYe<eske kejes-2
efleKeeue Jeeues yeeyee kee DeefYe<eske kejes-2
osKees meneeyoer kee GlmeJe Deeee nw-2
Deefn$e keer Oeje ves DeJemej heeee nw-2
heejme eYeg kee......................~~1~~
heejme eYeg pevceW peneB, JeejeCemeer heeJeve
meccesoefieefj mes cegefe heeF&, Oeece ceveYeeJeve
Deefn$e kesJeue%eeve Yetceer nw eYees lesjer
ceveYeeJeveer, megKeoeefeveer, nw Meevle efJe lesjer
heejme eYeg kee megefcejve kej, ogKe Meeske njes~
efleKeeue Jeeues yeeyee....heejme eYeg kee.............~~1~~
nw leerLe& en eeeerve, keCe-keCe hetpe nw Fmekee-2
efpeveOece& keer keerleea keer es, peie ceW keLee kenlee-2
nj Yee ee Yeefe mes Deelee lesjs ejs-2
ceve keer cegjeosW hetjer kej iegCe ieeve Geejs-2
efpevemebmke=efle GodIees<eke, leerjLe kees eCecees
efleKeeue Jeeues yeeyee......heejme eYeg kee.....~~2~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(55)

(56)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

Yepeve

Yepeve
lepe&- Ss cesjs Jeleve kes ueesieeW.......
Yeejle kes pewveer JeerjeW,
legce megve uees keLee hegjeveer~
meccesoefMeKej heJe&le nw,
efmeeW keer Deefce efveMeeveer~~ske.~~
Fke veneR DevevleeW efpeveJej, meekes leheg jer ceW pevces ~
meccesoefMeKej mes efMeJeheo, hee efmeefMeuee hej hengBes~~
Gme jpe kees efmej hej Oej uees , pees kenleer Decej keneveer~
meccesoefMeKej heJe&le nw, efmeeW keer Deefce efveMeeveer~~1~~
yeve kejkes efoiecyej cegefveJej, Fme efieefj hej Oeeve efkeee nw ~
efkeleveeW ves lehemee kejkes, keceeX kee veeMe efkeee nw~~
Gve meye efmeeW kees vece uees, pees yeves Deelce eeveer~
meccesoefMeKej heJe& le nw, efmeeW keer Deef ce efveMeeveer~~2~~
en efme#es$e efpeveJej kee, pewveer Fmekes DeefOekeejer~
Fmekee oMe&ve Jevove nw, nj ceeveJe kees efnlekeejer~~
heJe&le kees Jevove kej uees, meye efpevecele kes eeveer~~
meccesoefMeKej heJe&le nw, efmeeW keer Deefce efveMeeveer~~3~~
en leerLe& Deefnbmee kee MegYe, mevosMe megveelee peie kees~
YeeJeeW kees Meg yeveekej, eflejvee efmeKeueelee meyekees~
evovee leYeer nce meyeceW, meeLe&ke nesieer eYegJeeCeer~
meccesoefMeKej heJe&le nw, efmeeW keer Deefce efveMeeveer~~4~~
es Oece& l eer L e& ve keYeer Yeer , yeses Je Kejer o s peeles ~
nj ceeveJe keer ee kes, es kesvefyevog kenueeles~~
efvepecele efpevecele ceW yeouees, yevekej mees eeveer~
meccesoefMeKej heJe&le nw, efmeeW keer Deefce efveMeeveer~~5~~

eLece KeC[

lepe&-hetueeW mee esnje lesje......


Meeele nw leerjLe cesje,
meccesoefieefj veece nw~
efieefjJejeW ceW es nw,
Deeefo efme#es$e nw,
ceOegJeve hejce Oeece nw~~ske.~~
kenles nQ Fme efieefj keer Jevovee mes,
efleee vejkeeeg efceueleer veneR nw~
ee meefnle Fmekeer Dee&vee mes,
YeJelJe keefuekee efKeueleer jner nw~~
jele DebOesjer nes, Yeefe mensueer nes,
ueielee ve [j heJe&le hej keYeer~
DeefleMee mes ietBpes eneB,
meebJeefjee kee veece nw~
efieefjJejeW ceW es nw, Deeefo efme#es$e nw,
ceOegJeve hejce Oeece nw~~1~~
Fme egie kes eewyeerme leerLekejeW ceW,
cees#e ieS yeerme efpeveJej eneB mes~
efkeleves kejes[eW cegefveeeW ves Yeer,
lehe kejkes efMeJeeuee heeee eneB mes~~
leerLe& hegjevee nw, es Kepeevee nw,
meyekees eflejelee nw mebmeej mes~
leerjLe keer keerjle Decej,
kej mekelee Fbmeeve nw~
efieefjJejeW ceW es nw, Deeefo efme#es$e nw,
ceOegJeve hejce Oeece nw~~2~~
efpeveOece& efveefOe kees heekej kes Gmekee,
meee meogheeesie kejvee nw ncekees~
Deeheme ceW cew$eer, oerveeW hes keCee,
kee YeeJe peie ceW efmeKeevee nw meyekees~~
mJeeLe& leeie kejkes, MeerIe peeie kejkes,
pewvelJe keer meye j#ee kejes~
leerjLe keer jpe evovee,
cemleke kee heefjOeeve nw~
efieefjJejeW cesW es nw, Deeefo efme#es$e nw,
ceOegJeve hejce Oeece nw~~3~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(57)

eer 1008 YeieJeeve heee&veeLe eefj$e


-heb. ueeueeb pewve jekesMe, iebpeyeemeewoe
cebieueeejCe
ogp e&eceesn ceneefj hegv eeMeke, Deen&v leheo kes Oeejer~
kesJeue%eeveue#ceercebef[le, iegCe Deefevle-DeefleMeekeejer~~
jlve$eeelceke cees#e ceeie& kes, hejce eCeslee, cebieueOeece~
GeJebMe veYe efJeceue evcee, heee&veeLe kees keesef eCeece~~1~~
Yetefcekee
en mebmeej cenemeeiej nw, eejeW ieefleeeB iele& meceeve~
FveceW YeceCe kej jne esleve, Deveeefokeeue mes JeMe De%eeve~~
ceesn ceneceefoje kees heerkej, hej kees Dehevee ceeve jne~
keeueket-mece-efJe<ee-ke<eeeW, Gvekees Dece=le peeve jne~~2~~
efceLeeef, peerJe De%eeveer, kejles-jnles pevece-cejCe~
efyeve eeefj$e veneR kej heeles, kece& yesef[eeW kee kele&ve~~
uesefkeve keg efJeefMe nesles nQ, kejkes efvepe heg<eeLe& mecneue~
meceioMe&ve-%eeve ejCe mes, efueKeles Debke MegYebkej Yeeue~~3~~
eue efveieeso LeeJej leve heeles, efJekeue$ee, meb%eer heee&e~
hee ceeveJe leve, Oej jlve$ee, meesuenkeejCe YeeJeve Yeee~~
uesles pevce he leerLekej, lehe-kesJeue-osles GheosMe~
efme hejce heo pee efJejepeles, Ieele-DeIeeleer kece& DeMes<e~~4~~
<ed Deejs kes keeueee ceW, Ssmes kegue nesles eewyeerme~
Gvekes heeJeve ejCekeceue nce, ee meefnle veceeles MeerMe~~
Yetle-YeefJe<eled-Jele&ceeve keer, mebKee hengBeer heej Devevle~
pevce DeeesOee, cees#e ef MeKej peer , heeles efveece meYeer YeieJevle~~5~~
efkevleg DemebKes keuhekeeue ceW, peye Deelee ngC[e kee keeue~
leye nes peeleeR keg Devenesveer, heefjJee|lele efveeceeW keer eeue~~
Jele&ceeve ngC[eJemeefhe&Ceer, keeue nes jne nw ieefleceeve~
Dele: DeeesOee meYeer ve pevceW, veneR efMeKej peer iees efveJee&Ce~~6
~~
Fme Deefvele, #eCeYebiegj peie ceW, heeueveere YeieJevle eefj$e~
nceW eeefnS, Gve hej eue kej, nce yeve peeeW mJeeb heefJe$e~~
leerLekej eerheee&veeLe kee, nw eefj$e DeefleMeeer Deveve~
Deuheyegef mes JeCe&ve kejkes, ngF& uesefKeveer cesjer Oeve~~7~~

ieYe&keueeCeke
pecyeterhe kes Yejle#es$e ceW, MeesefYele, megefmLele keeMeer osMe~
veiej yeveejme Meemeve kejles, Deemesve iegCeJevle vejsMe~~
Jeecee jne veece hejeveer, megKe mes yeerle jns Les efove~
Ske efveMee ceW ceefn<eer osKes, <ees[Me cebieueceeer mJeheve~~8~~
neLeer-yewu e-efm ebn -ue#ceer, ceeuee-metj pe-evefJeceue~
ceerve-keueMe-mej-efmebOeg-efmebnemeve, osJe efJeceeve OejCesv OeJeue~~
jlvejeefMe-efveOet&ce Deefive es, meesuen meheves osKes ceele~
MegYe ve#e$e, enj DeeefKejer, JewMeeKe ke=<Ce efefleee keer jele~~9~~
yeerleer jele, ngDee meteexoe, jeveer kens mJehve DeefJejue~
mekeue eJeCe kej, ve=he yeleueeee, jeveer kees mJehveeW kee heue~~
leerveueeskeheefle eer leerLekej ngS DeJeleefjle ieYe& cebPeej~
heg$ejlve kees eehle kejesieer, en <ees[<e mJehveeW kee meej~~10~~
heefle cegKeev megves Jeeveece=le, ceelee DeefleMee n<e& ceW Deee~
yeesueer Oeve ngF& Deepe ceQ, Oeve ngF& eer heee&e~~
mJeie& Glejkej Deeee Yet-hej, ieYe& ceneslmeJe efkeee ceneve~
egieeW-egieeW leke cebieuecee nes, heee&veeLe efpeve kee keueeCe~~11~~
ceneheg<e Deeves mes henues, nesves ueieles Meiegve Deveske~
nesves ueieer jlvemegJe=ef, ceelee-eebieCe efove eleske~~
<edhebeeMele megjkegceeefjeeB, ceeB mesJee mebueive ngF~
cenehegCe mebkesle %eelekej, ceelee DeefleMee cegefole ngF&~~12~~
pevcekeueeCeke
eLee meerhe ceW ceesleer ye{lee, leLee ieYe& kee ngDee efJekeeme~
Oeerjs-Oeerjs ceeB leerLekej, %eeve-yegef kee ngDee ekeeMe~~
pewmes eeeer yeeuemete& kees, peveleer MeesefYele efkejCe npeej~
Jewmes Deemesve-Jeeceeie=n, pevces %eeveer heee&kegceej~~13~~
heew<e ke=<Ce SkeeoefMe efleefLe kees, Jes cebieuecee Deees #eCe~
leerve ueeske ceW Deevebo eee, GlmeJe efkeee osJeleeieCe~~
Meeer emetleer-ie=n ceW peeleer, efpeve yeeueke kes oMe&ve kej~
eerefuebie so uesleer nw, Deeveefvole-ecegefole neskej~~14~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(58)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

peeW eer<ece ceW leere leheve mes, he peeleer Oejleer keer osn~
leye keCee keer cejnce ueskej, peue yejmeeves Deeles cesn~~
Oece&#es$e ceW kemee efMekebpee, Dee[cyej ves Deheves neLe~
mele Oece& kee hee" he{eves, leye heOejees heejmeveeLe~~15~~
efieefj megces meewOece&Fv ves, efpeveJej kee DeefYe<eske efkeee~
ceele-efhelee kees meeQhe cegefole ceve, mene ves$e kej ve=le efkeee~~
Oeerjs-Oeerjs ye[s nes iees, kej Debieg kee Dece=leheeve~
meesuen Je<e& efvekelee heeeer, e{s le=eflee eewJeve meesheeve~~16~~
he Deehekee DeodYegle megvoj, veew neLe leve TBeeF&~
nefjle JeCe& leve ceve kees njlee, hemeue Kesle peeW uenjeF&~~
Gefele mecee hee hetpe efhelee ves, kener heg$e mes ceve keer een~
heg$eJeOet Fme Iej ceW Deees, mJeerke=efle osJesW, kejW efJeJeen~~17~~
peieled peueefOe mes heej Glejves, kees DeodYegle en veewkee nw~
ceeveJe YeJe Meeele megKe heeves, kee Gece en ceewkee nw~~
Dele: yeen kej JeLe& ieJeevee, veneR eenlee ceeveJe leve~
eer heee& ves hetpe efhelee mes, meefJevee megvoj kens Jeeve~~18~~
veeie-veeefieveer Ghekeej
osJekegceejeW mebie Ske efove, Jeve efJenej kees iees kegceej~
efceuee lehemee kejlee meeOet, efyevee oee kee efkees efJeeej~~
eej efoMeeDeeW eej DeefiveeeW, Thej Ske mete& keer pJeeue~
yew" yeere ceW ke G"eee, veneR peerJe j#ee kee Keeue~~19~~
veeie-veeefieveer jns kee ceW, heee& DeJeefOe mes peeve efueee~
Fvekeer j#ee megkejCeere nw, Deheves ceve ceW "eve efueee~~
lehemeer kees yengMe: mecePeeee, efkevleg ve Gmeves ceeveer Ske~
eerje kee", he[e efJemcee ceW, DeOe-ke veeie-veeefieveer osKe~~20~~
veeie-veeefieveer cejle Gyeejs, oskej eYeg ves ceb$e ceneved~
veeie-veeefieveer cej kej hengBes, heeeJeleer-OejCesv efJeceeve~~
ngDee lehemJeer Deefle ner eesefOele, mecePee efvepe Deheceeve efJeMes<e~
veneR mehe& kees otOe efheueevee, veefnb osvee cetjKe GheosMe~~21~~
meesees, keewve leehemeer nw en, Jener YeeF& kee peerJe kece"~
kegeesveer efvepe og<kece& Yekee, Jeecee peveke ngDee Jen Me"~~
heee&kegceej kee veevee nw, en jepee cenerheeue Lee veece~
heeflve efJeeesies ngDee leehemeer, jepee es[e jepe leceece~~22~~
lehelee jne keglehe ceW Je<eeX, meoe jne De%eeveer YeeJe~
MebJej veeceke osJe peesefle<eer, ceje ngDee ogOee&ve eYeeJe~~

eLece KeC[

Dele: Gefele nw YeJe peveeW kees, meceked oMe&ve eehle kejW~


%eeve-Oeeve-lehe OeejCe kejkes, cees#e megue#ceer JejCe kejW~~23~~
oer#eekeueeCeke
heee&kegceej kes leerme Je<e& peye, jepeeJemLee ceW yeerles~
otle DeeesOee ve=he kee Deeee, Deefle Gece Ghenej efuees~~
kegMeue #esce ve=he-veiejer heter, meoe otle ves yeleueeee~
Je=<eYe Deeefo leerLekej eYeg kee, jece-ueKeve kee eMe ieeee~~24~~
kene DeeesOee veiejer Gece, DeeefoveeLe kee pevce mLeeve~
jepe efkeee, peervee efmeKeueeee, efkeee epee Ghekeej ceneve~~
veerue Dehmeje cejCe osKekej, ie=n lepe Oeeje lehe keueeCe~
kesJeue heeee, peie GheosMee, efieefj kewueeMe iees efveJee&Ce~~25~~
DeeefoveeLeefpeve JeCe&ve megvekej, nes efJeje ceve heee&kegceej~
ceQ Yeer leerLekej kenueelee, efkevleg veneR Jewmee Deeeej~~
meeOeejCe ceeveJe mece ceQves, ieJeeB efoes nQ leerme yejme~
cegPekees lees Deheves peerJeve hej, Kego ner Deeves ueiee lejme~~26~~
Denes! peerJe ves osJe ueeske ceW, peekej Yeesies-Yeesie Deheej~
le=efhle ngF& ve, Deye keee nesieer, Yeesie Yegpebie, ve FveceW meej~~
DeelcemeeOevee kes kejves ceW, Deye efJeuecye nw Gefele veneR~
Fme peie ceW megKe uesMe veneR nw, pewmes peue veJeveerle veneR~~27~~
YeJe-leve-Yeesie efJeje heg$e kees, ceele-efhelee yeng mecePeeee~
efkevleg efJejeieer jbie kes Thej, keesF& jbie ve e{ heeee~~
ceeB kes DeeBmet keece ve Deees, iees efhelee kes JeLe& Jeeve~
Iej ceW cegPekees ewve veneR nw, jbe veneR ueielee nw ceve~~28~~
YeJe-leve-Yeesie efJeje efevleJeve, FOej heee& peeW ceve ueees~
lel#eCe megj ueewkeeefvleke efceuekej, Glej mJeie& Yet-hej Deees~~
heg<heebpeefue eYeg ejCe e{eF&, kejer meheee& ceve ueekej~
Devegceesove leuueerve nes iees, eYeg kes DeefleMee iegCe ieekej~~29~~
ns osJeeW kes osJe! oeeefveefOe! Deehe Oeve, leJe Oeve efJeeej~
Oeve mecee en, ngS Deehe peye, ceesn mewve pee kees leweej~~
cegefeJeOet meewYeeie ceveeleer, ngF& eleer#eejle ns osJe~
lehe: meKeer kees Yespee legce ef{ie, Deekeef<e&le kejves mJeecesJe~~30~~
DeefleMee hegCe Goe ceW Deeee, peie peerJeeW kee YeieJeved! Deepe~
ejCe ye{ees peie GejCe, leejCe-lejCe MejCe efpevejepe~~
Fme ekeej mlegefle kej eYet keer, ueewkeeefvleke hengBes megj ueeske~
FOej Fv meewOece& ves Deekej, oue-yeue meefnle ueieeF& Oees ke~~31~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(59)

veiej yeveejme mepee mJeie&-mee, Oeje-ieieve ietBpes peekeej~ efveece Deue nw efkemeer osJe ee efJeeeOej kee keesF& eeve~
Fv efkeee DeefYe<eske eYet kee, efoJeeYejCe efkeee e=bieej~~ veneR iegpej mekelee Thej mes eefo neW ceneheg<e efJeeceeve~~
efJeceuee veeceke jlveheeuekeer, eerefpeveJej kees yew"eee~ ngDee ceb$e keerefuele nes pewmes DeeleeefMele Ievee ceeve~
ueies eYet peeW cegefejcee kees, Jejves Deveghece Jej Deeee~~32~~ osKee veeres cenecegveerej, Deelceueerve kejles nQ Oeeve~~40~~
eLece heeuekeer keewve G"ees! Jener, pees mebie ceW oer#ee ues~ DeJeOeer%eeve ueieeee Gmeves, hetJe&YeJeeW kee helee euee~
Yetefceieesejer jepeeieCe leye, G"e heeuekeer meele eues~ ueiee eesOeJeMe-Jewj ceW peueves, Jewj ve neslee keYeer Yeuee~~
efhej efJeeeOej, hegve: Fv, DeekeeMe ceeie& mes ieceve ngDee~ Gmeves meesee en ceYetleer, Fmeves efkeee yegje Lee neue~
veiej heej kej, Dee meg-Jeve ceW, ef veefce<e cee$e Deeieceve ngDee~~33~~ cetb[ cegB[ekej ieOes efye"eee, cegBn keeuee kej efoee efvekeeue~~41~
~
Je le leues efMeuee jlveeW keer, jlve etCe& mJeefmleke Thej~ kegkekeg mehe& ngDee Fme keejCe, vejke heeBeJeW og:Ke mens~
eYet efJejepes, efme veceve kej, ueeWe efkeee, ueer oer#ee Oej~~ Depeiej yevee, ieee lece JeW, og:Ke ceg Ke mes veefnb peele kens ~~
ngS efoiecyej cegeOeejer heew<e ke=<Ce MegYe yesuee ceW~ Yeerue kegjbie og heefjCeeceer, efhej ceQieee cenelece meele~
eehle ngDee %eeve cevehee&e, Deelce Megef Leer lesuee ceW~~34~~ ef mebn ng Dee ef hej ieee vejke ceW , ng Dee veneR mecekelJe eYeele~~42~
~
FvveerueceefCe mece Deefle megvoj, uegbe efkees pees kesMe mekeue~ kegefhele ngDee Deleble eYet hej, hetJe&YeJeeW kee Jewj efvekeeue~
jlveefheejer jKe FveW ves, efkeS efJemeefpe&le #eerjer peue~~ ueiee heermeves oeBle efkeeefke, he yeveeee Deefle efJekejeue~~
Meleke leerve meew jepeeieCe Yeer, oeref#ele nes keueeCe efkeee~ yeesuee cepee eKeelee Fmekees, efkeee Lee Fmeves cegBn keeuee~
men Glmeen cevee keueeCeke, mJeie& ueeske megj ieceve efkeee~~35~~ Fmekees Yeer Deye helee euesiee, he[e efkemeer mes nw heeuee~~43~~
peiele efJepeslee keeceosJe ves, efpeve hej es[s yeeCe mekeue~ eueves ueieer Yeebkej DeebOeer, helLej yejmes, efiejs henej~
efkevleg Ske Yeer keece ve Deeee, vees eeeme meYeer efve<heue~~ efyepeueer ecekeer, yeeoue iejpes, heeveer yejmee cetmeueOeej~~
eehle efkeee efve<keece hejceheo, Jee keewceee& ceej kees ceej~ Deeie yejmeves ueieer entBefoMe, Deneme Ghepeeles Yee~
yeeueeleer eerheee&veeLe kees, veceve nceeje yeejcyeej~~36~~ peue-Leue Skeceske nes iees, ngDee GheefmLele ceneeuee~~44~~
eYeg keer eLece heejCee
eehle efJeefeee yeue mes Gmeves, OeejCe efkees cene ogYex<e~
$ee GheJeeme Devevlej eYegJej, ieguceKeshegj iees veiej~ meele efoJeme leke melele og Jen, kejlee Lee Glheele efJeMes<e~~
eLece heejCee ngF& Deehekeer, yeeoe jepee kes Iej~~ uesefkeve eYegJej jbe efnues vee, jns cesJeled cene Deeue~
jlve-megceve-iebOeesoke Je=ef, Oeve-Oeve peekeej efkeee~ ess heJe&le efiej peeles nQ, ces efMeKej veefnb neslee eue~~45~~
hebeeee& efkees osJeeW ves, cenehegCe melkeej efkeee~~37~~ leye OejCesv kee Deemeve kebhee, DeJeefOe%eeve mes peevee meye~
ken Denej YeieJeeve heee& eYeg peekej hegve: efJejepeW Jeve~ ke=le Ghekeej eeo kej ocheefle, mee meie& Leue Deees leye~~
leheesueerve jnles kejves kees, ceesnMe$eg kee mewve peeve~~ keer eoef#eCee, veceve efkeee, efhej $e he heCe hewue ieee~
eefleefove ee oes-eej-efoJeme ceW, YeieJeve uesles Les Deenej~ osJeobheleer kees ueKekej, Mebyej, ueefppele nes Yeeie ieee~~46~~
leovevlej Jeve ceW ner peekej, Deelece ie=n ceW kejW efJenej~~38~~
kesJeue%eevekeueeCeke
kece" kee Ghemeie&
Oeevee{ #eheke esCeer e{, kece& Ieeefleee ve efkees~
yeerle iees keg ceen etB efn, emLe DeJemLeeeee&-Oeeve~ kesJeue%eeve ngDee meteexoe, iegCe Devevle, eYeg eke ngS~~
leoe Ske efove lehecee neskej, Deelecejme [tyes YeieJeeve~~ ke=<Cee ew$e elegLeea kes efove, eYeg ves heeee kesJeue%eeve~
ieieve ceeie& mes ieceve kej jne, MebJej veeceke peesefleef<e osJe~ mekeue osJeleeDeeW ves efceuekej, ef keee ceneslmeJe %eevekeueeCe~~47~~
kee efJeceeve osJe kee Jeve ceW, Thej ner menmee mJeecesJe~~39~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(60)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


eYeg ves kejer lehemee efpeme Leue, efpeme mLeue Ghemeie& ngDee~
Deefn he Oej $e kes eje, eYeg Ghemeie& meg-otj ngDee~~
Gme mLeue kee eefLele ngDee peie, Deefn$e en meeLe& keveece~
mebkenejer, meye megKekeejer, Deefn$e kees kejW eCeece~~48~~
megvoj meceJemejCe keer jevee, Oevekegyesj ves keer lelkeeue~
henues ieCeOej jns mJeebYet, eoMe meYee peg[er Gme keeue~~
efoJeOJeefve kes eje YeieJeve, peie efnlekej GheosMe efoee~
meyemes Gece Oece& Deefnbmee, eeefCecee$e ves enCe efkeee~~50~~
Mebyej eje #ecee eeevee
#eceeefmebOeg-keCee kes meeiej, cenemeefn<Cet-hejce Goej~
MetjJeerj-leerLekej YeieJeve, cenecevee-mebnejke ceej~~
mecelee-efmebOeg hejce Ghekeejer, meyekes mebke meoe njW~
Mebyej eCele ngDee eYeg ejCeeW, yeesuee YeieJeve #ecee kejW~~51~~
keeueueefyOe kes Dee peeves hej, yeve peeles nQ keece meYeer~
Meebefle eehle efJeveeer MebJej kees, meceioMe&ve ngDee leYeer~~
meele Meleke JeveJeemeer leeheme, meceioMe&ve heeee nw~
ngS mebeceer, meyeves meeoj, eYeg kees Meer<e Pegkeeee nw~~52~~
cees#ekeueeCeke

eLece KeC[

Jele&ceeve eewyeerme leerLekej, GveceW heejmeveeLe ceneve~


#eceeMeeruelee-meeceYeeJe ceW, efceuelee vee keesF& Gheceeve~~55~~
nw efJe%eeve Deepe kee kenlee, efeee eefleefeee nesleer nw~
efkevleg heee& kee peerJeve Gmekees, oslee Kegueer egveewleer nw~~
oMe-oMe YeJe leke kece" peerJe ves, eYeg hej Deleeeej efkeS~
efkevleg meoe mecelee ner Oeejer, ceeefle-heejmeveeLe efnes~~56~~
Ske neLe mes yepes ve leeueer, ueewefkeke keLeve megvee heeee~
efkevleg kece" ves oMeeW YeJeeW leke, Fmes hetCe&le: Peg"ueeee~~
kejlee jne kece" Me" eYeg hej, Fke lejhee JeejeW hej Jeej~
efkevleg heee& kes peerJe ves keYeer, veneR efkeee Gmekee eeflekeej~~57~~
ceneheg<e kee meeLe yebOegJej! meoekeeue efnlekeejer nw~
Deiej efce$elee nes keee kenvee, Jewj Yeer cebieuekeejer nw~~
kece"-ceYetleer peerJeve kee, GoenjCe ele#e jne~
heee& kes keejCe kece" peerJe ves, Devlekeeue mecekelJe uene~~58~~
heee&veeLe MegYe kes eleerke nQ, kece" DeMegYe keer nw heneeve~
heejmeveeLe eefjle kenlee nw, MegYe ner heelee efJepee ceneve~~
hejsMeeve nes mekelee nw MegYe, efkevleg hejeefpele keYeer veneR~
en efJeeej kej heee&ejCe kee hegCe DeeejCe kejW meYeer~~59~~

DeefYeuee<ee
Je<e& Gvenej meele ceen leke, kej efJenej GheosMe efoee~
eeJeCe Megkeue mehleceer eele:, efmeefMeuee emLeeve efkeee~~ heee&veeLe kee eefjle meYeer kees, oslee nw Deveghece GheosMe~
meccesoeeue, mJeCe&ket mes, eYeg ves heo heeee efveJee&Ce~ eesOe-Jewj-De heehe meYeer lepe, enCe kejW MegYe kee mebosMe~~
mJeie& Glej Deeee Oejleer hej, nef<e&le cevee cees#ekeueeCe~~53~~ YeJeYeenlee&, cebieuekelee&, leerLekej megKekeejer neW~
ejCe keceue ceW eCele meYeer kees, YeJe-YeJe cebieuekeejer neW~~60~~
efmeevle Deewj cenlJe
Heueegefle
vesefceveeLe efveJee&Ce heOeejs, yeerle egkee yenglesje keeue~
Oece&#es$e DeeeeR efJeke=efleeeB, peve-peerJeve efmLeefle efJekejeue~~ he{W YeJe pees Oeeve ueieekej, heee&veeLe YeieJeeve eefj$e~
eeef%eke efnbmee-keglehe-leb$e kes hewue jns Les peeue leceece~ heehe-ke<eeeW ueW oe mes, nesiee peerJeve hejce heefJe$e~~
leye heejme ves peerJeoee kees yeleueeee nw Oece& ceneve~~54~~ heee&veeLe efpevekes ejCeeW ceW, veceve DevevleeW yeej kejW~
cenemegke=le mes eehle ngDee en, ceeveJe peerJeve meheue kejW~~61~~
eesOe, eesOe mes Meevle ve neslee, Gue Jewj ye{elee nw~
mecehe&Ce
efkevleg #ecee osJeer kes ejCeeW, DeeefKej Meer<e Pegkeelee nw~~
efpemekes kej ceW #ecee Mee nw, og keer keg vee eueleer nw~ ieefCeefve Deeefe&kee %eeveceleer kee, hee efJeMes<e DeeefMe<e-DeeosMe~
Deiveer Meevle mJele: nes peeleer, efyeve FOeve vee peueleer nw~~55~~ mJeuhekeeue ceW jee keeJe en, hebef[le ueeueeb jekesMe~~
{eF&erhe ceW heeBe ces nQ, GveceW henuee ces eOeeve~ Gvekes heeJeve kejkeceueeW ceW, Deefhe&le nw meefJevee Jeboeefce~
veece megoMe&ve, eeefueme eespeve, Ske ueeKe TBeeF& peeve~~ e%eeeceCeer ceele evoveeceleer, meefnle meyekees Jeboeefce~~62~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(61)

meccesoefMeKej eWke Jevovee


-MebYeg boleerLe&jepe mecces oefMeKej nw , Meeele ef me#es$e peie ceW~
Ske yeej pees kejs Jevovee, Jen Yeer heg CeJeeve mee ceW~~
TBee heJe&le heee&veeLe efnue, veece mes peevee peelee nw~
efpeveMeemeve kee meyemes heeJeve, leerjLe ceevee peelee nw~~1~~
peye ele#e kejW ee$ee, Gme heg Ce kee JeCe& ve keee kejvee~
ues efkeve eef leef ove Yeer hejes #e ceW , ef ieef j kee Oeeve ef keee kejvee~~
DeeBKe yevokej kejes keuhevee, cesjer ee$ee Meg ngF&~
eelekeeue eues meye ee$eer, pee peekeeje Meg ngF&~~2~~
Ske neLe ceW [er otmejs, ceW eeJeue keer Peesueer nw~
peeoelej meye hewoue nQ, hej efkemeer-efkemeer keer [esueer nw~~
keYeer ve eueves Jeeues Yeer, efnccele kej heJe&le e{les nQ~
heejme eYeg kes heeme hengBeves, nsleg keoce ye{ eueles nQ~~3~~
e{les -e{les Dee" efkeueesceerj, kee heLe peye lee neslee~
oeeW neLe lejhe leye Fke, eewhe[e kegb[ oMe&ve neslee~~
JeneB ef oiecyej efpevecebefoj, meb mke=efle keer Deefce Oejes nj nw ~
heee&veeLe eveYeg yeentyeefue keer cetefle& ceveesnj nQ~~4~~
Gme ceef voj ceW kekej Deheves , eYeg kee oMe&ve kej uesvee~
megvoj yeveer Oece&Meeuee ceW, Fe nes lees "nj uesvee~~
cebefoj oMe&ve kejkes efhej, ee$ee eejbYe kejes Deheveer~
yeeeW neLe euees e{ kej peneB, ieewlece mJeeceer eWke yeveer~~5~~
eneB hengBekej "b[er-"b[er, nJee Lekeeve efceeleer nw~
ieCeOej ejCe Jevovee mes, ee$ee keer Meeer Deeleer nw~~
eLece eWs ke en ngF& heeme ceW , ogeflee eWke keg bLet ef peve keer ~
leerLekej ece ceW en henueer, eWke vecetB kegbLeg eYeg keer~~6~~
Fve eW keeW kes oMe&ve mes, GheJeeme kee heue eejbYe ngDee~
$ee eoef#eCee osves mes, Deeies MegYe ieefle kee yebOe ngDee~~
MegYe YeeJeeW mes Deeies ye{kej, eWke leermejer Deeleer nw~
eerveefceveeLe efpevesej keer, Jevovee menpe nes peeleer nw~~7~~
eewLee veeke ket leerLekej, DejnveeLe kee Deeee nw~
peneB kejes[eWs cegefveeeW ves Yeer, lehekej efMeJeheo heeee nw~~
Jevove kej Deeies ye{ves mes, ceefuueveeLe kes ejCe efceues~
Deeies "s eWke hej eer, eseeBmeveeLe heokeceue efceues~~8~~
Fve meyekee Jevove kej ceQ ves, ef meef Meuee kees veceve efkeee~
JeneB efJejepes efmeeW kees, Deheves ceve ceW mcejCe efkeee~~

jeefe$eer-Deeefe&kee evoveeceleer
Lekevee veef nb Deye heg <heob le keer , mehlece eW ke hes euevee nw ~
Deeies e{ves nsleg JeneR mes, DeeleceMeeer Yejvee nw~~9~~
heg<heoble eYeg kes ejCeeW ceW, DeIe& e{ekej veceve ef keee~
Deewj eues Dee"JeeR eWke hej, heoceeYet keer MejCe ef ueee~~
veJeceeR eWke ef Jejepes eer , cegefvemeg ele efpeve kes ejCekeceue~
Fve meyekes heeJeve heo ceW, ee mes ceQves efkeee veceve~~10~~
ns YeJeelceved ! Deye omeJeeR, eveYe eW ke hes euevee nw ~
henues oew[-oew[ kej Glejes, efhej TBeeF& e{vee nw~~
eveYe cebefoj ceW peekej, ejCeJevovee kejvee nw~
Deheves meejs megKe-ogKe kees, eYeg ejCe yew"kej kenvee nw~~11~~
Deye ieejnJeeR eW ke hes euekej, $e+<eYeos Je kees veceve kejes ~
ef ieef j kew ueeMe mes ceg e ng S, eneB Gvekes ejCe ef evn eCecees ~~
eer Meerleue efpeveJej keer nw, yeejnJeeR eWke eefme kener~
ceve-Jee-leve mes Jevove kej, heeDees ee$ee kee hegCe mener~~12~~
eer Deveble leerLekej kee, lesjnJeeB ket mJeebYet nw~
Gvekes ejCeeW ceW eeegle, MeerMe Pegkeekej JevotB ceQ~~
mebYeJe efpeveJej kee eewonJeeB, OeJeueket ceevee peelee~
Jeemeghetpe efpevekee hevnJeeb, eWke meYeer kees megKeoelee~~13~~
Fvekees Jevove kej Deeies , Deef Yevevove eYeg kes heeme euees ~
yevoj ef evn meef nle Gve eYeg keer , eW ke hes yevoj mes ve [jes ~~
Deef Yevevove kes ejCeeW ceW , kej veceve euees peueceb efoj leke~
e{es JeneB mes peneB nw ieewlece, ieCeOej eYeg keer eWke eLece~~14~~
efhej me$enJeeR eW ke mes Deheveer, Deieueer ee$ee kejvee nw~
Oece&veeLe eYeg kes ejCeeW ceW , veceve meYeer kees kejvee nw~~
megceef leveeLe kee DeejnJeeB, eWke nw DeefJeeue ket kene~
veew kejes[ yeeermeueeKe, GheJeeme kee heue efceuelee nw eneB ~~15~~
Gef VemeJeeB nw eW ke Meeb efleef peve, kee pees eneB mes cees #e iees ~
veew kejes [ mes Deef Oeke ceg veer , Fme keg b oket mes cees#e iees~~
Meeb efleveeLe kes meb ie meye ceg efveeeW , kees ee mes veceve ef keee~
heg ve yeer meJeeR eW ke hes peekej, Jeer jeYet keer MejCe ef ueee~~16~~
eer megheee& leerLekej FkekeermeJeeR eWke hej jepes nQ~
kenles nQ eneB keer efceer mes, jesie meYeer veMe peeles nQ~~
Fvekees Jebove kejkes heeme ceW, ef JeceueveeLe keer eW ke euees ~
yeeFmeJeeR Fme eW ke kees vecekej, Deef peleveeLe kes efvekeeuees~~17~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(62)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


Lekes keoce mes les FmeJeeR Fme, eW ke kee Jeb ove keef"ve lees nw ~
ues efkeve ee$ee het jer kejves , kee Meg Ye YeeJe oe ceW nw~~
Oeerjs-Oeer js e {kej DeeefKej, Deef peleveeLe leke hengB e iees ~
Gve ejCeeW ceW veceve efkeee efhej, vesefceveeLe peer eehle ngS~~18~~
eewefyemeJeeR Fme eWke hes vesceerveeLe ejCe kees veceve efkeee~
heejmeveeLe eYet heeves nslet efhej ceQves ieceve efkeee~~
mJeCe&Ye en eWke nw Debeflece, ee$ee hetCe& eneB nesleer~
heee&veeLe keer hetpeve kejkes, ceve mevlegef eneB nesleer~~19~~

eLece KeC[

keg #eCe Oeeve kejes ef hej veer es , ieg hee ceW ef mLele ejCe vecees ~
KegMeer-KegMeer Jevovee hetCe& kej, heJe&le mes veeres Glejes~~
ener Jevovee Deelcee keer, YeJelJe Meef e yeleueeleer nw~
leYeer evoveeceleer meYeer ceW, Yeefe mJeeb Dee peeleer nw ~~20~~
YeieJeved ! Fme meccesoefMeKej kee, heg ve heg ve oMe& ve heeTB ~
ener YeeJevee nw ceve ceW, efmeeW kes iegCe ceW jce peeTB~~
Fmeer #es$e mes keYeer cegPes, ef veJee&Ce Oeece Yeer efceue peeJes~
efme Yeefe cesjs peerJeve ceW, efme DeJemLee efoueJeees~~21~~

Yepeve
-ye. keg. DeemLee pewve (mebIemLe)

lepe&yeej-yeej leesns keee mecePeeTB......


yeej-yeej leesns MeerMe veJeeTB, DeeTB lesjs ej~
heejme eYet peer cesjer, vewee ueiee oes heej~~
megveer nw nceves heejme eYeg lesjer ceefncee~
YeJe mebke nlee& heee&veeLe lesjer ieefjcee~~
yeeueeefle yeve kejkes legceves efkeee peiele Gej,
heejme eYet...........~~1~~
JeejeCeefme kee keCe-keCe Oeve ngDee nw~
Deemesve JeeceeosJeer kee ceve GheJeve efKeuee nw~
JewMeeKe Jeoer efleeree kes efove eYegieYe& efueee DeJeleej~
heejme eYet...........~~2~~
heew<e Jeoer ieejme kees legceves Yet hej pevce efueee~
MewMeJe ceW megj mebie Kesues Deefn egie kees ceb$e efoee~~
veeie egieue OejCesv heeeJeleer, yeve kes efkeee Ghekeej~
heejme eYet...........~~3~~
kesJeue%eeve eehle nesles ner meceJemejCe keer jevee~
meceJemejCe ceW yew" meYeer ves osKeer lesjer ceefncee~~
Deefn$e ceW heee&veeLe kees ngDee nw %eeve ekeeMe~
heejme eYet...........~~4~~
eeJeCe megefo mehleefce kee MegYe efove nw Deeee~
heee& eYet ves efmeef efeee kee JejCe efkeee nw heeee~~
eer meccesoefMeKej efieefj mes efhej eehle efkeee efMeJeOeece~
heejme eYet...........~~5~~
ieefCeveer ecegKe %eeveceleer Deew eboveeceleer peer ceele~
heej ueiee oes cesjer vewee en efJeveleer nw Deepe~~
kejs eeLe&vee ener DeemLee, efceues cegefe kee Oeece~
heejme eYet...........~~6~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(63)

leerLekej pevceYetefce Jebovee


(cebieueelegefJeMeeflekee)
-ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer

(Devegghed bo)
DeeesOee cebieueb kegee&-ovevleleerLe&kele&Ceeced~
Meeeleer pevceYetefceee&, eefmee meeOegefYeveg&lee~~1~~
$e+<eYeesefpeleleerLexMeesheefYeveboveleerLe&ke=led~
eerceeved megceefleveeLeee - vevleveeLeefpevesej:~~2~~
hebeleerLe&ke=leeb ieYe& - pevcekeueeCekeeefo<eg~
FveefoefYe: meoe Jebee Jebeles Jeboefe<eles~~3~~
mebeefle keeueoes<esCe Mes<eemleerLekeje: he=Leked~
mebpeeleemlee Deefhepevce-Yetceees cebieueb YegefJe~~4~~
eeJemleer cebieueb kegee&led, mebYeJeveeLepevceYet:~
levegleevces ceveMegef,b YeJeeveeb YeJeneefjCeer~~5~~
keewMeecyeer cebieueb kegee&led, heeeYeme pevceYet:~
efpevemeteex ceveesypeb ces, eheguueerkegleeoefhe~~6~~
JeejeCemeer peievceevee, cebieueb levegleevcece~
pevceYetefce megjw: hetpee, megheee&heee&veeLeees~~7~~
evhegjer megjwcee&vee, cebieueb kegleelmeoe~
eveYeefpeveWme, pevceYetpe&vceheeJeveer~~8~~
keekeboer cebieueb kegee&led, heg<heovleme pevceYet:~
Deevebob levegleeod Yetceew, meJe&cebieuekeeefjCeer~~9~~
cebieueb kegleeefVeleb, pevceYetYe&keeJeleer~
Meerleueme efpeveWme, cevees ces Meerleueb efeeeled~~10~~
efmebnhegjer peievceevee, cebieueb kegleevcece~
eereseebmeefpeveWme, pevceYetefce: efMeJebkeje~~11~~
ebheehegjer peieodJebee, cebieueb levegleeod OegJeb~
JeemeghetpeefpeveWme, pevceYetefceveg&leecejw:~~12~~

mee kebefheueehegjer efveleb, cebieueb kegleevcece~


ceefeeb efJeceueerkegee&led, efJeceuesejpevceYet:~~13~~
jlvehegjer eleerveCeeb, cebieueb kegleee ve:~
mece&Je=es Yeteeod, Oece&veeLeme pevceYet:~~14~~
nefmleveeiehegjer efveleb, cebieueb levegleevcece~
MeebeflekegbLJejleerLexMeeb, pevceYetefcepe&ieVeglee~~15~~
ee efceefLeueehegjer Meeled, cebieueb kegleevcece~
pevceYetefce: eefmeeYetled, ceefuueveeLeveceerMeees:~~16~~
cebieueb mebleleb kegee&led, jepeie=ner megpevceYet:~
cegefvemegeleveeLeme, oeevces megeleb lJemeew~~17~~
Meewjerhege&&ekeeeew:, ceevee ces cebieueb efeeeled~
FveefoefYe: meoe Jebee, vesefceveeLeme pevceYet:~~18~~
ee kegC[uehegjer hetpee, cebieueb kegleeod YegefJe~
pevceYetefce: eefmeeefmle, ceneJeerjme mebeefle~~19~~
jepeOeeveern efmeeLe&-Yetheles meeOegefYeveg&lee~
vebeeJele e eemeeob, jlveJe=dee megcebieueced~~20~~
elegefJeMeefleleerLexMeeb, <ees[Me pevceYetcee:~
Jebeemlee cebieueb kege&g:, Ivevleg pevcehejchejeb~~21~~
oer#ee%eevemLeueb hetpeb, eeeieeeefn$ekeb~
mebleleb cebieueb kegee&led, hetCe&%eeve&es YeJesled ~~22~~
kewueeMeebheeheeJeespe&-evlemeccesoe=befie<eg~
efveJee&CeYetceees eemlee:, kegJe&vleg cece cebieueced~~23~~
hebekeueeCekew hetpee, YetefcemejesJejee:~
leemleeved %eeveceleer eees, oeg efmeefb e ces OegJeced~~24~~

] ] 9] ]
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(64)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

Ceceeskeej eeueermee
-e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer
oesne
JebotB eer Deefjnble heo, efme veece megKekeej~
metjer hee"ke meeOegieCe, nQ peie kes DeeOeej~~1~~
Fve heeBeeW hejcesef mes, meefnle cetue en ceb$e~
Dehejeefpele Je Deveeefo nw, Ceceeskeej MegYe ceb$e~~2~~
Ceceeskeej ceneceb$e kees, veceve keB Meleyeej~
eeueermee he{kej uentb, mJeelceOeece meekeej~~3~~
eewheeF&
nes pewJevle Deveeefoceb$eced, Ceceeskeej Dehejeefpele ceb$eced ~~1~~
hebe heoeW mes ege megeb$eced, meJe&ceveesjLe efmeef megleb$eced~~2~~
heQefleme De#ej ceeves FmeceW, DeeJeve cee$eeSb Yeer nQ~~3~~
DeefleMeekeejer ceb$e peiele ceW, meye cebieue ceW kene eLece nw~~4~~
efpemeves Fmekee Oeeve ueieeee, ceveceefvoj ceW Fmes efye"eee~~5~~
Gmekee yes[e heej nes ieee, YeJeoefOe mes Gej nes ieee~~6~~
Debpeve yevee efvejvpeve #eCe ceW, Metueer yeoueer efmebnemeve ceW~~7~~
veeie yevee hetueeW keer ceeuee, nes ieF& Meerleue Deiveer pJeeuee~~8~~
peerJevOej mes Fmeer ceb$e kees, megvee eeve ves cejCeemeVe nes~~9~~
MeebleYeeJe mes keeee lepekej, heeee heo e#esv ngDee leye~~10~~
Ske yewue ves ceb$e megvee Lee, jepeIejeves ceW pevcee Lee~11~~
peeeflemcejCe ngDee peye Gmekees, Gmeves Keespee Ghekeejer kees~~12~~
heodceeer kees ieues ueieeee, Deeies cew$eer YeeJe efveYeeee~~13~~
keeueevlej ceW Jener heodceefe, jece yeves leye yengle Oece&efe~~14~~
yewue yevee megeerJe yevOegJej! oesveeW kes mecyevOe efce$eJej~~15~~
jeceeeCe keer mele keLee nw, Ceceeskeej mes efceer JeLee nw~~16~~
Ssmeer ner efkeleveer IeveeSB, veS hegjeves evLe yeleeSB~~17~~
FmeerefueS Fme ceb$e keer ceefncee, kener meYeer ves Fmekeer ieefjcee~~18~~
nes DeheefJe$e heefJe$e oMee ceW, meoe kejW mebmcejCe oe ceW~~19~~
peheW Megleve mes pees ceeuee, Jes heeles nQ meewKe efvejeuee~~20~~
Devlece&ve heeJeve neslee nw, yeenj kee DeIeceue Oeeslee nw~~21~~
Ceceeskeej kes heQefleme ele nQ, eeJeke kejles eeegle nQ~~22~~
nj Iej kes ojJeepes hej legce, ceneceb$e kees efueKees pewveieCe~~23~~
pewveer mebmke=efle oMee&Siee, megKe mece=ef Yeer efoueJeeSiee~~24~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


Ske lejepet kes heue[s hej, meejs iegCe Yeer jKe osves hej~~25~~
otpee heue[e ceb$e meefnle pees, G"e ve heeS keesF& Gmekees~~26~~
G"les eueles meYeer #eCeeW ceW, pebieue heJe&le ee cenueeW ceW~~27~~
ceneceb$e kees keYeer ve es[es, meoe Fmeer mes veelee pees[es~~28~~
osKees! Fke megYeewce eeer Lee, Gmeves ceve ceW Fmes pehee Lee~~29~~
osJe ceej veefnb heeee Gmekees, leye ue egefe yeleeF& ve=he kees~~30~~
Gmekes ebiegue ceW hebme kejkes, efueKee ceb$e jepee ves peue ceW~~31~~
peeW ner Gme hej keoce jKe efoee, osJe keer Meeer eie kej efoee~~32~~
osJe ves Gmekees ceej efiejeee, vejke Oeje kees ve=he ves heeee~~33~~
ceb$e kee en Deheceeve keLeeveke, meecege ner nw oe efJeoejke~~34~~
YeeJeeW mes Yeer ve DeefJevee kejvee, meoe ceb$e hej ee kejvee~~35~~
Fmekes uesKeve ceW Yeer heue nw, neLe ves$e nes peeSb meheue nw~~36~~
Ceceeskeej keer yeQke Kegueer nw, %eeveceleer esjCee efceueer nw~~37~~
pecyeterhe-nefmleveehegj ceW, ceb$eeW kee Jeeheke meben nw~~38~~
Fmekeer efkejCe eYee mes peie ceW, hewues megKe Meebefle peve-peve ceW~~39~~
ceve-Jee-leve mes Fmes veceve nw, ceneceb$e kee keb mcejCe ceQ~~40~~
MebYeg bo
en ceneceb$e kee eeueermee, pees eeefueme efove leke he{les nQ~
DeLeJee DeefmeDeeGmee ceb$e, ee hetCe& ceb$e pees peheles nQ~~
keej ceeer efoJeOJeefve kes, Jes Fke efove mJeeceer yeveles nQ~
hejceser heo kees heekej Jes, Kego Ceceeskeejcee yeveles nQ~~1~~
heefeme meew yeeFme Jeerj Deyo, Deeefeve Megkeuee Skece efleefLe ceW~
je efoee %eeveceefle ieefCeveer keer, efMe<ee evoveeceefle ceQves~~
ceQ Yeer hejceser heo heeTB, eYeg keye Ssmee efove DeeSiee~
peye cesje ceve Devlece&ve ceW, jcekej heeJeve yeve peeSiee~~2~~

] ] 9] ]

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(65)

(66)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

meccesoefMeKej eeueermee
-e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer
-oesneefmeefefeee keer eeefhle efnle, veceve keB meye efme~
ece mes YeJe kees keekej, nesTB hetCe& mece=~~1~~
efme#es$ e Meeele kene, efieefj mecceso ceneve~
peneb Devevleeveb l e eYeg, ves heeee efM eJeOeece~~2~~
mecceso eeue leer L e& kee, eeueerm ee megK ekeej~
he{sb megvesb pees YeJepeve, ece mes nesb YeJe heej~~3~~
-eewheeF&pee nes eer mecceso efMeKej keer, pee nes Gme Meeele efieefjJej keer~~1~~
neW peeJevle yeerme es efpeveJej, efme yeves Les pees leerLekej~~2~~
Fme ngC[eJemeefhe&Ceer egie ceW, eej efpevesej Deve mLeue mes~~3~~
cees#e eehle kej efme yeve ieS, Jes leerjLe Yeer hetpe yeve ieS~~4~~
uesefkeve Yetle YeeefJe keeueeW ceW, eneR mes cege ngS De neWies~~5~~
ener Deue efmeevle efveece nw, efmeefJeOet kee en GheJeve nww~~6~~
kees[ekeesef[ cegveerej Deeles, Fme heJe&le hej Oeeve ueieeles~~7~~
eWke-eWke mes cees#e heOeejs, Ieeefle DeIeeleer kece& efJe[ejs~~8~~
FmeerefueS efieefj keer jpeheeJeve, nw JeneB kee keCe-keCe ceveYeeJeve~~9~~
ee$ee eeefhe yengle keef"ve nw, ee$eer neslee efhej Yeer Oeve nw~~10~~
Leke Lekekej Yeer e{ peelee nw, Deheveer cebefpeue hee peelee nw~~11~~
heee&veeLe keer eWke hes peekej, eYeg kes meccegKe MeerMe Pegkeekej~~12~~
pevce meheue kej ueslee ceeveJe, otj nW ogie&efle kes oeveJe~~13~~
ceefvoj keF& yeves heJe&le hej, efpeveceW Fke eefme peueceefvoj~~14~~
Lekee heefLeke keg osj yew"kej, kejlee nw efJeeece JeneB hej~~15~~
efhej ee$ee hej eue oslee nw, ee$ee kee heue Jej ueslee nww~~16~~
heJe&le kee eeke=efleke Me Yeer, ye[e ceveesjce megKeo mele ner~~17~~
meerlee veeuee nw Fke Pejvee, peneB Ske #eCe meyekees kevee~~18~~
Meerleue peue mes heie Oees uesvee, eefo Meeer Jeeheme nes uesvee~~19~~
Ske Deesj ievOeJe& nw veeuee, yenlee Pej-Pej Pejvee heeje~~20~~
Glej-Glej kej ee$eer Deeles, mJeuheenej emeeo kees heeles~~21~~
yees-yet{ s meye uesl es nQ, oeve mJehe Je osles nQ~~22~~
Ske Jevovee kejkes Yeer Jes, leerve, heeBe, veew Yeer kej uesJeW~~23~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


Meleke mene Jevovee Jeeues, keg cegefve eeJeke Yee yeKeeves~~24~~
Gvekeer keeee meg{ yeveer nw, YeeJeeW keer ceeee megIeveer nw~~25~~
Fme heJe&le keer ceefncee veejer, kener hetJe& $e+ef<eeeW ves Yeejer~~26~~
Ske yeej Jevos pees keesF&, leebefn vejke heMegieefle veefnb nesF&~~27~~
YeJepeerJe ner pee mekeles nQ, heJe&le Jevove kej mekeles nQ~~28~~
veefnb DeYeJe heJe&le e{ mekeles, Meee efpeveeiece Ssmee kenles~~29~~
cees#eieceve keer Meefe peneB nw, YeJe Meefe kee Jeeme JeneB nw~~30~~
eens Jen efkeleves ner YeJe ceW, kece&veeMe kej hengbes efMeJe ceW~~31~~
efkevleg DeYeJe ve efMeJeheo heeles, efvepe DeYeJe Meefe kes veeles~~32~~
es heefjCeeefceke YeeJe peerJe kes, nesles nQ mJeecesJe peerJe ceW~~33~~
Jele&ceeve ceW Yeer Jen leerjLe, efpevecele keer kenlee nw keerjle~~34~~
heJe&le kes veeres Yeer cebefoj, yeves DeveskeeW DeodYegle megvoj~~35~~
keF& Oece&MeeueeSb Yeer nQ, ee$eer kees megefJeOeeSb Yeer nQ~~36~~
eeJeCe megefo mehleefce kee cesuee, neslee nw Jeneb Ketye jbieeruee~~37~~
nesueer hej Yeer ceOegyeve peevee, nesueer kee osKees vepejevee~~38~~
meebJeefjee kee veece hegkeejes, heejme kee peekeej Geejes~~39~~
legce Yeer heejme yeve peeDeesies, Yeeer kee jme hee peeDeesies~~40~~
-MebYeg boeeueerme efove leke pees kejs, efvele eeueermeefnb yeej~
efceues menme GheJeeme heue, megKe mecheefe Deheej~~1~~
ieefCeveer ceelee %eeveceefle, yeeuemeleer efJeKeele~
Gvekeer efMe<ee evoveeceleer jefele en hee"~~2~~
megievOe oMeceer Yeeheo, keer efleefLe nw megeefme~
Jeerj mebJeled heeerme meew, lesFme keer ke=efle efme~~3~~
peye leke efieefj mecceso kee, peie ceW jns ekeeMe~
eeueermee en leerLe& kee, leve ceve kejs efJekeeme~~4~~
efmeeW keer Gme esCeer ceW, DeeS cesje veece~
efme#es$e keer Yeefe mes, efceues cegPes efMeJeOeece~~5~~

] ] 9] ]
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(67)

(68)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

keeuemehe& eesie efveJeejke efevleeceefCe YeieJeeve eer heee&veeLe hetpee


jeefe$eer- ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer
-DeLe mLeehevee(lepe&-ieescesMe pee ieescesMe cece oe efJejepees........)
heee&veeLe pee heee&veeLe, cece oe efJejepees-2
nce ener YeeJevee Yeeles nQ, eefle#eCe Ssmeer efe yeveer jns~
nes jmevee ceW eYeg veececeb$e, hetpee ceW eerleer Ieveer jns~~nce0~~
ns heee&veeLe DeeJees DeeJees, Deeeve Deehekee kejles nQ~
nce Yeefe Deehekeer kej kejkes, meye ogKe mebke kees njles nQ~~
eYeg Ssmeer Meeer os oerpes, iegCe keerle&ve ceW ceefle yeveer jns~~nce0~~
eR eerheee&veeLeefpeveW! De$e DeJelej DeJelej mebJeew<ed Deeeveveb~
eR eerheee&veeLeefpeveW! De$e efle efle " " mLeeheveb~
eR eerheee&veeLeefpeveW! De$e cece meefVeefnlees YeJe YeJe Je<ed meefVeOeerkejCeb~
-DeLe DekeDeeJees nce meye kejW Dee&vee, heee&veeLe YeieJeeved keer~
keeuemehe& kes eesie efveJeejke, efevleeceefCe YeieJeeve keer~~
~~Jebos efpeveJejced-4~~
megjiebiee kee GppJeue peue ues, eYeg ejCeeW $eeOeej keB~
hegvepe&vce kee $eeme otj nes, FmeerefueS eYeg Oeeve OeB~~
YeJe YeJe le=<ee efceeves Jeeueer, hetpee efpeve YeieJeeve keer~~
keeuemehe& kes eesie efveJeejke, efevleeceefCe YeieJeeve keer~~Jebos efpeveJejced-4~~1~~
eR eerheee&veeLeefpeveWee pevcepejece=legefJeveeMeveee peueb efveJe&heeceerefle mJeene~
DeeJees nce meye kejW Dee&vee, heee&veeLe YeieJeeve keer~
keeuemehe& kes eesie efveJeejke, efevleeceefCe YeieJeeve keer~~
~~Jebos efpeveJejced-4~~
ceueeeefieefj kee Meerleue ebove, kesMej mebie efIemeeee nw~
eYeg kes ejCe keceue ceW ee&le, YeJe mebleehe efceeee nw~~
leve ceve kees Meerleue kej osleer, Deee& efpeve YeieJeeved keer~~
keeuemehe& kes eesie efveJeejke, efevleeceefCe YeieJeeve keer~~Jebos efpeveJejced-4~~2~~
eR eerheee&veeLeefpeveWee mebmeejleeheefJeveeMeveee eboveb efveJe&heeceerefle mJeene~
DeeJees nce meye kejW Dee&vee, heee&veeLe YeieJeeved keer~
keeuemehe& kes eesie efveJeejke, efevleeceefCe YeieJeeve keer~~
~~Jebos efpeveJejced-4~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efevcee hejceevebo Deelecee, veneR efceuee Fefve megKe ceW~


eYeg kees De#ele hegbpe e{eles, meewKe DeKebef[le nes #eCe ceW~~
Fv meYeer efceue kejW Jebovee, eYeg kes De#ee%eeve keer~~
keeuemehe& kes eesie efveJeejke, efevleeceefCe YeieJeeve keer~~Jebos efpeveJejced-4~~3~~
eR eerheee&veeLeefpeveWee De#eeheoeehlees De#eleb efveJe&heeceerefle mJeene~
DeeJees nce meye kejW Dee&vee, heee&veeLe YeieJeeved keer~
keeuemehe& kes eesie efveJeejke, efevleeceefCe YeieJeeve keer~~
~~Jebos efpeveJejced-4~~
jefleheefle efJepeeer heee&veeLe kees, heg<he e{eTB Yeeer mes~
efvepe Deelcee keer megjefYe eehle nes, efvepeiegCe eies egeer mes~~
yee<eeamegj mlegefle kejles, efeewleve ceneved keer~~
keeuemehe& kes eesie efveJeejke, efevleeceefCe YeieJeeve keer~~Jebos efpeveJejced-4~~4~~
eR eerheee&veeLeefpeveWee keeceyeeCeefJeOJebmeveee heg<heb efveJe&heeceerefle mJeene~
DeeJees nce meye kejW Dee&vee, heee&veeLe YeieJeeved keer~
keeuemehe& kes eesie efveJeejke, efevleeceefCe YeieJeeve keer~~
~~Jebos efpeveJejced-4~~
ceeuehegDee jmeieguuee yejheer, efpeveJej efveke e{eles ner~
veevee Goj JeeefOe efJeIeefle nes, mecejme le=hleer eies ner~~
ieCeOej cegefveJej Yeer iegCe ieeles, ceefncee efpeve YeieJeeved keer~~
keeuemehe& kes eesie efveJeejke, efevleeceefCe YeieJeeve keer~~Jebos efpeveJejced-4~~5~~
eR eerheee&veeLeefpeveWee #egOeejesieefJeveeMeveee vewJeseb efveJe&heeceerefle mJeene~
DeeJees nce meye kejW Dee&vee, heee&veeLe YeieJeeved keer~
keeuemehe& kes eesie efveJeejke, efevleeceefCe YeieJeeve keer~~
~~Jebos efpeveJejced-4~~
kesJeue%eeve mete& nes YeieJeved ! cegPe De%eeve ne oerpes~
oerheke mes ceQ keB Deejleer, %eeve peesefle eieefle keerpes~~
eeJeefle& Yeer kejW Jebovee, DeefleMee peeseflecee&ve keer~~
keeuemehe& kes eesie efveJeejke, efevleeceefCe YeieJeeve keer~~Jebos efpeveJejced-4~~6~~
eR eerheee&veeLeefpeveWee ceesnevOekeejefJeveeMeveee oerheb efveJe&heeceerefle mJeene~
DeeJees nce meye kejW Dee&vee, heee&veeLe YeieJeeved keer~
keeuemehe& kes eesie efveJeejke, efevleeceefCe YeieJeeve keer~~
~~Jebos efpeveJejced-4~~
megjefYele Oethe OetheIe ceW ceQ, KesTB megjefYe ieieve hewues~
kece& Yemce nes peeSb MeerIe ner, pees nQ DeMegYe DeMegefe cewues~~
meceioMe&ve #eeefeke nesJes, efceues jen GlLeeve keer~~
keeuemehe& kes eesie efveJeejke, efevleeceefCe YeieJeeve keer~~Jebos efpeveJejced-4~~7~~
eR eerheee&veeLeefpeveWee Dekece&onveee Oetheb efveJe&heeceerefle mJeene~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(69)

(70)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

DeeJees nce meye kejW Dee&vee, heee&veeLe YeieJeeved keer~


keeuemehe& kes eesie efveJeejke, efevleeceefCe YeieJeeve keer~~
~~Jebos efpeveJejced-4~~
Devebveeme ceesmecceer veeRyet, mesye mebleje heue leepes~
eYeg kes mevcegKe Dehe&Ce kejles, efceues cees#eheue YeJe YeepeW~~
efpeveJebove mes efvepeiegCe eies, efceues egefe efMeJeOeece keer~~
keeuemehe& kes eesie efveJeejke, efevleeceefCe YeieJeeve keer~~Jebos efpeveJejced-4~~8~~
eR eerheee&veeLeefpeveWee cees#eheueeehlees heueb efveJe&heeceerefle mJeene~
DeeJees nce meye kejW Dee&vee, heee&veeLe YeieJeeved keer~
keeuemehe& kes eesie efveJeejke, efevleeceefCe YeieJeeve keer~~
~~Jebos efpeveJejced-4~~
peue iebOeeefoke DeIe& mepeekej, efpeveJej ejCe e{e kejkes~
jlve$ee Deveceesue eehle kej, yemebt cees#e ceW pee kejkes~~
Fmeer nsleg ef$eYegJeve pevelee Yeer, Yeefe kejs YeieJeeved keer~~
keeuemehe& kes eesie efveJeejke, efevleeceefCe YeieJeeve keer~~Jebos efpeveJejced-4~~9~~
eR eerheee&veeLeefpeveWee DeveIe&heoeehlees DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~
-oesnekeveke Ye=bie ceW efce peue, megjiebiee mece esle~
efpeveheo Oeeje kejle ner, YeJe peue kees peue osle~~10~~
Meeblees MeebefleOeeje~
Jekegue keceue ebhee megjefYe, heg<heebpeefue efJeefkejble~
efceues efvepeelece mebheoe, nesJes YeJe ogKe Deble~~11~~
efoJe heg<heebpeefue~

-DeLe hebekeueeCeke DeIe&Jebove Mele Mele yeej nw,


heee&veeLe kes ejCe keceue ceW, Jebove Mele Mele yeej nw~
efpevekee ieYe&keueeCeke pepeles, efceues meewKe Yeb[ej nw~~
heee&veeLe0~~ske0~~
Deemesve efheleg Jeecee ceelee, legcekees heekej Oeve ngS~
efleefLe JewMeeKe Jeoer efefleee kees, ieYe& yemes peieJebe ngS~~
eYeg kee ieYe&keueeCeke hetpele, efceues efvepeelece meej nw~~
heee&veeLe0~~1~~
eR JewMeeKeke=<Ceeefleereeeeb eerheee&veeLeefpeveieYe&keueeCekeee DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

(71)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


Jebove Mele Mele yeej nw,
heee&veeLe kes ejCe keceue ceW, Jebove Mele Mele yeej nw~
efpevekee pevcekeueeCeke pepeles, efceues meewKe Yeb[ej nw~~
heew<e ke=<Ce ieejme efleefLe Gece, JeejeCeefme ceW pevce ngDee~
eer megces keer heeb[gefMeuee hej, FveW ves efpeve vnJeve efkeee~~
pees Ssmes efpeveJej kees pepeles, nes peeles YeJe heej nQ~~

heee&veeLe0~~

heee&veeLe0~~2~~
eR heew<eke=<CeeSkeeoMeeb eerheee&veeLeefpevepevcekeueeCekeee DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~
Jebove Mele Mele yeej nw,
heee&veeLe kes ejCe keceue ceW, Jebove Mele Mele yeej nw~
efpevekee lehekeueeCeke pepeles, efceues meewKe Yeb[ej nw~~
heee&veeLe0~~
heew<eJeoer ieejme peeefle mce=efle, mes yeejn YeeJeve Yeeee~
efJeceueeYee heeueefke ceW eYeg kees, efye"e DeeJeve hengBeeee~~
mJeeb eYet ves oer#ee ueer Leer, pepele efceues YeJe heej nw~~
heee&veeLe0~~3~~
eR heew<eke=<CeeSkeeoMeeb eerheee&veeLeefpeveoer#eekeueeCekeee DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~
Jebove Mele Mele yeej nw,
heee&veeLe kes ejCe keceue ceW, Jebove Mele Mele yeej nw~
efpevekee %eevekeueeCeke pepeles, efceues meewKe Yeb[ej nw~~
heee&veeLe0~~
ew$eJeoer megelegLeea eele, osJeoe le kes veeres~
kece" efkeee Ghemeie& Ieesj leye, heCeheefle heeeJeefle hengBes~~
efpele Ghemeie& kesJeueer eYeg kee, meceJemejCe efnlekeej nw~~
heee&veeLe0~~4~~
eR ew$eke=<CeeelegLee eerheee&veeLeefpevekesJeue%eevekeueeCekeee DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~
Jebove Mele Mele yeej nw,
heee&veeLe kes ejCe keceue ceW, Jebove Mele Mele yeej nw~
efpevekee cees#ekeueeCeke pepeles, efceues meewKe Yeb[ej nw~~
heee&veeLe0~~
eeJeCe Megkeue mehleceer heejme, meccesoeeue hej efles~
ce=legpeerle efMeJekeeblee heeeer, ueeskeefMeKej hej pee efles~~
meew FveW ves hetpee kejkes, efueee Deelce megKemeej nw~~
heee&veeLe0~~5~~
eR eeJeCeMegkeueemehleceeb eerheee&veeLeefpevecees#ekeueeCekeee DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~
Meeblees MeebefleOeeje~ efoJe heg<heebpeefue~
peehe- neR kece"eshemeie&efJepeefeves eerheee&veeLemJeeefceves vece: keeuemehe&eesieefveJeejCeb keg keg mJeene~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(72)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

peeceeuee
(MebYeg bo-lepe&-ebove mee yeove..........)
pee heee& eYees! keCeeefmebOees! nce MejCe legcnejer Deees nQ~
pee pee eYeg kes eer ejCeeW ceW, nce MeerMe Pegkeeves Deees nQ~~ske.~~
veevee ceefnheeue lehemJeer yeve, hebeeiveer lehe kej jne peYeer~
eYeg heee&veeLe kees osKe eesOeJeMe, ueke[er hejmes mes keeer~~
leye mehe& egieue GheosMe megvee, cejkej megj heo kees heees nQ~~pee.~~1~~
en mehe& meefhe&Ceer OejCeerheefle, heeeJeefle e#eer ngS Denes~
veevee cej Mebyej peesefle<e megj, meceefkele efyeve Ssmeer ieleer Denes~~
veefnb yeen efkeee eYeg oer#ee ueer, megj vej heMeg Yeer n<ee&es nQ~~pee.~~2~~
eYeg Deeyeeie ceW Oeeve ueerve, kece"emegj Mebyej Dee hengBee~
eesefOele nes meele efoveeW leke yeng, Ghemeie& efkeee helLej Je<ee&~~
eYeg mJeelce Oeeve ceWs DeefJeeue Les, Deemeve kebheles megj Deees nQ~~pee.~~3~~
OejCeW Je heeeJeefle ves heCe hej, ueskej eYeg keer Yeeer keer~
jefJe kesJeue%eeve Giee lel#eCe, megj meceJemejCe keer jevee keer~~
Deefn$e veece mes leerLe& yevee, DeieefCele megjieCe n<ee&es nQ~~pee.~~4~~
en osKe kece"ej Me$et Yeer, mecekelJeer yeve eYeg Yee yeves~
cegefveveeLe mJeebYet Deeefoke oMe, ieCeOej Les $e+erJeble Ieves~~
meesuen npeej cegefvejepe eYet kes, ejCeeW ceW efMej veees nQ~~pee.~~5~~
ieefCeveer megueesevee ecegKe Deeefe&kee, efeme menme Oece&jle LeeR~
eeJeke Fke ueeKe eeefJekeeeW, $ee ueeKe JeneB efpeve Yeeefeke LeeR~~
eYeg mehe& efevn leveg nefjle JeCe&, ueKekej jefJe MeefMe Mecee&es nQ~~pee.~~6~~
veJe neLe legbie meew Je<e& Deeeg, eYeg Ge JebMe kes Yeemkej nes~
Ghemeie& peeer mebke ceeseve, YeeeW kes efnle keCeekej nes~~
eYeg cenemeefn<Cet #eceeefmebOeg, nce Yeeer kejves Deees nQ~~pee.~~7~~
peye keeuemehe& kee eesie efkemeer ceeveJe kees ke eoeve kejs~
leye efevleeceefCe eer heee&veeLe kes ejCeeW kee pees Oeeve kejs~~
efJeefOeJeled DeefYe<eske Je hetpeve kej ceveJeeef_le heue Jees heees nQ~~pee.~~8~~<e
eeQefleme DeefleMee kes mJeeceer nes, Jej eeeflenee& nQ Dee" kens~
Deevevle elege iegCe deeefueme, efhej Yeer meye iegCe Deevevle kens~~
yeme kesJeue %eeveceleer nslet, eYeg legce iegCe ieeves Deees nQ~~
pee heee& eYees! keCeeefmebOees! nce MejCe legcnejer Deees nQ~~pee.~~9~~
eR keeuemehe&eesieefveJeejke eerheee&veeLeefpeveWee peeceeuee hetCee&Ie.......~
Meeblees MeebefleOeeje~ efoJe heg<heebpeefue:~
oesne- pees hetpeW efvele Yeefe mes, heee&veeLe heohee~
Meefe efceues meJemene, nesJes hejceevebo~~1~~
~~ FleeMeerJee&o:~ heg<heebpeefue:~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(73)

YeieJeeve heee&veeLe pevceYetefce

JeejeCemeer leerLe& hetpee


-e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer
-mLeehevee (MebYeg bo)efpeme JeejeCeefme veiejer kee nceves, veece megvee nw ebLeeW ceW~
pees heeJeve Deewj heefJe$e megheejme, heee&veeLe kes ejCeeW mes~~
Gme pevceYetefce leerjLe keer hetpeve, nsleg keB Deeeveve ceQ~
mLeeheve meefVeefOekejCe keB, JeejeCeefme leerLe& kee Dee&ve ceQ~~1~~
eR leerLekej eermegheee&veeLe heee&veeLe pevceYetefce JeejeCemeer leerLe&#es$e! De$e DeJelej DeJelej mebJeew<ed Deeeveveb~
eR leerLekej eermegheee&veeLe heee&veeLe pevceYetefce JeejeCemeer leerLe&#es$e! De$e efle efle " " mLeeheveb~
eR leerLekej eermegheee&veeLe heee&veeLe pevceYetefce JeejeCemeer leerLe&#es$e! De$e cece meefVeefnlees YeJe YeJe Je<ed meefVeOeerkejCeb~
-Deke (MebYeg bo)ns veeLe! efJe<eemegKe keer Fe ceW, ceQves efvepe kees Yejceeee~
uesefkeve ogKeeW keer JewlejCeer ceW, efkebefeled Yeer megKe veefnb heeee~~
JeejeCeefme veiejer keer hetpeve, Deye cegPekees Meebefle efoueeSieer~
efpemekeer hetpeve mes eermegheee&, heejme keer mce=efle DeeSieer~~1~~
eR leerLekejeermegheee&veeLeheee&veeLepevceYetefce JeejeCemeerleerLe&#es$eee pevcepejece=eglefJeveeMeveee peueb efveJe&heeceerefle mJeene~
eesOeeiveer ceW peuekej Deye leke, Dehevee meJe&mJe uegeee nw~
Deye ebove mes hetpee kejves kee, YeeJe oe ceW Deeee nw~~
JeejeCeefme veiejer keer hetpeve, Deye cegPekees Meebefle efoueeSieer~
efpemekeer hetpeve mes eermegheee&, heejme keer mce=efle DeeSieer~~2~~
eR leerLekejeermegheee&veeLeheee&veeLepevceYetefce JeejeCemeerleerLe&#es$eee mebmeejleeheefJeveeMeveee eboveb efveJe&heeceerefle mJeene~
De#eeefveefOe keer heneeve efyevee, pe[ kees Deelcee ceQves ceevee~
hetpeve ceW De#ele hegbpe e{e, Deye eenttB De#ee heo heevee~~
JeejeCeefme veiejer keer hetpeve, Deye cegPekees Meebefle efoueeSieer~
efpemekeer hetpeve mes eermegheee&, heejme keer mce=efle DeeSieer~~3~~
eR leerLekejeermegheee&veeLeheee&veeLepevceYetefce JeejeCemeerleerLe&#es$eee De#eeheoeehlees De#eleb efveJe&heeceerefle mJeene~
ceQ keeceYeesie keer ceefoje mes, Deye leke celeJeeuee yevee jne~
Gmekeer meble=hleer nslet ceQ, Deye heg<heceeue kees e{e jne~~
JeejeCeefme veiejer keer hetpeve, Deye cegPekees Meebefle efoueeSieer~
efpemekeer hetpeve mes eermegheee&, heejme keer mce=efle DeeSieer~~4~~
eR leerLekejeermegheee&veeLeheee&veeLepevceYetefce JeejeCemeerleerLe&#es$eee keeceyeeCeefJeOJebmeveee heg<heb efveJe&heeceerefle mJeene~
Fme #egOee jesie keer pJeeuee mes, YeJe YeJe ceW peuelee Deeee ntB~
Gme pJeeuee keer GheMeebefle nsleg, vewJese e{eves Deeee ntB~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(74)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eR

eR

eR

eR

eR

eLece KeC[

JeejeCeefme veiejer keer hetpeve, Deye cegPekees Meebefle efoueeSieer~


efpemekeer hetpeve mes eer megheee&, heejme keer mce=efle DeeSieer~~5~~
leerLekejeermegheee&veeLeheee&veeLepevceYetefce JeejeCemeerleerLe&#es$eee #egOeejesieefeJveeMeveee vewJeseb efveJe&heeceerefle mJeene~
ceesnevOekeej ceW he[e-he[e, mebmeej ceW ner heefjYeceCe efkeee~
Jen ceesn otj kejves nslet, oerheke kee Deye DeJeuebye efueee~~
JeejeCeefme veiejer keer hetpeve, Deye cegPekees Meebefle efoueeSieer~
efpemekeer hetpeve mes eermegheee&, heejme keer mce=efle DeeSieer~~6~~
leerLekejeermegheee&veeLeheee&veeLepevceYetefce JeejeCemeerleerLe&#es$eee ceesnebOekeejefJeveeMeveee oerheb efveJe&heeceerefle mJeene~
keceeX kee Fme Deelcee kes mebie, yebOeve Deveeefo mes euee efkeee~
Gme yevOeve mes cegeer nslet, ceQ Oethe Deefive ceW peuee efoee~~
JeejeCeefme veiejer keer hetpeve, Deye cegPekees Meebefle efoueeSieer~
efpemekeer hetpeve mes eermegheee&, heejme keer mce=efle DeeSieer~~7~~
leerLekejeermegheee&veeLeheee&veeLepevceYetefce JeejeCemeerleerLe&#es$eee Dekece&onveee Oetheb efveJe&heeceerefle mJeene~
Fleves heue YeJe-YeJe ceW Keees, Gmekee heue keee heeee ceQves~
Gece efMeJeheue keer DeeMe ceW Deye, heue Leeue e{eee nw ceQves~~
JeejeCeefme veiejer keer hetpeve, Deye cegPekees Meebefle efoueeSieer~
efpemekeer hetpeve mes eermegheee&, heejme keer mce=efle DeeSieer~~8~~
leerLekejeermegheee&veeLeheee&veeLepevceYetefce JeejeCemeerleerLe&#es$eee cees#eheueeehlees heueb efveJe&heeceerefle mJeene~
meebmeeefjke DeefYeuee<eeDeeW ceW, veefnb heo DeveIe& heneeve mekee~
evoveeceleer Deye DeIe& efuees, efkebefeled Gme heo kees peeve mekee~~
JeejeCeefme veiejer keer hetpeve, Deye cegPekees Meebefle efoueeSieer~
efpemekeer hetpeve mes eermegheee&, heejme keer mce=efle DeeSieer~~9~~
leerLekejeermegheee&veeLeheee&veeLepevceYetefce JeejeCemeerleerLe&#es$eee DeveIe&heoeehlees DeIe&ced efveJe&heeceerefle mJeene~
oesne- iebieveoer kee veerj ues, keB leerLe& hej Oeej~
Deelcee Yeer efvece&ue yeves, heeTB Meebefle Deheej~~
Meeblees MeebefleOeeje~
JeejeCeefme Geeve kes, heg<he megiebefOele ueee~
heg<heebpeefue Dehe&Ce keB, JeejeCeefme kes ceeBefn~~
efoJe heg<heebpeefue~

-eleske DeIe& (MebYeg bbo) YeeoeW megefo <eer kees peneB ieYe&, keueeCeke ngDee megheejme kee~
FveW ves leye GlmeJe keervee, efpeveJej kes ieYe&keueeCeke kee~~
jepee megeefle keer jeveer he=LJeer-<esCee Yeer leye hetpe yeveer~
Gme ieYee&iece mes heeJeve veiejer, JeejeCeefme Yeer Jebe Ieveer~~1~~
eR leerLekejeermegheee&veeLeieYe&keueeCekeheefJe$eJeejeCemeerleerLe&#es$eee DeIe&ced efveJe&heeceerefle mJeene~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

MegYe pes megoer yeejme efleefLe ceW, peneB eermegheee& ves pevce efueee~
Gve pevcekeueeCeke Ieef[eeW ves, JeejeCeefme veiejer Oeve efkeee~~
mJeieeX cesW Jeee mJeeb yeepes, Fvemeve Yeer kechee Gme #eCe~
Gme pevceYetefce JeejeCeefme keer, Dee&vee efkeee kejles megjieCe~~2~~
eR leerLekejeermegheee&veeLepevcekeueeCekeheefJe$eJeejeCemeerleerLe&#es$eee DeIe&ced efveJe&heeceerefle mJeene~
JeejeCeefme kes GheJeve ceW ner, efpeveJej megheee& ves oer#ee ueer~
$e+leg heefjJele&ve ueKe nes efJeje, ceesner heefjpeve kees efMe#ee oer~~
Jen efleefLe Yeer pes megoer yeejme, peye oer#ee mJeeb efueee eYeg ves~
oer#eekeueeCeke mes heefJe$e, veiejer kees DeIe& efoee ceQves~~3~~
eR leerLekejeermegheee&veeLeoer#eekeueeCekeheefJe$eJeejeCemeerleerLe&#es$eee DeIe&ced efveJe&heeceerefle mJeene~
JeejeCeefme kes Geeve menslegke, ceW efMejer<e le kes veeres~
heeuiegve Jeefo efleLeer kees kesJeue-%eeve eehle efkeee efpeveJej ves~~
Ieeleer keceeX kee kej efJeveeMe, MegYe meceJemejCe ue#ceer heeee~
ceQ FmeerefueS JeejeCeefme leerjLe, keer hetpeve kejves Deeee~~4~~
eR leerLekejeermegheee&veeLekesJeue%eevekeueeCekeheefJe$eJeejeCemeer-leerLe&#es$eee DeIe&ced efveJe&heeceerefle mJeene~
efhej yeeo kejes[eW Je<e& peneB, eYeg heee&veeLe Fefleneme euee~
JewMeeKe ke=<Ce ogefleee kees ieYe&-keueeCeke GlmeJe JeneB cevee~~
efheleg Deemesve ceelee Jeecee kes, cenueeW ceW megjieCe Deees~
Gme heeJeve leerLe& yeveejme kees, nce DeIe& e{ekej nj<eees~~5~~
eR leerLekejeerheee&veeLeieYe&keueeCekeheefJe$eJeejeCemeerleerLe&#es$eee DeIe&ced efveJe&heeceerefle mJeene~
efleefLe heew<e ke=<Ce ieejme kees heejme-veeLe peneB hej pevces Les~
cesheJe&le keer heeb[gefMeuee hej, DeefYe<eJe efkeee Lee FveW ves~~
Gme pevcekeueeCeke mes heeJeve, veiejer kees DeIe& e{eTB ceQ~
JeejeCeefme leerjLe nw eefme, Gmekeer iegCeieeLee ieeTB ceQ~~6~~
eR leerLekejeerheee&veeLepevcekeueeCekeheefJe$eJeejeCemeerleerLe&#es$eee DeIe&ced efveJe&heeceerefle mJeene~
peneB $e+<eYeosJe iegCeieeLee megve, heejmeeYeg kees Jewjeie ngDee~
efleefLe heew<e Jeoer ieejme kees eYeg ves, jepehee meye leeie efoee~~
Gve yeeueyeeeejer eYeg kes, ejCeeW ceW MeerMe Pegkee cesje~
Gvekeer oer#eeYetceer JeejeCeefme, kees nw keesef veceve cesje~~7~~
eR leerLekejeerheee&veeLeoer#eekeueeCekeheefJe$eJeejeCemeerleerLe&#es$eee DeIe&ced efveJe&heeceerefle mJeene~
peye heee&veeLe YeieJeeve Oeeve ceW, ueerve lehemee ceW jle Les~
Ghemeie& efkeee leye hetJe& pevce kes, yewjer Gme kece"emegj ves~~
OejCeW Deewj heeeJeleer ves, Ghemeie& eYet kee otj efkeee~~
ngDee kesJeue%eeve peneB eYeg kees, Deefn$e leerLe& Jen hetpe ngDee~~8~~
eR leerLekejeerheee&veeLekesJeue%eevekeueeCekeheefJe$eDeefn$eleerLe&#es$eee DeIe&ced efveJe&heeceerefle mJeene~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(75)

(76)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

efpeveJej megheee& De heee&veeLe kes, keueeCeke mes heeJeve pees~


Gvekes eeeerve keLeeveke mes, nw eefme leerLe& yeveejme Jees~~
Gme leerjLe mes eeLe&vee cesjer, Deelcee Yeer leerjLe yeve peeJes~
ceQ hetCe& DeIe& Deefhe&le kejlee, cegPekees DeveIe& heo efceue peeJes~~9~~
eR leerLekej eermegheee&veeLeheee&veeLeieYe&pevceeefokeueeCeke heefJe$e-JeejeCeefme leere&#Les$eee hetCee&Ie&ced efveJe&heeceerefle mJeene~
Meeblees MeebefleOeeje, efoJe heg<heebpeefue~
peeheceb$e- eR leerLekejeermegheee&veeLeheee&veeLepevceYetefceJeejeCemeer leerLe&#es$eee vece:~
hetCee&Ie&-

peeceeuee
MegYe leerLe&jepe JeejeCeefme kees, cesje nw keesef-keesef Jevove~
eYeg eermegheee& De heee&veeLe keer, pevceYetefce kees meoe veceve~~ske.~~
leerLekej eer Je=<eYesej keer, Dee%ee mes yemeer veieefjeeB LeeR~
GveceW mes ner eefme JeejeCeefme, Deeoer keF& veieefjeeB LeeR~~
eneB eLece Deeefo leerLekej kes, eueles jnles Les meoe Yepeve~
MegYe leerLe&jepe JeejeCeefme kees, cesje nw keesef-keesef Jevove~~1~~
peye-peye mJeieeX mes egle neskej, leerLekej eneB peveceles Les~
leye-leye Oeveheefle Deekej efe mes, yengcetue jlve yejmeeles Les~~
ceelee keer mesJee kejkes De, kegceejer nesleer LeeR emeVe~
MegYe leerLe&jepe JeejeCeefme kees, cesje nw keesef-keesef Jevove~~2~~
oes yeej ngF& hevn-hevn, ceefnves leke eneB jleve Je<ee&~
meewOece& Fv Fke mene ves$e mes, eYeg kees osKe-osKe n<ee&~~
cesheJe&le keer heeC[gefMeuee hej, efkeee eYet kee pevce vnJeve~
MegYe leerLe&jepe JeejeCeefme kees, cesje nw keesef-keesef Jevove~~3~~
YeieJeeve peneB Kesues SJeb, mJeieeX kee Yeespeve efkeee peneB~
leerLekej eermegheee& efpeve ves, jepee yeve jepe efkeee Lee peneB~~
egJejepe heee& ves oer#ee ueer, mJeecesJe yeeueyeeeejer yeve~
MegYe leerLe&jepe JeejeCeefme kees, cesje nw keesef-keesef Jebove~~4~~
meccesoefMeKej mes cees#e iees, heejme megheee& e leerLekej~
Ghemeie& ngDee Deefn$e ceW, kesJeue%eeve uene heejme efpeveJej~~
leerLekej eYeg keer heojpe mes, Oejleer yeve peeleer vevoveJeve~
MegYe leerLe&jepe JeejeCeefme kees, cesje nw keesef-keesef Jevove~~5~~
nw Jele&ceeve ceW JeejeCeefme kee, #es$e Yeowveer megKekeejer~
Jen eYeg megheee& keer pevceYetefce, ceeveer peeleer cebieuekeejer~~
Yesuethegj heejmeveeLe efpevesej, kee kenueelee pevcemLeue~
MegYe leerLe&jepe JeejeCeefme kees, cesje nw keesef-keesef Jebove~~6~~

MebYeg bo-

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

(77)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

en DeIe&Leeue mJeerkeej kejes, Dee"eW JeeW mes ege cesje~


en Meyoceeue mJeerkeej kejes, iegCeJeCe&ve mes mebege cesje~~
en Yeefeceeue mJeerkeej kejes, YeeJeeW mes ceQ kejlee Dee&ve~
MegYe leerLe&jepe JeejeCeefme kees, cesje nw keesef-keesef Jebove~~7~~
pevceYetefce JeejeCemeer, nw peie ceW megeefme~
veceve evoveeceleer meoe, hetpeve kee nw ue#e~~8~~
eR leerLekejeermegheee&veeLeheee&veeLepevceYetefceJeejeCemeerleerLe&#es$eee peeceeuee hetCee&Ie efveJe&heeceerefle mJeene~
Meeblees MeebefleOeeje, efoJe heg<heebpeefue~
ieerlee vo- pees YeJe eeCeer heee&eYeg keer, pevceYetceer kees veceW~
JeejeCemeer leerjLe keer jpe mes, MeerMe Gve heeJeve yeveW~~
kej hegCe kee Depe&ve keYeer lees, pevce Ssmee heeSbies~
leerLekejeW keer eB=Keuee ceW, ebovee Jes DeeSbies~~
~~ FleeMeerJee&o: heg<heebpeefue:~~

eer heee& eYeg efveJee&Ce efoJeme


[e@. efJeceuee pewve efJeceue, efhejespeeyeeo

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

]
9
]
]
9
]
9
]

]
9
]
]
9
]
9
]

cees#e mehleceer MegYe efoJeme, Keguee cees#e kee ej,


efMeKej mecceso kes ket mes, heee& nges YeJe heej~
heee& nges YeJe heej, Deueesefkele %eeve ceCeer mes,
De iegCeeW mes ege, efceues pee efMeJe jceCeer mes~
jlve$ee keer peesefle, yejeleer oMe Je=<e mebie Les,
yeejn YeeJeve Yeieefve, Yeele meesuen keejCe Les~
Ske ceen kee eesie Oeefj, efeme cegefve kes meeLe,
Mes<e DeIeeleer kece& nefve, yeves ef$eueeskeer veeLe~
yeves ef$eueeskeer veeLe, Decetjefle Deeke=efle heeF&,
jnefn Devebleefn keeue, efme heo keer eYegleeF&~
cegefe jcee Yejleej, yeves efmeeuee veeLee,
pee-pee yeesues osJe, veeefj-vej veeJeefnb ceeLee~
eeJeCe Megkeuee mehleceer, efme eesie Megefe yeej,
Meg yeg DeefJekeej nes, mJeeced yeesOe efMeJekeej~
mJeeced yeesOe efMeJekeej, heee& eYeg peie efnlekeejer,
megJeCe&Ye Megefe ket, Jeboles meye vej-veejer~
heee& eYet efveJee&Ce, ceneslmeJe meye efceue kejvee~
heejmeceefCe efpeveOece& efJeceue ieefn peie mes lejvee~

(78)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

eer Deefn$e heee&veeLe hetpeve


-DeeMegkeefJe keueeCe kegceej pewve MeefMe
-mLeeheveens heee&veeLe keCeeefveOeeve ceefncee ceneve cebieuekeejer~
efMeJe Yelee&jer, megKe Yeb[ejer meJe&%e megKeejer ef$ehegjejer~~
legce Oece&mesle, keCeeefvekesle Deevebo nsleg DeefleMee Oeejer~
legce efeoevebo Deevebo kebo ogKe-bo hebo mebkenejer~~
Deeeveve kejkes Deepe legcnW Deheves ceve ceW heOejeTBiee~
Deheves Gj kes eEmenemeve hej ieo-ieo nes legcnW efye"eTBiee~
cesje efvece&ue ceve sj jne ns veeLe oe ceW Dee peeDees~
cesjs metves ceve cebefoj ceW heejme YeieJeeve mecee peeDees~~
eR eer Deefn$e-heee&veeLe-efpevesv! De$e DeJelej DeJelej mebJeew<ed Deeeveveb~
eR eer Deefn$e-heee&veeLe-efpevesv! De$e efle efle ": ": mLeeheveb~
eR eer Deefn$e-heee&veeLe-efpevesv! De$e cece meefVeefnlees YeJe YeJe Je<ed meefVeOeerkejCeb~
YeJe Jeve ceW Yeke jne ntB ceQ Yej mekeer ve le=<Cee keer KeeF&~~
YeJe meeiej kes DeLeen ogKe ceW megKe keer peue efyevog veneR heeF&~~
efpeme YeeBefle Deeheves le=<Cee hej pee heekej le=<ee yegPeeF& nw~
Deheveer Dele=efhle hej Deye legcemes pee heeves keer megefOe DeeF& nw~~
eR eer Deefn$e-heee&veeLe-efpevesvee pevcepejece=legefJeveeMeveee peueb efveJe&heeceerefle mJeene~~1~~
eesefOele nes etj kece" ves peye veYe mes pJeeuee yejmeeF& Leer~
Gme DeelceOeeve keer cege ceW Deekeguelee leefveke ve DeeF& Leer~
efJeIveeW hej Jewj-efJejesOeeW hej ceQ meeceYeeJe Oej pee heeTB~
ceve keer Deekeguelee efce peees Ssmeer Meerleuelee hee peeTB~~
eR eer Deefn$e-heee&veeLe-efpevesvee mebmeejleeheefJeveeMeveee eboveb efveJe&heeceerefle mJeene~~2~~
legceves keceeX hej pee heekej ceesleer mee peerJeve heeee nw~
en efv ece&uelee ceQ Yeer heeTB cesj s ceve ener meceeee nw~~
en cesje Demle Jemle peerJeve FmeceW megKe keneR ve heelee ntB~
ceQ Yeer De#ee heo heeves kees MegYe De#ele legcnW e{elee ntB~~
eR eer Deefn$e-heee&veeLe-efpevesvee De#eeheoeehlees De#eleb efveJe&heeceerefle mJeene~~3~~
DeOeelceJeeo kes heg< heeW mes peerJ eve heg ueJeejer cenkeeF&~
efpelevee efpelevee Ghemeie& mene Gleveer Gleveer {lee DeeF&~~
ceQ Fve heg<heeW mes Jebef ele ntB Deye Fvekees heeves Deeee ntB~
ejCeeW hej Deefhe&le kejves kees keg heg<he mebpeeskej ueeee ntB~~
eR eer Deefn$e-heee&veeLe-efpevesvee keeceyeeCeefJeOJebmeveee heg<heb efveJe&heeceerefle mJeene~~4~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

pee heekej eheue FbefeeW hej Deblej keer #egOee efcee [eueer~
Deheefjen keer Deeueeske Meefe Deheves Deboj ner eiee ueer~~
Yekeeleer efhejleer #egOee cegPes ceQ le=hle veneR nes heeee ntB~
FeDeeW hej pee heeves kees ceQ MejCe legcnejer Deeee ntB~~
eR eer Deefn$e-heee&veeLe-efpevesvee #egOeejesieefJeveeMeveee vewJeseb efveJe&heeceerefle mJeene~~5~~
Deheves De%eeve DebOes j s ceW Jen kece" efh eje ceeje ceeje~
Jebl ej efJeceeveOeejer Lee hej lehe kes Gefpeeejs mes neje~~
ceQ Deb Oekeej ceW Yeke jne Gef p eeeje heeves Deeee nt B~
pees peesefle Deehe ceW oefMe&le nw Jen peesefle peieeves Deeee ntB~~
eR eer Deefn$e-heee&veeLe-efpevesvee ceesnebOekeejefJeveeMeveee oerheb efveJe&heeceerefle mJeene~~6~~
legceves lehe kes oeJeeveue ceW keceeX keer Oeth e peueeF& nw~
pees efme-efMeuee leke Dee henBgeer Jen efvece&ue iebOe G[eF& nw~~
ceQ kece& yebOeveeW ceW peke[e YeJe yebOeve mes Ieyejeee ntB~
Jemeg-kece& onve kes efueS legcnW ceQ Oethe e{eves Deeee ntB~~
eR eer Deefn$e-heee&veeLe-efpevesvee Dekece&onveee Oetheb efveJe&heeceerefle mJeene~~7~~
legce cenelehemJeer Meebefle cetefle& Ghemeie& legcnW ve ef[iee heees~
lehe kes heue ves heeeJeefle kes Fb eW kes Deemeve kecheees~~
Ssm es Gece heue keer DeeMee ceQ ceve ceW Gce[ er heelee ntB~
Ssmee efMeJe megKe heue heeves kees, heue keer MegYe YeW e{elee ntB~~
eR eer Deefn$e-heee&veeLe-efpevesvee cees#eheueeehlees heueb efveJe&heeceerefle mJeene~~8~~
meb I e<eeX ceW GhemeieeX ceW leg c eves mecelee kee YeeJe Oeje~
DeeoMe& legcneje Dece=le-yeve YeeeW kes peerJeve ceW efyeKeje~~
ceQ De Je mes hetpee kee MegYe Leeue mepeekej ueeee ntB~
pees heoJeer legceves heeF& nw ceQ Yeer Gme hej ueueeeee ntB~~
eR eer Deefn$e-heee&veeLe-efpevesvee DeveIe&heoeehlees DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~~9~~
hebekeueeCeke
JewMeeKe ke=<Ce ogefleee kes efove legce Jeecee kes Gj ceW Deees~
eer Deemesve ve=he kes Iej ceW, Deevebo Yejs cebieue ees~~
eR JewMeeKe-ke=<Cee-efleereeeeb ieYe&-cebieuecebef[leee eer heee&veeLeefpevesvee DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~~1~~
peye heew<e ke=<Ce SkeeoefMe kees, Oejleer hej veee emetve efKeuee~
Yetues Yekes Yeceles peie kees, DeelceesVeefle kee Deeueeske efceuee~~
eR heew<e-ke=<Cee-SkeeoMeeb pevce-cebieuecebef[leee eer heee&veeLeefpevesvee DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~~2~~
SkeeoefMe heew<e ke=<Ce kes efove, legceves mebmeej DeefLej heeee~
oer#ee ueskej DeeOeeeflceke heLe, legceves lehe eje Deheveeee~~
eR heew<e-ke=<Cee-SkeeoMeerefoves leheescebieuecebef[leee eer heee&veeLeefpevesvee DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~~3~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(79)

(80)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

Deefn$e Oeje hej peer Yej kej, keer etj kece" ves ceveceeveer~
leye ke=<Cee ew$e elegLeea kees, heo eehle efkeee kesJeue%eeveer~~
en Jeboveer e nes ieF& Oeje, oMe YeJe kee Jewj er heleeee~
osJ eeW ves pee-peekeejeW mes , meeje YetceC[ue iegbp eeee~~
eR ew$eke=<CeeelegLeeaefoJemes eer Deefn$eleerLex %eevemeeceepeeehleee eer heee&veeLeefpevesvee DeIe efveJe&heeceerefle
mJeene~~4~~
eeJeCe Megkeuee mehleefce kes efove, meccesoefMeKej ves eMe heeee~
megJejCe efiej Ye ket mes peye, efMeJe cegefe jcee kees heefjCeeee~~
eR eeJeCeMegkeueemehleceeb meccesoefMeKejme megJejCeYeketeled cees#ecebieuecebef[leee eer heee&veeLeefpevesvee
DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~~5~~

peeceeuee
megj vej efkeVej ieCeOej heCeOej, eesieerpeve Oeeve ueieeles nQ~
YeieJeeve legcnejer ceefncee kee, eMeieeve cegveerej ieeles nQ~~1~~
pees Oeeve legcneje Oeeles nQ, ogKe Gvekes heeme ve Deeles nQ~
pees MejCe legcnejer jnles nQ, Gvekes mebke ke peeles nQ~~2~~
legce kece&oueer, legce ceneyeueer, Fbefe megKe hej pee heeF& nw~
ceQ Yeer legce pewmee yeve peeTB, ceve ceW en Deepe meceeF& nw~~3~~
legceves Mejerj Deew Deelcee kes, Deblej mJeYeeJe kees peevee nw~
veej Mejerj kee ceesn lepee efveee mJehe heefneevee nw~~4~~
legce Je ceesn, Deew YeeJe ceesn, Fve oesveeW mes veejs veejs~
pees hegue kes efveefcee keejCe, Jes jeie s<e legce mes nejs~~5~~
legce hej efvepe&ve Jeve ceW yejmes Deesues-Meesues helLej heeveer~
Deeueeske lehemee kes Deeies eue mekeer ve Me" keer ceveceeveer~~6~~
en menve MeefeeeW kee yeue nw pees lehe kes eje Deeee Lee~
efpemeves mJeieeXb ceW osJeeW kes efmebnemeve kees kecheeee Lee~~7~~
Deefn kee mJehe Oej kej lel#eCe OejCesv mJeie& mes Deeee Lee~
OeevemLe Deehe kes Thej eYeg heCe-ceb[ue yeve kej eee Lee~~8~~
Ghemeie& kece" kee ve efkeee cemleke hej heCe-ceb[ue jekej~~
heeeosJeer ves G"e efueee legce kees efmej kes efmebnemeve hej~~9~~
lehe kes eYeeJe mes osJeeW ves Jeblej keer ceeee efJeveMeeF&~
hej eYees Deehekeer cege ceWs efleue cee$e ve Deekeguelee DeeF&~~10~~
GhemeieeX kee Deelebke legcnW ns eYeg efleue Yej ve ef[iee heeee~
Deheveer efJe[cyevee hej Jewjer Demeheue nes ceve ceW heleeee~~11~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


Me" kece", Jewj kes JeMeerYetle Yeewefleke yeue hej yeewjeee Lee~
DeOeelce Deelceyeue kee ieewjJe en cetjKe mecePe ve heeee Lee~~12~~
oMe YeJe leke efpemeves Jewj efkeee heer[eeW oskej ceveceeveer~
efhej nej ceevekej ejCeeW ceW Pegke ieee mJeeb en DeefYeceeveer~~13~~
en Jewj ceneogKeoeeer nw en Jewj ve Jewj efceelee nw~
en Jewj efvejblej eeCeer kees YeJe meeiej ceW Yekeelee nw~~14~~
efpevekees YeJe megKe keer een veneR ogKe mes ve peje Yee Keeles nQ~
Jes meJe&-efmeefeeW kees heekej YeJe meeiej mes eflej peeles nQ~~15~~
efpemeves Yeer Meg ceveesyeue mes es keef"ve hejer<en Pesueer nQ~
meye $e+ef-efmeefeeB vele neskej Gvekes ejCeeW hej Kesueer nQ~~16~~
pees efveefJe&keuhe ewleve he efMeJe kee mJehe legceves heeee~
Ssmee heefJe$e heo heeves kees cesje Deblej ceve ueueeeee~~17~~
keecee&Ce Jeie&CeeeW efceuekej YeJe Jeve ceW YeceCe kejeleer nQ~
pees MejCe legcnejer Deeles nQ es Gvekes heeme ve Deeleer nQ~~18~~
legceves meye Jewj efJejesOeeW hej meceoMeea yeve pee heeF& nw~
ceQ Yeer Ssmeer mecelee heeTB en cesjs oe meceeF& nw~~19~~
Deheves meceeve ner legce meyekee peerJeve efJeMeeue kej osles nes~
legce nes efleKeeue Jeeues yeeyee peie ner efveneue kej osles nes~~20~~
legce nes ef$ekeeueoMeea legceves leerLekej kee heo heeee nw~
legce nes ceneve DeefleMeeOeejer legce ceW Deevebo meceeee nw~~21~~
efevcetjle Deehe Deveble iegCeer jeieeefo ve legcekees t heees~
Fme hej Yeer nj MejCeeiele hej ceveceeves megKe meeOeve Deees~~22~~
legce jeies<e mes otj-otj Fvemes ve legcneje veelee nw~
mJeecesJe Je=#e kes veeres peie Meerleue eee hee peelee nw~~23~~
Deheveer megiebOe keee hetue keneR Iej hej Deekej efyeKejeles nQ~
metjpe keer efkejCeeW kees tkej megceve mJeeb efKeue peeles nQ~~24~~
Yeewefleke heejmeceefCe lees kesJeue ueesns kees mJeCe& yeveeleer nw~
ns heee& eYees legcekees tkej Deelcee kegbove yeve peeleer nw~~25~~
legce meJe& MeefeOeejer nes eYeg Ssmee yeue ceQ Yeer heeTBiee~
eefo en yeue cegPekees Yeer os oes efhej keg ve ceeBieves DeeTBiee~~26~~
ken jne Yeefe kes JeMeerYetle ns oeeefmebOeg mJeerkeejes legce~
pewmes legce peie mes heej nges cegPekees Yeer heej Gleejes legce~~27~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(81)

(82)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


efpemeves Yeer MejCe legcnejer ueer Jen Keeueer neLe ve Deeee nw~
Deheveer Deheveer DeeMeeDeeW kee meyeves Jeebefle heue heeee nw~~28~~
yengcetue mecheoeeW meejer OeeveW JeeueeW ves heeF& nQ~
heejme kes YeeeW hej efveefOeeeB mJeecesJe efmece kej DeeF& nQ~~29~~
pees ceve mes hetpee kejles nQ hetpee Gvekees heue osleer nw~
eYeg-hetpee Yee hegpeejer kes, meejs mebke nj uesleer nw~~30~~
pees heLe legceves Deheveeee nw Jen meerOee efMeJe kees peelee nw~
pees Fme heLe kee Devegeeeer nw Jen hejce cees#e heo heelee nw~31~~
eR eer Deefn$eheee&veeLeefpevesvee peeceeuee hetCee&Ie efveJe&heeceerefle mJeene~
oesne
heee&veeLe YeieJeeve kees, pees hetpes Oej Oeeve~
Gmes ueeske hejueeske kes, efceueW mekeue Jejoeve~~
~~ FleeMeerJee&o:~ heg<heebpeefueb ef#ehesled~~

Yepeve
lepe&-pee pee ceeB %eeveceleer...........
Deefn$e peer leerjLe kee, Fefleneme hegjevee nw~
JeneB heee& efpevesej kee, DeefYe<eske kejevee nw~~
peneB pewveer mebmke=efle kee, YeC[ej Yeje meecege~
Ghemeie& keer pees Ievee, mcejCe kejeleer egie~~
Gme leerjLe keer jpekeCe, cemleke hes ueieevee nw~
Deefn$e.................................~~1~~
en leerLe&#es$e heeJeve, keCe-keCe Fmekee hetefpele~
Jebove Fmekee kejkes, ceve neslee nw ecegefole~~
heejme keer pee kejkes, Deye hegCe keceevee nw~
Deefn$e................................~~2~~
ieefCeveer ceeB %eeveceleer keer mecesjCee efceueer~
evoveeceleer eYeg kes, GlmeJe keer peesefle peueer~~
meye efceuekej leerjLe kes ieewjJe kees ye{evee nw~
Deefn$e.................................~~3~~
megj vej Jebefole leerjLe, eeeerve es eeflecee nw~
ogefveee ceW ye{sieer Deye, Fmekeer iegCe ieefjcee nw~~
mebosMe Deefnbmee kee, meyekees hengBeevee nw~
Deefn$e............................~~4~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

keslegeneefj efveJeejke

eer heee&veeLe efpevesv hetpee


-e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer
mLeehevee-ieerlee bo
lepe&-DeeDees yeeeW legcnW efoKeeSb.........
euees meYeer efceue hetpeve kej ueW, heee&veeLe YeieJeeve keer~
keslet en keer yeeOee njves, Jeeues eYet ceneve keer~~
Jevos efpeveJejced-2, Jevos efpeveJejced-2~~ske.~~
nce meye eYeg keer hetpeve nslet, Deeeveve efJeefOe kejles nQ~
mLeeheve meefVeOeerkejCe, kejkes Deelece efveefOe Jejles nQ~~
DeeDees eflees eYeg cegPe ceve ceW, keg lees Meefe eoeve kejes~
efvepe mece Oewe&-#ecee iegCe oskej, cesje Yeer GlLeeve kejes~~
heejme eYeg keer hetpeve mes, yeveles heejme YeieJeeve Yeer~
keslet en keer yeeOee njves, Jeeues eYet ceneve keer~~
Jevos efpeveJejced-2, Jevos efpeveJejced-2~
eR keslegeneefjefveJeejke eerheee&veeLeefpevesv! De$e DeJelej DeJelej mebJeew<ed Deeeveveb~
eR keslegeneefjefveJeejke eerheee&veeLeefpevesv! De$e efle efle " " mLeeheveb~
eR keslegeneefjefveJeejke eerheee&veeLeefpevesv! De$e cece meefVeefnlees YeJe YeJe Je<ed ~
-Dekelepe&-ns ceeB lesjer metjle.........
ns veeLe! legcnejer hetpeve kees, nce Leeue mepeekej ueeS nQ~
YeieJeeved......YeieJeeved legcnejs ejCeeW ceW, enMeebleer kejves DeeS nQ~~
YeJe YeJe ceW eYeg nceves, efkelevee peue heer [euee~
hej Meeble ve nes heeF&, cesjs ceve keer pJeeuee~~
YeJe YeJe kes leehe efceeves kees, peueOeeje kejves DeeS nQ~
YeieJeeve legcnejs ejCeeW ceW, en Meebleer kejves DeeS nQ~~1~~
eR keslegeneefjefveJeejke eerheee&veeLeefpevesvee pevcepejece=legefJeveeMeveee peueb efveJe&heeceerefle mJeene~
ns veeLe! legcnejer hetpeve kees, nce Leeue mepeekej ueeS nQ~
YeieJeeved.......YeieJeeved legcnejs ejCeeW ceW, enMeebleer kejves DeeS nQ~~
cesjs ewleve meove ceW, eesOeeiveer peueleer nw~
De%eeve kes Debeue ceW, efhe-efhe Jen heueleer nw~~
nce FmeerefueS evove ueskej, YeJeleehe efceeves DeeS nQ~~
YeieJeeve legcnejs ejCeeW ceW, enMeebleer kejves DeeS nQ~~2~~
beR keslegeneefjefveJeejke eerheee&veeLeefpevesvee mebmeejleeheefJeveeMeveee eboveb efveJe&heeceerefle mJeene~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(83)

(84)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


ns veeLe! legcnejer hetpeve kees, nce Leeue mepeekej ueeS nQ~
YeieJeeved......YeieJeeved legcnejs ejCeeW ceW, enMeebleer kejves DeeS nQ~~
cesje peerJeve Kebef[le nw, ceo ceesn Je ceeee ceW~
Deye kejvee DeKebef[le nw, eYeg Meerleue eee ceW~~
DeleSJe DeKeefC[le hegbpeeW mes, De#ee heo heeves DeeS nQ~
YeieJeeve legcnejs ejCeeW ceW, en Meebleer kejves DeeS nQ~~3~~
eR keslegeneefjefveJeejke eerheee&veeLeefpevesvee De#eeheoeehlees De#eleb efveJe&heeceerefle mJeene~
ns veeLe! legcnejer hetpeve kees, nce Leeue mepeekej ueeS nQ~
YeieJeeved......YeieJeeved legcnejs ejCeeW ceW, enMeebleer kejves DeeS nQ~~
efkeleves GeeveeW ceW pee, heg<heeW keer iebOe efueee~
keYeer Iej kees mepeeee ceQves, keYeer efvepe e=Bieej efkeee~~
Deye lesjs heeJeve ejCeeW ceW, nce heg<he e{eves DeeS nQ~
YeieJeeve legcnejs ejCeeW ceW, en Meebleer kejves DeeS nQ~~4~~
eR keslegeneefjefveJeejke eerheee&veeLeefpevesvee keeceyeeCeefJeOJebmeveee heg<heb efveJe&heeceerefle mJeene~
ns veeLe! legcnejer hetpeve kees, nce Leeue mepeekej ueeS nQ~
YeieJeeved........YeieJeeved legcnejs ejCeeW ceW, enMeebleer kejves DeeS nQ~~
nceves efkeleves YeJe-YeJe ceW, hekeJeeve yengle KeeS~
uesefkeve Fme veej leve keer, veefnb YetKe efcee heeS~~
#egOejesie efveJeejCe nsleg eYees! vewJese Leeue Yej ueeS nQ~
YeieJeeve legcnejs ejCeeW ceW, en Meebleer kejves DeeS nQ~~5~~
eR keslegeneefjefveJeejke eerheee&veeLeefpevesvee #egOeejesieefJeveeMeveee vewJeseb efveJe&heeceerefle mJeene~
ns veeLe! legcnejer hetpeve kees, nce Leeue mepeekej ueeS nQ~
YeieJeeved.......YeieJeeved legcnejs ejCeeW ceW, enMeebleer kejves DeeS nQ~~
De%eeve veiej ceW cesje, efejkeeue mes nw jcevee~
ve=he ceesn kes yevOeve ceW, veefnb hetCe& ngDee mehevee~~
De%eeve DebOesj efceeves kees, nce oerhe peueekej ueeS nQ~~
YeieJeeve legcnejs ejCeeW ceW, en Meebleer kejves DeeS nQ~~6~~
eR keslegeneefjefveJeejke eerheee&veeLeefpevesvee ceesnebOekeejefJeveeMeveee oerheb efveJe&heeceerefle mJeene~
ns veeLe! legcnejer hetpeve kees, nce Leeue mepeekej ueeS nQ~
YeieJeeved.........YeieJeeved legcnejs ejCeeW ceW, enMeebleer kejves DeeS nQ~~
nceves keceeX ceW efvepe kees, Deeveefvole ceevee nw~
DeleSJe efvepeelece megKe kees, efkeefeled veefnb peevee nw~~
keceeX kes pJeeueve nsleg eYees! nce Oethe peueeves DeeS nQ~
YeieJeeve legcnejs ejCeeW ceW, en Meebleer kejves DeeS nQ~~17~~
eR keslegeneefjefveJeejke eerheee&veeLeefpevesvee Dekece&onveee Oetheb efveJe&heeceerefle mJeene~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

ns veeLe! legcnejer hetpeve kees, nce Leeue mepeekej ueeS nQ~


YeieJeeved.......YeieJeeved legcnejs ejCeeW ceW, enMeebleer kejves DeeS nQ~~
ceQ #eefCeke efJeveej heue kes, mJeeoeW ceW heBmee jne~
efpee keer ueesueghelee ceW, Geceheue kees ve uene~~
legce mece heue keer eehleer nslet, heue Leeue mepeekej ueeS nQ~
YeieJeeve legcnejs ejCeeW ceW, en Meebleer kejves DeeS nQ~~8~~
eR keslegeneefjefveJeejke eerheee&veeLeefpevesvee cees#eheueeehlees heueb efveJe&heeceerefle mJeene~
ns veeLe! legcnejer hetpeve kees, nce Leeue mepeekej ueeS nQ~
YeieJeeved......YeieJeeved legcnejs ejCeeW ceW, enMeebleer kejves DeeS nQ~~
ceQ DeJe ues kejkes, leJe meefVeOe Deeee ntB~
Dece JemegOee heeves kees, ceQ Yeer ueueeeee ntB~~
evovee efme heo eeefhle nsleg, keg Yee lesjs oj DeeS nQ~
YeieJeeve legcnejs ejCeeW ceW, en Meebleer kejves DeeS nQ~~9~~
eR keslegeneefjefveJeejke eerheee&veeLeefpevesvee DeveIe&heoeehlees DeIe&ced efveJe&heeceerefle mJeene~
lepe&-kejleer ntB legcnejer Yeefe........
peye leke iebiee ecegvee ceW, peueOeej yensieer~
leye leke heejme eYeg keer Yeeer, jmeOeej yensieer~~
ns heeMJe&eYet peer, ns heee&eYet peer~
kebeve Peejer mes ejCeeW ceW, $eeOeeje kejveer nw~
meebmeeefjke pevce peje ce=let keer, yeeOee njveer nw~~
peye leke keslet kes keeW keer, veefnb neefve jnsieer~
leye leke heejme eYeg keer Yeeer, jmeOeej yensieer~
ns heee&eYet peer, ns heee&eYet peer~~1~~
.

Meeblees MeebefleOeeje~
peye leke mJeieeX ceW keuheJe=#e kee, Jeeme jnsiee~
heejmeeYeg kes iegCeheg<heeW kee, Fefleneme jnsiee~~
pee heejme osJee, pee heejme osJee~~
echee ecesueer heg<heeW mes heg<heebpeefue kejvee nw~
Deelceerke iegCeeW mes Devlece&ve kees, hegef<hele kejvee nw~~
Gvekee Dee&ve keslet keer yeeOee, eme kejsiee~
heejme eYeg kes iegCeheg<heeW kee, Fefleneme jnsiee~~
pee heejme osJee, pee heejme osJee~~2~~
efoJe heg<heebpeefue~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(85)

(86)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

lepe&-DeeS ceneJeerj YeieJeeve..............


kej uees heejme eYeg kee Oeeve, legce heejme yeve peeDeesies~
legce heejme yeve peeDeesies, cegefe eer hee peeDeesies~~ kej uees.~~ske.~~
en kesleg Deefj keer Meevleer, nesJes leye efces DeMeevleer~
Yee YeeieW meye Fke #eCe ceW, veefnb ees ueies cesjs leve ceW~~
evovee kejes iegCeieeve, legce heejme yeve peeDeesies~~ kej uees.~~1~~
eR keslegeneefjefveJeejke eerheee&veeLeefpevesvee hetCee&Ie&ced efveJe&heeceerefle mJeene~
Meeblees MeebefleOeeje, efoJe heg<heebpeefue~
peehe ceb$e - eR keslegeneefjefveJeejke eerheee&veeLeefpevesvee vece~

peeceeuee
lepe&-legcemes ueeieer ueieve.........
pee pee heejme eYees, YeJeoefOeleejke efJeYees, ej Deeee~
DeIe& kee Leeue ceQves mepeeee~~ske.~~
ieYe& mes ceeme n hetJe& veiejer, jlvecee Jen yeveejme hegjer Leer~
FvieCe Dee ieS, eeOej hee ieS, lesjer eee~
DeIe& kee Leeue ceQves mepeeee~~1~~
pevce nesles ner keefchele cegkeg Les, efoJe yeepes mJeeb yepe G"s Les~
peie eefkele nes ieee, ceesn lece Kees ieee, eYeg keer ceeee~
DeIe& kee Leeue ceQves mepeeee~~2~~
Jeeceevevove nes heejme eYees legce, Deemesve kes efee ueeue nes legce~
Oecee&ce=le pees yene, %eeveece=le kees uene, pees Yeer Deeee~
DeIe& kee Leeue ceQves mepeeee~~3~~
kesleg en keer meYeer yeeOee nj uees, Ge heo eMemeefnle cegPekees kej oes~
efJeIveefJepeeer nes legce, ce=legefJepeeer nes legce, efmeef heeee~
DeIe& kee Leeue ceQves mepeeee~~4~~
lesjer Yeeer kee heue ceQ en eentB, keb" Dehevee Dekebgef"le yeveeTB~
evoveeceleer eYees, ceebieles meye efJeYees, lesjer eee~
DeIe& kee Leeue ceQves mepeeee~~5~~
eR keslegeneefjefveJeejke eerheee&veeLeefpevesvee peeceeuee hetCee&Ie&ced efveJe&heeceerefle mJeene~
Meeblees MeebefleOeeje, efoJe heg<heebpeefue~
heee&veeLe keer Yeefe kee, pees kejles jmeheeve~
Deheveer DeeleceMeefe keer, Jes kejles heneeve~~
~~ FleeMeerJee&o: heg<heebpeefue: ~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

meccesoefMeKej hetpeve efJeOeeve


jeefe$eer- ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer
DeLe mLeehevee-MebYeg vo
efieefjJej meccesoefMeKej heeJeve, eerefme#es$e cegefveieCe Jebefole~
meye leerLekej Fme ner efieefj mes, nesles nQ cegefeJeOet DeefOeheefle~~
cegefveieCe DemebKe Fme heJe&le mes, efveJee&Ce Oeece kees eehle nges~
Deeies Yeer leerLekej cegefveieCe kee efMeJeLeue en cegefveveeLe kenW~~1~~
oesne- efmeefJeOet efee leerLe&kej, cegefveieCe leerjLejepe~
Deeeveve kej ceQ pepetB, efceues efmeefmeeceepe~~2~~
eR meccesoefMeKejefme#es$e ! De$e DeJelej DeJelej mebJeew<ed Deeeveveb~
eR meccesoefMeKejefme#es$e ! De$e efle " " mLeeheveb~
eR meccesoefMeKejefme#es$e ! De$e cece meefVeefnlees YeJe YeJe Je<ed meefVeOeerkejCeb~
eeue- vevoerej hetpee
YeJe YeJe ceW Meerleue veerj, peer Yej Ketye efheee~
veefnb efceer le=<ee keer heerj, DeeefKej Tye ieee~~
meccesoefMeKej efieefjjepe, hetpetB ceve ueekes~
hee peeTB efvepe meeceepe, leerjLe iegCe ieekes~~1~~
eR efJebMeefleleerLekejDemebKecegefveieCeefmeheoeehlemeccesoefMeKejefme#es$eee peueb efveJe&heeceerefle mJeene~
YeJe YeJe ceW $eeefJeOe leehe, DeefleMee oen kejs~
ebove mes hetpele Deehe, DeefleMee Meebefle Yejs~~
meccesoefMeKej efieefjjepe, hetpetB ceve ueekes~
hee peeTB efvepe meeceepe, leerjLe iegCe ieekes~~4~~
eR efJebMeefleleerLekejDemebKecegefveieCeefmeheoeehlemeccesoefMeKejefme#es$eee eboveb efveJe&heeceerefle mJeene~
ns veeLe ! meJe&megKensleg, meyekeer MejCe efueee~
Deye De#ee megKe kes nsleg, legce heo hegbpe efkeee~~
meccesoefMeKej efieefjjepe, hetpetB ceve ueekes~
hee peeTB efvepe meeceepe, leerjLe iegCe ieekes~~3~~
eR efJebMeefleleerLekejDemebKecegefveieCeefmeheoeehlemeccesoefMeKejefme#es$eee De#eleb efveJe&heeceerefle mJeene~
yeng JeCe& JeCe& kes hetue, ejCe e{eTB ceQ~
efceue peees YeJeoefOeketue, mecemegKe heeTB ceQ~~
meccesoefMeKej efieefjjepe, hetpetB ceve ueekes~
hee peeTB efvepe meeceepe, leerjLe iegCe ieekes~~4~~
eR efJebMeefleleerLekejDemebKecegefveieCeefmeheoeehlemeccesoefMeKejefme#es$eee heg<heb efveJe&heeceerefle mJeene~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(87)

(88)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

yejheer hes[e hekeJeeve, efvele e{eTB ceQ~


nes #egOee JeeefOe keer neve, efvepemegKe heeTB ceQ~~
meccesoefMeKej efieefjjepe, hetpetB ceve ueekes~
hee peeTB efvepe meeceepe, leerjLe iegCe ieekes~~5~~
eR efJebMeefleleerLekejDemebKecegefveieCeefmeheoeehlemeccesoefMeKejefme#es$eee vewJeseb efveJe&heeceerefle mJeene~
kehet&j pesefle Geesle, Deejefle kejles ner~
nes %eevepeesefle Geesle, Yece lece efJeveMes ner~~
meccesoefMeKej efieefjjepe, hetpetB ceve ueekes~
hee peeTB efvepe meeceepe, leerjLe iegCe ieekes~~6~~
eR efJebMeefleleerLekejDemebKecegefveieCeefmeheoeehlemeccesoefMeKejefme#es$eee oerheb efveJe&heeceerefle mJeene~
Jej Oethe Deefive ceW Kese, kece& peueeTB ceQ~
efpeveheo hebkepe kees mese, meewKe ye{eTB ceQ~~
meccesoefMeKej efieefjjepe, hetpetB ceve ueekes~
hee peeTB efvepe meeceepe, leerjLe iegCe ieekes~~7~~
eR efJebMeefleleerLekejDemebKecegefveieCeefmeheoeehlemeccesoefMeKejefme#es$eee Oetheb efveJe&heeceerefle mJeene~
ueskej yengheue keer DeeMe, yengle kegosJe pepes~
Deye Ske cees#eheue DeeMe, heue mes leerLe& pepesW~~
meccesoefMeKej efieefjjepe, hetpetB ceve ueekes~
hee peeTB efvepe meeceepe, leerjLe iegCe ieekes~~8~~
eR efJebMeefleleerLekejDemebKecegefveieCeefmeheoeehlemeccesoefMeKejefme#es$eee heueb efveJe&heeceerefle mJeene~
JejDeIe& jpele kes hetue, ueskej efvele pepetB~
nesJes ef$eYegJeve Devegketue, leerjLejepe pepetB~~
meccesoefMeKej efieefjjepe, hetpetB ceve ueekes~
hee peeTB efvepe meeceepe, leerjLe iegCe ieekes~~10~~
eR efJebMeefleleerLekejDemebKecegefveieCeefmeheoeehlemeccesoefMeKejefme#es$eee DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~
oesne- Pejves kee DeefleMeerle peue, MeebleerOeej kejble~
ef$eYegJeve ceW nes megKe Deceue, meJe&Meebefle efJeuemeble~~10~~
Meeblees MeebefleOeeje~
njefmebieej iegueeye ues, leerLe&jepe kees efvele~
heg<heebpeefue e{eJeles, efceues meJe&megKe Fle~~11~~
efoJe heg<heebpeefue~

DeLe eleske eWke DeIe&


meesj"e- leerLe&jepe megj Jebe, hetpele efvepe megKe mebheoe~
efceues %eeve Deevebo, heg<heebpeefue kej ceQ pepeBt~~1~~
Fefle ceC[uemeesheefj heg<heebpeefueb ef#ehesled~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eer mecceso efMeKej eWke hetpeve


efmeJej ket veb. 1
eer DeefpeleveeLe efpeve ket efmeJej mes efveJee&Ce heOeejs nQ~
Gve mebIe npeej cenecegefveieCe, nve ce=let cees#e efmeOeejs nQ~~
Fmemes ner Ske Dejye Demmeer, keesef De eewJeve ueeKe cegveer~
efveJee&Ce iees meyekees hetpetB, ceQ heeTB efvepe ewleve ceCeer~~
oesne- YeeJe meefnle Fme eWke keer, keB Jebovee Deepe~
yeefeme keesef GheJeeme heue, Devegece mes efvepe jepe~~1~~
eR efmeJejketeled effmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnleDeefpeleveeLeefpevesvee DeIe......~

OeJeue ket veb. 2


eer mebYeJe efpeveJej OeJeueket mes, npeej cegefve men cees#e iees~
Fmemes veew keesef[keesef[ yeenej, ueeKe efyeeeefueme npeej es~~
cegefve heeBe Meleke cegefvejepe meJe&, efveJee&Ce Oeece kees eehle efkees~
Fve meyekes ejCe keceue hetpetB, efvepe%eeve peesefle nes eie efnes~~
oesne - YeeJe meefnle Fme eWke keer, keB Jebovee Deepe~
yeeefueme ueeKe GheJeeme heue, Devegece mes efMeJejepe~~2~~
eR OeJeueketeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnlemecYeJeveeLeefpevesvee DeIe......~

Deevevo ket veb. 3


DeefYevebove efpeve Deevebo ket mes, npeej cegefvemen efme yeves~
yeenej keesef[keesef[ meej, keesef cegefve meej ueeKe ceves~~
yeeueerme menme De meeleMeleke, cegefve eneB mes cees#e heOeejs nQ~
Fve meyekes ejCe keceue JebotB, es meyekees YeJeoefOe leejs nQ~~
oesne- YeeJe meefnle Fme eWke keer, keB Jebovee efvele~
Ske ueeKe GheJeeme heue, efceues mJeelce megKe efvele~~3~~
eR Deevevoketeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnleDeefYevevoveveeLeefpevesvee DeIe...~

DeefJeeue ket veb. 4


eer megceefleveeLe DeefJeeue megket mes, menme meeOeg men cees#e iees~
Fke keesef[ keesef[ eewjeefme keesef, yeenej ueeKe cenecegefve es~~
Fkeeemeer menme meele meew Fkeeemeer cegefve Fmemes cees#e iees~
Fve meyekes ejCe keceue hetpetB, nes Meebefle Deueewefkeke eYees ! efnes~~
oesne- YeeJe meefnle Fme eWke keer, keB Jebovee Deepe~
Ske keesef yeeerme ueKe, efceues megheue GheJeeme~~4~~
eR DeefJeeueketeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnlemegceefleveeLeefpevesvee DeIe...~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(89)

(90)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

ceesnve ket veb. 5


eer heeeYet ceesnve megket mes, leerve Meleke eewefyeme cegefvemen~
efveJee&Ce heOeejs DeelcemegOeejme, heerles cegefeJeuueYee men~~
Fmemes efveveeveJes keesef meleemeer, ueeKe lesleeefueme menme leLee~
cegefve meeleMeleke meeeFme meye, efMeJe hengBes hetpele nB JeLee~~
oesne- pees Jebos Fme eWke kees, mJeie& cees#e heue uese~
Ske keesef GheJeeme heue, lel#eCe GvnW efceuese~~5~~
eR ceesnveketeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnleheeeYeefpevesvee DeIe.......~

eYeeme ket veb. 6


efpeveJej megheee& megeYeemeket mes, heeBe Meleke cegefve meeLe efuees~
Gveeeme keesefkeesef eewjemeer, keesef megyeefeme ueeKemeg es~~
cegefve meele menme meele meew yeeefueme, kece&veeMe efMeJeveeefj Jejer~
ceQ meyekes ejCe keceue hetpetB, cesjer nesJes MegYe hegCe Ie[er~~
oesne- YeeJe meefnle Fme eWke keer, keB Jebovee Deepe~
yeefeme keesef GheJeeme heue, efceues cees#e megKe jepe~~6~~
eR eYeemeketeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnlemegheee&veeLeefpevesvee DeIe.......~

ueefuele ket veb. 7


eer ebveeLe efvepe ueefueleket mes menme cegveer men cees#e iees~
Fmemes veJe meew eewjeefme Dejye, yeenej keesef Deefmme ueKe es~~
eewjeefme npeej heeBe meew hebeeveJes meeOegieCe efme nges~
Fvekes ejCeeW ceW yeej-yeej, eCeceBt efMeJe megKe keer DeeMe efuees~~
oesne- YeeJe meefnle Fme eWke keer, keB Jebovee Deepe~
eeveJes ueeKe GheJeeme heue, efceues mejW meye keepe~~7~~
eR ueefueleketeledefmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnleeveYeefpevesvee DeIe.......~

megeYe ket veb. 8


eer heg<heoble megeYe megket mes, menme meeOeg men efme nges~
Fmemes ner Fke kees[e kees[er, efveveeveJes ueeKe cenecegefve es~~
hegefve meele menme eej meew Demmeer, cegveer cees#e kees heees nQ~
ceQ hetpetB DeIe& e{ekej kes, es iegCe Deveble efvepe heees nQ~
oesne- YeeJe meefnle Fme eWke kees, pees Jebos kej pees[~
Ske keesef GheJeeme heue, uenW efJeIve Ievelees[~~8~~
eR megeYeketeledefmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnleheg<heobleveeLeefpevesvee DeIe.......~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efJeegledJej ket veb. 9


eer Meerleueefpeve efJeegle megket mes, menme meeOegmen cees#e iees~
Fmemes De"je kees[e kees[er, yeeueerme keeser meeOeg iees~~
yeeerme ueeKe yeeefueme npeej, veJe Meleke heeBe cegefve cees#e iees~
Fvekes ejCeejefJebo hetpetB, hejceevebo megKe keer DeeMe efuees~~
oesne - YeeJe meefnle Fme eWke keer , keB Jebovee Deepe~
Ske keesef GheJeeme heue, ece mes efpeve meeceepe~~9~~
eR efJeegledJejketeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefn leMeerl eueveeLeefpevesvee DeIe...~

mebkegue ket veb. 10


eseebme eYet mebkegue megket mes, Ske menme cegefve kes meeLes~
efveJee&Ce heOeejs hejce meewKe kees, eehle efkeee YeJeefjheg Ieeles~~
Fmemes eeveJes keesefkeesef, eeveJes keesef eeveJes ue#e~
veJe menme heeBe meew yeeefueme cegefve, efMeJe iees pepetB kej efee mJe~~
oesne- YeeJe meefnle Fme eWke keer, keB Jebovee Deepe~
Ske keesef GheJeeme heue, efceues hegve efMeJejepe~~10~~
eR mebkegueketeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnleeseebmeveeLeefpevesvee DeIe......~

megJeerj ket veb. 11


eer efJeceue efpeveW megJeerj ket mes, n meew cegefve men efme nges~
Fmemes meej kees[e kees[er De, mee" ueeKe n menme nges~~
cegefve meele Meleke yeeueerme cegveer, meye kece&veeMe efMeJeOeece iees~
Gve meyekes ejCe keceue hetpetB, cesjs meye keejpe efme Yees~~
oesne- YeeJe meefnle Fme eWke keer, keB Jebovee Deepe~
Ske keesef GheJeeme heue, ece mes efMeJe meeceepe~~11~~
eR megJeerjketeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnleefJeceueveeLeefpevesvee DeIe.......~

mJeebYet ket veb. 12


Jej ket mJeebYet mes Deveble efpeve, efvepe Deveble heo eehle efkeee~
Gve meeLe meele nppeej meeOeg ves, kece&veeMe efvepe jepe efueee~~
Fmemes eeveJes keesefkeesef, meej kejes[ cegefve cees#e iees~
cegefve meej ueKe meej npeej, De meele Meleke cegefve cege Yees~~
oesne- YeeJe meefnle Fme eWke keer, keB Jebovee Deepe~
veJe kejes[ GheJeeme heue, ece mes efMeJe meeceepe~~12~~
eR mJeebYetketeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnleDevevleveeLeefpevesvee DeIe.......~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(91)

(92)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

megoe ket veb. 13


eer Oece&veeLe efpeve megoe ket mes, kece&veeMe kej cees#e iees nQ~
Gvekes meeLe Dee" meew Fke cegefve, hetCe& meewKe hee cege Yees nQ~~
Gmemes Gveefleme kees[e kees[er, GefVeme keeser meeOet hetpetB~
veew ueeKe veew menme meele Meleke, hebeeveJes cege iees hetpetB~~
oesne- YeeJe meefnle Fme eWke keer, keB Jebovee efvele~
Ske keesef GheJeeme heue, ece mes Deveghece efjef~~13~~
eR megoeketeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnleOece&veeLeefpevesvee DeIe.......~

kegboeYe ket veb. 14


eer MeebefleveeLe efpeve kegbo ket mes, veJe meew cegefve men cegefe iees~
veJe keesef keesef veJe ueeKe leLee, veJe menme Je veew meew efveveeveJes~~
Fme ner megket mes cees#e iees, Fve meyekes ejCe keceue JebotB~
eYeg oerpes hejce Meebefle cegPekees, ceQ MeerIe kece& Deefj kees Keb[tB~~
oesne- YeeJe meefnle Fme eWke keer, keB Jebovee efvele~
Ske keesef GheJeeme heue, efceues %eeve megKe efvele~~14~~
eR kegboeYeketeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnleMeebefleveeLeefpevesvee DeIe.......~

%eeveOej ket veb. 15


MebYeg vo
eer kegbLegveeLe efpeve ket %eeveOej, mes efveJee&Ce heOeejs nQ~
Gve meeLe ceW Fke npeej meeOet, meye kece&veeMe iegCeOeejs nQ~~
Fmemes eeveJes kees[e kees[er, eeveJes keesef yeeerme ueeKe~
eeveJes menme meele meew yeeefueme, efMeJe hengBes cegefve hetpetB Deepe~~
oesne- YeeJe meefnle Fme eWke kees, pees Jebos efmej veee~
Ske keesef GheJeeme heue, uens mJeelceefveefOe heee~~15~~
eR %eeveOejketeled efmeheoeehlemeJe&cege fvemeefnleeerk egbLegveeLeeffpevesvee DeIe.......~

veeke ket veb. 16


eer DejnveeLe veeke megket mes, menme meeOeg men cegefe iees~
Fme ner mes efveveeveJes keesef, efveveeveJes ueeKe cenecegefve es~~
veJe meew efveveeveJes meJe& meeOeg, efveJee&Ce heOeejs hetpetB ceQ~
mecekelJe keueer kees efJekeefmele kej, mebhetCe& ogKeeW mes ttB ceQ~~
oesne- YeeJe meefnle Fme eWke keer, keB Jebovee Deepe~
eeveJes keesef GheJeeme heue, heee uenBbt efvepejepe~~16~~
eR veekeketeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnleDejveeLeeffpevesvee DeIe.......~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

mebyeue ket veb. 17


eer ceefuueveeLe mebyeue megket mes, cees#e iees meye kece& nves~
cegefve heeBe Meleke eYeg meeLe cegefe kees, eehle efkeee iegCe heee Ieves~~
Fme ner mes eeveJes keesef cenecegefve, meJe& DeIeeleer Ieelee Lee~
ceQ hejceeveboece=le nslet Fve hetpetB ieeTB iegCe ieeLee~
oesne- YeeJe meefnle Fme eWke kees , JebotB yeejbyeej~
Ske keesef ees<eOeceeer, heue GheJeeme peg meej~~17~~
eR mebyeueketeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnleceefuueveeLeeffpevesvee DeIe.......~

efvejpej ket veb. 18


eer cegefvemegele efvepe&jmegket mes, menme meeOeg men cegefe iees~
Fmemes efveveeveJes keesefkeesef, meleeveJes keesef cenecegefve es~~
veew ueKe veew meew efveveeveJes meye, cegefvejepe cees#e kees eehle nges~
nce Fvekes ejCeeW kees hetpeW, efvepe meceleejme heeret<e efheeW~~
oesne- keesef ees<eOe GheJeeme heue, eWke Jeboles peeve~
ece mes meye keg heeekes, Deble uenW efveJee&Ce~~18~~
eR efvepe&jketeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnlecegefvemegeleeffpevesvee DeIe.......~

eqce$eOej ket veb. 19


MebYeg bo
veefceefpeveJej ket efce$eOej mes, Fke menme meeOeg mencegefe iees~
Fmemes veJe meew kees[ekees[er, Fke Dejye ueeKe heQleeefueme es~~
cegefve meele menme veew meew yeeefueme, meye efme ngS Gvekees hetpetB~
efvepe Deelce megOeejme heeve keB, ogKe oeefjo mebke mes ttB~~
oesne- YeeJe meefnle Fme eWke keer, kejW Jebovee YeJe~
Ske keesef GheJeeme heue, uenW efvele megKe veJe~~19~~
eR efce$eOejketeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnleveefceveeLeeffpevesvee DeIe.......~

megJeCe&Ye ket veb. 20


eer heee& megJeCe&Ye ket mes, efeme cegefve men cegefe iees~
Fmemes ner yeemeer keesef egjemeer, ueeKe menme heQleeefueme es~~
cegefve meele Meleke yeeueerme cegveer, meye kece&veeMe efMeJeOeece iees~
Gve meyekees hetpetB Yeefe mes, Fmemes ceveJeebefle hetCe& Yees~~
oesne- YeeJe meefnle Fme eWke kees, JebotB yeejbyeej~
meesuen keesef GheJeeme heue, efceues YeJeesoefOe heej~~20~~
eR megJeCe&Yeketeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnleheee&veeLeeffpevesvee DeIe.......~

DeeefoYeieJeeve
veeLe YeieJeeve
eovebvee. 21
heee&veeLekeer
YeefeW
ekJeb

(93)

(94)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


eeue-ns oerveyevOeg
kewueeMeefieefj mes DeeefoveeLe cegefe heOeejs~
Gve meeLe cegefve ome npeej cees#e efmeOeejs~~
ceQ yeej yeej heYetheeo Jebovee keB~
efvepeelce leJe %eevepeesefle mes oe YeBb~~21~~
eR kewueeMeheJe&leeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnleeerDeeefoveeLeeffpevesvee DeIe....~

Jeemeghetpe YeieJeeve keer eWke veb. 22


eeue-ns oerveyevOeg
ebheehegjer mes Jeemeghetpe cees#e iees nQ~
Gve meeLe n meew Ske meeOeg cege Yees nQ~~
Fvekes heoejefJebo kees ceQ Yeefe mes vecetB~
efvepe meewKe Deleerefve uentB mebmeej megKe JecetB~~22~~
eR ebheehegjer#es$eeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnleJeemeghetpeeffpevesvee DeIe.......~

vesefceveeLe YeieJeeve keer eWske veb. 23


eeue-ns oerveyevOeg
efiejveej mes vesceer eYet efveJee&Ce iees nQ~
Mebyet eegcve Deeefo cegefve cege Yees nQ~~
es keesef yeenej Je meele meew cegveer kens~
Fve meyekeer Jebovee keB es meewKeeo kens~~23~~
eR Tpe&ebleefieefj#es$eeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnlevese fceveeLe efpevesvee DeIe. ..~

YeieJeeve ceneJeerj eske veb. 24


eeue-ns oerveyevOeg
heeJeehegjer mejesJej mes JeerjeYet peer~
efvepe Deelce meewKe heeee efveJee&Ce iees peer~~
Fvekes ejCe keceue keer ceQ Jebovee keB~
mebhetCe& jesie ogKe keer ceQ Keb[vee keB~~24~~
eR heeJeehegjermejesJejeled efmeheoeehlemeJe&cegefvemeefnleceneJeerjefpevesvee DeIe.......~

ieCeOej ket veb. 25


eeue-ns oerveyevOeg
eewyeerme efpevesej kes ieCeerej GvnW pepetB~
eewon Meleke yeeJeve kens Gve meyekees ceQ YepetB~~
es meJe& $e+efveeLe efjefeqmeef eoelee~
ceQ DeIe& e{ekes pepetB es cegefe eoelee~~25~~
eR Je=<eYemesveeefoieewleceevle meJe&ieCeOejejCesYe DeIe......~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


MebYeg bo
veboerej erhe yevee ke=ef$ece, GmeceW yeeJeve efpevecebefoj nQ~
FveceW efpeveeefleceeeW cevenj, Gvekeer hetpee meye megKekej nQ~~
ceQ hetpetB DeIe& e{ekej kes, mebmeej YeceCe kee veeMe keB~
efpeve Deelce megOeejme heerkej kes, efvepe ceW ner mJemLe efveJeeme keB~~26~~
eR vevoerejerheefpeveeueeefpeveefyecyesYe DeIe.......~
leerLekej kee MegYe meceJemejCe, DeefleMeeeer mebgoj MeesYe jne~
eer iebOekeger ceW leerLekej eYeg, jepe jnW ceve ceesn jne~
ceQ hetpetB DeIe& e{ekej kes, leerLekej kees efpeveefyebyeeW kees~
meye jesie Meeske oeefj nB, hee peeTB efvepe iegCejlveeW kees~~27~~
eR meceJemejCeefmLelemeJe&efpeveefyecyesYe DeIe.........~
hetCee&Ie&-MebYeg vo
efieefjJej meccesoefMeKej mes ner, Deefpeleeefo yeerme leerLekej efpeve~
efvepe kes Devevle iegCe eehle efkees, ceQ GvnW vecetB hettpetB efveMeefove~~
en ner Deveeefo DeefveOeve eewyeermeeW, efpeveJej keer efveJee&Ce Yetefce~
cegefve mebKeeleerle cegefeLeue nQ, hetpele efceueleer efveJee&Ce Yetefce~~1~~
eR $ewkeeefueke meJe&leerLekejcegefveieCeefmeheoeehlemeccesoefMeKejefme#es$eee hetCee&Ie.......~
peehe - eR Den eerDevevleevevleeceefmesYees vecees vece~

peeceeuee
oesne- efevcetjefle efebleeceefCe, efevcee peesleer hegbpe~
ieeTB iegCeceefCeceeefuekee, efevcee Deelecekegbpe~~1~~
MebYeg vo
pee pee meccesoefMeKej heJe&le, pee pee DeefleMee ceefnceeMeeueer~
pee Deveghece leerLe&jepe heJe&le, pee YeJe keceue oerefOeleceeueer~~
pee ket efmeJej OeJeueket, Deeveboket DeefJeeuemegket~
pee ceesnveket eYeemeket, pee ueefueleket pee megeYeket~~2~~
pee
pee
pee
pee

efJeegle mebkegueket megJeerjket mJeebYetket Jebe~


pee megoeket MeebefleeYe, ket %eeveOejket Jebe~~
veeke mebyeueket Je efvepe&j, ket efce$eOejket Jebe~
heee&veeLe efveJee&CeYetefce, peemegJejCeYemegket Jebe~~3~~

pee DeefpeleveeLe mebYeJe DeefYevebove, megceefle heeeYe efpeve megheee&~


eboeeYeg heg<heoble Meerleue, eseebme efJeceue Je DevebleveeLe~~
pee Oece& Meebefle kegbLeg Dejefpeve, pee ceefuueveeLe cegefvemegele peer~
pee veefce efpeve heee&veeLe mJeeceer, Fme efieefj mes heeF& efMeJeheoJeer~~4~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(95)

(96)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

kewueeMeefiejer mes $e+<eYeosJe, eer Jeemeghetpe ebheehegefj mes~


efieefjveejefiejer mes vesefceveeLe, ceneJeerj eYet heeJeehegefj mes~~
efveJee&Ce heOeejs eG efpeveJej, es leerLe& megjemegj Jebe ngS~
ngb[eJemeefhe&Ceer kes efveefcee es, DevemLeue mes cege ngS~~5~~
pee pee kewueeMeefieefj ebhee, heeJeehegjer Tpe&eble heJe&le~
pee pee leerLekej kes efveJee&CeeW, mes heefJe$e eeflevegle heJe&le~~
pee pee eewyeerme efpevesej kes, eewon meew Gveme" ieg ieCeOej~
pee pee pee Je=<eYemesve Deeoer, pee pee ieewlece mJeeceer iegJej~~6~~
meccesoefMeKej heJe&le Gece, cegefveJe=bo Jebovee kejles nQ~
megjheefle vejheefle Keieheefle hetpeW, YeefJeJe=bo Dee&vee kejles nQ~~
heJe&le hej e{kej esWke eWke hej, MeerMe Pegkeekej veceles nQ~
efceLeelJe Deeue MeleKeb[ kejW, mecekelJejlve kees ueYeles nQ~~7~~
Fme heJe&le keer ceefncee Deefevle, YeJeeW kees ner oMe&ve efceueles~
pees Jebove kejles Yeeer mes, keg YeJe ceW ner efMeJemeggKe ueYeles~~
yeme DeefOeke Gvebeeme YeJe Oej, efveefele ner cegeer heeles nQ~
Jebove mes vejke heMet ieefle mes, yeeles efveieeso veefnb peeles nQ~~8~~
ome ueeKe JeblejeW kee DeefOeheefle, Yetlekemegj Fme efieefj kee j#eke~
en e#eosJe efpeveYeeefeke peve, Jelmeue nw efpeveJe=<e kee j#eke~~
pees peve DeYeJe nQ Fme heJe&le kee, Jebove veefnb kej mekeles nQ~
cegeerieeceer efvepemegKe Fgke, peve ner oMe&ve kej mekeles nQ~~9~~
en keuheJe=#e mece Jeebefleeo, efebleeceefCe efebeflele heue oslee~
heejmeceefCe YeefJepeve ueesns kees, kebeve keee heejme kej osslee~~
en Deelce megOeejme iebiee nw, mecejmemegKecee Meerleue peue egle~
en hejceevebo meewKe meeiej, en iegCe Devebleeo ef$eYegJeve vegle~~10~~
ceQ vecetB vecetB Fme heJe&le kees, en leerLe&jepe nw ef$eYeJegve ceW~
Fmekeer Yeeer efvePe&jCeer ceW, mveeve keB DeIe OeesuetB ceQ~~
DeodYegle Deveble efvepe Meebleer kees, heekej efvepe ceW efJeeece keB~
efvepe %eeveceleer peesleer heekej, De%eeve efleefcej DeJemeeve keB~~~11~~
oesne - vecetB veceBt mecceso efieefj, keB ceesn Deefj efJe~
ce=legbpee heo eehle kej, JeB meJe&megKe efmeef~~12~~
eR $ewkeeefuekemeJe&leerLekejcegefveieCeefmeheoeehlemeccesoefMeKejefme#es$eee peeceeuee hetCee&Ie........~
Meeblees MeebefleOeeje~ efoJe heg<heebpeefue~
ieerlee vopees YeJe ee Yeefe mes, meccesoefieefj kees Jeboles~
Jes vejke heMeg ieefle mes gW, megjheo OejW Deeveboles~~
eeerMe heo leerLexMe heo, heekej Delegue JewYeJe OejW~
efhej %eeveceefle jefJe efkejCe mes, ef$eYegJeve keceue efJekeefmele kejW~~1~~
~~FleeMeerJee&o:~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(97)

eer heeeJeleer hetpee


peiepeerJeve kees MejCe, njCe Yece efleefcej efoJeekej~
iegCe Devevle YeieJevle kebLe, efMeJejceefCe megKeekej~~
efkeMeveyeove ueefpeceove, keesefMeefMemeove efJejepeQ~
Gjieueve heieOejCe, kece" ceo KeC[ve meepeQ~~
Devevle elege ueef#ekej, Yetef<ele heejme osJe~
ef$eefJeOe veceeQ efMejveeekes, keB heeeJeleer mesJe~~1~~
-oesneDeeeveve yengefJeefOe kejeW, Fme Leue eflees Deee~
mele ceele heeeJeleer, oMe&v e oerp ees Oeee~~
eR eeR keueeR SW heee&veeLe Yeee OejCesv Yeeee& eer heeeJeleer ceneosJew! De$e DeJelej DeJelej mebJeew<ed Deeeveveb~
eR eeR keueeR SW heee&veeLe Yeee OejCesv Yeeee& eer heeeJeleer ceneosJew! De$e efle efle ": ": mLeeheveb~
eR eeR keueeR SW heee&veeLe Yeee OejCesv Yeeee& eer heeeJeleer ceneosJew! De$e cece meefVeefnlees YeJe YeJe Je<ed meefVeOeerkejCeb~
-ef$eYebieer boiebi ee oveerjb megjefYemeceerjb Deeele#eerjb ues Deeees~
jleveve keer Peejer Yeefj kej Oeejer Deevebokeejer efeleeeees~~
heeeJeleer ceelee peieefJeKeelee, os ceesefn meelee ceesoYejer~
ceQ legce iegCeieeTB n<e& ye{eTB, yeefueyeefue peeTB OeveIejer~~1~~
eR eeR keueeR SW eerheee&veeLe Yeee OejCesvYeeee&ew eerheeeJelew ceneosJew peueb efveJe&heeceerefle mJeene~
ieesMeerj efIemeeees kesMej ueeees, iebOe yeveeees mJeceF&~
DeeleeheefJeveeMes efelenguueemes, megjefYe ekeeMes MeerleceF&~~
heeeJeleer ceelee peieefJeKeelee, os ceesefn meelee ceesoYejer~
ceQ legce iegCeieeTB n<e& ye{eTB, yeefueyeefue peeTB OeveIejer~~2~~
eR eeR keueeR SW eerheee&veeLe Yeee OejCesvYeeee&ew eerheeeJelew ceneosJew eboveb efveJe&heeceerefle mJeene~
ceg ee Gvenejb De#elemeejb, KeC[ efv eJeejb iebOeYejs~
MeefMepeeseflemeceeveb efce ceneveb, Meefeeceeveb hegbpeOejs~~
heeeJeleer ceelee peieefJeKeelee, os ceesefn meelee ceesoYejer~
ceQ legce iegCeieeTB n<e& ye{eTB, yeefueyeefue peeTB OeveIejer~~3~~
eR eeR keueeR SW eerheee&veeLe Yeee OejCesvYeeee&ew eerheeeJelew ceneosJew De#eleb efveJe&heeceerefle mJeene~
echee ecesueer kesleefke mesueer, iebOe peg hewueer engB Deesjer~
efeleYecejuegYeeees ceve nj<eeees, legce ef{bie Deeees megve ceesjer~~
heeeJeleer ceelee peieefJeKeelee, os ceesefn meelee ceesoYejer~
ceQ legce iegCeieeTB n<e& ye{eTB, yeefueyeefue peeTB OeveIejer~~4~~
eR eeR keueeR SW eerheee&veeLe Yeee OejCesvYeeee&ew eerheeeJelew ceneosJew heg<heb efveJe&heeceerefle mJeene~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(98)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

IesJej Ie=lemeepes KegjceeKeepes, uee[t leepes Leej Yejs~


vewveve megKeoeF& legjle yeveeF&, keerjle ieeeer DeeOejs~~
heeeJeleer ceelee peieefJeKeelee, os ceesefn meelee ceesoYejer~
ceQ legce iegCeieeTB n<e& ye{eTB, yeefueyeefue peeTB OeveIejer~~5~~
eR eeR keueeR SW eerheee&veeLe Yeee OejCesvYeeee&ew eerheeeJelew ceneosJew vewJeseb efveJe&heeceerefle mJeene~
oerhekeMeefMepeesleb lece#eenesleb, %eeve Geesleb ee jees~
cecekegceleefJeveeMeermegceleekeeMeer, meceleeYee<eer mejveueees~~
heeeJeleer ceelee peieefJeKeelee, os ceesefn meelee ceesoYejer~
ceQ legce iegCeieeTB n<e& ye{eTB, yeefueyeefue peeTB OeveIejer~~6~~
eR eeR keueeR SW eerheee&veeLe Yeee OejCesvYeeee&ew eerheeeJelew ceneosJew oerheb efveJe&heeceerefle mJeene~
ke=<CeeieOetheb megjefYeDevetheb, ceve Jee heb KesJele nes~
oMeefoMe Deefue ees Jeee yepeees, legce ejCeees mesJelegnes~~
heeeJeleer ceelee peieefJeKeelee, os ceesefn meelee ceesoYejer~
ceQ legce iegCeieeTB n<e& ye{eTB, yeefueyeefue peeTB OeveIejer~~7~~
eR eeR keueeR SW eerheee&veeLe Yeee OejCesvYeeee&ew eerheeeJelew ceneosJew Oetheb efveJe&heeceerefle mJeene~
yeeoece megheejer eerheue Yeejer, Deevevokeejer YeefjLeejer~
legce ejve e{eTB efele GceieeTB, Jeebefle heeTB yeefuenejer~~
heeeJeleer ceelee peieefJeKeelee, os ceesefn meelee ceesoYejer~
ceQ legce iegCeieeTB n<e& ye{eTB, yeefueyeefue peeTB OeveIejer~~8~~
eR eeR keueeR SW eerheee&veeLe Yeee OejCesvYeeee&ew eerheeeJelew ceneosJew heueb efveJe&heeceerefle mJeene~
peue ebove De#ele heg<he e efele, oerhe Oethe heue ueee Oejs~
MegYe DeIe& yeveeees hetpeve Oeeees, letj yepeeees ve=le kejs~~
heeeJeleer ceelee peieefJeKeelee, os ceesefn meelee ceesoYejer~
ceQ legce iegCeieeTB n<e& ye{eTB, yeefueyeefue peeTB OeveIejer~~9~~
eR eeR keueeR SW eerheee&veeLe Yeee OejCesvYeeee&ew eerheeeJelew ceneosJew DeIe efveJe&heeceerefle mJeene~

peeceeuee
eer heeeJeefl e ceee, iegCe Deveske leve MeesY eles~
Deye JeCe&ve peeceeue kes megveeQ megpeve ceve ueee kes~~1~~
-he[er bopee leerLekej eer heee&veeLe, eCecetB eflejkeeue veJeee ceeLe~
efpeve cegKe leQ yeeveer efKejer meej, meye peerJeve kees Deevevokeej~~
emLe DeJemLee kees peg JeCe&, megefveees YeefJe efeeueieee keCe&~
Fke efove ne eef{ kej heee&veeLe, De meKee DeveskeeW efuees meeLe~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


iebiee le Deees ceeso "eve, leneB leeheme keglehe kejw Deeeve~
Fke keeLetue ceW veeie oese, lehemeer kees keg veefnb %eeve meese~~
Jen kee Deefive ceW efoees ueieee, Gjieeefve kees mebke hejew Deee~
en Yeso peeve eer heee&osJe, leeheme kes ef{ie Deees mJecesJe~~
leemeeW yeesues veefnb %eeve leese, efnbmeecee lehe keefj kegieefle nese~
eerjew peg kee lelkeeue meese, kee{s meg veeefieveer veeie oese~~
eflevekes peg keb"iele jns eeCe, heejme eYeg keCee Oej ceneve~
eflevekes Jeeveece=le nQ ceneve, efvece&ue YeeJeeW mes megves keeve~~
lelkeeue hegCemecegoee nese Gece ieefle yebOe efkeees meg oese~
mebveeme efkeees ceve kees ueieee, OejCesv heeeJeleer uenee~~
mees efn heeeJeleer ceele meej, efvele eefle hetpeeQ ceQ yeej yeej~
yengleW peerJeve Ghekeej keerve, cesjer yeejer ceQ yengle oerve~~
peue Deeefoke JemegefJeefOe Jeueee, iegCeieeve ieee yeepes yepeee~
IeveIeve IeveIeve IeCe yepevle, leveveb leveveb vethegj legjble~~
leeLesF& LesF& LesF& IegbIeg kejvle, Pegefke-Pegefke Pegefke-Pegefke efhej heie Oejvle~
yeepele efmeleej efcejobie meepe, yeerCee cegjueer ceOegjer DeeJeepe~~
keefj ve=le ieeve yeng iegCe yeKeeve, kenBueeQ ceefncee Jejves Deieeve~
mesJeke hej meoe menee keerve, efJeveleer ceesjer megefveees eJeerve~~
-IeeeheeeJeefle ceelee, legce iegCe ieelee, Deevevo oelee, ke njew~
megve ceelee ceesjer, MejCe peg leesjer, ueefKe cece Deesjer, Oeerj Oejes~~
-oesnens ceelee cece Gj efJe<eQ, hetjCe eflees Deee~
jns meowJe oeeueglee, kenlee mesJeke ieee~~
~~ FleeMeerJee&o:~~

] ] 9] ]

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(99)

(100)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

leerLekej pevceYetefce ee$ee


Yepeve
lepe&-euees efceue meye........
euees meye efceue ee$ee kej uees, leerLe&ee$ee kee heue Jej uees~
eewefyeme leerLekej keer meesuen pevceYetefce vece uees~~euees.~~
$e+<eYe, Deefpele, DeefYevevove, megceleer, De Deveble efpeveJej~
veieefj DeeesOee ceW pevces pees leerjLe nw Meeele~~
DeeesOee kees Jebove kej uees,
$e+<eYeosJe keer pevceYetefce kee he veee ueKe uees~~euees.~~1~~
eeJemleer ceW mebYeJe keewMeecyeer ceW heeeYet~
JeejeCeefme ceW eer megheee& heejme eYeg kees JebotB~~
evhegefj leerjLe kees vece uees,
peneB eveYe peer pevces Jen jpe efmej hej Oej uees~~euees.~~2~~
heg<heovle keekevoer Meerleue Yeefuehegj pevces~
eer eseebmeveeLe leerLekej efmebnhegjer pevces~~
leerLe& echeehegj kees vece uees,
Jeemeghetpe keer hebekeueeCeke Yetefce Fmes mecePees~~euees.~~3~~
keefcheue peer ceW efJeceueveeLe, eYeg Oece& jlevehegefj ceW~
nefmleveehegj ceW Meebefle, kegbLeg, Dej, leerLekej pevces~~
euees efceefLeueehegefj kees vece uees,
ceefuueveeLe, veefceveeLe pevceYetefce Jebove kej uees~~euees.~~4~~
jepeie=ner ceW cegefvemegele vesceer Meewjerhegj ceW~
kegC[uehegj ceW eewefyemeJeW ceneJeerj eYet pevces~~
leerLe& mes YeJemeeiej eflej uees,
ef peveJej pevceYetefce oMe& ve kej pevce meheue kej uees ~~euees.~~5~~
ieefCeveer %eeveceleer peer keer, esjCee efceueer YeeeW~
meYeer pevceYetceer efpeveJej keer, peuoer efJekeefmele neW~~
hegCe kee kees<e meYeer Yej uees,
leerLe& Jebovee mes ner ebovee DeelceMegef kej uees~~euees.~~6~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

cees#emehleceer heJe& ve=le veeefkee


(lepe&-DeeS ceneJeerj YeieJeeve..........)
eMve-kewmee GlmeJe Deeee Deepe, keeeW Oetce ceeer cebefoj ceW~
yeleuee oes cesjs Yeele, keeeW Oetce ceeer cebefoj ceW~~ske.~~
Gej-megve ues cesjer yenvee Deepe, keeeW Oetce ceeer cebefoj ceW~
nw eYeg heee&veeLe efveJee&Ce, kee GlmeJe Fme cebefoj ceW~~ske.~~
eMve-efveJee&Ce keneB mes heeee, keneB eYeg ves Oeeve ueieeee~
keee yeele nw GveceW Keeme, keeeW Oetce ceeer cebefoj ceW~~kewmee.~~
Gej-meccesoefMeKej hej pee eYeg, heejme ves Oeeve ueieeee~
JeneR mes eehle ef keee ef MeJeOeece, Jener GlmeJe nw ceb efoj ceWs ~~meg ve ues .~~
eMve-Yewee ceQ hettB legcemes, efveJee&Ce efkemes kenles nQ?
Fmemes neslee nw keee ueeYe, keeeW Oetce ceeer cebefoj ceW~~kewmee.~~
Gej-Dee"eW keceeX mes Deelcee, peye t yeves hejceelcee~
kenles Gmekees ner efveJee&Ce, Jener GlmeJe nw cebefoj ceW~~megve.~~
heo efme kee leye efceue peelee, $ewueeskeeheleer yeve peelee~
neslee Meeele megKe kee ueeYe, Jener GlmeJe nw cebefoj ceWs~~megve.~~
eMve-Fke yeele Deewj yeleueeDees, uee[t jnme mecePeeDees~
keeeW Fmes e{eles Deepe, keeeW Oetce ceeer cebefoj ceW~~kewmee.~~
Gej-uee[t meJeexece ceevee, hekeJeeveeW ceWs hekeJeevee~
en nw meye KegefMeeeW kee jepe, Jener GlmeJe nw cebefoj ceW~~megve.~~
eYeg kes efveJee&Ce efoJeme hej, uee[t ner e{eles nQ meye~
legce Yeer uee[t e{e uees Deepe, Jener GlmeJe nw cebefoj ceW~~megve.~~
eMve-Fke eMve G"e nw ceve ceW, Yewee hettB legcemes ceQb~
keeeW nQ heee& DeefOeke ef JeKeele, keeeW Oet ce ceeer ceb efoj ceW~~kewmee.~~
Gej-Ghemeie& mens heejme ves, FmeefueS peeve efueee meyeves~
#ecee iegCe mes ngS Jes efJeKeele, Jener GlmeJe nw cebefoj ceW~~megve.~~
eMve-efkeme veiejer ceW pevces Jes, keee veece efhelee-ceelee kes~
keneB oer#ee ueer Leer peee, keeeW Oetce ceeer cebefoj ceW~~kewmee.~~
Gej-keeMeer ceW pevce efueee Lee, efheleg Deemesve ceeB Jeecee~
Jeve Dee ceW lehe efkeee peee, Jener GlmeJe nw cebefoj ceW~~megve.~~
eMve-Fke eMve menpe G"lee nw, eeflecee hej heCe jnlee nw~
Gme heCe kee keee nw jepe, keeeW Oetce ceeer cebefoj ceW~~kewmee.~~
Gej-kece"emegj ves heejme hej, Ghemeie& efkeee peekej peye~
Deees veeieegieue yeve osJe, Jener GlmeJe nw cebefoj ceW~~megve.~~
Fke ves heCe hej yew"eee, Fke ves heCe $e ueieeee~
Jener yeveer heee& heneeve, Jener GlmeJe nw cebefoj ceW~~megve.~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(101)

(102)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe


eMve-meccesoefMeKej mes efkeleves, leerLekej cees#e ieS nQ~
keeeWs leerLe& DeefOeke Jen Keele, keeeW Oetce ceeer cebefoj ceW~~kewmee.~~
Gej-eYeg Jeemeghetpe Deeoerej, vesceer Je Jeerj kees lepekej~
efpeveJej yeerme ieS efveJee&Ce, Jener GlmeJe nw cebefoj ceW~~megve.~~
JeneB meyemes TBee cebefoj, nQ heee& ejCe peneB megvoj~
Gmemes leerLe& ngDee efJeKeele, Jener GlmeJe nw cebefoj ceW~~megve.~~
oesveeW efceuekejefleefLe cees#emehleceer DeeF&, hetpeve FmeefueS jeeF&~
mecePees legce meye Yeer en yeele, keeeW Oetce ceeer cebefoj ceW~~kewmee.~~
efveJee&Ce ceneslmeJe kejkes, meccesoefMeKej kees vece kes~
e{eSb uee[t eYeg kes heeme, ener GlmeJe nw cebefoj ceW~~kewmee.~~
ieefCeveer ceeB %eeveceleer ves, Fke veF& esjCee oer nw~
kejes heee& eYet iegCeieeve, Jener GlmeJe nw cebefoj ceW~~kewmee.~~
en le=leere meneeefyo kee, GlmeJe Fke Je<e& kee Deeee~
kejes heejme kee iegCeieeve, ener GlmeJe nw cebefoj ceW~~kewmee.~~

Yepeve
lepe&-peneB [eue-[eue hej............
Deefn$e kes heee&veeLe kee ceneceneslmeJe Deeee,
efpeveOece& kee OJepe uenjeee~~ske.~~
eYeg heee&veeLe Ghemeie& Yetefce Deewj kesJeue%eeve Leueer nw,
eer leerme eewyeermeer cebefoj mes Yeer Fmekees Keeefle efceueer nw~
neB Fmekees Keeefle efceueer nw...
GmeceW Ke[dieemeve heee&veeLe eeflecee Yeer peie ves heeee
efpeveOece& kee OJepe uenjeee~~1~~ske.~~
eeeerve efpeveeuee ceW heejme eYeg Oeeveceive yew"s nQ~
ceeveeW kece"emegj kes mebke kees Deepe Yeer Jes kenles nQ~~
neB Deepe Yeer Jes kenles nQ...
Gvekes oMe&ve-Jebove mes yeveleer Meefeceeve en keeee,
efpeveOece& kee OJepe uenjeee~~2~~ske.~~
efpevekes leve-ceve kee jesce-jesce eYeg Yeeer ceW Deefhe&le nw~
Gve ieefCeveer %eeveceleer peer keer esjCee Meefe megjefYele nw~~
neB esjCee Meefe megjefYele nw....
evoveeceleer meeefveOe GvneR ceelee kee nceves heeee,
efpeveOece& kee OJepe uenjeee~~3~~ske.~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

Deejefle eer heee&veeLe YeieJeeve keer


-e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer
lepe&-kejleer ntB leggcnejer hetpee.............
kejles nQ eYeg keer Deejefle, ceve kee oerhe peuesiee~
heejme eYeg keer Yeeer mes, ceve mebkeuesMe Oeguesiee~~
pee heejme osJee, pee heejme osJee-2~~~
ns Deemesve kes vevove, Jeecee ceelee kes heejs~
lesF&meJeW leerLekej heejme, eYeg legce peie mes veejs~~
lesjer Yeeer iebiee ceW, pees mveeve kejsiee~
heejme eYeg keer Yeeer mes, ceve mebkeuesMe Oeguesiee~~
pee heejme osJee, pee heejme osJee-2~~1~~
JeejeCeefme ceW pevces, efveJee&Ce efMeKej peer mes heeee~
Fke ueesne Yeer eYeg ejCeeW ceW, meesvee yeveves Deeee~~
meesvee ner keee Jen ueesne, heejmeveeLe yevesiee~
heejme eYeg keer Yeeer mes, ceve mebkeuesMe Oeguesiee~~
pee heejme osJee, pee heejme osJee-2~~2~~
megveles nQ peie ceW Jewj meoe, oes lejhee euelee nw~
hej heee&veeLe kee peerJeve, Fmes egveewleer kejlee nw~~
Fke lejhee yewjer ner keye leke, Ghemeie& kejsiee~
heejme eYeg keer Yeeer mes, ceve mebkeuesMe Oeguesiee~~
pee heejme osJee, pee heejme osJee-2~~3~~
kece"emegj ves yengleske YeJeeW ceW, Dee Ghemeie& efkeee~
heejmeeYeg ves meye menkej, kesJeueheo kees eehle efkeee~~
kewJeue peesefle mes heeheeW kee, DebOesj efcesiee~
heejme eYeg keer Yeeer mes, ceve mebkeuesMe Oeguesiee~~
pee heejme osJee, pee heejme osJee-2~~4~~
eYeg lesjer Deejefle mes ceQ Yeer, en Meefe hee peeTb~
evoveeceleer leJe ieg Ceceef Ce keer , ceeuee eefo hee peeTb ~~
leye peie ceW veefnb Me$et kee, cegPe hej Jeej euesiee~
heejme eYeg keer Yeeer mes, ceve mebkeuesMe Oeguesiee~~
pee heejme osJee, pee heejme osJee-2~~5~~

] ] 9] ]
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(103)

(104)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

leerLekej eer heee&veeLe YeieJeeve keer Deejleer


pee heejme mJeeceer, eYeg pee heejme mJeeceer~
JeejeCeefme ceW pevces, ef$eYegJeve ceW veeceer~~ pee0~~
Deemesve kes vevove, Jeecee kes heejs~ ceelee Jeecee........
lesFmeJeW leerLekej-2, legce peie mes veejs~~ pee0~~1~~
Jeefo JewMeeKe ogleeree, ieYe&keueeCe ngDee~ mJeeceer.....
heew<e ke=<Ce SkeeoefMe-2, pevcekeueeCe ngDee~~ pee0~~2~~
pevceefoJeme ner oer#ee, OeejCe keer legceves~ mJeeceer.....
yeeueyeeeejer yeve-2, lehe keervee Jeve ceW~~ pee0~~3~~
kece"emegj ves legce hej, Ieesj Ghemeie& efkeee~ mJeeceer.......
Deefn$e ceW legceves-2, heo kewJeue efueee~~ pee0~~4~~
eermeccesoefMeKej hej, cees#eOeece heeee~ mJeeceer...........
cees#ekeueeCe ceveekej-2, nj ceve nj<eeee~~ pee0~~5~~
hejce meefn<Ceg eYeg keer, Deejefle kees DeeS~ mJeeceer..........
ener evoveeceleer Dejpe nw-2, leJe iegCe efceue peeSb~~ pee0~~6~~

Yepeve
eerceleer eerefle pewve,JeejeCemeer (G.e.)
eer heee& mJeeceer peer eYegJej nceejs, mebmeej efmebOeg kes legce nes efkeveejs~~
yeveejme ceW legceves pees pevce efueee nes, keeMeer kees legceves ner heeJeve efkeee nw~
efMeKej peer kes heJe&le mes legce cees#eieeceer, pees efke vejke heMegieefle mes Gyeejs~
eer heee& mJeeceer peer eYegJej nceejs, mebmeej efmebOeg kes legce nes efkeveejs~~
legce Deemesve keer henueer uenj nes, peevee keneB nw es legcekees Keyej nw~
ncekees Yeer ues ues cegeer keer cebefpeue, nce Yeer lees yew"s nQ efmebOeg kes Oeejs~~
eer heee& mJeeceer peer eYegJej nceejs, mebmeej efmebOeg kes legce nes efkeveejs~~
OejCesv heeeJeleer kes Deeuee legcneR nes, ceeB Jeeceepeer kes efnceeuee legcneR nes~
ncekees Yeer os oes Yeef e kee Dehe&Ce, nce #eerjeso efOe mes ejCee heKeejW~
eer heee& mJeeceer peer eYegJej nceejs, mebmeej efmebOeg kes legce nes efkeveejs~~
kece" kes Ghemeie& efJepeslee legcneR nes, Deefnbmee Oece& kes cemeerne legcneR nes~
ncekees Yeer os oes lehe keer Meefe, nce Yeer lees Dehevee peerJeve megOeejW~
eer heee& mJeeceer peer eYegJej nceejs, mebmeej efmebOeg kes legce nes efkeveejs~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

Deefn$e heee&veeLe keer Deejleer


jeefe$eer - Deeefe&kee eboveeceleer
Deejefle kejes js,
eYeg heee&veeLe Deefn$e leerLe& keer Deejefle kejes js~~ske.~~
efpeveMeemeve kes lesFmeJeW leerLekej heee&veeLe eYeg nQ~
Gvekes heee&veeLe yeveves keer keLee ebLe ceW JeefCe&le nw~~
Deejefle kejes, Deejefle kejes, Deejefle kejes js,
Feflenemeheg<e eer heee&veeLe keer Deejefle kejes js~~1~~
JeejeCeefme ceW ieYe& pevce, oer#ee keueeCeke eehle efkeee~
yeeueyecneejer yevekej, meebmeeefjke megKe kee leeie efkeee~~
Deejefle kejes, Deejefle kejes, Deejefle kejes js,
eer Deemesve Jeeceevebove keer Deejefle kejes js~~2~~
kece"eej kes GhemeieeX kees, peneB eYet ves menve efkeee~
heeeJeefle OejCeW ves Dee, Ghemeie& otj kej veceve efkeee~~
Deejefle kejes, Deejefle kejes, Deejefle kejes js,
Ghemeie&efJepeslee heee&veeLe keer Deejefle kejes js~~3~~
heee&veeLe keer eLece osMevee, meceJemejCe ceW efKejer peneB~
Gmekes ner eefleheue ceW meceJemejCe keer jevee yeveer peneB~~
Deejefle kejes, Deejefle kejes, Deejefle kejes js,
kewJeueYetefce Deefn$e leerLe& keer Deejefle kejes js~~4~~
peneB hee$ekesmejer cegveer mes, mebyebefOele Fefleneme yevee~
heeeJeefle ves heee&heCee hej , efueKekej efoee GvnW mehevee~~
Deejefle kejes, Deejefle kejes, Deejefle kejes js,
DeefleMeeeer leerjLe Deefn$e keer Deejefle kejes js~~5~~
Fmeer leerLe& hej leerme eewyeermeer, kee efJeMeeue efpevecebefoj nw~
ieefCeveer %eeveceleer ceelee keer, efceueer esjCee megvoj nw~~
Deejefle kejes, Deejefle kejes, Deejefle kejes js,
Gve meYeer meele meew yeerme eYet keer Deejefle kejes js~~6~~
Deefn$e ceW Deepe Yeer heeeJeefle, ceelee kee DeefleMee nw~
GhemeieeX kees otj Yeieekej, efJepee efoueeleeR efveee nw~~
Deejefle kejes, Deejefle kejes, Deejefle kejes js,
evoveeceleer Gme efJepeeYetefce keer Deejefle kejes js~~7~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(105)

(106)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eLece KeC[

]
9
-e%eeeceCeer Deeefe&kee evoveeceleer
]
lepe&ceQ lees .............
ceQ lees Deejleer GleeB js, meccesoefieefjJej keer,
pee pee meccesoefMeKej, pee pee pee-2~~ske.~~ 9
kene Meeele nw en efieefjjepe,
]
keeue Deveeoer mes.....keeue Deveeefo mes~
cegefe Jejles eneR mes efpevejepe,
9
keeue Deveeoer mes.....keeue Deveeefo mes~
Deejefle
eer meccesoefMeKej efme#es$e keer

]
9
]
9
]
9

heeJeve nw hetpe nw, efieefjJej keer Oetue nw, efmej hes e{eDees peer,
nes Oetueer efmej hes e{eDees peer~~ ceQ lees...~~1~~
Fme egie kes efpevesej yeerme,
cege ngS eneR mes-cege ngS eneR mes~
yeves efmeefMeuee kes F&Me,
veceve keB efe mes-veceve keb efe mes~~
Deejleer kee Leeue ues, Yeefe megceve ceeue ues, meyekees yegueeTB ceQ,
nes YeeeW keer esueer yegueeTB ceQ ~~ ceQ lees..~~2~~
Fke yeej Yeer pees Jevovee,
kejs Fme efieefjJej keer-kejs Fme efieefjJej keer~
Gvekees efceueleer ve Gme YeJe mes,
vejke De heMegieefle Yeer-vejke De heMegieefle Yeer~~
ceQ Yeer Fmeer YeeJe mes, MegYe ieleer keer eeJe mes, Yeeer jeeTB js,
nes efieefj hej e{ kejkes peeTB js ~~ ceQ lees..~~3~~
meebJeefjee kee nw ecelkeej,
meccesoeeue ceW-meccesoeeue ceW~
heejme heejme keer ner nw hegkeej,
Deepe Yeer cegOeyeve ceW-Deepe Yeer ceOegyeve ceW~~
eboveeceefle Yeefe ceW, Deepe Yeer Meefe nw, GmeceW ner jce peeDees,
nes efieefj keer Deejefle kee heue heeDees ~~ ceQ lees..~~4~~
YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eer heee&veeLe mlegefle


eoerhekegceej pewve, yenjeFe (G.e.)
Deepe Deeee MejCe heee& eYeg J ej les j er ~
efJeveleer kejlee ntB ceQ megve uees efJeveleer cesjer~~
heew< e ke= <Cee SkeeoMeer Leer MegY e efl eefL e~
pevceW eYegJej veiej JeejeCemeer Oeve Leer~~
ceele Jeecee keer iees o er ceW Kes u es eYeg ~
heeueveW ceW Peg u eeJeW ceeB Pet u eW eYeg ~ ~
veeie veeefi eve kee Gej legc eves ef keee~
legce nes meJe&% e GheosMe efnle kee efoee~~
leer m e Je<e& keer Deeeg ceW es [ e cenue~
oer#ee OeejCe efkeee Oeeje eeefjle mekeue~~
kece" ves ogKe efoes YeJe-YeJe ceW legcnW~
legc eves keer ee #ecee nj YeJe ceW Gmes ~ ~
leg c eveW jeie veneR leg c eceW s < e veneR ~
ef v epe ceW jnles nes ueer v e meoe Deehe ner ~~
ces j er vew ee YeJeB j ceW nw keyemes he[ er ~
heej Gmekees ueiee oes eYeg Meer I e ner~ ~
peye leueke cesj e Fme peie mes Jeeme jns~
Deehe ces j s meoe ef o ue ceW heeme jnW ~ ~
heee& eYeg J ej keB ceQ les j er Jeb o vee~
leJe ke= hee mes eoerhe efcew ogKe meoe~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

(107)

(108)

eLece KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

Yepeve
euees ceneslmeJe Deeee nw, heejmeveeLe ves yegueeee nw,
Deefn$e ceW heee&veeLe kee, DeefleMee eee nw~~ euees.~~
es ce mes yees uees pee heejme keer, meye efceue yees uees pee heejme keer~~
euees.~~
lehe ceW ueerve heee& eYeg hej peye kece" ves Dee Ghemeie& efkeee~
heeeJeefle OejCesv ves Dee Ghemeie& otj kej Yeefe efkeee~~
Jener leerLe& Deefn$e veece mes ebLeeW ceW heeee nw~~
euees.~~1~~
Gmeer peien YetieYe& mes Fke, eYeg heee& keer eeflecee efvekeue he[er~
Gve efleKeeue Jeeues yeeyee keer, pee pee pevelee yeesue he[er~~
ecelkeej Deye Deefn$e kee, peie ceW eee nw~~
euees.~~2~~
Ske npeej meeue kee GlmeJe, Gvekee meye efceue kejvee nw~
%eeveceleer ceeleepeer keer esjCee mes, Deefn$e Deye euevee nw~~
euees evoveeceleer ceneslmeJe kee #eCe Deeee nw~~
euees.~~3~~

heee&veeLe K
pevcepeebleer
6 peveJejer 2005
kes MegYe DeJemej
hej emlegle

Yepeve

lepe&-peneB [eue-[eue................
eer heee&veeLe eYeg kee le=leere meneeefyo ceneslmeJe Deeee,
peve-peve ceW KegefMeeeB ueeee~~ske.~~
nw Oeve Oeje Fme Yeejle keer, peneB GlmeJe nesles jnles~
leye ceneheg<e kes peerJeve mes, meye heefjefele nesles jnles~
meye heefjefele....................
ieefCeveer ceelee eer %eeveceleer ves Fmekee efyeiegue yepeeee,
peve-peve ceW KegefMeeeB ueeee~~1~~
eer $e+<eYeosJe mes ceneJeerj leke, eewefyeme leerLekej nQ~
FveceW mes heejmeveeLe veece kes, lesF&meJeW efpeveJej nQ~
lesFmeJeW efpeveJej..................
efheleg Deemesve Jeecee ceelee mes, pevce efpevneWves heeee,
peve-peve ceW KegefMeeeB ueeee~~2~~
DeeFme meew FkeeemeerJeeB peye pevcekeueeCeke GlmeJe~
eejbYe ngDee leye pevceYetefce JeejeCeefme mes ner ceneslmeJe~~
JeejeCeefme mes....................
evoveeceleer mJeefCe&ce ekeeMe kees efueS ceneslmeJe Deeee,
peve-peve ceW KegefMeeeB ueeee~~3~~

YeieJeeve heee&veeLe Yeefe Jebovee

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(1)

G
YeieJeeve heee&veeLe peerJeve oMe&ve
YeieJeeve heee&veeLe kes oMeYeJe
uesefKekee-ieefCeveerecegKe eer %eeveceleer ceeleepeer
heesovehegj ceW cenejepe DejefJevo keer jepemeYee-jepemeYee ceW ojyeej ueiee ngDee nw~ ceOe ceW mJeCe& kee efmebnemeve nw~
Gme efmebnemeve kes $e ceW Jew[te&ceefCe pe[e ngDee nw~ efpemekeer veerueer-veerueer DeeYee eejeW lejhe Dehevee veerue ekeeMe hewueekej
jepeYeJeve ceW ceeveeW veerues-veerues DeekeeMe kees ner Gleej ueeF& nw~ efmebnemeve kes he= Yeeie ceW Yeeceb[ue kes mLeeve hej heejeie
ceefCeeeB pe[er ngF& nQ, pees efke eYeele kes Gefole nesles ngS mete& keer DeefCecee mes efoMeeDeeW kees jeie mes jbpeeeceeve DeefCele kej
jner nQ~ Gme efmebnemeve hej cenejepe DejefJebo yew"s ngS nQ~ YeJeve ceW meJe&$e jsMeceer JeeeW kes heox bies ngS nQ pees efke cebo-cebo
heJeve kes PekeesjeW mes uenjeles ngS ieieve ceW OJepeeDeeW kes meceeve eleerle nes jns nQ~ ceesleer, ceBtbiee efpevekes ceOe ceW iegBLes ngS nQ,
Ssmes yesuee, ecesueer Deewj iegueeye heg<heeW kes nej eejeW lejhe uekeles ngS Deheveer ceveesnj megjefYe mes meYee YeJeve kees megjefYele kej
jns nQ~ ceetj eb$e meeceves keg otj hej Ke[e nw, efpemeceW eeyeer kees Iegceeles ner Jen hebKe hewueekej veeeves ueielee nw Deewj leYeer
Gmekes hebKeeW mes iegueeye peue keer eser-eser HegnejW efvekeuekej meYee-YeJeve ceW megiebOe efceefele Meerleuelee hewuee jner nQ~ Thej
ceW leves ngS ebesheke ceW cejkele ceefCeeeB ueieer ngF& nQ pees efke KesleeW kes Oeeve kes DebkegjeW keer njereflecee mes yejyeme ner efoMeeDeeW
kees nefjle kej jner nQ~
DeefleMee kegMeue eew{ ceb$eer cenesoe iebYeerj cege kees efueS ngS Deepe cenejepe DejefJebo kes efveke Deees nQ~ cenejepe ceOegj
cegmkeeve mes Gvekeer Deesj osKeles ngS eLeesefele Deemeve hej yew"ves kee mebkesle kejles nQ~ ceb$eer cenesoe neLe pees[kej efJeveeJe=efe
kees meekeej kejles ngS hegve Deheves Deemeve hej yew" peeles nQ~
keefnS cebef$eJej! meJe&$e jepe ceW kegMeue lees nw vee?
neB cenejepe! Deehekes emeeo mes meJe&$e kegMeue cebieue nw~ meecege ceW Fme mecee heesovehegj veiejer Deehekes emeeo kees eehle
kej mee#eeled YeieJeeve yeengyeueer kes jepemegKe kee mcejCe efkeee kejleer nw~ Menj ceW Deveerefle lees eJesMe ner veneR kej heeleer nw
keeeWefke veerelf eosJeer ves lees Gmekee Fme Menj mes yeefn<keej ner kej efoee nw Deewj Gmekes efueS eneB kes TBes-TBes keeseW kee GuuebIeve
kejkes Deboj Deevee meJe&Lee DeMekee ner nes ieee nw~ cenejepe! Menj kes eejeW lejhe keer pees megvoj Keeeflekee nw, GmeceW efKeues
ngS meheso kegcego heg<he Deheveer megjefYe eje oMeeW efoMeeDeeW ceW meJe&$e Deehekes GppJeue eMe kees hewuee jns nQ~
efJeeYetefle ceb$eer kee Jewjeie-DejefJebo cenejepe Skeke ceb$eer kes cegKe kees osKe jns nQ~ ceb$eer peer keg #eCe meeseles jns
hegve yeesueles nQYeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(2)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

cenejepe! Deepe ceQ Deehe mes meoe kes efueS efJeoeF& uesves Deeee ntB~
DejefJebo cenejepe Skeoce Deeeee&efvJele nesles ngS yeesues-SW!!
ceb$eer peer! keee-keee, Deeheves keee-kene? keee cegPemes keesF& veejepeieer kee emebie Deeee nw?
veneR-veneR cenejepe! Deehe DeveLee ve meeseW~ eYees! Deehekes efhelee Deewj efheleecen Deeefo yegpegieeX ves leLee cesjs ceelee-efhelee,
efheleecen Deeefo yegpegieeX ves efpeme Deeece kees Devle ceW mJeerkeej efkeee nw Deewj pees efke meveeleve hejcheje jner nw Gmeer kes Devegmeej
ceQ Yeer Deye Deehekes Fme efJeMeeue esce kees Deewj ie=nJeeme kes keejeJeeme kees es[kej Meeele megKe keer Keespe ceW Gme mebvemle
Deeece mes ner esce kejvee een jne ntB~ cenejepe! Deehe emeVe nesFes Deewj cegPes Deye MeerIe ner Dee%ee eoeve keerefpeS~
cenejepe keg #eCe kes efueS mleyOe mes nes iees~ Deekeefmceke DeeefKej en Ievee keee nw? keee meecege es yeeeCe
efJeeYetefle Deheveer DevegbOejer Yeeee& kees, Deheves kece" Deewj ceYetefle Fve egieue heg$eeW kees es[kej Jeve ceW eues peeeWies? keee nceejs
Fme Demeerce esce kees "gkeje oWies?
nes mekelee nw, keesF& ye[er yeele veneR nw~ peye ceveg<e kees Jewjeie nes peelee nw leye Gmes en meeje efJee kee meeQoe& Deesmeefyebog
kes meceeve ebeue efoKeeF& osves ueielee nw, Ssmee ceQves MeeeeW ceW he{e nw Deewj megvee Yeer nw~ lees keee, es ceb$eer peer Gmeer Jewjeie
kees eehle kej egkes nQ? Ssmee Devleo cenejepe kes ceve ceW eue ner jne Lee efke yeere ceW ner ceb$eer peer, cenejepe DejefJebo kes
oe kes ceesn kees mecePe iees Deewj yeesuescenejepe! Fme mebmeej ceW Fme peerJe kee efkemekes meeLe mebyebOe veneR ngDee nw? Deewj en peerJe Yeuee efkemekes mvesnheeMe
ceW veneR yeBOe egkee nw? Yeuee efkemekes meeLe Fmekee eCee yebOeve veneR ngDee nw? peyeefke Deveble mebmeej ceW Deveble keeue mes en
peerJe Ietce jne nw~ Deepe Deehe cesjs mJeeceer nQ, helee veneR efke Deleerle kes Deveble YeJeeW ceW ceQves efkeme-efkemekees Dehevee mJeeceer veneR
yeveeee nw? DeLeJee ceQ mJeeb Yeer efkeme-efkemekee mJeeceer veneR ngDee ntB? keee helee ceQ efkeleveer yeej keer, helebiee Deeefo #eg
eesefveeeW ceW ieee ntB? keee helee efkeleveer yeej ceQ he=LJeer, peue, Deefive, Jeeeg Deewj Jevemheefle Deeefo mLeeJejkeeefeke peerJeeW ceW pevce
ues ueskej cejlee jne ntB? keee helee efke ceQves efkeleveer yeej Deehemes Yeer DeefOeke JewYeJeMeeueer Ssmes ceneved jepe kes JewYeJe Yeesies
nQ leLee Fmeer ekeej mes YeesieYetefce kes, mJeieeX kes megKeeW kee Yeer ceQves DevebleeW yeej DevegYeJe efkeee nw~
eYees! Deepe leke Yeer cegPes Meebefle veneR efceueer nw, yeme Deepe ceQ Gme De#ee Meebefle erkeKeespe ceW Deheves Deehekees Kees osvee eenlee ntB~
cebef$eJej! keee Deeheves Deheves heefjJeejpeveeW mes Dee%ee ues ueer nw? keee Deehekes heg$eeW ves KegMeer-KegMeer Deehekees Jeve-Jeve ceW
Yekeves keer Deewj Iej-Iej ceW efYe#eeJe=efe kejves keer Dee%ee os oer nw?
ns jepeved! peye Jes oesveeW heg$e Deehekeer ner Dee%ee ceW nQ, leye Jes Deehekes Devegketue ner eueWies hegve Jes Deehekeer Dee%ee kes yeeo
Dee%ee keeeW veneR oWies? DeJeMe oWies~ otmejer yeele en nw efke ceesner helveer, heg$e, heg$eJeOet Deeefo keggbyeerpeve meYeer mJeeLe& kes meies
nQ DeLee&led meye Deheves mJeeLe& kes efueS ner jesles nQ Deewj hejceeLe& mes jeske osles nQ efkevleg Deye ceQ Fve ueesieeW kes ove mes efJeeefuele
nesves Jeeuee veneR ntB keeeWefke es ueesie cegPes keee ecejepe kes cegKe mes yeee mekeWies? eefo veneR, lees efhej Fvekes ceesn ceW heBmeves
mes keee ueeYe nw? Dejs! ceQves Deveblekeeue leke DevebleeW yeej heefjJeejpeveeW kees jesles ngS es[e nw~ keee ceQves Fme YeJe mes hetJe& ceW
Yeer Deheves heg$e-heew$eeW kees jesles ngS es[kej hegve mebYeeuee Lee? eefo veneR, lees Deye keee meesevee nw? en Mejerj pe[ nw, DeMegefe
nw, efJeveej nw, peje mes pepe&efjle neskej efiejves Jeeuee nw~ Fmekes henues ner ceQ Fme veej Mejerj mes DeefJeveej megKe kee ceeie&
eMemle yevee uetB~ Deye cegPes Deehe MeerIe ner Dee%ee oerefpeS Deewj Fve kece" kegceej leLee ceYetefle kegceej keer j#ee keerefpeS~
jepee DejefJebo efJeJeMe ngS efkebleg ceewve cege mes ner mJeerke=efle eoeve kejles nQ Deewj kece" leLee ceYetefle kees hejbhejeiele mes
Deeiele ceb$eer heo hej mecceeefvele kejles nQ~
(1) kece" Deewj ceYetefle-DejefJebo cenejepe Deepe yengle ner efebeflele nes jns nQ Deewj ceb$eMeeuee ceW yew"s ngS efJeeej-efJeceMe&
ceW Jemle nQ~ Deble ceW en efveCe&e neslee nw efke jepee JeeJeere&, pees efke efvejbkegMe nes egkee nw, Gmekees peerleves kes efueS Deye MeerIe
ner emLeeve kej osvee eeefnS~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(3)

Dee%ee heeles ner meYeer mewefveke eg kes efueS mepe-Oepe kej leweej nes jns nQ~ mesveeheefle ves Deekej kenecenejepe! meye JeJemLee nes egkeer nw~ Deye Deehe neLeer hej meJeej nesFes, meeceves neLeer Ke[e nw~
cenejepe DejefJebo ves heesovehegj keer meejer JeJemLee keer efpeccesoejer kece" kegceej ceb$eer hej [eue oer Deewj mJeeb ceYetefle
kegceej ceb$eer kes meeLe JeeJeere& veiej keer Deesj mesvee meefnle emLeeve kej iees~
ceelee DevebgOejer keer kegef#e mes oesveeW ner heg$e pevces Les efkevleg Ssmee eleerle neslee Lee efke Ske heehe nw lees otmeje hegCe~ Ske
efJe<e nw lees otmeje Dece=le,DeLeJee Ske yeke (yeieguee) nw lees otmeje nbme, kenves kee celeueye ener nw efke Ske ner ieYe& mes ogpe&ve
Deewj meppeve oes YeeF& GlheVe ngS Les~ kece" Deleble kegefue heefjCeeceer ogelcee Lee Deewj ceYetefle DeefleMee mejue mJeYeeJeer
Oecee&lcee Lee~ kece" mebhetCe& kegveerefle ceW kegMeue Lee lees ceYetefle veee veerefle ceW DeefleMee efvehegCe Lee~ mee ner nw Ke[die Deewj
keJee oesveeW ueesns kes ner nesles nQ efkevleg Ske osn kes Keb[-Keb[ kejves Jeeuee nw Deewj otmeje osn keer j#ee kejves Jeeuee nw~
ceb$eer kece" mecee heekej efvejbkegMe nes ieee Deewj meJe&$e Deveee kee meeceepe hewuee efoee ~ ceQb jepee ntB Jen Ssmee meYeer
mes eee Ieesef<ele kej egkee Lee~
efkemeer mecee Gmekes keeveeW ceW efkemeer egJeleer kes vethegjeW keer Pebkeej Deeleer nw-meeceves nbme ieefle mes eueves Jeeueer egJeleer jlveeW
kes megboj DeeYet<eCeeW mes Deheves meewvoe& kees efiegefCele kejleer ngF& en keewve nw? keee en veeiekevee nw? ee osJekevee nw? ee
keesF& Dehmeje nw? efveCe&e nesves kes yeeo.....Deesn!! en lees cesjs ueIegYeelee keer Yeeee& JemegbOejer nw~ Ske #eCe kes efueS Jen mence
G"e~ Gmekee ceve ner Gmes efOekekeejves ueiee Dejs js!! heieues! en lees Deheveer heg$eJeOet kes meceeve nw, en kewmes efceue mekeleer nw?
efkebleg keg cegntle& leke Yeer en megvojer JemegbOejer meeceves ve nesles ngS Yeer meeceves Ietce jner nw keeeWefke Jen ef ceW Deewj ceve
ceW yeme ieF& nw~ ceve Deleble efJeue nes jne nw~
efvee kes ve Deeves mes ves$e Skeoce ueeue nes jns nQ~ Gmeer mecee ceevees efce$e kes ogKe kees yeeBves kes efueS ner meKee keuenbme
Dee ieess~ efce$e keer Ssmeer ogjJemLee kees osKekej Jen Skeoce Ieyeje iees~
Deesnes efce$e! en keee efmLeefle yevee ueer nw? Deewj cegPes metevee leke Yeer veneR nw efke Deehekee keg mJeemLe DemJemLe nw~
neB! ceQ MeerIe ner jepeJewe kees yegueekej ueelee ntB~
veneR-veneR efce$e! veneR, cegPes keg JeeefOe veneR nw, legce DeeDees Deewj cesjs heeme yew"es~ Dejs, jepeJewe cesje keee Fueepe kejssiee?
cesjer Deew<eefOe lees legcneR nes, pees efke mecee hej Dee iees nes~
keuenbbme keg osj leke yew"kej FOej-GOej keer yeele kejlee nw hegve Gmekes Deekegue-Jeekegue ngS leLee cegjPeees ngS
cegKekeceue kees osKekej Oeerjs mes hetlee nwkenes efce$e! DeeefKej legcnW efkeme ceeveefmeke JeLee ves heeref[le efkeee nw? mhe kenesceQ, MeerIe ner Gme Jesovee kee eeflekeej keBiee?
keee kentB efce$e! peye mes ceQves ueIegYeelee keer helveer Gme JemegbOejer kees osKee nw, leYeer mes cegPes keecepJej ves Iesj efueee nw~
Deye Gme Debievee kee mheMe& kejekej legce cegPes MeerIe ner mJemLe kejes~
Flevee megveles ner keuenbme ves oesveeW neLeeW mes MeerIe ner Deheves oesveeW keeve yebo kej uees
ef Deewj hegve: keg #eCe "nj kej yeesueekece"! legceves en keee Deeflemeenme kee efJeeej efkeee nw? keee en mebYeJe nw? keee jepee DejefJebo pewmes veeeefee
Deewj ueeskeefee jepee kes jnles ngS legce Fme DeveLe& ceW peerefJele jn mekeles nes? keee Jen heg$eer meMe JemegbOejer legcnejs Yeesieves
eesie nw? Deewj efhej peyeefke Jen legcnejs ess YeeF& keer Yeesieer ngF& nesves mes pet"ve meMe nw~ efce$e! es[es-es[es, Fme ogjeenheer
efheMeee kee heuuee es[es Deewj Deheves mJeYeeJe ceW DeeDees! osKees! keee nceejer YeeJepe JeCee meewvoe& ceW JemegbOejer mes kece nQ~
eefo Jes Fme yeele kees megvebsieer efke cesjs heefleosJe cesjer osJejeveer hej Deemee nQ lees Jes keee meeseWieer? Deewj Dekemceeled Fme
eefj$enervelee mes Deehekeer efkeleveer neefve nesieer? keee ieefle nesieer? keee Deeheves Fme hej Yeer keg efJeeej efkeee nw? eefo veneR
efkeee nw, lees Deye MeerIe ner efJeeej kejes~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(4)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

kece" efce$e keuenbme keer efMe#eemheo yeeleW megvekej eesOe mes YeYeke G"e, Gmekee esnjelecelecee G"e~ Jen DeeJesMe ceW Deekej yeesueeefce$e! yeme-yeme jnves oes, yeme legcnejer efMe#eeDeeW kees jnves oes, ceQ legcemes Yeer DeefOeke efMe#eeDeeW kees peevelee ntB efkebleg ceQ
jepee ntB, en JemegbOejer ner keee, Fme heesovehegj ceW pees-pees megboj Jemleg nesieer, Gmes Yeer #eCecee$e ceW nmleiele kej mekelee ntB~
ceveg<e kees keYeer Yeer efceues ngS DeJemej kees veneR etkevee eeefnS~ DeYeer jepee DejefJebo Deewj YeeF& ceYetefle lees Deve$e iees ngS
nQ~ meejer jepemeee lees cesjs ner neLe ceW nw~ yeme MeerIelee kejes, eefo legce cesjs mees-DeefYeVe efce$e nes, lees meJej ner Gme megvojer
mes cesje meceeiece keje oes~
keuenbme DeblekejCe ceW keg Deueie ner meese jne Lee efkebleg efce$e kes Fme ogjeen kees hetCe& kejves kes efueS lel#eCe ner keg
ket Gheee meeseves ueiee~ keg #eCe yeeo yeesueeefce$e kece"! ceQ legcneje keee& yengle MeerIe ner efme efkees oslee ntB~ legce efeblee es[es Deewj Yeespeve kejes~
heesovehegj kes yeenj Geeve kes ueleekegbpe ceW JemegbOejer eJesMe kejleer nw~ kece" iegueeye kes heg<heeW keer Meee hej uese ngDee
nw~ Gmes osKeles ner nef<e&le ceve neslee ngDee yeesue G"lee nwDeeDees, DeeDees! efee-JeuueYes DeeDees!! legcnejer efJejneefive mes Peguemes ngS Fme Mejerj kees Deewj ceve kees MeerIe ner DeOejece=le
mes efmebefele kejes, Meeble kejes~
yeseejer JemegbOejer Dekemceeled Fme JeeleeJejCe kees osKekej Ieyeje ieF& Deewj keeBheves ueieer~ eYees! Fme og keuenbme ves cegPes
kewmes heBmeeee? cesjs meeLe keee ue jee? nee!! Deye ceQ keee keB? keneB peeGB? kewmes cesjer j#ee nesieer? Jen meese ner jner
Leer, Gmes Yeeieves kee keesF& jemlee vepej veneR Dee jne Lee~ yeenj mes efkeJee[ yebo kej efoes iees Les~ kece" MeerIe ner G"kej
oesveeW neLeeW mes G"ekej, Gmes Deheveer heg<he Meee hej efye"e ueslee nw, leye Jen meenme yeesj kej yeesueleer nwleele! Deehe cesjs heefleosJe kes ye[s Yeelee nesves mes cesjs hetpe efheleelegue nQ~ Deehekees en veere ke=le kejvee MeesYee veneR oslee
nw~ Dejs! meJe&$e Menj ceW Deehekeer oglee kee [bkee yepe jne nw, efhej GmeceW Deehe Deewj Ske keuebbkeer yeveves kee meenme kej
jns nQ~ ceQ Fme mecee Deehemes Deheves meleerlJe keer, Meerue keer efYe#ee ceeBieleer ntB~
eeCeefees! osKees lees mener, legcnejs efyevee cesje jesce-jesce JeefLele nes jne nw~ Oece&eee& kee en mecee veneR nw~
......keg #eCe kes Deveblej JemegbOejer ves Deheves Decetue Meeruejlve kees Kees efoee Deewj Jen cee$e jbefkeveer, heeefheveer,
ogie&efleieeefceveer, keguee Fme veece kees Deheves veece kes meeLe ueieekej keguekeuebefkeveer nes ieF&~
eCee yebOeve ceW oesveeW kegue keuebefkeeeW kes efove iegpej jns nQ~ cenejepe DejefJevo jepee JeeJeere& kees peerlekej Jeeheme Dee
jns nQ~ Jes Deepe yengle ner emeVe nQ keeeWefke Ske #eg jepee JeeJeere& kees Deheveer Dee%ee ceW jKekej Gmekes eje Jee, (nerje)
ceesleer, ceeefCekee Deeefo YeW ceW ueskej efJepeeheleekee kees uenjeles ngS Deewj efJepee kes veiee[eW mes efoMeeDeeW kees eefleOJeefvele kejles
ngS Jeeheme heOeej jns nQ~ meJe&$e Menj ceW kesuee Deewj keoueer kes heeeW kes ej yeveees iees nQ~ peien-peien leesjCe-JeboveJeej
ueke jns nQ, efpeveceW cegee Deewj ceBties ueies ngS Deheveer esle Deewj je DeeYee efyeKesj jns nQ~ leesjCe ejeW ceW hetueceeueeeW uekeleer
ngF& jepee keer efJepee keerefle& keer megjefYe kees efiegefCele kej jner nQ~ Menj keer ieueer ceW evove kes eRs efoes iees nQ, heg<he efyeKesjs
iees nQ~ cenejepe kes mJeeiele keer peesjoej leweeefjeeB nes jner nQ~
otmejs efove jepemeYee ceW cenejepe ves ceYetefle mes hete-cebef$eJej! keee en yeele mener nw pees efke ieghleejeW Deewj efJeemle
peveeW eje nceW efceueer nw? ceb$eer efveej eEkeleg ceeLee veeres efkees egheeehe Ke[s jns~ hegve jepee hetles nQ-lees efhej yeleeDees,
Gme og kece" kees keee ob[ osvee eeefnS?
cenejepe! Ske yeej Deehe Gmes #ecee eoeve kejW, cesjer ener Deehemes efJeveleer nw~
#ecee, #ecee!! DeMekee nw, DemebYeJe nw~ ceb$eer peer! JeefYeeej pewmes heehe ceW YeeF&, yebOeg Deewj heg$e kee ceesn veeemebiele
veneR nw~ veeeefee jepee Deveee ceW Deheves heg$e kees Yeer eeCeob[ osves mes veneR etkeles nQ Deewj leYeer Jes eMemJeer nesles nQ~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(5)

Deveblej jepee keer Dee%ee mes keesleJeeue ves kece" kee efmej cegB[ekej, cegKe hej keeuee heesle efoee Deewj Gmes ieOes hej efye"ekej
meejs Menj ceW Iegceeee~ Gmekes Deeies-Deeies {esue yepeeee pee jne Lee efke Ssmee og<kece& pees Yeer kejsiee, Gmekees Ssmee ner oC[
efoee peeJesiee~ kece" kes Fme Deheceeve kees osKe-osKekej keg ueesie nBme jns Les, keg ueesie efveboe kej jns Les Deewj yees heersheers oew[kej kebke[ ceej jns Les~ keesleJeeue ves Fme efJeefOe mes Gmes Deheceeefvele kejkes osMe mes efvekeeue efoee~ mees "erke ner
nw keeeWefke Deefleleere heehe lelkeeue ner Goe ceW Dee peeee kejles nQ Deewj leYeer lees ueesie ehe
he mes [jles nQ DeveLee keeeW [jW? Fme ekeej
hetues ngS heehele kees meYeer mebmeej ves osKee, Deeies FmeceW vejke heue ueiesiee Dele ogJe&meveeW kees hegve-hegve efOekekeej nw~
ceneoC[ kees Yeesiekej kece" kee cegKekeceue Deheceeve keer Deefive mes Pegueme ieee Lee~ Jen Yetleeeue heJe&le hej leeheefmeeeW kes
Deeece ceW hengBee~ JeneB hej meYeer leehemeer meceereerve %eeve kes efyevee cee$e Deheves Mejerj kee Mees<eCe kej jns nQ~ keesF& Je=#e ceW ueke
kej DeOeescegKe Petueles ngS veeres peueleer Deefive kee Oetceheeve kej jns nQ, keesF& hebeeefive lehe kej jns nQ~ (eejeW lejhe Deefive peueekej
Deewj Je=#e ceW eRkes hej yew" peevee leLee veeres Yeer Deefive peuee uesvee en hebeeefive lehenw~) keesF& ceewve mes yew"s nQ, keesF& Mejerj ceW Yemce
jcee jns nQ, keesF& ce=ieeuee kees leve ceW uehess ngS nQ, keesF& veKe kees ye{ees ngS nQ Deewj keesF& peeDeeW kes Yeej mes efmej kees yeesefPeue
yeveees ngS nQ~ es meeOeg mJe-hej oee mes Metve nQ~ Deefnbmee kes cece& kees veneR mecePe mekes nQ~ GvnW vecemkeej kej ecegKe ieg kes
heeocetue ceW hengBekej kece" ves Yeer oer#ee ues ueer Deewj neLe ceW helLej keer efMeuee ueskej Ke[e neskej leheejCe kejves ueiee~ Gme mecee
Ssmee ueielee nw efke ceeveeW Jewjeie Deewj efJeJeske mes Metve eesefOele ngS mehe& ves ner Dehevee HeCe TBee G"e jKee nw~
ceYetefle YeeF& mes efceueves keer Glkeb"e mes Deewj #ecee kejekej Jeeheme Iej efueJee ueeves keer YeeJevee mes, peuoer-peuoer keoce
ye{eles ngS pee jne nw~ otj mes leeheefmeeeW kes yeere heejs YeeF& kees osKekej-heneeve kej leLee Gmekeer Ssmeer #e Deewj efJeJeCe&
oMee kees osKekej ogKeer ngDee~ ceYetefle kece" kes efveke hengBee~ neLe pees[kej eeLe&vee kejves ueieens YeeF&! legcneje oe efJeMeeue nw~ pees keg ngDee, Jen meye DehejeOe #ecee kejes Deewj Iej euees~ ns yebOeg! legcnejs efyevee
cegPes Iej ceW Dee veneR ueielee nw~ Flevee yeesueles ngS Jen ceYetefle mejue ceve mes kece" kes hewjeW ceW efiejkej vecemkeej kejves
ueiee~ yeme Gmeer mecee kece" kes ceve ceW Deleble eesOe GlheVe ngDee~ Dejs, en ogelcee! henues lees cegPes Ketye ner Deheceeefvele
keje egkee nw Deewj Deye yeeleW yevee kej meheeF& hesMe kejves Deeee nw~ eesOe ceW DebOes ngS Gme kece" leehemeer ves lel#eCe ner Deheves
neLe keer efMeuee kees Gme ess YeeF& kes efmej hej heke efoee~ menesoj kes efmej hej Gme JeemeMe efMeuee kes he[les ner Ketve
kes heJJeejs efvekeue he[s~ eqveke ner lehemee ceW jle ngS meeOegDeeW mes en kegke=le ve osKee ieee~ Jes ueesie G" he[s Deewj ne-nekeej
kejves ueies~ ecegKe leehemeer ieg ves Deekej Fme efvebe ke=le kees osKeles ngS Gme kece" keer yeej-yeej efvevoe keer Deewj lepe&vee
kejles ngS Gmes lel#eCe ner Deeece mes yeenj efvekeeue efoee~
JeneB mes efvekeuekej en og heeheer Jeve ceW hengBee Deewj YeerueeW ceW efceue ieee, Gvekes meeLe eesjer-[kewleer kejves ueiee~ Ske
yeej keesleJeeue ves Fve YeerueeW kees eesjer kejles heke[ efueee Deewj yegjer lejn yeeBOekej Fve hej ceej he[er~ mees "erke ner nw, pees
pewmee kejlee nw Gmes Jewmee ner heue efceuelee nw~ keee keYeer Fveeve keer yesue ceW Deece heue ueie mekeles nQ? DeLee&led veneR ueie
mekeles nQ~ osKees! lehle ngS leJes hej eefo mJeeefle peue keer yetBo efiej peeleer nw lees Jen efJeve nes peeleer nw, Jener yet@Bo eefo
keceueoue kee melmebie kejleer nw lees ceesleer kes meceeve efoKeves ueieleer nw, Jener ye@Bto eefo meeiej kes meerhe ceW peeleer nw lees cegeeheue
nes peeleer nw~ Ssmee mebieefle kee eYeeJe ele#e ceW meYeer kees efoKe jne nw~ Fme ekeej mes veere keer mebieefle mes veere heue efceuelee
nw, ceOece keer mebieefle mes ceOece heue neslee nw Deewj Gece kes mebmeie& mes meowJe Gece heue eehle neslee nw~
(2) ceYetefleej neLeer kees osMemebece keer eeefhle-DeeflemeIeve meuuekeer veeceke Jeve ceW efJeMeeue cegefvemebIe "nje ngDee
nw~ keneR GBes-TBes Je=#eeW kes veeres keg cegefve efceuekej mJeeOeee kej jns nQ, keneR efmekeleemLeue keer Meg-Yetefce ceW keesF&-keesF&
cegefve Deheveer Megelcee kes Oeeve ceW efveceive nesskej hejcemecejme kee heeve kej jns nQ, keneR keg cegefve efpevesvosJe keer DeejeOevee
ceW lelhej nes mlegefle mes efoMeeDeeW kees cegKeefjle kej jns nQ Deewj JeneR hej ceke& Deheveer ebeuelee kees eie kejles ngS Je=#eeW keer
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(6)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

[eue mes Petueles ngS mlegefle kees eJeCe kej jns nQ, keneR efmebn-JeeIe Deeefo eEne pevleg efJeejCe kej jns nQ, keneR eeJeke,
eeefJekeeeW Yeespeve yeveeves keer JeJemLee ceW Jemle nQ, lees keneR eeJeke YeieJeeve keer hetpee ceW mebueive nes jns nQ~ mebIe efMejesceefCe
Deeeee& eer DejefJebo cegefvejepe Ske Meg hee<eeCeefMeuee kes Thej eefleceeeesie mes efJejepes ngS efvepeelcee kee efebleve kej jns nQ~
Gmeer mecee Ske JeeIees<e veece kee efJeMeeuekeee neLeer Gme efJeMeeue mebIe ceW #eesYe GlheVe kejlee ngDee efJeejCe kejves ueiee~
mekeue mebIe ceW Keueyeueer cee ieF&~ Jen keeue kes meceeve efJekejeue neLeer FOej-GOej oew[ jne nw~ Gmekes Oekekes mes pees ceveg<e
efieje, mees Gmeer kes hewj kes veeres oyekej hejueeske efmeOeej ieee, Gme hej etj neLeer ves efkeleves ner Iees[eW kees ceej efiejeee, efkeleves
ner ieee-yewueeW kees ce=leg kes Iee Gleej efoee, efkeleves ner TBeW kees efieje efoee pees efke yeseejs hegve veneR G" mekes~ heekeMeeuee
ceW Jemle ngF& ceefnueeDeeW kees $emle kej efoee~ meYeer eeJeke efebeflele neskej FOej-GOej Yeeies Deewj cegefve mebIe hej Deees ngS Ghemeie&
kee kewmes efveJeejCe nes, Ssmee Gheee meeseves ueies~ Jen cee ngDee neLeer Deheves keheesueeW mes ceopeue kees yejmeelee ngDee cegefvejepe
DejefJebo kes mevcegKe Dee ieee~ meJe&$e ne-nekeej cee ieee~ metefjJee& iegosJe (DejefJevo cegefvejepe) megces heJe&le kes meceeve
Deeue efmLele Les, Gvekes Je#emLeue ceW eerJelme kee efe Lee~ Gmekees osKeles ner Gme iepejepe kees peeeflemcejCe nes ieee~ en
keee? Jen etj neLeer lees Skeoce Meeble nes ieee Deewj cegefvejepe kes ejCeeW ceW cemleke ske efoee~ Deye cegefvejepe kenles nQns iepejepe! legceves en keee efkeee? Dejs! en efnbmee kece& ceneved ogKecee Ssmeer ogie&efle kees osves Jeeuee nw~ efnbmee kes
heehe mes ner es peerJe mebmeej heer Yeebkej Jeve ceW Yekeles jnles nQ~ en efnbmee mJe Deewj hej oesveeW kees ner ogKeoeeer nw~ Denes!
legceves yeeeCe kes heg$e ceYetefle ceb$eer keer heee&e mes cejkej en efleee eesefve heeF& nw~ Dejs! en Deele&Oeeve kee, YeeF& kes eefle
cecelJe heefjCeece kee ner heue nw~ ceQ DejefJebo jepee legcneje mJeeceer Lee~ ceQves legcnW yeej-yeej cevee efkeee efke legce Gme og kece"
mes efceueves cele peeJees keeeWefke ogpe&ve Deewj Mues<cee es oesveeW peieled cesW meceeve ner nesles nQ~ pewmes-pewmes FvnW ceOegjlee oer peeleer
nw, Jewmes-Jewmes ner es oesveeW DeefOeke kegefhele nesles peeles nQ~ Gme og leehemeer ves legcnejs efmej hej efMeuee heke oer~ legce YeeF& kes
ceesnheer Deele& heefjCeece mes cejkej Fme iepeeesefve ceW Dee iees nes Deewj Gme kece" keer Yeeee& JeCee Yeer keeueeblej ceW cejkej
legcnejer nefLeveer ngF& nw, efpeme YeeJepe kees legceves ceelee kes meceeve mecePee Lee Deepe legce Gmeer kes meeLe jceCe kejles ngS megKeer
nes jns nes~ Dejs, keefjheefle! osKees, osKees, mebmeej keer efJeefe$elee kees lees osKees!
Gme mecee neLeer kes ves$eeW mes Deeg keer Oeeje yenves ueieer, mees Ssmee ceeuetce neslee Lee efke Deblejbie mes efceLeelJe Deewj ogOee&ve
ner Deegpeue kes yeneves efvekeuee pee jne nw Deewj leYeer lees GmeceW mecekelJe, DeCegele leLee Oece&Oeeve kees "njves keer peien efceue
mekesieer~ cegefvejepe Deewj Yeer ken jns nQns iepesv! ceQves legcnejs efJeeesie mes ogKeer nes DeJeefOe%eeveer cenecegefve mes hete Lee efke cesje efee ceb$eer ceYetefle DeYeer leke
keeeW veneR Deeee? leye GvneWves meejer Ievee megveeF& Leer~
hegve Ske efove ceQ Deheves eemeeo keer Gheefjce le hej yew"e ngDee eeke=efleke meg<ecee kee DeJeueeskeve kej jne Lee efke
Dekemceeled DeekeeMe ceW cesIeheue mes efveefce&le Ske megvoj cebefoj efoKeeF& efoee, efpemekee efMeKej DeefleMee GVele Deewj jceCeerke
Lee~ Gmes osKeles ner cesjs ceve ceW en efJeeej GlheVe ngDee efke Ssmee megvoj efpevecebefoj yeveJeevee eeefnS~ yeme, ceQves neLe ceW keeiepe
Deewj keuece G"eF&, Gmekee efe$e KeeReves kes efueS, efke Thej ef [eueles ner Jen megvoj YeJeve efJeIeefle nes ieee~ lel#eCe
ner cegPes mebmeej keer efmLeefle kee meee %eeve nes ieee~ en efJeMeeue jepe JewYeJe Fmeer cesIeheue kes yeves ngS megvoj YeJeve kes
meceeve DeefmLej nw~ en eewJeve Yeer efyepeueer kes meceeve ebeue nw, efhej Yeer ceesner eeCeer FvnW efmLej ceeve kej FvneR ceW je-hee
jne nw~ Gme mecee ceQves eyeg neskej meYeer jepeYeej Deheves megheg$e kees meeQhekej efveeLe ieg kes meeefVeOe ceW pewvesejer oer#ee ues
ueer~ Fme mecee ceQ elegefJe&Oe mebIe meefnle meccesoefMeKej ceneleerLe& keer Jebovee kes efueS pee jne ntB~ meccesoefMeKej leerLe& keer Ske yeej
Yeer Jebovee kejves Jeeues peerJe, YeJe ner nesles nQ en efveece nw, Gme leerLe&jepe keer Jeboeev kejves mes vejke Deewj efleee ieefle ue peeleer
nw~ eneB leke efke YeJe peerJe 49 YeJe kes Yeerlej ner cees#e eehle kej uesles nQ, Fmemes DeefOeke YeJe OeejCe veneR kej mekeles nQ~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(7)

iepejepe! Deye legce efceLeelJeheer efJe<e kee Jeceve kejes Deewj heeBeesW heeheeW kees es[es~ en meceioMe&ve cees#e cenue ceW e{ves
kes efueS henueer meer{er nw, DeveblemegKe kee cetue nw DeLeJee DevebleiegCeheer keuheJe=#e kee yeerpe nw~ DeeoMe oes<e jefnle efpeveosJe
ner mees osJe nQ, oeeceeer Oece& ner meee Oece& nw Deewj efveeLe efoiebyej ieg ner mees ieg nQ~ yeme, FvneR kee { eeve kejvee,
Fvekes efmeJeee jeies<eeefo cewue mes ceefueve Ssmes osJe kees, oee jefnle Oece& kees Deewj heeKeb[er meeOegDeeW kees veneR ceevevee ner
meceioMe&ve nw~ Mebkeeefo heeerme ceue oes<e jefnle meceioMe&ve ner cees#e kes efueS keee&keejer nw~ efveMebefkele Deeefo Dee" Debie
nQ, Fvekes efyevee en oMe&ve mebmeej keer yesue kees GKee[ves ceW meceLe& veneR nw~ pewmes efke Ske Yeer De#ej mes vetve ngDee ceb$e efJe<e
keer Jesovee kees otj veneR kej mekelee nw~
hebe Gobyej heue, (ye[, heerheue, heekej, Tcej Deewj ke"tcej) cee, ceebme Deewj ceOeg kee leeie kejes, mebkeuheer eEnmee kee
leeie kejes, Demele Yee<eCe, eesjer Deewj kegMeerue kee leeie kejes leLee heefjen lees legcnejs heeme keg nw ner veneR, efhej Yeer ns
iepejepe! legce Deheveer DeeMeeDeeW hej efveeb$eCe kejes, FeDeeW kee eceeCe kejes~ Fve heeBe heeheeW kes SkeosMe leeie mes heeBe DeCegele
kenueeles nQ~ Fvekeer j#ee kejves Jeeues meele Meerue nQ pees efke 3 DeCegele Deewj 4 efMe#eeele he nQ~ GvnW Yeer enCe kejes, legce
Fve eleeW kes eYeeJe mes, efveece mes osJeieefle kees eehle kejesies keeesWefke en efveece nwDeCegJeo cenJJeoeFb Ce uenF osJeeGieb ceesegb~
osJeeeg kes efmeJeeS Deve Deeeg kes yeBOe peeves hej en peerJe DeCegele Deewj ceneele kees enCe veneR kej mekelee nw~
DeLee&led pees DeCegeleer ee ceneeleer nw, Jen efveece mes osJeieefle ceW ner peeJesiee, Deve$e leerve ieefle ceW pee veneR mekelee DeLeJee
keoeefeled ceneeleer cenecegefve nw lees cees#e Yeer pee mekelee nw~
Fme ekeej mes iegosJe ves efJemleej mes mecekelJe Deewj eleeW kee GheosMe efoee~ leye neLeer Gve eleeW kees enCe kejkes Deheves
n<e& kees Jee kejles ngS yeej-yeej iegosJe kees vecemkeej kejves ueiee~ yeej-yeej he=LJeerleue hej cemleke ske-ske kej Deheveer
ee-Yeefe eke kejves ueiee~
en iepejepe eeJeke nes ieee nw Ssmee peevekej eeJekeesW ves Gmes efceeVe Deeefo efKeueekej eemegke peue heerves kees efoee~
JeneB mes peye mebIe kee efJenej ngDee, leye neLeer Yeer keg otj leke mebIe kes meeLe peekej iegosJe kees hengBee kej Deeee Deewj
ieg kes heeokeceue kee mcejCe kejles ngS JeneR meuuekeer Jeve ceW jnves ueiee~
Deye neLeer mebeceemebece kees meeOe jne nw, Jen meceief nw, Jen Yetuekej Yeer $eme peerJe keer efJejeOevee veneR kejlee nw,
meYeer eeefCeeeW hej meceYeeJe OeejCe efkees ngS nw, pees keesF& #eg pebleg Gmes meleeles nQ, Gvekes eefle hetCe& #ecee OeejCe kejlee nw~
Deheves Mejerj kees ke=Me kejles ngS FefveeW kee oceve kej jne nw, meenmehetJe&ke ees<eOe ele heeueve kejlee nw, metKes le=CeheeeW kee
Ye#eCe kejlee nw, otmejs heMeg efpeme ceeie& mes eue egkes nQ Ssmes ceefo&le ngS eemegke ceeie& mes ieceve kejlee nw, efpeme leeueeye ceW
Deve neLeer Deeefo heeveer kees efJeueesef[le kej osles nQ, Gme eemegke ngS heeveer kees heerlee nw, efyevee osKes he=LJeer hej hewj veneR jKelee
nw Deewj Deheves leve hej heeveer, keere[ Deeefo veneR [euelee nw~ Deheves Meerue ele kees heeueve kejves ceW kegMeue Jen neLeer nefLeveer
kes heeme Yeer veneR peelee nw~ Jen Gme efvepe&ve Jeve ceW Deve peblegDeeW eje efkees iees GhemeieeX kees menve kejves ceW meceLe& neslee
ngDee Deheves ceve ceW efkebefeled Yeer ogOee&ve kees veneR ueelee nw~ heehe kes Yee mes Deheves Mejerj kees kee kes meceeve efveeue jKelee
nw, yeej-yeej FOej-GOej meBt[-heBt Deeefo efnueelee-[gueelee veneRb nw~ Fme ekeej yengle keeue leke og&j lehe kejles ngS Gmekeer
Meefe #eerCe nes ieF&, efhej Yeer Jen hebehejceser kes efebleJeve ceW Deheves ceve kees #eerCe veneR kejlee nw~
Ske efoJeme Jen kejerv DeefOeke heemee ngDee JesieJeleer veoer kes le hej Deeee Deewj metB[mes heBtke kejkes peue kees eemegke efkeee,
hegve peue heerves ueiee efkevleg Gme veoer kes efkeveejeW hej keere[ DeefOeke Lee, Gme keere[ ceW neLeer kee hewj heBme ieee~ Deye Gmekee
GmeceW mes efvekeuevee keef"ve Lee~ mee ner nw peye kegbpej ner keere ceW heBme peees, leyeGmes efvekeeueves Jeeuee keewve nes mekelee nw?
Gme mecee Jen iepeheefle eeJeke ceve ceW meeseves ueiee-Deye cegPes Fme DeLeen keere mes keesF& efvekeeueves Jeeuee veneR nw pewmes efke
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(8)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

ceesnheer keere ceW heBmes ngS mebmeejer peerJe kees Fme mebmeejheer DeLeen meceg mes efvekeeueves Jeeuee keesF& veneR nw~ neB! eefo ceQ
meuuesKeveeheer yevOeg kee meneje ues uetB lees Jen cegPes DeJeMe ner eneB mes efvekeeuekej Gece osJeieefle ceW hengBee mekelee nw~
Ssmee efveee kej iepejepe ves elegjenej kee peerJeve Yej kes efueS leeie kejkes ceneceb$e kee mcejCe kejles ngS hebehejceser
kee ner DeJeuecyeve ues efueee~ keg ner keeue yeerlee Lee efke Ske kegkekeg peeefle kee meeBhe JeneB Dee ieee~ Gmeves hetJe& pevce kes
mebmkeejJeMe Gme neLeer kees [me efueee~ Jen Gme Jesovee mes Jeekegue nesves ueiee efkevleg ieg eje eehle ngS GheosMe mes Deelcee
efYeVe nw, Mejerj efYeVe nw~ Ssmee Jeekee ceb$e mcejCe kejles ngS Jen Mejerj mes he=Leked Deheveer Deelcee kees %eeve hegbpe, Meg mecePeves
ueiee leLee hebehejceser kes heeo keceueeW kes Oeeve mes Deheves heefjCeeceeW kees efmLej kejkes Oece&OeevehetJe&ke Fme veej osn mes
efvekeuekej (cejkej) yeejnJesW mJeie& ceW mJeebeYe efJeceeve ceW Gheheeo Meee mes GlheVe neskej MeefMeeYe veece kee osJe nes ieee~
(3) meneej mJeie& ceW MeefMeeYe osJe-mJeie&hegjer kee mLeeve nwJen osJe meesuen Je<e& kes jepekegceej kes meceeve ner Deheveer Meee mes G" Ke[e ngDee~ leceece osJeieCe Deewj osJeebieveeSB meccegKe
Je Fo&-efieo& Ke[s ngS nQ, Jes meye ceOegj cegmkeeve kees efueS ngS nQ~ meeceves kes keuheJe=#eeW mes efKeues ngS megceve meceefhe&le nes jns
nQ~ ceeveeW Jes vetleve osJejepe kes mJeeiele kes efueS heg<heebpeefue efyeKesj jns nQ~ JeneB keer meewjYe Je meg<ecee kees osKekej Jen osJe Ske
#eCe kes efueS Deeeee&efvJele nes peelee nw hegve Gmes lel#eCe ner DeJeefOe%eeveheer leermeje ves$e eie nes peelee nw~ eqpememes Gmes
mhe Peueke peelee nw efke......
ceQ nmleerej nBt, Deesnes!! en mJeie&hegjer nw Deewj en Delegue JewYeJe, es osJeebieveeSB, es heefjJeej osJe, en meye hegCe kee
emeeo nw~ ceQves iegosJe kes eje pees mecekelJeheer jlve Deewj DeCegeleheer efveefOe eehle keer Leer, Gmeer kes heuemJehe en
lespeesOeece eehle ngDee nw~
leye leke meYeer osJe, osJeerieCe DeefYeJeeove kejles ngS yeesues-ns mJeeefceved! Deehe efpeveMeemeve kes eYeeJe mes Fme Gece ue#ceer
kees eehle ngS nQ~ Deye Gef"es Deewj cebieue mveeve keerefpees, hegve: Jeeeuebkeej mes Yetef<ele neskej efpevesv YeJeve ceW efpeveeefleceeDeeW
keer hetpeve keerefpeS~ Devevlej Deheves JewYeJe kee efvejer#eCe keerefpeS Deewj Gece-Gece YeesieeW kee DevegYeJe keerefpeS~
MeefMeeYeosJe ves Yeer Deheveer emeVelee mes meyekees emeVe kejles ngS eLeesefele efeee kejkes henues efpevehetpee keer~ Gmekeer
meesuen meeiej keer Deeeg nw, mee{s leerve neLe kee Mejerj nw pees efke Jewefeeke nesves mes DeefleMee megvoj nw~ meesuen npeej Je<e&
kes Jeleerle nesves hej Yeespeve keer Fe nesleer nw Deewj Gmeer mecee keb" mes Dece=le Pej peelee nw, efpememes Gmekeer le=efhle nes peeleer
nw, en Deveghece ceeveefmeke Deenej nw, meesuen he#e (8 cenervee) yeerleves kes yeeo Jen osJe eemeesdJeeme enCe kejlee nw~ elegLe&
vejke heele Gmekee DeJeefOe%eeve peeve jne nw Deewj DeefCecee, ceefncee Deeefo Dee" $e+efeeB Gmekes heeme efJeeceeve nQ~
Denes! FmeceW Deeee& ner keee nw? pees efke pebieueer heMeg iepejepe Deepe mJeie& kes JewYeJe kee mJeeceer yeve ieee nw~ en meye
kesJeue leheheer keuheJe=#e kee ner megheue heefuele ngDee nw~
keYeer Jen osJe megoMe&ve ces hej peekej meesuen ewleeueeeW keer Jebovee kejlee nw, keYeer Jen vevoerej erhe ceW yeeJeve
ewleeueeeW ceW hetpee kejlee nw, keYeer leerLekejeW kes hebekeueeCekeeW kes DeJemejeW hej YeefeYeeJe mes Yeeie ueslee nw, keYeer
eejCe$e+efOeejer cegefveeeW keer Jebovee kejkes Gvemes GheosMe megvelee nw, keYeer Deheves mees ieg DejefJebo cegefvejepe keer hetpee kejlee
nw, keYeer eneB hej Deekej meccesoefMeKej heJe&le keer Jebovee kejkes Demeerce hegCe mebefele kej ueslee nw~
keYeer Deheveer osJeebieveeDeeW kes meeLe eer[e YeJeve ceW eer[e kejlee nw, keYeer veboveJeveeW ceW efJeejCe kejles ngS DehetJe& hegCe
kes heue kee GheYeesie kejlee nw~ megboj-megboj ieerleeW mes, veevee ekeej kes Jeeefo$eeW mes, Deveske jme, nemecee DeuebkeejeW mes Jes
osefJeeeB Yeer MeefMeeYeosJe kee ceveesjbpeve efkeee kejleer nQ~
........neB, megvees! lees Jen kegkekeg mehe& Yeer DeeefKej keneB nw? efkeme efmLeefle ceW nw?
keee heehe kee, efnbmee kee DeLeJee yewj kee heue keYeer efkemeer kees ceOegj efceuee nw? eefo veneR, lees Jen yeseeje kece"ej
mehe& Yeer DeeefKej Gme heehe kes kegke heue mes kewmes yee mekesiee?
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(9)

neB! lees Jen mehe& Deheveer Deeeg hetCe& kejkes jewOeevehe DeMegYe heefjCeeceeW mes ceje Deewj heeBeJeW vejke ceW pee efieje~ JeneB
DeOeescegKe efiejles ner Guee Deewj efhej efieje........JeneB keer he=LJeer kee mheMe& Yeer Flevee Yeebkej nw efke ceeveeW npeejeW efyegDeeW
ves Ske meeLe ner [bke ceej efoee nes~ JeneB keer ogie&efvOele efceer eefo eneB Dee peees lees keF& keesmeeW leke peerJe cej peeJeW, JeneB
kes ogKeeW kee JeCe&ve eefo kejes[eW efpee yeveekej Yeer mejmJeleer osJeer kejves ueies, lees Yeer Jen DemeceLe& nes peeJesieer~ JeneB hej
Fme veejkeer ves peerJe eEnmee Deeefo heehe kece& kes efveefcee pevce efueee nw~ FmeefueS Fmes Gmekee heue lees Yeesievee ner nw Dele JeneB
Fmekeer Deeeg Yeer me$en meeiej eceeCe nw~
(4) DeefiveJesie efJeeeOej-yengle keg mecee efvekeue peeves kes yeeo efJeegledieefle efJeeeOej jepee keer jeveer efJeegvceeueer keer ieeso
ceW hegCeMeeueer efMeMeg efkeuekeeefjeeB Yej jne nw~ ceelee Deheves hegCe kes heuemJehe hege$ kees ieeso ceW ueskej hetueer veneR meceeleer nw~
jepemeYee ceW efJeeeOej-meYeemeo, yeeueke kees neLeeW-neLe ues uesles nQ Deewj efJepeeeOe& heJe&le kes YeeJeer cenejepe kees Deheves
Debke ceW ueskej YeeJeefJeYeesj nes G"les nQ~
pecyeterhe kes hetJe& efJeosn ceW heg<keueeJeleer osMe eefme nw, GmeceW eeJeleea DeOe&efJepe
e kees metefele kejves Jeeues jpelecee heJe&le efJepeeeOe&
hej Ske ueeskeesece veece kee veiej nw~ Gme veiej kee YeeJeer heeueke en efMeMeg DeefiveJesieFme veece kees megMeesefYele kej jne nw~
en yeeueke DeefleMee hegCeMeeueer keeeW veneR nesiee, keeeWefke en yeejnJeW mJeie& kes MeefMeeYe osJe keer heee&e mes egle neskej
eneB pevcee nw~ FmeerefueS lees en Delegue JewYeJe kee mJeeceer nw~
meewce eke=efle kee Oeejke en efMeMeg, otpe kes evcee kes meceeve Je=efbiele neslee ngDee meYeer veiejJeeefmeeeW kes ceve Deewj
ves$eeW kees njCe kej jne nw~ efhej Yeer en efpeveosJe kes ejCe keceue kee Yecej nw, efvele ner efpeveYeefe ceW Deheves kees meceefhe&le
kej egkee nw~ jepe mebheoe kees Yeesieles ngS menmee Yejer peJeeveer ceW ner Ske efove meceeefOeieghle cegefvejepe kes meceerhe Oece&eJeCe
kej hebeWefe efJe<eeeW kees efJe<eJeled efJe<ece mecePekej lel#eCe ner le=CeJeled Gvekee leeie kej efoee Deewj hebeceneeleeW kees eehle
kej Deheves Deehe ceW ke=leke=lelee kee DevegYeJe kejves ueiee~
Deye Jes DeefiveJesie cenecegefve Ieesj-Ieesj leheejCe kejves ueies~ meJe&leesYe Deeefo es GheJeemeeW kes eje Mejerj kees #eerCe
kejles ngS Yeer Jes iee$ecee$e, heefjenOeejer efveieLe meeOeg efvepeelcee kes DevegYeJe he hejceeveboece=le kees heerkej le=hle nes jns Les~ Jes
DevebleiegCeeW kes hegbpemJehe kesJeue%eeveceeer Deheveer Megelcee kee Oeeve efkeee kejles Les~
Ske efove Jes cenecegefve efnceefieefj heJe&le keer ieghee kes Yeerlej eesie ceW ueerve Les~ JeneB Ske Depeiej mehe& Deelee nw, cegefve kees
osKeles ner Jen eesOe mes Yeebkej neskej GvnW efveieue ueslee nw~
cegefvejepe hejce mecelee YeeJe mes Fme veej Mejerj mes tkej meesuenJeW mJeie& kes heg<kej efJeceeve ceW osJe nes peeles nQ~ JeneB
hej osJe-osJeebieveeDeeW kes eje mesefJele Demeerce JewYeJe kees eehle kej uesles nQ~
(5) Deegle mJeie& ceW osJe-JeneB hej mJeie& ceW keneR lees vebove Jeve Deheves megiebefOele keuheJe=#eeW kes hetueeW mes efoMeeDeeW kees
megjefYele kej jns nQ, keneR hej eser-eser yeeJeef[eeB nbme Deewj ceetj pewmes peueeb$eeW mes peuekesefue kes mecee eejeW lejhe
GppJeue peue keer yetBoW yejmeeleer nQ, keneR hej efe$eMeeuee ceW veevee ekeej kes efe$e Deesleve neskej Yeer meesleve osJeeW kees Deheves
JeMe ceW kej uesles nQ, Fleeefo meg<ecee kes meeLe-meeLe efJeefeee kes ceenelce kees eoefMe&le kejles ngS osJe-osJeerieCe Yeer Deheves-Deheves
mJeeceer kee ceveesjbpeve efkeee kejles nQ~ JeneB hej Gme Deegle osJe keer Deeeg yeeF&me meeiej eceeCe nw~ efkeleves npeej Je<e& Jeleerle
nesves hej ner GvnW ceeveefmeke Deenej neslee nw leLee efkeleves ner he#e yeeo Jen eemeesdJeeme enCe kejlee nw~ leerve neLe kee TBee
megvoj, meele ekeej Oeeleg Deewj GheOeeleg mes jefnle efoJe Jewefeeke Mejerj nw~ en meye hegCe kee ner JewYeJe nw~
FOej Jen Depeiej mehe& cegefve nlee kes Ieesj heehe mes leLee Deewj Yeer peerJe efnbmee Deeefo etj heefjCeeceeW mes Deeegg Jeleerle kej ceje
Deewj meerOes "s vejke ceW GlheVe ngDee, JeneB yeeF&me meeiej keer Deeegheele Deveble ogKeeWkees Yeesielee jne~
Denes!! Ske YeeF& mejue Deewj Oece& kes heefjCeece mes mJeie& kes Je efJeeeOej kes megKeeW kees, hegvejefhe mJeie& kes megKeeW kees Yeesie
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(10)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

jne nw~ Ske yeseeje kegefue leLee kegeflmele heehe heefjCeeceeW mes vejke kes Deewj efleee kes, hegvejefhe vejke kes Deveble ogKeeW kee
DevegYeJe kej jne nw keeeWefke hegCe Deewj heehe kes mebmkeej DeLeJee Jewj kes mebmkeej efkeleves ner pevce leke eueles eues peeles nQ~
(6) JeeveeefYe eeJeleea-hejeveer efJepeee kee jepecenue nwG<eekeeue keer ueeefuecee hetJe& efoMee ceW efKeueves Jeeueer nw~ helee veneR keeeW? ve#e$e Deewj leejeieCe e$e-le$e heueeeceeve nesles
eues pee jns nQ~ Meeeo ceeuetce neslee nw efke heef#eeeW kes keuejJe, Yesjer veeo kes eje Deheves mJeeceer evcee kes eeflehe#eer Yeemkej
kes Gefole nesves keer metevee heekej ner Jes Yee mes efJeueerve nes jns nQ keeeWefke peye mJeeceer mJeeb ner Yee mes efvemlespe nes jne nw,
leye epee kee keneB ef"keevee jnsiee?
YeJeve ceW eejeW lejhe jbie-efyejbies jlve pe[s ngS nQb, pees kecejs kes Deboj Yeer FvOeveg<e keer keuhevee eie kej jns nQ~
efmejneves heuebie ceW ueieer ngF& heejeCe ceefCe lees ceOejeef$e ceW Yeer Deheveer mJeefCe&ce DeeYee mes mete& kes ekeeMe kees hewuee jner Leer
hegve Deye ceeveeW mete&osJe kes eYeeJe kees ve hewueves osves kes keejCe ner Deheveer efkejCeeW kee lespe efyeKesj jner nw~
meefKeeeB eYeeleer iee jner nQ, JeerCee keer ceOegj OJeefve kes meeLe-meeLe ner ceOegj JeeCeer mes eYeg kee iegCe mleJeve kejles ngS
jeveer efJepeee osJeer kees efvee osJeer keer ieeso mes Deueie kejves kee meenme kej jner nQ~.........
eerceVeleecejefkejerceefCe eYeeefYe-jeueer{ heeoegieog&j kece&otj!
eerveeefYevevoveefpeveeefpelemebYeJeeKe! lJeeeveleesmleg meleleb leJe megeYeelebb~~
efJepeee osJeer ebcee keer eeBoveer kes meceeve OeJeue, DeefleMee efmveiOe, keesceue Deewj mheefke ceefCe kes meceeve mJe
yeejerke eeoj kees Deheves Thej mes neleer nQ Deewj ceneceb$e kee mcejCe kejles ngS G"kej, hetJe& efoMee keer Deesj cegKe kejkes, keg
#eCe Oeeve cege ceW yew" peeleer nQ~ keeeeslmeie& kejkes efpeveosJe keer mlegefle he{kej, Deheveer meefKeeeW keer lejhe emeVe cege mes
DeJeueeskeve kejleer nQ~......
eYeelekeeueerve efeeeDeeW mes efveJe=e neskej cenejeveer meefKeeeW kes meeLe jepemeYee ceW eJesMe kejkes cenejepe JeeJeere& vejsv
kee eLeeeesie DeefYeJeeove kejleer nQ Deewj cenejepe kes eje efveefo& Deemeve hej yew" peeleer nQ Deewj efveJesove kejleer nQ.......~
osJe! Deepe jeef$e kes efheues enj ceW ceQves keg megboj mJehve osKes nQ~ cesjer Deevleefjke emeVelee kee ener keejCe nw, cegPes
keewlegke nes jne nw efke Fve Gece mJehveeW kee keee heue nw? ns Deee&! ke=hee kej Deheves cegKeev keer Jeeve efkejCeeWs mes Gvekee
heue mhe yeleekej cesjs n<e& meceg kees Je=efbiele keerefpees~
keefnes osJeer! Gve mJehveeW kees keefnes?
henues megoMe&ve ces kees osKee nw, hegve mete& osKee nw, hegve ebcee osKee nw, Devevlej osJeefJeceeve osKee nw Deewj yeeo ceW
yengle ner efJeMeeue megvoj peue mes heefjhetCe& Yeefjle mejesJej osKee nw, Ssmes es heeBe mJehve osKes nQ~
jepee ves #eCe Yej ceve ceW keg meesee~ Devevlej Deheves oeBleeW keer efkejCeeW mes Dece=le kees Pejeles ngS ner nBmeles ngS yeesuesefees! legce DeefleMee hegCeMeeefueveer nes~ es mJehve en yeele mhe ken jns nQ efke legce eeJeleea heg$ejlve kees pevce oesieer~
Flevee Meyo megveles ner jeveer kee meeje Mejerj jesceebe mes hegueefkele nes G"e~ GvnW Ssmee DeeYeeme ngDee efke ceeveeW mee#eeled
Ssmes heg$e kees eehle ner kej efueee nw~
veJe cenerves Jeleerle nesves kes yeeo Ske efove meYee ceW Ske oemeer hengBekej heg$e kes pevceeslmeJe kee Gece meceeeej megveeleer nw~
meYee ceW n<e& keer uenj oew[ peeleer nw~ cenejepe Gme metevee osves Jeeueer ceefnuee kees jlvenej, Jee, DeeYet<eCe, Oeve Deeefo
oskej Gmes meoe kes efueS Oeveer Deewj megKeer yevee osles nQ~
pecyeterhe kes heefece efJeosn ceW hee osMe nw, Gmekes Deehegj veiej ceW meJe&$e n<e& kee ner JeeleeJejCe yeve peelee nw, Menj
ceW eejeW lejhe JevoveJeej, leesjCe yeeBOes pee jns nQ~ meJe&$e yeepes yepe jns nQ, KegefMeeeB ceveeF& pee jner nQ~ jepee ves Gme mecee
Flevee oeve yeeBe efke meYeer peve le=hle nes iees, YeC[ej Keguee nw, oeleej Ke[s nQ efkebleg Deye keesF& eeeke Dee ner veneR jne nw~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(11)

ceeuetce neslee nw efke eeJeleea JeeveeefYe ves Deeles ner Menj keer oefjlee kees kete keje efoee nw~ efpevecebefojeW ceW efpevesvosJe kee
hetpee ceneslmeJe ceveeee pee jne nw~
efMeMeg JeeveeefYe Deegle mJeie& kes JewYeJe kees es[kej eneB Deees nQ, FmeefueS ue#ceer kees efJeeesie menve veneR nesves mes ner
ceeveeW Jen eneB Yeer Deekej Gvekes ejCe keceueeW ceW efveJeeme kejves ueieer nw~ eeQme" ue#eCeeW mes ueef#ele mJeCee&Ye Mejerj meye pevepeve kees njCe kej jne nw~
.........egJeeJemLee ceW eejlve hewoe ngDee nw, megvekej JeeveeefYe vejsv ves efJeefOeJeled efpevesvosJe keer hetpee kejkes
eejlve keer hetpee keer, hegve efoefiJepee kes efueS emLeeve efkeee Deewj keg keeue ceW neW Keb[ he=LJeer kees peerlekej hetCe& efJepeeeer
kee JejCe kejkes Jeeheme veiejer ceW Dee iees~
mecee eeJeleea JeeveeefYe cenejepe <edKeb[ he=LJeer hej Ske$e Meemeve kej jns nQb~
eeJeleea kee JewYeJe-SsjeJele neLeer kes meceeve eewjemeer ueeKe neLeer nQ, Jeeeg kes meceeve JesieMeeueer jlveeW mes efveefce&le
eewjemeer ueeKe jLe nQ, he=LJeer keer lejn DeekeeMe ceW Yeer ieceve kejves Jeeues De"ejn kejes[ Gece Iees[s nQ, eeseDeeW kees ceo&ve
kejves Jeeues Ssmes eewjemeer kejes[ heoeefle (efheeeos) nQ~ mJeeb eeJeleea kee Mejerj Jeecee (JeeJe=<eYeveejee mebnveve Jeeuee) nw,
Gvekee mebbmLeeve meceelegje nw, n Keb[ kes meYeer jepeeDeeW ceW efpelevee keg yeue neslee nw, Gve meyemes DeefOeke yeue Gvekes Ske
Mejerj ceW nw, Gvekes eejlve kes eYeeJe mes n Keb[ kes meYeer jepee Gvekeer Dee%ee kees efmej mes OeejCe kejles nQ, yeeerme npeej
cegkegye jepee Gvekes ejCeeW ceW vele nQ~
deeveJes npeej jeefveeeB nQ, efpeveceW mes yeeerme npeej jeefveeeB Deee&Keb[ keer nQ, yeeerme npeej jeefveeeB efJeeeOejeW keer
keveeeW nQ Deewj yeeerme npeej jeefveeeB cues Keb[ ceW pevces jepeeDeeW keer nQ~ es meye DehmejeDeeW kes meceeve megvoj nQ~ yeeerme
npeej veeeMeeueeeW nQ, efpeveceW ncesMee ieerle, ve=le, Jeee Deeefo eueles jnles nQ~ mJeie&hegjer kes meceeve yenej npeej veiej nQ,
vevoveJeve pewmes yeieereeW mes MeesYeeeceeve deeveJes kejes[ ieeBJe nQ, efveveeveJes npeej esCecegKe nQ, pees efke meceg kes meceerheJeleea eosMe
nQ, Jes Oeve-Oeeve mes DeefleMee mece= nQ~ De[leeueerme npeej heeve nQ, Jes jlveeW keer Keeefve nesves mes jlveekej kes meceeve nQ~ meesuen
npeej Kes nQ, es kees, Deejer, KeeF& Deewj hejkeeseW mes MeesYeeeceeve nQ~ meceg kes yeere ceW nesves Jeeues Deewj kegYeesieYetefcepe ceveg<eeW
mes Yejs hheve Devlejerhe nQ~ efpevekes eejeW Deesj KeeF& nw, Ssmes eewon npeej mebJeen DeLee&eld heJe&leeW hej yemeves Jeeues Menj nQ~
YeespeveMeeuee ceW eeJeue hekeeves kes efueS Ske kejes[ ye[s-ye[s nb[s nQ, efpeveceW yeerpe yeesves keer veueer ueieer ngF& nw Ssmes Ske
ueeKe kejes[ nue nQ, leerve kejes[ ieewMeeueeeW nQ, peneB jlveeW kes Jeeheej eueles nQ Ssmes meele meew kegef#eJeeme nQ, DeeF&me npeej ienve
Jeve nQ pees efvepe&ve osMe Deewj TBes-TBes heJe&leeW kes efJeYeeieeW mes yebs ngS nQ~ De"ejn npeej Deee&Keb[ kes cues jepee nQ~
veJe efveefOeeeB nQ efpevekes keeue, cenekeeue, vewmehe&, heeb[gke, hee, ceeCeJe, efhebieue, MebKe Deewj meJe&jlve es veece nQ~
keeue efveefOe mes keeJe, keesMe, Deuebkeej, JeekejCe Deeefo Meee Deewj JeerCee, yeebmegjer, veiee[s Deeefo efceueles jnles nQ~
cenekeeue efveefOe mes Deefme, ceefme, ke=ef<e Deeefo n keceeX kes meeOeve, Ssmes mecemle heoeLe& Deewj mebheoeSB efvejblej GlheVe nesleer jnleer nQ~
vewmehe& efveefOe Meee, Deemeve, cekeeve Deeefo osleer nw~ heeb[gke efveefOe mecemle Oeeve Deewj neW jmeeW kees GlheVe kejleer nw~
heeefveefOe jsMeceer, metleer Deeefo Jee eoeve kejleer nw~ MebKeefveefOe mete& keer eYee kees eflejmke=le kejves Jeeues megJeCe& kees osleer nw~
meJe&jlveefveefOe ceneveerue, Fvveerue, heejeie, Jew[te&, mheefke Deeefo Deveske ekeej kes jlveeW Deewj ceefCeeeW kees osleer nw~
Fve veew efveefOeeeW kes efmeJeee eewon jlve nQ efpeveceW meele mepeerJe Deewj meele efvepeeaJe nQ~ es meye jlve he=LJeer keer j#ee Deewj
efJeMeeue Ssee& Deewj Gheeesie kes meeOeve nQ~ ee, $e, ob[, Ke[die, ceefCe, ece& Deewj keebefkeCeer es meele efvepeeaJe jlve nQ Deewj
mesveeheefle, ie=nheefle, neLeer, Iees[e, eer, le#e (efmeueeJe) Deewj hegjesefnle es meele mepeerJe jlve nQ~
mecee eeJeleea ves megoMe&ve veeceke eejlve mes neW Keb[ kees peerle efueee nw~ mete&eYe veece kee $e jepemeYee ceW peieceie
peesefle hewueelee ngDee mete& keer eYee kees ueefppele kej oslee nw~ oC[jlve mes efJepeeeOe& heJe&le keer ieghee kee ej Keesuee nw~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(12)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

meewvevoke leueJeej kees osKekej Jewjerpeve keefchele neskej eeJeleea keer MejCe ceW Dee iees nQ~ ceefCejlve (et[eceefCe) DebOekeej
kees otj kej oslee nw~
Oece&jlve mes cesIeke=le peue kes GheJe mes mesvee keer j#ee nesleer nw-keebefkeCeer jlve mes ieghee ceW mete&-eb Deekeej yeveekej
ekeeMe hewueeee peelee nw~ mesveeheefle jlve efoefiJepee ceW meYeer eeseDeeW mes Depese jnlee nw~ keeceJe=ef veeceke ie=nheefle jlve
Iej kes meejs keece-keepe mebYeeue ueslee nw~ efJepeeefieefj veece kee SsjeJele meMe Gece neLeer jepee kee Jeenve yevelee nw~
heJevebpee veece kee Iees[e mLeue kes meceeve meceg ceW Yeer oew[ ueieelee nw~ megYee veece keer eerjlve eeJeleea kes Yeesie megKe kee
meeOeve nw pees efke Deheves neLe keer Meefe mes Jee kees Yeer etj kej mekeleer nw~ YecegKe veeceke le#e jlve mLeeve-mLeeve hej megvoj
cenueeW kee efvecee&Ce kejlee nw Deewj yegefmeeiej veece kee hegjesefnle jlve meYeer efveefceeeefo efJeee ceW eJeerCe jnlee nw~ meYeer Oeeefce&ke
keee& Gmeer kes DeOeerve jnles nQ~
eeJeleea kes jlveeW kes meeLe veJeefveefOe, hejeefveeeB, veiej, Meee, Deemeve, mesvee, veeeMeeuee, Yeepeve, Yeespeve Deewj
meJeejer es ome ekeej kes YeesieesheYeesie kes meeOeve jnles nQ~
meesuen npeej ieCeye peeefle kes Jeblej osJe neLe ceW leueJeej ueskej efveefOejlve Deewj eeJeleea keer j#ee kejves ceW efveege
jnles nQ~
eeJeleea kes cenue kees Iesjkej ef#eeflemeej veece kee eefme kees nw~ jlveeW kes leesjCeeW mes megMeesefYele meJe&leesYe veeceke
veiej kee ecegKe heeke nw~ ye[s-ye[s [sjs Ke[s kejves kes efueS vebeeJele& mLeeve nw~ efpemeceW meye $e+legDeeW kes megKe efceueW, Ssmee
Jewpeeble veece kee cenue nw~ efokedmJeefmlekee veece keer meYeeYetefce nw~ nueles mecee neLe ceW uesves kes efueS ceefCeeeW mes efveefce&le
megefJeefOe veece keer [er nw~ meye efoMeeDeeW kes DeJeueeskeve kes efueS meyemes TBee efieefjketke veece kee jepecenue nw~ Je&ceeve
veece keer ve=leMeeuee nw, peneB eeJeleea ve=le kee DeJeueeskeve kejles nQ~ Oeceele veece kee ye[e Yeejer Oeejeie=n nw (efpemeceW
meneeW peueeb$e DeLee&led heJJeejs ueies ngS nQ) pees efke ieceea kes efoveeW kee efveJeeme ie=n nw~ Je<ee& $e+leg kes efueS ie=nketke veece
kee jepeYeJeve nw~ etvee mes meheso ngDee Ssmee heg<kejeJeleer veece kee eeBoer kee cenue nw~ mecee kes Yeb[ej kee veece kegyesjkeeble
nw pees keYeer Keeueer veneR neslee nw~ JemegOeejke veece kee Det kees"ej nw~ peercetle veece kee megvoj mveeveIej nw~
eeJeleea JeeveeefYe kes DeJelebefmekee veece keer Delevle ekeeMeceeve jlveeW keer ceeuee nw~ yengle ner ceveesnj kehe[s kee yevee
ngDee Ssmee osJejce veece kee lebyet nw~ efpemekes heees jlveceeer nQ, efmebn kes Deekeej kes nQ, Ssmeer efmebnJeeefnveer veece keer Meee
nw~ Devevlej veece kee meyemes es efmebnemeve nw pees efke ueeskeesej nesves mes Devegej Ssmes Deheves veece kees meeLe&ke kej jne nw~
osJeeW eje efoes iees Deveghecee veece kes eecej yengle ner megboj nQ efke efpevekeer Ghecee Deve mes veneR oer pee mekeleer nw~ mete&eYe
veece kee megboj $e nw~ efJeegleYe veece kes ceefCekegb[ue efyepeueer keer keebefle kees Yeer peerleves Jeeues nQb~ jlveeW keer efkejCeeW mes Jeehle
efJe<eceesefekee veece keer Ke[eTB nw pees efke eeJeleea kes efmeJeee Deve efkemeer kes hewj kee mheMe& nesles ner efJe<e kees es[ves ueieleer
nw~ DeYese veece kee keJee nw pees efke ceneeg ceW Me$egDeeW kes leer#Ce yeeCeeW mes Yeer t veneR mekelee~ efJepeeue#ceer kes Yeej
kees OeejCe kejves Jeeuee Deefpelebpee veece kee jLe nw~ yeekeeb[ veece kee Oeveg<e nw Deewj DeceesIe veece kes meheue yeeCe nQ~
Me$eg kees veeMe kejves Jeeueer yeelegb[e veece keer eeb[ Meefe nw~ efmebneke veece kee Yeeuee nw pees efmebn kes veKeeW mes Yeer DeefOeke
leer#Ce nw~ ueesnJeeefnveer veece keer gjer nw efpemekeer cet" jlveeW mes efveefce&le nw~ ceveesJesie veece kee keCeJe peeefle kee Ske efJeMes<e
Mee nw~ meewveboke veece keer leueJeej nw~ YetlecegKe veece kee Kes peeefle kee nefLeeej nw~
Gme eeJeleea kes Deevebefoveer veece keer yeejn Yesjer nQ pees Deheveer DeeJeepe kees yeejn eespeve leke hewueekej yepee kejleer
nQ~ efJepeeIees<e veece kes yeejn veiee[s nQ efpevekeer DeeJeepe ueesie Deevebo kes meeLe megvee kejles nQ~ iebYeerjeJele& veece kes eewyeerme
MebKe nQ pees efke meceg mes GlheVe ngS nQ~ Gve mekeue meceed kes Jeerjebieo veece kes jlveefveefce&le ke[s nQ pees neLe keer keueeF&
kees megMeesefYele kejles nw~ eeJeleea kes cenekeueeCe veece kee efoJe Yeespeve nw leLee Delevle efekej-mJeeefo-megiebefOele,
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(13)

efpemekees Deve keesF& heee veneR mekelee nw, Ssmee Dece=leieYe& veece kee Keee heoeLe& nw efpemekee mJeeo yengle ceveesnj nw, cemeeues
Jeiewjn mes efpevekee mebmkeej efkeee ieee nw~ Dece=lekeuhe veeceke mJeee heoeLe& nw leLee jmeeeve kes meceeve megKeoeeer jme
mes Yejer ngF& Dece=le veece keer efoJe heerves keer eerpeW nQ~ Fme eeJeleea kes hegCeheer keuheJe=#e kes Ssmes Gece-Gece es heue nQ
pees Deve efkemeer kes YeesieesheYeesie ceW veneR Dee mekeles nQ Deewj mebmeej ceW Deefleere nQ~ Jeeeg kes Pekeesjs mes G[les ngS efpevekes DeeYeeie
DeekeeMeheer DeeBieve kees Yeer yegnej kej meehe kej jns nQ, Ssmeer heleekeeeW Gme JeeveeefYe jepee kes De[leeueerme kejes[ nQ~
Denes! hegCe kes efyevee en efJehegue JewYeJe kewmes efceue mekelee nw? hegCe kes efyevee meye efoMeeDeeW kees peerleves Jeeueer en peeeer
Deewj osJeleeDeeW kes eje Yeer vecemkeej kejves Jeeuee Ssmee eleehe keneB efceue mekelee nw?
JeeveeefYe eesej Fleves JewYeJe kees eehle kejkes Yeer Oece& kees veneR Yetues nQ, elegled DeefOeke-DeefOeke he mes eefleefove
efpevesvosJe keer hetpeve kejles nQ~ efveeLe iegDeeW kees, Deve-Deve leeefieeeW kees Deenej Deeefo oeve osles nQ~ efvejvlej Meerue kee
heeueve kejles ngS mecee-mecee hej GheJeeme Yeer kejles nQ~
Menj kes yeenj yeieeree nw~ efyevee $e+leg kes Deece kes heueeW mes Deece Je=#e Pegke jns nQ~ DeMeeske, mehleo, ebheke Deeefo
Je=#eeW ceW veF&-veF& keesheueW efvekeueer ngF& nQb~ yesuee, ecesueer, iegueeye Deeefo heg<heeW keer megieefvOe mes meeje Geeve megjefYele nes jne nw~
eejeW lejhe keer ueleeSB hetueeW kees yejmee-yejmeekej emeVelee kee DevegYeJe kej jner nQ~ Deewj, en keee? mehe&, vesJeuee, nefjCeJeeIe, Jeve nmleer-Mesj, eerlee, Yesef[ee, ieew, ceefn<e Deeefo Jeve pevlegieCe ye[s esce mes Ske meeLe ner efJeejCe kej jns nQ~ en
osKees! ieee kee ye[e Mesjveer kee otOe heer jne nw~ FOej mes efMekeejer efvekeues, efkebleg Gvekes yeeCe efJeheue pee jns nQ Deewj Deve
eeCeer efJeeeme kes meeLe efMekeeefjeeW kes meeceves ner efveYeeake neskej Ke[s nQ~
eeJeleea cenejepe Deheves heefjJeejpeveeW mes Deewj hegjpeveeW mes efIejs ngS Geeve keer lejhe ye{les ner Dee jns nQ~ keg otj Ske
heefJe$e mheefke hee<eeCe keer efMeuee hej Ske cenecegefve efles nQ~ eeJeleea cenejepe cegefvejepe keer leerve eoef#eCee oskej GvnW yeejyeej vecemkeej kejles nQ, hetpeve kejles nQ Deewj cenecegveerv kes iegCeeW kee keerle&ve kejles ngS mlegefle kejles nQ~
hegve ejCeeW ceW vele neskej efveke ceW yew" peeles nQ Deewj eeLe&vee kejles nQeYees! nce pewmes mebmeejer eeefCeeeW kes Gej nsleg OeceexheosMeheer Dece=le keer Je<ee& erkeefpees~ cegefvejepe ves GheosMe efoee-ns
jepeved! en ewleve Deelcee Devevle Meefeceeved nesles ngS Yeer Deesleve hegodieue kes JeMe ceWnes jne nw~
ieg kes GheosMe kees megvekej jepee JeeveeefYe hebesefveeW kes efJe<eeeW mes efJeje nes iees~ Gme mecee GvnW en meeceepeue#ceer Deewj eer, heg$e, efce$eeefo, mejme heoeLe& veerjme Yeemeves ueies~ Jes meeseves ueies-ceQves eeerheo kees eehle kejkes Fleves keeue
leke Fefve YeesieeW kee DevegYeJe efkeee nw efkevleg Deepe leke le=efhle veneR ngF& nw~ Fve YeesieeW mes le=<Cee Je=efbiele ner nesleer nw, ve
efke Meeble~ Dele Fve #eefCeke megKeeW kee leeiekej Meeele megKe kees eehle kejves kee Gece kejvee eeefnS~ jepeeefOejepe meceed
ves Deheves megeesie heg$e kees jepeYeej meeQhekej Deehe mJeeb oer#ee ue#ceer kees mJeerkeej kej efueee~ Delegue n Keb[ keer efJeYetefle
kees hegjeves eflevekes kes meMe es[ efoee Deewj efveieLe efoiecyej cenecegefve yeve iees~
Me$eg-efce$e, peerJeve-cejCe, ueeYe-DeueeYe, megKe-ogKe, mlegefle-efveboe, keveke-keeBe Deewj cenue-ceMeeve ceW hejce meceYeeJe kees
OeejCe kejves Jeeues Jes JeeveeefYe cegefvejepe og&j leheejCe kejles ngS he=LJeerleue hej efJenej kej jns Les~ efkemeer mecee es cegefvejepe
Jeve ceW Deeleeheve eesie mes efJejepeceeve Les~
(7) ceOece ewJeseke ceW Denefceb heo-GvnW osKeles ner etjkecee& efYeuuejepe Delevle kegefhele neskej Deheves leer#Ce yeeCeeW
mes Gvekes Mejerj kee Yesove kejves ueiee Deewj keeejpeveeW mes Demenveere Ssmee Yeebkej Ghemeie& kejves ueiee~ Jes cegefvejepe Mejerj mes
hetCe&leee efvemhe=n neskej %eeve-oMe&ve mJehe Deelcee kee Oeeve kej jns nQ~ Deelcee kes mJeYeeJe mes ner GlheVe menpe DeelceevegYetefle mes
Ghemeie& kes ogKeeW kee GvnW DevegYeJe ner veneR Dee jne nw~ eefo Jes mJeelce leJe kes Oeevemes efkebefeled veeres Deeles nQ lees elegefJe&Oe DeejeOevee
kes mcejCe ceW Deheves Gheeesie kees efmLej kejles ngS Oece&Oeeve ceW Skeleeve nes peeles nQ~Fme veej Mejerj mes ewleve Deelcee kee eeeCe
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(14)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

nes peelee nw Deewj Jen ceOece ewJeseke kes ceOece efJeceeve ceW es Denefceb nes peelee nw~JeneB meeeF&me meeiej keer Deeeg leke efoJe
megKeeW kee DevegYeJe kejlee nw~
FOej keg efove yeeo Jen Yeerue jewOeevehetJe&ke Mejerj kees es[kej cegefve nlee kes heehe mes meeleJeW vejke ceW euee ieee~
JeneB kes keeW kee yeKeeve keewve kej mekelee nw? pees Yeesielee nw Jener peevelee nw ee YeieJeeve meJe&%eosJe peeve mekeles nQ~ Gme
DevOekethecee vejkeJeeme ceW Gmeves DeeQOes cegKe pevce efueee Deewj pevce uesles ner Yetefce hej Oe[ece mes efieje, Yetefce kee mheMe& nesles
ner pewmes npeejeW efyegDeeW ves Ske meeLe [bke ceeje nes Ssmeer Yeebkej Jesovee ngF&, hegve: Jen veejkeer heeeme eespeve leke Thej
Gue he[e Deewj hegve efiej he[e pewmes lehes ngS leJes hej efleueeW kees [eueles ner Jes heg-heg kejles ngS Gueves ueieles nQ, Jewmes ner
vejke Oeje ceW veejkeer pevce uesles ner Yeebkej Jesovee mes Gueves ueieles nQ~ Jen veejkeer Yeer efVe-efYeVe Mejerj neslee ngDee Delevle
ogKeer Deewj YeeYeerle Gmeer Oeje hej uees-hees kej efyeueefyeueeves ueiee Deewj keneB pee mekelee Lee? oMeeW efoMeeDeeW kees osKelee
ngDee eefkeleefee nes jesves ueielee nwnee! nee! ceQ eneB keneB Dee ieee? en keewve mLeeve nw? cegPes eneB keewve ueeee?
Fleeefo meeseles ner Gmes kegDeJeefOe%eeve eie nes ieee~ efpememes meejer yeeleWs peeve ueeR~
Dejs! Dejs! ceQ vejke Yetefce ceW Dee he[e ntB! Deye cesjs efueS eneB hej MejCe keewve nw? Deye keee keB? keneB peeTB?
Ssmes efJeueehe kejlee ngDee Jen heeeeehe keer oeJeeveue Deefive ceW peueves ueiee~ ns eYees! ceQves ceveg<e heee&e heekej Yeer
DeOece mes DeOece heehe efkees nQ, efpememes efke Fme Devevle ogKeceeer vejke he=LJeer kees eehle ngDee ntB~ ceQves cee, ceeBme Deeefo DeheefJe$e
Devevle peerJeeW kes keuesJejmJehe Ssmes heoeLeeX kee Ye#eCe efkeee nw~ leceece heMeg-heef#eeeW kees efyevee DehejeOe kes ceej-ceej efiejeee nw~
Jeve ceW efyevee keejCe ner Deefive ueieekej DemebKe peerJe Yemce efkees nQ~
Fme ekeej mes Jen veejkeer Deheves hetJe&ke=le heeheeW kee mcejCe kej jne nw efke Fmeer yeere vees veejkeer kees osKekej leceece
veejkeer oew[ he[s Deewj ves$eeW mes DeBieejs yejmeeles ngS meYeer etjkecee& veejkeer Gmes ceejves ueieles nQ~
keesF& veejkeer Deehe mJeeb Yeeues kee he ueskej, keesF& leueJeej yevekej, keesF& cegioj yevekej Gmes ceejves ueies~ DeveskeeW
ekeej kes Meehe yeve-yevekej Jes Gme veejkeer kes efleue-efleue yejeyej Keb[ kejves ueies~ nee! osKees! efhej Yeer Mejerj kes Keb[Keb[ nesves hej Yeer ce=leg veneR nw elegled Jes meye gke[s lel#eCe ner heejs kes meceeve efceuekej Ske nes peeles nQ Deewj Jen yeseeje
veejkeer Jesovee mes eerKelee-efeuueelee ner jnlee nw~ Jes veejkeer hejmhej ceW Ske-otmejs kees ogKe ner ogKe osles jnles nQ~ keesF& keesunt
ceW efkemeer kees [euekej hesue jns nQ, keesF& ekekeer ceW heerme jns nQ, keesF& lehes ngS lesue kes ke{eJe ceW hewj heke[kej G"ekej heke
osles nQ, keesF& Deefive ceW PeeWke osles nQ, keesF& Metueer hej DeejesnCe keje osles nQ, keesF& hewj keeles nQ, keesF& cece& mLeeve efJeoej osles
nQ, keesF& nefeeW kee etCe&-etCe& kej osles nQ, keesF& Thej mes Keeue Gleej uesles nQ Deewj keesF& kejJele mes eerj-eerj kej DeueieDeueie oes gke[s yevee osles nQ, keesF& Yeer efkemeer kee hes hee[kej Devoj keer DeBleef[ eeB efvekeeue uesles nQ, keesF& oesveeW ves$e efvekeeue
uesles nQ, keesF& KebYes mes peke[kej, yeeBOekej DeveskeeW MeeeW mes ceejles nQ~ keesF& kenles nQDejs heeheer! letves ceefoje heer Leer, Deye hegve heer ues~ Ssmes ke"esj Jeeve yeesue-yeesue kej hetJe& heehe keer eeo efoueeles ngS
Gmes iejce-iejce leheeee ngDee leeByee efheuee osles nQ efpememes Gmekee meeje Mejerj ieue peelee nw~ meYeer Devoj keer DeeBleW yeenj efvekeue
he[leer nQ~ keesF& Gmeer kes ceeBme kees kee-keekej Gmes ner efKeueeles nQ Deewj kenles nQ-Dejs! legPes lees ceeBme yengle Dee ueielee
Lee~ keesF& leheees ngS ueesns kes KebYes mes efehekee osles nQ Deewj Gmes hejeer kes meeLe jceCe kejves keer eeo efoueeles nQ~
Fme ekeej mes Gme vejke Yetefce ceW Ske heue kees Yeer ewve veneR nw~ eefo leerve ueeske kee meYeer DeVe Yeer Kee peeeW lees Yeer
YetKe Meeble veneR nes mekeleer nw efkevleg Keeves kees JeneB Ske keCe Yeer vemeerye veneR neslee nw~ meeiej kes mecemle peue kees heerves kes
yeeo Yeer heeme yegPe veneR mekeleer, efhej Yeer JeneB hej Ske yetBo heeveer veneR nw~ JeneB Ske ueeKe eespeve eceeCe Fleves ye[s ueesns
kes ieesues kees efheIeueekej [eue oes, efkevleg Gmeer #eCe Jen pece peelee nw~ meeleJeW vejke ceW Fleveer Yeebkej "C[er nw~ JeneB kes
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(15)

Deheej-ogKeeW keer keneveer eefo kejes[eW efpee kejkes Yeer keesF& leceece mecee JeCe&ve kejlee ner jns lees Jen hetjer veneR nes mekeleer
nw~ pewmes hejJeMe Jesovee es veejkeer menve kejles nQ, Gmekee DevevleJeeB Yeeie Yeer eefo mJeJeMe neskej menve kej ueW, lees mebmeej
meceg kees ner heej kej peeJeW~
Yeerue kee peerJe JeneB hej meeeF&me meeiej eceeCe ceOece Deeeg heele Fve ogKeeW kee DevegYeJe kejlee jne nw~
meeiej efkemes kenles nQ?
oes npeej keesMe eceeCe Ske uecyee-eew[e Deewj ienje iee keuhevee ceW yeveeFS~ Gmes meele efove kes Devoj pevceW ngS ces[s
kes yeeueeW mes Yej oerefpeS~ Oeeve jefKees, Fve yeeueeW kes Fleves ess-ess Keb[ kej efoes peeeW efpevekee efhej Jeeheme Keb[ ner
ve nes mekes, Ssmes jesce-Keb[eW mes Yejs ngS Gme ies keer Ketye Thej mes kegeF& kej oerefpeS hegve GveceW mes Ske-Ske-jesce kees meewmeew yejme ceW efvekeeefueS~ peye Jen iele& Keeueer nes peees, leye Ske JeJenej heue neslee nw~ FmeceW efpelevee mecee ueiee nw,
Gmes DemebKeele kejes[ Je<eeX kes meceeeW mes iegCee kej oerefpeS~ FmeceW efpeleves mecee peeJeWies, Jen Gej heue kenueelee nw~
Devevlej meew Je<e& kes efpeleves mecee nQ, Gleves meceeeW mes Gej heue kes jesceeW kees iegfCe ele kejves mes efpeleves mecee nesJeW, Jen Deeheue
nes peelee nw~ Fve oMe kees[ekees[er1 DeeheueeW kee Ske meeiej neslee nw~ Ssmes meeeF&me meeiej eceeCe keeue leke en veejkeer vejke
kes ogKeeW kees Yeesielee jne nw~
(8) Deevebo cenejepeDeeesOeeheefle Deevebokegceej cenejepe keer jepemeYeejepemeYee ceW ceneceb[ueerke heo kees efJeYetef<ele kejles ngS cenejepe Deevevokegceej jlveKeefele mJeCe& efmebnemeve hej Dee{
nQ~ JeejebieveeeW ecej {esj jner nQb~ cenejepe Deevevokegceej kee JewYeJe efJeMeeue nw~ Dee" npeej cegkegye jepee Gvekeer Dee%ee
kees efMejmee Jenve kejles nQ~ oMeeW efoMeeDeeW ceW cenejepe kes iegCeeW keer GppJeue keerefle& Jeehle nes jner nw~ DeeesOeeefOeheefle jepee
Jeeyeeng Deewj Gvekeer jeveer eYeekejer ceelee Oeve nQ, efpevneWves Ssmes kegue oerheke kees pevce efoee nw~
mJeeefceefnle veece kes Ske efJeJeskeMeerue ceb$eer ves kene-cenejepe! Fme mecee $e+legDeeW kee jepee yemevle Dee ieee nw~ meJe&$e
meYeer peve keg ve keg ceneslmeJe kej jns nQ~ DeYeer heeuiegve megoer Deceer mes hetefCe&ceeheele Deeeefvnke ceneheJe& Dee jne nw~
Fme DeJemej ceW veboerej ele efkeee peelee nw Deewj ceneceefnce hetpee kee Devegeve Yeer neslee nw~ ns eYees! efpevesvosJe keer hetpee
mebhetCe& heeheeW kee veeMe kejves Jeeueer nw hegve heJe& kes mebeesie mes Jen hetpee DeefleMee hegCe kees eoeve kejves Jeeueer nes peeee kejleer
nw~ efpevehetpee kes meceeve Fme peieled ceW Deewj keesF& Gece keee& ve ngDee nw Deewj ve nes mekelee nw~ efpevesvosJe keer hetpee keer YeeJevee
ner meYeer ogKeeW kees otj kejves kee Ske DeceesIe Gheee nw~
ceb$eer kes GheosMe mes ceb[uesej jepee Deevevokegceej ves Delegue JewYeJe kes meeLe vevoerej hetpeve kee Gheece efkeee~ efJeOeeve
keee& ceW DeieefCele ueesieeW ves Yeeie efueee Lee~ Gme hetpee kees osKeves kes efueS JeneB hej efJehegueceefle veece kes cegefvejepe heOeejs~ Deevebo
jepee ves Gvekeer ye[er efJevee mes Jebovee keer leLee Gvekes cegKeeb mes Oecee&ce=le kee heeve efkeee~ Devevlej jepee ves keneYeieJeved ! cegPes keg mebMee nes jne nw mees ke=heee Deehe Gmekee efveJeejCe keerefpeS~ iegosJe! es efpevesvosJe keer eefleceeeW
lees Oeeleg-hee<eeCe Deeefo mes efveefce&le nQ Dele: Deesleve nQ hegve hetpeve kejves Jeeues meesleve kees es hegCe heue kewmes eoeve kej mekeleer
nQ? eYees! FveceW efkemeer kee Yeuee-yegje kejves keer Meefe keneB nw?
cegefvejepe ves kene-jepeved! Deeheves meceeesefele eMve efkeee nw, megefvees! eeefhe es efpeveeefleceeeW Deesleve nQ Deewj
efpevesv cebefoj Deesleve nQ leLeeefhe es YeJe peerJeesW kes efueS hegCe yebOe kes ner keejCe nQ~ eLeeLe& ceW hegCe yebOe heefjCeeceeW mes neslee
nw~ efpevesv YeieJeeve jeieeefo oes<eeW mes jefnle, Mee, Jee, eer, heg$eeefo mes jefnle nQ~ Gvekes cegKe keer Jeerlejeie meewce efJe
heefjCeeceeW keer GppJeuelee ceW keejCe nw~ efpevecebefoj Deewj Gvekeer eefleceeDeeW kes oMe&ve kejves JeeueeW kes heefjCeeceeW ceW efpeleveer efvece&uelee
1. Ske kejes[ kees Ske kejes[ mes iegCee kejves hej pees mebKee Deeleer nw Jen kees[ekees[er kenueeleer nw~

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(16)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

Deewj eke<e&lee nesleer nw, Jewmeer Deve keejCeeW mes veneR nes mekeleer nw~ pewmes keuheJe=#,e efebleeceefCe Deeefo Deesleve nesles ngS Yeer ceveJeebefle
Deewj ceveefebeflele heue osves ceW meceLe& nQ, Jewmes ner efpeveeefleceeeW Yeer mebhetCe& ceveesjLeeW kees hetCe& kejves ceW meceLe& nQ~
eefleceehe ceW Jeerlejeie cege kees osKekej efpevesvosJe kee mcejCe neslee nw efpememes DevevleiegCee hegCeyebOe nes peelee nw~
osefKees! ceefCe, ceb$e, Deew<eefOe Deeefo Deesleve heoeLe& Yeer efJe<e DeLeJee jesieeefo kees ve kejles ngS osKes peeles nQ, Jewmes ner efpeveefyebye
kee oMe&ve Deewj hetpeve Yeer mecemle heehe kees Yemcemeeled kejves Jeeuee nw~ DeefOeke keee! pees cet{peve efpeveeefleceeDeeW kee oMe&ve
veneR kejles nQ ee Gvekeer efveboe kejles nQ, Jes mJeecesJe Devevle mebmeej meeiej ceW [tye peeles nQ~ pewmes jepee keer cege (heeses-efe$e)
Deeefo kee Deheceeve kejves hej ceveg<e jepeesner ceevee peelee nw Deewj jepee eje oC[ kees eehle neslee nw, Jewmes ner efpevecege mes
Debefkele cetefle&eeB mee#eeled efpevesv YeieJeeve kes meMe hetpe ceeveer peeleer nQ, Gvekee Deheceeve kejves Jeeuee Jeefe Oece&esner,
Deelceesner neslee ngDee kece& keer ceej mes Devevle ogKeeW kees eehle kejlee nw~
Fme ekeej mes efpeveeeflecee kes oMe&ve-hetpeve kee heue yeleueeles ngS cegefvejepe ves jepeekes meeceves leerve ueeske kes Deke=ef$ece ewleeueeeW
kee JeCe&ve kejvee eejbYe efkeee, efpemeceW meyemes eLece Jes mete& kes efJeceeve ceW efmLel
e efpevecebefoj kee JeCe&ve kejves ueies, Jes yeesuesns jepeve! mete& kee efJeceeve 48/61 eespeve kee nw~ Ske eespeve ceW ueieYeie 4000 ceerue nesles nQ Dele 48/
6140003147, 33/61 ceerue eceeCe efJemle=le mete& kee efJeceeve neslee nw~ en he=LJeer leue mes 800 eespeve DeLee&led 3200000
ceerue keer TBeeF& hej nw, GmeceW yeejn npeej efkejCeW nQ pees efke Deefle Ge Deewj G<Ce nQ~ en efJeceeve DeOe& ieesueke kes meMe
nw DeLee&led pewmes ieWo ee veejbieer kees yeere mes keeves hej pewmee Deekeej neslee nw, Jewmee ner Fve efJeceeveeW kee Deekeej nw~
mete& kes efJeceeve kees DeeefYeeesie (Jeenve) peeefle kes 16000 osJe melele KeeReles jnles nQ~ 4000 osJe hetJe& efoMee ceW efmebn
kee Deekeej OeejCe kejles nQ, 4000 osJe oef#eCe ceW neLeer kee Deekeej, 4000 osJe heefece ceW yewue kee Deekeej SJeb 4000 osJe
Gej ceW Iees[s kee Deekeej OeejCe efkees jnles nQ~ mete& kee efJeceeve he=LJeerkeeefeke ecekeerueer Oeeleg mes yevee ngDee nw pees efke
Deke=ef$ece nw~ Fme mete& efyebye ceW efmLele he=LJeerkeeefeke peerJeeW kes Deelehe veecekece& kee Goe nesves mes Gmekeer efkejCeW ecekeleer nQ
leLee Gmekes cetue ceW G<Celee ve neskej efkejCeeW ceW ner G<Celee nesleer nw~ DeekeeMe ceW mete& keer 184 ieefueeeB nQ~ FveceW mes mete&
eceMe Ske-Ske ieueer ceW mebeej kejles nQ~ eBtefke pecyeterhe ceW oes mete& Deewj oes ebcee nesles nQ~ Ske efceve ceW mete& keer ieefle
ueieYeie 447623 ceerue eceeCe nw~
mete& efJeceeve ceW veeres kee ieesue Yeeie lees nce Deehekees efoKe jne nw leLee Thej kes meceleue Yeeie ceW eejeW lejhe ieesue leJesoer
(hejkeese) nw, GmeceW eejeW efoMeeDeeW ceW eej ieeshegj-cegKe heeke nQ~ Fve efJeceeve kes yeereeW-yeere ceW Gece Jesoer meefnle jepeebieCe
nw~ Gmekes "erke yeere ceW jlvecee efoJeket nw~ Gme ket hej Jesoer SJeb eej leesjCe ejeW mes ege efpevecebefoj nQ~ Jes efpevecebefoj
ceesleer Je megJeCe& ceeueeDeeW mes jceCeere Deewj Gece Jeecee efkeJee[eW mes mebege efoJe eveshekeeW mes megMeesefYele nQb ~ Jes efpeveYeJeve
osoerheceeve jlveoerhekeeW mes meefnle, De cenecebieue JeeW mes heefjhetCe&, Jeboveceeuee, ecej, #eg IebefkeeDeeW kes mecetn mes
MeesYeeeceeve nQ~ Gve efpeveYeJeveeW ceW mLeeve-mLeeve hej efJeefJeOe ekeej keer eer[eMeeueeSB yeveer ngF& nQ~
Jes efpeveYeJeve meceg kes me=Me iebYeerj Meyo kejves Jeeues ceo&ue, ce=obie, hen Deeefo efJeefJeOe ekeej kes efoJe Jeeefo$eeW mes
efvele Meyoeeceeve jnles nQ~ Gve efpeveYeJeveeW ceW leerve $e, efmebnemeve, Yeeceb[ue Deewj eecejeW mes ege 108 efpeveeefleceeSB
efJejepeceeve nQ~ Gve efpevesvosJe kes YeJeve ceW eerosJeer Je egleosJeer e#eer SJeb meJee&Cn Je mevelkegceej e#eeW keer cetefle&eeB YeieJeeve
kes Deepet-yeepet ceW MeesYeeeceeve nesleer nQ~ meYeer osJeieCe iee{ Yeefe mes peue, ebove, lebogue, heg<he, vewJese, oerhe, Oethe Deewj heueeW
mes efvele ner Gvekeer hetpee kejles jnles nQ~
pees YeJe peerJe Fve efpeveeefleceeDeeW keer Yeefe YeeJe mes hetpee kejles nQ, vecemkeej kejles nQ, Jes mebmeej kes mecemle DeYegoeeW
kees Yeesie kej hejbheje mes efveJee&Ce megKe kees DeJeMe ner eehle kej uesles nQ~
Fme efpeveYeJeve kes eejeW Deesj meceeleg<keesCe, uebyes Deewj veevee ekeej kes megboj-megboj mete&osJe kes YeJeve yeves ngS nQ~ efkeleves
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(17)

ner YeJeve cejkele JeCe& kes, efkeleves ner kegbo heg<he kes Deewj efkeleves ner megJeCe& meMe yeves ngS nQ~ Fve mete&YeJeveeW ceW efmebnemeve hej
mete&osJe efJejepeceeve nesles nQ~ mete& keer cegKe osefJeeeB eej nQ-egefleegefle, eYebkeje, mete&eYee Deewj Deefe&ceeefueveer~ mete& keer Deewj
Yeer yengle meer osefJeeeB nQ~ Fmeer ekeej mes cegefvejepe ves yengle ner efJemle=le GheosMe efoee~
mete& efJeceeve kes efpevecebefoj keer DemeeOeejCe efJeYetefle kees megvekej, Deevebo cenejepe kees yengle ner ee nes ieeer~ Jen jepee
Gme mecee mes eefleefove Deeefo Deewj Deble mecee ceW oesveeW neLe pees[kej leLee cegkeg Pegkeekej mete& kes efJeceeve ceW efmLele
efpeveeefleceeDeeW keer mlegefle kejves ueiee Deewj Deheves eemeeo keer le hej efmLele neskej, Gve mete& efJeceeve ceW efmLele efpeveeefleceeDeeW
kees eefleefove DeIe& e{ekej hetpee kejves ueiee~ Flevee ner veneR, Gmeves keejeriejeW kes eje ceefCe Deewj megJeCe& kee Ske mete& efJeceeve
Yeer yeveJeeee Deewj GmeceW keebefle mes ekeekeeeceeve megboj efpevecebefoj yeveJeeee~ GmeceW jlveeW keer efpeveeefleceeSB efJejepeceeve
kejeF hegve Gmeves Meeeese efJeefOe mes YeefehetJe&ke Deeeefke hetpee keer~ elegceg&Ke, jLeeJele&, meyemes ye[er meJe&leesYe Deewj
eeekeeW kees cegBnceeBiee oeve osves Jeeueer Ssmeer keuheJe=#e veece keer cenehetpeeSB keeR~
Fme ekeej Gve Deevebo cenejepe kees mete& keer hetpee kejles osKe Gvekeer eeceeefCekelee mes osKee-osKeer Deve ueesie Yeer mJeeb
YeefehetJe&ke mete& ceb[ue keer mlegefle kejves ueies~ Deeeee& kenles nQ efke Fme ueeskeceW Gmeer mecee mes mete& keer Gheemevee eue he[er nw~1
Fme lejn Deevebo vejsMe yengle keeue leke Oecee&jeOeve, efpevehetpeve, oeve Deeefo kejles ngS megKe mes epee kee heeueve kejles jns nQ~
Deevebo vejsMe osJesv kes meceeve Deheveer meYee ceW efmLele nQ~ Dekemceeled ohe&Ce ceW cegKe DeJeueeskeve kejles ner GvnW Deheves cemleke
hej Ske OeJeue kesMe efoKeeF& efoee~ jepee kee ceve kebheeeceeve nes G"e~ lelkeeue Jes YeesieeW mes Deewj efJeMeeue jepe JewYeJe mes
Goeme nes iees~ Gvekee ceesnkece& Skeoce cebo nes ieee~ Jes meeseves ueies, Denes! yeeue DeJemLee Jeleerle nes ieF&, leCeeF& DeeF&
Deewj Deye Jen Yeer efJeoe ceeBie jner nw, pejeosJeer (yeg{ehee) ves Deye cesjs Fme Mejerjheer Iej ceW eJesMe kej efueee nw~ Fme ekeej
mes cejCe mecee vepeoerke Dee jne nw, Jen osJeer Fme yeele kee metevee he$e ueskej ner DeeF& nw~
yeeueke osn keeWheue nw, eewJeve ceW Jen hees he nes peelee nw, Je=eJemLee hekes ngS heerues hees kes meMe nw pees efke keeueheer
nJee kes Pekeesjs mes efiej peelee nw~ keesF& peerJe ieYe& ceW ner cej peeles nQ, keesF& pevceles ner Mejerj es[ osles nQ, keesF& yeeueoMee
OeejCe kej eues peeles nQ~ keesF& eewJeve ceW vejkeeee mes Jebefele nes peeles nQ~ Fme ekeej mes cejCe kes mecee kee keg Yeer efveele
keeue veneR nw hejvleg en yeele DeJeMe ner efveefele nw efke pees pevce ueslee nw Jen cejlee DeJeMe nw~ heJe&le mes he[leer ngF& veoer
kes meceeve #eCe-#eCe ceW Deeeg efvekeueleer eueer pee jner nw~ jeie mes DebOee ngDee ceQ YeesieeW ceW ceive nes jne ntB~ nee! nee! ye[s
ogKe keer yeele nw efke ceQves Flevee Decetue peerJeve Iej ceW Jeleerle kej efoee nw~ Kewj! ngDee mees ngDee, ieF& mees ieF&~ DeYeer nceW
MeerIe ner Deelceefnle kes keee& ceW ueie peevee eeefnS~ Ssmee meeseles ner jepee ves cebef$eeeW mes Dehevee DeefYeeee eie kej efoee~
megeesie ye[s heg$e kees jepe-Yeej meeQhekej Deehe meeiejoe cegefvejepe kes meceerhe hengBes Deewj Gvemes eeLe&vee keerns iegosJe! ceQ Deye Fme mebmeej meceg mes heej nesves kes efueS eeefj$e heer penepe hej yew"vee eenlee ntB, mees Deehe cesjs
keCe&Oeej nesFes Deewj cegPes Fme Deheej mebmeej mes MeerIe heej hengBeeFes~
Gme eeLe&vee kees megvekej lejCeleejCe cenecegefve ves DeveskeeW jepeeDeeW kes meeLe Gve ceneceb[uesej Deevebo vejsMe kees owiecyejer
oer#ee os oer~ efpemeceW DeeF&me cetueiegCeeW kee heeueve neslee nw~
5 ceneele, 5 meefceefle, 5 FefveefvejesOe, 6 DeeJeMeke Deewj 7 Mes<e iegCe es 28 cetueiegCe nesles nQb~
mebhetCe& $eme-mLeeJej peerJeeW keer efJejeOevee kee leeie kejvee Deefnbmee ceneele nw~ Demele Deewj DeeMemle Jeeve yeesueves kee
meJe&Lee leeie kejvee mele ceneele nw~ efkemeer keer Jemleg efyevee oer ngF& ve enCe kejvee Deeewe& ceneele nw~ eercee$e kee leeie
kej osvee yeeee& ceneele nw Deewj Jee cee$e Yeer heefjen kee leeie kej osvee heefjen leeie ceneele nw~ eej neLe Deeies peceerve
osKekej euevee F&ee&meefceefle nw~ efnle, efcele, efee Jeeve yeesuevee Yee<ee meefceefle, deeueerme oes<e euekej Meg Deenej uesvee
1. leoeeYe=efle ueeskesefmceved yeYetJeekesefhemesJeveced~ (GejhegjeCe he=. 73)

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(18)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

S<eCeemeefceefle, osKe-MeesOekej hegmleke Deeefo Oejvee, G"evee Deeoeveefve#esheCe meefceefle Deewj eemegke Yetefce ceW ceue-cett$eeefo efJemepe&ve
kejvee Glmeie& meefceefle nw~ mheMe&ve, jmevee, IeeCe, e#eg Deewj ees$e Fve heeBe FefveeW hejefJepee eehle kejvee hebesefve efvejesOe nw~
meeceYeeJehetJe&ke ef$ekeeue meeceeefeke kejvee meeceeefeke DeeJeMeke nw eewyeerme leerLekejeW keer mlegefle kejvee mlegefle
DeeJeMeke nw, Ske leerLekej Deeefo keer mlegefle kejvee Jebovee nw, ueies ngS oes<eeW kees otj kejvee eefleeceCe nw, Deeieeceer oes<eeW
kee leeie kejvee ee Deenej Deeefo kee leeie kejvee eleeKeeve nw Deewj eesie cege Deeefo mes efmLejefee neskej keeeeslmeie&Oeeveeefo kejvee keeeeslmeie& DeeJeMeke nw~ es <ed DeeJeMeke nQ~
Jeecee$e kee leeie kej efoiecyej jnvee, kesMeueeWe kejvee, mveeve veneR kejvee, obleOeeJeve veneR kejvee, YetefceMeeve kejvee,
Ske yeej Yeespeve kejvee Deewj Ke[s neskej Deenej uesvee es meele Mes<e iegCe nQ~ Ssmes es DeeF&me cetueiegCe nQ~
Deevebo cegefvejepe ceneved Deevebo Deewj Glmeen kes meeLe Fve cetueiegCeeW kee heeueve kejves ueies~ yeejn ekeej kes leheejCe
ceW Yeer lelhej Les Deewj yeeF&me hejer<eneW kees peerleles ngS GejiegCeeW kees Yeer OeejCe kej jns Les~ MegYe uesMee kes Oeejke Gve cegefvejepe
ves eejeW DeejeOeveeDeeW keer DeejeOevee keer Leer~ ieg kes heeocetue ceW yew"kej GvneWves ieejn Debie leke egle kee DeOeeve efkeee~
Deveblej leerLekej veecekece& kes efueS keejCeYetle Ssmeer meesuenkeejCe YeeJeveeDeeW kee efebleJeve efkeee~
meesuenkeejCe YeeJevee
1. oMe&ve efJeMegef
- heeerme ceue oes<e jefnle efJeMeg meceioMe&ve kees OeejCe kejvee~
2. efJevee mecheVelee
-osJe, Meee, ieg leLee jlve$ee kee efJevee kejvee~
3. MeerueeleesW ceW Deveefleeej
-eleeW Deewj MeerueeW ceW Deefleeej veneR ueieevee~
4. DeYeer#Ce%eeveesheeesie
-meoe %eeve kes DeYeeme ceW ueies jnvee~
5. mebJesie
-Oece& Deewj Oece& kes heue ceW Devegjeie nesvee~
6. Meefelemlehe
-Deheveer Meefe kees ve efheekej Deblejbie-yeefnjbie lehe kejvee~
7. Meefelemleeie
-Deheveer Meefe kes Devegmeej Deenej, Deew<eefOe, DeYee Deewj %eeve oeve osvee~
8. meeOegmeceeefOe
-meeOegDeeW kee Ghemeie& Deeefo otj kejvee ee meceeefOe meefnle Jeerj cejCe kejvee~
9. JeweeJe=lekejCe
-eleer, leeieer, meeOeceea keer mesJee kejvee, JeweeJe=efe kejvee~
10. Den&efe
-Dejnble YeieJeeve keer Yeefe kejvee~
11. Deeeee& Yeefe
-Deeeee& keer Yeefe kejvee~
12. yengegle Yeefe
-GheeOeee hejceser keer Yeefe kejvee~
13. eJeeve Yeefe
-efpeveJeeCeer keer Yeefe kejvee~
14. DeeJeMeke DeheefjneefCe
-n DeeJeMeke efeeeDeeW kee meeJeOeeveer mes heeueve kejvee~
15. ceeie&eYeeJevee
-pewveOece& kee eYeeJe hewueevee~
16. eJeeve Jeelmeue
-meeOeceeapeveeW ceW DeieeOe esce kejvee~
Deevebo cegefvejepe ves Fve YeeJeveeDeeW kees Yeeles ngS meeefleMee leerLekej eke=efle kee yeBOe kej efueee~
leheejCe kes yeue mes cegefvejepe kees DeveskeeW ekeej keer $e+efeeB GlheVe nes ieF~ Jes eesefiejepe efpeme Jeve ceW Oeeve ueieeles
nQ, Gme Jeve ceW jnves Jeeues Deewj Deeves Jeeues peerJeeW keer meYeer efJeheefeeeB otj nes peeleer nQ, metKes mejesJejeW kes le hej efJeejCe
kejles nQ, meYeer $e+leg kes heue-hetue Ske meeLe Dee peeles nQ, peele efJejesOeer eEmen-nefjCe, vekegue, ceetj, mehee&efo meYeer peerJe ye[s
esce mes efceuekej efJeejCe kejles nQ~ es cenecegefve hejce meceleejme kes DeemJeeove ceW lelhej nQ Deewj Deheveer ner Meg Deelcee kes DevegYeJe
mes GlheVe ngS Jeerlejeie megKeece=le kee heeve kejkes le=hle nes jns nQ~
Ske mecee Jes cegefvejepe Gmeer #eCe ceW eeeesheieceve mebveeme ueskej eefleceeeesie mes Oeeve ceW ueerve nes iees~ Gmeer mecee
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(19)

Yeebkej iepe&vee kejlee ngDee Ske efmebn JeneB Deelee nw pees efke kece"ej heeheer Yeerue kee peerJe vejkeeW kes Yeebkej ogKeeW kees
Yeesie kej Deeee nw~ Jen Fve cegefvejepe kees osKelee nw~ mebmkeejJeMe eesOe ke<eee Ye[ke G"leer nw~ Jen MeerIe ner one[ ceejkej
cegefvejepe hej OeeJee yeesue oslee nw Deewj Gvekes keb" kees heke[ ueslee nw~ leer#Ce veKeeW mes Mejerj kee efJeoejCe kejlee nw Deewj ke"esj
hewveer [e{eW mes meejs yeove kees efVe-efYeVe kej oslee nw~ cegKe ceW ceebme efheb[ kee eeme Yej-Yej kej Keeves ueielee nw~
Fme heMegke=le Ghemeie& kees Jes meeOegjepe hejce Meeble YeeJe mes menve kejles nQb, efkebefeled cee$e Yeer Gvekes ceve ceW Mejerj kes eefle
jeie Deewj Me$eg efmebn kes eefle s<e veneR nw~ hejce Oeerj-Jeerj leheesOeve ogmen Jesovee kees vee keg efieveles ngS Deheves %eevehegbpe mJehe,
Deveble iegCeeW kes efveOeeve Deelcee kes efebleve ceW Dehevee Gheeesie ueiee uesles nQ~ Dene, ne! osKees lees mener, Fme #ecee YeeJe keer ceefncee
kees! efpemekes eYeeJe mes Jes cegefvejepe Fme veej Yeewefleke ceue-cet$e kes efheb[mJehe osn kees es[kej efoJe Jewefeeke osn OeejCe
kej uesles nQ~ Deevele veece kes lesjnJeW mJeie& kes eeCele veeceke efJeceeve ceW Fv nes peeles nQ~
(9) Deevele mJeie& ceW Fvheo-Denes! meceYeeJe keer efkeleveer ceefncee nw! pees efke Fme peerJe kees mJeeb GVeefle kes efMeKej
hej hengBee osleer nw~ JeneB kes JewYeJe kees osKekej Jes Deeveboej Fvjepe Oece& Deewj Oece& kes heue ceW DeefleMee eerefle kees eehle nesles
nQ~ peneB keer he=LJeer ebkeeble, cetBiee, ceefCe Deeefo mes efveefce&le nw, peneB jeef$e-efove kee Yeso veneR nw~ jlveeW kes Geesle keer peieceieen
mes mete& kee lespe Yeer ueefppele nes peelee nw~ ceefCeeeW kes kebietjs efpeve hej ueies ngS nQ, Ssmes keebeve kes hejkeess mes Jesefle mJeie&hegjer
kee Oeece nw~ ienjer KeeF& peue mes Yejer ngF& nw efhej Yeer GmeceW peueej peerJe vee, ee, ceiej Deeefo keg Yeer veneR nQ~ GBesTBes ojJeepes nQ~ TBes-TBes leesjCeeW mes ceveesnj jlveeW kes YeJeve nQ~ JeneB hej ebheke, ceboej, heeefjpeele, mehleo Deeefo veevee
lejn kes hetueeW mes Yejs ngS keuheJe=#e cebo-cebo heJeve mes Deheveer MeeKeeDeeW kees efnuee jns nQ~ neW $e+leg keer MeesYee osJe-osefJeeeW
kes ceve kees yejyeme ner njCe efkeee kejleer nw~ JeneB hej F&efle, Yeerefle, eesjer, GheJe Deeefo mebke jbecee$e Yeer veneR nQ~ Ssmeer
mJeie&hegjer ceW Jes FvosJe Gheheeo Meee mes veJeeewJeve Mejerj kees eehle kejkes, G"kej yew" peeles nQb osJe-osefJeeeW kes peekeejeW
mess efoMeeeW cegKeefjle nes G"leer nQb~
Deheves efoJe DeJeefOe e#eg kes eje meejer yeeleeW kees mhe peevekej Jes Fv cebieue mveeve Deeefo efJeefOe kejkes meyemes eLece
efpeveWosJe keer hetpee kejles nQb~ Devevlej Deheveer efJeYetefle kee, osJeebieveeDeeW kee DeJeueeskeve kejles nQ~ Gvekes Mejerj ceW ceue-cet$e,
hemeervee Deeefo veneR nw, ve Gvekeer heuekeW ueieleer nQ, ve veKe Deewj kesMe ner ye{les nQ~ yeg{ehee, Dekeeuece=leg Deewj JeeefOe JeneB hej
veneR nQ~ Fvjepe Deheves heefjJeej osJeeW kes meeLe keYeer veboerejerhe ceW hetpee jeeles nQ, lees keYeer megces heJe&leeW keer Jebovee kes
efueS eues peeles nQ, keYeer meercebOej Deeefo leerLekej kes meceJemejCe ceW efoJeOJeefve kes eje efoJe Oecee&ce=le kee heeve kejles nQ,
lees keYeer $e+ef<e, cegefveeeW kes oMe&ve kee ueeYe uesles nQ~ keYeer veboveJeve ceW eer[e kejles nQ, lees keYeer meYee ceW yew"kej osJeosJeebieveeDeeW kees mebleg kejles ngS ceveesefJeveeso kejles nQb~ keYeer-keYeer GvnW Oece& kee GheosMe osles ngS ke=leeLe& nes peeles nQ~ YeeJeer
leerLekej Jes osJesv Fme Delegue JewYeJe kees Yeesieles ngS Yeer GmeceW Deemee veneR nes jns nQ~
yeerme meeiej keer Gvekeer Deeeg nw~ yeerme npeej Je<e& yeeo ceeveefmeke Dece=leceeer Deenej nw Deewj yeerme he#e (10 ceen) yeerle
peeves hej Jes GdJeeme uesles nQ~ mee{s leerve neLe kee Gvekee efoJe Mejerj nw~ Fme ekeej Jes Fvjepe Deheveer Deeeg eceeCe efoJe
megKeeW kee DevegYeJe kej jns nQb~
(10) YeieJeeve heee&veeLe-JeejeCemeer veiejer ceW cenejepe Deemesve Deheves efmebnemeve hej efmLele nQ-JeboerieCe (eMebmeke ueesie)
cenejepe kes DeieefCele iegCeeW kee yeKeeve kej jns nQ leLee mecee-mecee hej ceb$eerieCe jepe keer megJeJemLee Deewj epee kes megKeJewYeJe kee JeCe&ve kejles ngS cenejepe kees emeVe kej jns nQ~ Fmeer yeere meewOece& mJeie& ceW Deheveer megOecee& meYee ceW yew"s ngS meewOece&
Fv ves Deheves efoJe DeJeefOeueeseve mes keg osKekej hegve Oeveheefle (kegyesj) kees yegueekej keneOeveo! Deevebo vejsMe kee peerJe, pees efke eneB Deevele mJeie& ceW Fv heo kes megKeeW kee GheYeesie kej jne nw, Gmekeer Deeeg n
ceeme keer ner Mes<e jner nw, Jes lesF&meJeW DeJeleej nQ~ FmeefueS Deye MeerIe ner legce yeveejme veiejer ceW peeDees Deewj ef$eYegJeve-efleueke kes
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(20)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

peveke yeveves kee DeefleMee meewYeeie eehle kejves Jeeues Deemesve cenejepe kes cenue ceW DeefJejue jlveeW keer Je<ee& kejvee Meg kej oes~
pees Dee%ee cenejepe! kenkej kegyesj neLe pees[kej Fvjepe kees efmej mes eCeece kej Gvekeer Dee%ee kees efMejesOeee& kej,
JeneB mes meerOes yeveejme veiejer ceW hengBelee nw Deewj ceelee JeeceeosJeer kes DeeBieve ceW DeveIe&-Decetue jlveeW keer Je<ee& kejvee eejbYe
kej oslee nw~ Gme mecee Ssmee ceeuetce neslee nw efke ceeveeW mJeie&ueeske keer ue#ceer ner efpeveceelee keer mesJee kes efueS Glejer nes~
eefleefove mee{s leerve kejes[ eceeCe jlveeW keer ceeser Oeeje yejmeleer nw, Gmekes meeLe megjefYele keuheJe=#e kes megceve yejmeles nQ,
megieefvOele iebOeesoke yejmelee nw, osJeeW kes ogbogefYe yeepes cenemeeiej kes meceeve iebYeerj Meyo kejles ngS pevelee kees Deeeefole kejles
nQ Deewj osJeeW kes eje efkees iees pee-peekeej Meyo cenehegCe keer ceefncee kees eie kejles nQ DeLee&led Gme mecee osJeieCe Fv
keer Dee%ee mes Fve hebeeeeeX kees kejles nQ~
keg efove yeeo Ske efove keer MegYe jeef$e ceW cenejeveer JeeceeosJeer ceeefCekee peef[le jlv
e heuebie hej meesF& ngF& nQ~ ceefCecee oerheke Deheveer
DeeYee efyeKesj jne nw~ Ssmee ueielee nw ceevees Jen cenejeveer kes lespe kees eehle kejves kee
r Glkeb"e ner efoKeuee jne nes, efkevleg Deesleve jlve
kes lespe ceW efpeve-peveveer kes Gme Deueewefkeke lespe kee Ske DebMe Yeer veneR Dee mekeleeLee~ efheueer jeef$e ceW ceelee ves efpeve peveveer kes heo
Yeej kees OeejCe kejles ngS ner Gece-Gece meesuen mJehve osKes~ SsjeJele neLeer, MegYe yewue,fmeebn, ue#ceer osJeer, oes hetueceeuee, Gefole neslee
ngDee mete&, leejeJeefue mes Jesefle hetCe& ebcee, peue ceW lewjleer ngF& ceefueeeW kee ege,ickeceue mes {Bkes hetCe& mJeCe& keueMe, mejesJej, meceg,
efmebnemeve, osJeefJeceeve, OejCesv efJeceeve, jlveeW keer jeefMe Deewj efveOet&ce Deefive es mee
suen mJehve Les~
hegve megKehetJe&ke efvee kees hetCe& kej ceelee ceebieefueke yeepeeW keer OJeefve kes meeLe peeie=le nesleer nQ Deewj Deheveer eeYeeefleke
efeee mes efveJe=e neskej jepeefmebnemeve hej Deemeerve Deheves heefleosJe kes heeme hengBekej, vecemkeej kejkes Gvekes eje Gefele Deeoj
kees eehle kejkes, DeOee&meve hej yew" peeleer nQ Deewj meeceves osKes ngS mJehveeW kees efveJesefole kejkes Gvekes heue keer efpe%eemee ceW
elegej keer Dehes#ee kejleer nQ~ Gmeer mecee cenejepe Deemesve Deheves DeJeefOe%eeve kes yeue mes efebleve kej Ske-Ske mJehve kes
heue kees he=Leked-he=Leked yeleueeles ngS kenles nQosJeer! Deehekes ieYe& ceW $ewueeskeeheefle leerLekej kee peerJe DeJeleefjle nes egkee nw~Deehe peielheefle heg$ejlve kees eehle kejWieer, efpemekes
hegCe heue kes efveefcee mes ner lees ekeheJe&le efveJeeefmeveer leLee kegueeeueJeeefmeveerosefJeeeB Deekej Deehekeer mesJee kej jner nQ~
JeeceeosJeer Deheves heefleosJe kes cegKeev kes Jeeveece=le mes hejce meblees<e Deewj n<e& kees eehle nesleer ngF& Deheveer eerheee&e kees
meeLe&ke mecePeleer nQ~ FOej leerLekej kes hegCe kes eYeeJe mes mJeeb ner osJeeW kes eneB Deemevekebhe Deeefo kes eje metevee efceue
peeves mes meewOece& Fv DemebKe osJe-heefjJeejeW kes meeLe yeveejme veiejer ceW Deekej efpevejepe kes ceelee-efhelee kee efoJe DeefYe<eske
Deeefo kejkes ieYe&keueeCeke ceneslmeJe ceveeles nQ~ peneB hej mee#eeled meewOece& Fv ner GlmeJe kees mecheVe kejves Jeeuee nw, JeneB
kes ceneslmeJe kee JeCe&ve keewve kej mekelee nw? en efove JewMeeKe Jeoer efleeree kee Lee pees efke ieYe&keueeCeke kes cebieue mes
egieevegegie leke cebieuecee ner jnsiee~
jepecenue ceW eer Deeefo osefJeeeB veevee ekeej mes ceelee-efhelee keer mesJee kejleer ngF&, Gvekes ceve kees Deeveefvole efkeee kejleer
nQ~ pewmes-pewmes ieYe& ceW yeeueke keer Je=ef nesleer peeleer nw, Jewmes-Jewmes ner ceelee keer yegef DeefleMeeheves kees eehle nesleer eueer peeleer
nw~ osefJeeeB veevee ekeej kes eMveeW kees kejkes JeeceeosJeer kes ceggKe mes Gvekee ecelkeeefjke Gej eehle kejkes, Deheves Deehe kees
ke=leeLe& kej jner nQb~ osKeles-osKeles veJe cenerves kee mecee Yeer Jeleerle nes ieee~ pewmes meerhe ceW ceesleer jnlee nw, Jewmes ner YeieJeeve
leerLekej ceelee kes ieYe& ceW efle jns nQ, ve mJeeb ceue mes efuehle nQ, ve keuesMe kees eehle nesles nQ Deewj ve Gvekes efveefcee mes ceelee
kees ner jbecee$e Yeer ke kee DeeYeeme neslee nw~ en Ske leerLekej eke=efle kes hegCe keer ner cenevelee nw~
heew<e yeoer SkeeoMeer keer Gece efleefLe kes efove meJe&es yesuee ceW hetjye efoMee kes meceeve JeeceeosJeer ves ef$eYegJeve keceue kees
efJekeefmele kejves Jeeues DeodYegle mete&mJehe heg$e kees pevce efoee~ efhelee Deemesveheer Goeeeue mes Gefole neslee ngDee yeeuemete&
leerve %eeveheer efkejCeeW kes ekeeMe mes osoerheceeve nes jne Lee~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(21)

Gmeer #eCe menmee mJeie& ceW efyevee yepeees ner IeCs yepeves ueies, peesefle<eJeemeer osJeeW kes eneB mJeeb ner efmebnveeo nesves ueiee,
YeJeveJeeefmeeeW kes YeJeveeW ceW mJeeb ner MebKe OJeefve nes G"er Deewj JeblejJeemeer osJeeW kes eneB Yesjer yepeves ueieer~ es yeepes YeieJeeve
kes eKej hegCe mes esefjle ngS mJeeb ner Jeeeeefuele nes G"s Les~ FveW kes Deemeve Deheves Deehe kebheeeceeve nes G"s Deewj Gvekes cemleke
kes cegkeg mJeeb ner Pegke iees~ Gme mecee megj keuheJe=#eeW mes Yeer ve jne ieee Deewj Jes YeieJeeve keer Yeefe ceW efJeYeesj nes efJeefJeOe
ekeej kes heg<heeW keer Je<ee& kejves ueies~ meewOece& Fv meYeer DeefleMee efJe<eeeW mes efpeve pevce keer metevee kees heekej, Deemeve es[kej
meele keoce Deeies ye{kej hegve-hegve efpeve yeeueke kees vecemkeej kejlee ngDee Demeerce hegCe mebefele kej ueslee nw~ Devevlej
SsjeJele neLeer hej e{kej mechetCe& Fv-eleerveW meefnle Deheveer Meeer osJeer Deewj DemebKe megj heefjJeejeW kes meeLe yeveejme veiejer
ceW Deelee nw~
Fv keer Dee%ee mes FveCeer emetefle ie=n ceW peekej efpeveyeeueke kee oMe&ve kej Deevevo kees eehle nesleer ngF&, yeeueke kees
ieeso ceW G"e uesleer nw~ Gme mecee Gmes Flevee n<e& neslee nw efke efpemekee JeCe&ve veneR efkeee pee mekelee~ JeemleJe ceW ener keejCe
nw efke Jen Meeer osJeer Deheveer eer heee&e kees sokej hegve heg<e pevce ueskej cees#e eueer peeleer nw DeLee&led FveCeer Ske
YeJeeJeleejer ner nesleer nw~ Ske Fv kes peerJeve ceW Gvekeer eeueerme veerue eceeCe (400000000000000) Meeer osefJeeeB cees#e eueer
peeleer nQ keeeWefke Fv keer Deeeg meeiejeshece mes nw Deewj FveefCeeeW keer Deeeg heueeshece mes nw~
Jen Meeer osJeer efpeve yeeueke kees ueskej Fv kes kej-keceueeW ceW meeQhe osleer nw~ Fv lel#eCe ner SsjeJele neLeer hej yew"kej
efpeveyeeueke kees ieeso ceW efueS ngS meheefjJeej megces heJe&le hej hengBe peeles nQ Deewj JeneB leerLekej eeueke
y kee pevceeefYe<eske GlmeJe
kejles nQ hegve yeeueke kees JeeeYet<eCe mes Deuebke=le kej heee&veeLe Ssmee veecekejCe kejkes Jeeheme yeveejme veiejer ceW Deekej Gme
yeeueke kees ceelee-efhelee kees meeQhekej hegve JeneB hej pevcekeueeCeke ceneslmeJe ceveekej Deheves-Deheves mLeeve hej eues peeles nQ~
Fv leerLekej efMeMeg kes DeBiet"s ceW Dece=le kees mLeeefhele kej oslee nw~ Gmeer DeBiet"s kees etmekej efpeve yeeueke Je=ef kees eehle
nesles nQ efkevleg Jes ceelee kes mleve kee heeve veneR kejles nQ~ Fb keer Dee%ee mes eYeg kes meeLe GvneR kes Deveghe he ueskej osJeieCe
eer[e kejles jnles nQ~ Denes! Gve osJeeW kee Yeer ceneved meewYeeie nw efke pees efpeveyeeueke kes meeLe yeeueke he ceW eer[e kejles
ngS ceveesjbpeve kejles nQ~ eYeg kes pevce mes ner ome DeefleMee eie jnles nQ~ Gvekes veece1. DeefleMee megvoj he, pees efke leerve ueeske kes mecemle peerJeeW mes Yeer Gheceeleerle nw~ Fv Yeer efpeme he kees osKekej
le=hle ve nesles ngS Ske npeej ves$e yevee ueslee nw efhej Yeer Dele=hle ner yevee jnlee nw~ mee nw efke efpevekes ceelee-efhelee kes Mejerj
ceW Yeer ceue-cet$e veneR nw, Gvekes megvoj he kee keee kenvee? kene Yeer nweflelLeeje leefhheeje, nuenj ekekeeFb JeemegosJeeFb~
heef[Jeemeg YeesieYetefcee, Deenejes CeeflLe Ceernejes~~
leerLekej, Gvekes ceelee-efhelee, yeueYe, eeJeleea, veejeeCe, eefleveejeeCe Deewj YeesieYetefceee peerJe Fvekes Deenej lees nw
efkevleg veernej veneR nw~
Dele eYeg kee he DeleerJe megvoj nw~ 2. Gvekes Mejerj ceW megiebOe Deeleer nw 3. Mejerj ceW hemeervee veneR neslee nw 4. ceuecet$e veneR jnlee nw 5. Gvekeer JeeCeer efee Deewj efnlehe nesleer nw 6. Mejerj ceW efOej otOe kes meceeve esle neslee nw 7. Mejerj
ceW Delegue yeue neslee nw 8. Mejerj ceW Gece-Gece Ske npeej Dee" ue#eCe nesles nQ 9. Gvekee mebmLeeve meceelegje jnlee nw
Deewj 10. Gvekee mebnveve JeeJe=<eYeveejee veece kee neslee nw~
ece-ece mes Je=ef kees eehle nesles ngS leerLekej heee&kegceej DeodYegle keuheJe=#e keer Ghecee OeejCe kejles nQ~ peye eYeg meesuen
Je<e& keer DeJemLee ceW eJesMe kej egkes Les, Ske yeej efmebnemeve hej efJejepeceeve Les, DeJemej heekej cenejepe Deemesve ves Deheves
kele&Je kes veeles YeieJeeve heee&veeLe mes efJeJeen kejves kee emleeJe jKee efkevleg leerLekej kegceej ves Fme emleeJe kees DemJeerkeej
kej efoee Deewj Jes yeeue-yeeeejer ner jns~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(22)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

Ske mecee eer heee&veeLe yengle mes jepeheg$eeW kes meeLe (jepeheg$e kes JesMe ceW osJeeW kes meeLe) neLeer hej meJeej neskej yeveejme
veiejer kes GeeveeW ceW efJeejCe kej jns Les~ JeneB hej eYeg osKeles nQ efke Ske leehemeer meeOeg hebeeefive lehe kej jns Les~ es leehemeer
eYegheee& kes veevee Les DeLee&led ceelee Jeecee osJeer kes efhelee Les~
heee&veeLe JeneB hej Ke[s nes ieS, efyevee vecemkeej efkeS ngS mleyOe eYeg kees osKekej Jen elehemeer meeseves ueieeDenes! ceQ Fme yeeueke kee veevee ntB efhej Yeer en cesjer efJevee veneR kej jne nw~ Ssmee meeseles-meeseles Jen DeleerJe eesOe
ceW Deekej, neLe ceW kegune[er ueskej ueke[er eerjves ueiee~
Gmekes neLe ceW kegune[er uesles ner oee kes jlveekej eer eYeg Jeeveece=le Je<ee& kees kejles ngS efnle, efcele Deewj efee Jeeve yeesuesns leehemeer! en kee" cele eerjes, FmeceW veeie egieue yew"s ngS nQ~
en megve leehemeer kenlee nwDejs! keee let ner veejeeCe, ceneosJe ee yeee kee DeJeleej nw pees efke mechetCe& ejeej kee %eelee yeve jne nw? let kewmes
ken jne nw efke Fme ueke[er ceW mehe& egieue nw? Ssmee kenles-kenles ner Gmeves kegune[er mes ueke[er kes oes gke[s kej efoes Deewj
lel#eCe ner Gme veeie egieue kes oes gke[s nes iees~ Gme mecee leerLekej eYeg ves hegve kenens leehemeer! legce JeLe& ner ieJe& kej jns nes, osKees! legce %eeve kes efyevee Deheves leve ekes ke os jns nes efkevleg meesees lees mener,
legcnejs ceve ceW efkebefeled oee kes efyevee Oece& Yeer veneR nes mekelee nw~ Gme mecee Jenhegve yeesuelee nwDejs kegceej! ceQ lesjer ceelee kee peveke ntB leLee Fme mecee lehemJeer ntB, efhej Yeer letves ceo kes JeMe ceW neskej cesje efJevee
veneR efkeee Deewj Gus let cesjs leheejCe keer efvevoe kej jne nw, keeeW? cesje lehe De%eeve lehe keeeW nw? ceQ hebeeefivelehe lehe jne
ntB, keYeer Ske hewj mes lees keYeer TOJe& Yegpee kejkes, Oeeve kejlee ntB, YetKe-heeme keer yeeOee menve kejles ngS metKes hees mes heejCee
kejlee ntB~
YeieJeeve yeesueles nQleheefmJeved! efpemeceW n keee kes peerJeeW keer eEnmee nesleer nw, Jen lehe keglehe ner nw~ mecei%eeve kes efyevee keeekeuesMe Gece
heue kees veneR os mekelee nw efkevleg pees lehe pewveOece& kes Devegmeej nw, Jener efveefele he mes JeeBefle heue kees osves Jeeuee nw~ ceQves
legcnW efnlekej Jeeve kens nQ, legce Fve hej efJeeej kejes Deewj pees Gefele eleerle nesJes Gmes ner enCe kejes, JeLe& ner Deheves ceve
kees ceefueve cele kejes~
Fme ekeej YeieJeeve kes GheosMe kees megveles ngS Jes veeie egieue Mejerj kee heefjleeie kej OejCesv Deewj heeeJeleer nes iees~
Denes! Gve mehe& egieue kes Oeve Yeeie Les efpememes GvnW Devle mecee mee#eeled leerLekej eYeg kes oMe&ve ngS Deewj Gvekeer efoJe JeeCeer
kees heeve kejves kee DeJemej efceuee~
en leehemeer keewve Lee?kece"ej peerJe Lee~ Jen Deevebo cegefvejepe keer nlee kes heehe mes heeBeJeW vejke cesW peekej me$en
meeiej keer Deeeg leke Demeerce ogKeeW kees Yeesie kej JeneB mes efvekeuee Deewj yengle keeue leke DeLee&led leerve meeiej leke heMeg eesefve
ceW $eme-mLeeJej heee&eeW kees OeejCe kejles ngS hegve keg kece& Yeej kes nukes nes peeves hej cenerheeuehegj ceW jepee cenerheeue ngDee
efpemekeer heg$eer JeeceeosJeer LeeR~ keg mecee kes yeeo hejeveer kes cejCe kes Deveblej efJeeesiepeve ogKe mes ogKeer nesles ngS leehemeer
Jes<e OeejCe kej efueee Lee~ en leehemeer Fme Gheeg&e Ievee kes Deveblej keg efove yeeo cejCe kejkes kelehe kes eYeeJe mes Mebyej
veece kee peesefle<eer osJe nes ieee~ mee ner nw, De%eevelehe Yeer peye osJeieefle kees eehle keje oslee nw lees mecei%eeve meefnle lehe
keewve-keewve mes Gece heueeW kees veneR osJesiee? DeLee&led mecekedlehe cees#e leke Yeer eehle keje oslee nw~
hegCe kes mecegmJehe YeieJeeve heee&veeLe kes efueS Yeespeve, Jee Deeefo JemlegSB Fv Deheves mJeie& mes ues peekej eoeve kejlee
nw~ leerLebkej eYeg ie=nmLeeJemLee ceW cele&ueeske kee DeVe ee Jee veneR enCe kejles nQ keeeWefke peye mJeeb Fv ner eYeg kee efkebkej
nw lees efhej GvnW Deve kes eje efkemeer Jemleg kes enCe kejves keer DeeJeMekelee kee emebie ner keeeW Deeesiee?
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(23)

eYeg leerme Je<e& keer DeJemLee ceW eJesMe kejles ngS efkemeer mecee megKehetJe&ke yew"s ngS nQ, Gmeer mecee DeeesOee vejsMe peemesve
cenejepe kee otle Deelee nw Deewj veevee ekeej keer JemlegSB YeW ceW jKekej vecemkeej kejlee nw~ YeieJeeve Gme otle mes keg #eCe
yeeo DeeesOee kes JewYeJe kees hetles nQ, leye Jen kegMeue otle YeieJeeve $e+<eYeosJe kes DeJeleej kee JeCe&ve kejles ngS meefJemleej
DeeesOee keer mebheefe kee JeCe&ve kej jne Lee~
Fmeer yeere ceW eYeg heee&veeLe menmee efJejecevee neskej efebleJeve kejves ueies-Denes! Fve leerLekejesW ves Gece-Gece YeesieeW
kees heefjleeie kejkes Deelceefmeef eehle keer nw, Deye cesje Yeer DeelcemeeOevee kee mecee nes egkee nw~ peye FveW kes JewYeJe mes
Fme peerJe keer le=efhle veneR nes mekeleer nw lees efkebefeled cee$e ceveg<e YeJe kes megKeeW mes keee le=efhle nes mekeleer nw?
peye meeiej kes peue mes le=<Cee veneR yegPe mekeleer nw lees keee Ieeme kes Thej he[er ngF& Deesme efyebog mes le=efhle nes mekeleer nw?
DemebYeJe nw~
Gme mecee efpevejepe yeejn YeeJeveeDeeW kee efebleve kej ner jns Les efke lel#eCe ner ueewkeebefleke osJe Deekej, heg<heebpeefue
e{ekej eYeg kes ejCeeW keer hetpee kejkes eYeg kes iegCeeW kee keerle&ve kejles nQns osJeeefOeosJe! Deehe Oeve nQ, Deehekeer efvece&ue efJeeejmejefCe Oeve nw! ns oeeefveOes! en mecee Yeer Oeve nw pees efke Deeheves
ceesnmesvee kees peerleves kes efueS leweejer keer nw~ veeLe! Deepe efMeJekeeblee Deheves meewYeeie keer mejenvee kej jner nw Deewj Gmeer keer
eleer#ee ceW Jen Deepe lehemee meKeer kees Yespekej Deehekees Deheveer Deesj MeerIe ner Deekeef<e&le kejvee een jner nw~ peieled kes peerJeeW
kee Deepe ceneved hegCe DeJemej Deeee ngDee nw pees efke Deeheves Gvekes Gej kes efueS keoce G"eee nw~ Fleeefo he mes mlegefle
kejles ngS Jes ueewkeebefleke osJe Deheves-Deheves mLeeve hej eues iees~
Gmeer mecee Deemeve kebefhele nesves mes meewOece& Fb mJeeb eYeg keer mesJee ceW GheefmLele nes ieee~ DemebKe osJe-osefJeeeW ves yeveejme
veiejer kees mJeie& mes Yeer DeefOeke jceCeerke yevee efoee~ pee-peekeej keer OJeefve mes he=LJeer Deewj DeekeeMe hetCe&leee Jeehle nes
ieee~ Fb ves eYeg kee DeefYe<eske kejkes GvnW efoJe Jee, DeeYet<eCe henveekej efJeceuee veece keer jlveheeuekeer ceW efJejepeceeve
efkeee~ Gme mecee eYeg mee#eeled cegefeJeOet kees JejCe kejves kes efueS Jej ner eleerle nes jns Les~ henues Gme heeuekeer kees Yetefceieesejer
jepeeDeeW ves G"eee Deewj meele heQ[ leke ues eues, hegve efJeeeOej jepeeieCe meele heQ[ leke ueskej eues~ Deveblej FbeW ves eer eYeg
keer heeuekeer kees Deheves kebOeeW hej OeejCe efkeee Deewj efveefce<ecee$e ceW Jes DeekeeMeceeie& mes eueles ngS veiej kee GuuebIeve kej
Dee veece kes Jeve ceW hengBe iees~ JeneB hej JeJe=#e kes veeres jlveceeer efMeuee hej Meeer ves jlveeW kes etCe& mes mJeefmleke yeveeee
ngDee Lee~
eYeg heeuekeer mes Glejles nQ, keesueenue Meeble nes peelee nw~ peerJeve-cejCe, Me$eg-efce$e Deeefo ceW meceYeeJe kees jKeves Jeeues
leerLekej kegceej Fb keer eeLe&vee mes cebieue mJeefmlekeemeve hej Gej cegKe kej efmLele nes peeles nQ Deewj efmeeW keer Jebovee kejkes,
Jee-DeeYet<eCe kee heefjleeie kej kesMeeW kee hebecegef ueebse kejkes, hejce efoiecyej efpevecege kees OeejCe kej YeieJeeve
eLeepeelehe nes peeles nQ~ Jen heew<e yeoer SkeeoMeer efleefLe cebieueceeer nes peeleer nw~ Gme mecee eYeg kes meeLe Deve leerve meew
jepee Yeer oeref#ele nes peeles nQ~ FbieCe eYeg kes FbveerueceefCe meMe kesMeeW kees jlveefheejer ceW jKekej ye[s JewYeJe kes meeLe
#eerjmeeiej ceW efJemeefpe&le kejles nQ~ Fme ekeej mes Delegue ceefnceeege efve<eceCe keueeCeke ceneslmeJe ceveekej megjsvieCe DehevesDeheves mLeeve hej eues peeles nw~
eYeg ves oer#ee uesles ner lesues kee (leerve GheJeeme kee) efveece kej efueee~ YeieJeeve keer oer#ee kes mecee keer efJeMegef kee
ceenelce keewve ken mekelee nw? pevce mes ner ceefle, egle Deewj DeJeefOe Fve leerve %eeve kes Oeejer eYeg kees oer#ee uesles ner Devleceg&ntle&
ceW cevehee&e %eeve eie nes peelee nw~ Fme ueIegJee ceW eerheee&veeLe ves keeceosJe keer mesvee kees peerlekej efve<keece heo eehle
efkeee nw~ Ssmes yeeueeleer kes heokeceue ceW cesje DevebleMe vecemkeej nesJes~
eYeg kees eLece Deenej osves kee meewYeeie ieguceKeshegj kes cenejepe yeeoe kees efceuee Lee~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(24)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

eeefhe veeLe mebhetCe& eeefCeeeW kes j#eke Les lees Yeer ceesn Me$eg kees efvecet&ue efJeOJebme kejves kes efueS keefye Les~
Ske mecee eYeg eesie ceW levcee ngS Deheveer Megelcee kes hejceevevo Dece=le jme kee DevegYeJe ues jns Les~ DeekeeMe ceeie& mes
ieceve kejles ngS Mebyej veeceke peesefle<eer osJe kee efJeceeve JeneR hej ke ieee~ en efveece nw efke ceneheg<eeW kes Thej mes efkemeer
Yeer osJe ee efJeeeOej kee efJeceeve GuuebIeve kej veneR pee mekelee~ Gmeer mecee DeJeefOe%eeve kes yeue mes Gme osJe ves hetJe& YeJe kes
Jewj kee mcejCe efkeee Deewj Delevle kegefhele neskej eYeg kes Thej Ieesj Ghemeie& kejvee eejbYe kej efoee~ euee keeue kes Glheeo
kes meceeve Yeebkej DeeBOeer eueves ueieer, helLejeW keer Je<ee& nesves ueieer Deewj cetmeueeOeej heeveer yejmeves ueiee~ Gme mecee peue Deewj
Leue Ske neskej meye cenemeeiej mee oerKeves ueiee~ efJeefeee yeue mes en heeheer kece"ej efkeueefkeue Meyo kejlee ngDee ceneyesleeue
kee he ueskej Deefive Gieueves ueiee~ DeefOeke keee kenvee, Gmeves Deveske ogYex<e OeejCe kej eYeg kes Thej Yeebkej Ghemeie& efkeee efkevleg
cenecevee eYeg megces kes meceeve Deeue Les, hejce meefn<Ceg Les~ peye eYeg keF& YeJeeW leke Fme heeheer kes Ghemeie& kees menve kej ner jns
Les lees hegve Deye lees Jes mee#eeled leerLekej Les, #ecee keer cetefle& Les Deewj kece&Me$eg kes efJepeslee ceneMetjJeerj Les~
Fme Ghemeie& kes emebie ceW menmee OejCesv osJe kee Deemeve kebheeeceeve nes G"e~ Gmeves DeJeefOe%eeve kes yeue mes eYeg kes
Ghemeie& kees peevee Deewj Gvekes eje Deheves eefle efkees iees Ghekeej kee efebleve kejlee ngDee lel#eCe ner Deheveer Yeeee& heeeJeleer
osJeer kes meeLe JeneB Dee ieee~ osJe-obheefe ves eYeg keer eoef#eCee oer Deewj yeej-yeej vecemkeej efkeee~ eYeg kes cemleke hej heCe
kee $e leeve efoee~ OejCesv egieue kees osKeles ner Jen osJe heeheer kece"ej Yeeie Ke[e ngDee~
eYeg meeefleMee Deecee DeJemLee he efveefJe&keuhe Oeeve ceW efmLej nes iees Deewj Fme mehlece iegCemLeeve mes Thej e{kej
#eheke esCeer ceW DeejesnCe kejles ngS omeJeW iegCemLeeve ceW ceesnveere kece& kee efvecet&ue veeMe kejkes yeejnJeW iegCemLeeve kes Devle
ceW %eeveeJejCe, oMe&veeJejCe Deewj Devlejee kee efJeveeMe kej efoee leLee Deelcee kes DevevleiegCehegbpe kes meeLe-meeLe kesJeue%eevehe
hejce peesefle kees eehle kej efueee~ lel#eCe ner eYeg he=LJeer mes Thej heeBe npeej Oeveg<e eceeCe (20000 neLe eceeCe) DeekeeMe
ceW hengBe iees~ FveW kes Deemeve kebefhele nesles ner meewOece& Fv Deeefo meYeer osJe Dee iees~
Fv keer Dee%ee mes kegyesj ves DeYetlehetJe& meceJemejCe jevee kej oer~ eYeg kee Ghemeie& otj nes ieee Deewj Gme heefJe$e
mLeeve ceW Deefn-mehe& kes he kees OeejCe kej OejCesv ves eYeg kes Thej $e OeejCe efkeee Lee FmeefueS Gme mLeeve kee
Deefn$e en meeLe&ke veece efJee ceW eKeele nes ieee nw~ ew$e ke=<Ce elegLeea1 kes efove FveW ves Deekej eYeg kee kesJeue%eeve
ceneslmeJe ceveeee Lee~
YeieJeeve kes meceJemejCe ceW eLece ieCeOej mJeebYet mJeeceer Les leLee Deve Deewj Yeer veJe ieCeOej Les~ kegue efceueekej meesuen
npeej cegefvejepe, megueesevee Deeefo kees ueskej eerme npeej Deeefe&keeeW, Ske ueeKe eeJeke, leerve ueeKe eeefJekeeSB Deewj
DemebKeele osJe-osefJeeeB leLee mebKeele efleee Les~ es meye YeJe peerJe yeejn meYeeDeeW ceW yew"kej GheosMe megveles Les~
Mebyej veece kee Jen peesefle<eer osJe Yeer keeueueefyOe heekej Meeble nes ieee Deewj Gmeves eYeg kees yeej-yeej vecemkeej kej
meceioMe&ve kees eehle kej efueee~ en osKe Gme Jeve ceW jnves Jeeues meele meew leheefmJeeeW ves Yeer efceLeeoMe&ve es[kej mebece
OeejCe kej efueee, meYeer Meg meceief nes iees Deewj ye[s Deeoj kes meeLe eoef#eCee oskej YeieJeeve kes ejCeeW ceW vecemkeej
kejves ueies~ Deeeee& kenles nQ-Denes! heeheer kece" kes peerJe kee keneB lees efve<keejCe Jewj Deewj keneB Ssmeer Meebefle? mee kene
nw efke ceneheg<eeW kes meeLe efce$elee lees otj jner, Me$eglee Yeer Je=ef kee keejCe nesleer nw~
meKeceemleeb efJejesOee Je=es efn cenelceefYe~2
yeejn meYeeDeeW kes ceOe OeceexheosMe kejles ngS eYeg ves heeBe ceen kece meej Je<e& leke efJenej efkeee~ Deble ceW peye eYeg
keer Deeeg Ske ceen keer Mes<e jn ieeer leye Jes efJenej yebo kej meccesoeeue kes efMeKej hej eerme cegefveeeW kes meeLe eefleceeeesie
OeejCe kej efJejepeceeve nes iees~ eeJeCe Megkeuee mehleceer kes efove eelekeeue kes mecee eYeg ves Mes<e DeIeeefleee keceeX kees Yeer
1. GejhegjeCe ceW elego&Meer nw~

2. GejhegjeCe heJe& 73~

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(25)

efvecet&ue kejkes, ecejepe kes ceeve kee ceo&ve kej efveJee&Ce heo eehle kej efueee~ Gmeer mecee FveW ves Deekej eYeg kes efveJee&Ce
keueeCeke ceneslmeJe keer hetpee kejkes meeefleMee hegCe mebefele kejles ngS Deheves peerJeve kees meheue yeveeee~
eer iegCeYe Deeeee& kenles nQDeeefo ceOeebl eiebY eerj e: mevleesYeesefv eefOemeefV eYee:~
GoenjCecesl es<eeb heeeex ieCe: #eceeJeleeced ~~170~~
pees meceg kes meceeve Deeefo, ceOe Deewj Devle ceW iebYeerj jnles nQ, Ssmes meppeveeW kee eefo keesF& GoenjCe nes mekelee nw
lees #eceeJeeveeW ceW efieveleer kejves eesie YeieJeeve heee&veeLe nes mekeles nQ~
leerLexMee meMees iegCewjveCegefYe meJexefhe Oewee&efoefYe~
mevlehesJeceOeerMe efJeeefJeefoleemles les iegCee eerCevee~~
lelmeJe kece"eeLeeefn cenleeb Me$ees ke=leeheefeeeled~
Keeefleee& cenleer ve peelegefeomeew efce$eelke=leesheefeeeled~~
ns mJeeefceved ~ Oewe& Deeefo ye[s-ye[s iegCeesW mes eeefhe meYeer leerLekej meceeve nQ leLeeefhe meyekees mebleg kejves Jeeues Deehekes
pees iegCe mebmeej ceW meJe&$e eefme nQ, Jes meye Ske kece" kes keejCe ner eefme ngS nQ~ mees "erke ner nw, keeeWefke Dehekeej kejves
Jeeues Me$eg mes pees ceneheg<eeW keer Keeefle nesleer nw Jen Ghekeej kejves Jeeues efce$e mes keYeer veneR nesleer~
eer heee&veeLe Deewj kece" kes hetJe&YeJe kee Ske efmebneJeueeskeve-heee&veeLe kee peerJe henues ceYetefle (1) ngDee, neLeer
ngDee (2), efhej meneej mJeie& ceW osJe (3) ngDee, JeneB mes Deekej efJeeeOej ngDee (4), efhej Deegle mJeie& ceW osJe (5) ngDee,
JeneB mes Deekej JeeveeefYe eeJeleea (6), efhej ceOece ewJeseke ceW Denefcev (7) ngDee, JeneB mes Deekej Deevebo veece kee jepee (8)
ngDee, efhej Deevele mJeie& ceW Fv (9) ngDee leoveblej YeieJeeve heee&veeLe (10) leerLekej neskej YeJe peerJeeW kes efueS hejce Deeee
mJehe ngDee nw~
kece" kee peerJe henues ceYetefle kee kece" (1) veece kee ye[e YeeF& Lee, efhej kegkekeg mehe& (2) ngDee, efhej heeBeJeW vejke (3)
ieee, efhej Depeiej ngDee (4), efhej vejke ieee (5), efhej Yeerue ngDee (6), heggve vejke ieee (7), hegve efmebn ngDee (8), hegve
vejke ieee (9) Deewj efhej cenerheeue jepee (10) neskej Mebyej osJe (11) ngDee nw~
kece" ves ceYetefle keer Yeeee& kes meeLe JeefYeeej efkeee efpememes jepee DejefJevo ves kegefhele nes Gmes obef[le kejkes jepe
mes yeenj efvekeeue efoee efkebleg ceYetefle Gme mecee Yeer Gme YeeF& hej eg ve nesles ngS Gmes Jeeheme ueeves nsleg Keespeles ngS JeneB
hengBelee nw efke peneB Jen kece" leehemeer Jes<e cesW neLe ceW helLej keer efJeMeeuekeee efMeuee ueskej lehe kej jns nw~ ceYetefle kee
ceve mejue Lee, YeeF& kee esce Gce[ jne Lee efkevleg kece" ves Gmes ner Dehevee Me$eg mecePe efueee Deewj Deleble eesOeeJesMe ceW DebOee
neskej Gmeer kes Thej Deheves neLe keer efMeuee heke oer~
heuemJehe JeneR mes Gmekes mebmkeej ceYetefle kes eefle eesOe mes yeouee uesves kes nes iees Les pees efke oMe YeJe leke eueles
jns nQ~ en Fkelejhee Jewj kee GoenjCe Deehe kees Fmeer kece" ceW efceuesiee, Deve$e veneR~ Fleveer ceneved #ecee leLee meefn<Ceglee
kee GoenjCe Deehekees YeieJeeve heee&veeLe kes oMeYeJe kes peerJeve ceW ner efceuesiee~ FmeefueS eefo Deehekes ceve ceW efkemeer Dehekeejer
kes eefle keueg<elee yew"er ngF& nw lees Deehe yeej-yeej heee&veeLe kee eefj$e heef{S, megefveS Deewj ceveve keerefpeS~ Deehe ceW #ecee iegCe
kee efJekeeme nessiee, efpemekee heue keeueeblej ceW yengle ner ceer"e efceuesiee Deewj eefo Deehe Gme ke<eee keCe kees Yeerlej ceW efueS
ner jnWies lees kece" kes meceeve Deehekeer neefve keer mebYeeJevee nes mekeleer nw Dele: ke<eee kes Ske keCe kees Deefive mes Yeer DeefOeke
Yeebkej mecePekej, Gmemes yeeves keer keesefMeMe kejveer eeefnS Deewj heee&veeLe kes eerejCeeW ceW Devevle-Devevle vecemkeej kejles
ngS Deheves ceveg<e peerJeve kees meheue kejvee eeefnS~
nceW kece" pewmes eesOe kes mebmkeej veneR eeefnS efkevleg heee&veeLe pewmes #ecee kes, meefn<Ceglee kes mebmkeej eeefnS~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(26)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe kee meefe$e peerJeve


(efnvoer-Debespeer Yee<ee ceW)
emlegefle-e%eeeceCeer Deeefe&kee eer eboveeceleer ceeleepeer

YeieJeeve heee&veeLe 10JeW YeJe hetJe&-ceYetefle


heesovehegj ceW cenejepee DejefJevo Deheveer jepemeYee ceW mJeCe& efmebnemeve hej efJejepeceeve Les~ Gvekes efJeeYetefle veeceke ceb$eer
ves jepe kes kegMeue meceeeej yeleekej cenejepe mes efpeveoer#ee keer Dee%ee ceebieles ngS Deheves heg$e kece" Deewj ceYetefle kees
cenejepe kes ejCeeW ceW meceefhe&le kej efoee~ Gve cebef$eJej kes oer#ee uesles ner cenejepe DejefJevo ves Gvekes oesveeW heg$eeW kees hejchejeiele
ceb$eer heo hej efveege kej efoee~ hegve: Ske efove jepee DejefJevo Deheves Me$eg jepee JeeJeere& kees peerleves nsleg elegjbefieCeer mesvee
kes meeLe ceYetefle ceb$eer kees ueskej eg kejves eue he[s Deewj kece" kegceej ceb$eer hej heesovehegj kes jepe keer mechetCe& JeJemLee
[eue oer~ kece" pees efke mJeYeeJe mes ner kegefue heefjCeeceer ogelcee Lee, Jen mecee heekej ceb$eer heo ceW Delevle efvejbkegMe nes
ieee Deewj meJe&$e Deveee kee meeceepe hewuee efoee~
efkemeer mecee ceb$eer kece" ves Deheves ess YeeF& ceYetefle keer helveer JemegbOejer kees Dehmeje kes meceeve megvoj osKekej Gmekes
meeLe peyeo&mleer ogjeeej efkeee~ jepee kes Jeeheme Deeves hej peye GvnW en helee euee lees Gvekeer Dee%ee mes keesleJeeue ves kece"
kee efmej cegb[e kej cegbn keeuee kejkes Gmes ieOes hej efye"ekej meejs Menj ceW Iegcee kej osMe mes efvekeeue efoee~ Gme oC[ mes
Deheceeefvele neskej kece" Ske leeheme Deeece ceW peekej neLe ceW helLej keer efMeuee ueskej Ke[e neskej leheejCe kejves ueiee~
FOej ceYetefle Deheves YeeF& kes efJeeesie mes ogKeer nes Gmes ceveekej Jeeheme ueeves nsleg Deeece ceW ieee Deewj kece" kes hewjeW
ceW efiejkej #eceeeeevee kejves ueiee efkevleg eesOeer kece" ves Gmekes efmej hej helLej keer efMeuee heke oer Dele: ceYetefle legjble
JeneR cej ieee Deewj Deee&Oeeve mes cejkej Jen meuuekeer Jeve ceW neLeer yevekej pevcee~

LORD PARSHVANATH BEFORE 10TH BIRTH-MARUBHUTI


Two brothers Kamath & Marubhuti were the ministers of king Arvind of Podanpur. Once Kamath
forcibily raped the wife of Marubhuti in his absence. Knowing this, the king expelled him out of the
country. Angry Kamath started penance with a rock in his hands in some Ashram. Marubhuti came
there to get him returned but Kamath threw the rock on his head, immediately he died and because
of the attachment feelings for his brother, Marubhuti was born as an elephant in Sallaki forest.

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(27)

YeieJeeve heee&veeLe 9JeW YeJe hetJe&-eLeer


jepee DejefJevo ves Yeer Ske yeej DeekeeMe ceW cesIeeW kees efJeIeles osKekej pewvesejer oer#ee OeejCe kej ueer Leer hegve: Deheves
mebIe kes meeLe meccesoefMeKej keer ee$ee kejles ngS meuuekeer Jeve ceW "njs Les~ leYeer Dekemceeled JeeIees<e veeceke efJeMeeuekeee
neLeer (ceYetefle kee peerJe) meejs mebIe ceW Keueyeueer ceeelee ngDee efJeejCe kejves ueiee~ Gme neLeer kes hewjeW kes veeres oyekej Deveske
ceveg<e-heMeg Deeefo cej iees Dele: meJe&$e ne-nekeej cee ieee~ hegve: peeW ner Jen OeevemLe iegosJe eer DejefJevo cegefvejepe kes
efveke hengBee, Gvekes Je#emLeue ceW eerJelme kee efevn osKekej Gmes peeeflemcejCe nes ieee Deewj Jen Skeoce Meeble neskej yew"
ieee~ leye cegefvejepe kenves ueiesns iepejepe! let Deheves YeeF& kece" kes ceesn ceW cejkej Fme heMeg heee&e ceW pevcee nw, Deye let mecemle Deee&Oeeve es[kej
mecekelJe kees OeejCe kej Deewj Deheves Deieues YeJe kees megOeejves nsleg eeJeke kes eleeW kees OeejCe kej~ Fme ekeej iegosJe kes
cegKe mes efJemleejhetJe&ke mecekelJe SJeb eleeW kee GheosMe megvekej Gme neLeer ves iegosJe kees veceve kejkes eeJeke eleeW kees mJeerkeej
kej efueee~
Ske efove Jen neLeer heeveer heerves nsleg JesieJeleer veoer kes le hej ieee Deewj keere[ ceW hebme ieee~ JeneB mes efvekeueves kee
meeOeve ve osKekej Gmeves elegjenej kee leeie kej meuuesKevee OeejCe kej ueer Deewj Ceceeskeej ceneceb$e kes Oeeve ceW ueerve nes
ieee~ keg ner osj ceW Ske kegkekeg peeefle kes meeBhe ves (kece" kee peerJe pees cejkej meeBhe nes ieee Lee) hetJe& pevce kes Jewj kes
mebmkeejJeMe Gmes [me efueee, leye Jen neLeer Meeble YeeJe mes cejkej yeejnJeW mJeie& ceW MeefMeeYe veece kee osJe nes ieee~

LORD PARSHVANATH BEFORE 9TH BIRTH-ELEPHANT


King Arvind took Jaineshwari Deeksha and once he reached the Sallaki forest with his
Sangh. As soon as Vajraghosh elephant (Marubhuti in previous birth) saw the Muniraj, it became
quite peaceful and by his preaching accepted the vows of a Shravak (householder) with Samyaktva
(right belief). One day the elephant got trapped into the mud of a river and knowing the death to
be sure, it accepted Sallekhna & concentrated on Namokar Mahamantra. In the meantime a
Kukut snake (Kamath in previous birth) bit it but due to its peacefulness, the elephant became
'Shashiprabh Dev' in the 12th heaven after death.

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(28)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe 8JeW YeJe hetJe&-MeefMeeYe osJe


mJeie& ceW Gheheeo Meee hej pevce uesles ner MeefMeeYe osJe kees DeJeefOe%eeve mes %eele nes ieee efke ceQ efleeeeesefve keer neLeer
heee&e mes cejkej eneB GlheVe ngDee ntB~ JeneB hej iegosJe keer ke=hee mes pees ceQves mecekelJeheer jlve SJeb DeCegeleheer efveefOe eehle
keer Leer, Gmeer kes heuemJehe cegPes en lespeesOeece mJeie&hegjer kee Delegue JewYeJe eehle ngDee nw~
mJeie& ceW meesuen meeiej leke Jen osJe Demeerce megKeeW kees Yeesielee jne~ keYeer Jen pecyeterhe, veboerejerhe Deeefo erheeW ceW
peekej Deke=ef$ece ewleeueeeW keer Jebovee kejlee, keYeer leerLekejeW kes hebekeueeCekeeW ceW Yeeie ueslee lees keYeer eejCe$e+efOeejer
cegefveeeW keer SJeb Deheves mees efnlekeejer ieg DejefJevo cegefvejepe keer hetpee kejlee.......Deeefo~
osKees! Oece& SJeb eleheer keuheJe=#e kes emeeo mes peneB Ske neLeer kee peerJe mJeie& kes megKeeW kees Yeesie jne nw, JeneR efpeme
kegkekeg mehe& ves neLeer kees [mee Lee, Gmeves Deheveer Deeeg hetCe& kej DeOeesueeske kes heeBeJes vejke ceW pevce ues efueee~ JeneB me$en
meeiej leke Demeerce og:KeeW kee DevegYeJe kejlee jne~ hegve: MeefMeeYe osJe lees hegCe kes eYeeJe mes mJeie& keer Deeeg efyeleekej efJeeeOej
ceveg<e nes ieee SJeb yeseeje veejkeer (kegkekeg mehe& kee peerJe) cejkej Depeiej mehe& keer eesefve ceW Dee ieee~

LORD PARSHVANATH BEFORE 8TH BIRTH-SHASHIPRABH DEV


Shashiprabh Dev enjoyed the pleasures of the heaven for 16 Sagars (very large time), but
he never neglected his religious practices because he knew that he had obtained all the happiness
& comforts because of adopting Anuvratas in the previous birth of Vajraghosh elephant. On the
other side, the Kukut snake, which had become Narki (hellish being) in the 5th hell due to its
wicked nature, underwent the hardships & sorrows of the hellish life for 17Sagars. After completing their life-times the Dev became a Vidyadhar and the Narki became a fierce python (a
large snake).

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(29)

YeieJeeve heee&veeLe 7JeW YeJe hetJe&-DeefiveJesie efJeeeOej


pecyeterhe kes hetJe& efJeosn #es$e ceW efJepeeeOe& heJe&le kes ueeskeesece veiej kes efJeegledieefle efJeeeOej jepee keer jeveer efJeegvceeefueveer
mes pevcee efMeMeg DeefiveJesie otpe evcee kes meceeve mJeeb ye{ves ueiee Deewj meyekeer KegeMf eeeW kees Yeer Je=efbiele kejves ueiee~
jepemecheoe kees Yeesieles ngS menmee Yejer peJeeveer ceW ner DeefiveJesie ves Ske efove meceeefOeieghle cegefvejepe mes mebyeesOeve eehle
kej pewvesejer oer#ee enCe kej ueer Deewj Ieesj leheejCe kejles ngS Jes Deheveer Megelcee kee Oeeve kejves ueies~
Ske efove Jes cenecegefve efnceefieefj heJe&le keer ieghee kes Devoj Oeeve ceW ueerve Les, leye JeneB Ske Depeiej mehe& Deeee Deewj
cegefve kees osKeles ner Gmeves hetJe& YeJe kes Jewj mebmkeejeW kes keejCe Yeebkej eesOe mes esefjle neskej GvnW efveieue efueee~ cegefvejepe
hejce meceleeYeeJe mes cejkej meesuenJeW mJeie& kes heg<kej efJeceeve ceW osJe nes iees leLee keeueeblej ceW Jen Depeiej mehe& cegefvenlee
kes Ieesj heehe SJeb peerJe eEnmee Deeefo etj heefjCeeceeW mes Deeeg hetCe& kej "s vejke ceW euee ieee, JeneB yeeF&me meeiej leke Deveble
og:KeeW kees Yeesielee jne~

LORD PARSHVANATH BEFORE 7TH BIRTH-AGNIVEG VIDYADHAR


Vidyunmalini, the wife of the Vidyadhar king Vidyutgati of East Videh Kshetra of
Jamboodweep, gave birth to the son Agniveg (Shashiprabh dev in previous birth). Later Agniveg
ruled over the country but in very young age he took Jaineshwari Deeksha listening to the
preachings of Samadhigupt Muniraj. Once Agniveg Muniraj was meditating on his pure soul,
suddenly the python (Jeev of Kamath) came there & swallowed him due to the malicious feelings
of previous births. Muniraj became dev in the 16th heaven due to death with equanimous feelings
while the python took birth in the 6th hell due to its cruel & violent nature.

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(30)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe 6JeW YeJe hetJe&-Deegle mJeie& ceWs


mejuelee Deewj #ecee keer eeflecetefle& Jen ceYetefle kee peerJe heebeJes YeJe ceW Deegle mJeie& kes efoJe megKeeW kee DevegYeJe kej
jne nw~ JeneB yeeF&me meeiej keer Deeeg kewmes yeerle ieF& Gmes helee ner veneR euelee nw keeeWefke meceioMe&ve mes meefnle Jen osJe meowJe
leJe eee&, efpevesv Yeefe SJeb Deke=ef$ece ewleeueeeW keer Jebovee Deeefo ceW Dehevee mecee Jeleerle kejlee nw~
hegCe heue kes he ceW eehle Gme Deueewefkeke JewYeJe kees Yeesieles ngS Yeer Gmes Deelcee Deewj Mejerj keer YesoefYeVelee kee hetCe&
%eeve nw FmeerefueS Deeeg kes Deble ceW meceeefOecejCehetJe&ke Mejerj es[kej Deefleogue&Ye ceeveJeheee&e ceW pevce OeejCe kej ueslee nw
leLee "s vejke kee veejkeer (kece" kee peerJe) JeneB mes efvekeuekej Yeerue keer heee&e ceW pevce ues ueslee nw~

LORD PARSHVANATH BEFORE 6TH BIRTH-IN ACHYUT HEAVEN


The Jeev of Marubhuti, who was the image of innocence & forgiveness, was enjoying the
divine glamour of the Achyut (16th) heaven. He passed the life of 22 sagars there with JinBhakti, worshipping in the eternal temples of Madhyalok & discussing the principles of Jainism
etc. because he was having full belief in the differentiation of the body and the soul.
He accepted Samadhimaran at the last and so he was born as a humanbeing in the next
birth. On the other side, the Narki of the 6th hell became a Bheel (tribal) after death.
Thus, we can notice that the simplicity & innocence in behaviour cause pleasures in life,
while the cruel & revengeful nature has become the cause of undergoing sorrow & hardships in
next births.

] ] 9] ]
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(31)

YeieJeeve heee&veeLe 5JeW YeJe hetJe&-JeeveeefYe eeJeleea


Deegle mJeie& kee Jen osJe pecyeterhe kes heefece efJeosn #es$e kes Deehegj veiej ceW peye jepee JeeJeere& keer jeveer efJepeee kes
ieYe& ceW Deeee leye jeveer ves Ske jeef$e kees efheues enj ceW megoMe&ve ces, mete&, evcee, osJeefJeceeve Deewj mejesJej es heeBe mJehve osKes~
hegve: heefle mes meheveeW kes heue ceW eeJeleea heg$e kees eehle kejves kee meceeeej peevekej jeveer efJepeee DeleerJe emeVe ngF~
egJeeJemLee ceW JeeveeefYe jepee ves eejlve eehle kej n KeC[ JemegOee hej Ske $e Meemeve efkeee efkevleg Jes efvejblej eeJeke
kes <edkele&JeeW kee heeueve kejles ngS efpeveOece& kees keYeer veneR Yetues~ elegled efoe-eef
v leefove efpevesvYeefe ceW Gvekeer efe ye{leer ner
ieF&~ "erke ner nw efke hegCeelceepeve meebmeeefjke JewYeJe kees heekej keYeer Oece& mes efJcege Ke veneR nesles nQ~
Ske efove Menj kes yeenj yeieeres ceW heOeejs Ske cenecegefvejepe kes oMe&ve kejkes eeJeleea cenejepe ves Gvemes OeceexheosMe megvee
Deewj legjble GvneWves Dehevee jepehee leeie kejkes oer#ee OeejCe kej ueer~ Jes JeeveeefYe cegefvejepe Ieesj leheejCe kejles ngS Ske
yeej Jeve ceW Oeeveueerve Les, leye Gme kece" kes peerJe ves pees "s vejke mes efvekeuekej pebieue ceW Yeerue yevee Lee, Gmeves cegefve
kees osKeles ner Gvekes Thej yeeCe euee-euee kej sove-Yesove kee Ketye Ghemeie& efkeee~

LORD PARSHVANATH BEFORE 5TH BIRTH-VAJRANABHI CHAKRAVARTI


After coming from the Achyut heaven, the Jeev (soul) of the deity came in the womb of
Maharani Vijaya, the wife of king Vajraveerya of the West Videh Kshetra of Jamboodweep. The
mother saw 5 auspicious dreams indicating the birth of a Chakravarti son to her. Son Vajranabhi
was born and later he became Chakravarti, who ruled over the 6 Khandas along with observing
the vows of a Shravak. Once he accepted Jaineshwari Deeksha and performed hard penance
for a long time. One day, the Bheel (the Jeev of Kamath) saw him and with inherent anger,
pierced & killed the Muniraj with his arrows.

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(32)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe eewLes YeJe hetJe&-Denefcev


JeeveeefYe cegefvejepe ves Yeerue kes leer#Ce yeeCeeW kee Ghemeie& MeebeflehetJe&ke menve efkeee Deewj meceeefOehetJe&ke cejCe kejkes Jes
meesuenJeW mJeie& mes Yeer Thej ceOece ewJeseke ceW Denefcev yeve iees, JeneB meeeF&me meeiej leke efoJemegKeeW kees GheYeesie efkeee~
uesefkeve Jen heeheer Yeerue cegefvenlee kes heuemJehe meeleJeW vejke ceW euee ieee, peneB kes og:KeeW kee JeCe&ve cegKe mes kej heevee
Yeer DemebYeJe nw DeLee&led meeeF&me meeiej leke Jen vejke ceW Yeer<eCe og:Ke Yeesielee jne~
JeneB Gmes kegDeJeefOe%eeve kes eYeeJe mes hetJe& YeJeeW keer meye yeeleW eeo nes DeeF efke ceQves efheues pevceeW ceWs yengle heehe efkees
nQ~ DeveskeeW heeeeehe kejves hej Yeer JeneB #es$epeve eYeeJe kes keejCe Gmes efleue-leg<ecee$e Yeer megKe keer eeefhle veneR nesleer nw~
kece& keer efJeefe$elee osKees, ceYetefle kee peerJe pees cegefve DeJemLee mes Denefcev yevee Lee, Jen meeeF&me meeiejeW leke mJeie&
ceW leJeeee& Deeefo kes eje Demeerce megKeeW kee Yeesie kejlee jne~

LORD PARSHVANATH BEFORE 4TH BIRTH-AHMINDRA


Vajranabhi Muniraj had tolerated the atrocity of the Bheel very peacefully and so he became Ahmindra in the middle Graiveyak, which was even above the 16th heaven. He passed
his lifetime of 27 Sagars there with divine comforts along with continuous Jin-Bhakti. However,
the Bheel became the Narki in the 7th hell and underwent extreme hardships for 27 Sagars. He
remembered all the sinful incidents of the previous births by the effect of wrong-clairvoyance
(Ku-avadhigyan) but even on repeated repentance in own heart, he could not get any relief &
comfort there. Think! one soul is enjoying the pleasures of heaven due to the effect of
Dharmapalan, while the other soul is experiencing hardships due to the feelings & deeds of
revenge and anger.

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(33)

YeieJeeve heee&veeLe leermejs YeJe hetJe&-jepee Deevebo


ewJeseke efJeceeve kes Gme Denefcev ves meeeF&me meeiej keer Deeeg efyeleekej ceOeueeske keer DeeesOee veiejer ceW ceneceb[ueerke
jepee Deevebo kes he ceW ceveg<e pevce OeejCe kej efueee Deewj kece" kee peerJe meeleJeW vejke mes efvekeuekej JeneR efvekeJeleea
Jeve ceW efmebn nes ieee~
cenejepee Deevevo ves jepe megKeeW kee GheYeesie kejles ngS Ske yeej heeuiegve Deeefvnkee heJe& ceW cebefoj ceW veboerej hetpeve
kes ceOe heOeejs efJehegueceleer cegefvejepe kes cegKeejefJevo mes leerveeW ueeskeeW kes Deke=ef$ece ewleeueeeW kee JeCe&ve megvee lees GvnW mete&
efJeceeve kes efpevecebefoj kes eefle Deiee{ ee nes ieF&~ Dele: GvneWves kegMeue keejeriejeW mes DeeesOee keer Oejleer hej ner ceefCe Deewj
megJeCe& kee Ske mete& efJeceeve yeveJeeee Deewj GmeceW jlveceeer efpeveeefleceeSb efJejepeceeve kejeF hegve: Meeeese efJeefOe mes JeneB
Deveske ekeej mes cenehetpeeSb keer~
GejhegjeCe ceW kene nw efke Fme ueeske ceW Gmeer mecee mes mete& keer Gheemevee eue he[er nw~ Deevevo vejsMe ves Ske efove
jepemeYee ceW yew"s-yew"s ohe&Ce ceW Dehevee cegKe osKee lees efmej ceW Ske meheso yeeue osKeles ner GvnW jepe-JewYeJe mes Jewjeie nes ieee
Deewj GvneWves Deheves megeesie ye[s heg$e kees jepeYeej meeQhekej meeiejoe cegefvejepe kes heeme oer#ee OeejCe kej ueer~ hegve: iegejCeeW
ceW meesuenkeejCe YeeJeveeDeeW kees Yeekej leerLekej eke=efle kee yebOe kej efueee~
Jes Deevebo cegefvejepe Ske yeej Jeve ceW Oeeve ueerve Les leye efmebn JeneB Deekej GvnW Kee ueslee nw Deewj cegefve mecelee YeeJe mes
Ghemeie& menve kej lesjnJeW mJeie& kes efJeceeve ceW Fv nes peeles nQ~ Deeies efmebn cejkej heebeJes vejke ceWs euee peelee nw~

LORD PARSHVANATH BEFORE 3RD BIRTH-KING ANAND


The Ahmindra became king Anand at Ayodhya in the next birth, while the Narki became the
lion in the nearby forest. By listening to the preaching of a Muniraj, the king got built the Viman of
the Surya (sun) with Jin temples, since then Surya-Pujan became famous in the world. Later king
Anand took Jaineshwari Deeksha and bound Tirthankar Prakriti in the holy feet of his preceptor by
the practice of Solahkaran Bhavnas . Once the lion (Kamath's Jeev) killed him while he was
engrossed in meditation. Muniraj Anand became Indra in the 13th heaven by expiring with equanimity
while the lion became Narki in the 5th hell.

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(34)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe otmejs YeJe hetJe&-Deevele mJeie& ceW Fv


mecelee heefjCeeceeW keer efJeMes<elee kes keejCe Deevebo cegefvejepe ves lesjnJeW mJeie& kes Fv kee heo eehle efkeee Lee~ JeneB Gme
Fv kees efoJe DeJeefOe%eeve mes %eele nes peelee nw efke hetJe& pevce ceW ceQves cenecegefve yevekej pees lehemee keer Leer Gmeer kes eYeeJe
mes eneB cegPes Fv kee JewYeJe eehle ngDee nw~ Dele: JeneB kes JewYeJe kees osKekej Jes Deeveboej Fvjepe Oece& Deewj Oece& kes heue
ceW Deewj DeefOeke ee kejves ueieles nQ~
Jes Fvjepe Deheves heefjJeej osJeeW kes meeLe keYeer vevoerej erhe ceW hetpeve kejves peeles nQ, keYeer efJeosn#es$e ceW meercebOej mJeeceer
Deeefo leerLekej kes meceJemejCe ceW efoJeOJeefve kee heeve kejles nQ lees keYeer osJe-osJeebieveeDeeW kes meeLe ceveesefJeveeso kejles nQ~ YeeJeer
leerLekej Jes osJesv Fme Delegue JewYeJe kees Yeesieles ngS Yeer GmeceW Deemee veneR nes jns nQ Deewj JeneB yeerme meeiej leke efoJe megKeeW
kee DevegYeJe kej jns nQ~

LORD PARSHVANATH BEFORE 2ND BIRTH-INDRA AT AANAT HEAVEN


Due to the feelings of equanimity at the time of inflictions, Anand Muniraj had become Indra
in the 13th heaven. By the effect of divine clairvoyance (Avadhigyan), the Indra knew that he had
come into the heaven due to the hard penance, done in the form of Digambar Muniraj. He enjoyed
the divine pleasures for 20 Sagars along with practising Jain-Dharma with full devotion because
he definitely knew that all the Punya was owing to Dharma only. Sometime he used to go to
Nandishwar Dweep alongwith his family for worshipping, while at some other time, he used to
go to the Samavsaran of Tirthankars like Simandhar Swami etc. Sometime he used to enjoy
with other deities and so on.
In the next birth, this Indra will be Lord Parshvanath.

] ] 9] ]
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(35)

YeieJeeve heee&veeLe kes ieYe&-pevcekeueeCeke


JeejeCemeer veiejer ceW cenejepee Deemesve Deheveer cenejeveer Jeecee osJeer kes meeLe veew cebefpeue Jeeues efMeKejekeej efoJe cenue ceW
jnles Les~ Ske efove Gvekes Deebieve ceW Oevekegyesj ves mJeie& mes Deekej jlveJe=ef Meg kej oer Deewj eefleefove kejes[eW jlve yejmeeves ueiee~
keg efove (6 ceen) yeeo Ske efove (JewMeeKe Jeoer otpe) jeef$e kes efheues enj ceW cenejeveer Jeecee osJeer ves SsjeJele neLeer,
yewue, efmebn Deeefo meesuen mJehve osKes hegve: eele: Deheves heefle mes en peevekej Delevle emeVe ngF efke legcnejs heefJe$e ieYe& mes
leerLekej ceneheg<e kee pevce nesiee~ FmeerefueS Fv, osJe, osefJeeeB meYeer legcnejer mesJee ceW ueies ngS nQ~
Fme ekeej DeefleMee megKehetJe&ke efove Jeleerle kejles ngS Jeecee osJeer ves heew<e ke=<Cee SkeeoMeer kes efove mete& kes meceeve
lespemJeer leerLekej heg$e kees pevce efoee~ leye meewOece&Fv kes meeLe DemebKe osJeeW ves Deekej eYeg kee pevcekeueeCeke ceneslmeJe
ceveeee~ Fv ves SsjeJele neLeer hej ues peekej megces heJe&le keer heeC[gkeefMeuee hej Gvekee pevceeefYe<eske efkeee Deewj GvnW efoJe
JeeeYet<eCe mes Deuebke=le kej heee&veeLe veece mes Deuebke=le efkeee~

GARBH (CONCEPTION) & JANMA (BIRTH) KALYANAKS OF LORD PARSHVANATH


Maharaja Ashvasen was living along with his wife Maharani Vamadevi in 9 storeyed divine
palace at Varanasi. One day Kuber started the showering of crores of jewels in his courtyard
and continued this practice everyday. After 6 months, Vama Devi saw 16 dreams in the night of
Vaishakh Vadi Duj indicating the incarnation of the Tirthankar child into her holy womb. Tirthankar
son was born on Paush Krishna Ekadashi. Till then, showering of jewels was continued.
Indra took the child on the Panduk-Shila of Sumeru Parvat by Aeravat elephant for Birthanointment and gave Him the name 'PARSHVANATH'.

] ] 9] ]
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(36)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe kee veeieegieue kees mebyeesOeve, oer#ee, Ghemeie& SJeb kesJeue%eeve
Fv eje Debiet"s ceW mLeeefhele Dece=le kee heeve kejles ngS efpeveyeeueke heee&veeLe ves MewMeJe mes egJeeJemLee cesb eJesMe efkeee~
Ske efove heee&kegceej ves Deheves Deveske efce$eeW kes meeLe yeveejme veiejer kes GeeveeW cesW efJeejCe kejles ngS Ske leehemeer meeOeg kees
osKee pees hebeeefive lehe kej jne Lee~ heee&veeLe JeneB Ke[s neskej Gmekeer efceLee efeeeSb osKeves ueies, leye leehemeer ves meesee
efke osKees! ceQ Fme yeeueke kee veevee ntB, efhej Yeer en cesjer efJevee veneR kej jne nw hegve: Jen eesOe ceW Ye[ke kej kegune[er
mes ueke[er eerjves ueiee~ lel#eCe DeJeefOe%eeveer heee&veeLe yeesue G"s efke Fme ueke[er ceW veeieegieue nQ, Fmes cele eerjes~
leehemeer kees en megvekej Deewj DeefOeke iegmmee Dee ieee, efkevleg Gmeves peeW ner ueke[er kes oes gke[s efkees, GmeceW mes kes
ngS heeles veeieegieue Yeer efvekeue he[s~ leye heee&veeLe kes mecyeesOeve mes Jes oesveeW cejkej OejCesv-heeeJeleer veeceke e#e peeefle
kes osJe-osJeer nes iees~
Fme ekeej Deheveer Dece=leceeer JeeCeer mes Deveske peerJeeW kee keueeCe kejles ngS egJejepe heee&veeLe leerme Je<e& keer Gce ceW
Ske efove megKehetJe&ke yew"s ngS Les, Gmeer mecee DeeesOee vejsMe peemesve cenejepe kee otle Dee ieee Deewj Gmeves Deveske ekeej
keer YesW meceefhe&le kej DeeesOee kes JewYeJe SJeb YeieJeeve $e+<eYeosJe kes oMeYeJe Deeefo kee JeCe&ve megveeee~ efpememes heee&veeLe kees
Jewjeie nes ieee Dele: GvneWves oer#ee OeejCe kej ueer~
Jes YeieJeeve Ske yeej efkemeer Jeve kes Devoj Oeeve ceW ueerve Les, leYeer kece" kee peerJe pees heeBeJeW vejke mes efvekeuekej heMegeesefve
kes og:Ke menve kejles ngS jepee cenerheeue kes he ceW cenerheeuehegj kee jepee nes ieee, hegev: efceLeelehe mes cejkej Mebyej veeceke peesefle<eer
osJe nes ieee, Fmeves Deye Yeer heee&veeLe kee heere veneR es[e Deewj Gvekes Thej Ieesj Ghemeie& kejves ueiee~ Gmeer mecee OejCesv-heeeJeleer
ves Deekej Ghemeie& otj efkeee Deewj YeieJeeve kees kesJeue%eeve eehle nes ieee~ Fme Ghemeie& efJepee keer Yetefce kees ner Deefn$e leerLe&
keer eefmeef eehle ngF&, peneB heee&veeLe YeieJeeve kee eLece meceJemejCe DeOej DeekeeMe ceW efveefce&le ngDee Lee~

DEEKSHA (INITIATION) & KEVALGYAN (OMNISCIENCE) KALYANAKS OF LORD PARSHVANATH


Prince Parshvanath took Jaineshwari Deeksha at the age of 30 years. When he was engrossed into meditation in a forest once, an astral deity named Shambar (the Jeev of Kamath)
started making atrocities on Him. Dharnendra & Padmavati came to protect the Lord and at the
same time Parshvanath attained omniscience. This pious land was called as 'Ahichchhatra',
where first Samavsaran of the Lord was created.

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(37)

YeieJeeve heee&veeLe kee Meeele efveJee&CeYetefce meccesoefMeKej mes efveJee&Ce


meceJemejCe ceW yeejn meYeeDeeW kes ceOe OeceexheosMe kejles ngS eYeg heee&veeLe ves ueieYeie emej Je<e& leke efJenej efkeee~ Deble ceW peye
Gvekeer Deeeg Ske ceen keer Mes<e jn ieF& leye Jes efJenej yebo kej meccesoeeue heJe&le kesfMeeKej hej eerme cegefveeeW kes meeLe eeflecee eesie
OeejCe kej efJejepeceeve nes iees~ hegve: eeJeCe Megkeuee mehleceer kes efove eele: mecemle ce&
ke ve kejkes efveJee&Ce Oeece kees eehle kej efueee~
FveW ves Gme mecee Gvekee efveJee&Ce keueeCeke Ketye ceneslmeJehetJe&ke ceveeee~ leye mes ueskej Deepe leke meccesoefMeKej kes mJeCe&Yeket
hej YeieJeeve heee&veeLe kee cees#ekeueeCeke eefleJe<e& YeeieCe OetceOeece mes ceveeles ngSefveJee&Ceuee[t e{eles nQ~
hebekeueeCeke JewYeJe kees eehle Ssmes Gve YeieJeeve heee&veeLe kes pevce kees 2883 Je<e& ens egkes nQ~ FmeerefueS pewvemeceepe keer Jeefjlece
meeOJeer hetpe ieefCeveerecegKe Deeefe&keeefMejesceefCe eer %eeveceleer ceeleepeer ves hetjsMeos kees YeieJeeve heee&veeLe pevcekeueeCeke le=leere meneeefyo
ceneslmeJe ceveeves keer esjCee eoeve keer, efpemekee GodIeeve 6 peveJejer 2005 kees pevceYetefce JeejeCemeer ceW efkeee ieee~
leerve Je<e& leke Fme ceneslmeJe kees efJeefJeOe DeeeespeveeW kes meeLe ceveeee ieee~ GmeceW ieYe&-pevce SJeb oer#eekeueeCeke leerLe&
JeejeCemeer, kesJeue%eeve keueeCeke leerLe& Deefn$e, efveJee&CekeueeCeke leerLe& meccesoefMeKej efme#es$e kes meeLe-meeLe heee&veeLe
kes mecemle DeefleMee #es$eeW kee Yeer eeej-emeej efkeee ieee~

SALVATION OF LORD PARSHVANATH FROM SAMMED SHIKHARJI


Lord Parshvanath preached for about 70 years. When one month was remaining of His life-time, He
reached Sammedachal mountain (Sammed-Shikhar), where He got Nirvan (salvation) on Shravan Shukla
Saptami. At that time, Indras celebrated His Nirvankalyanak Mahotsava with great enthusiasm. Till today,
devotees celebrate this Mahotsava by offering Nirvan Ladoo at the Swarnabhadra Koot of SammedShikhar every year.
2883 years have passed since Lord Parshvanath was born, so Supreme Jain Sadhvi Pujya Ganini
Shri Gyanmati Mataji inspired the whole country to celebrate 'LORD PARSHVANATH BIRTH-ANNIVERSARY
THIRD MILLENNIUM MAHOTSAVA'. This Mahotsava was inaugurated at Varanasi, the birthland of the
Lord, on 6th Jan. 2005.
With organising various programmes, the Mahotsava was celebrated for three years. In these Holy
years the vast propaganda of Kalyanak Tirths and Atishaya Kshetra related to Lord Parshvanath viz.
Varanasi, Ahichhatrh, Sammedshikhar etc. was done by the society.

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(38)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe eMveesejer


emlegefle-heer"eOeerMe #eguueke eer ceesleermeeiej peer cenejepe

(eLece YeJe)
eMve 1
Gej
eMve 2
Gej
eMve 3
Gej
eMve 4
Gej

-YeieJeeve heee&veeLe ome YeJe hetJe& keewve meer heee&e ceW Les?
-YeieJeeve heee&veeLe ome YeJe hetJe& ceYetefle keer heee&e ceW Les~
-ceYetefle keewve Lee?
-ceYetefle jepee DejefJevo kee ceb$eer Lee~
-jepee DejefJevo keneB kes jepee Les?
-jepee DejefJevo heesovehegj kes jepee Les~
-ceYetefle kees ceb$eer heo keer eeefhle kewmes ngF&?
-ceYetefle kes efhelee yeeeCe efJeeYetefle heesovehegj vejsMe cenejepee DejefJevo kes ceb$eer Les, Ske yeej GvnW mebmeej mes
Jewjeie nes ieee Deewj Jen cenejepee DejefJevo mes Dee%ee ues oer#ee kes efueS lelhej ngS leye DejefJebo cenejepe ves
hejcheje mes Deeiele ceb$eer heo Gvekes oesveeW heg$eeW kece" SJeb ceYetefle kees eoeve efkeee~
eMve 5 -keee jepee mes eehle ceb$eer heo kees kece" SJeb ceYetefle oesveeW ves Gefele he mes efveJe&nve efkeee?
Gej -veneR, kece" Delevle kegefue heefjCeeceer ogelcee Lee Deewj ceYetefle DeefleMee mejue mJeYeeJeer Oecee&lcee Lee~ ceb$eer
kece" mecee heekej efvejbkegMe nes ieee Deewj meJe&$e Deveee kee meeceepe hewuee efoee peyeefke ceYetefle ves Gefele
he mes ceb$eer heo kee efveJe&nve efkeee~
eMve 6 -kece" ves keewve mee Ssmee ogmmeenefmeke keee& efkeee efpememes Gmes osMe efvekeeuee efoee ieee?
Gej -kece" ves Deheves esss YeeF& ceYetefle keer helveer kes meeLe JeefYeeej efkeee efpemekesheuemJehe jepee keer Dee%ee mes Gmekee
efmej cegb[Jeekej cegKe hej keeefueKe heeslekej ieOes hej yew"ekej meejs veiej ceW Iegceeee ieee Deewj osMe efvekeeuee os efoee~
eMve 7 -Fme Deheceeve kees menve kejlee ngDee kece" keneB ieee?
Gej -Fme Deheceeve keer Deefive mes Peguemee ngDee kece" Yetleeeue heJe&le hej leeheefmeeeW kes Deeece ceW hengBee Deewj Gvekes ecegKe
ieg mes oer#ee ues leehemeer yeve helLej keer efMeuee neLe ceW ueskej lehemee kejves ueiee~
eMve 8 -hebeeefive lehe efkemes kenles nQ?
Gej -eejeW lejhe Deefive peueekej Deewj Je=#e hej erkeW ceW yew" peevee leLee veeres Yeer Deefive peuee uesvee hebeeefive lehe nw~
eMve 9 -keee ceYetefle YeeF& kes Fme efvevoveere keee& kes keejCe Gmes #ecee kej mekee?
Gej -mejue mJeYeeJeer ceYetefle ves ve efmehe& YeeF& kees #ecee ner eoeve keer Deefheleg YeeF& mes efceueves Je Jeeheme Iej ueeves keer
GlkeC"e mes leehemeer Deeece ceW peekej YeeF& mes efJeveehetJe&ke ueewves keer eeLe&vee Yeer keer~
eMve 10-ceYetefle keer eeLe&vee kees mJeerkeej kej keee kece" Jeeheme Iej Dee ieee?
Gej -peye ceYetefle ves kece" mes eeLe&vee keer leye Jen Jeeheme Iej ve Deekej Delevle eesefOele nes G"e Deewj eesOeJeMe helLej
keer efMeuee YeeF& ceYetefle kes efmej hej heke oer efpememes ceYetefle keer JeneR lelkeeue ce=leg nes ieeer~
eMve 11-Fme kegke=le kees kejves kes yeeo kece" kee keee ngDee?
Gej -Fme kegke=le kes heue mes ecegKe leehemeer ieg ves Gmekeer yeej-yeej efvevoe kejles ngS Deeece mes efvekeeue efoee~
eMve 12-Deeece mes efvekeuekej Jen keneB ieee?
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(39)

Gej -Deeece mes efvekeuekej Jen heeheer Jeve ceW hengBekej YeerueeW mes efceuekej eesjer, [kewleer Deeefo kejves ueiee~
eMve 13-ceYetefle keneB ieee?
Gej -ceYetefle YeeF& kes ceesnJeMe cejkej DeeflemeIeve meuuekeer veeceke Jeve ceW JeeIees<e veece kee efJeMeeuekeee neLeer nes ieee~

(otmeje YeJe)
eMve 1
Gej
eMve 2
Gej
eMve 3
Gej

-meuuekeer Jeve ceW keewve mes cegefvejepe kee mebIe "nje Lee?
-Gme Jeve ceW Deeeee&eer DejefJevo cegefve kee efJeMeeue mebIe "nje Lee~
-ceYetefle kes peerJe JeeIees<e neLeer ves Gve cegefveeeW kees osKekej keee efkeee?
-JeeIees<e neLeer efJeMeeue mebIe ceW #eesYe GlheVe kejlee ngDee efJeejCe kejves ueiee Deewj meejs mebIe ceW Keueyeueer ceee oer~
-Gmes efkeme ekeej Meeble efkeee ieee?
-Jen celeJeeuee neLeer Deheves keheesueeW mes ceopeue kees yejmeelee ngDee peye cegefvejepe DejefJveo kes meccegKe hengBee leye megces
kes meceeve Deeue cegefve kes Je#emLeue ceW eerJelme kee efevn osKekej Gmes peeeflemcejCe nes ieee Deewj Jen Meeble nes ieee~
eMve 4 -iepejepe kes Meeble nes peeves hej cegefvejepe ves keee efkeee?
Gej -iepejepe kes Meeble nes peeves hej cegefvejepe ves Gmes hetJe&pevce keer meejer yeeleW eeo efoueeles ngS mebmeej keer Demeejlee
kee yeesOe keje efoee Deewj mecekelJe enCe keje efoee~
eMve 5 -DejefJevo cegefve keewve Les?
Gej -DejefJevo cegefve heesovehegj kes jepee DejefJevo ner Les efpevnW Jewjeie GlheVe nes ieee Deewj GvneWves oer#ee ues ueer~
eMve 6 -Gvekes Jewjeie kee keee keejCe Lee?
Gej -Ske yeej jepee DejefJevo Deheves cenue keer le hej yew"s ngS eeke=efleke e kees osKe jns Les leYeer cesIe heue mes
efveefce&le Ske megvoj cebefoj (GVele efMeKej ege) efoKeeF& efoee~ jepee ves meesee efke Ssmee megvoj cebefoj lees yeveJeevee
eeefnS Deewj efe$e KeeReves kees keeiepe-keuece G"eee leYeer Jen megvoj YeJeve efJeIeefle nes ieee, en osKe GvnW
mebmeej keer efmLeefle kee meee %eeve nes ieee Deewj jepeYeej heg$e kees meeQhekej GvneWves ieg kes heeme peekej pewvesejer
oer#ee ues ueer~
eMve 7 -DejefJevo cegefve efkeme veiej keer Deesj efJenej kej jns Les?
Gej -DejefJevo cegefve mebIe meefnle meccesoefMeKej ceneleerLe& keer Jebovee nsleg pee jns Les~
eMve 8 -meccesoefMeKej keer Jevovee kejves mes keee heue efceuelee nw?
Gej -meccesoefMeKej keer Ske Yeer Jebovee kejves Jeeues peerJe YeJe ner nesles nQ, GvnW vejke ieefle Je efleeeieefle veneR efceueleer
nw, eneB leke efke 49 YeJe kes Yeerlej Jes cees#e eehle kej uesles nQ~
eMve 9 -cees#ecenue ceW e{ves kes efueS eLece meer{er keee nw?
Gej -meceioMe&ve~
eMve 10-meceioMe&ve keer keee heefjYee<ee nw?
Gej -mees osJe, Meee, ieg hej { eeve kejvee, Fvekes efmeJeee jeies<eeefo ceue mes ceefueve Ssmes osJe kees, oeejefnle
Oece& kees Deewj heeKeb[er meeOegDeeW kees veneR ceevevee ner meceioMe&ve nw~
eMve 11-hebe DeCegele efkemes kenles nQ?
Gej -efnbmee, Pet", eesjer, kegMeerue SJeb heefjen Fve 5 heeheeW kee SkeosMe leeie kejvee heebe DeCegele nw~
eMve 12-meele Meerue kes veece yeleeFes?
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(40)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

Gej -3 iegCeele SJeb 4 efMe#eeele es meele Meerue nQ~


eMve 13-efkeme Deeeg kes yebOe peeves hej en peerJe DeCegele Deewj ceneele kees enCe veneR kej mekelee nw?
Gej -osJeeeg kes efmeJeee Deve Deeeg kes yebOe peeves hej~
eMve 14-DeCegeleer SJeb ceneeleer kees efkeme ieefle kee yebOe veneR neslee nw?
Gej -pees DeCegeleer ee ceneeleer nw Jen efveece mes osJeieefle ceW ner peeJesiee Deve$e leerve ieefle ceW pee veneR mekelee DeLeJee
keoeefeled ceneeleer cenecegefve nw lees cees#e Yeer pee mekelee nw~
eMve 15-cegefvejepe mes mecekelJe enCe kejves kes yeeo keee neLeer ves Gmekee heeueve efkeee?
Gej -cegefvejepe mes mecekelJe enCe kejves kes yeeo iepejepe ves Gmekee efJeefOeJeled heeueve kejles ngS meYeer kes eefle hetCe& #ecee
jKeer Deewj heebe DeCegeleeW SJeb meele MeerueeW kee efJeefOeJeled heeueve kejles ngS mebeceemebece kees meeOee~
eMve 16-keere[ ceW hebme peeves hej neLeer ves keee efevleJeve efkeee?
Gej -keere[ ceW hebme peeves hej Gme iepeheefle (eeJeke) ves meesee-Deye cegPes Fme DeLeen keere[ mes keesF& efvekeeueves Jeeuee
veneR nw pewmes efke ceesnheer keere[ ceW hebmes ngS mebmeejer peerJe kees Fme mebmeejheer DeLeen meceg mes efvekeeueves Jeeuee
keesF& veneR nw~ neB, eefo ceQ meuuesKeveeheer yebOeg kee meneje ues uetB lees Jen cegPes DeJeMe ner eneB mes efvekeeuekej Gece
osJeieefle ceW hengBee mekelee nw~
eMve 17-neLeer ves efkeme ekeej keer meuuesKevee enCe keer?
Gej -neLeer ves elegjenej kee peerJeve Yej kes efueS leeie kejkes ceneceb$e kee mcejCe kejles ngS hebe hejceser kee ner
DeJeuecyeve ues efueee~
eMve 18-Gmekeer ce=leg efkeme ekeej ngF&?
Gej -keg mecee hetJe& Ske kegkekeg peeefle kee meebhe JeneB Deeee Deewj hetJe& pevce kes mebmkeejJeMe Gme neLeer kees [me efueee~
Jesovee mes Jeekegue neLeer ves ieg eje eehle GheosMe kee efevleJeve kejles ngS Oece&OeevehetJe&ke Fme veej osn kee
leeie efkeee~
eMve 19-neLeer ves efkeme ieefle keer eeefhle keer?
Gej -neLeer yeejnJeW mJeie& ceW mJeebeYe efJeceeve ceW MeefMeeYe veece kee osJe ngDee~
eMve 20-kegkekeg mehe& keewve Lee?
Gej -kegkekeg mehe& kece" kee peerJe Lee~

(leermeje YeJe)
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej

1 -osJeeW kees pevce mes efkeleves %eeve nesles nQ?


-osJeeW kees pevce mes ceefle, egle Je DeJeefOe, Ssmes leerve %eeve nesles nQ~
2 -mJeebeYe efJeceeve ceW pevceW MeefMeeYe osJe ves meJe&eLece keee efkeee?
-osJe ves meJe&eLece cebieue mveeve kej JeeeuebkeejeW mes megmeefppele nes efpeveeefleceeDeeW keer hetpee keer~
3 -Gme osJe keer Deeeg efkeleveer Leer?
-16 meeiej~
4 -MeefMeeYe osJe keer Deenej eefeee yeleeFes?
-MeefMeeYe osJe kee Deveghece ceeveefmeke Deenej Lee, meesuen npeej Je<e& kes Jeleerle nesves hej Yeespeve keer Fe nesleer
Leer Deewj Gmeer mecee keb" mes Dece=le Pej peelee Lee efpememes Gmekeer le=efhle nes peeleer Leer~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(41)

eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej

5 -Gmekeer eemeesdJeeme eefeee keee Leer?


-meesuen he#e (8 cenervee) yeerleves kes yeeo Jen osJe eemeesdJeeme enCe kejlee Lee~
6 -Gmekee DeJeefOe%eeve keneB leke Lee?
-elegLe& vejke heele Gmekee DeJeefOe%eeve Lee~
7 -Gme osJe keer efkeleveer $e+efeeB LeeR?
-Gme osJe keer DeefCecee, ceefncee Deeefo Dee" $e+efeeB LeeR~
8 -osJe MeefMeeYe keer efvele eee& keee Leer?
-keYeer Jen osJe megoMe&ve ces hej peekej meesuen ewleeueeeW keer Jebovee kejlee Lee, keYeer Jen veboerej erhe ceWs yeeJeve
ewleeueeeW ceW hetpee kejlee Lee, keYeer leerLekejeW kes hebekeueeCekeeW kes DeJemej hej YeefeYeeJe mes Yeeie ueslee Lee, keYeer
eejCe$e+efOeejer cegefveeeW keer Jebovee kejkes Gvemes GheosMe megvelee Lee, keYeer Deheves mees ieg DejefJevo cegefvejepe keer hetpee
kejlee Lee, keYeer eneB ceOeueeske ceW Deekej meccesoefMeKej keer Jebovee kej Demeerce hegCe kee mebee kejlee Lee~ keYeer
osJeebieveeDeeW kes meeLe eer[e, lees keYeer veboveJeve ceW efJeejCe kejles ngS DehetJe& hegCe kes heue kee GheYeesie kejlee Lee~
eMve 9 -kece" kee peerJe kegkekeg mehe& cejkej keneB ieee?
Gej -kegkekeg mehe& Deheveer Deeeg hetCe& kejkes jewOeeve he DeMegYe heefjCeeceeW mes ceje Deewj heebeJebs vejke ceW ieee~
eMve 10-keee vejke ceW cee$e og:Ke ner og:Ke nw ee keesF& megKe Yeer nw?
Gej -vejke ceW Flevee Demee og:Ke nw efke JeneB kes og:KeeW kee JeCe&ve eefo kejes[eW efpee yeveekej Yeer mejmJeleer osJeer kejves
ueies lees Yeer Jen DemeceLe& nes peeJesieer~ JeneB meggKe uesMecee$e Yeer veneR nw~
eMve 11-keee veejkeer peerJeeW kee pevce osJeeW keer Yeebefle Gheheeo Mewee hej neslee nw?
Gej -veneR, veejkeer peerJe pevce uesles ner DeOeescegKe efiejles ner Guelee nw Deewj hegve: efiejlee nw, Gme mecee JeneB keer he=LJeer
kee mheMe& Yeer Flevee Yeebkej neslee nw efke ceevees npeejeW efyegDeeW ves Ske meeLe ner [bke ceej efoee nes~
eMve 12-vejke keer efceer kewmeer nw?
Gej -vejke keer ogie&efvOele efceer eefo eneB Dee peeS lees keF& keesmeeW leke peerJe cej peeJeW~
eMve 13-Gme veejkeer peerJe keer Deeeg efkeleves meeiej eceeCe nw?
Gej -JeneB Fmekeer Deeeg me$en meeiej eceeCe nw~

(eewLee YeJe)
eMve 1 -MeefMeeYe osJe ves mJeie& mes egle neskej keewve meer heee&e ceW pevce OeejCe efkeee?
Gej -MeefMeeYe osJe mJeie& mes egle neskej efJeeeOej jepee efJeegledieefle keer cenejeveer efJeegvceeueer mes DeefiveJesie veeceke
yeeueke kes he ceW pevcee~
eMve 2 -jepee efJeegledieefle keneB kes jepee Les?
Gej -pecyeterhe kes hetJe& efJeosn ceW heg<keueeJeleer osMe kes efJepeeeOe& heJe&le kes ueeskeesece veeceke veiej kes jepee Les~
eMve 3 -kegceej DeefiveJesie kees Jewjeie keye ngDee?
Gej -jepe mebheoe kees Yeesieles ngS menmee Yejer peJeeveer ceW ner GvnW Jewjeie GlheVe nes ieee~
eMve 4 -GvneWves efkeve ieg mes oer#ee enCe keer?
Gej -GvneWves meceeefOeieghle cegefvejepe kes meceerhe Oece&eJeCe kej hebesefve efJe<eeeW kees efJe<eJeled efJe<ece mecePekej lel#eCe ner
le=CeJeled, Gvekee leeie kej efoee Deewj hebeceneeleeW kees eehle kej Deheves Deehe ceW ke=leke=le nes iees~
eMve 5 -oer#ee uesves kes heeeled GvneWves keee efkeee?
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(42)
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

-oer#ee kes heeeled Jes DeefiveJesie cenecegefve IeesjeefleIeesj leheejCe kejves ueies~
6 -kece" kes peerJe Gme veejkeer ves cejkej keneB pevce efueee?
-kece" kes peerJe Gme veejkeer ves cejkej Yeebkej Depeiej kes he ceW pevce efueee~
7 -keee Gme Depeiej ves Fme pevce ceW Yeer ceYetefle kes peerJe hej Ghemeie& efkeee?
-Gme Depeiej ves cegefve kees osKeles ner Fme pevce ceW Yeer Ghemeie& kejles ngS eesOe mes Yeebkej neskej GvnW efveieue efueee~
8 -Ghemeie& menve kejles ngS Jes cegefve Fme veej Mejerj kee leeie kej keneB pevces?
-cegefvejepe hejce meceleeYeeJe mes Fme veej Mejerj mes tkej meesuenJeW mJeie& kes heg<kej efJeceeve ceW osJe nes ieS~

(heeBeJee YeJe)
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej

1 -osJeeW kee pevce kewmee neslee nw?


-osJeeW kee pevce Gheheeo Mewee hej neslee nw, pevce uesles ner Jes meesuen Je<e& kes egJee keer Yeebefle nes peeles nQ~
2 -Gme osJe kee JewYeJe kewmee Lee?
-Gme osJe ves osJe-osJeebieveeDeeW kes eje mesefJele Demeerce JewYeJe kees eehle kej efueee~
3 -Deegle osJe keer Deeeg efkeleveer Leer?
-22 meeiej eceeCe~
4 -Gmekee ceeveefmeke Deenej kewmee Lee?
-22 npeej Je<e& Jeleerle nesves hej Gvekee ceeveefmeke Deenej neslee Lee~
5 -efkeleves he#e Jeleerle nesves hej Jen eemeesdJeeme enCe kejlee Lee?
-22 he#e Jeleerle nesves hej~
6 -osJe kes Mejerj keer TBeeF& efkeleveer Leer?
-3 neLe~
7 -cegefve hej Ghemeie& kejves kes heuemJehe Depeiej cejkej keneB ieee?
-Depeiej mehe& cegefve nlee kes Ieesj heehe mes etj heefjCeeceeW mes cejkej "s veke& ceW ieee~
8 -JeneB Gmekeer Deeeg efkeleves Je<e& keer Leer?
-22 meeiej~

("e YeJe)
eMve 1 -Deegle osJe mJeie& mes egle neskej keneB pevces?
Gej -Deegle osJe mJeie& mes egle neskej pecyeterhe kes heefece efJeosn ceW hee osMe kes Deehegj veiej ceW efMeMeg JeeveeefYe kes
he ceW pevces~
eMve 2 -Deehegj veiej kes jepee kee veece yeleeFes?
Gej -Deehegj veiej kes jepee cenejepe JeeJeere& vejsv Les~
eMve 3 -efMeMeg JeeveeefYe keer ceelee kee keee veece Lee?
Gej -efMeMeg JeeveeefYe keer ceelee kee veece cenejeveer efJepeee Lee~
eMve 4 -efMeMeg JeeveeefYe keer ceelee ves Gmekes pevce mes hetJe& efkeleves mJehve osKes?
Gej -efMeMeg JeeveeefYe keer ceelee ves Gmekes pevce mes hetJe& 5 mJehve osKes~
eMve 5 -Jes mJehve keee Les?
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej

(43)

-(1) megoMe&ve ces (2) mete& (3) evcee (4) osJeefJeceeve (5) peue mes heefjhetCe& mejesJej~
6 -jeveer efJepeee ves Gve mJehveeW kee heue efkememes hete?
-jeveer efJepeee ves Gve mJehveeW kee heue cenejepee JeeJeere& mes hete~
7 -jepee ves Gvekee keee heue yeleeee?
-jepee ves mJehveeW kee heue yeleeles ngS kene efke legce eeJeleea heg$ejlve kees pevce oesieer~
8 -eeJeleea jepee efkeleves KeC[ kee mJeeceer neslee nw?
-: KeC[ kee~
9 -eeJeleea kee keee JewYeJe neslee nw?
-eeJeleea kes SsjeJele neLeer kes meceeve 84 ueeKe neLeer nesles nQ, Jeeeg kes meceeve JesieMeeueer jlveeW mes efveefce&le 84 ueeKe
jLe nesles nQ, he=LJeer keer lejn DeekeeMe ceW Yeer ieceve kejves Jeeues De"ejn kejes[ Gece Iees[s nesles nQ Deewj eeseDeeW
kee ceo&ve kejves Jeeues 84 kejes[ heoeefle (efheeeos) nesles nQ~ 32 npeej veeeMeeueeSb, 72 npeej veiej, 96 kejes[
ieeBJe, 99 npeej esCecegKe, 48 npeej heeve, 16 npeej Kes, 56 Devleeahe, 14 npeej mebJeen nesles nQ~
YeespeveMeeuee ceW eeJeue hekeeves kes efueS 1 kejes[ nb[s, yeerpe yeesves keer veueer ueies 1 ueeKe kejes[ nue, 3 kejes[
ieewMeeueeSb, 700 keg#eJeeme, 28 npeej ienveJeve Je De"ejn npeej Deee&KeC[ kes cues jepee nesles nQ~
eMve 10-eeJeleea kee Mejerj kewmee neslee nw?
Gej -eeJeleea kee Mejerj Jeecee neslee nw, Gvekee mebmLeeve meceelegje neslee nw, n KeC[ kes meYeer jepeeDeeW ceW efpelevee
yeue neslee nw, Gve meyemes DeefOeke yeue Gvekes Ske Mejerj ceW neslee nw~
eMve 11-Gvekes eejlve kee keee eYeeJe jnlee nw?
Gej -Gvekes eejlve kes eYeeJe mes n KeC[ kes meYeer jepee Gvekeer Dee%ee kees efmej mes OeejCe kejles nQ~ 32 npeej
cegkegye jepee Gvekes ejCeeW ceW vele jnles nQ~
eMve 12-eeJeleea keer efkeleveer jeefveeeB nesleer nQ?
Gej -eeJeleea keer 96 npeej jeefveeeB nesleer nQ efpeveceW mes 32 npeej jeefveeeB Deee&KeC[ keer, 32 npeej jeefveeeB efJeeeOej
keveeSb SJeb 32 npeej jeefveeeB cuess KeC[ ceW pevceW jepeeDeeW keer nQ~ es meye DehmejeDeeW kes meceeve megvoj nesleer nQ~
eMve 13-eeJeleea keer efkeleveer efveefOeeeB nesleer nQ?
Gej -9 efveefOeeeB nesleer nQ?
eMve 14-9 efveefOeeeW kes veece yeleeFes?
Gej -keeue, cenekeeue, vewmehe&, heeb[gke, hee, ceeCeJe, efhebieue, MebKe Deewj meJe&jlve~
eMve 15-keeue efveefOe mes efkemekeer eeefhle nesleer nw?
Gej -keeue efveefOe mes keeJe, keesMe, Deuebkeej, JeekejCe Deeefo Meee Deewj JeerCee, yeebmegjer, veiee[s Deeefo efceueles jnles nQ~
eMve 16-cenekeeue efveefOe kee keee Gheeesie nw?
Gej -cenekeeue efveefOe mes Deefme, ceefme, ke=ef<e Deeefo n keceeX kes meeOeve Ssmes mecemle heoeLe& Deewj mebheoeSb efvejvlej GlheVe
nesleer jnleer nQ~
eMve 17-vewmehe& efveefOe keee osleer nw?
Gej -vewmehe& efveefOe Meee, Deemeve, cekeeve Deeefo osleer nw~
eMve 18-heeb[gke efveefOe kee keee keee& nw?
Gej -heeb[gke efveefOe mecemle Oeeve Deewj neW jmeeW kees GlheVe kejleer nw~
eMve 19-heeefveefOe keee kejleer nw?
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(44)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

Gej -heeefveefOe jsMeceer, metleer Jee Deeefo eoeve kejleer nw~


eMve 20-MebKeefveefOe kee keee Gheeesie nw?
Gej -MebKeefveefOe mete& keer eYee kees eflejmke=le kejves Jeeues megJeCe& kees osleer nw~
eMve 21-meJe&jlve efveefOe keee osleer nw?
Gej -meJe&jlveefveefOe ceneveerue, Fvveerue, heejeie, Jew[te&, mheefke Deeefo Deveske ekeej kes jlveeW Deewj ceefCeeeW kees osleer nw~
eMve 22-eeJeleea kes efkeleves jlve nesles nQ?
Gej -14 jlve nesles nQ~
eMve 23-FveceW mes efkeleves jlve mepeerJe Deewj efkeleves efvepeeaJe nesles nQ?
Gej -FveceW mes 7 jlve mepeerJe Deewj 7 jlve efvepeeaJe nesles nQ~
eMve 24-Fve jlveeW kee keee keee& nw?
Gej -es meye jlve he=LJeer keer j#ee Deewj efJeMeeue Ssee& Deewj GheYeesie kes meeOeve nQ~
eMve 25-14 jlveeW ceW mes 7 efvepeeaJe jlveeW kes veece yeleeFes?
Gej -ee, $e, ob[, Ke[die, ceefCe, ece& Deewj keebefkeCeer es meele efvepeeaJe jlve nQ~
eMve 26-meele mepeerJe jlveeW kes veece yeleeFes?
Gej -mesveeheefle, ie=nheefle, neLeer, Iees[e, eer, le#e (efmeueeJe) Deewj hegjesefnle es meele mepeerJe jlve nQ~
eMve 27-eeJeleea JeeveeefYe kes ee kee keee veece Lee?
Gej -megoMe&ve ee~
eMve 28-Gvekes $e kee keee veece Lee?
Gej -mete&eYe $e~
eMve 29-Gvekes oC[jlve kee keee keee& nw?
Gej -oC[jlve mes ieghee kee ej Keesueles nQ~
eMve 30-meewvevoke veeceke leueJeej mes keee kejles nQ?
Gej -meewvevoke leueJeej kees osKekej Jewjerpeve keefchele neskej eeJeleea keer MejCe ceW Dee peeles nQ~
eMve 31-ceefCejlve kee keece yeleeFes?
Gej -ceefCejlve (et[eceefCe) DebOekeej kees otj kej oslee nw~
eMve 32-ece&jlve Deewj keebefkeCeer kee keee DeLe& nw?
Gej -ece&jlve mes cesIeke=le peue kes GheJe mes mesvee keer j#ee nesleer nw Deewj keebefkeCeer jlve mes ieghee ceW mete&-eb kee Deekeej
yeveekej ekeeMe hewueeee peelee nw~
eMve 33-mesveeheefle jlve Deewj ie=nheefle jlve kee keee keee& nw?
Gej -mesveeheefle jlve efoefiJepee ceW meYeer eeseDeeW mes Depese jnlee nw Deewj keeceJe=ef veeceke ie=nheefle jlve Iej kes meejs
keece-keepe mebYeeue ueslee nw~
eMve 34-Deve mepeerJe jlveeW kes keee-keee keee& nQ?
Gej -efJepeeefieefj veeceke SsjeJele meMe Gece neLeer jepee kee Jeenve yevelee nw~ heJevebpee veece kee Iees[e mLeue kes
meceeve meceg ceW Yeer oew[ ueieelee nw~ megYee veece kee eerjlve eeJeleea kes YeesiemegKe kee meeOeve nw pees efke Deheves
neLe keer Meefe mes Jee kees Yeer otj kej mekeleer nw~ Yehegj veeceke le#e jlve mLeeve-mLeeve hej megvoj cenueeW kee
efvecee&Ce kejlee nw Deewj yegefmeeiej veece kee hegjesefnle jlve meYeer efveefceeeefo efJeee ceW eJeerCe jnlee nw, meYeer Oeeefce&ke
keee& Gmeer kes DeOeerve jnles nQ~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(45)

eMve 35-eeJeleea kes Deve YeesieesheYeesie meeOeve efkeleves Deewj keewve mes nQ?
Gej -eeJeleea kes veJeefveefOe, hejeefveeeb, veiej, Meee, Deemeve, mesvee, veeeMeeuee, Yeepeve, Yeespeve Deewj meJeejer es
ome ekeej kes YeesieesheYeesie kes meeOeve jnles nQ~
eMve 36-eeJeleea kes YeC[ej kee keee veece nw?
Gej -eeJeleea kes YeC[ej kee veece kegyesjkeeble nw pees keYeer Keeueer veneR neslee nw~
eMve 37-kees"ej kee keee veece nw?
Gej -JemegOeejke veece kee Det kees"ej nw~
eMve 38-Gvekeer jlveceeuee kee veece yeleeFes?
Gej -DeJelebefmekee~
eMve 39-Gvekes lebyet Deewj Meee kee keee veece nw?
Gej -Gvekee yengle ner ceveesnj kehe[s kee yevee ngDee osJejce veece kee lecyet nw efpemekes heeS jlveceeer nQ, pees efmebn kes
Deekeej kes nQ, Ssmeer efmebnJeeefnveer veece keer Meee nw~
eMve 40-efmebnemeve kee keee veece nw?
Gej -Devegej veece kee meyemes es efmebnemeve nw~
eMve 41-eecej kee veece yeleeFes?
Gej -Deveghecee (osJeeoe)~
eMve 42-Gvekes ceefCekegb[ue, Ke[eTB Je keJee kee veece yeleeFes?
Gej -efJeegleYe veeceke ceefCekegb[ue nQ, jlveeW keer efkejCeeW mes Jeehle efJe<eceesefekee veece keer Ke[eTB nw pees efke eeJeleea
kes efmeJeee Deve efkemeer kes hewj kee mheMe& nesles ner efJe<e kees es[ves ueieleer nw leLee keJee kee veece DeYese nw~
eMve 43-JeeveeefYe eeJeleea kes jLe kee veece yeleeFes?
Gej -Deefpelebpe~
eMve 44-Oeveg<e Deewj yeeCe kee keee veece nw?
Gej -Jeekeeb[ veece kee Oeveg<e nw Deewj DeceesIe veece kes meheue yeeCe nQ~
eMve 45-Gvekes heeme keewve meer Meefe nw?
Gej -Me$eg kees veeMe kejves Jeeueer Jeelegb[e veece keer eeb[ Meefe nw~
eMve 46-Yeeuee SJeb gjer kee veece yeleeFes?
Gej -efmebneke veece kee Yeeuee Deewj jlveefveefce&le cet" Jeeueer ueesnJeeefnveer veece keer gjer nw~
eMve 47-efJeMes<e Mee kee keee veece nw?
Gej -ceveesJesie veece kee ke"eJe peeefle kee Ske efJeMes<e Mee nw~
eMve 48-eeJeleea keer yeejn YesefjeeW kes veece yeleeFes?
Gej -eeJeleea kes Deevebefoveer veece keer yeejn Yesjer nQ pees Deheveer DeeJeepe kees 12 eespeve leke hewueekej yepee kejleer nQb~
eMve 49-veiee[s efkeleves nQ? veece yeleeFes?
Gej -efJepeeIees<e veece kes 12 veiee[s nQ efpevekeer DeeJeepe ueesie Deevebo kes meeLe megvee kejles nQ~
eMve 50-Gvekes MebKeeW keer efkeleveer mebKee nw?
Gej -Gvekes iebYeerjeJele& veece kes 24 MebKe nQ pees efke meceg mes GlheVe ngS nQ~
eMve 51-Gvekee efoJe Yeespeve keee nw?
Gej -eeJeleea kes cenekeueeCe veece kee efoJe Yeespeve nw~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(46)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

eMve 52-heleekeeSb efkeleveer nQ?


Gej -48 kejes[~
eMve 53-keee Fleves JewYeJe kees eehle kej Yeer Jes Oece&keee& kejles Les?
Gej -eeJeleea JeeveeefYe Fleves JewYeJe kees eehle kejkes Yeer Oece& kees veneR Yetues Les elegled DeefOeke-DeefOeke he mes eefleefove
efpevesvosJe keer hetpeve kejles Les, efvee&vLe iegDeeW Je Deve leeefieeeW kees Deenejeefo oeve osles Les leLee efvejvlej Meerue
kee heeueve kejles ngS mecee-mecee hej GheJeeme Yeer kejles Les~
eMve 54-JeeveeefYe eeJeleea kees Fleves Delegue JewYeJe kes yeere Jewjeie kewmes ngDee?
Gej -Ske yeej Gme veiej ceW Ske cenecegefve heOeejs, Gvekes eje efoes ieS efoJe Dece=leceeer GheosMe kees megvekej Jes hebesefveeW
kes efJe<eeeW mes efJeje nes ieS Deewj efvee&vLe cenecegefve yeve ieS~
eMve 55-oer#ee kes heeeled GvneWves keee efkeee?
Gej -oer#ee kes heeeled GvneWves og&j leheejCe efkeee~
eMve 56-cenecegefve JeeveeefYe kes Thej Ghemeie& efkemeves efkeee?
Gej -Ske etjkecee& efYeuuejepe ves kegefhele neskej Deheves leer#Ce yeeCeeW mes Gvekes Mejerj kee Yesove kej keeej peveeW mes
Demenveere Yeebkej Ghemeie& efkeee~
eMve 57-Ssmeer efmLeefle ceW cegefvejepe ves keee efkeee?
Gej -cegefvejepe Mejerj mes hetCe&leee efvemhe=n neskej %eeveoMe&ve mJehe Deheveer Deelcee kee Oeeve kejles ngS Oece&Oeeve ceW
efmLej nes ieS Deewj Fme veej Mejerj mes ewleve Deelcee kee eeeCe nes ieee~
eMve 58-Fme veej osn kee leeie kej GvneWves efkeme ieefle keer eeefhle keer?
Gej -Fme veej osn kee leeiekej Jes ceOece ewJeseke kes ceOece efJeceeve ceW es Denefcev nes ieS~

(meeleJeeB YeJe)
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej

1 -Denefcev keer Deeeg efkeleves meeiej keer Leer?


-27 meeiej~
2 -Denefcev kee Mejerj kewmee Lee?
-Denefcev kee Mejerj DeefleMee osoerheceeve, meceelegje mebmLeeve mes ege Lee~
3 -Denefcev keneB-keneB peeles nQ?
-Denefcev hej#es$e ceW efJenej veneR kejles nQ~
4 -mJeie& ceW jnles ngS Jes keee kejles nQ?
-Denefcev leJeeee& ceW leuueerve jnles ngS meceioMe&ve keer eMebmee kejles nQ Deewj Deheveer Deelcee kes DeOeerve GlheVe
ngS Glke= megKe kees OeejCe kejles ngS meowJe emeVe jnles nQ~
5 -Denefcev kee peerJe mJeie& mes egle neskej keneB pevcee?
-Denefcev kee peerJe mJeie& mes egle neskej DeeesOee ceW Deevevo veeceke jepekegceej kes he ceW pevcee~
6 -kece" kee peerJe Yeerue cejkej keneB ieee?
-Yeerue jewOeevehetJe&ke Mejerj kees es[kej cegefvenlee kes heehe mes meeleJeW vejke ceW euee ieee~
7 -pevceles ner Gmes efkeme ogKe kee meecevee kejvee he[e?
-Gme DebOekethecee vejkeJeeme ceW Gmeves DeeQOes cegKe pevce efueee Deewj pevce uesles ner Yetefce hej Oe[ece mes efieje, Yetefce
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(47)

kee mheMe& nesles ner pewmes npeejeW efyegDeeW ves Ske meeLe [bke ceeje nes, Ssmeer Yeebkej Jesovee ngF&, hegve: Jen veejkeer
50 eespeve leke Thej Guee Deewj efieje, pewmes lehes ngS leJes hej efleueeW kees [eueles ner Jes hegheg Gueves ueieles nQ~
efVe-efYeVe Mejerj neslee ngDee Delevle ogKeer Deewj YeeYeerle Gmeer Oeje hej uees-heeskej efyeueefyeueeves ueiee~
eMve 8 -veejkeer peerJe kes efkeleves Deewj keewve mes %eeve nesles nQ?
Gej -veejkeer peerJe kes kegceefle, kegegle Deewj kegDeJeefOe es leerve %eeve nesles nQ~
eMve 9 -JeneB YetKe ueieves hej keee Deenej nw?
Gej -veejkeer peerJe eefo leerve ueeske kee DeVe Yeer Kee peeeW lees Yeer Gvekeer YetKe Meeble veneR nes mekeleer nw efkevleg Keeves
kees JeneB Ske keCe Yeer vemeerye veneR neslee nw~
eMve 10-heeme ueieves hej heerves eesie Jemleg keee nw?
Gej -meeiej kes mecemle peue kees heerves kes yeeo Yeer heeme yegPe veneR mekeleer, efhej Yeer Jene
B hej Ske yetBo heeveer veneR efceuelee nw~
eMve 11-keee vejke ceW nj mecee "C[ke jnleer nw?
Gej -vejke ceW Fleveer Yeebkej "C[er nw efke Ske ueeKe eespeve eceeCe Fleves ye[s ueesns kes ieesues kees efheIeueekej [eue oes
efkevleg Gmeer #eCe Jen pece peelee nw~
eMve 12-Gme veejkeer kees efkeleves Je<e& leke en og:Ke Yeesieves he[s?
Gej -Yeerue kee peerJe JeneB hej meeeF&me meeiej eceeCe ceOece Deeeg heele Fve og:KeeW kee DevegYeJe kejlee jne nw~
eMve 13-meeiej efkemes kenles nQ?
Gej -oes npeej keesMe eceeCe Ske uecyee-eew[e Deewj ienje iee keuhevee ceW yeveeFes~ Gmes meele efove kes Devoj pevceW
ngS Yes[eW kes yeeueeW mes Yej oerefpeS~ Fve yeeueeW kes Fleves-Fleves ess KeC[ kej efoS peeSb efpevekee efhej Deewj KeC[
ner ve nes mekes, Ssmes jesce KeC[eW mes Yejs ngS Gme ies keer Ketye Thej mes kegeF& kej oerepf eS~ hegve: GveceW mes SkeSke jesce kees meew-meew yejme ceW efvekeeefueS~ peye Jen iele& Keeueer nes peeS leye Ske JeJenej heue neslee nw~ FmeceW
efpelevee mecee ueiee nw Gmes DemebKeele kejes[ Je<eeX kes meceeeW mes iegCee kej oerefpeS~ FmeceW efpeleves mecee peeJeWies
Jen Gej heue kenueelee nw~ Devevlej meew Je<e& kes efpeleves mecee nQ Gleves meceeeW mes Gej heue kes jesceeW kees
iegefCele kejves mes efpeleves mecee nesJeW en Deeheue nes peelee nw~ Fve ome kees[ekees[er DeeheueeW kee Ske meeiej
neslee nw~
eMve 14-kees[ekees[er efkemes kenles nQ?
Gej -Ske kejes[ kees Ske kejes[ mes iegCee kejves hej pees mebKee Deeleer nw Jen kees[ekees[er kenueeleer nw~

(Dee"JeeB YeJe)
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej

1 -DeeesOeeheefle Deevebo kegceej kes ceelee-efhelee kee keee veece Lee?


-kegceej Deevebo keer ceelee kee veece cenejeveer eYeekeejer leLee efhelee kee veece jepee Jeeyeeng Lee?
2 -jepee Deevevo kegceej efkeme heo hej Dee{ Les?
-ceneceC[ueerke heo hej~
3 -Gvekes DeOeerve efkeleves jepeeieCe Les?
-8 npeej cegkegye jepee Gvekeer Dee%ee kees efMejmee Jenve kejles Les~
4 -cenejepee Deevevo ves Deeeefke ceneheJe& ceW keewve mee Devegeve efkeee?
-cenejepee Deevevo ves Deeeefke ceneheJe& ceW vevoerej hetpeve kee Delegue JewYeJe kes meeLe Deeeespeve efkeee~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(48)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej

efleere KeC[

5 -Fmekeer meueen efkemeves oer?


-Fmekeer meueen mJeeefceefnle veeceke efJeJeskeMeerue ceb$eer ves oer~
6 -efpevesvosJe keer hetpee mes keee heue efceuelee nw?
-efpevesvosJe keer hetpee mechetCe& heeheeW kee veeMe kejves Jeeueer nw~
7 -heJe& kes efoveeW ceW keer ieF& hetpee keee heue eoeve kejleer nw?
-heJe& kes mebeesie mes Jen hetpee DeefleMee hegCe kees eoeve kejves Jeeueer nes peeleer nw~ efpevehetpee kes meceeve Fme mebmeej
ceW Deewj keesF& Gece keee& veneR nw~ efpevesvosJe keer hetpee keer YeeJevee ner meYeer og:KeeW kees otj kejves kee Ske DeceesIe
Gheee nw~
eMve 8 -vevoerej cenehetpee ceW keewve mes cenecegefve heOeejs?
Gej -efJehegueceefle veeceke cenecegefve heOeejs~
eMve 9 -jepee ves Gvemes keee efveJesove efkeee?
Gej -jepee ves Gvemes Deesleve eefleceeDeeW eje meesleve kees hegCe heue eoeve kejves keer efpe%eemee Meeble kejves nsleg efveJesove
efkeee~
eMve 10-cegefvejepe ves Gmekee keee Gej efoee?
Gej -jepee ves kene efke efpevecebefoj Deewj Gvekeer eefleceeDeeW kes oMe&ve kejves JeeueeW kes heefjCeeceeW ceW efpeleveer efvece&uelee Deewj
eke<e&lee nesleer nw Jewmeer Deve keejCeeW mes veneR nes mekeleer nw~ pewmes-keuheJe=#e, efebleeceefCe Deeefo Deesleve nesles ngS
Yeer ceveJeebefle Deewj ceveefebeflele heue osves ceW meceLe& nQ, Gvemes Yeer keneR DeefOeke Jewmeer ner efpeveeefleceeSb mechetCe&
ceveesjLeeW kees hetCe& kejves ceW meceLe& nw~
eMve 11-Jeerlejeie cege kes oMe&ve kee keee heue nw?
Gej -eefleceehe ceW Jeerlejeiecege kees osKekej efpevesvosJe kee mcejCe neslee nw efpememes DevevleiegCee hegCeyebOe nes peelee nw~
eMve 12-efpeveeeflecee kes oMe&ve ve kejves Jeeues DeLeJee efvevoe kejves JeeueeW kees keee heue efceuelee nw?
Gej -pees cet{peve efpeveeefleceeDeeW kee oMe&ve veneR kejles nQ ee Gvekeer efvevoe kejles nQ Jes mJeecesJe Devevle mebmeej meeiej
ceW [tye peeles nQ~
eMve 13-Gmekes heeeled cegefvejepe ves jepee kees keee yeleeee?
Gej -Gmekes yeeo cegefvejepe ves jepee kes meeceves leerve ueeske kes Deke=ef$ece ewleeueeeW leLee mete&, ev Deeefo kes efJeceeve
ceW efmLele efpeveefyebye kee JeCe&ve efkeee~
eMve 14-mete& kee efJeceeve efkeleves eespeve kee nw?
Gej -48/61 eespeve~
eMve 15-Ske eespeve ceW efkeleves ceerue nesles nQ?
Gej -4000 ceerue~
eMve 16-mete& kee efJeceeve he=LJeerleue mes efkeleves eespeve SJeb efkeleves ceerue keer TBeeF& hej nw?
Gej -mete& kee efJeceeve he=LJeerleue mes 800 eespeve DeLee&led 3200000 ceerue keer TBeeF& hej nw~
eMve 17-mete& keer efkejCeW efkeleveer Deewj kewmeer nQ?
Gej -FmeceW 12 npeej efkejCeW nQ pees efke Deefle Ge Deewj G<Ce nQ~
eMve 18-en efJeceeve kewmee nw?
Gej -en efJeceeve DeOe&ieesueke kes meMe nw DeLee&led pewmes ieWo ee veejbieer kees yeere mes keeves hej pewmee Deekeej neslee nw
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(49)

Jewmee ner Fve efJeceeveeW kee Deekeej nw~


eMve 19-mete& kes efJeceeve kees keewve KeeRelee nw?
Gej -mete& kes efJeceeve kees DeeefYeeesie (Jeenve) peeefle kes 16000 osJe melele KeeReles jnles nQ~
eMve 20-keewve meer efoMee ceW keewve mes Deekeej kes efkeleves osJe jnles nQ?
Gej -4000 osJe hetJe& efoMee ceW efmebn kee Deekeej OeejCe kejles nQ, 4000 osJe heefece ceW yewue kee Deekeej, 4000 osJe
oef#eCe ceW neLeer kee Deekeej SJeb 4000 osJe Gej ceW Iees[s kee Deekeej OeejCe efkees jnles nQ~
eMve 21-mete& kee efJeceeve efkeme Oeeleg kee yevee ngDee nw?
Gej -mete& kee efJeceeve he=LJeerkeeefeke ecekeerueer Oeeleg mes yevee nw pees efke Deke=ef$ece nw~
eMve 22-efkeme kece& kes Goe mes mete& keer efkejCeW ecekeleer nQ?
Gej -mete& efyecye ceW efmLele he=LJeerkeeefeke peerJeeW kes Deelehe veecekece& kee Goe nesves mes Gmekeer efkejCeW ecekeleer nQ leLee
Gmekes cetue ceW G<Celee ve neskej efkejCeeW ceW ner G<Celee nesleer nw~
eMve 23-DeekeeMe ceW mete& keer efkeleveer ieefueeeB nQ?
Gej -184 ieefueeeB nQ~
eMve 24-pecyeterhe ceW efkeleves mete& SJeb efkeleves evcee nQ?
Gej -pecyeterhe ceW 2 mete& Deewj 2 evcee nQ~
eMve 25-Ske efceve ceW mete& keer ieefle ueieYeie efkeleves ceerue eceeCe nw?
Gej -447623 ceerue eceeCe~
eMve 26-mete& efJeceeve ceW keee-keee nQ?
Gej -mete& efJeceeve ceW veeres kee ieesue Yeeie lees nce-Deehekees efoKe jne nw leLee Thej kes meceleue Yeeie ceW eejeW lejhe ieesue
leJesoer nw GmeceW eejeW efoMeeDeeW ceW ieeshegj-cegKe heeke nQ~ Fme efJeceeve kes yeereeW-yeere ceW Gece Jesoer meefnle
jepeebieCe nQ, Gmekes "erke yeere ceW jlvecee efoJeket nw~ Gme ket hej Jesoer SJeb 4 leesjCeejeW mes ege
efpevecebefoj nw~
eMve 27-Gve efpeveYeJeveeW ceW efkeleveer efpeveeefleceeSB nQ?
Gej -108 efpeveeefleceeSB~
eMve 28-Gvekeer Yeefe-Jevovee osJeieCe efkeme ekeej kejles nQ?
Gej -meYeer osJeieCe iee{ Yeefe mes peue, ebove, lebogue, heg<he, vewJese, oerhe, Oethe Deewj heueesb mes efvele ner Gvekeer hetpee kejles
jnles nQ~
eMve 29-Fve efpeveYeJeveeW ceW mete& osJe kes YeJeve efkeme ekeej kes yeves nQ?
Gej -Fve efpeveYeJeveeW kes eejeW Deesj meceeleg<keesCe, uebyes Deewj veevee ekeej kes megboj-megoj
b mete& osJe kes YeJeve yeves ngS nQ~
eMve 30-es YeJeve efkeme JeCe& kes nQ?
Gej -efkeleves ner YeJeve cejkele JeCe& kes, efkeleves ner kegboheg<he kes Deewj efkeleves ner megJeCe& meMe yeves ngS nQ~
eMve 31-Fve mete& YeJeveeW ceW mete&osJe keneB efJejepeles nQ?
Gej -Fve mete& YeJeveeW ceW efmebnemeve hej mete& osJe efJejepeceeve nesles nQ~
eMve 32-mete& Fv keer efkeleveer osefJeeeB nQ?
Gej -mete& Fv keer cegKe osefJeeeB eej nQ Deewj Deve yengle meejer osefJeeeB nQ~
eMve 33-Gve eej cegKe osefJeeeW kes veece yeleeFes?
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(50)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

Gej -Jes eej cegKe osefJeeeB nQ-egefleegefle, eYebkeje, mete&eYee Deewj Deefe&ceeefueveer~
eMve 34-mete& efJeceeve kes efpevecebefoj keer DemeeOeejCe efJeYetefle kees megvekej Deevebo cenejepe ves keee efkeee?
Gej -mete& efJeceeve kes efpevecebefoj keer DemeeOeejCe efJeYetefle kees megvekej Deevebo cenejepe kees yengle ner ee nes ieF&~ Jen
eefleefove Deeefo Deewj Deble mecee ceW oesveeW neLe pees[kej, cegkeg Pegkeekej, mete& efJeceeve ceW efmLele efpeveeefleceeDeeW
keer mlegefle kejves ueiee Deewj cenue keer le hej eefleefove DeIe& e{ekej hetpee kejves ueiee~ meeLe ner keejeriejeW kes
eje ceefCe Deewj megJeCe& kee Ske mete& efJeceeve yeveJeekej GmeceW keebefleege megvoj efpevecebefoj yeveJeeee leLee Meeeese
efJeefOe mes YeefehetJe&ke Deeeefvnke, elegceg&Ke, jLeeJele&, meJe&leesYe leLee keuheJe=#e veece keer cenehetpeeSb keeR~
eMve 35-mete& Gheemevee keer hejcheje keye mes Meg ngF&?
Gej -Deevebo cenejepe kees mete& keer hetpee kejles osKe Gvekeer eeceeefCekelee mes osKee-osKeer Deve ueesie Yeer mJeeb YeefehetJe&ke
mete&ceb[ue keer mlegefle kejves ueies~ Fme ueeske ceW Gmeer mecee mes mete& keer Gheemevee eue he[er nw~
eMve 36-Deevevo cenejepe kees Jewjeie efkeme efveefcee mes ngDee?
Gej -GvnW Ske mecee ohe&Ce ceW cegKe DeJeueeskeve kejles ner cemleke hej Ske OeJeue kesMe efoKeeF& efoee Deewj Jes efJe<eeYeesieeW mes efJeje nes ieS~
eMve 37-GvneWves efkeve ieg mes oer#ee enCe keer?
Gej -GvneWves meeiejoe cegefvejepe kes meceerhe efpeveoer#ee enCe keer~
eMve 38-DeeF&me cetueiegCe keewve mes nQ?
Gej -5 ceneele, 5 meefceefle, 5 FefveefvejesOe, 6 DeeJeMeke Deewj 7 Mes<e iegCe es 28 cetueiegCe nesles nQ~
eMve 39-hebe ceneeleeW kes veece yeleeFes?
Gej -Deefnbmee, mele, Deeewe&, yeeee& Deewj heefjen leeie ceneele~
eMve 40-Deefnbmee ceneele efkemes kenles nQ?
Gej -mechetCe& $eme-mLeeJej peerJeeW keer efJejeOevee kee leeie kejvee Deefnbmee ceneele nw~
eMve 41-mele ceneele efkemes kenles nQ?
Gej -Demele Deewj DeeMemle Jeeve yeesueves kee meJe&Lee leeie kejvee mele ceneele nw~
eMve 42-Deeewe& ceneele kee keee ue#eCe nw?
Gej -efkemeer keer efyevee oer ngF& Jemleg enCe kejvee Deeewe& ceneele nw~
eMve 43-yeeee& ceneele kee keee ue#eCe nw?
Gej -eer cee$e kee leeie kej osvee yeeee& ceneele nw~
eMve 44-heefjen leeie ceneele keer heefjYee<ee yeleeDees?
Gej -Jee cee$e Yeer heefjen kee leeie kej osvee heefjen leeie ceneele nw~
eMve 45-meefceefleeeB efkeleveer nesleer nQ heefjYee<ee meefnle yeleeFes?
Gej -eej neLe Deeies peceerve osKekej euevee F&ee& meefceefle nw, efnle-efcele-efee Jeeve yeesuevee Yee<ee meefceefle, eeefueme
oes<e leLee yeeerme Deblejee euekej Meg Deenej uesvee S<eCee meefceefle, osKe-MeesOekej hegmleke Deeefo jKevee, G"evee
Deeoeveefve#esheCe meefceefle Deewj eemegke Yetefce ceW ceue-cet$eeefo efJemepe&ve kejvee Glmeie& meefceefle nw~
eMve 46-hebesefve efvejesOe efkemes kenles nQ?
Gej -mheMe&ve, jmevee, IeeCe, e#eg Deewj ees$e Fve heebe FefveeW hej efJepee eehle kejvee hebesefve efvejesOe nw~
eMve 47-n DeeJeMekeeW kes veece yeleeDees?
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(51)

Gej -meeceeefeke, mlegefle, Jebovee, eefleeceCe, eleeKeeve Deewj keeeeslmeie& es <ed DeeJeMeke nQ~
eMve 48-meeceeefeke efkemes kenles nQ?
Gej -meeceYeeJehetJe&ke ef$ekeeue meeceeefeke kejvee meeceeefeke DeeJeMeke nw~
eMve 49-mlegefle Deewj Jebovee ceW keee Deblej nw?
Gej -eewyeerme leerLekejeW keer mlegefle kejvee mlegefle DeeJeMeke nw Deewj Ske leerLekej Deeefo keer mlegefle kejvee Jebovee nw~
eMve 50-eefleeceCe keee nw?
Gej -ueies ngS oes<eeW kees otj kejvee eefleeceCe nw~
eMve 51-eleeKeeve Je keeeeslmeie& ceW keee Devlej nw?
Gej -Deeieeceer oes<eeW kee leeie kejvee ee Deenej Deeefo kee leeie kejvee eleeKeeve nw Deewj eesiecege Deeefo mes efmLej
efee neskej keeeeslmeie&, Oeeveeefo kejvee keeeeslmeie& DeeJeMeke nw~
eMve 52-meele Mes<e iegCe keewve-keewve mes nQ?
Gej -Jee cee$e kee leeiekej efoiecyej jnvee, kesMeueeWe kejvee, mveeve veneR kejvee, obleOeeJeve veneR kejvee, YetefceMeeve
kejvee, Ske yeej Yeespeve kejvee Deewj Ke[s neskej Deenej uesvee es meele Mes<e iegCe nQ~
eMve 53-leerLekej eke=efle yebOe kes efueS keejCeYetle keewve meer YeeJeveeSb nQ?
Gej -meesuenkeejCe YeeJevee~
eMve 54-Deevebo cenejepe ves oer#ee uesves kes heeeled keee efkeee?
Gej -Deevebo cenejepe 28 cetueiegCeeW kee heeueve kejles ngS yeejn ekeej kes leheejCe ceW lelhej Les Deewj 22 heefj<eneWs kees
peerleles ngS GejiegCeeW kees Yeer OeejCe kej jns Les~ ieg kes heeocetue ceW yew"kej GvneWves ieejn Debie leke egle kee
DeOeeve efkeee~ Deveblej leerLekej veecekece& kes efueS keejCeYetle meesuenkeejCe YeeJeveeDeeW kee efebleJeve efkeee~
eMve 55-meesuenkeejCe YeeJeveeDeeW kes veece yeleeFes?
Gej -oMe&veefJeMegef, efJeveemecheVelee, Meerueeles<Jeveefleeej, DeYeer#Ce%eeveesheeesie, mebJesie, Meefelemleeie, Meefelemlehe,
meeOegmeceeefOe, JeweeJe=ekejCe, Den&odYeefe, Deeeee&Yeefe, yengegle Yeefe, eJeeve Yeefe, DeeJeMeke DeheefjneefCe,
ceeie& eYeeJevee SJeb eJeeve Jeelmeue es 16 YeeJeveeSb nQ~
eMve 56-oMe&veefJeMegef YeeJevee efkemes kenles nQ?
Gej -heeerme ceueoes<e jefnle efJeMeg meceioMe&ve kees OeejCe kejvee oMe&veefJeMegef nw~
eMve 57-efJeveemecheVelee kee DeLe& yeleeDees?
Gej -osJe, Meee, ieg leLee jlve$ee kee efJevee kejvee~
eMve 58-Meerueeles<Jeveefleeej kee celeueye yeleeFes?
Gej -eleeW Deewj MeerueeW ceW Deefleeej veneR ueieevee~
eMve 59-DeYeer#Ce%eeveesheeesie efkemes kenles nQ?
Gej -meoe %eeve kes DeYeeme ceW ueies jnvee~
eMve 60-mebJesie kee keee DeLe& nw?
Gej -Oece& Deewj Oece& kes heue ceW Devegjeie nesvee~
eMve 61-Meefelemleeie Deewj Meefelemlehe ceW keee Devlej nw?
Gej -Deheveer Meefe kes Devegmeej Deenej, Deew<eefOe, DeYee Deewj %eeveoeve osvee Meefelemleeie Deewj Deheveer Meefe kees ve
efheekej Deblejbie-yeefnjbie lehe kejvee Meefelemlehe nw~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(52)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

eMve 62-meeOeg-meceeefOe kee ue#eCe yeleeDees?


Gej -meeOegDeeW kee Ghemeie& Deeefo otj kejvee ee meceeefOe meefnle JeerjcejCe kejvee~
eMve 63-JeweeJe=ekejCe kee keee DeLe& nw?
Gej -eleer, leeieer, meeOeceea keer mesJee kejvee, JeweeJe=efe kejvee~
eMve 64-Den&ledYeefe Deewj Deeeee&Yeefe ceW keee Deblej nw?
Gej -Dejnble YeieJeeve keer Yeefe kejvee Den&ledYeefe Deewj Deeeee& keer Yeefe kejvee Deeeee&Yeefe nw~
eMve 65-yengegleYeefe Je eJeeveYeefe ceW keee Devlej nw?
Gej -GheeOeee hejceser keer Yeefe kejvee yengegleYeefe SJeb efpeveJeeCeer keer Yeefe kejvee eJeeve Yeefe nw~
eMve 66-ceeie&eYeeJevee efkemes kenles nQ?
Gej -pewveOece& kee eYeeJe hewueevee~
eMve 67-eJeeve Jeelmeue efkemes kenles nQ?
Gej -meeOeceeapeveeW ceW DeieeOe esce kejvee eJeeveJeelmeue nw~
eMve 68-cegefvejepe Deevevo kes Thej Ghemeie& efkemeves efkeee?
Gej -Ske mecee cegefvejepe #eerj Jeve ceW eeeesheieceve meveeme ueskej eefleceeeesie mes Oeeve ceW ueerve Les leYeer kece"ej heeheer
Yeerue kes peerJe Ske efmebn ves one[ kej cegefvejepe hej OeeJee yeesue efoee Deewj Gvekes keb" kees heke[kej leer#Ce veKeeW
mes meejs yeove kees efVe-efYeVe kej Kee efueee~
eMve 69-cegefve ves Gme Ghemeie& kees efkeme ekeej menve efkeee?
Gej -cegefvejepe Gme heMegke=le Ghemeie& kees hejce MeebleYeeJe mes menve kejles nQ Deewj Deveble iegCeeW kes efveOeeve, Deelcee kes efebleve
ceW Dehevee Gheeesie ueiee osles nQ Deewj Fme veej Yeewefleke ceue-cet$e kes efheb[ mJehe osn kees es[kej efoJe Jewefeeke
osn OeejCe kej uesles nQ~
eMve 70-GvneWves efkeme ieefle keer eeefhle keer?
Gej -Jes Deegle mJeie& kes eeCele veeceke efJeceeve ceW Fv nes ieS~
eMve 71-efmebn kee peerJe cejkej keneB ieee?
Gej -efmebn kee peerJe cejkej vejke ieee~

(veJeceeB YeJe)
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej

1 -Deeglesv keer Deeeg efkeleves meeiej keer Leer?


-20 meeiej~
2 -efkeleves Je<e& yeeo Gvekee ceeveefmeke Deenej neslee Lee?
-20 npeej Je<e& yeeo~
3 -efkeleves Je<e& yeeo Jes eemeesdJeeme uesles Les?
-yeerme he#e (10 ceen) yeerle peeves hej~
4 -Gvekee Mejerj efkeleves neLe kee Lee?
-mee{s leerve neLe kee~
5 -Deegle mJeie& ceW pevce uesves kes yeeo meJe&eLece GvneWves keee efkeee?
-Deheves efoJe DeJeefOe%eeve kes eje meejer yeeleW peevekej Jes Fv cebieue mveeve Deeefo efJeefOeJeled kejkes meyemes henues
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(53)

efpevesvosJe keer hetpee kejles nQ~


eMve 6 -Gmekes heeeled GvneWves keee efkeee?
Gej -Gmekes heeeled GvneWves Deheveer efJeYetefle kee, osJeebieveeDeeW kee DeJeueeskeve efkeee~
eMve 7 -osJeeW ceW keee efJeMes<elee nesleer nw?
Gej -Gvekes Mejerj ceW ceue-cet$e, hemeervee Deeefo veneR efvekeuelee nw, ve Gvekeer heuekeW PehekeleeR nQ, ve veKe Deewj kesMe ner
ye{les nQ~ yeg{ehee, Dekeeuece=leg Deewj JeeefOe Yeer Gvekes veneR nw~
eMve 8 -Deeglesv keer eee& keee nw?
Gej -Fvjepe Deheves heefjJeej osJeeW kes meeLe keYeer vevoerej ceW hetpee jeeles nQ, keYeer megces heJe&leeW keer Jebovee kes efueS
eues peeles nQ, keYeer meercebOej Deeefo leerLekej kes meceJemejCe ceW efoJe OJeefve kes eje efoJe Oecee&ce=le kee heeve kejles
nQ lees keYeer $e+ef<e, cegefveeeW kes oMe&ve kee ueeYe uesles nQ~ keYeer veboveJeve ceW eer[ e kejles nQ lees keYeer meYee ceW yew"kej
osJe-osJeebieveeDeeW kees mebleg kejles ngS ceveesefJeveeso kejles nQ~ keYeer-keYeer GvnW Oece& kee GheosMe osles ngS ke=leeLe& nes
peeles nQ~
eMve 9 -Fleves Delegue JewYeJe kees eehle kej keee GmeceW Deemee nes peeles nQ?
Gej -veneR, YeeJeer leerLekej Jes osJesv Fme Delegue JewYeJe kees Yeesieles ngS Yeer GmeceW Deemee veneR nesles nQ~
eMve 10-Deeglesv Deheveer Deeeg hetCe& kej keneB pevces?
Gej -Deeglesv Deheveer Deeeg hetCe& kej JeejeCemeer veiejer ceW cenejepee Deemesve kes Iej pevces~
eMve 11-kece" kee peerJe Jen veejkeer cejkej keneB ieee?
Gej -Jen veejkeer Deheveer vejkeeeg hetCe& kej YeieJeeve heee&veeLe keer ceelee Jeecee osJeer kee efhelee ngDee~

(oMeJeeB YeJe)
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej
eMve
Gej

1 -leerLekej YeieJeeve kes efkeleves keueeCeke nesles nQ?


-heeBe keueeCeke~
2 -heeBeeW keueeCekeesW kes veece yeleeFes?
-ieYe&, pevce, lehe, %eeve SJeb efveJee&Ce es heeBe keueeCeke nQ~
3 -pewveOece& kes lesF&meJeW leerLekej keewve nQ?
-YeieJeeve heee&veeLe~
4 -YeieJeeve heee&veeLe kes ceelee-efhelee keewve Les?
-JeejeCemeer vejsMe cenejepee Deemesve SJeb cenejeveer JeeceeosJeer YeieJeeve kes ceelee-efhelee Les~
5 -leerLekej YeieJeeve kes ieYe& ceW Deeves kes efkeleves ceen hetJe& mes jlveJe=ef eejbYe nesleer nw?
-: ceen hetJe& mes~
6 -en jlveJe=ef keneB nesleer nw?
-leerLekej YeieJeeve keer ceelee kes DeeBieve ceW~
7 -jlveJe=ef keewve kejlee nw Deewj efkemekeer Dee%ee mes kejlee nw?
-meewOece& Fv keer Dee%ee mes Oevekegyesj jlveJe=ef kejlee nw~
8 -eefleefove efkeleves kejes[ jlveeW keer Je<ee& nesleer nw?
-mee{s leerve kejes[ eceeCe jlve eefleefove yejmeles nQ~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(54)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

eMve 9 -jlveJe=ef kes meeLe-meeLe osJeieCe Deewj keee-keee kejles nQ?


Gej -hebeeee&Je=ef~
eMve 10-ceelee JeeceeosJeer ves leerLekej efMeMeg kes ieYe& ceW Deeves mes hetJe& efkeleves mJehve osKes?
Gej -meesuen mJehve~
eMve 11-Jes meesuen mJehve keewve mes nQ?
Gej -(1) SsjeJele neLeer (2) MegYe yewue (3) efmebn (4) ue#ceer osJeer (5) oes hetueceelee (6) Gefole neslee ngDee mete& (7)
leejeJeefue mes Jesefle hetCe& evcee (8) peue ceW lewjleer ngF& ceefueeeW kee egice (9) keceue mes {kes oes hetCe& mJeCe&
keueMe (10) mejesJej (11) meceg (12) efmebnemeve (13) osJeefJeceeve (14) OejCesv efJeceeve (15) jlveeW keer jeefMe
Deewj (16) efveOet&ce Deefive es meesuen mJehve nQ~
eMve 12-cenejeveer ves Gve mJehveeW kee heue efkevemes hete?
Gej -cenejepe Deemesve mes~
eMve 13-jepee ves Gvekee keee heue yeleueeee?
Gej -jepee ves kene efke Deehekes ieYe& ceW $ewueeskeeheefle leerLekej kee peerJe DeJeleefjle nes egkee nw, Deehe peielheefle heg$ejlve
kees eehle kejWieer~
eMve 14-ceelee keer mesJee kes efueS keneB mes osefJeeeB Deeleer nQ?
Gej -mJeie& mes (ekeheJe&leJeeefmeveer SJeb kegueeeueJeeefmeveer osefJeeeB)
eMve 15-YeieJeeve heee&veeLe keer ieYe&keueeCeke efleefLe keee nw?
Gej -JewMeeKe Jeoer efleeree~
eMve 16-YeieJeeve heee&veeLe efkeme efleefLe ceW pevces?
Gej -heew<eJeoer ieejme kees~
eMve 17-YeieJeeve kes pevce hej keee efJeMes<e yeeleW nesleer nQ?
Gej -Gmeer #eCe menmee mJeie& ceW efyevee yepeeS ner IeCs yepeves ueieles nQ, peesefleJee&meer osJeeW kes eneB mJeeb ner efmebnveeo
nesves ueielee nw, YeJeveJeeefmeeeW kes YeJeveeW ceW mJeeb ner MebKeOJeefve G"ves ueieleer nw Deewj Jevlej osJeeW kes eneB Yesjer
yepeves ueieleer nw, FveW kes Deemeve keebhe G"les nQ, Gvekes cemleke kes cegkeg mJeecesJe ner Pegke peeles nQ Deewj keuheJe=#eeW
mes heg<heJe=ef nesves ueieleer nw~
eMve 18-eYeg kes pevce kees peevekej meewOece& Fv keee kejlee nw?
Gej -meewOece& Fv meYeer DeefleMee efJe<eeeW mes efpeve pevce keer metevee kees heekej Deemeve es[kej meele keoce Deeies ye{kej
hejes#e ceW hegve:-hegve: vecemkeej kejlee ngDee Demeerce hegCe mebefele kej ueslee nw Devevlej SsjeJele neLeer hej e{kej
Meeer FveCeer SJeb DemebKe megjheefjJeej kes meeLe Deekej YeieJeeve kee pevcekeueeCeke ceneslmeJe ceveelee nw~
eMve 19-efpeveefMeMeg kee eLece oMe&ve kejves kee meewYeeie efkemes eehle neslee nw?
Gej -Meeer FveCeer kees~
eMve 20-eYeg kes eLece oMe&ve mes Gmes keee heue efceuelee nw?
Gej -Meeer Deheveer eer heee&e kees sokej hegve: heg<e pevce ueskej Ske ner YeJe ceW cees#e eueer peeleer nw~
eMve 21-Ske Fv kes peerJeve ceW efkeleveer FveefCeeeB cees#e eueer peeleer nQ?
Gej -eeueerme veerue eceeCe Meeer-FveefCeeeB~
eMve 22-Ssmee efkeme keejCe mes neslee nw?
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(55)

Gej -keeeWefke Fv keer Deeeg meeiejeshece mes Deewj FveefCeeeW keer Deeeg heueeshece mes nesleer nw~
eMve 23-meewOece& Fv efpeveefMeMeg kee pevceeefYe<eske keneB kejles nQ?
Gej -megces heJe&le keer heeC[gkeefMeuee hej~
eMve 24-YeieJeeve kee heee&veeLe en veecekejCe efkemeves efkeee?
Gej -meewOece& Fv ves pevceeefYe<eske kes heeeled heeC[gkeefMeuee hej efkeee~
eMve 25-keee efpeveefMeMeg ceelee kee mleveheeve kejles nQ?
Gej -veneR, Fv leerLekej efMeMeg kes Debiet"s ceW Dece=le kees mLeeefhele kej oslee nw, Gmeer Debiet"s kees etmekej efpeveyeeueke Je=ef
kees eehle nesles nQ~
eMve 26-YeieJeeve kes meeLe eer[e keewve kejles nQ?
Gej -Fv keer Dee%ee mes eYeg kes meeLe GvneR keer Deeeg kes Deveghe he yeveekej osJeieCe eer[ e kejles nQ~
eMve 27-eYeg kes pevce kes efkeleves DeefleMee nesles nQ?
Gej -10 DeefleMee~
eMve 28-ome DeefleMeeeW kes veece yeleeFes?
Gej -(1) DeleerJe megvoj Mejerj (2) megiebefOele Mejerj (3) hemeervee jefnle Mejerj (4) ceue-cet$e jefnle Mejerj (5) efee efnle
Jeeve (6) esle efOej (7) Delegue yeue (8) Mejerj ceW 1008 ue#eCe (9) meceelegje mebmLeeve Deewj (10)
JeeJe=<eYeveejee mebnveve~
eMve 29-efkeve peerJeeW kes Deenej lees nw efkevleg veernej veneR nw?
Gej -leerLekej, Gvekes ceelee-efhelee, yeueYe, eeJeleea, veejeeCe, eefleveejeeCe Deewj YeesieYetefceee peerJe, Fvekes Deenej
lees nw efkevleg veernej veneR nw~
eMve 30-cenejepee Deemesve ves leerLekej heee&kegceej kes mece#e efkeleves Je<e& keer Gce ceW efJeJeen kee emleeJe jKee?
Gej -16 Je<e& keer Gce ceW~
eMve 31-leerLekej heee&kegceej ves Gmes mJeerkeej efkeee DeLeJee veneR?
Gej -leerLekej heee&kegceej ves Fme emleeJe kees DemJeerkeej kej efoee Deewj yeeue yeeeejer jns~
eMve 32-YeieJeeve heee&veeLe jepeheg$eeW kes meeLe keneB efJeejCe kej jns Les?
Gej -Jes jepeheg$eeW kes meeLe neLeer hej meJeej neskej yeveejme kes Geeve ceW efJeejCe kej jns Les~
eMve 33-JeneB GvneWves keee osKee?
Gej -JeneB GvneWves Ske leehemeer meeOeg kees hebeeefive lehe kejles osKee~
eMve 34-Jen leehemeer keewve Lee?
Gej -Jen eYeg heee& kes veevee Les DeLee&led ceelee JeeceeosJeer kes efhelee Les~
eMve 35-GvnW osKekej eYeg heee& ves keee efkeee?
Gej -eYeg heee& efyevee vecemkeej efkeS JeneR Ke[s nes ieS~
eMve 36-en osKekej leehemeer ves keee meesee?
Gej -leehemeer ves meesee efke ceQ Fmekee veevee ntB efhej Yeer en cesjer efJevee veneR kej jne nw Ssmee meeseles-meeseles DeleerJe
eesOe ceW Deekej Jen neLe ceW kegune[er ueskej ueke[er eerjves ueiee~
eMve 37-leehemeer kees ueke[er eerjles osKe heee&kegceej ves keee kene?
Gej -heee&kegceej ves kene efke ns leehemeer! en kee" cele eerjes, FmeceW veeieegieue yew"s ngS nQ~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(56)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

eMve 38-en megvekej leehemeer ves keee efkeee?


Gej -en megve leehemeer ves ceejs eesOe kes ueke[er kes oes gke[s kej efoes~
eMve 39-keee Gme ueke[er ceW meecege veeieegieue Les?
Gej -neB, Gme ueke[er ceW veeieegieue Les pees leehemeer eje oes gke[s kejles ner veeieegieue kes oes gke[s nes ieS~
eMve 40-YeieJeeve ves GvnW keewve mee ceb$e megveeee?
Gej -YeieJeeve ves GvnW efoJe GheosMe osles ngS ceneceb$e Ceceeskeej megveeee~
eMve 41-YeieJeeve kes GheosMe kees megveles ngS veeieegieue Mejerj kee heefjleeie kej keneB ieS?
Gej -osJeeesefve ceW OejCesv Deewj heeeJeleer nes ieS~
eMve 42-en leehemeer keewve Lee? keee Fmekee heee&kegceej mes Jewj Lee?
Gej -en kece"ej kee peerJe Lee, pees Deevevo cegefvejepe keer nlee kes heehe mes heeBeJeW vejke ceW peekej me$en meeiej keer
Deeeg leke Demeerce ogKeeW kees Yeesiekej efvekeuee Deewj yengle keeue leke DeLee&led leerve meeiej leke heMeg eesefve ceW $ememLeeJej heee&eeW kees OeejCe kejles ngS hegve: keg kece&Yeej kes nukes nes peeves hej cenerheeuehegj ceW jepee cenerheeue ngDee
efpemekeer heg$eer JeeceeosJeer LeeR~
eMve 43-jepee cenerheeue ves leehemeer Jes<e keeeW OeejCe efkeee?
Gej -hejeveer kes cejCe kes Deveblej efJeeesiepeve ogKe mes og:Keer nesles ngS leehemeer Jes<e OeejCe kej efueee~
eMve 44-Fme Ievee kes Devevlej leehemeer cejCe kejkes keneB pevcee?
Gej -leehemeer cejCe kejkes keglehe kes eYeeJe mes Mebyej veece kee peesefle<eer osJe nes ieee~
eMve 45-leerLekej YeieJeeve keewve mee Yeespeve kejles nQ?
Gej -leerLekej eYeg ie=nmLeeJemLee ceW cele&ueeske kee DeVe ee Jee veneR enCe kejles nQ Gvekes efueS Yeespeve, Jee Deeefo
JemlegSb Fv Deheves mJeie& mes ues peekej eoeve kejlee nw~
eMve 46-YeieJeeve heee&veeLe kees Jewjeie efkeme efveefcee mes ngDee?
Gej -DeeesOee vejsMe peemesve cenejepe kes eje Ske yeej otle mes veevee ekeej keer JemlegSb JeejeCemeer ceW YeieJeeve
heee&veeLe kes heeme YeW ceW Yespeer ieF leye YeieJeeve ves Gmemes DeeesOee kee JewYeJe hete, leye otle ves meefJemleej YeieJeeve
Je=<eYeosJe kes DeJeleej kee JeCe&ve efkeee efpememes GvnW jepe megKe JewYeJe mes Jewjeie nes ieee~
eMve 47-GvnW efkeleves Je<e& keer Gce ceW Jewjeie ngDee?
Gej -30 Je<e& keer Gce ceW~
eMve 48-YeieJeeve kes Jewjeie kes mecee keewve mes mJeie& mes keewve mes osJe Deeles nQ?
Gej -heeBeJeW yee mJeie& mes ueewkeebefleke osJe Deeles nQ~
eMve 49-YeieJeeve keewve meer heeuekeer ceW yew"kej oer#ee nsleg Jeve kees jJeevee ngS?
Gej -Fv eje ueeF& ieF& efJeceuee veece keer jlveheeuekeer ceW yew"kej Jeve kes efueS jJeevee ngS~
eMve 50-YeieJeeve heee&veeLe ves keewve mes Jeve ceW efkeme Je=#e kes veeres oer#ee ueer?
Gej -YeieJeeve heee&veeLe ves Dee veeceke Jeve ceW JeJe=#e kes veeres oer#ee ueer~
eMve 51-YeieJeeve heee&veeLe ves keewve meer efleefLe ceW oer#ee ueer?
Gej -YeieJeeve heee&veeLe ves heew<e Jeoer SkeeoMeer efleefLe ceW oer#ee ueer~
eMve 52-Gvekes meeLe Deve efkeleves jepeeDeeW ves oer#ee ueer?
Gej -300 jepeeDeeW ves~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(57)

eMve 53-leerLekej YeieJeeve kees oer#ee keewve eoeve kejlee nw?


Gej -leerLekej efmeeW keer mee#eerhetJe&ke mJeeb oer#ee uesles nQ~
eMve 54-YeieJeeve kes kesMeeW kee efJemepe&ve keewve, keneB kejlee nw?
Gej -FvieCe eYeg kes FvveerueceefCe meMe kesMeeW kees jlveefheejer ceW jKekej ye[s JewYeJe kes meeLe #eerjmeeiej ceW efJemeefpe&le
kejles nQ~
eMve 55-eYeg ves oer#ee kes heeeled efkeleves efove kee GheJeeme efkeee?
Gej -eYeg ves oer#ee uesles ner lesues kee efveece kej efueee~
eMve 56-YeieJeeve kees ceve:hee&e %eeve keye eie neslee nw?
Gej -pevce mes ner ceefle, egle Deewj DeJeefOe Fve leerve %eeve kes Oeejer eYeg kees oer#ee uesles ner Devleceg&ntle& ceW ceve: hee&e%eeve
eke nes peelee nw~
eMve 57-eYeg kees eLece Deenej osves kee meewYeeie efkemes eehle ngDee?
Gej -eYeg kees eLece Deenej osves kee meewYeeie ieguceKeshegj kes cenejepe yeeoe kees efceuee Lee~
eMve 58-YeieJeeve heee&veeLe hej Ghemeie& efkemeves Deewj keye efkeee?
Gej -Ske mecee eYeg eesie ceW levcee ngS Deheveer Megelcee ceW ueerve Les leYeer DeekeeMeceeie& mes ieceve kejles ngS Mebyej veeceke
peesefle<eer osJe kee efJeceeve JeneB ke ieee, DeJeefOe%eeve kes yeue mes hetJe& YeJe kes Jewj kee mcejCe kej Delevle kegefhele
neskej Gmeves eYeg hej Ieesj Ghemeie& kejvee eejbYe kej efoee~
eMve 59-DeekeeMeceeie& mes ieceve kejles ngS MebyejosJe kee efJeceeve keeeW kee?
Gej -en efveece nw efke ceneheg<eeW kes Thej mes efkemeer Yeer osJe ee efJeeeOej kee efJeceeve GuuebIeve kej veneR pee mekelee nw~
eMve 60-Fme Ghemeie& kes emebie ceW keewve mes osJe kee Deemeve kebheeeceeve nes G"e?
Gej -OejCesv osJe kee~
eMve 61-GvneWves Ghemeie& kee efveJeejCe efkeme ekeej efkeee?
Gej -GvneWves DeJeefOe%eeve kes yeue mes eYeg kes Ghemeie& kees peevee Deewj Deheves eefle efkeS ieS Ghekeej kee efebleve kejles ngS
Deheveer Yeeee& heeeJeleer osJeer kes meeLe JeneB Dee iees~ osJe obheleer ves eYeg keer eoef#eCee oer Deewj yeej-yeej vecemkeej
efkeee leLee eYeg kes cemleke hej heCe kee $e leeve efoee~ OejCesv egieue kees osKeles ner Jen heeheer kece"ej Yeeie
Ke[e ngDee~
eMve 62-Ghemeie& DeLeJee Ghemeie& efveJeejCe kee eYeg hej keee keesF& Demej ngDee?
Gej -eYeg hej Fvekee keesF& Demej veneR ngDee Deewj Jes meeefleMee Deecee DeJemLeehe efveefJe&keuhe Oeeve ceW efmLej nes ieS
Deewj meece iegCemLeeve mes Thej e{kej #eheke esCeer ceW DeejesnCe kejles ngS oMeJeW iegCemLeeve ceW ceesnveere kece& kee
efvecet&ue veeMekej DeIeeefleee keceeX kee eceMe: veeMekej kesJeueer hejceelcee nes ieS~
eMve 63-kesJeue%eeve nesles ner eYeg keneB efJejepeceeve nes ieS?
Gej -kesJeue%eeve nesles ner Fv keer Dee%ee mes kegyesj ves DeYetlehetJe& meceJemejCe keer jevee kej oer, lel#eCe ner eYeg he=LJeer
mes 5000 Oeveg<e eceeCe Thej DeekeeMe ceW hengBe ieS~
eMve 64-efpeme mLeeve hej eYeg kee Ghemeie& otj ngDee, Jen mLeeve efkeme veece mes peevee peelee nw?
Gej -efpeme heefJe$e mLeeve ceW Deefn-mehe& kes he kees OeejCekej OejCesv ves eYeg kes Thej $e OeejCe efkeee Lee FmeefueS
Gme mLeeve kee Deefn$e en meeLe&ke veece efJee ceW eKeele nes ieee nw~
eMve 65-YeieJeeve heee&veeLe keer kesJeue%eeve efleefLe keee nw?
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(58)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

Gej -ew$e ke=<Cee elego&Meer~


eMve 66-YeieJeeve kes meceJemejCe ceW eLece ieCeOej keewve Les?
Gej -mJeebYet mJeeceer~
eMve 67-Deewj Deve efkeleves ieCeOej Les?
Gej -9 ieCeOej~
eMve 68-efkeleves cegefve Deewj Deeefe&keeSB LeeR?
Gej -16000 cegefve SJeb 36 npeej Deeefe&keeSB LeeR~
eMve 69-eOeeve ieefCeveer Deeefe&kee ceelee keewve LeeR?
Gej -ieefCeveer Deeefe&kee megueesevee~
eMve 70-eeJeke-eeefJekeeDeeW keer mebKee efkeleveer Leer?
Gej -1 ueeKe eeJeke SJeb 3 ueeKe eeefJekeeSb LeeR~
eMve 71-Mebyej veeceke peesefle<eer osJe Ghemeie& kes heeeled keneB ieee?
Gej -Mebyej veece kee peesefle<eer osJe keeueueefyOe heekej Meeble nes ieee Deewj eYeg kees yeej-yeej vecemkeej kej meceioMe&ve
kees eehle kej efueee~
eMve 72-Gmekees meceioMe&ve eehle kejles osKe Jeve ceW jnves Jeeues leeheefmeeeW hej keee eYeeJe he[e?
Gej -Gmekees osKe Gme Jeve ceW jnves Jeeues meele meew leheefmJeeeW ves Yeer efceLeeoMe&ve es[kej mebece OeejCekej efueee Je
meYeer Meg meceief nes ieS~
eMve 73-eYeg ves OeceexheosMe kejles ngS efkeleves Je<e& leke efJenej efkeee?
Gej -5 ceen kece meej Je<e& leke~
eMve 74-YeieJeeve heee&veeLe ves keneB mes cees#e eehle efkeee?
Gej -meccesoefMeKej heJe&le mes~
eMve 75-keewve meer efleefLe ceW YeieJeeve kees efveJee&Ce eehle ngDee?
Gej -eeJeCe Megkeuee mehleceer~
eMve 76-Gme efleefLe kees efkeme veece mes peevee peelee nw?
Gej -cees#emehleceer heJe& kes veece mes~

] ] 9] ]

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(59)

YeieJeeve heee&veeLe kesJeue%eevekeueeCeke Yetefce


-heb. efMeJeejveueeue pewve, cewvehegjer
eer heee&veeLe: mJehejelceefJe%e:, esCeeR efele: mJeelcepeMegkeueeesiew:~
Ieeleer efvenlJee peieoskemete&:, kewJeueceehveesled lecenb mleJeerefce~~
(Dee. %eeveceleer, heee&mlegefle efpevemlees$e meben)
mJehej kes %eelee, MegkeueOeeve eesie mes esCeer, #eheke esCeer ceW Dee{, Ieeefleee keceeX kes veeMe mes kesJeue%eevekeueeCeke
kees eehle kejves Jeeues efJee mecegoee kes Glke= mete& YeieJeeve heee&veeLe keer ceQ mlegefle kejlee ntB, eCeece kejlee ntB~
Jele&ceeve keeue ceW lesF&meJeW leerLekej YeieJeeve heee&veeLe mJeeceer mebkeceeseve kes he ceW DeleefOeke hetpelee kees eehle nQ~
osMe ceW meJee&efOeke he mes eehle eefleceeSb Gvekes DeefleMee kees eie kejleer nQ~ kece" peerJe kes eje Yeer<eCelece : efove leke
nesves Jeeues GhemeieeX ceW megcesJeled DeefJeeefuele YeieJeeve Oewe&, #ecee, meefn<Ceglee, oee Deeefo iegCeeW kes #es$e ceW Deefleere he mes
efJeKeele nQ, Gvekes eefle Yeefe ee mes yejyeme ceeLee Pegke peelee nw~ Gvekes efoJe kesJeue%eeve keueeCeke keer Yeer Yetefce kee
keCe-keCe heefJe$elee kees eehle neskej osJeemegj Je ceeveJeeW kes eje meowJe Jeboveere nw~
egleOejeeee& eer eefleJe=<eYe ves efleueeseheCCeefe ceW kene nwefees yengue-eGlLeer-efJemeen-efjkeKeefcce heemeCeenmme~
mekekehegjs hegJJeCns kesJeueCeeCeb meceghheCCeb~~ (Keb[ 2/708)
DeLee&led ew$e ke=<Cee elegLeea kees efJeMeeKee ve#e$e ceW Meehegj ceW hetJee&Cn mecee kesJeue%eeve GlheVe ngDee Lee~ eneB efpeme
Meehegj veiej kee GuuesKe nw Gmekee Jele&ceeve ceW helee veneR nw~
nefjJebMehegjeCe ceW Deeeee& efpevemesve SJeb GejhegjeCe (cenehegjeCe) ceW Deeeee& iegCeYe ves Deeecekesme ceW DeeJeve ceW Fmekee
GuuesKe efkeee nw~ Je nw, nefjJebMehegjeCe kee meboYe& 60/254-56 Je cenehegjeCe meie& 73/134~ Deeeee& oecevevoer ves
hegjeCemeej meben ceW heee&veeLe eefjle ceW leLee heee&hegjeCe efnvoer keeJe ceWs cenekeefJe YetOejoeme ves leeheefmeeeW kes Deeece kes meceerhe
Gvekes Ghemeie& efJepee SJeb kesJeue%eeve Glheefe kee GuuesKe efkeee nw~ Fve YetefceeeW kee DeefmlelJe De%eele nw~
Jele&ceeve ceW efoiecyej pewve hejcheje ceW eceCe mebIeeW kes meJe&hetpe Gejkelee& Deeeee& kegvokegvo mJeeceer kes efvecve Deeee&
bocee efveJee&CeYeefe kes Fme DebMe hej ef [eueves mes eke neslee nw,
cengjeS Deefnefes Jeerjb heemeb lensJe Jevoeefce~
ceQ Deefn$e veiej ceW YeieJeeve heee&veeLe keer Jebovee kejlee ntB~
Fmemes, Deeiece eceeCe mes Je Devegceeve mes %eele neslee nw efke YeieJeeve heee&veeLe keer kesJeue%eeve Yetefce Deefn$e nw~ Devegceeve
keer eeceeefCekelee, Jele&ceeve ceW GejeosMe kes yejsueer efpeues ceW jeceveiej efkeuee ceW eeeervehe mes mLeeefhele Deefn$e leerLe& kes eje
nesleer nw~ hejcheje mes Je mLeeveere ceevelee ceW en efJeKeele nw efke eneB kece" kes peerJe mebJej veeceke osJe kes eYeg kes Thej
Ghemeie& kejves hej Yeefe YeeJevee mes Deesleeesle neskej j#eeLe& OejCesv-heeeJeleer ves JeneB Deekej Deheves kele&Je kee efveJee&n efkeee
Lee~ Ghemeie& efveJeejCe efkeee Lee~
FOej keg oMeeefyoeeW mes jepemLeeve kes efyepeewefueee veeceke mLeeve ceW pees YeieJeeve heee&veeLe hej Ghemeie& kee efpee ngDee
nw Gmes cee$e Ghemeie& leke meerefcele ceevee peevee ner Dehesef#ele nw~ mebYeJe nw efke Deefn$e kes Ghemeie& efJepee mes hetJe& Yeer Ghemeie&
ngDee nes~ efkevleg kesJeue%eeve eeefhle Deefn$e ceW ner mJeerkeej kejvee Dehesef#ele nw~ Deeeee& kegvokegvo ves Gheeg&e ieeLee& ceW
ceLegje kes GuuesKe kes meeLe efvekeJeleea Deefn$e kee GuuesKe efkeee nw~ Fmemes Yeer ener Deefn$e efme neslee nw~ ele#ehe
mes DeJeefmLeefle, mLeeefhele leerLe&lJe, Deeiece Devegceeve mes Jele&ceeve kee osMeeefme Ske cee$e Deefn$e leerLe& YeieJeeve heee&veeLe eYeg
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(60)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

keer kesJeue%eevekeueeCeke Yetefce nw~ veeieJebMeer jepeeDeeW kes #es$e keer ef mes Yeer Fefleneme%eeW kes eje ieJes<eCeere nw~ Thej pees
Meehegj SJeb Deeecekesme Deeefo kee GuuesKe nw Jes meYeer Fmeer Deefn$e kes ner heee&e eleerle nesles nQ~ OejCesv ves efJeMeeue veeie
kes he ceW Deheves heCeceb[he kees $e kes meceeve leevekej eYeg kee Ghemeie& efveJeejCe efkeee Lee Dele: Gme Yetefce kees leYeer mes
Deefn$e meeLe&ke meb%ee eehle ngF& Leer~ Fme meb%ee mes Yeer en efme nw~
Deefn$e ceW eeeerve efleKeeue Jeeues yeeyee heee&veeLe kes veece mes eefme cebefoj nw~ Gmekes ueeskeefnle he ecelkeejer eYeeJe
mes pevemeeOeejCe leke heefjefele nQ~ meYeer JeieeX kes ueesie yeeyee kes oMe&ve-Jebove-hetpeve mes Dehevee DenesYeeie ceeveles nQ leLee Oece&,
DeLe& Deewj keece ef$eJeie& keer meeOevee kejles nQ~ Ge efpeveeuee kees ueieYeie 25 Je<e& hetJe& YeJe, efJeMeeue eYeeJeke mJehe eoeve
efkeee ieee nw~ GmeceWs ecelkeejer, meeefleMee eeeerve YeieJeeve heee&veeLe (efleKeeue Jeeues yeeyee) kees megvoj Jesoer ceW cetueveeeke
he mes ner efJejepeceeve efkeee nw~ Deveske YeJe JesefoeeW (kegue meele JesefokeeSb Je Ske meceJemejCe) ceW efJeMeeue SJeb megvojekeej
eefleceeDeeW keer mLeehevee ves Fme efpeveeuee ceW eej-eeBo ueiee efoes nQ~ FvneR ceW heeeJeleer ceelee keer Jesoer Yeer nw~ efJeMeeue eebieCe
ceW leerme eewyeermeer efpeveeuee kee efvecee&Ce efkeee ieee nw pees es, efeeeke<e&ke he ceW YeJelee kees eehle nw~ eneR eeef$eeeW
keer megefJeOee nsleg Oece&Meeuee SJeb Yeespeveeuee nw~ Oece&Meeuee kee efJemleejcee veJe efvecee&Ce gleieefle mes eue jne nw~ Fme mebmLeeve
mes hetJe& ner me[ke kes efkeveejs %eeveleerLe& kes veece mes cebefoj Je efveJeeme keer JeJemLee nw~ jeceveiej ieeBJe ceW Ske eeeerve cebefoj
Yeer DeJeefmLele nw~ ee$eerieCe eneB Deekej mecemle efpeveeueeeW keer Jebovee kejles nQ Je YeieJeeve heee&veeLe kes iegCeeW kees Deelcemeeled
kejves kee eeeme kejles nQ~ DeemLee SJeb efJeeeme kee YeeJe Gvekeer Yeefe ceW eOeeve keejCe nw~ YeieJeeve kee ueeskeceveesnejer mJehe
Gvekes peerJeve ceW DeYegoe eoeve kejlee nw leLee hejcheje mes efveJee&Ce keer efmeef mebYeJe nes mekeleer nw~
Deefn$e ceW eeeerve DeJeMes<e pewveOece& keer mebmke=efle keer mce=efle efoueeles nQ, ceve ceW eYeeJe mLeeefhele kejles nQ~ cebefoj eebieCe
kes meccegKe Ske eeeerve kegBDee nw, eEkeJeovleer nw efke Gmekes peue mes JeeefOeeeW kee efveJeejCe neslee nw~ eneB Ske eeeerve efkeues
kes DeJeMes<e nQ efpevekes ceeOece mes Fefleneme keer eeeervelee kes heefjJesMe ceW Deefn$e kee eYeeJe SJeb DeJeefmLeefle efme nesleer nw~
yeew meeefnle ceW Yeer Deefn$e kee GuuesKe nw~
hejce hetpe ieefCeveer Deeefe&keejlve eer %eeveceleer ceeleepeer ves keueeCeke YetefceeeW kes efJekeeme kes ece ceW Deefn$e keer Deesj
Oeeve efoee nw~ DeveJejle Gvekeer esjCee mes JeneB ieefleefJeefOeeeB Deeefmele nes jner nQ~ efveke MeerIe ner heew<e ke=<Cee SkeeoMeer
3 peveJejer 2008 kees pevcekeueeCeke kes DeJemej hej heee&veeLe mJeeceer kee cenecemlekeeefYe<eske Glmeen mes mebheVe nesves pee
jne nw~ YeieJeeve kes pevce keer le=leeremeneeefyo kee DeJemej nw, Fmeer Gheue#e ceW pewveOece& keer eYeeJevee SJeb Gmekeer eeeervelee
efmeef kee en eelve efkeee pee jne nw~
meejebMe en nw efke YeieJeeve heee&veeLe kes kesJeue%eeve keueeCeke keer Yetefce keer Jebovee kej nceW Yeer Gvekes ceeiee&vegmeejer
yevekej meceioMe&ve-%eeve-eeefj$e mes Deheveer Deelcee kees eYeeefJele kejvee eeefnS leLee hetpee-Jebovee-oeve-lehe leLee DeefleMee mes
efpeveOece& keer cenleer eYeeJevee kejvee eeefnS~
~~ Fleueced ~~

] ] 9] ]

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(61)

Yeejleere Jee*dcee ceW heee&veeLe efJe<eeke meeefnle


-[e@.peekegceej pewve, cegpehehejveiej (G.e.)
pewveOece& kes lesF&meJeW leerLekej YeieJeeve heee&veeLe kes eefjle kees pewve keefJeeeW ves leerLekej ceneJeerj kes yeeo eLece mLeeve
efoee nw~ YeejleJe<e& keer meYeer Yee<eeDeeW ceW leerLekej heee&veeLe kes Thej efueKes iees Deveske keeJe GheueyOe nQ~ keeeWefke heee&veeLe
kee DeeKeeve ye[e ner jeseke leLee Ievee eOeeve nw~ pewve MeeeeW keer ceeveleevegmeej heee&veeLe kes 250 Je<e& yeerle peeves hej
YeieJeeve ceneJeerj kee pevce ngDee nw~1 Jeerj efveJee&Ce mebJeled Deewj F&mJeer meved ceW 527 Je<e& kee Deblej nw~ leerLekej YeieJeeve ceneJeerj
keer Deeeg keg kece 72 Je<e& keer Leer~2 DeleSJe 52772599 Je<e& F&mJeer hetJe& ceW ceneJeerj kee pevce efme neslee nw~
ceneJeerj kes pevce kes 250 Je<e& hetJe& DeLee&led 599250849 Je<e& F&mJeer hetJe& leerLekej heee&veeLe kee efveJee&Ce-mecee ceeve nw~
eeeerve Yeejleere Deee& Yee<eeDeeW-mebmke=le, eeke=le, DeheYebMe SJeb Deve Yeejleere Yee<eeDeeW ceW 60 mes Yeer DeefOeke keeJe
leerLekej heee&veeLe kes peerJeveeefjle kees ueskej efJeefJeOe keeJe-efJeOeeDeeW ceW efueKes iees nQ~ GveceW mes efoiecyej pewve ebLeeW kee
mebef#ehle efJeJeseve eneB emlegle nwkeueeCe cebefoj-Deeeee& kegcegoeb-keueeCecebefoj heee&veeLe efJe<eeke mlees$eeW ceW eLece jevee nw~ FmeceW 44 hee nQ~
Debeflece hee ceW Mues<e eje keefJe ves Deheves veece keer DeefYeJeefe keer nw~
peveveevekegcegoeveYeemJeje: mJeie&mecheoes cegkelJee~
les efJeieefueleceueefveeee Deefejevcees#eb eheevles~~
[e@. vesefceeb Meeeer kes Devegmeej efmemesve kee oer#ee veece ner kegcegoev Lee~3 Fme mlees$e ceW YeieJeeve heee&veeLe keer
YeeJehetCe& mlegefle keer ieF& nw~ Yeefe kee ceenelce eke kejles ngS GvneWves efueKee nw efke ns YeieJeved! pees ceQ efJeefJeOe eflejmkeejeW
kee hee$e nes jne ntB, Gmemes mhe helee euelee nw efke ceQves Deehekes ejCeeW keer hetpee veneR keer nw~ keeeWefke Deehekes ejCeeW kes
hegpeeefjeeW kee keYeer efkemeer lejn kee eflejmkeej veneR neslee nw~4
efmemesve oeMe&efveke kes meeLe keefJe oe Yeer nw~ esleecyej Deewj efoiecyej oesveeW hejcheje
DeeW ceW GvnW meceeve Deeoj eehle nw leLee oesveeW
ner hejchejeeW GvnW Dehevee-Dehevee Deeeee& mJeerkeej kejleer nQ~ DeeefohegjeCe ceW efpevemeseeee&
ve ves Fvekee meeoj mcejCe efkeee nw
keJee: efmemesveeee Jeeb e keJeeess celee:~
ceCee: heejeieeee veveg keeeesefhe ceseke:~~
eJeeefokeefjetLeeveeb kesmejer veekesmej:~
efmemesvekeefJepeeaeeod efJekeuheveKeje*dkegj:~~5
Deeeee& nsceeb ves MeyoevegMeemeve ceW, eer DeYeeveefvo ves pewvesv JeekejCe keer Je=efe ceW leLee efpevemesve eLece ves
nefjJebMehegjeCe ceW efmemesve keer eMebmee keer nw~6
[e@. vesefceeb Meeeer ves Deeueeseve-eleeueeseve heefle mes efmemesve kee mecee efJe.meb. 625 (F&. meved 568) kes Deemeheeme
mebYeeefJele ceevee nw~7
1.
2.
3.
4.
6.
7.

heeexMeleerLe&mevleeves hebeeMeled efMeleeyokes~ leocevlejJelee&egce&neJeerjes$e peeleJeeved~~-GejhegjeCe 74~279


odJeemehleefcemecee: eEkeefeotveemlemeeeg<e: efmLeefle:~-Jener, 74~280
leerLekej ceneJeerj Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje, Yeeie 2 he= 215
keueeCecebefoj mlees$e, hee 36
5.
DeeefohegjeCe 1/39, 42
Devegefmemesveb keJee: MeyoevegMeemeve 2/2/39 kee GoenjCe~ Gheefmemesveb JeweekejCee: pewvesvJeekejCe 1/4/16 keer ke=efle~
yeesOeeefvle meleeb yegefb efmemesveme metee: nefjJebMehegjeCe 1/30 kee Geje&~
leerLekej ceneJeerj Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje, Yeeie 2 he=. 211~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(62)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

heeee&Yegoe1: efpevemesve-heeee&Yegoe leerLekej heee&veeLe kes efJe<ee ceW efueKee ieee eLece DeYegoeveeceevle keeJe leLee
mecemeehetefle& keeJeeW ceW Yeer Deee Deewj meJeexece jevee nw~ eej meiee&lceke Fme keeJe ceW eceMe: 118, 118, 57 Deewj
71 kegue 364 hee nQ~ keefJekegueieg cenekeefJe keeefueoeme kes cesIeotle kes heeeW ces keneR-keneR Ske ejCe Deewj keneR-keneR oes
ejCeeW kees ueskej Fme mechetCe& keeJe keer jevee mecemeehetefle& kes he ceW keer ieF& nw~ FmeceW Yeer keeefueoeme kes cesIeotle keer lejn
cevoeeevlee vo kee ner eeesie nggDee nw~ Deble ceW 5 ceeefueveer Deewj 1 hee yemevleefleuekee bo ceW nw~ Deeeee& efpevemesve
(8 JeeR Meleeyoer) kes mecee cesIeotle kee keee he Lee-en peeveves kes efueS heeee&Yegoe kee Deleble cenlJe nw~
heee&veeLeefJe<eeke Gejkeeueerve keeJeeW keer lejn Fme keeJe ceW leerLekej heee&veeLe kes Deveske pevce-pevceeblejeW kee meceeJesMe
veneR nes mekee nw~ keLeeJemleg yengle ner mebef#ehle nw~ DejefJevo (heesovehegj kes jepee) eje yeefn<ke=le kece" efmevOeg le hej peekej
lehemee kejves ueielee nw~ kece" kee ese YeeF& ceYetefle Yeele=-esce kes keejCe Gmekes eheme peelee nw, efkevleg eesOeeJesMe ceW Deekej
kece" Gmes ceej [euelee nw~ Deveske pevceeW leke ener ee euelee jnlee nw~ Debeflece pevce ceW kece" Mecyej Deewj ceYetefle heee&veeLe
yevelee nw~ Mecyej hetJe& Jewj kes keejCe meeOevee ceW jle heee&veeLe kes Thej Deveske Ghemeie& GlheVe kejlee nw~ Mecyej e#e cesIehe OeejCe
kejkes heee&veeLe kees Yeer cesIehe ceW ceevekej Deuekeehegjer ceW peeves kees kenlee nw~ Mecyej Deuekeehegjer kee ye[e ner eb=ieejer JeCe&ve kejlee
nw, hej heee&veeLe efJeeefuele veneR nesles~ Mecyej efhej hee<eeCeJe=ef kejlee nw~ Gmeer mecee OejCesv Deewj osJeer heeeJeleer Deekej heee&veeLe
kes Ghemeie& kees otj kej osles nQ~ Deble ceW Mecyej Yeer heee&veeLe kes kesJeue%eeve keer Glheefe osKekej #eceeeeevee kejlee nw~
Fme keeJe ceW Mecyej e#e kes he ceW, jepee DejefJevo kegyesj kes he ceW, heee&veeLe kees cesIe kes he ceW efeef$ele efkeee
ieee peeve he[lee nw~ keeJe ceW Oeeefce&ke eefleheeove keg Yeer veneR efkeee ieee nw~ yeere-yeere ceW metefeeeW kee Yeer meceeJesMe efkeee
ieee nw~ keeefueoeme kes cesIeotle kee jme e=bieej nw, peyeefke heeee&Yegoe kee Meeble~ eb=ieejjme keer hebefeeeW kee Meeblejme ceW
heefjJele&ve efpevemesve pewmes heefjefveefle keefJe eje ner mebYeJe nes mekee nw~
heeee&Yegoe keer eMeefmle mes %eele neslee nw efke Fmekes jeefelee efpevemesve mesvemebIe kes Deeeee& Jeerjmesve kes efMe<e Deewj
je^ket vejsMe DeceesIeJe<e& kes mecekeeueerve Les~2 heeee&Yegoe keer meieefvle-hegef<hekee ceW efpevemesve kees DeceesIeJe<e& kee ieg kene
ieee nw~3 Deeeee& efpevemesve kes cenehegjeCe kes hetjke GejhegjeCe kes jeefelee Deeeee& iegCeYe ves eMeefmle ceW GuuesKe efkeee nw
efke DeceesIeJe<e& efpevemesve kee hejce Yee Lee~4 jepee DeceesIeJe<e& kee jepekeeue 815-877 F&. ceevee peelee nw~5 Dele: efpevemesve
kee mecee Fvemes keg hetJe& nesvee eeefnS~ Meke meb. 705 (783F&.) ceW jefele nefjJebMehegjeCe ceW efpevemesveeeee& ves heeee&Yegoe
kes jeefelee efpevemesve kee GuuesKe efkeee nw~6 Dele: heeee&Yegoe kee jevee-keeue F&mee keer Dee"JeeR Meleeyoer "njlee nw~ jepee
DeceesIeJe<e& kee lees efpevemesve mes ue[keheve mes ner mecheke& Lee~7 Dele: Gvekee mecee Dee"JeeR Meleeyoer ceevevee Deeheefepeveke veneR nw~
heeee&Yegoe keeJe hej eesefiejed keer Ske mebmke=le erkee efceueleer nw, efpemekee veece megyeesefOekee nw~ Fme erkee ceW
heeee&Yegoe keer Deleble eMebmee keer ieF& nw~ en erkee cesIeotle hej efueefKele ceefuueveeLe keer mebmke=le erkee kee DevegkejCe
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

efveCe&emeeiej, yecyeF&, 1909 F&. ceW leLee eer iegueeyeeb efnjeeb kevme^keMeve neGme, yecyeF&-1, 1995 meb. ceW (mebmke=le
JeeKee leLee Debespeer DevegJeeo meefnle) ekeeefMele~
heeee&Yegoe, 4/70-71
FleceesIeJe<e&hejcesejhejceiegeerefpevemesveeeee&efJejefelecesIeotleleJesefles heeee&Yegoes....veece.....meie&:~ heeee&Yegoe meiee&vle hegef<hekee~
eme eebMegveKeebMegpeeueefJemejodOeejevleefJeYe&Jeled heeoecYeepejpe: efheMebiecegkegeleejlveIegefle:~ mebmcelee& mJeceesIeJe<e&ve=heefle:
hetlees nceesleeced, me eerceeefvpevemesvehetpeYeieJelheeoew peievcebieueced~~ GejhegjeCe eMeefmleheLe 9~
Je: leerLekej ceneJeerj Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje Yeeie 2, he=. 337~
eeefceleeYegoes heeex efpevesviegCemebmlegefle:~ mJeeefcevees efpevemesveme keerefle& mebkeerle&elemeew~~-nefjJebMehegjeCe, 1/40~
. Yeejleere Fefleneme- Ske ef (peesefleemeeo pewve), he=. 301~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(63)

kejleer nw~ erkeekeej kee mecee Meke meb. 1321 kes yeeo kee efme neslee nw, keeeWefke GvneWves Meke meb. 1321 (1399 F&.)
ceW jefele FioC[veeLe kes veeveeLe&jlveceeueekeesMe kee mLeeve-mLeeve hej efveoxMe efoee nw~1 erkeekeej ves keeefueoeme Deewj
efpevemesve kees mecekeeueerve yeleeves kee meenme efkeee nw2 , efkevleg en yeele eceeCeefJe Deewj meJe&Lee YeeefvlehetCe& nw~
eerhegj heee&veeLemlees$e: efJeeevebo mJeeefce-oeMe&efveke peieled ceW efJeKeele leJeeLe&MueeskeJeeefle&ke SJeb Demeneer meMe
cenJehetCe& ebLeeW kes jeefelee kes he ceW eefme Deeeee& efJeeevebo mJeeefce kevee&ke kes efveJeemeer yeeeCe Les~ Jeeefojepe metefj
(1025 F&.) ves heee&veeLe eefj$e ceW Fvekee GuuesKe kejles ngS kene nw efke Deeee& nw efke efJeeevebo kes mejue met$e Jeeues
oerehf leceeve Deuebkeej (leJeeLe& kes Jeeefle&keeuebkeej veeceke iebLe) kees megveves JeeueeW kes DebieeW ceW Yeer oerefhle Dee peeleer nw~3 efJeeevebo
kee mecee [e@. peesefle emeeo pewve4 ueieYeie 775-825 F&., [e@. ojyeejerueeue keesef"ee5 775-840 F&. Deewj [e@. vesceerebo
Meeeer6 F&mee keer veJeceer Meleeyoer ceeveles nQ~ nceves Jeeefojepe eje GuuesKe kees keeueevegeefceke ceeveles ngS DevebleJeere& Deewj
efJeMes<eJeeefo kes ceOe GefuueefKele nesves mes efJeeevebo kee mecee F&mee keer oMece Meleeyoer ceevee nw~7
eerhegj heee&veeLemlees$e leerme heeelceke keeJe nw~ FmeceW eerhegj ee Debleefj#e kes heee&veeLe keer mlegefle keer ieF& nw~ mleJeve nesves hej
Yeer FmeceW oMe&ve SJeb keeJe kee DeYetlehetJe& mebiece efiele neslee nw~ Deu
ebkeejeW keer eespevee Deeeflece nw~ Ske hee eneB emlegle nw
MejCeb veeLeen&ved YeJe YeJe YeJeejCeefJeieefleegleeveecemceekeb efvejJekejkeeCeefveuee~
eleesieCeelhegCeeefejlejcehes#eb leJe heob
heefjeehlee Yekelee Jeeceeueue#ceerie=nefceoced~~8
heee&veeLeeefj$e : meesceosJemetefj-[e@. peesefleemeeo pewve ves meesceosJemetefj ke=le heee&veeLe eefj$e kee GuuesKe efkeee nw~9
en ebLe DeeeJeefOe DevegheueyOe nw~ meesceosJe kegMeue jepeveerefle%e meeefnlekeej leLee Glke= Oece&Jesee Les~ veerefleJeekeeece=le,
eMeefmleuekeechet Deewj GheemekeeOeeve mes en yeele Deer lejn efme nesleer nw~ GvnesWves eMeefmleuekeechet ceW Gmekee
jeveekeeue Meke meb. 881 (959 F&.) efveefo& efkeee nw,10 Dele: Gvekee keeue efJeJeeoemheo veneR nw~ [e@. peesefleemeeo pewve
ves meesceosJe metefj kee mecee 945-975 F&. ceevee nw,11 pees meceereerve nw~
heee&veeLeeefjle12: Jeeefojepemetefj-heee&veeLeeefjle eoMe meiee&lceke cenekeeJe nw~ Fmekee cetue eesle iegCeYeeeee&ke=le
GejhegjeCe nw~ efpevejlvekeesMe ceW Fmekee efJeJejCe heee&veeLe hegjeCe veece mes efoee ieee nw~13keefJe ves cebieueeejCe ceW Deheves
hetJe&Jeleea Devesske keefJeeeW SJeb DeeeeeeX kee GuuesKe efkeee nw pees keeueevegeefceke peeve he[lee nw~ Dele: Ssefleneefmeke ef mes
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.

. heeee&Yegoe (efveCe&emeeiej) keer eer heVeeueeue yeekeueerJeeue eje efueefKele Yetefcekee, he=. 7~
heeee&Yegoe, erkeekeej keer Devele eMeefmle, he=. 270~
$e+pegmet$eb mhegjojlveb efJeeevebome efJemcee:~ e=CJeleeceheuebkeejb oerefhlejbies<eg jbieefle~~-heee&veeLeeefjle 1/28~
pewve meeefnle mecye&ve ceW je^ket egie kee eesieoeve uesKe efme. kewueeMeebo Meeeer DeefYevebove ebLe, he=. 277
Deehlehejer#ee emleeJevee he=. 53
leerLekej ceneJeerj Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje, Yeeie 2 he=. 352~
Jeeefojepemetefjke=le heee&veeLeeefjle kee meceer#eelceke DeOeeve he=. 147
eerhegjheee&veeLe mlees$e, hee 29 (Jeerj mesJee cebefoj mebmkejCe)
pewve meeefnle mecJe&ve ceW je^ket egie kee eesieoeve efmeevleeeee& heb. kewueeMeebo Meeeer DeefYevebove ebLe, he=.279
eMeefmleuekeechet,Devle eMeefmle~
pewve meeefnle mecJe&ve ceW je^ket kee eesieoeve efmeebleeeee& heb. kewueeMeebo Meeeer DeefYevebove iebLe he=. 279~
ceeefCekeeb efoiecyej pewve ebLeceeuee yecyeF& mes efJe. meb. 1973 (1916 F&.) ceW ekeeefMele~
efpevejlvekeesMe he=. 246~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(64)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

Fmekee Delevle cenJe nw~1 heee&veeLeeefjle keer jevee keefJe ves cenejepe peeefmebn keer jepeOeeveer ceW 947 Meke meb.( 1025
F&.) ceW keer Leer~ Fmekee keefJe ves mJeeb GuuesKe efkeee nw~2 Fmekee eOeeve jme Meeble nw~ hejvleg Debie jmeeW kes he ceW Deve meYeer
jmeeW kee eeesie efkeee ieee nw~ [e@. cebieueosJe Meeeer ves Fmes Glke= keesef kee cenekeeJe ceevee nw~3
heeC[JehegjeCe keer eMeefmle ceW Deeeee& MegYeeb ves heee&veeLeeefjle hej hebefpekee veecek
e erkee eCeerle kejves kee GuuesKe efkeee nw~
Jen erkee Yeejke eerYet<eCe kes DevegjesOe hej efueKeer ieF& Leer Deewj Fmekeer eLece eefleer
e heeue JeCeea ves leweej keer Leer~4 eer veeLetjece esceer
ves mJe.eer ceeefCekeeb peer kes ebLe Yeb[ej ceW Fme erkee kes nesves kee GuuesKe efkeeenw~13 efkevleg eeeme kejves hej Yeer en hebefpekee DeYeer
leke GheueyOe veneR ngF& nw~ eer kegvoveueeue pewve ves efouueer efpeve ebLe jlveeJeueer ceW Fmehebefpekee kees eer efo. pewve mejmJeleer Yeb[ej, veee
cebefoj-Oece&hegje, efouueer ceW nesves keer metevee oer nw5~efkevleg eeeme kejves hej Yeer en osKeves ceW veneR Dee mekeer~
Jeeefojepe metefj eefJe[ mebIe kes Debleie&le vebefomebIe ceW Debieue veeceke DevJee (MeeKee) kes Deeeee& Les~6 Fvekes ceelee-efhelee,
pevceYetefce Deeefo kes efJe<ee ceW eceeCe GheueyOe ve nesves hej Yeer ieg Deewj eieg (oeoe ieg) kee GuuesKe heee&veeLeeefjle keer
eMeefmle ceW nesves kes keejCe mebosnemheo veneR nw~ efmebnhegj kes eOeeve eerheeue osJe Jeeefojepe kes ieg kes ieg Les leLee eerheeueosJe
kes efMe<e ceeflemeeiej Gvekes ieg Les~7 jeveekeeue kee GuuesKe nesves mes Gvekee mecee F&mee keer omeJeeR Meleeyoer kee Geje&
SJeb SkeeoMe Meleeyoer kee hetJee&& efveefJe&Jeeo nw~8
heee&veeLemlees$e : heeeYe ceueOeeefjosJe-Fme mlees$e kee Dehej veece ue#ceermlees$e Yeer nw FmeceW cetue 9 hee nQ~ mlees$e
ceW YeieJeeve heee&veeLe kee iegCeevegJeeo, ceYetefle SJeb kece" kes YeJeeW kee mebkesle leLee Gvekeer Deblejbie SJeb yeefnjbie ue#ceer kee
JeCe&ve efkeee ieee nw~ eer efo. pewve mejmJeleer Yeb[ej veee cebefoj, Oece&hegje-efouueer ceW Fmekeer Deveske eefleeeB nQ~ en ceeefCekeeb
efoiecyej pewve iebLeceeuee mes ekeeefMele ngDee Lee~ mlees$e keer Deevegeeefmeke Mewueer Deleble ceveesnejer nw~
GoenjCeeLe&
ue#ceercen&mleguemeleer meleer meleer eJe=keeuees efJejlees jlees jlees~
pejepeepevcenlee nlee nlee heee heCes jeceefiejew efiejew efiejew~~9
keefJe ves Debeflece hee ceW Deheves veece keer Yeer metevee oer nw~10
heeeYe ceueOeeefjosJe efveecemeej keer leelhee&Je=efe erkee kes eCeslee kes he ceW efJeKeele nQ~ FvneWves efveecemeej keer erkee
ceW leLee eeskeleb iegCeYemJeeefceefYe: leLee eeskeleb JeeefojepeossJew: kenkej iegCeYe SJeb Jeeefojepe kee GuuesKe efkeee nw~ iegCeYe
kee mecee 898 F&. leLee Jeeefojepe kee mecee 1025 F&. nw~ Dele: Fvekee mecee Gvekes yeeo nesvee eeefnS~ [e@. vesefceeb Meeeer
ves FvneR meye eceeCeeW kes DeeOeej hej Fvekee mecee F&mee keer 12JeeR Meleeyoer ceevee nw~11
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.

ke-uesKeke kee MeesOeeyevOe Jeeefojepemetefjke=le heee&veeLeeefjle kee meceer#eelceke DeOeeve he=.129-149~


Meekeeyos veieJeeefOe&jvOeieCeves mebJelmejs eesOeves~ ceemes keeefle&keveeefcve yegefceefnles Megs le=leereeefoves~
efmebns heeefle peeeefokes JemegceleeR pewveer keLeseb ceee
, efve<heefeb ieefcelee meleer YeJeleg Je: keueeCeefve<heees~~heee&veeLeeefjle, eMeefmleheLe5
Je-[e@ .ceb ieueos Je Meeeer eje ef ueefKele meb mke= le meeefnle kes ef Jekeeme ceW pew ve ef JveeWeekee ees ieoeve ues Ke,JeCeea DeefYevebove eb Le he= . 394
efpevejlvekeesMe he=. 246~ 13. pewve meeefnle Deewj Fefleneme he=. 533 keer heeo efhheCeer
eqouueer efpeve ebLe jlveeJeueer he=.21 (heefjefMe)
eer ceodeefJe[mebIesefmceved veefvomebIesmlebieue:~ Devleees Yeeefle.....~~-pewve efMeueeuesKe meben Yeeie 2 uesKeebke 288
heee&veeLe eefjle eMeefmle heLe 1-4~
efJeMes<e peevekeejer kes efueS Je-Jeeefojepemetefjke=le heee&veeLeeefjle kee meceer#eelceke DeOeeve-[e@.peekegceej pewve
heee&veeLemlees$e hee 1
eer heeeYeosJeefveefce&leefceob mlees$eb peievcebieueced~ Jener, hee 6~
leer Le kej ceneJeer j Deew j Gvekeer Deeeee& hejcheje Yeeie 3 he= .147~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(65)

heee&veeLe hegjeCe : mekeuekeerefle&-en 23 meiee&lceke keeJe nw~ Fmekee veece heee&veeLeeefj$e Yeer GheueyOe neslee nw~ keLee
kee eejbYe JeeegYetefle kes peerJeve mes neslee nw~ JeeegYetleef kee peerJe ner Deveske pevceeW ceW keer ieF& meeOevee kes eje heee&veeLe leerLekej
neskej efveJee&Ce eehle kejlee nw~ heee&veeLehegjeCe keer keLeeJemleg kees JeCe&efJe<ee kes DeeOeej hej meieeX ceW efJeYee efkeee ieee nw~
mekeuekeerefle& ves mebmke=le Deewj jepemLeeveer ceW Deveske ebLeeW keer jevee keer~ 15 JeeR Meleeyoer ceW efJeeceeve heehegjeCe kes
jeefelee efpeveoeme Fvekes efMe<e Les~1 [e@. vesefceeb Meeeer mekeuekeerefle& kee mecee efJe.meb. 1443-1499 (1383-1442)
ceeveles nQ~2 efkevleg ees. efJeeeOej peesnjehegjkej ves yeueelkeejieCe F&[j MeeKee keeuehe ceW Deeeee&-hejcheje kee efveoxMe kejles
ngS mekeuekeerefle& kee mecee efJe.meb. 1450-1510 (1393-1453 F&.) ceevee nw~ Fme DeeOeej hej Gvekee meeefnle keeue hebnJeeR
Meleeyoer kee eejbYe ceevee pee mekelee nw~
Fvekee heee&veeLeeke Ske ueIeg mlees$e nw, pees YeeJehetCe& Mewueer ceW jepemLeeveer Yee<ee ceW efueefKele nw~
heee&veeLe mlees$e : heevebefo Yeejke-en mlees$e mebmke=le heeelceke nw~ Fmekeer Ske nmleefueefKele eefle eer efo. pewve
mejmJeleer Yeb[ej veee cebefoj, Oece&hegje-efouueer ceW Deer neuele cesW iegkee meb. 7 ceW megjef#ele nw~3 Fmekee veece peerjeheuueer
heee&veeLe mlees$e Yeer efceuelee nw~ FmeceW peerjeheuueer efmLele efpeveeuee kes cetueveeeke YeieJeeve heee&veeLe keer jLeeslee, Meeefueveer
SJeb Jemevleefleuekee voeW ceW mlegefle keer ieF& nw~en 90 heeelceke ke=efle nw~ jevee Deer nw~ Ske-oes hee eneB emlegle nQ
ogmlejs$e YeJemeeiejs meleeb kece&eefC[ceYejeefVeceppeleeced~
emhegjefle ve kejeuecyeves lJelhejes efpeveJejesefhe Yetleues~~
lJelheoecyegpeegieeeeeefoob hegCecesefle peieleesJeleeb meleeced~
mhe=Meleeceefhe ve eeveMeer<e&ieb leJe mecees$e leJekees efveieeles~~4
Yeejke heevebefo eYeeeb kes efMe<e Les~5 eYeeeb kes ve hengBeves hej Ske eeflee ceneslmeJe kes mecee eeJekeeW ves Yeejke
heo hej Fvekee heoeefYe<eske efkeee Lee~6 FvnesWves efJe.meb. 1450 (1393 F&.) ceW JewMeeKeMegkeuee eoMeer kees DeeefoveeLe YeieJeeve
keer Ske cetefle& eefleefle kejeF& Leer~7 Dele: Fvekee mecee 14 JeeR Meleeyoer efveefce&le nw~ heevebefo eje efJejefele Ske jeJeCe
heee&veeLe mlees$e kee Yeer hele euelee nw~ efkevleg en mlees$e FvneR Yeejke heevebefo kee nw-en mebosnemheo nw~
eglemeeiejmetefj : heee&veeLemleJeve-eglemeeiejmetefj leJeeLe& met$e kes eglemeeiejer Je=efe kes eCeslee kes he ceW efJeKeele nQ~
es cetuemebIe mejmJeleerie yeueelkeejieCe kes Deeeee& Les~ Fvekeer ieghejcheje Fme ekeej nw-heevebefoosJekeerefle&efJeeevebefo
eglemeeiejmetefj~ efJeeevebefo Yeejke kes yeeo ceefuueYet<eCe Yeejke nges pees eglemeeiej metefj kes iegYeeF& (meleerLe&) Les~
ceefuueYet<eCe kes efMe<e yeevesefceoe ves eglemeeiejmetefj kee iegYeeJe mes ner mcejCe efkeee nw, keeeWefke Jes Gvekes ieg kes meleerLe&
Les~8 yee vesefceoe ves eerheeueeefjle keer jevee efJe.meb.1585 (1528 F&.) ceW keer Leer~ Fvekes ieg kes meleerLe& nesves mes eglemeeiej
kee mecee F&mee keer hebnJeeR Meleeyoer kee Deble "njlee nw~ [e@. vesefceeb Meeeer ves efJeeevebefo SJeb ceefuueYet<eCe kes hekeeueeW
hej efJeeej kejles ngS Fvekee mecee efJe.meb.1544-1556 (1487-1499 F&.) ceevee nw~9 Deheveer leJeeLe&Je=efe ceW GvneWves Deheves
kees osMeele, Deveske MeeeefvehegCe, GYeeYee<eeeeJeleea DeeieceeJeerCe SJeb leeefke&keefMejesceefCe efueKee nw~10
1. efpevejlvekeesMe he=. 234, 331~ 2. leerLekej ceneJeerj Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje Yeeie-3, he=. 329~
3. efouueer efpeveebLe jlveeJeueer he=.98~ 4. leerLekej ceneJeerj Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje Yeeie 3, he=.323-324 mes GodOe=le~
5. .pewve efmeeble Yeemkej Yeeie 1, ef kejCe 4, he= . 53~ 6. Yeejke meceoee uesKeebke 237~
7. Jener, uesKeebke 239~ 8. leerLekej ceneJeerj Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje, Yeeie 3, he=. 39~
9. Jener he=. 393~
10. FleveJeeieeheeefJeeeefJeveesefoleeceesoheeret<ejmeeeheeheefJe$eceeflemeceYeepejlvejepecenef lemeeiejeefle jepejeefpeleeLe&vemeceLexve
leke&JeekejCeboeWuebkeejmeeefnleeefoMeeeefveefMeleceeflevee eerceodosJesvkeerefle&YeejkeeefMe<esCe efMe<esCe mekeueefJeppeveefJeefnleejCemesJeme eerefJeeevebefoosJeme mebefo&leefceLeeceleogie&jsCe eglemeeiejsCe metefjCee........~ eglemeeiejer leJeeLe&Je=efe he=. 327
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(66)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

eglemeeiejmetefj eje efJejefele heee&veeLemleJeve keer Ske nmleefueefKele eefle efoiecyej pewve mejmJeleer Yeb[ej veee cebefoj
Oece&hegje efouueer ceW nw~ en mleJeve 15 Mueeske eceeCe nw~1 Fmekee Deve eMeefmle Mueeske Fme ekeej nw
eercelheee&efpevesveveueveeueiveme oememe ces~
veecvees Jee eglemeeiejme efMeJeYe=odYeteeod YeJeefees~~2
eefleefueefhekeej ves FmeceW efueKeves ceW Deveske DeMegefeeB keer nQ~
yee%eevemeeiej : heee&veeLehetpee-yee %eevemeeiej efJeeeYet<eCe kes efMe<e Les~ es efJeeeYet<eCe keeemebIe veboerleieere
efJeemesve kes heefMe<e Les~ efJeeeYet<eCe ves efJe.meb. 1604 (1577 F&.) SJeb efJe. meb 1636 ( 1579 F&.) ceW heee&veeLe YeieJeeve keer
cetefle&eeW keer mLeehevee kejeF& Leer~3 yee%eevemeeiej ves Deheveer ke=efleeeW ceW Yeer ieg kes veece kee GuuesKe efkeee nw~ oMeue#eCekeLee keer
eMeefmle ceW GvneWves Deheves kees iegCeYeb[ej kene nw~4 yee%eevemeeiej keer DeefOekeebMe jeveeeW efnvoer ceW nQ~ kesJeue vesefceveeLehetpee, ieescce
osJehetpee Deewj heee&veeLe hetpee ceW leerve hetpeeeW mebmke=le ceW efueKeer ieF& nQ~ Yee<ee meeOeejCe nesves hej Yeer YeeJeeJeCe nw~
heee&hegjeCe : Jeeefoeb-en Ske heewjeefCeke keeJe nw, efpemeceW leerLekej heee&veeLe kee eefj$e heewjeefCeke Mewueer ceW efueKee
ieee nw~ en 1500 MueeskeeceeCe nw~ keefJe Jeeefoeb heJeveotle kes jeefelee kes he ceW eefme nQ~ Fvekes ieg kee veece Yeejke
eYeeeb Deewj ieg kes ieg kee veece %eeveYet<eCe Lee~5 heee&hegjeCe keer Ske nmleefueefKele eefle FeJee mejmJeleer Yeb[ej ceW nw~6
heee&hegjeCe ceW Jeeefoeb ves Deheves efueS eYeeeb kes he kee DeefOekeejer yeleeles ngS GvnW Deveske oeMe&efvekeeW mes ceneved yeleeee
nw leLee heee&hegjeCe keer jevee efJe.meb. 1540 (1583 F&.) ceW keeefle&ke Megkeuee hebeceer kees yeeuceerke veiej ceW kejves kee GuuesKe
efkeee nw~7 Fme ekeej keefJe kee jevee keeue F&mee keer 16 JeeR Meleeyoer kee Debeflece ejCe nw~
heee&hegjeCe : ebkeerefle&-en hebn meiee&lceke keeJe nw, pees 2710 ebLeee eceeCe nw~ Fmekeer jevee efJe.meb. 1654
(1597 F&.) ceW eerYet<eCe Yeejke kes efMe<e ebkeerefle& ves JewMeeKe Megkeuee mehleceer kees iegJeej kes efove osJeefieefj kes
heee&veeLeefpeveeuee ceW keer Leer~8 Fmekeer Ske nmleefueefKele eefle eer Ssueke heVeeueeue mejmJeleer YeJeve yecyeF& ceW nw~9
ebkeerefle& kes ieg eerYet<eCe Yeejke keeemebIeere Les~ Jes keeemebIe kes veboer leie kes Yeejke Les~ Jeeemheefle iewjesuee
ves Gvekeer hejcheje kees Fme ekeej yeleueeee nw-jecemesve-vesefce<esCe-efJeceuemesve-efJeMeeuekeerefle&-efJeemesve-efJeeeYet<eCe-eerYet<eCe~
eerYet<eCe kes GejeefOekeejer kes he ceW heekeerefle& kee GuuesKe efkeee nw~10 efkevleg ees. efJeeeOej peesnjehegjkej ves keeemebIe
veboerleie keer hejcheje kee Fme ekeej GuuesKe efkeee nw-Oece&mesve-efJeceuemesve-efJeMeeuekeerefle&-efJeemesve-efJeeeYet<eCe-ebkeerefle&~
ees.peesnjehegjkej ves ebkeerefle& kee mecee efJe.meb.1654-1681(1597-1624 F&.) ceevee nw~11 Fme ekeej ebkeerefle& kee
Yeejke jnves kee mecee F&mee keer hebnJeeR-meesuenJeeR Meleeyoer kee mebefOekeeue ceevee pee mekelee nw~ ebkeerefle& keer Ske
heee&veeLehetpee Yeer efceueleer nw~12 Fmekeer Devle eMeefmle Fme ekeej nw
1.
3.
4.
5.
7.

efouueerefpeveiebLejlveeJeueer, eceebke 679 he=. 98~


2.
Jener, he=. 146~
leerLekej ceneJeerj Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje Yeeie 3 he=.442~
Yeejke eer Yet <eCeJeerj~ ef levekes es uee iegCeiebYeer j~ ye e %eevemeeiej meg efJeeej~ kenereLeek oMeue#eCemeej~-oMeue#eCe keLee, Devle eMeefmle~
efpevejlvekeesMe, he=. 246~
6. pewve meeefnle Deewj Fefleneme he=. 269~
meebKe: efMe<eefle meJe&LewJe eEke ve JewMesef<ekees jbkeefle~ eme %eeveke=heeCelees efJepeeleeb meeseb efJepeeebcee:~~
lelheceC[veb metefjJeeefjeb: Jejerjeled~ hegjeCeceslelheee&me JeeefoJe=voefMejesceefCe:~~
Metveeyos jmee<peebkes Je<ex he#es mecegppeJeues~ keeefle&kes ceeefme hebeceeb yeeuceerkes veiejs cegoe~~
Yeejke meceoee, uesKeebke 492, he=. 193 mes GodOe=led~
8. efpevejlvekeesMe, he=. 246-247~ 9.pewve meeefnle kee Je=nod Fefleneme, Yeeie 6, he=. 125, heeo efhheCeer 6~
10.mebmke=le meeefnle kee Fefleneme, he=. 369~
11. Yeejke meceoee he=. 299~
12. leerLekej ceneJeerj Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje, Yeeie 3 he=. 442~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(67)

eer Yet<eCeeuebke=leefJeemesve-vejsvmetvegefpe&veheee&veeLe:~
eer ebkeerefle&: meleleb hegveeleg, JeeCeejmeerheeveceC[veb Je:~~1
efJeIvenjheee&veeLemlees$e : Yeejke cenereb-Yeejke cenereb eje efJejefele efJeIvenj heee&veeLe mlees$e keer nmleefueefKele
eefle eer efo.pewve mejmJeleer Yeb[ej veee cebefoj Oece&hegje efouueer kes iegkee meb. 8 ceW he$e 24 leke megjef#ele nw~2 en mebmke=le
hee ceW efueefKele ueIegkeee mlees$e nw~ FmeceW 8 hee nesves mes Fmes efJeIvenj heee&veeLeeke Yeer kene ieee nw~
cenereb ves Meke meb. 1618 (1696 F&.) ceW DeeMeehegj ceW DeeefohegjeCe keer jevee keer Leer~3 Fvekeer Deve ke=efleeeB De{eF&
ele keLee, ie[ hebeceer keLee, yeejnceemeer ieerle, Den&vle Deejleer, vesefceveeLe YeJeevlej SJeb Deve keeflehee mlees$e nw~ efJeIvenj
heee&veeLe mlees$e SJeb keg Deve mlees$eeW kees es[kej Fvekeer Deve meYeer ke=efleeeB ceje"er ceW efceueleer nQ~ Fvekee mecee meejnJeeR
Meleeyoer kee Debeflece ejCe nw~
heee&veeLe mlees$e : nscekeerefle&-nscekeerefle& eje mebmke=leYee<ee ceW efJejefele heee&veeLemlees$e kee GuuesKe efceuelee nw~ es
ueeletj kes Yeejke efJeeeYet<eCe kes efMe<e Les~ FvneWves veeiehegj Deewj efmevoer (JeOee&) kes cebefojeW ceW 1696 F&. mes 1731 F&. leke
heeBe cetefle&eeW SJeb eb$eeW keer eeflee kejeF& Leer~4 ceje"er ceW efueefKele Fvekeer 4 jeveeeW Dejnble hetpee, yeejmecee Deejleer ekeeefMele
nQ leLee oMeue#eCe Oece& Deejleer SJeb leerLe&Jebovee DeekeeefMele nw~ iegpejeleer ceW Denle hetpee kee Yeer mebkesle efceuelee nw~
$emesve : heee&veeLehetpee-$emesve cetuemebIe, mesveieCe heg<kejie keer keejbpee MeeKee kes mecebleYe Yeejke kes efeM<e Les~
mecebleYe kes heeeled Jes Yeejke heoeefYeef<ekele nges~ Depeg&vemegle eje $emesve keer eM
ebmee ceWs eoe Ske hee mes Fmekee meceLe&ve neslee nweer cetuemebIe ceW ie ceveesnj meesYele ns peg Deefleefn jmeevee~
heg<kejie megmesve ieCeeefele hetpe jes efpevekeer iegCeceeuee~~
mecebleYe kes he eke Yeees $emesve megJeeefo efJemeeuee~
Depeg&vemegle kens YeefJe meg hejJeeoer kee ceeve efces leledkeeuee~~5
$emesve ceje"er, efnvoer SJeb mebmke=le kes meceLe& efJeeved Les~ leerveeW ner Yee<eeDeeW ceW GvneWves meeefnle mebjevee keer nw~ Gvekeer ceje"er
jevee Deeoerej YeJeevlej Meke meb. 1625 (1703 F&.) ceW hetCe& ngF& Leer~6 nerje, efyenejer Deewj Depeg&vemegle Fvekes ecegKe efMe<e Les~
nerje ves efJe.meb. 1754 (1697 F&.) ceW keleMeen keer esjCee mes Je=OeCehegj ceW DeefvenjCe keer jevee keer Leer~7 Dele: $emesve kee
mecee F&mee keer meejnJeeR Meleer kee Debeflece ejCe leLee DeejnJeeR Meleer kee eLece ejCe ceevevee mecegefele nesiee~
$emesve keer leerve ueIeg jeveeeW mebmke=le keer GheueyOe nQ-heee&veeLe hetpee, heeeJeleer mlees$e Deewj DevebleveeLe mlees$e~
heee&veeLe hetpee keer Yee<ee meeOeejCe nw, efkevleg YeJeeW kee emlegleerkejCe Dee ngDee nw~
heee&hebekeueeCeke : peemeeiej-heee&hebekeueeCeke peemeeiej keer Ske cee$e mebmke=le ke=efle nw~ efnvoer ceW Gvekeer
jeveeeW pesefpeveJejhetpee, efJeceuehegjeCe, leerLe&peeceeuee SJeb jlveYet<eCemlegefle eehle nesleer nw~ jlveYet<eCemlegefle kes jeefelee
nesves mes mhe nw efke es jlveYet<eCe kes efMe<e Les~ Fvekeer hejcheje Fme ekeej nw-meescekeerefle&-efJepeemesve-eMekeerefle&-Goemesveef$eYegJevekeerefle&-jlveYet<eCe-peemeeiej~ jlveYet<eCe kee mecee efJe.meb. 1674 (1617 F&.) nw~8 Dele: Fvekee mecee Fmekes yeeo
F&. meved keer meejnJeeR Meleeyoer kee ceOe ceevevee Gefele nw~
1.
3.
4.
5.
7.
8.

Yeejke meceoee he=. 278~


2. efouueer efpeve ebLe jlveeJeueer, he=. 184~
leerLekej ceneJeerj Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje Yeeie 4, he=. 329
pewve meeefnle kee ye=nod Fefleneme Yeeie 7, he=. 218~
cenejke meceoee uesKeebke 62 mes Gle
6. pewve meeefnle kee ye=nod Fefleneme Yeeie 7, he=. 22~
leerLekej ceneJeerj Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje Yeeie 3 he=.446~
leerLekej ceneJeerj Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje Yeeie 4 he=.302~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(68)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

eke=le peemeeiej meerleenjCe, DeefvenjCe SJeb mecejeefjle kes eCeslee yee peemeeiej kee mebyebOe Yeejke cenerebo kes
yeeo ceseb mes nw~ ceseb yeemeeiej kes meleerLe& Les~
heee&veeLemlees$ehebefpekee : peekesmejer-eer efoiecyej pewve mejmJeleer Yeb[ej veee cebefoj Oece&hegje efouueer kes iegkee meb.
33 ceW peekesmejer efJejefele heee&veeLe mlees$e hebefpekee efceueleer nw~ en mebmke=le hee SJeb iee ceW efueefKele nw~ Fme eefle keer neuele
Deer nw~ FmeceW 17 he= nQ efpeveceW 16 Jeeb he= veneR nw~1
Fmekee eejbYe vecees YeieJeles eer heee&veeLeee eR OejCesvheeeJeleermeefnleee..... mes neslee nw leLee meceeheve
efvecveefueefKele Mueeske mes neslee nwFefle eer peerefjkeeheuueer mJeeceer mlees$eeLe uesMeke=led~
Jeoefvle eer heee&veeLeb metefj: eer peekesmeefj:~~2
Devle hegef<hekee ceW efueefhe kejves kee mecee heew<e Megkeue oMeceer meesceJeej efJe.meb. 1859 (1802 F&.) efoee ieee nw~3
keefuekegC[heee&veeLehetpee : efpeveoe-en DeeeJeefOe DeekeeefMele nw~ Fmekeer nmleefueefKele eefleeeB efo.pewve mejmJeleer
Yeb[ej veee cebefoj Oece&hegje efouueer kes iegkee meb. 10, 38, 47 ceW efJeeceeve nw~4
Fmekee eejbYe efmeb efJeMegb cenceneefveJesMe......eer keefuekegC[ev$eced mes leLee Deble eeke=le kes JejKeefievog.......
Ghemeiiegeflenb kes meeLe neslee nw~5
heee&veeLemecemeemlees$e : De%eele-ceeefCekeeb efoiecyej pewve iebLeceeuee yecyeF& mes efJe.meb. 1979 (1922 F&.) ceW
efmeeblemeejeefo meben kee ekeeMeve ngDee Lee~ FmeceW Ske mlees$e mebkeefuele nw pees mecemeehetefle& kes he ceW efueKee ieee cenlJehetCe&
mlees$e nw~ Ske Deve keueeCecebefoj mlees$e keer heeohetefle& kes he ceW efueKee ieee heee&veeLemlees$e efceuelee nw~ efkevleg Fve mlees$eeW
kes jeefelee kee veece-heefjee Deeefo kee keg Yeer mebkesle veneR efceue mekee nw~
heemeCeeneefjG : osJeoe-DeheYebMe kes eefjlekeeJeeW ceW [e@.osJesvkegceej Meeeer ves osJeoe kes heemeCeeneefjG
(heee&veeLeeefjle) kee GuuesKe efkeee nw~6 Fvekeer ke=efle Deewj Fvekee Dehevee heefjee GheueyOe veneR neslee nw~
pecyetmJeeceereefjG kes jeefelee cenekeefJe Jeerj kes efhelee kee veece osJeoe Lee~ osJeoe DeheYebMe kes Des efJeeved Les~
cenekeefJe Jeerj ves DeheYebMe meeefnle ceW Deheves kees eLece, heg<heoble kees efleere leLee Deheves efhelee osJeoe kees le=leere mLeeve eoeve
efkeee nw~7 mebYeJe nw, ener osJeoe heemeCeeneefjG kes jeefelee neW~ eefo heemeCeeneefjG kes jeefelee osJeoe cenekeefJe Jeerj
kes efhelee osJeoe mes DeefYeVe nQ lees Gvekee mecee F&mee keer 10JeeR Meleer kee Debeflece Yeeie ceevee pee mekelee nw~ keeeWefke cenekeefJe
Jeerj kes pecyegmeeefceeefjG kee jeveekeeue 1019 F&. ceeve nw~8
heemeCeeneefjG9 : efJeyegOe eerOej-heemeCeeneefjG DeheYebMe ceW efueefKele heewjeefCeke cenekeeJe nw~ Fmekeer keLeeJemleg
12 mebefOeeeW ceW efJeYee nQ~ ebLe 2500 hee eceeCe nw~ FmeceW lesF&meJeW leerLekej heee&veeLe kee eefjle efveye nw~ keeJelJe keer
ef mes en Gece keesef keer jevee nw~ veefoeeW, veiejeW Deeefo kee ye[e ner Deeke<e&ke JeCe&ve efkeee ieee nw~ FmeceW efJeefJeOe
boeW kee eeesie nw leLee Yee<ee Deeuebkeeefjke nw~ keLeeJemleg hejcheje eehle nw~
1.
3.
4.
6.
8.
9.

eqouueer efpeve ebLe jlveeJeueer, he=. 98~


2. Jener, heefjefMe, he=. 146~
Fefle eer peefjGueereerheee&veeLeosJeeef OeosJemlees$ehebefpekee mechetCe&ced~ efueefhekeeue-he
ew<emegoer 10 eb Jeej meb. 1859~ -Jener heefjefMe,he=.146~
eqouueer efpeve ebLe jlveeJeueer, he=. 136~
5. Jener, heefjefMe he=. 175~
DeheYe bMe Yee<ee Deewj meeefnle keer MeesOe eJe=efeeeB, he=.35~
7. pecyegmeeefceeefjG, 1/4-5~
leerLe kej ceneJeerj Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje Yeeie 3, he=. 127~
nmleef ueefKele eef le DeeJeeue ef o.pewve ceb efoj ceesleer keje, Deeieje ceW w~n
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(69)

DeheYebMe SJeb mebmke=le-meeefnle ceW 7 eerOej efJeeveeW kee GuuesKe efceuelee nw~1 efkevleg heemeCeeneefjG ceW eoe eMeefmle ceW
Fvekee heefjee GefuueefKele nesves mes DebOekeejeVe veneR nw~ es nefjeeCee kes cetue efveJeemeer Les~ JeneB mes euekej ecegvee heej
efouueer Deees~ JeneR hej DeeJeeue veue meent keer esjCee mes GvneWves Fme ebLe keer jevee keer~2 ener keejCe nw efke efouueer kee
ye[e ner jce JeCe&ve heemeCeeneefjG ceW ngDee nw~ keefJe efJeyegOe eerOej keer ceelee kee veece Jeerune Deewj efhelee kee veece yegOeieesun
Lee~ heee&veeLeeefjle (heemeCeeneefjG) ceW keefJe ves ebLe kee jeveekeeue Debefkele efkeee nw~ Dele: Fvekee mecee efJeJeeoemheo veneR
nw~ heemeCeeneefjG keer jevee efJe.meb. 1189 (1132 F&.) ceW ceeie&Meer<e& ke=<Cee Deceer jefJeJeej kees hetCe& ngF& Leer~3
[e@. jepeejece pewve ves keefJe kee kegue peerJeve cee$e efJe.meb. 1159-1230 (1102-1173 F&.) leke ceevee nw~4
heemeCeeneefjG5 : jFOet-Fmekeer keLeeJemleg 7 mebefOeeeW ceW efJeYee nw~ jFOet keer mecemle ke=efleeeW kes DeheYe
Me b Yee<ee kee en keeJe
es, mejme SJeb efekej nw~ FmeceW mebJeeo emlegle kejves kee {bie ye[e ner megvoj leLee vee
keere nw~ es mebJeeo hee$eeW kes eefj$e efe$eCe
ceW heee&hle meneeke efme nesles nQ~ jFOet kes heemeCeeneefjG keer Deveske nmleefueefKeleefleeeeB keese, yeeJej, peehegj, Deeieje kes iebLeYeb[ejeW
ceW Yejer he[er nQ,6 efpememes Fme ebLe keer ueeskeefeelee Deewj cenee kee menpe ner Devegceeve ueieeee pee mekelee nw~
jFOet keeemebIe keer ceeLegjie keer heg<kejieCeere MeeKee mes mebye nw~ DeheYebMe, mebmke=le SJeb efnvoer ceW Fvekeer 40 kes
ueieYeie jeveeeW efceueleer nQ~ Fvekes efhelee kee veece nefjefmebn, efheleecen kee veece mebIeheefle osJejepe, ceelee kee veece efJepeeeer
leLee helveer kee veece meeefJe$eer Lee~ Fvekee Ske heg$e Yeer Lee, efpemekee veece Goejepe Lee~7 keefJe ves iJeeefueej Menj kee ye[e
ner megboj JeCe&ve efkeee nw, efpememes iJeeefueej keer lelkeeueerve jepeveerefle, meceepe, DeLe&JeJemLee, Oeeefce&ke efmLeefle Deeefo kee helee
euelee nw~ [e@.jepeejece pewve ves Fvekee mecee efJe.meb. 1457-1536 (1400-1479 F&.) ceevee nw~8
heemeCeeneefjG : DemeJeeue keefJe-DeheYebMe Yee<ee ceW efveye en ebLe 13 meefvOeeeW ceW efJeYee nw~ keLeeJemleg hejchejeiele
nw~ FmeceW leerLekej heee&veeLe kee hetJe& 9 YeJeeW meefnle JeCe&ve efkeee ieee nw~ kece" kee peerJe ceYetefle kes peerJe mes 9 YeJeeW
leke efvejblej Jewj kejvee jnlee nw~ 10 JeW YeJe ceW ceYetefle kee peerJe leerLekej heee&veeLe kes he ceW DeelcekeueeCe kejlee nw~
heee&veeLe 30 Je<e& keer Deeeg ceW oer#ee OeejCe kej uesles nQ Deewj ke"esj lehemee kejves kes heuemJehe meccesoefMeKej hej efveJee&Ce
eehle kejles nQ~ Fme iebLe keer Ske ner nmleefueefKele eefle GheueyOe nw, pees eer DeeJeeue efoiecyej pewve cebefoj ceesleerkeje Deeieje
ceW nw~ FmeceW 91 mes 97 leke kes heVes veneR nQ~9 keeJelJe keer ef mes Fmekee efJeMes<e cenlJe veneR nw~
DemeJeeue keefJe ieesueej[ JebMe kes ue#ceCe kes heg$e Les~ Fme keeJe ceW FvneWves cetuemebIe kes yeueelkeejieCe kes DeeeeeeX kee
GuuesKe efkeee nw~ Dele: peeve he[lee nw efke Jes Fmeer mes mebye Les~ ebLe jevee eewneveJebMeer jepee he=LJeerefmebn kes jepekeeue
ceW efJe.meb. 1479 ( 1422 F&.) ceW ngF& Leer~10
heemehegjeCe : lespeheeue-heemehegjeCe heef[ee bo ceW efueefKele Ske Keb[keeJe nw~ ebLe DeeeJeefOe DeekeeefMele nw~ Fmekeer
nmleefueefKele eefleeeB Yeejke n<e&keerefle&Yeb[ej Depecesj11, ye[s Ie[s kee cebefoj Depecesj leLee DeecesjMeee Yeb[ej peehegj ceW nw~ ye[s
Ie[s kee cebefoj Depecesj leLee Deecesj Meee Yeb[ej peehegj keer eefle kee jeveekeeue eceMe: efJe.meb.1516 Deewj 1577 (1459 Deewj
1520 F&.) nw~12
1. Je-hejceevebo Meem$eer eje efueefKele uesKe Deveskeeble Je<e& 8, efkejCe 12~
2. .Yeejleere mebmke=efle ceW pewveOece& kee eesieoeve, he=. 157~
3. leer Lekej ceneJeer j Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje, Yeeie 4 he= .139~
4. efJeJegOe eerOej Deewj Gvekee heemeCeeneefjG uesKe ef meebleeeee& heb. kewueeMeeb MeeeerDeefYeveb ove iebLe he=. 228~
5. jeJepeer meKeejece oesMeer, Meesueehegj mes ekeeefMele~
6. Je- DeheYebMe Yee<ee Deewj meeefnle keer MeesOe eJe=efeeeB, he=.146~
7. leerLekej ceneJeerj Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje, Yeeie 4 he=.200-201~
8. cenekeefJe jFOet kes meeefnle kee Deeueeseveelceke heefjMeerueve he=.120~
9. DeheYeb Me Yee<ee Deew j meeefnle keer Mees Oe eJe= efeeeB , he= . 146~ 10. Deveskeeble Je<e& 13 efkejCe 10 Deewue 1955 he=. 252~
11. Jener he=. 211~
12. DeheYebMe Yee<ee Deewj meeefnle keer MeesOe eJe=efeeeB, he=. 146~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(70)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

keefJe lespeheeue cetuemebIe kes Yeejke jlvekeerefle&, YegJevekeerefle& Deewj efJeMeeuekeerelf e& keer Deecveee mes mebyebefOele Les~ FvneWves
heemehegjeCe keer jevee cegefve heevebefo kes efMe<e efMeJevebefo Yeejke kes mebkesle mes efJe.meb. 1515 (1458 F&.) ceW keer Leer~1 Fme
DeeOeej hej efJe. meb. 1516 ceW efueefKele ye[s-Ie[s kee cebefoj, Depecesj keer nmleefueefKele eefle Gmeer mecee efueKeer ieF& eleerle nesleer
nw~ Fme ekeej keefJe kee mecee F&mee keer 15 JeeR Meleeyoer efme nw~
heemeCeeneefjG : osJeeb-emlegle heemeCeeneefjG ceW 11 mebefOeeeB Deewj 202 ke[Jeke nQ~ osJeeb ves DeheYebMe ceW eefefuKele Fme ke=efle
ceW heee&veeLe YeieJeeve kes hetJe& YeJeeW kes meeLe Gvekes peerJeve hej ekeeMe [euee nw~ ebeLDeeeJeefOe DeekeeefMele nw~ Fmekeer nmleefueefKele eefle
heb. hejceevebo Meeeer kes efvepeer meben ceW nesves kee GuuesKe efceuelee nw~ Fmekee uesKeveke
eue efJe.meb. 1549 (1492 F&.) nw~ Fmeer keer Ske
eefle heemehegjeCe veece mes mejmJeleer YeJeve veeieewj ceW Yeer nw~ Fmekee jeveekeeue efJe.meb.1520 (1463 F&.) nw~ eefle hetCe& nw~2
heemeCeeneefjG keer eMeefmle ceW FvnW cetuemebIe kes JeemeJemesve kee efMe<e kene ieee nw~ Gvekeer ieghejcheje Fme ekeej nweerkeerefle&-osJekeerefle&-ceesveerosJe-ceeOeJeeb-DeYeeveboer-JeemeJeeb-osJeeb~ osJeeb ves heemeCeeneefjG keer jevee iegbefoppe veiej kes
heee&veeLe cebefoj ceW keer Leer~3 Ske JeemeJemesve veeceke efJeeve kee GuuesKe eJeCeyesueieesue kes Ske efMeueeuesKe ceW efkeee ieee
nw~4 mebYeJele: ener JeemeJemesve Fvekes ieg neWies~ Ge efMeueeuesKe ceW JeemeJemesve kees meeeoleke&keke&MeefOe<eCe: kene ieee nw~
osJeeb kes keeue-efveOee&jCe cesb keesF& Deebleefjke eceeCe GheueyOe veneR neslee nw~ [e@. vesefceeb Meeeer Yee<ee Mewueer kes hejer#eCe Deeefo
kes DeeOeej hej osJeebo kee mecee F&mee keer 12JeeR Meleeyoer kes Deemeheeme ceeveles nQ~5
osJeebke=le mebmke=le Yee<ee ceW efueefKele heee&veeLemlees$e Yeer efceuelee nw~ Fmekeer nmleefueefKele eefle eer efo. pewve mejmJeleer Yeb[ej
veee cebefoj Oece&hegje efouueer ceW iegkee meb. 55 ceW megjef#ele nw~ eefle keer neuele Deernw~ Debeflece Mueeske Fme ekeej nwosJeeernefj<esCehetJe&efJeYeJe: mees osJeebefmLele:~
mecekelJeeefoiegCeeJe=lees ieleceuees Yeteeefppelees ve: efee:~~6
heee&veeLeieerle : yetejepe-keefJe yetejepe kee Gvekeer ke=efleeeW ceW yetee, Jeun, Jeerun SJeb JeunJe veece mes Yeer GuuesKe
ngDee nw~ efkevleg yetee ee yetejepe Fvekee DeleefOeke eeefuele veece jne nw~ es Yeejke meceoee kes yeeeejer Les~ yetejepeke=le
YegJevekeerefle& ieerle mes mhe neslee nw efke Jes Yeejke YegJevekeerefle& kes efMe<e Les7~ cenejke jlvekeerefle& kee Yeer mcejCe GvneWves YegJevekeerefle&
ieerle ceW efkeee nw~8 Ssmee eleerle neslee nw efke yetejepe kees Deheves Debeflece mecee ceW jlvekeerefle& kee Yeermeeceerhe efceuee Lee~
yetejepe keer DeefOekeebMe ke=efleeeB jepemLeeve kes ebLe Yeb[ejeW ceW eehle nesleer nQ~ Dele: Jes jepemLeeveer ceeves pee mekeles nQ~
Fmekes Deefleefje GvneWves Dehevee, ceelee-efhelee, efMe#ee-oer#ee Deeefo kee keg Yeer heefjee veneR efoee~ efJe.meb. 1591 (1534 F&.)
ceW Yeeheo Megkeuee hebeceer kees GvneWves Deheveer ke=efle meblees<epeeefleuekeg keer jevee efnmeej veiej ceW kejkes oMeue#eCe ceW
mJeeOeeeeLe& meceepe kees meceefhe&le keer Leer~9 Fmekes henues Jes efJe.meb.1589 (1532 F&.) ceW Deheveer eLeceke=efle ceeCepegpPe keer
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

leerLekej ceneJeerj Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje Yeeie 4, he=. 210~


DeheYebMe Yee<ee Deewj meeefnle keer MeesOe eJe=efeeeB, he=. 147~
hejceeveboMeeeer eje efueefKele DeheYebMe Yee<ee kee heemeeefjG Deewj keefJeJej osJeebo uesKe-Deveskeeble Je<e& 11, efkejCe 4-5,
petve-peggueeF& 1952, he=.211-212~
pewve efMeueeuesKe meben Yeeie 1, uesKeebke 55, hee 25~
leerLekej ceneJeerj Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje Yeeie 4 he=. 182~
efouueer pewve ebLe jlveeJeueer, heefjefMe he=. 145~
eerYegJevekeerefle&ejCe eCeceesntb meKeer Deepe JeeJenes~-YegJevekeerefle&ieerle (keefJeJej etyejepe Deewj Gvekes mecekeeueerve keefJe) he=. 106~
yetejepe YeefCe eer jlvekeerefle& heeefG oeesmen iegjes~-Jener he=. 107~
meblees<egn pee efleueG pebefheG efnmeej veiej cebPe ceW~ pes megCeefn YeefJee Fkeke ceefve les heeefJee Jebefe megkeKe~~
mebJeefle hevejF FkeeeCe YeodoefJe efmee heefkeKe hebeceerefoJemes~
-meblees<e pee efleuekeg (keefJeJej yetejepe Deewj Gvekes mecekeeueerve keefJe) hee 121-122~ he=. 86
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(71)

jevee jepemLeeve ceW kej egkes Les~1 Dele: Fvekee jeveekeeue F&mee keer meesuenJeeR Meleeyoer kee ceOe "njlee nw~
heee&veeLeieerle ceW eej heeelceke ceveesnj ieerle nQ, efpemeceW YeieJeeve heee&veeLe keer mlegefle keer ieF& nw~ en efJe.meb. 1563
(1506 F&.) ceW efueKee ieee Lee2 Deewj keoeefeled yetejepe keer jeveeDeeW ceW eeeervelece nw~
efevleeceefCe peeceeuee, heee&veeLeMekegvemeeeyeerleer, heee&veeLe mleJeve,heee&veeLe peeceeuee : "kekegjmeer-"kekegjmeer
{tb{en[ #es$e kes echeeJeleer (eemet) veiej kes jnves Jeeues~ Fvekes efhelee kee veece Oesun Lee, pees mJeeb keefJe Les~ Oesun keer oes
ke=efleeeB yegefekeeMe SJeb efJeMeeuekeerefle& ieerle GheueyOe nw~ es heneef[ee iees$eeslheVe KeC[seuJeeue efoiecyej pewve Les~ es heee&veeLe kes
Deleble Yee Les~3 ener keejCe nw efke GvneWves Deheveer jeveeDeeW ceW heee&veeLe kees efJeefMe cenlJe efoee nw~ FvneWves heee&veeLe Mekegve
meeeyeermeer keer jevee efJe.meb. 1578 (1521 F&.) ceW keer Leer~4 Dele: es keefJe yetejepe kes mecekeeueerve ceeves pee mekeles nQ~
efevleeceefCe peeceeue DeheYebMe efceefele efnvoer ceW efueefKele 12 heeeW keer ueIeg jevee nw, efpemeceW heee&veeLe keer Yeefe mes Ieefle
IeveeDeeW SJeb efJeheefeeeW mes yeeves kee JeCe&ve efkeee ieee nw~ heee&veeLe Mekegve meeeyeermeer 27 heeelceke Ske heee&veeLe keer mlegefle
hejke jevee nw~ FmeceW echeeJeleer ceW efJejepeceeve heee&veeLe keer mlegefle keer ieF& nw~ Ssefleneefmeke eq mes Fme jevee kee efJeMes<e cenlJe
nw, keeeWefke FmecesW Fyeenerce ueesoer kes jCeLecYeesj efkeues hej DeeeceCe SJeb Gmemes GlheVe GheJeer Yeieo[ kee JeCe&ve efkeee nw~5 heee&veeLe
mleJeve heefC[le ceefuueveeLe kes Deeen hej jefele eoMe heeelceke Ske eYeeJeke mlees$e nw, efpemeceW ebheeJeleer kes heee&veeLe YeieJeeve
keer mlegefle keer ieF& nw~ heee&veeLe peeceeuee Yeer heee&veeLe keer mlegefle ceW efJejefeleSkeeoMe heeelceke jevee nw~ Fmekes Debeflece heo
ceW keefJe ves Deheves veece SJeb efhelee kes veece kee Yeer GuuesKe efkeee nw~ keefJe "kekjmeer
eg keer es meYeer jeveeeW [e@. kemletjebo keemeueerJeeue
ves mecheeefole kejkes keefJejepe yetejepe Deewj Gvekes mecekeeueerve keefJe veeceke iebLe ceW ekeeefMele keer nw~
heee&veeLe : Yeejke jlvekeerefle&-jlvekeerefle& kee pevce iegpejele eeble kes IeesIee veiej ceW ngDee Lee~ Gvekes efhelee kee veece
osJeeroeme Deewj ceelee kee veece menpeueos Lee~ osJeeroeme ntbye[peeleere eser Les~ jlvekeerelf e& keer ceele=Yee<ee iegpejeleer Leer leLee
efnvoer kee GvnW Dee %eeve Lee~ Gvekes Yeefehejke ieerle efnvoer Yee<ee ceW efueKes ngS nQ~ jlvekeerefle& kegvokegvoecveeeer cetuemebIe
mejmJeleer ie yeueelkeejieCe kes Yeejke ue#ceerebo kes eefMe<e SJeb DeYeevebefo kes efMe<e Les~ efJe.meb. 1656 (1599 F&.) leke
Yeejke jns~6 Dele: Gvekee jeveekeeue Yeer meesuenJeeR Meleeyoer kee Geje& ceevee pee mekelee nw~ jlvekeerefle& kes yeeo Gvekes megeesie
efMe<e kegcegoebo Yeejke yeves~ Gvekes Deve efMe<eeW ceW yee peemeeiej, ieCesMe, jeIeJe SJeb oeceesoj kes veece GuuesKe nQb~7
jlvekeerefle& ves Deveske mJeleb$e iebLe SJeb mhegg heo efueKes nQ~ Fve mheg heoeW ceW Deveske leerLekej efJe<eeke Yeer nQ~ JeejeCemeer
veiejer vees jepee Deemesve iegCeOeej Gvekee heee&veeLe efJe<eeke heo nw~ ebLe Yeb[ejeW kes DevJes<eCe mes Gvekes Deveske heoeW kee efceuevee
mebYeeefJele nw~ Gvekeer mJeleb$e ke=efleeeB Fme ekeej nQ~- ceneJeerj ieerle, vesefceveeLeheeieg, vesefceveeLe yeejnceemee, efme Oetue,
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

jeF efyekekece leCeGb mebyeleg veJeeefmee heCejnmew~ mejo efe DeemeJepe JeKeeefCeGb efleefLe megkeueg heKeg~
-ceeCepegpPe (keefJeJej yetejepe Deewj Gvekes mecekeeueerve keefJe) hee 159 he=.69~
on hebe menmeG Jeo lejsme" ceeIe megefo efleefLe Jeejmeer~ keefJe Jeun hejme efpeCeWo Jeboew pevce efueee yeveejmeer~~
heee&veeLeieerle (keefJeJej yetejepe Deewj Gvekes mecekeeueerve keefJe) hee 4 he=. 108~
Je-keefJeJej yetejepe Deewj Gvekes mecekeeueerve keefJe ceW keefJeJej "kekegjmeer kee heefjee, he=.237-240~
Iesun CeboCeg "kegjmeer veece~ efpeCeheee hebkee Yemeueg lesCe~ heeme Oege efkeme meees peefJe~ hebojemee DelejF~
ceen ceeefme efmee hejJe ogFpeefJe~ -heee&veeLeMekegvemeeeyeermeer (keefJeJej yetejepe Deewj Gvekes mecekeeueerve keefJe) hee 27 he=. 298~
peJeefn efueG jeefCe mebeeefce jCeLebYegefJe ogiie ie{g~ peye Fyeeefnce meeefn keerefeG Jeueg Jeewueer cees keefueG~
Jeesueg keewueg meyeg lesCe ueesefhe[ efpeJe ueie GpPeefue neGefmeG~ ces cet{g Yee Jeeefppe efJeCeg ebheeJeleer osme meefn ieee onF efoefme ceefppe~
Jener hee 21 he=. 294~
Je-Yeejke jlvekeerefle& SJeb kegcegoebo: JeefelJe SJeb ke=eflelJe, he=. 42-43~
Jener, he=. 47~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(72)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

yeefueYeveer Jeerveefle, vesefceveeLe Jeerveleer~ Gvekes meYeer iebLeeW hej ceele=Yee<ee iegpejeleer kee eYeeJe efieesej neslee nw~
heee&veeLe ieerle, mebkenjheee&veeLeveer efJeveleer, uees[Ceheee&veeLeveer efJeveleer, efevleeceefCeheee&veeLeieerle: Yeejke kegcegoebo
Yeejke kegcegoebo kes efhelee kee veece meoeheue SJeb ceelee kee veece heeeyeeF& Lee~ Jes cees{JebMe kes efMejesceefCe Les~1 GvneWves
egJeeJemLee kes hetJe& ner mebece kees OeejCe kej efueee Lee leLee Fbefe heer eece kees Gpee[kej keece heer veeie kees peerle efueee
Lee~2 Yeejke jlvekeerefle& ves efJe.meb.1656 (1599 F&.) ceW kegcegoebo kee Yeejke heoeefYe<eske efkeee Lee~3
Yeejke jlvekeerefle& eje efJejefele DeeeJeefOe eser-ye[er 29 ke=efleeeB leLee efJeefYeVejeie jeefieefveeeW ceW efveefce&le mheg heo eehle nesles
nQ~ heee&veeLeieerle ome heeelceke nw~ Fme ieerle cesW nebmees veiej kes efpeveeuee ceW efJeje
peceeve YeieJeeve heee&veeLe kes hebekeueeCekeeW kee
JeCe&ve efkeee ieee nw~ mebkenj heee&veeLeveer efJeveleer ceW mebkeeW kees otj kejves kesefueS heee&eYeg kee mcejCe efkeee ieee nw~ uees[Ce
heee&veeLeveer efJeveleer ceW uee osMemLe [YeeF& veiej kes efpeveeuee ceW efJejepeceeve leLee uees[Ce heee&veeLe veece mes eefme eeflecee kee mcejCe
efkeee nw~ FmeceW leerme hee nQ~ Deble ceW Fmekee heue yeleeles ngS kene ieee nw efke Fmekes
mcejCe mes meYeer heehe, efJeIve yeeOeeeW mJele: ve
nes peeleer nQ~4 efevleeceefCe heee&veeLeieerle ceW heee&eYeg keer DeJe mes hetpee kejves kee cenlJe yeleeee ieee nw~
heee&veeLe bo : n<e&keerefle&-n<e&keerefle& efJejefele heee&veeLe veeceke ke=efle kee GuuesKe [e@. kemletjebo keemeueerJeeue ves
efkeee nw~ GvneWves n<e&keerefle& kee heefjee Fme ekeej efoee nwn<e&keerefle& 17 JeeR Meleeyoer (efJeece keer) kes elegLe& heeo kes keefJe Les~ es jepemLeeveer meble Les leLee YeejkeeW mes eYeeefJele
Les~ FvneWves Deheveer DeefOekeebMe jeveeeW jepemLeeveer Yee<ee ceW efveye keer nQ~5
heee&veeLeJeerveleer : Jeeefoebo-Jeeefoeb Yeejke %eeveYet<eCe kes eefMe<e Deewj Yeejke eYeeeb kes efMe<e Les~ FvneWvesmebmke=le ceW
heee&hegjeCe keer mebjevee Jeeunerke veiej ceW efJe.meb. 1640 (1583 F&.) ceW keer Leer6~Fvekeer Deve mebmke=le jeveeDeeW ceW %eevemeteexoe veeke,
eMeesOejeefjle leLee keeefueoeme kes cesIeotle kes DeeOeej hej efueKee ieee heJeveotle megme
eef nw~ Fvekee jeveekeeue Yeer heee&hegjeCe kes
Deemeheeme ner nw~ Dele: Fvekee keeue meesuenJeeR Meleeyoer kee Deble leLee meejnJeeR Meleeyoerkee eejbYe ceevee pee mekelee nw~
heee&veeLe Jeerveleer keer Ske nmleefueefKele eefle keesef[eeW kee efoiecyej pewve cebbefoj [tbiejhegj kes Meee Yeb[ej ceW nw~ Fmekee
jeveekeeue efJe.meb. 1648 (1591 F&.) nw~7
heee&veeLejeme : keueeCekeerefle&-keueeCekeerefle& megeefme pewve meble osJekeerefle& cegefve kes efMe<e Les~ es Yeeruees[e eece kes
efveJeemeer Les~ JeneR hej cebefoj ceW FvneWves Deemeespe Megkeuee hebeceer kees efJe. meb. 1692 (1635 F&.) ceW eeoe jeme ee eeoe
1.
2.
3.
4.

5.
6.
7.

cees{JebMe e=bieej efMejesceefCe meen meoeheue leele js~ peeees peefleJej pegie peeJevleeW heeeyeeF& meesneve js~~
Oece&meeiej ke=le iegJee&Jeueer ieerle~ (Yeejke jlvekeerefle& SJeb kegcegoeb JeefelJe SJeb ke=eflelJe, he=. 55 mes Gle)
yeeueheCes efpeCees mebece efueOees Oejerees Jesjeie js~ Fbefee eece Gpeejcee {suee, peerlees ceoveeie js~~
mebJele meesue hheves JewMeeKes eke heerOej Leehee js~ jlevekeerjefleieesjyeej[esueer Jej metj ceb$e MegYe Deehee js~~
-kegcegoebveer nceeer, hee 9 (cenejke jlvekeerefle& SJeb kegcegoeb : Je.SJeb ke=.he=.233~
pesn ves veeces veemes Meeske mebke meIeuee Leehes heeske~ ue#ceer jns efvele mebies~~
veece pehebpee ve jns heehe, pevece cejCe eues mebleehe~ Deees megieefle efveJeeme~~
pes vej megcejs uees[Ce veece les heeces ceveJeebefle keece~ kegcegoebo kens Yeemee~~
}es[Ce heee&veeLeveer efJeveleer, hee 28-30~ (Yeejke jlvekeerefle& SJeb kegcegoeb JeefelJe SJeb ke=eflelJe, he=.216-217)
Yeejke jlvekeerefle& SJeb kegcegoebo: JeefelJe SJeb ke=eflelJe he=. 13-14
Metveeyoew jmeeypeebkes ye<ex he#es mecegppJeues~
keerefle&keceemehebeceeb Jeeunerkes veiejs cegoe~~-heee&hegjeCe, Devle eMeefmle (nmleefueefKele eefle mejmJeleer Yeb[ej, FJee)
jepemLeeve kes pewve Meee Yeb[ejeW keer iebLe meteer hebece Yeeie he=.491~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(73)

eyebOe keer jevee keer Leer~1 Fvekeer heee&veeLe efJe<eeke ke=efle heee&veeLejeme kee jevee keeue efJe.meb. 1617 (1560F&.) nw~2
Dele: keefJe kee keeue meesuenJeeR-meejnJeeR Meleeyoer F&. ceevee pee mekelee nww~ heee&veeLejeme keer heeC[gefueefhe peehegj kes heeC[s
uetCekejCe peer kes ebLe Yeb[ej ceW efJeeceeve nw~3
heee&hegjeCe : Oevemeeiej-heee&hegjeCe efnvoerYee<ee ceW efJejefele Ske megvoj ebLe nw, efpemekeer jevee hheeeW ceW keer ieF&
nw~ Fmekeer Devle eMeefmle mes Fmekes jeveekeeue SJeb ieg hejcheje kee helee euelee nwkeeemeb I e eef m e ie veb o er l eveeeke~
efJ eeeieCe iebY eerj mekeue efJ eee iegCeveeeke~~
jecemes v e Deecveee FvYet < eCe Yeejke~~
lelhees j Oeer j meg j s v keer e f l e& Yeejke~
leove efJeefveie&le Dece=lemece meogheosMe Jeeveer megveer~
<edejCe heeme efpeveJejleCee pees[ee Oevemeeiej iegCeer~
os M e Jeje[ cePeej veiej keejb p ee mees n s ~
eveYe efp eve ewle cetueveeeke ceve ceesns~~
keeemeb I e meg i e uee[yeeie [ ye [ Yeeieer ~
JeIesjJeeue efJeKeele veele eeJeke iegCejeieer~~
efpeveOeceea pecegvee mebIeheefle megle hetpee mebIeheefle Jeeve~
efee ceQ Oejer Deleeen Lekeer jeer meg Oevemeeiej jeve~
<ees[MeMele SkeJeerme MeeefueJeenve Meke peeCees~
jme Yegpe Yegpe eefcele Jeerj efpeve Meeke JeKeeCees~~
efJ eece Meeke ef J eJee Jejme me$eemes yeerl es ~
Gej hheve ceeefn Deefmele Deeefeve oer oerpes~~
ke=le cebieue cebieueJeej efove cebieue cebieue lesjmeer~
Oevemeeiej heeme efpevesme kee <edheo Jeeve kens Fmeer~~4
Fmemes mhe nw efke FvYet<eCe kes yeeo megjsvkeerefle& Yeejke nges~ FvneWves efJe.meb.1744 (1687 F&.) ceW jlve$ee eb$e
efJe.meb. 1747 (1690 F&.) ceW cescetefle& keer mLeehevee keer Leer~5 Gvekes efMe<e Oevemeeiej Les~ FvneWves efJe.meb. 1773 (1716 F&.)
ceW heee&hegjeCe keer jevee keer Leer~ Mes<e heefjee Ge eMeefmle mes mhe nw~
heee&veeLe ieerle : mebecemeeiej-yee. mebecemeeiej kegcegoebo Yeejke kes efMe<e Les~ FvneWves Deheves ieg keer eMebmee ceW
leLee leerLekejeW keer mlegefle ceW Deveske ieerle efueKes nQ~ mebecemeeiej Deheves ieg kegcegoebo kees Yeer meeefnlemeheee& ceW meneesie efkeee
kejles nQ~ Fvekes eje efJejefele ieerleeW ceW heee&veeLe keer mlegefle ceW efueKee ieee kesJeue Ske ieerle ner GheueyOe ngDee nw~6 kegcegoeb
1.

2.
4.
6.

efleneb eesceeefme kes jevee keefj meesueJeeCegefiejs Deemees Devegmeefj~


Devegmeefj Deemees Megkeue hebeceer eer iegejCe oeOeefj~
keueeCekeerjefle keefn meppeve YeCees megCees Deeoefj keefj~~
eeoe jeme hee 15 Yeejke jlvekeerefle& SJeb kegcegoeb: JeefelJe SbJe ke=eflelJe he=. 15 mes Gle ~
. Jener, he=.16
3. jepemLeeve kes pewve Yeb[ejeW keer iebLe meteer Yeeie-2, he=. 74~
Yeejke meceoee uesKeebke 754 he=.288 5. Jener.he=0 297
Je-Yeejke jlvekeerefle& SJeb kegcegoeb: JeefelJe SJeb ke=eflelJe he=.-115~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(74)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

Yeejke kee efMe<e nesves mes Fvekee mecee F&mee keer meejnJeeR Meleeyoer kee hetJee&& ceevevee meceereerve eleerle neslee nw~
heee&veeLeheo : Yeejke MegYeeb-Yeejke MegYeeb efJe.meb. 1721 (1664 F&.) ceW Yeejke DeYeeeb kes yeeo pes
ke=<Cee eefleheoe kes efove heesjyeboj ceW Ske ceneslmeJe kes mecee Yeejke ieer hej DeefYeef<ee nges~heb. eerheeue ke=le MegYeeb nceeer
ceW Gvekee efJemle=le Je=leevle efoee ieee nw~ eejbYe ceW Gvekee veece veJeuejee Lee~ yeeee&ele OeejCe kejves hej Gvekee veece
menpemeeiej leLee Yeejke heoemeerve nesves hej MegYeeb jKee ieee~1
heee&veeLe efJe<eeke Gvekes oes ieerle GheueyOe nesles nQ- pehees efpeve heee&veeLe DeJeleej Deewj DepPeeje heee&veeLepeer
Jeerveleer~ Fve heoeW ceW Yeefe YeeJevee oMe&veere nw~
heee&veeLemlees$e, heee&veeLe hetpee : eevelejee-eevelejee Deeieje efveJeemeer ieeseue iees$ eeslheVe Meeceoeme
DeeJeeue kes heg$e Les~ Fvekee pevce efJe.meb. 1733 (1676 F&.) ceW ngDee Lee~ Fvekee 1747 efJe.meb. (1690 F&.) ceW
14 Je<e& keer Gce ceW efJeJeen ngDee~ 1777 (1720 F&.) ceW GvneWves meccesoefMeKej keer ee$ee keer leLee 1788 efJe.meb.
(1723 F&.) ceW Ske mebkeueve mJejefele heoeW, hetp eeDeeW SJeb keefJ eleeDeeW kee efkeee~ Oece& efJeueeme Fvekeer megeefme
jevee nw~ pees pewve jlveekej keeee&u ee cegcyeF& mes hejJejer 1914 ceW ekeeefMele ngF& Leer~ pewve meceepe ceW Fvekes heoeW
keer cenleer eeflee nw~ Gvekes mecee Deeieje ceW ceeveefmebn Deewj efyenejeroeme pewve Oece& kes megefJeKeele efJeeved Les~ Gvekes
meeefveOe mes eevelejee keer pewveOece& ceW eiee{ DeemLee nes ieF& Leer~ efJe.meb. 1780 (1723 F&.) ceW Jes efouueer peekej
jnves ueies Les~2 GvneWves Deveske heoeW, hetpeeDeeW SJeb mlees$eeW keer jevee keer nw~ FveceW heee&veeLe mlees$ e SJeb heee&veeLe hetpee
Yeer nw~ pewve Yeefe meeefn le ceW eevelejee kee meJee&efOeke cenlJehetCe& mLeeve nw~ Deepe Yeer Gvekes heoeW, hetpeeDeeW SJeb
mlees$eeW keer ueeskeefeelee meJee&efleMeeeer nw~
Fvekee heee&veeLemlees$e 10 heeelceke efnvoer Yee<ee ceW efueKee ieee mlees$e nw~ FmeceW mebmke=le MeyoeW SJeb efnvoer MeyoeW kee
Yeer keneR-keneR mebmke=le kes meceeve eeessie efkeee nw~ pewmesvejsvb heCeervb megjsv DeOeerMeb~ Melesvb peg hetpew Yepew veee MeerMeb~~
cegveervb ieCesvb veceeW peesef[ neLeb~ vecees osJeosJeb meoe heee&veeLeb~~3
heee&veeLemlees$e : efpevemeeiej-efpevemeeiej yeueelkeejieCe keejbpee MeeKee kes Yeejke osJesvkeerefle& kes efMe<e Les~
efpevemeeiej mebmke=le SJeb efnvoer oesveeW ner Yee<eeDeeW kes %eelee Les, hejvleg Fvekeer DeefOekeebMe jeveeeW efnvoer ceW ner GheueyOe nQ~
FvneWves Deveske mlees$e efueKes nQ, efpeveceW heee&veeLe mlees$e cenlJehetCe& nw~ efpevemeeiej ves Deeefoleele keLee keer jevee Meke meb.
1646 (1724 F&.) ceW, efpevekeLee keer Meke meb. 1649 (1727 F&.) ceW, heeeJeleer keLee keer Meke meb. 1652 (1730 F&.)
ceW, heg<heebpeefue keLee keer Meke meb. 1660 (1738 F&.) ceW leLee peerJebOej hegjeCe keer jevee Meke meb. 1666 (1744 F&.) ceW keer
Leer~4 Fme ekeej Fvekee jeveekeeue DeejnJeeR Meleeyoer kee hetJee&& nw~
heee&hegjeCe efevleeceefCe heee&veeLe mlegefle : YetOejoeme-heee&hegjeCe Ske heewjeefCeke cenekeeJe nw~ FmeceW YeieJeeve
heee&veeLe Deewj Gvekes hetJe&YeJeeW kee ye[e ner oeeJeCe&ke JeCe&ve efkeee ieee nw~ DevebleevegyebOeer eesOe efkeme ekeej pevce-pevceelej
leke euelee jnlee nw, Fmes ye[er kegMeuelee mes emlegle efkeee ieee nw~ heee&veeLe efJe<eeke efnvoer meeefnle ceW en meJee&efOeke
cenlJehetCe& nw~ keeJe kes ceeOece mes keefJe ves peerJeve kes eLeeLe& kee ye[e ner ceveesjce JeCe&ve emlegle efkeee nw1.
2.
3.
4.

Yeejke jlvekeerefle& SJeb kegcegoebo: JeefelJe SJeb ke=eflelJe heeoefhheCeer he=. 80 Je-heb. eerheeueke=le MegYeebnceeer hee 1-10
yepe peveheo kes pewve keefJe-heb.yeueYe pewve (eer megvenjerueeue pewve DeefYevebove ebLe, he=. 150)
heee&veeLemlees$e, hee 1 (hetpevehee"eoerhe he=. 392)
Je-leerLekej ceneJeerj Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje Yeeie 3, he=.449-450~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(75)

cejve efoJeme kees vesce ve keese~


eelew keg megefOe hejw ve ueese~~
Ske vesce en lees hejceeve~
pevce Oejw mees cejs efveoeve~~1
%eeve-oerhe lehe-lewue Yej Iej MeesOes Yece esj~
ee efJeefOe efyeve efvekemew veneR hew"s hetjye eesj~~2
YetOejoeme ves heee&hegjeCe keer jevee efleefLe kee ebLe eMeefmle ceW mJeeb GuuesKe efkeee nw~ GvnesWves Fmekeer jevee Dee<ee{
Megkeuee hebeceer efJe.meb. 1789 (1732 F&.) cessW keer Leer~3
YetOejoeme Deeieje efveJeemeer Keb[sueJeeue efo.pewve Les~ efpeveMeleke keer eMeefmle ceW GvneWves efueKee nw Ske yeej Deeieje ceW
peeefmebn meJeeF& metyee Deewj neefkece iegueeyeebo Deees~ Meen nefjefmebn kes kegue kes ueesieeW keer hegve:-hegve: esjCee mes Gvekes emeeo
kee Deble nes ieee Lee Deewj GvneWves efJe.meb. 1781 (1724 F&.) ceW efpeveMeleke keer jevee keer LeerDeeiejs ceW yeueyegef YetOej Keb[sueJeeue, yeeueke kes Keeue meeQ keefJee kej peeves nQ~
Ssmes ner kejle Yeees pew efmebn meJeeF& metyee, neefkece iegueeyeebo Deees efleefn Leeves nQ~
njerefmebn Meen kes megJebMe Oece&jeieer vej, eflevekes kens meeQ peesefj keerveer Ske "evew nQ~
meejnmew Fkeeeefmeee heesn heeJe leceueerve~
efleefLe lesjme jefJeJeej kees meleke meceeheve keerve~~4
Fvekes efevleeceefCe heee&veeLemlegefle veeceke mlees$e mes helee euelee nw efke Meeniebpe ceW keesF& efoiecyej pewve cebefoj Lee Deewj GmeceW
YeieJeeve heee&veeLe keer keesF& DeefleMeekeejer eeflecee Leer~ keefJeJej yeveejmeeroeme ves Yeer Fme eeflecee keer mlegefle keer~ keefJeJej yeveejmeer
oeme ves Yeer Fme eeflecee keer mlegefle ceW Ske mlees$e efueKee Lee~ DeeeJeefOe Deeieje kes Meeniebpe ceW keesF& efoiecyej pewve cebefoj veneR nw~
heee&veeLe Deejleer : eceemee-eceemee keejbpee kes Yeejke Meebeflemesve kes efMe<e Les~ cetuele: es ceje"er Yee<ee kes keefJe
nQ, efkevleg efnvoer ceW Yeer Fvekeer keg DeejefleeeW SJeb hheeeW keer GheueefyOe nesleer nw~ heee&veeLe Deejleer Fvecebs mes Ske nQ~ eceemee
ves Dehevee GuuesKe Depeg&vemegle kes he ceW efkeee nw~ ceje"er ceW Ske Deve pewve keefJe meeseje ves Yeer Deheves kees Depeg&vemegle kene
nw efkevleg eceemee Deewj meeseje ceW hejmhej keee mebyebOe nw-en helee veneR eue mekee nw~ Depeg&vemegle veece mes Ske Deejleer
keeemebIeere Yeejke efJepeekeerefle& keer efceueleer nw~ efkevleg en mhe veneR neslee efke eceemee ee meeseje mes Fve Depeg&vemegle
kee keee mebyebOe nw~ pewve meeefnle kee Je=nod Fefleneme Yeeie 7 kes ceje"er DevegYeeie kes uesKeke ves heee&veeLe Deejleer kee Deheves
nmleefueefKele meben ceW nesvee JeefCe&le efkeee nw~5 eceemee ves 326 heeelceke Deeefoleele keLee keer jevee Jelmeieguce (Jeeefmece)
veiej ceW Meke meb. 1673 (1751 F&.) ceW keer Leer~6 Dele: Fvekee mecee DeejnJeeR Meleeyoer efveefele nw~
heee&veeLejeme : keefJe kehetjebo-yee kehetjebo cegefve ieCeeb kes efMe<e Les~ GvneWves heee&veeLejeme keer eMeefmle ceW Deheveer
ieg hejcheje kee GuuesKe efkeee nw~ Gmekes Devegmeej Gvekeer hejcheje Fme ekeej nw-cetuemebIe mejmJeleerieere vesceebo-eMekeerefle&
1.
2.
3.
4.
5.
6

Heee&veeLe hegjeCe 4/67


Jener, 4/81
mebJeled meejn Meleke ceQ Deewj veJeemeer ueere~ megoer De<ee{ efleefLe hebeceer ebLe keere~~-Jener, ebLeeMeefmle~
efpeveMeleke, DevleeMeefmle~
pewve meeefnle kee ye=nod Fefleneme Yeeie
he=. 226~ 7. Jener, he=. 226~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(76)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

(pemekeerefle&)-iegCeeb-kehetjebo~1 GvneWves heee&veeLe jeme keer jevee efJe.meb. 1697 (1640 F&.) ceW keer Leer~2 eMeefmle kes GuuesKe
mes helee euelee nw efke Deevebohegj veiej kes je"ewjJebMeere jepee pemeJebleefmebn Les~Gme veiej ceW 36 peeefleeeB megKehetJe&ke efveJeeme
kejleer LeeR leLee JeneB Gegbie efpeveeuee Les~3 GvneR ceW mes heee&veeLe efpeveeuee ceW heee&veeLejeme keer jevee keer Leer~
heee&veeLejeme ceW keefJe ves heee&veeLe kes peerJeveee kee Deefle mebef#ehle JeCe&ve hee keLee kes he ceW emlegle efkeee nw~
keeJelJe keer ef mes jevee kee efJeMes<e cenlJe veneR kene pee mekelee nw~ efkevleg meb#eshe ceW keefJe ves kece" kes hetJe&YeJeeW kee
ye[er kegMeuelee kes meeLe JeCe&ve efkeee nw~
heee&hegjeCe : heee&hebef[le-heee&hebef[le kes efhelee kee veece ueeskeCeveeeke SJeb ceelee kee veece keeefceekeke Lee~ Fvekes ieg kee
veece Jeemeghetpe Deewj ye[s YeeF& kee veece veeieCe Lee~ FvneWves Deheveer ke=efle heee&hegjeCe ceW Deheves kees keele&Jeere& kee DeemLeeve keefJe Ieesef<ele
efkeee nw~ es keele&Jeere& jepee ue#ceCe kes efhelee Les~ Ssmee eleerle neslee nw efke heee&hebef[le eje GefuueefKele keele&Jeere& meewvoefle kes
jJebMeere Meemeke keele&Jeere& (elegLe&) nQ~ 1205 F&.ceW efueefKele Ske efMeueeuesKe ceW keele&Jeere& kes heg$e ue#ceCe keer eMebmee keer ieF&
nw leLee Fmekee uesKeke heee& kees yeleeee ieee nw~4 Fmemes mhe nw efke keele&Jeere& Gvemes hetJe&Jeleea lees nQ ner~ Ske GuuesKe kes Devegmeej
1165 F&. ceW jJebMeere cenemeecevle keele&Jeere& (elegLe&) efMeueenej vejsMe kes jepe ceW efmLele Skemeecyeer kes vesefceveeLe cebefoj keer eefmeef
megvekej oMe&veeLe& ieee Lee~ JeneB Gmeves oMe&ve-hetpeve kejkes Goej ceve mes oeve Yeer efoee Lee~5 Dele: heee& hebef[le kee mecee yeejnJeeR
Meleeyoer kee Geje& ceevee pee mekelee nw~ 1205 kes Ge efMeueeuesKe ceW heee&hebef[le kees keefJekegueefleueke kene ieee nw~ Deve$e
Yeer Fme GheeefOe kee SJeb megkeefJepeveceveesn<e&memmeeJe<e&, efJeefJeOepeveceve:heefodYeveerheeefce$e Deeefo GheeefOeeeW kee eeesie ngDee nw~6
keefJe heee& kee Skecee$e ebLe heee&hegjeCe GheueyOe nw, pees ceeme efJeeefJeeeuee ekeeMeve mes ekeeefMele ngDee nw~ 16
Deeeemees ceW efJeYee en Ske echet keeJe nw~ eejbYe ceW keefJe ves hetJe&Jeleea keVe[ SJeb mebmke=le kes keefJeeeW (hebhe, heesVe, jVe
keCe&heee&, iegCeJeCe&ve SJeb Oevebpee, Yetheeue) kee mcejCe efkeee nw~ Fme keeJe ceW YeieJeeve heee&veeLe SJeb kece" kee ceveesnejer
eefj$e-efe$eCe emlegle efkeee nw~
heeefjKeveeLe YeJeevlej : cesIejepe-cesIejepe yee efpeveoeme kes eefMe<e leLee yee Meebefleoeme kes efMe<e Les~ cesIejepe
cetuele: iegpejele kes jnves Jeeues Les~ ceje"er Deesj iegpejeleer oesveeW ner Yee<eeDeeW hej Gvekee meceeve DeefOekeej Lee~ Fmeer keejCe
FvnW GYeeYee<ee keefJe eeJeleea kene ieee nw~ Fvekeer Ske ke=efle efieefjveej ee$ee lees iegpejeleer SJeb ceje"er oesveeW Yee<eeDeeW ceW
efueKeer ieF& nw~ Fmekee Ske ejCe iegpejeleer kee Deewj Deve ejCe ceje"er kee nw~ pemeesOejoeme ceje"er ceW eMeesOej kes keLeeveke
hej efueefKele eLece keeJe nw~ Fvekee mecee 16 JeeR Meleeyoer kee eLece ejCe efveefele efkeee ieee nw~7
1. eercetue peer mebIe yeng mejmJeleer ieef~
Yeees cegefveJej yeng eeefjle mJe, leneb eer vesefceebo ieheefle Yeees~
leeme kes hee efpeYe meewces peer YeeCe~ eer pemekeerjefle cegefveheefle Yeees~
peeCees peer leke& Deefle Meem$e hegjeCe~~eer~~
leeme kees efMe<e cegefve DeefOeke (........)~
hebe ceneelemees efvele ueerve~ lesjn efJeefOe eeefjle Oejw~
Jebpeve keceue efJekeemeve ebo~ %eeve ieew nce efpemeew DeefJe...... ues~
cegefveJej eke megefce eer iegCeebo~~eer~~heee&veeLejeme, hee 159-160
(nmle eefle-eer efo. pewve cebefoj (eewOeefjeeW kee) ceeuehegje, eWke, jepemLeeve)
2. meesueemew meeeCeJes ceeefme JewmeeefKe~ hebeceer efleefLe Gpeuee heeefKe~~
veece ve#e$e Deee Yeuees~ Jeej ye=nmheefle DeefOeke eOeeve~~
jeme keerees Jeeceemegle leCees~ mJeeceer peer heejmeveeLe kes Leeve~~ Jener, hee 162~
3. Jener, hee 163~
4. . jeeue SefMeeeefke meesmeeeer peve&ue yecyeF&, Yeeie 10 he=. 220
5. Yeejleere Fefleneme-Ske ef, he=. 325~ 6. pewve meeefnle kee ye=nod Fefleneme Yeeie-7, he=.69~
7. pewve meeefnle kee ye=nod Fefleneme Yeeie-7, 210~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(77)

heee&veeLeYeJeeblej (heeefjKeveeLeYeJeeblej) 47 ke[JekeeW ceW efJeYee Ske megboj keeJe nw, efpemeceW YeieJeeve heee&veeLe Deewj
ceelee JeeceeosJeer kes hetJe&pevceeW kee mebJeeoelceke JeCe&ve efkeee ieee nw~
heeMJe&veeLe Deejleer : efecevee hebef[le-en Deejleer kesJeue heeBe heeelceke nw leLee FmeceW Deewjbieeyeeo kes meceerhemLe eece keevesj kes
pewve cebefoj kes cetueveeeke YeieJeeve heee&veeLe kee mleJeve nw~ peerJejepe iebbLeceeuee Meesueehegj (1965 F&.) ceW ekeeefMele leerLe&Jebovemeben ceW
Fmekee cegCe ngDee nw~eqecevee hebef[le cetuele: ceje"er keefJe nQ~ ceje"er ceW Fvekeer ueieYei
e 20 jeveeeW GheueyOe nesleer nQ~ Fvekeer Ske iegpejeleer
jevee Yeer GheueyOe nw~ FmeceW hew"Ce kes cegefvemegele YeieJeeve keer efJeveleer keer ieF& nwFvneW
~ ves Deefpelekeerefle& kee ieg kes he ceW GuuesKe efkeee
nw, Dele: Fvekee mecee 1650 F&.-1675 F&. kes ueieYeie efveefele neslee nw~ es hew"Ceveiej ceW njles Les~1
heee&veeLe Deejleer : heekeerefle&-es heekeerefle& Ye. Deefpelekeerefle& kes yeeo Yeejke heo hej DeefYeef<ee efkeceCeerelekeLee kes
jeefelee Yeejke efJeMeeue keerefle& kes heefMe<e Les~ Fvekeer Ske ueIegkeee ke=efle heee&veeLe Deejleer GheueyOe nesleer nw~ en Deejleer
5 ke[Jeke eceeCe nw Deewj FmeceW eehegj kes YeieJeeve heee&veeLe keer mlegefle keer ieF& nw~ heekeerefle& ves 1680 F&. cesW SJeb 1686 ceW
keg cetefle&eeB mLeeefhele kejeF LeeR~ Fve cetefle&eeW hej GuuesKe mes heekeerefle& kee mecee meejnJeeR Meleeyoer kee Geje& efme neslee nw~2
heee&veeLe YeJeeblejieerle, eerhegjheee&veeLe Deejleer : iebieeoeme-iebieeoeme cetuele: iegpejeleer Les leLee yeueelkeejieCe
keejbpee MeeKee kes Yeejke Oece&eb kes efMe<e Les efkevleg Fme MeeKee ceW Oece&keerefle& veeceke eej efJeeveeW kee helee euelee nw1. osJesvkeerefle& kes efMe<e Oece&eb
2. kegcegoeb kes efMe<e Oece&eb
3. efJeMeeuekeerefle& kes efMe<e Oece&eb Deewj
4. osJesvkeerefle& kes efMe<e Oece&eb~
eke=le ces efJeJese iebieeoeme efJeMeeuekeerefle& kes eefMe<e SJeb Oece&eb kes efMe<e nQ~ iebieeoeme ves eglemkebOekeLee keer jevee
efJe.meb. 1773 (1716 F&.) ceW keer Leer~3 FvneWves Deheveer megeefme ceje"er ke=efle heee&veeLe YeJeeblej keer jevee Meke meb. 1612
(1690 F&.) ceW keer Leer~4 FvneWves ceje"er kes Deefleefje mebmke=le ceW Yeer Deveske jeveeeW efueKeer nQ~ Fvekee mecee F&. keer
meejnJeeR-DeejnJeeR Meleeyoer nw~
heee&veeLe YeJeeblej ieerle [he veeceke Jeee efJeMes<e keer mebiele kes meeLe iese keeJe nw~ en 47 ke[JekeeW ceWs efJeYee nw,
efpeveceW heee&veeLe SJeb Gvekes veJe hetJe&YeJeeW kee JeCe&ve ngDee nw~ eerhegj heee&veeLe Deejleer 5 ke[JekeeW keer ceje"er jevee nw~ Deejleer
meben (ekeeMeve-efpeveoeme eJe[s JeOee& 1904) ceW Fme Deejleer kee ekeeMeve ngDee nw~ Fvekeer Deve jeveeeW efvecveefueefKele nQeeJeleea heeuevee SJeb vesefceveeLe Deejleer (ceje"er)
jefJeele keLee, $esheveefeee efJeveleer SJeb pee cegkeg (iegpejeleer)~
hebeces hetpee, #es$eheeue hetpee, meccesoeeue hetpee SJeb legbieeryeueYehetpee (mebmke=le)
heee&veeLe mlegefle : heee&veeLe Deejleer : leevet hebef[le-heee&veeLe mlegefle5 SkeeoMe heeelceke nw, efpemeceW keevesj kes
YeieJeeve heee&veeLe keer mlegefle keer ieF& nw~ heee&veeLe Deejleer6 heeBe heeelceke nw~ oesveeW ner ceje"er keer jeveeeW nQ~ leevet hebef[le
keejbpee kes Yeejke Mebeeflemesve kes efMe<e Les~ Dele: Fvekee mecee meved 1751 mes 1768 kes Deeme-heeme kee nw~
Debleefj#e heee&veeLe Deejleer : jleve-jleve eje ceje"er Yee<ee ceW efJejefele en Ske ueIeg jevee nw~ FmeceW 6 heeeW ceW
1.
2.
3.
4.
5.
6.

pewve meeefnle kee ye=nod Fefleneme Yeeie-7, 215~


. eeeerve ceje"er pewve meeefnle he=. 66~
meb. 1773 Je<ex eeJeCemegefo 7 Meges Ye. eer Oece&eb: leme hebef[le iebieeoeme efueefKeleb~ eer keee&jbpekeveiejs eer ebeYeewleeueesYeejkemeceoee uesKeebke 137~
eeeerve ceje"er pewve meeefnle, he=. 68~ (megefJeeej ekeeMeve ceb[ue veeiehegj-hetvee 1968 F&.)~
nmleeefle ceje"er DevegYeeie kes uesKeke kes efvepeer meben ceW nesves kee efveoxMe pewve meee
fnle kee Je=nod Fefleneme Yeeie-7 ceW efkeee ieee nw~
efpeveoeme eJe[s JeOee& eje 1904 F&. ceW ekeeefMele Deejleer meben ceW ekeeefMele~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(78)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

Debleefj#e heee&veeLe keer mlegefle keer ieF& nw~ jleve eje efJejefele efmemesve Deejleer kee jevee keeue efJe.meb. 1826 (1770 F&.)
nw~1 Fmekes keg DebMe kee ekeeMeve Yeejke mebeoee ceW ngDee nw~2 efmemesve keejbpee kes Yeejke Les~
heee&veeLeeefj$e : mes" efnjeebo vesceebo oesMeer-Meesueehegj kes oesMeer peer cetuehe mes iegpejeleer nQ~ efkevleg ceje"er pewve
meeefnle kes efJekeeme ceW Gvekee Deeeflece eesieoeve jne nw~ GvneWves 1884 ceW pewveyeesOeke ceeefmeke he$e kee ekeeMeve eejbYe efkeee~
1923 mes 1928 F&. leke mecekelJeJeOe&ke heef$ekee kee ekeeMeve kej ye{eee~ heee&veeLeeefj$e ceewefueke jevee ve nesves hej Yeer
ceje"er Yee<ee ceW efueefKele mejue keLeeDeeW ceW cenlJehetCe& nw~ mes" oesMeer peer kee peerJeveeefjle eer oerveeveeLe yeehetpeer cebieg[kej
ves efJemle=le he mes efueKee nw~ en hegmleke eer jleveebo efnjeebo oesMeer eje 1967 F&. ceW Meesueehegj mes ekeeefMele ngF& nw~
heee&veeLe mlees$e : efpevemeeiej-efpevemeeiej eje ceje"er ceWs efJejefele heee&veeLe mlees$e efpevemeeiej keer mecee keefJelee
veeceke mebkeueve ceW ekeeefMele ngDee nw~3 efpevemeeiej keejbpee kes Yeejke osJesvkeerefle& kes efMe<e leLee ceeefCekevebefo kes meleerLe&
Les~ Fvekee hetJe&veece efpeveoeme Lee~ FvneWves Deheves ieg osJesvkeerefle& kes meeLe efiejveej Deeefo leerLeeX keer ee$ee keer Leer~ efpevemeeiej
keer ceje"er Yee<ee ceW efJejefele 26 jeveeeW GheueyOe nQ~ mebmke=le ceW leLee efnvoer ceW Yeer FvneWves jeveeeW efueKeer nQ~ mebmke=le ceW
hebeces hetpee, veJeen hetpee SJeb veboerej hetpee leLee efnvoer ceW oMeue#eCe Oece& meJewee SJeb mheg 25 meJewee GheueyOe nQ~4

] ] 9] ]

1.
2.
3.
4.

pewve meeefnle kee Je=nod Fefleneme, he=. 227~


Yeejke mebeoee he=. 23~
peerJejepe iebLeceeuee Meesueehegj mes 1959 F&.ceW ekeeefMele~
. pewve meeefnle kee ye=nod Fefleneme Yeeie-7, he=. 223-224~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

(79)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

Yeejke mekeuekeerefle& Deewj Gvekee heee&veeLeeefjleced


-[e@. keceuesMekegceej pewve
heeeex efJeIveefJeveeMekees Je=<epeg<ee heee&efelee Oeeefce&kee:,
heeexCeeMeg efJeueYelesefKeuemegKeb heeee&e lemcew vece:~
heeee&Veemlehejes efnleeLe&peveke: heee&me cegefe: efeee,
heee&s efeecenb oOes efpevehe ceeB MeerIeb mJeheeex vee~~
YeieJeeve ceneJeerj mJeeceer keer hejcheje ceW oeref#ele efoiecyej pewve cegefveeeW kees ke"esj meeOevee kee meceked efveJee&n ve kej
heeves leLee keeueoes<e kes keejCe Yeejke-hejcheje kee pevce ngDee~
Yeejke-hejcheje-en Yeejke-hejcheje efoiecyej cegefveeeW keer leguevee ceW Deheveer Deeeejiele efMeefLeuelee kes keejCe Deheves
Glheefe keeue mes yengeefleefle ve nes mekeer, efkevleg hejJeleea keeue ceW Fmekes eje keer ieF& pewveOece& SJeb pewve mebmke=efle keer eYeeJevee
leLee eeeerve pewve meeefnle keer megj#ee Deewj veJeerve leLee ueeske keueeCekeejer meeefnle keer mebjevee kes keejCe DeleefOeke
meceele ngF& nw~
Yeejke mekeuekeerefle&-Yeejke-hejcheje ceW Yeejke mekeuekeerefle& kee veece yengle ner Deeoj kes meeLe efueee peelee nw~
Fvekee Jewog<e SJeb ueeske eYeeJe Fvekeer meeefnle-mesJee mes mJele: eceeefCele nw~ Yeejke mekeuekeerefle& efJe.meb.1444 ceW F&[j keer
ieer hej yew"s Les Deewj Gvekeer ce=leg iegpejele kes cenmeevee veeceke mLeeve hej efJe.meb.1499 ceW ngF&~ Gvekee meceeefOemLeue cenmeevee
ceW yevee ngDee nw~1
Yeejke mekeuekeerefle& mebmke=le Yee<ee kes eew{ Deewj eefleefle efJeeved Les~ Gvekes eje mebmke=le Yee<ee ceW efueefKele Gveleerme
jeveeDeeW kee GuuesKe efceuelee nw~2 meeLe ner jepemLeeveer Yee<ee ceW efveye ueieYeie hevn jeveeSB3 Gvekeer yengcegKeer eefleYee kes
omleeJespe nQb~
eflejsme" Meueekee-heg<e-pewveOece& ceW yeejn eeJeleea, veew veejeeCe, veew eefle-veejeeCe, veew yeueYe Deewj eewyeerme
leerLekejeW keer ieCevee eflejsme" Meueekee heg<eeW DeLee&led es heg<eeW kes he ceW keer ieF& nw Deewj FvneR kee peerJeve-eefjle ueeske
cebieue mJehe mJeerkeej efkeee ieee nw~ Dele: FvneR ceneheg<eeW kee eefj$e-efe$eCe pewve hegjeCeeW DeLeJee pewve keeJeeW ceW meeceeve
he mes DeeoMe& ceevekej efeef$ele efkeee nw~ Ge eflejsme" Meueekee-heg<eeW kes Deefleefje Deve efpeve ceneheg<eeW kees pewve eefjle-keeJeeW
ceW ecegKe mLeeve efceuee nw GveceW eewyeerme keeceosJeeW kee veece GuuesKeveere nw4~ Fve ceneheg<eeW kes peerJeve mes ner nceW en efMe#ee efceueleer
nw efke jeceJeod Jeefle&Jeb, ve jeJeCeeefoJeled- DeLee&led jece keer lejn DeeejCe kejvee eeefnS, jeJeCe Deeefo keer lejn veneR~
heee&veeLe-eefjleced-Yeejke mekeuekeerefle& ves Deheves eefjle keeJeeW ceW efpeve ceneheg<eeW kes DeeoMe&ceeer peerJeve keer PeeBkeer
emlegle keer nw, GveceW YeieJeeve heee&veeLe kee ueeske cebieuekeejer peerJeve-eefjle heee&veeLe-eefjleced kes ceeOece mes emlegle efkeee nw~
YeieJeeve heee&veeLe Deewj kece"-eewyeerme leerLekejeW ceW YeieJeeve heee&veeLe, lesF&meJeW leerLekej kes he ceW eefleefle nQ~
es Ssefleneefmeke ceneheg<e nQ~ hegjeCeeW SJeb keeJeeW kes ceeOece mes %eele neslee nw efke Fvekes hetJe& YeJeeW kee peerJeve yengle ner mebIe<e&cee
jne nw~ efkevleg YeieJeeve heee&veeLe keer menveMeeruelee Deewj Fvekes pevce-pevceevlej kes yewjer kece" kes peerJe eje eee keer lejn
Fvekee eefleheue efJejesOe-oesveeW ner Deeee&keejer nQ~ kece" kee peerJe yeoues keer YeeJevee mes efvejblej Ghemeie& kejlee nw Deewj
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJe Deheves hetJe&ke=le keceeX kees Goe ceW Deeee peevekej Gve GhemeieeX kees MeebeflehetJe&ke menlee nw~ hetJe&ke=le
Des ee yegjs keceeX keer heue JeJemLee kee YeieJeeve heee&veeLe kes hetJe& YeJeeW ceW Deewj leerLekej heee&e ceW Yeer pewmee heefjheeke ngDee
nw Jen Deleble efJejue nw~ Fme keLeeveke mes pewveoMe&ve kes kece&-efmeeble keer mecebleeled hegef nesleer nw~
eeOeeheke-pewve oMe&ve (keeMeer efnvot efJeeefJeeeuee-JeejeCemeer)
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(80)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

Deefnbmee Deewj efnbmee kee mebIe<e&-Fme keLeeveke ceW Ske meeLe Ske Deesj Deefnbmee Deewj otmejer Deesj efnbmee, Ske Deesj #ecee
otmejer Deesj eesOe, Ske Deesj YeeJeeW keer mejuelee Deewj otmejer Deesj YeeJeeW keer kegefuelee, Ske Deesj Meebefle kee uenjelee ngDee
efmebOeg Deewj otmejer Deesj pJeej-Yeee mes meblehle meceg kee efJekejeue he Deeefo Ssmes keee& nQ, pees veoer kes oes leeW keer Yeebefle
Ske otmejs mes meJe&Lee eefleketue nQ~ ceYetefle kee peerJe Deefnbmee Deeefo mebmke=efleeeW kee eleerke nw Deewj kece" kee peerJe efnbmee
kee veive leeC[Je kejlee ngDee je#emeer mebmke=efle kee cetefle&ceeved efheC[ nw~
eceCe Deewj Jewefoke mebmke=efle-en Jen mebIe<e&hetCe& keeue Lee peye Ske Deesj Jewefoke mebmke=efle kes hegjesOee e%e-eeieeefo ceW
Oece& kes veece hej heMegDeeW keer yeefue kee ve kesJeue meceLe&ve kejles Les, Deefheleg efvejern heMegDeeW keer yeefue e{ekej mJeie& kes ojJeepes
Keesuevee eenles Les Deewj otmejer Deesj eceCe mebmke=efle kes GVeeeke ceneheg<e meJe&mJe leeiekej eeefCecee$e keer j#ee kes efueS
ke=lemebkeuhe Les~ Jemlegle: kece" kee peerJe Deewj YeieJeeve heee&veeLe kee peerJe Gheeg&e Jewefoke Deewj eceCe-Fve oesveeW mebmke=efleeeW
kes lelkeeueerve mebIe<e& kes eleerke nQ, efpevnW Yeejke mekeuekeerefle& ves heee&veeLe-eefjleced ceW JeefCe&le YeieJeeve heee&veeLe Deewj
kece" kes peerJe kes mebIe<e&cee peerJeve kes ceeOece mes emlegle kejves kee meheue eeeme efkeee nw~
DevebleevegyebOeer ke<eee kee heefjheeke-pewveoMe&ve ceW eefleheeefole DevebleevegyebOeer ke<eee efkeme ekeej pevce-pevceeblej leke
yeouee uesves kees esefjle kejleer nw, en kece" kes peerJe kes hetJe&YeJeeW SJeb Jele&ceeve YeJe kes efeee-keueeheeW mes mhe neslee nw~
kece" Deewj ceYetefle-Yeejke mekeuekeerefle& eje eefjle heee&veeLe-eefjleced YeieJeeve heee&veeLe kes Fle:hetJe& veew YeJeeW
SJeb Jele&ceeve leerLekej heee&e keer peerleer-peeieleer keLee nw~
en keLee heesovehegj kes cenejepe DejefJevo kes veeehetCe& Meemeve SJeb Gvekes ceb$eer efJeeYetefle veeceke yeeeCe kes Goee iegCeeW
mes eejbYe nesleer nw~ efJeeYetefle Deewj Gmekeer helveer DevegvOejer mes oes heg$e nges-kece" Deewj ceYetefle~ kece" efJe<e kes meceeve Deewj
ceYetefle Dece=leeshece Lee~ Ske efove efJeeYetefle Deheves cemleke hej Gies nges Ske meheso yeeue kees osKekej mebmeej mes YeeYeerle
nes iees Deewj GvneWves hegCe kes mebeesie mes Gme meheso kesMe kes ue mes Oece& kee es Debkegj GlheVe ngDee ceevee, pees keeueece
mes eeefj$e kees GlheVe kejves Jeeuee nwDeLewkeoe efJeueeskeeeMeg cemlekes heefueleb keeced~
jepeceb$eer memebJesieb eehesob efevleesod efod~~
Denes ces hegCeeesiesve kesYetod Oeceekegjes ceneved~
heefueleodcevee kesMeeseb eeefj$eefJeOeeeke:~~6
Deheves eeefj$e he mebece kes eje efJeeYetefle kee peerJe keeueece mes cegefe kees eehle ngDee~
kece" eje kegMeerue mesJeve SJeb Gmekee og<heefjCeece-GOej jepee DejefJevo Deewj ceYetefle kes eg ceW eues peeves kes
heeeled kece" kes peerJe ves keece-Jeemevee mes esefjle nes peye Deheves Devegpe keer helveer kee mesJevekejvee eene lees keefJe ves Gmekes efce$e
keuenbme kes ceeOece mes Devegpe-JeOeg kes mesJeve he efveke= keee& keer efveboe keer nw Deewj Gmekes og<heefjCeeceeW kee GuuesKe kejles ngS
DeOeesieefle kee Yee efoKeueeee nw efke hejeer kes ueche Jes heeheer cetKe& jepee JeOe-yevOeve Deeefo eehle kej ogie&efle heer meceg ceW efveceive
nesles nQ~ pees ceveg<e Fme ueeske ceW Deve efeeeW kee Deeefuebieve kejles nQ, Jes vejke ceWleheees ngS ueesns keer hegleefueeeW kes Deeefuebieve
kees eehle nesles nQ Deewj Fme ueeske ceW jepee kes eje meJe&mJe njCe Deewj eeCeoC[ Deeefo eehle kejles nQ~7
keefJe ves jeJeCe Deeefo kes GoenjCe oskej kegMeerue mesJeve keer DeefYeuee<ee kejves Jeeues kees ceneheehe kee Yeeieer SJeb vejkeieeceer
yeleueeee nw~8 efkevleg efpeme ekeej DevOe heg<e kes meeceves ve=le, #eerCe Deeeg Jeeues heg<e kees eoe Deew<eefOe Deewj jeieer heg<e
kees efoee ieee efnlekeejer Oece& kee GheosMe JeLe& neslee nw, Gmeer ekeej heehe kees ve kejves Jeeues Oece& kes meteke Deewj Deveeeej
kees ve< kejves Jeeues keuenbme veeceke efce$e kes meejhetCe& mecemle Jeeve kece" kes heehe mes JeLe& nes iees~9
eneB keefJe ves kece" kes eje mesefJele kegMeerue Deewj Gmekes heefjCeecemJehe Deveske kegieefleeeW kees eehle nesves Jeeues kece"
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(81)

kes peerJe kee eceMe: Deveske meieeX ceW efJeJeseve efkeee nw Deewj mhe efkeee nw efke kegMeerue ner Jen cetueeOeej nw efpeme hej kece"
kes peerJe kee Deeieeceer YeJeeW kee efveke= SJeb heehecee peerJeve kee {ebee Ke[e ngDee nw~
YeieJeeve heee&veeLe kes oMe YeJe-lesF&me meieeX ceW efJeYee en heee&veeLe-eefjleced Ske Glke= cenekeeJe nw, pees hegjeCe
SJeb keeJe-Fve oesveeW MewefueeeW ceW iegefchele efkeee ieee nw~ Fmekes eejefcYeke veew meieeX ceW YeieJeeve heee&veeLe kes eLece veew
YeJeeW-ceYetefle, JeeIees<e neLeer, meneej mJeie& kee osJe MeefMeeYe, DeefiveJesie efJeeeOej, Deegle mJeie& kee osJe efJeegleYe,
JeeveeefYe eeJeleea, ceOece ewJeseke ceW Denefcev, Deevebo jepee Deewj Deevele mJeie& kes osJe he kee efJeJeseve efkeee ieee nw~
leoveblej oMece mJeie& ceW keeMeer kes cenejepe efJeemesve Deewj Gvekeer eeCeefeee yeeeer mes kegceej heee& kes pevce nesves mes hetJe& osJeeWs
eje jlveJe=ef Deeefo Deewj ieejnJeW meie& mes lesF&meJeW meie& leke YeieJeeve kes ieYe&-pevce, pevceeefYe<eske, kegceej eje DeeYet<eCeeW
kees OeejCe kejvee Deewj Deevebo veeceke veeke Kesuevee, yeeueeer[e SJeb Jewjeieeslheefe, Deveges#eeDeeW kee efebleJeve, oer#ee JeCe&ve,
kesJeue%eeveeslheefe, meceJemejCe jevee, ieCeOejeW eje efJeefJeOe eMve, YeieJeeve eje leJeesheosMe SJeb efJeefJeOe keceeX mes eehle nesves
Jeeues heueeW kes efJeJeseve, YeieJeeve heee& kee efJenej Deewj Deble ceW cees#e-ieceve kee eceMe: JeCe&ve efkeee ieee nw~
Oece& kee mesJeve efnlekeejer-Yeejke mekeuekeerefle&ke=le emlegle heee&veeLeeefjleced hej mecee ef mes efJeeej kejves hej
%eele neslee nw efke keefJe ves YeieJeeve heee&veeLe kes mecee peerJeve10 Deewj cegefveOece&11 kee efJeJeseve efkeee nw~ keefJe kee ceevevee nw
efke efpeme ekeej peieled ceW elegj ceveg<eeW kes eje keee& keer efmeef kes efueS mesJeke kee heeueve efkeee peelee nw Gmeer ekeej
eeme cee$e kes oeve mes jeie kes efyevee Mejerj kee heeueve kejvee eeefnS~12 Mejerj kee eens hees<eCe efkeee peees DeLeJee Mees<eCe,
Jen DeJeMe ner ce=leg kees eehle neslee nww~ Dele: cegefe eeefhle kes efueS Gmekee meceked ekeej mes Mees<eCe kejvee DeLee&led Deble mecee
ceW meuuesKevee Deeefo OeejCe kejvee ner es nw~13 keeeWefke mebmeej ceW og:Ke keer ner eyeuelee nww, keesF& megKeer veneR nw~14 Dele:
Oece& kee mesJeve kejvee ner efnlekeejer nw~ Oece& efJeefJeOe ekeej mes heeheeW kees njves Jeeuee nw, cegefe heer eer kees osves Jeeuee nw,
Deveble megKe kee meeiej nw, Deleble efvece&ue nw, DeefYeueef<ele heoeLeeX kee oelee nw, mecemle ueef#ceeeW kee efhelee nw, Deveble iegCeeW kees
osves Jeeuee nw, leerLekej keer efJeYetefle kee oeeke nw Deewj eeJeleea leLee Fv kes heo Deeefo kees eoeve kejves Jeeuee nw~15
Deesleve efpeve-eeflecee keer hetpee mes hegCe-eeefhle-Deveske eMveeW kee meceeOeeve Yeer Fme ebLe ceW efkeee ieee nw~ Deesleve
efpeve-eeflecee keer hetpee hegCe kee keejCe kewmes nesleer nw? Fmekee meceeOeeve kejles ngS keefJe kee kenvee nw efke-efpevesv YeieJeeve
keer eeflecee leLee cebefoj Deeefo YeJe peerJeeW kes hegCe kee keejCe efveece mes nQ, FmeceW mebMee veneR~ efpevesv YeieJeeve kes Gece
efyecye Deeefo kee oMe&ve kejves Jeeues Oecee&efYeuee<eer YeJe peerJeeW kes heefjCeece lelkeeue MegYe-es nesles nQ~ efpevesv YeieJeeve kee
meee jKeves Jeeueer ceneeefleceeDeeW kes oMe&ve mes mee#eeled efpevesv YeieJeeve kee mcejCe neslee nw, efvejblej Gvekee mee#eeled Oeeve
neslee nw Deewj Gmekes heuemJehe heeheeW kee efvejesOe neslee nw~ Mee, DeeYejCe, Jem$eeefo, efJekeej hetCe& Deekeej, jeieeefoke ceneved
oes<e Deewj etjlee Deeefo DeJeiegCeeW kee mecetn efpeme ekeej he=efLeJeerleue hej efpeveeefleceeDeeW ceW veneR nw Gmeer ekeej Oece&leerLe& eJe=efe
kejves Jeeues eer efpevesv osJe ceW veneR nw~16
meecelee Deeefo iegCe leLee keerefle&, keebefle Deewj Meebefle Deeefo efJeMes<eleeeW efpeme ekeej efpeveefyecye ceW efoKeueeF& osleer nQ Gmeer
ekeej eer efpevesv osJe ceW efJeeceeve nQ~ efpeme ekeej efpeveeefleceeDeeW ceW cegefe kee meeOeveYetle efmLej Jeeemeve Deewj veemeeeef
osKeer peeleer nw Gmeer ekeej Oece& kes eJele&ke efpeveW osJe ceW Jes meye efJeeceeve nQ~ Fme ekeej leerLekej eefleceeDeeW kes ue#eCe osKeves
mes Gvekeer Yeefe kejves Jeeues heg<eeW kees leerLekej YeieJeeve kee hejce efveee neslee nw DeLee&led JeeeYet<eCe leLee jeie-s<emeteke
Deve efebneW mes jefnle efpeve-eefleceeDeeW kes oMe&ve mes Jeerlejeie meJe&%e osJe kes eLeeLe& mJehe kee %eeve neslee nw~ FmeefueS Gve
pewmes heefjCeece nesves mes leLee Gvekee Oeeve Deewj mcejCe Deeves mes leLee Gvekee efveee nesves mes Oecee&lceepeveeW kees ceneved hegCe
neslee nw~ hegCeesoe mes Fme ueeske ceW hegCeMeeueer peveeW keer Fme YeJe leLee hejYeJe ceW ef$eueeske mebyebOeer meYeer DeefYeueeef<ele heoeLeeX
keer efmeefeeB mecheVe nesleer nQ~ Dele: leerLekej eefleceeDeeW keer YeefehetJe&ke hetpee kejves mes melheg<eeW kees mecemle ceveesJeebefle heue
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(82)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

he=efLeJeer leue hej leLee mJeie& ueeske ceW eehle nesles nQ~ efpeme ekeej oMeebie keuheJe=#e oeve eenves Jeeues heg<eeW kees mebkeefuhele ceneved
Yeesie osles nQ Gmeer ekeej hetpeer ngF& efpeveeefleceeSB hetpee kejves Jeeues heg<eeW kees ceneved Yeesie osleer nQ~ efpeme ekeej efevleeceefCe
jlve melheg<eeW kees ceve mes efeefvlele heoeLe& oslee nw Gmeer ekeej Deesleve eeflecee Yeer Yeefe kejves JeeueeW kees ceve mes efeefvlele
heoeLe& osleer nw~ efpeme ekeej Deesleve ceefCe, ceb$e, Deew<eefOe Deeefo efJe<e leLee jesieeefoke kees ve kejles nQ Gmeer ekeej Deesleve
eefleceeSB Yeer hetpee-Yeefe kejves Jeeues heg<eeW kes efJe<e leLee jesieeefoke kees ve kejleer nQ~17
Deve efJeefJeOe JeCe&ve-Gheeg&e kes Deefleefje keefJe ves Deve Deveske efJe<eeeW kee meceeeespeve Deheves Fme ebLe ceW efkeee nw~
keefJe kee kenvee nw efke-ie=nmLe Oece& kee "erke-"erke heeueve kejves mes eeefCeeeW kees meesuen mJeie& leke keer eeefhle nesleer nw Deewj
ece mes megKe kes meeiej mJehe efveJee&Ce kees eehle nesles nQ~18 Oece& mes DeLe&, DeLe& mes keece Deewj ece mes cees#e eehle neslee nw~19
emebie eehle nesves hej keefJe ves Deve efpeve efJe<eeeW kee efJeJeseve efkeee nw, GveceW oMe Oece&20 meceioMe&ve kes Dee" Debie21,
<ees[MekeejCe YeeJeveeSB22, meesuen mJehve23, mJehveeW kee heue24, osefJeeeB eje leerLekej keer ceelee mes Deveske eMve Deewj ceelee eje
Gvekes Gej25, ensefuekee26, efeee iegefhle27, Deewj efvejese keeJe28 keer jevee , ces heJe&le SJeb heeC[gkeefMeuee29 kee JeCe&ve,
Deevebo veeke30, heee&veeLe YeieJeeve kes Mejerj kes Ske meew Dee" ue#eCe31, eoMeeveges#ee32,hebe ceneele33, hebe ceneeleeW keer
heeBe-heeBe YeeJeveeeW34, SsjeJele neLeer35, meceJemejCe36, keewve kece& mes peerJe keee eehle kejlee nw, Fmekee efJemleej mes efJeJeseve37
Deewj YeieJeeve kes 108 meeLe&ke veeceeW38 keer meteer efJeMes<e he mes GuuesKeveere nw~
Fve efJe<eeeW kes efJeJeseve mes Flevee lees mhe nw efke keefJe ves Fme heee&veeLeeefjleced ceW eeefhe YeieJeeve heee&veeLe kes oMe
YeJeeW kee efJeMes<e he mes JeCe&ve efkeee nw, efkevleg efYeVe-efYeVe emebieeW ceW pewveOece& SJeb oMe&ve kes Deveske iet{ efmeebleeW leLee Deeeej
mebyebOeer efJe<eeeW kee meebieesheebie JeCe&ve kejves mes hee"ke cee$e Fmeer ebLe kes DeOeeve mes meb#eshe ceW pewveOece& kes efJeefJeOe he#eeW kees
oebiece kej mekelee nw~
kece" kes Jewj kee Deble Deewj meceioMe&ve keer eeefhle-keefJe ves Deble ceW YeieJeeve kes efoJe GheosMe kes eYeeJe kee GuuesKe
kejles ngS efueKee nw efkekece" kes peerJe Gme peesefle<ke osJe ves YeieJeeve keer efoJe-OJeefve heer Dece=le kees heerkej Deveble YeJe
mes GlheVe efceLee Jewj heer efJe<e kees ve kej efoee leLee peieled kes mJeeceer eer heee& efpevesv kees vecemkeej kej ebcee kes
meceeve efvece&ue, Mebkeeefo oes<eeW mes jefnle cegefe kes Glke= yeerpe mJehe meceioMe&ve kee enCe efkeee~39 Fmemes mhe nw efke
ceneheeheer peerJe Yeer efpevesv JeeCeer kes eYeeJe mes Deelce-keueeCe kejves ceW meceLe& nw~
YeieJeeve heee&veeLe kee ueeskeJeeheer eYeeJe-ueeske ceW hetpee Deewj eeflee Jener Jeefe eehle kejlee nw pees peve-peve kes
keueeCe keer YeeJevee mes esefjle neskej ueeskecebieue kes keee& kejlee nw~ ele: YeieJeeved heee&veeLe ves kesJeue%eeve keer eeefhle kes
heeeled keg, keewMeue, keeMeer, mee, hegC[^, ceeueJe, Debie, yebie, keefuebie, hebeeue, ceieOe, efJeoYe&, YeosMe leLee oMeeCe& Deeefo
Deveske mLeeveeW ceW efJenej kejkes peerJeeW kees mevceeie& kee GheosMe efoee Lee40, Dele: Jes peve-peve kes efee yeve iees~ Gvekee eYeeJe
ueeskeJeeheer nes ieee~ Jes ueeske hetefpele nes iees~ YeieJeeve heee&veeLe kes ueeskeJeeheer eYeeJe kee GuuesKe kejles ngS eer yeueYe
pewve ves efueKee nw efke-YeieJeeve heee&veeLe kee meJe&meeOeejCe hej efkelevee eYeeJe Lee, en Deepe Yeer yebieeue, efyenej, G[ermee
ceW hewues ngS ueeKeeW mejekeeW, yebieeue kes cesefoveerhegj efpeues kes meesheeW, G[ermee kes jbefieee peeefle kes ueesieeW, Deueke yeeyee Deeefo
kes peerJeve-JeJenej kees osKeves mes euelee nw~ eeefhe YeieJeeve heee&veeLe kees ueieYeie heewves leerve npeej Je<e& Jeleerle nes egkes
nQ Deewj es peeefleeeB efkevneR yeeOeleeDeeW kes keejCe pewveOece& kee heefjleeie kej egkeer nQ, efkevleg Deepe Yeer es peeefleeeB heee&veeLe
kees Dehevee Deee kegueosJelee ceeveleer nQ~ heee&veeLe kes GheosMe hejchejeiele he mes Fve peeefleeeW kes peerJeve ceW Deye leke eues
Dee jns nQ~ heee&veeLe kes efmeebleeW kes mebmkeej Fvekes peerJeve ceW ienjer pe[ pecee egkes nQ~ Fmeefuees es ueesie Deefnbmee ceW hetCe&
efJeeeme kejles nQ, ceeBme Ye#eCe veneR kejles, peue evekej heerles nQ, pewve leerLeeX keer ee$ee kejles nQ, Deefjvesefce, heee&veeLe Deewj
ceneJeerj keer Gheemevee kejles nQ~41 Deeies Jes efueKeles nQ efke Gvekes ueeske-Jeeheer eYeeJe kee ner en heefjCeece nw efke leerLekej cetefle&eeW
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(83)

ceW meJee&efOeke cetefle&eeB heee&veeLe keer ner GheueyOe nesleer nQ Deewj Gvekes keejCe heeeJeleer osJeer keer Yeer Fleveer Keeefle ngF& efke Deepe
Yeer Meemeve-osefJeeesW ceW meyemes DeefOeke cetefle&eeB heeeJeleer keer ner efceueleer nQb~42
Fmeer emebie ceW efouueer kes efoiecyej pewve ueeue cebefoj Deewj JeejeCemeer kes Yesuethegj efmLele efoiecyej pewve cebefoj ceW mLeeefhele
heeeJeleer osJeer keer cetefle&eeW keer hetpee-eeflee Yeer GuuesKeveere nw~ meeLe ner Deve Deveske veiejeW kes pewve cebefojeW ceW heeeJeleer
osJeer keer mLeehevee kes cetue ceW Yeer YeieJeeve heee&veeLe kee ueeskeJeeheer eYeeJe ner keejCe nw~
heeeJeleer keuhe Deeefo ebLeeW keer jevee Deewj Gvekes ceeOece mes leb$e-ceb$eeW keer efmeef eje ueewefkeke mecheefe keer eeefhle
Deeefo kes cetue ceW Yeer YeieJeeve heee&veeLe keer ner Yeefe keejCe kener pee mekeleer nw~
Ssmes ueeske hetefpele YeieJeeve heee&veeLe keer MeleMe: Jebovee kejlee ngDee ceQ Deheveer yeele meceehle kejlee nBt~
meboYe&1. pewve meeefnle kee Fefleneme (efmeebleeeee& heb. kewueeMeeb Meeeer, Yeeie 1 he=.452)
2. leerLekej ceneJeerj Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje, Yeeie 3, he=. 329-330~
3. Je pewve Oece& kee eeeerve Fefleneme (hejceevebo Meeeer), Yeeie 2, he=.492-493
4. Jeeefojepeke=le heee&veeLeeefjle kee meceer#eelceke DeOeeve ([e@. peekegceej pewve) he=. 2
5. heee&veeLeeefjleced 1/68 (efnvoer Deveg. [e@. heVeeueeue meeefnleeeee&, ekee. eer ceneJeerj peer)
6. Jener, 1/71-72~
7. Jener,1/86-89~
8. Jener, 1/90 ~
9. Jener,1/-93-94~
10. Jener, 2/28-38, 4/9
11. Jener, 3/37-49, 5/10-11, 17/28-32~
12. Jener, 5/50~
13. Jener, 5/53~
14. Jener, 5/61~
15. Jener, 6/105~
16. Jener, 7/56-60
17. Jener, 7/61-69~
18. Jener, 7/49-50~
19. Jener, 7/96~
20. Jener, 8/33-43~
21. Jener, 8/63-70~
22. Jener, 8-73-97~
23. Jener, 10/91-109~
24. Jener, 11/28-37~
25. Jener, 11/72-103~
26. Jener, 11/104-105~
27. Jener, 11/106~
28. Jener, 11/108~
29. Jener, 12/56-65~
30. Jener, 13/67-100
31. Jener, 14/45-52~
32. Jener, 15/2-136~
33. Jener, 17/28-32~
34. Jener, 17/33-41~
35. Jener, 18/11-21~
36. Jener, 18/45-155~
37. 21/42-111~
38. Jener, 22/49-63~
39. Jener, 22/15-16~
40. Jener, 23/18-19
41. pewveOece& kee eeeerve Fefleneme, Yeeie 1, he=. 360~
42. Jener, Yeeie 1, he=. 361~

] ] 9] ]

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(84)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

Deeeee& efpevemesve (efleere) Deewj Gvekee heeee&Yegoe keeJe


-efJeeeJeeemheefle [e@. eerjbpevemetefj osJe, hevee
pewve keeJeeW keer cenveere hejcheje ceW, Deeeee& efpevemesve (efleere) eje eCeerle heeee&Yegoe keeJe keer Gheeoselee
meJe&efJeefole nw~ Deeeee& efpevemesve (efleere), Deeeee& vesefceeb Meeeer keer Ssefleneefmeke ke=efle leerLekej ceneJeerj Deewj Gvekeer
Deeeee& hejcheje (Keb[ 2) kes Devegmeej egleOej Deewj eyegeeeeeX kes yeere keer ke[er Les~ Fvekeer ieCevee meejmJeleeeeeeX ceW
nesleer nw~ en Deheveer Deefleere meejmJele eefleYee Deewj Deheej keuhevee-Meefe keer ceefncee mes YeieJeled efpevemesveeeee& kens peeles
Les~ en cetueebLeeW kes meeLe ner erkee ebLeeW kes Yeer jeefelee Les~ Fvekes eje jefele eej ebLe eefme nQ-peeOeJeuee erkee
kee Mes<e Yeeie, DeeefohegjeCe ee cenehegjeCe, heeee&Yegoe Deewj JeOe&ceeve hegjeCeb~ FveceW JeOe&ceeve hegjeCe ee JeOe&ceeve
eefjle GheueyOe veneR nw~
Deeeee& efpevemesve (efleere) F&mee keer Dee"JeeR-veJeeR Meleer ceW Jele&ceeve Les~ en keeJe, JeekejCe, veeke, oMe&ve,
Deuebkeej, DeeeejMeee, kece& efmeeble eYe=efle Deveske efJe<eeeW ceW yengegle efJeeve Les~ en Deheves eesie ieg kes eesielece efMe<e
Les~ pewve efmeeble kes eKeele ebLe <edKeb[eiece leLee kemeeeheeng[ kes erkeekeej Deeeee& Jeerjmesve (meved 792 mes 823 F&.)
Fvekes ieg Les~ #eguueke efpevesv JeCeea eje mecheeefole pewvesv efmeeble keesMe ceW Yeer GuuesKe nw efke Deeeee& efpevemesve, OeJeuee
erkee kes keee& eer Jeerjmesve mJeeceer kes efMe<e leLee GejhegjeCe kes keee& eer iegCeYe kes ieg Les Deewj je^ket-vejsMe peelegbie
SJeb ve=helegbie, Dehejveece DeceesIeJe<e& (meved 815 mes 877 F&.) kes mecekeeueerve Les~ jepee DeceesIeJe<e& keer jepeOeeveer ceeveKes ceW
Gme mecee efJeeveeW kee Dee meceeiece Lee~1
pewvesv efmeeble keesMe kes meboYee&vegmeej Deeeee& efpevemesve DeeieYe& efoiecyej Les; keeeWefke FvneWves yeeheve ceW Dee" Je<e& keer
Deeeg leke uebieeser henveer ner veneR Deewj Dee" Je<e& keer Deeeg ceW ner efoiecyejer oer#ee ues ueer~ FvneWves Deheves ieg Deeeee& Jeerjmesve
keer, kece&efmeeble-efJe<eeke iebLe <edKeb[eiece keer DeOetjer peeOeJeuee erkee kees, Yee<ee Deewj efJe<ee keer meceevlej eefleheeoveMewueer ceW hetjer efkeee Lee Deewj Fvekes DeOetjs cenehegjeCe ee DeeefohegjeCe kees (kegue 47 heJe&) pees ceneYeejle mes Yeer ye[e nw,
Fvekes efMe<e Deeeee& iegCeYe ves hetje efkeee Lee~ iegCemesve eje hetje efkeee ieee DebMe ee Mes<eebMe GejhegjeCe veece mes eefme
nw~ hebemlethemebIe keer iegJee&Jeefue kes Devegmeej Jeerjmesve kes Ske Deewj efMe<e Les-efJeveemesve~
Deeeee& efpevemesve (efleere) ves oMe&ve kes #es$e ceW pewmeer DeodYegle eefleYee kee heefjee efoee nw, Jewmeer ner DehetJe& ceveer<ee keeJe
kes #es$e ceW Yeer eoefMe&le keer nw~ Fme meboYe& ceW Fvekeer Ssefleneefmeke Deewj meebmke=efleke cenJe keer mebmke=le keeJeke=efle
heeee&Yegoe GuuesKeveere nw~ emlegle keeJe kes Debeflece oes MueeskeeW mes %eele neslee nw efke Gheeg&e je^ketJebMeere vejheefle
DeceesIeJe<e& kes Meemevekeeue ceW Fme efJeue#eCe ke=efle keer jevee ngF&~ Mueeske Fme ekeej nQFefle efJejefeleceslelkeeJeceeJesde cesIeb yengiegCeceheoes<eb keeefueoememe keeJeced~
ceefueefvelehejkeeJeb efleeleeoeMeeMee: YegJeveceJeleg osJe: meJe&oeceesIeJe<e&:~~
eerJeerjmesvecegefveheeoheeespeYe=bie: eerceeveYetefveemesvecegefveie&jereeved~
leeesefolesve efpevemesvecegveerejsCe keeJeb JeOeeefe heefjJesefle cesIeotleced~~
DeLee&led emlegle heeee&Yegoe keeJe keeefueoeme keefJe kes Deveske iegCeeW mes ege efveoex<e keeJe cesIeotle kees DeeJesefle
kejkes jee ieee nw~ cesIemevosMe-efJe<eeke Deve keeJe kees efve<eYe kejves Jeeuee en keeJe eeJeev efJeeceeve jns~ Deewj,
jepee DeceesIeJe<e& meoe peie#eke yeves jnW~ eneB osJe: DeceesIeJe<e& Meyo cesIe kee Jeeeke Yeer nw~ Fme he#e cesW Fmekee DeLe& nesieemeheueJe=ef kejves Jeeuee cesIe~
otmejs Mueeske kee DeLe& nw-eer Jeerjmesve cegefve kes heo-hebkepe hej ceb[jeves Jeeues Ye=bie-mJehe es eerceeved efJeveemesve cegefve
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(85)

keer esjCee mes cegefvees efpevemesve ves cesIeotle kees heefjJesefle kejkes Fme heeee&Yegoe keeJe keer jevee keer~
hetJeexe cenecegefve Deeeee& Jeerjmesve, efJeveemesve Deewj efpevemesve veeceke cegefvehegbieJeeW kes ieg Les~ efJeveemesve keer eeLe&vee hej
ner Deeeee& efpevemesve ves keeefueoeme kes mecee cesIeotle kees mecemeehetefle& kes eje DeeJesefle kej heeee&Yegoe keer jevee keer~
eej meieeX ceW heuueefJele Fme keeJe ceW kegue 364 (eLece: 118; efleere:118; le=leere: 57; elegLe&: 71) Mueeske nQ~ Fmekee
eleske Mueeske cesIeotle kes ece mes, Mueeske kes elegLeeMe ee DeeMe kees mecemee kes he ceW uesskej hetje efkeee ieee nw~
mecemeehetefle& kee DeeJesve leerve heeW ceW jKee ieee nw1. heeoJesefle, 2. DeOe&Jesefle Deewj 3. DevleefjleeJesefle~ DevleefjleeJesefle ceW Yeer Skeebleefjle Dee
wj evleefjle es oes ekeej nQ~
eLece heeoJesefle ceW, elegLe& ejCe ceW cesIeotle kes efkemeer Mueeske kee keesF& Ske ejCe jKee ieee nw Deewj DeOe&Jesefle
ceW cesIeotle kes efkemeer Mueeske kes oes ejCeeW kee efJeefveeesie le=leere-elegLe& ejCeeW kes he ceW efkeee ieee nw Deewj efhej
DebleefjleeJesefle ceW, cesIeotle kes MueeskeeW kees heeee&Yegoe kes efpeme Mueeske ceW eLece Deewj elegLe& ejCe ceW jKee ieee nw ,
Gmekeer meb%ee evleefjleeOe&Jesefle nw leLee efpeme Mueeske ceW eLece Deewj le=leere ejCe kes he ceW jKee ieee nw, Gmekeer mebb%ee
Skeevleefjle nw~ Fme ekeej keer JeJemLee kee OeeleJe JewefMede en nw efke cesIeotle kes Gle ejCeeW kes eeefuele DeLe& kees efJeeved
keefJe Deeeee& efpevemesve ves Deheves mJeleb$e keLeeveke kes emebie mes pees[ves ceW efJemceekeejer efJeue#eCelee kee heefjee efoee nw~
eneB mecemee-hettefle& kes Ge ekeejeW kee Ske-Ske GoenjCe Je nw~
heeoJesefle
eercevcetee& cejkeleceemlecYeue#ceeR Jenvlee
eesiewkeeeeefmleefcelelejee leefmLeJeebmeb efveoOeew~
heee& owlees veYeefme efJenjvyeJewjsCe oiOe:
keefelkeevleeefJejniegCee mJeeefOekeejelecele:~~(meie& 1:Mueeske 1)
DeOe&Jesefle
jceeslmebies efMeKejefveheleefVePe&jejeJees
heee&{gceheefjieleeshelekes le$e Mewues~
efJeeevle: mevepe Jeceveoerleerjpeeceeb efveef<eve_vegeeveeveeb
veJepeuekeCewet&efLekeepeeuekeeefve~~ (meie& 1: Muees. 101)
SkeevleefjleeJesefle
Glmebies Jee ceefueveJemeves meewce efveef#eheJeerCeeb
iee{eslkeC"b keCeefJeleb efJeeueeheeeYeeveced~
ceiees$eebke efJejefeleheob iesecegodieelegkeecee
lJeecegefodoMe eeueouekeb cet&veeb YeeJeevleer~~ (meie& 3: Muees. 38)
evleefjleeOe&Jesefle
Deeueeskes les efveheleefle hegje mee yeefueJeekegueeJee
lJelmeceehlew efJeefnleefveeceevosJeleeYeesYepevle:~
yegee{b efejheefjefeleb lJeoieleb %eelehetJe
ceelmeeMeb efJejnleveg Jee YeeJesieceb efueKevleer~~ (meie& 3: Muees. 36)
evleefjleeOe&Jesefle kee efleere ekeej
Devlemleeheb eefheMegveelee mJebkeJees<Cesve Yetees
efve:eemesveeOej efkemeueekeuesefMevee efJeef#ehelveer~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(86)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

Megmveeveelhe<eceuekeb vetveceeieC[uecyeb
efJeefMueb Jee nefjCeeefjleb uee_veb levcegKesvoes:~~(meie& 3: Muees. 46)
Fme Mueeske kes efleere-le=leere ejCeeW ceW cesIeotle kes Mueeske kes efleere-le=leere ejCeeW kee efJeveeme ngDee nw~
SkeevleefjleeJesefle kee efleere ekeej
efe$evemleeefceJe meJeheg<eb cevceLeereeJemLee
ceeefOe#eceeb efJejnMeeves meefVe<eCCewke heeee&ced~
leeheeheemlew oeeefveefnleeb nejeefb oOeevee
eeeercetues levegefceJe keueecee$eMes<eeb efnceebMees:~~(meie& 3: Muees. 44)
Fme Mueeske kes efleere-elegLe& ejCeeW ceW cesIeotle kes Mueeske kes efleere-elegLe& ejCeeW kee efJeefveeesie ngDee nw~
heeoJesefle kee efleere ekeej
ceeceekeeMeeefCeefnle Yegpeb efveo&eeMues<ensleesefvleemegb lJeogheieceve eleeelmJehvepeeleeled~
meKees dJee mekeCece=ogJeeJeneefmeb oOeevee:
keeceesvcegiOee: mcejefelegcenes mebeevles efJeyegeved~~ (meie& 4: Muees: 36)
Fme Mueeske cesW eLeceejCe cesIeotle kes Mueeske kee nw~ FmeefueS Fmekeer DeeKee hetJee&Oe& heeoJesefle nw~
heeoJesefle kee le=leere ekeej
eqveemebieeogheefnlejlesiee&{ceeMues<eJe=vlesue&yOeeeemles keLeceefhe ceee mJehvemeboMe&ves<eg~
efJeMues<emmeeefefnleefolewjeefOepewjeMegyeesOew:
keeceesmeeb Ieeeflelejeb efJeeuecYeeJeleejced~~ (meie& 4: Mueeske 37)
emlegle Mueeske ceW efleere ejCe cesIeotle kes Mueeske kee nw~ Fme ekeej, keefJe eer efpevemesve ves heeoJesefle, heeoeOe&Jesefle,
Deewj heeoevleefjleeJesefle kes he -JewefYeVee keer DeJeleejCee eje heeee&Yegoe keeJe kes jevee efMeuhe ceW ecelkeej-Jewefe$e
GlheVe kej Deheveer Degle keeJeeewef{lee kee Deeueeoke heefjee efoee nw~
Deeeee& efpevemesve jepee DeceesIeJe<e& kes ieg Les, en keeJe kes eleske meie& keer meceeefhle ceW, cetue keeJe Deewj Gmekeer
megyeesefOekee JeeKee keer hegef<hekee ceW GefuueefKele nw: FleceesIeJe<e&hejcesej-hejceieg eer efpevemesveeeee& efJejefele cesIeotleJesefleJesefles
heeee&Yegoes....! eefme pewve efJeeved eer heVeeueeue yeekeueerJeeue kes Devegmeej je^ ketJebMeere jepee DeceesIeJe<e& 736
Mekeeyo ceW keCee&ke Deewj ceneje^ kee Meemeke Lee~ Fmeves ueieeleej eflejme" Je<eeX leke jepe efkeee~ Fmeves Deheveer jepeOeeveer
ceueKes[ ee ceeveKes ceW efJeee SJeb meebmke=efleke eslevee kes eegj eeej-emeej kes keejCe efJehegue eMe Dee|pele efkeee Lee~
SsefleneefmekeeW kee kenvee nw efke Fme jepee ves keefJejepeceeie& veeceke Deuebkeej-ebLe keVe[-Yee<ee ceW efueKee Lee~ Fmekes
Deefleefje, eMveesej jlveceeuee veeceke Ske ueIegkeeJe keer jevee mebmke=le ceW keer Leer~ en jepee Deeeee& efpevemesve kes
ejCekeceue kes vecemkeej mes Deheves kees ye[e heefJe$e ceevelee Lee~
heeee&Yegoe kes Deble ceW megyeesefOekee-erkee, efpemekeer jevee Deeeee& ceefuueveeLe keer cesIeotle-erkee kes DevegkejCe hej
ngF& nw, kes keee& hebef[leeeee& eesefiejed keer Deesj mes keeJeeJelej Ghevemle ngDee nw, efpememes heeee&Yegoe keeJe keer jevee
keer Ske ceveesjbpeke he=Yetefce keer metevee efceueleer nwSke yeej keeefueoeme veece kee keesF& DeespemJeer keefJe jepee DeceesIeJe<e& keer meYee ceW Deeee Deewj Gmeves mJejefele cesIeotle
veeceke keeJe kees Deveske jepeeDeeW kes yeere, ye[s ieJe& mes, GheefmLele efJeeveeW keer DeJensuevee kejles ngS megveeee~ leye, Deeeee&
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(87)

efpevemesve ves Deheves meleerLe& Deeeee& efJeveemesve kes DeeenJeMe Ge keefJe keeefueoeme kes ieJe&-Meceve kes GsMe mes meYee kes mece#e
Gmekee heefjneme kejles ngS kene efke en keeJe (cesIeotle) efkemeer hegjeveer ke=efle mes eesjer kejkes efueKee ieee nw, FmeerefueS Flevee
jceCeere yeve he[e nw~ Fme yeele hej keeefueoeme yengle ngDee Deewj efpevemesve mes kene-eefo ener yeele nw, lees efueKe [euees
keesF& Ssmeer ner ke=efle~ Fme hej efpevemesve ves kene-Ssmeer keeJeke=efle lees ceQ efueKe eggkee nBt, efkevleg nw Jen eneB mes otj efkemeer
otmejs veiej ceW~ eefo Dee" efoveeW keer DeJeefOe efceues lees Gmes eneB ueekej megvee mekelee nttB~
Deeeee& efpevemesve kees jepemeYee keer Deesj mes eLeeeeefLe&le DeJeefOe oer ieF& Deewj GvneWves Fmeer yeere leerLekej heee&veeLe keer
keLee kes DeeOeej hej cesIeotle keer hebefeeeW mes DeeJesefle kejkes heeee&Yegoe pewmeer ceneIe& keeJe jevee kej [eueer Deewj Gmes
meYee kes mece#e GheefmLele kej keefJe keeefueoeme kees hejemle kej efoee~
heeee&Yegoe kee mebef#ehle keLeeJeleej Fme ekeej nw-Yejle#es$e ceW megjce veeceke osMe ceW heesovehegj veece kee Ske veiej
Lee~ JeneB DejefJevo veece kee jepee jepe kejlee Lee~ Gme jepee kes kece" Deewj ceYetefle veece kes oes ceb$eer Les, pees efpevcee
efJeeYetefle leLee Gmekeer helveer Devegbojer kes heg$e Les~ kece" keer helveer kee veece JeCee Lee Deewj ceYetefle keer helveer JemegvOeje
veece keer Leer~ Ske yeej ese YeeF& ceYetefle Me$eg-jepee JeeJeere& kes efJepee kes efueS Deheves mJeeceer jepee DejefJevo kes meeLe
eg ceW ieee~ Fme yeere ceewkee heekej ogjeeejer Deepe kece" ves Deheveer helveer JeCee keer meneelee mes Yeele= helveer JemegbOeje
kees Debieerke=le kej efueee~ jepee DejefJevo peye Me$eg efJepee kejkes Jeeheme Deeee, leye Gmes kece" keer ogJe&=efe keer metevee efceueer~
jepee ves ceYetefle kes DeefYeeeeevegmeej veiej ceW eJesMe kejves kes hetJe& ner Deheves Ye=le kes eje kece" kes veiej-efveJee&meve keer Dee%ee
Ieesef<ele kejeF&, keeeWefke jepee ves ogJe=&e kece" kee cegBn osKevee Yeer ieJeeje veneR efkeee~ kece" Deheves Devegpe hej eg neskej
pebieue euee ieee Deewj JeneB Gmeves leeheme-Je=efe mJeerkeej kej ueer~
Deheves Deepe kece" keer efveJexoelceke efmLeefle mes peeves keeeW ceYetefle kees ye[e heeeleehe ngDee~ pebieue peekej Gmeves Deheves
Deepe kece" kees {Bt{ efvekeeuee Deewj Jen Gmekes hewjeW hej efiejkej #ecee ceeBieves ueiee~ eesOeevOe kece" ves hewjeW hej efiejs ngS
ceYetefle kee efmej helLej ceejkej hees[ [euee, efpememes Gmekeer JeneR lel#eCe ce=leg nes ieF&~
Fme ekeej, Dekeeuece=leg kees eehle ceYetefle Deeies Yeer Deveske yeej pevce-cejCe kes ekekej ceW he[lee jne~ Ske yeej Jen
hegveYe&Je kes ece ceW keeMeer peveheo keer JeejeCemeer veiejer ceW cenejepe efJeemesve Deewj cenejeveer yeeeer osJeer kes heg$e-he ceW GlheVe
ngDee Deewj leheesyeue mes leerLekej heee&veeLe yevekej hetefpele ngDee~ DeefYeefve<eceCe kes yeeo, Ske efove, lehemee kejles mecee
heee&veeLe kees hegveYe&JeeW kes eeb[ ceW he[s ngS mebyej veece kes eefme kece" ves osKe efueee~ osKeles ner Gmekee hetJe& pevce kee Jewj
YeeJe peie he[e Deewj Gmeves cegveerv heee&veeLe keer lehemee ceW efJeefJeOe efJeIve GheefmLele efkees~ Deble ceW cegveerv kes eYeeJe mes kece"
kees meodieefle eehle ngF&~ efpe%eemeg peveeW kes efueS Fme keLee kee efJemleej pewve hegjeCeeW ceW Je nw~ ceYetefle kee Deheves YeJe
mes heee&veeLe kes YeJe ceW eesVeeve ee DeYegoe kes keejCe Fme keeJeke=efle kee heeee&Yegoe veece meeLe&ke nw~
Fme heeee&Yegoe keeJe ceW kece" e#e kes he ceW keefuhele nw Deewj Gmekeer esemeer Yeele=helveer JemegvOeje keer eef#eCeer kes
he ceW keuhevee keer ieF& nw~ jepee DejefJevo kegyesj nw, efpemeves kece" kee Ske Je<e& kes efueS veiej-efveJee&meve kee oC[ efoee
Lee~ Mes<e Deuekeehegjer Deeefo keer keuheveeSB cesIeotle kee ner DevegmejCe-cee$e nQ~
Deeeee& efpevemesve ves cesIeotle keer keLeeJemleg kees Deelcemeeled kej Gmes heeee&Yegoe keer keLeeJemleg kes meeLe efkeme ekeej
eemebefieke yeveeee nw, Fmekes oes-Ske GoenjCe Je nQb~
lemeemleerjs cegngheueJeeVetOJe&Mees<eb eMeg<evedvegyoengmmevhemeceveme: hebeleeheb lehees e:~
kegJe&Vemce mcejefle pe[Oeermleehemeeveeb cevees%eeb
efmveiOeeeele<eg Jemeefleb jeceefieee&eces<eg~~ (meie& 1: Mueeske3)
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(88)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

cevoyegef kece" Gme efmebOeg veoer kes leerj hej yeej-yeej helLejeW kees heke[lee Lee~ Thej mes he[ves Jeeueer leere Oethe mes Gmekes
Mejerj kes DeJeeJe metKe jns Les~ Thej neLe G"eles ngS Jen keef"ve efevlevehetJe&ke hebeeefive leeheves kee lehe kej jne Lee~ Meerleue
eee Jeeues hes[eW mes ege jeceefieefj veeceke heJe&le hej Jeeme kejlee ngDee Jen leheefmJeeeW kes efueS ceveesjce mLeeve kee mcejCe leke
veneR kejlee Lee~
lJeeb Oeeevlee efJejnMeeveeYeesiecegeeefKeuee*diee:
Mebkes lemee ce=ogleueceJeYe ieC[esheOeeveced~
nmlevemleb cegKecemekeueJeefe uecyeeuekelJeeefovoesozveb lJeoghemejCeefkeuekeeefvleefJe&Yeefe&~~ (meie& 3: Mueeske 27)
efJejn keer Meee hej efpemekee meeje Mejerj efve{eue he[e nw, Ssmeer JemegvOeje legcneje Oeeve kejleer ngF& Deheves keheesueleue ceW
keesceue leefkeee efueS ues ieF& nesieer; mebmkeej kes DeYeeJe ceW uecyes he[s Deheves kesMeeW ceW DeeOes efhes cegKe kees neLe hej jKes ngS nesieer,
Gmekee Jen cegKe cesIe mes DeeOes {kes #eerCe keeefvle Jeeues ebcee keer YeeBefle Meeseveere nes ieee nesiee, Ssmeer cesjer DeeMebkee nw~
eew{ keeJeYee<ee ceW efueefKele emlegle keeJe cesIeotle kes meceeve ner cevoeeevlee bo ceWs Deeye nw~ lesF&meJeW leerLekej heee&veeLe
mJeeceer keer leere lehemee kes DeJemej hej Gvekes hetJe&YeJe kes Me$eg mebyej ee kece" eje GhemLeeefhele ke"esj keeekeuesMeeW leLee
mecYeesieeb=ieej mes mebJeefuele eueesYeveeW kee DeefleMee eereflekej Deewj efejlej JeCe&ve Fme keeJe kee Mewefuheke JewefMe<de nw~
cesIeotle pewmes e=bieejkeeJe kees Meeblejme kes keeJe ceW heefjCele kejvee keefJe eer efpevemesve keer DemeeOeejCe keefJelJe-Meefe
kees Fbefiele kejlee nw~ mebmke=le kes mebosMe keeJeeW ee otlekeeJeeW ceW meeceeveleee efJeeuecYe eb=ieej leLee efJejn-Jesovee keer
he=Yetefce jnleer nw~ hejvleg pewve keefJeeeW ves mebosMekeeJeeW ceW eb=ieej mes Meeble keer Deewj eefmLeefle Ghevemle kej SleefOe keeJehejcheje kees veF& efoMee eoeve keer nw~ leeie Deewj mebece kees peerJeve kee mecyeue mecePeves Jeeues pewve keefJeeeW ves eb=ieejesleveecetueke
keeJe-efJeOee ceW Yeejle kes ieewjJecee Fefleneme leLee Glke=lej mebmke=efle kes ceneIe& lelJeeW kee meceeJesMe efkeee nw~ mebosMecetueke
keeJeeW ceW leerLekej pewmes Meueekeeheg<eeW kes peerJeveJe=eeW kee heefjiegcheve efkeee nw~ cesIeotle kes MueeskeeW kes ejCeeW hej Deeefele
mecemeehetefe& kes yengkeesCeere ekeejeW kee eejbYe keefJe eer efpevemesve efleere kes heeee&Yegoe mes neslee nw~ ener veneR, pewve
keeJe-meeefnle ceW otlekeeJe keer hejcheje kee eJee&ve Yeer heeee&Yegoe mes ner ngDee nw~ Fme ef mes Fme keeJe kee
Ssefleneefmeke cenJe nw~
heeee&Yegoe mes lees DeYegoe-veeceevle keeJeeW keer hejcheje ner eeefuele nes ieF&~ Fme meboYe& ceW Oece&Mecee&Yegoe
(nefjMeb : lesjnJeeR Meleer); Oecee&Yegoe (GoeeYe metefj : lesjnJeeR Meleer) keefhheCeeYegoe (efMeJe mJeeceer : veJece Meleer);
eeoJeeYegoe (JeWkeveeLe JesoevleosefMeke : lesjnJeeR Meleer); YejlesejeYegoe (DeeMeeOej: lesjnJeeR Meleer) Deeefo keeJe GuuesKe nQ~2
cesIeotle keer eYeeJeeefvJeefle mes DeeefJe nesves hej Yeer heeee&Yegoe keer keeJeYee<ee, Mewueer keer ef mes mejue veneR; Deefheleg
peefue nw~ heuele: keLeeJemleg menmee hee"keeW kees oebiece veneR nesleer~ mecemeehetefle& kes he ceW iegcheve nessves kes keejCe leLee
keLeeJemleg kes yeueeled mebeespeve kes keejCe Yeer cetue kes DeLe& yeesOe ceW efJehee&mlelee keer DevegYetefle nesleer nw~ cetuele: heeee&Yegoe
eefleefeee ceW eieefle Ske keef"ve keeJe nw~
heeee&Yegoe mecemeehetefle&hejke keeJe nesves hej Yeer FmeceW keefJeke=le DeefYeveJe YeeJe-eespevee DeefleMee ceveesjce nw~ efkevleg
mebosMe-keLeve keer jceCeerelee cesIeotle pewmeer veneR nw~ FmeceW pewveOece& kes efkemeer efmeeble kee keneR Yeer eefleheeove veneR ngDee
nw, efkevleg kewueeMe heJe&le Deewj cenekeeue-Jeve ceW efpevecebefojeW Deewj efpeve eefleceeDeeW kee JeCe&ve DeJeMe ngDee nw~ peien-peien
metefeeeW kee meceeJesMe keeJe kees keueeJejsCe yeveelee nw~ Fme emebie ceWjcemLeeveb lepeefle ve cevees, ogefJe&Oeeve eleerefn (1.74); heeheeheees eLececegefoleb keejCeb YeefejsJe (2.65);
keeceesmeebIeeeflelejeb efJeeuecYeeJeleejced (4.37) Deeefo YeeJeieYe& metefeeeB Je nQ~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(89)

MeyoMeee%e Deeeee& efpevemesve kee Yee<ee hej DemeeOeejCe DeefOekeej nw~ Fvekes eje Deeege efeeeheoeW kee heos-heos
eeesie leleesefOeke Meyo-ecelkeej GlheVe kejlee nw~ ye[s-ye[s JeweekejCeeW keer lees hejer#ee ner heeee&Yegoe ceW mecYeJe ngF& nw~
Fme meboYe& ceW Deeeee& keefJe eer kes eje eege ner, (efn kes efueS); mheeJeeved(JeOe&eved); eefekeefe<eg: (ekeefelegefceg:);
efJeeeefveIve: (efJeeeOeerve:); ce*d#eg (MeerIesCe); efmeef<eOeg<e: (efmeeosJeleeefJeMes<ee:); hesCeeremJe (DeleLe heeveb efJesOesefn);
jJesve (ieievesve); eesefLeveer (uecyeeser); cegC[: (Jelmejepeesvejsv); nsheevlee: (efJe[cyeevlee:); efveefo&Oe#esled
(efveo&iOegefcesle); JewpeeeLe&ced (efJepeemeeLe&mesob); efpeieefue<eg (ieefuelegefceg); Mebheueevhecheueerefle (Meb megKecesJe
heueb es<eeb leeved Ye=Meb heueefle); ieneceevee: (pegieghmeeJevle:); peeIeerefle (Ye=Meb Ieles) Deeefo veeefle eeefuele Meyo
efJeeejCeere nQ~
heeee&Yegoe Deeeee& efpevemesve kee DeJeMe ner Ske Ssmee heee&efvleke keeJe nw, efpemekee DeOeeve-DevegMeerueve keYeer
DeMes<e veneR nesiee~ keeJeelceke ecelkeej, meewvoe&-yeesOe, efyecyeefJeOeeve SJeb jmeevegYetefle kes efJeefJeOe Gheeoeve heeee&Yegoe ceW
efJeeceeve nQ~ efveyevOeveheglee, YeeJeevegYetefle keer leerelee, JemlegefJeveeme keer meleke&lee, efJeueeme JewYeJe, eke=efle-efe$eCe Deeefo
meeefnefleke DeeeeceeW keer meIevelee kes meeLe ner YeesieJeeo hej DebkegMeejesheCe pewmeer JeCe& Jemleg kee efJeveeme heeee&Yegoe keer
keeJeeewef{ kees meeefleMee eelee eoeve kejlee nw~
keeJekeej Deeeee& efpevemesve ves DeLe&Jebpevee kes efueS ner Yeeef<eke eeesie Jewefe$e mes keece efueee nw~ keeJeeJeleej ceW
JeefCe&le keLee-emebie kes DeeOeej hej eefo Deeeee& efpevemesve kees keeefueoeme kee mecekeeueerve ceevee peee lees, en kenvee
meceereerve nesiee efke Yeejleere meYelee kes Fefleneme ceW efpeme egie ceW Fme osMe keer efJeefMe mebmke=efle meJee&efOeke efJekeefmele ngF&
Leer, Gmeer egie ceW heeee&Yegoe kes jeefelee efJeeceeve Les~ Jen keeefueoeme keer lejn Yeejleere Fefleneme kes mJeCe&egie kes keefJe
Les~ Fme egie keer meYelee Deewj mebmke=efle meeefnle ceW ner veneR; Deefheleg ueefuele, Jeemleg, mLeehele Deeefo efJeefYeVe keueeDeeW ceW
heefjhetCe&lee kes meeLe Jee ngF& nw~ Deeeee& efpevemesve (efleere) Fme egie kes es keefJe Les Deewj FvneWves mecee keer yeee
JeemleefJekelee DeLee&led meYelee kee efe$eCe lees efkeee ner nw, meeLe ner Gmekeer Deblejbie eslevee kee Yeer efpemes nce mebmke=efle ken
mekeles nQ, ceveesnejer meceenej emlegle efkeee nw~
meboYe&1. efJeMes<e Je-leerLekej ceneJeerj Deewj Gvekeer Deeeee& hejcheje, [e@. vesefceeb Meeeer, he=.337~
2. efJeMes<e Je-mebmke=le keeJe kes efJekeeme ceW pewve keefJeeeW kee eesieoeve, [e@. vesefceeb Meeeer, (Yeejleere %eeveheer",
1971) he=. 237~

] ] 9] ]

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(90)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

HeCeeceC[ueceefC[le leerLekej heee&veeLe


[e@.efJeceuee pewve efJeceue, efhejespeeyeeo (G.e.)
efevleeceefCeb efeefvlele keece heced
heee& eYegb veewefceefvejmle heeheced
hegCeheuee Deefjnvlee kes he ceW meJeexlke= heee&e leerLekej keer nw, GveceW Yeer meJee&efOeke ueeskeefee YeeeW kes
efevleeceefCe, peve-peve kes keuhele, oerveeW kees keeceOesveg, keg etj efvecve esCeer keer ueesn Oeeleg kees cee$e mheMe& mes mJeCe& yeveeves
Jeeueer heejme ceCeer kes eleerke YeieJeeve heee&veeLe YeeeW kes ner veneR keueekeejeW kes Yeer keb"nej jns nQ~ Jeerlejeie ewle eleerkeeW
ceW keueekeej keer keuhevee kees ieewCe nesvee he[lee nw eneB eLeeLe& keer meJeexlke= DeefYeJeefe ceW efMeJeced kees meekeej kejvee neslee
nw Dele: keueekeej kees keuhevee keer keueelcekelee kee yeefn<keej kejvee ner he[lee nw~ YeieJeeve heee&veeLe hej meJe&%elee mes hetJe&
OeevemLe DeJemLee ceW Ghemeie& neslee nw Deewj Gme mecee OejCesv heeeJeleer Deheves Ghekeejer heee& eYeg keer mesJee ceW GheefmLele nes
veeieheCe hej G"e veeie $e ueiee Ghemeie& efveJeejCe ceW meceefhe&le nesles nQ~ eeefhe leerLekej heee&veeLe Gme Ghemeie& ceW ces meMe
Deeue Skeee nQ~ Oeeve keer ejce Glke=eq keer heueegefle kewJeue keer eeefhle kej uesles nQ leLeeefhe veeiesv mehelveerke Ghemeie&
efveJeejCe kee ese ues ueslee nw Deewj meoe-meoe kes efueS leerLekej heee&veeLe keer cetefle&eeW hej veeieheCe DeJeefmLele nesves keer hejcheje
yeve peeleer nw~ pewve meceepe ceW YeieJeeve heee&veeLe kees Ghemeie&efJepeeer ee DeeefOeowefJeke eleerkeelceke mJehe ceW nj ke kee
$eelee kee ceeve efoee peelee nw~ YeieJeeve heee&veeLe Ssefleneefmeke heg<e nQ pewve ner veneR pewveslej Deeiece meeefnle hegjeCeeW ceW
Gvekeer eee& heefjeee& meJee&efOeke jner nw~ leerLekej heee&veeLe kee peerJe pevce-pevceevlej mes #ecee, mecelee, mebece kes Deveghecese
ceneveeeke jns nQ lees kece" kee peerJe pevce-pevceevlej ceW etj ke<eeeeW kee Keueveeeke jne nw~ cegKele: oMe pevce keer Ske
lejhee s<eeefive ves peneB heee&veeLe kees kegvove mes heejmeceCeer meJeexheefj ceeveJeesej yeveeee nw JeneR Gvekeer #ecelee-mecelee ves Deble
ceW kece" keer eesOeeefive kee Meceve efkeee nw~ Dele: en Ievee keYeer efJemce=le ve nes Dele: keueekeej ves veeieheCe mes Gvekes
Jeerlejeie mJehe kees DeefYeVe kej efoee nw~ emlegle DeeuesKe ceW Fmeer DeeefOeowefJeke eleerkeelcekelee SJeb keueelcekelee hej efJenbiece
eee& keer ieeer nw~
cetefle&keuee Deewj efe$ekeuee kes Deeefo eCeslee eLece leerLekej $e+<eYeosJe nQ, GvneWves ceeveJe kees peerJeve peerves keer keuee
efmeKeeF&, kece& egie ceW kece& heg<eeLe&, Oece&, DeLe&, keece heg<eeLe& kee efJeefOe-efJeOeeve ie=nmLeeJemLee ceW Deewj cees#e heg<eeLe&
DeefjnvleeJemLee ceW eJele&ve kej Deeefo yeee kes veece mes Jewefoke Deewj Deeieefceke ceneheg<e kes veece mes peeves peeles nQ~ GvneWves
Deefme, ceefme, ke=ef<e, JeeefCepe, efJeee Deewj efMeuhe <edkece& peerefJekeepe&ve kes efueS yeleees Les~ efMeuhe kes Devleie&le Jeemleg, cetefle&,
efe$ekeuee Deeefo efJeefOe-efJeOeeve Yeer GvneWves meJe&eLece Deheves heg$eeW kees ner efoee Lee Dele: pewveeiece ceW Fvekeer efJemle=le heefjeee&
nw eneB cee$e veeieheeke=efleeeW kee cegKele: veeiecebef[le heee& eYeg kes mJehe kee DeeefOeowefJeke eleerkeelceke cenJe SJeb keueelceke
mJehe ner eee& kee efJe<ee nw~
pewve keuee ceW efJeefYeVe heeke=efleeeW keer YeeBefle veeieeke=efleeeW kee Yeer Dehevee Deueie DeefmlelJe nw~ peneB yeee mJehe ceW
Deveske YebefieceeDeeW ceW Gmes meewvoee&lceke heekeej eoeve efkeee ieee nw JeneR Gvekee DeeefOeowefJeke eleerkeelceke cenJe Yeer Deheves
ceW jnmeelceke efoJelee mes Deesle-eesle nw~ pewve keuee ceW ner veneR Deve OeceeX leLee mebmke=efle Deewj meeefnle ceW Yeer veeie ee veeiesv
keer efJeMes<e heefjeee& jner nw~ pewve keuee ceW mehe&heCee kee heebkeve ye[e ner DeefYeefehetCe& leLee mecceesnke jne nw meeLe ner Gmekee
eleerkeelceke cenJe Yeer ye[e jeseke nw~ keuee eeCeJevle leYeer yeveleer nw peye Gmekes heelceke heeefLe&Je Mejerj ceW YeeJeelceke oMe&ve
ee DeeefOeowefJeke eleerkeelceke osJeebMe eJesMe kejlee nw~ keueelceke he ceW YeeJeelceke osJe keer eeflee ner keuee keer meeer eeCe
eeflee nw Gmekeer YeeJeelcekelee kee Deeke<e&Ce ner peerJe DeLeJee ceeveJe kees KeeRelee nw~ heebkeve ceW keueekeej keer keuhevee
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(91)

Deewj eke=efle kee mecevJee neslee nw JeneR YeeJeelcekelee ceW mele kes meeLe efMeJeced ee keueeCekeejer cebieue YeeJevee Devleefve&efnle
nesleer nw~ mele Deewj meewvoe& keuee kee keuesJej nw lees mele Deewj efMeJe Gmekeer Deelcee Dele: mele keer meewvoe&ceeer DeefYeJeefe
kee GsMe efMeJeced keer GheueefyOe nw~ Fme ue#e kees Jeemleg, cetefle& leLee efe$ekeuee kes ceeOece mes Je yeveeee peelee nw lees
keeJe, meeefnle Deewj mebieerle kes eje eJe keuee, GsMe keuee kes eje oMe&ve kee mee#eelkeej ner ceveg<e nw~
kegceej heee&veeLe eje cejCeemeVe egieue veeie kees Ceceeskeej ceb$e megvee megieefle kee eesie osvee, heeeJeleer-OejCesv kee
Gvekes e#eer-e#e nesvee, leLee kece"emegj eje Ghemeie& efkees peeves hej veeie ueeskeeefOeheleer OejCesv heeeJeleer kee Ghemeie&
efveJeejCe kejvee leLee Gmeer mecee Megkeue Oeeve keer ejce Glke=ef hej hengBe kewJeueesheueefyOe nes DeefjnvleeJemLee kees eehle
nesvee Deeefo Ssmeer IeveeeW nQ pees YeieJeeve heee&veeLe kee veeie mes mecyevOe mLeeefhele kejves keer hejcheje kees Deeee osleer
nw Dele: YeieJeeve heee&veeLe keer eeflecee kes meeLe mehe& efJeefYeVe cegeDeeW ceW cebef[le nesves ueiee~ veeieheCe keer hejcheje Ske Meeele
mele kes he ceW leerLekej heee&veeLe keer eeflecee kee DeeJeMeke Debie yeve ieeer Deewj he efMeuheer ves veeieeke=efleeeW ceW keuhevee
kee ueeJeCe Yejkej ceewefuekelee kees ecelkeeefjke efoJelee ceW eefleefhele kejvee Dehevee DenesYeeie yevee efueee~ pewve keuee ceW
veeieeke=efleeeB cegKele: eej ekeej mes heebefkele ngF& nQ~ YeieJeeve heee&veeLe keer cetefle& kes meeLe veeieheCe heeBe, meele, veew,
ieejn DeLeJee mene heCe kes he ceW efJeefYeVe ekeej mes yeveees iees nQ~ otmejer ekeej keer veeieeke=efleeeB OejCesv heeeJeleer kes
he ceW ueeJeCe ege efoJelee mes Deesle-eesle nQ~ le=leere ekeej keer veeieeke=efleeeB DeuebkejCe ee MeesYeve kes he ceW DeeuesefKele
nQ~ meeceeve he mes veeieebkeve JeCe&veelceke efe$eeW, le#eCe keuee ee ke<e&Ce Mewueer ceW Je nesles nQ~ peneB leke keueelcekelee
kee eMve nw eneB keuhevee keer TBeer G[eve Je nw~
YeieJeeve heee&veeLe keer eefleceeeW veeieheCe mes cebef[le nesvee efJeMes<e mecceeve kee eleerke nw DeLeJee veeiesv OejCesv heeeJeleer
kes FosJe kes he ceW Je nesleer nw, FveceW Glke= keueelcekelee omeJeeR Meleeyoer kes yeeo mes ner DeefOeke eKej ngF& nw~ efkeleveer
ner eefleceeDeeW ceW veeie Deefle efJeMeeue he ceW meele Jeuee (cees[) ueslee ngDee oeeeR Deesj hetb mes DeejcYe neskej meele kegC[efueeeW
ceW hetje Iesjves kes yeeo Yeer Deieue-yeieue ceW keeheer keg Je nes meewvoe& Je=ef kej jne nw~ efmej hej mehle heCe keueelceke
he ceW Pegkes ngS nQ, OeevemLe Ke[dieemeve ceW cetefle& Deefle YeJe Jeerlejeieer meewce YeeJeelceke leLee Deeke<e&ke nw~ veeieeke=efle kees
keueelcekelee, ceewefuekelee Deewj mJeeYeeefJekelee ceW keuhevee kee DeodYegle mJehe eoeve efkeee ieee nw~ en cetefle& nemeve
efekekeJemeefo ceW DeJeefmLele nw Fmeer ekeej keer Ske cetefle& cebieueewj eercevleer yeeF& mceejke mebeneuee ceW mebenerle leerLekej
heee&veeLe keer Oeeleg efveefce&le nw pees Deefle keueelceke SJeb Deeke<e&ke nw~ Ke[dieemeve eeflecee ceW mehe& keer hetb heers uekeer ngF& nw~
hesvegkegC[e efpeveeuee kes heee&veeLe keueelceke veeieeke=efle kes meeLe Deleble ceveesnj nQ, en eeuegkee keuee 11-12 JeeR Meleeyoer
keer Glke= efJe emlegle kejleer nw veeieheCe cebef[le eer 1008 meneheCeer heee&veeLe efoiecyej pewve cebefoj ojiee (yeerpeehegj)
keer efpeveeeflecee keueekeej keer keuhevee leLee keuee keewMeue kee DeodYegle YeJe ecelkeej kene pee mekelee nw~ en eeflecee keeues
hee<eeCe keer ueieYeie heeBe heg DeJeieenvee keer nw~ Ske npeej heCeeW mes megMeesefYele en ewle Ske DeefleMeehetCe& eeflecee kes veece
mes eefme nw~ Fmekeer en Yeer Ske efJeMes<elee nw efke Ske mehe&heCe ceW peue ee otOe [eueves mes meYeer mene heCeeW mes otOe yenves
ueielee nw~ en efJee Keeefle eehle cetefle& DeefleYeJe YeeJehetCe& leLee Deeke<e&ke nw, mene veeieheCeeW keer keueelcekelee oMe&ke kees
mecceesnve ceW [eue osleer nw, en owJeere efoJelee mes Deeeefole kejves Jeeueer Deeeflece eeflecee Meevle jme kee Devet"e meewvoe&
eefleheeefole kej osleer nw~ meneheCeer heee&veeLe kes he ceW Deveske eefleceeeW Yeejle kes keesves-keesves ceW mebpeeseer ngeer nQ~
kesMeefjeepeer, osJejer leerLe& #es$e, ye[eieeBJe, efhejespeeyeeo Deeefo Deveefievele mLeeveeW hej cetefle&eeB eefleefle nQ, DeeJeMekelee nw
Gvekes keueelceke meewvoe& kees Ske met$e ceW efhejesves keer~ meneheCe ceeveJeere Deesleve ceve keer mene FeDeeW kee eleerke nw
mecYeJele: keuee efMeuheer ves Fmeer YeeJe kees Deeeflece eleerke he ceW megMeesefYele kejves ceW ieewjJe kee DevegYeJe efkeee nw~ es eefleceeeW
mJeeb ceW Deefleere DeeefoowefJeke eleerkeelceke keuee meewJe kee DeeoMe& mJehe nQ~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(92)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

Ghejese keueelceke mJehe kes Deefleefje Deveeve ekeej keer Deveske veeieeke=efleeeB pewve keuee ceW osKeer pee mekeleer nQ
cegKele: OejCesv heeeJeleer kes mJehe cesW, vej-veejer keer cegKeeke=efleeesW ceW DeOeesDebie mehe& kee nw es ecelkeeefjke ueeJeCe kees
DeeefJeYet&le efkees ngS nw~ Fvekes Deefleefje MeesYeve mJehe ceW DeeuesefKele veeieeke=efle DeveyetPe hensueer efoKeleer nw~ nj heve nuueernesme Jemeefo ceW GuePeees-meguePeees keueelceke veeie YeeJe Yebefiecee ceW Deefleere nw~ YeieJeeve heee&veeLe kes meeLe veeieeke=efleeeB
Yeer hetpe yeve ieeer nQ~ mejerme=he keer heee&e ceW veeie meJeexheefj nw, veeiesv OejCesv kes veece hej Geemeve kee DeefOekeejer leLee
heeleeue ueeske kee DeefOeveeeke meJe& Meefeceeve ke efveJeejke DeejeOe yeve leerLekej heee&veeLe kee uee_ve ner veneR heCe kes
he ceW cemleke hej Yeer mLeeefhele nes ieee nw~
eeJeCe Megkeuee mehleceer cegkegmehleceer kes he ceW YeieJeeve heee&veeLe kee cees#ekeueeCeke efoJeme nw Deewj Fmemes oes efove
hetJe& ner ueewefkeke peveeW eje veeie hebeceer kee leesnej Deheves DeeefOeowefJeke eleerke kes he ceW ceveeee peelee nw~ mehe& eke=efle keer
Yeeeveke Meefe kee eleerke nw Fmes hetJe& pevce kee eleerke Yeer ceevee peelee nw Dele: mehe& kes keWegueer es[ves kees Deelcee kee yevOeve
leeie ee hetJe& pevce keer OeejCee kee heee&e ceevee ieee nw~ Deepe Jew%eeefveke egie ceW Oece& Deewj oMe&ve kees JeeJeneefjke heefjhes#e
ceW efJe%eeve keer kemeewer hej Keje osKeves keer ueeuemee yeueJeleer nes jner nw Dele: DeeJeMekelee nw pewve Oece& ceW jeer-heeer Fve
keueelceke veeieeke=efleeeW kees Ske Je=no MeesOe iebLe kes he ceW efJee heue hej jKee peees~
YeieJeeve heee&veeLe kes efveJee&CeeslmeJe hej nce heee&veeLe heJe&le leerLe&jepe meccesoefMeKej hej uee[t e{e Deheves Oece& heg<eeLe&
keer Fefleeer ceeve uesles nQ hejvleg en FkekeermeJeeR meoer, hegje keer peerCe&lee ceW veJeerve DevegmebOeeve keer GheueefyOe eenleer nw~ oMe&ve
Deewj Oece& efvejekeej nesles nQ, efmeeble Deewj efJeeej met$e osles nQ hejbleg keuee Gmes meekeej mJehe eoeve kejleer nw~ peve meeceeve
kees Gmekee DeeefOeowefJeke eleerkeelceke mJehe keuee, Jeemleg, cetefle&, efe$e Deewj meeefnle kes eje ner heefjYeeef<ele neslee nw~ keuee
mebmke=efle keer Decetue efveefOe kes he ceW hewueer ngF& nw, Gvekee mebj#eCe, mebJeOe&ve pewve mebmLeeDeeW kees kejvee nw, keueeke=efleeeW keer
DeeYeeefvJele cegeeDeeW kees ceeuee kee he osves kee en mJeCe& egie DeejbYe nes egkee nw~
heg<eesece eer heee& efpeve, meJe&es efoJesMe~
ue#eCe veeie, veeiesv efmej, veceve efJeceue efJeesMe~~

] ] 9] ]

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(93)

pewve mlees$e Deewj YeieJeeve heee&veeLe


-[e@. kehetjebo pewve
Yeejleere OeceeX/oMe&veeW ceW pewve Oece&/oMe&ve kee Deleble cenJehetCe& mLeeve nw~ ener Ske oMe&ve nw pees hetCe&le: Jeefe mJeelev$e
keer Iees<eCee kejlee nw~ pewveOece&/oMe&ve keer eeeerve Yee<ee eeke=le jner nw~ eeke=le Yee<ee ceW mlees$e kess efueS LegF& Deewj Legefo Fve
oess MeyoeW kee eeesie efceuelee nw~ mebmke=le ceW mlees$e kes efueS mlegefle, mleJe, mlees$e Deeefo Meyo JeJele nw~ eejbYe ceW mlegefle
Deewj mleJe ceW Deblej Lee~ eLee Ske: Mueeske: oew Mueeskeew, ef$eMueeskee: Jee mlegefleYe&Jeefle hejleeleg: Mueeskeeefo: mleJe:~
Deves<eeceeeeee&Ceeb celesve Ske Mueeskeeefo: mehleMueeskehee&vlee mlegefle: lele: hejceMueeskeeefokee: mleJee:~1
Fmeer ekeej mleJe leLee mlees$e ceW Yeso yeleeles ngS kene ieee nw efke mleJe iebYeerj DeLe& Jeeuee Deewj mebmke=le Yee<ee ceW
efveye neslee nw leLee mlees$e efJeefJeOe boeW Jeeuee Deewj eeke=le Yee<ee ceW efveye neslee nw~2 Deepekeue en Deblej meceehle eee:
nw Deewj mlegefle, mleJe, mleJeve, mlees$e Deeefo Meyo meceeveeLeea nes iees nQb~
Deeeee& mecevleYe ves mlegefle kees eMemle heefjCeece Glheeefokee kene nw-mlegefle: mleesleg: meeOees: kegMeue heefjCeeceee me
3
leoe ~ efJeeveeW ves hetpeekeesefmeceb mlees$eced kenkej Ske mlees$e kes Heue kees Ske kejes[ hetpee kes heue kes meceeve yeleeee nw~
mlees$e hee" mes hegCe kee Depe&ve kesJeue ceveg<e ner veneR osJelee Yeer kejles nQ~ veboerej erhe kes yeeJeve efpeveeueeeW ceW osJe
meowJe hetpee Dee&vee efkeee kejles nQ~Ssmes cesW mlees$eeefo kee hee" mJeeYeeefJeke ner nw~ heb.pegieueefkeMeesj cegKleej ves YeeJehetpee kees
mlegefle ner kene nw4~ Fme meboYe& ceW meyemes ye[e eceeCe Deeeee& ceevelegbie kee nw~ Jes Yeeecej ceW kenles nQ-ceQ Gme efpevesv keer
mlegefle kejlee nBt, pees osJeleeDeeW eje efee kees njCe kejves Jeeues mlees$eeW kes eje mebmlegle nQ~
e: mebmlegle: mekeue Jee*dcee leyeyeesOeeogodYetle yegef hegefYe: megjueeskeveeLew:~5
Deeeee& mecevleYe ves mlees$e kee GsMe heeheeW kees peerlevee yeleeee nweerceefppeveheoeYeemeb eefleheeeiemeeb pees~
keecemLeeve eoevesMeb mlegefleefJeeeb emeeOees~6
Deeeee& ceevelegbie ves Yeer mlegefle kees heeheveeMeke yeleeee nwlJelmebmleJesve YeJe mebleefle meefVeyeb~~7
heeheb #eCeeled #eeceghewefle MejerjYeepeeced
Flevee ner veneR Yeefe ee mlees$e hee"eefo mes leerLekej eke=efle kee Yeer yebOe neslee nw~ pewve meeefnle ceW leerLekej eke=efle kes
yebOe kes pees 16 keejCe yeleees iees nQ, GveceW Ske keejCe DeYeer#Ce%eeveesheeesie Yeer nw~ DeYeer#Ce%eeveesheeesie ue#eCe kejles ngS
efueKee ieee nwkeeues hee": mleJees Oeeveb, Meees efevlee iegjew veefle:~
e$eesheosMevee ueeskes, Meee%eeveesheeesefielee~~
DeLee&led eesie keeue ceW hee" mleJeve Deewj Oeeve kejvee, MeeeeW kee ceveve kejvee, ieg kees veceve kejvee Deewj GheosMe
osvee FvnW ueeske ceW DeYeer#Ce%eeveesheeesie kenles nQ~
es meYeer mlegefle ee mlees$e kes heejueewefkeke heue nQ~ mlees$e ee mlegefle kee Fnueewefkeke heue Yeer efevlee nw~ DeefOekeebMe
Jeefe efkemeer Fnueewefkeke heue keer Fe kejles ngS Yeer mlees$e hee" kejles osKes peeles nQ~ MeeeeW ceW mlees$e hee" mes Fnueewefkeke
heue eeefhle kee Yeer keLeeDeeW kes ceeOece mes GuuesKe nw~ GJemeiienj mlees$e pewmee efke Fmekes veece mes mhe nw, Ghemeie&
DeOe#e mebmke=le efJeYeeie, eer kegvokegvo pewve, heer.peer. kee@uespe, Keleewueer~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(94)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

efveJeejCeeLe& jee ieee nw~ efJe<eehenej efJe<enjCe kes efueS, SkeerYeeJe kegefveJeejCeeLe&, Yeeecej yevoeren mes cegefe kes efueS,
keueeCe cebefoj keueeCe eeefhle kes efueS jee ieee nw~ Fme lejn nj mlees$e keer Deueewefkeke ceefncee kee JeCe&ve leled-leled mLeeveeW
hej efkeee ieee nw~ Ske-Ske hee keer ceefncee kee Yeer JeCe&ve GheueyOe neslee nw~ Yeeecej kes 48 keeJeeW ceW eleske kes DeueieDeueie eeespeve yeleees iees nQ~
pewve leerLekej ee YeieJeeve lees Jeerlejeieer nesles nQ Jes eMebmee kejves hej keg ossles veneR Deewj Deeueesevee kejves hej keg uesles
veneR nQ~ Jes efkemeer kes heeheeW kee veeMe veneR kejles Deewj ve efkemeer kees cegefeJeOet kee JejCe kejeles nQ~ efhej Gvemes Ssmeer eeLe&veeeW
keeeW keer peeleer nQ, GveceW JeLe& ner kele=&lJe kee Deejeshe keeeW efkeee peelee nw~ Fmekee Gej keueeCe cebefoj mlees$ekeej ves ye[s
ner megvoj MeyoeW ceW efoee nw~ eLee
efle&efve lJeefe efJeYees efMeefLeueerYeJeefvle
pevlees: #eCesve efveefJe[e Deefhe kece&yevOee:~
meIe: Yegpebiececeee FJe ceOeYeeie
ceYeeieles JeveefMeKeefC[efve evoveme~8
DeLee&led eYees! oecebefoj ceW Deehekes efJejepeceeve jnves hej efveefJe[ Yeer kece&yevOe efMeefLeue nes peeles nQ, pewmes ebove kes Je=#e
hej ceesj kes Deeves hej, Gmemes efuehes ngS mehe& {erues he[ peeles nQ~ keejCe en nw efke mlees$eeW ceW efpeve leerLekejeW ee hegCeelcee
heg<eeW keer mlegefle keer peeleer nw, Jes meYeer kece&peslee ngS nQ~ GvneWves De%eeve keece-eesOeeefo eJe=efeeeW hej hetCe&le: efJepee eehle
keer nw, Gvekes oe-cebefoj ceW efJejepeceeve jnves hej heehe Ke[s veneR jn mekeles~ en Yeer ken mekeles nQ efke Fve hegCe heg<eeW
kes Oeeve mes Deelcee kee Megelce mJehe meeceves Deelee nw Deewj mleeslee Gmes eehle kejves kees yesewve nes G"lee nw~ heehe heefjCeefle
ve nes peeleer nw Deewj Jen Deheves Meg mJehe kees eehle kejlee nw~ cege nes peelee nw~
pewve mlees$ekeejeW kes Gheeme eeefhe meYeer leerLekej hegCe heg<e meceeve he mes nQ leLeeefhe $e+<eYeosJe Deewj heee&veeLe
kees DeeOeej yeveekej DeefOekeebMe mlees$e jes iees nQ~ FveceW Yeer heee&veeLe hejke mlees$e ner DeefOeke nQ~ efpeve mlegefle/mlees$eeW
ceW eewyeermeeW leerLekejeW ee ceneheg<eeW keer mlegefle keer ieF& nw GveceW Yeer heee&veeLe keer mlegeflehejke heeeW keer mebKee Deve keer
Dehes#ee DeefOeke jnleer nw~ Fmekee keejCe keee nw? nceejer Deuhe yegef ceW lees ener keejCe mecePe ceW Deelee nw efke pewmee
efke Deepe Yeer ueeske ceW en OeejCee eeefuele nw efke leerLekej heee&veeLe efJeIveeW kee veeMe kejves Jeeues nQ~ ueeske ceW Deepe
Yeer heee&veeLe keer efJe efJeIveefJeveeMeke kes he ceW eKeele nw ener keejCe nw efke heee&veeLe kes meeLe-efJeIveefJeveeMeke,
efJeIvenj pewmeer GheeefOeeeB ueie ieF& nQ~ Jeerlejeieer osJe heee&veeLe kes meeLe Ssmeer GheeefOeeeB keye Deewj kewmes peg[ ieF en
DevegmevOeeve kee efJe<ee nw~
eeeervelece pewve mlees$eeW ceW kegvokegvo ke=le eflelLeee Megef leLee efme Yeefe keer ieCevee keer peeleer nw~ Yeyeeng9
kes veece mes eeefuele GJemeiie nj mlees$e Yeer Deefle eeeerve SJeb cenlJehetCe& nw~ mebmke=le mlees$ekeejeW ceW Deeeee& mecevleYe
DeeieCe nQ~ Fvekes mJeecYet mlees$e osJeeiece mlees$e cegkelevegMeemeve, efpeve mlegefle Meleke Deefle eefme nQ~
Deeeee& ceevelegbie ke=le Yeeecej mlees$e meceepe ceW yengeeefuele mlees$e nw~ Fmekes yeeo eefmeef keer ef mes efpeme mlees$e
kee veece Deelee nw Jen nw-kegcegoeb ke=le keueeCecebefoj mlees$e~ Fmekes 44 heeeW ceW Debeflece hee kees es[kej Mes<e meYeer hee
Jemevleefleuekee bo cesW nQ~ kegcegoeb kee mecee yeejnJeeR Meleeyoer ceevee ieee nw~ Deve mlees$eeW kes DeefOekeebMe heeeW keer jevee
Ssmes MeyoeW ceW nesleer nw efpevnW efkemeer Yeer leerLekej keer mlegefle ceW Ieeee pee mekelee nw~ hej keueeCe cebefoj ceW DeefOekeebMe hee
Ssmes nQ, pees leerLekej heee&veeLe hej ner Ieles nQ~ otmejs ner hee ceW keefJe kenlee nw efkeleerLexejme kece"mcee Oetcekeslees:,
lemeencesJe efkeue mebmleJeve keefj<es~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(95)

ceQ Gme leerLekej keer mlegefle kej jne nBt pees kece" kes ceeve kee ceo&ve kejves Jeeues nQ~
keueeCecebefoj keer Mewueer meceeme jefnle Deewj emeeo iegCe cebef[le nw~ DeejbYe ceW keefJe Deheveer efJevee eke kejles ngS kenlee
nw-ns mJeeceer! cesjs pewmes ceveg<e meeceeve he mes Yeer Deehekes mJehe kee JeCe&ve kejves kes efueS kewmes meceLe& nes mekeles nQ? {er"
Yeer Guuet kee yeee pees efove ceW DebOee jnlee nw, keee mete&-he-JeCe&ve ceW meceLe& nes mekelee nw~
meeceeveleesefhe leJe JeCe&efelegb mJehe~
cemceeMee keLeceOeerMe! YeJevleOeerMee~~
Oe=esefhe keewefMeke-efMeMege&efo Jee efoJeevOees~
heb eheeefle efkeb efkeue Oece& jMces:~~10
DeejeOevee efkemeer keer Yeer nes Skeeelee kes efyevee keYeer meheue veneR nesleer~ Fme keLeve kes Deeueeske ceW keefJe kee kenvee
nw efke ns peveyevOeg! ceQ Deepe leke cees#eue#ceer kee Yelee& veneR yevee ntB Fmekee keejCe ener nw efke Deehekee veece megveves hej Yeer,
Deehekeer hetpee kejves hej Yeer Deewj Deehekees osKeves hej Yeer ceQves YeefehetJe&ke Deehekees OeejCe veneR efkeee~ efeee kes heueoeeke
ve nesves ceW YeJenervelee keer cegKe keejCe nwDeekeefCe&leesefhe ceefnleesefhe efvejeref#eleesefhe~
vetveb ve esleefme ceee efJeOe=leesefme Yekelee~
peeleesefmce lesve peve yeevOeJe og:Ke hee$eb~
emceeefleee eefleheueefvle ve YeeJeMetvee:~~11
heee&veeLe efJe<eeke Deve mlees$eeW ceW ecegKe nQ :
1. efJeeevebo (Dee"JeeR Meleer) eerhegj heee&veeLe mlees$e
2. Fvvebefo (ueieYeie 1050 F&.) heee&veeLe mlees$e
3. jepemesve (ue. 1150 F&.) heee&veeLeeke
4. heoceeYe ceueOeejer (1167-1217 F&.) heee&veeLe (ue#ceer) mlees$e
5. efJeeevebefo (1181 F&.) heee&veeLe mlees$e
6. Oece&JeOe&ve (ue.1200F&.) <e[dYee<ee efveefce&le heee&efpevemleJeve
7. censvmetefj (1237 F&.) peerjeJeleueer heee&veeLe mlees$e
8. heeeYe (1237 F&.) heee&mleJe
9. efpeveeYe metefj (1295-1333 F&.) heee&veeLe mleJe
10.veeeb metefj (ue. 14 JeeR Meleer) mlecYe heee&mleJe
11. heevebefo Yeejke (1360-95 F&.) jeJeCe heee&veeLe mlees$e peerjeJeleueer heee&veeLe mleJeve
keueeCe cebefoj keer heeohetefle& ceW jefele heee&veeLe efJe<eeke mlees$e nw:
De%eele kele=&ke-heee&veeLe mlees$e
De%eele kele=&ke-Jeerj mlegefle
De%eele-kele=&ke efJepeeevebo metjerej mleJeve
Fme ekeej nce osKeles nw efke Ye.heee&veeLe kees DeeOeej yeveekej meJee&efOeke mlees$eeW keer jevee ngF& nw Deewj ueieYeie meYeer
mlees$eeW ceW Gvekeer mlegefle keer ieF& nw~ heee&veeLe kees pewve ueeskeosJelee kes he ceW henues Yeer ceevee peelee Lee Deewj Deepe Yeer ceevee
pee jne nw~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(96)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

meboYe&1. mebmke=le keeJe kes efJekeeme ceW pewve keefJeeeW kee eesieoeve, [e@. vesefceeb Meeeer,Yeejleere %eeveheer", he=.551~
2. mebmke=le keeJe kes efJekeeme ceW pewve keefJeeeW kee eesieoeve, [e@. vesefceeb Meeeer,Yeejleere %eeveheer", he=.551~
3. mJeecYet mlees$e 21/1~
4. mlegefle efJeee, Yetefcekee,he=. 10
5. Yeeecej mlees$e, 3~
6. mlegefle efJeee, 1~
7. Yeeecej mlees$e, Mueeske 07
8. keueeCe cebefoj mlees$e, hee mebKee 8~
9. es Yeyeeng eglekesJeueer Yeyeeng mes efYeVe ceeves iees nQ~
10. keueeCe cebefoj, hee 3~
11. keueeCe cebefoj, hee 38~

] ] 9] ]

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

(97)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

Jele&ceeve heefjes#e ceW YeieJeeve heee&veeLe keer peerJeveheefle


SJeb GheosMeeW keer eemebefiekelee
[e@. keg. ceeueleer pewve-cewvehegjer
efp evekes yeeve, Gj Oejle peg i eue veeie~
Yees OejCes v heeeJeleer heueke ceW ~
peekeer veece ceefnmee meeW kegOeeleg keveke Jevew~
heejme heKeeve veeceer Yeees nw Keueke ceW~
efp evekeer peveceYetefce veece kes eYeeJe nce~
Deeheve mehe ueKees Yeeveg meer Yeueke ceW~
lesG eYeg heejme, cenejme kes oelee Deye~
oerpew ceesefn meelee ieueeruee keer ueueke ceW~
keefJeJej yeveejmeeroeme
mebmke=le ceW Ske metefe nw heefjJeefle&efve mebmeejs ce=le: kees Jee ve peeeles DeLee&led Fme heefjJele&veMeerue mebmeej ceW keewve pevce
veneR ueslee Deewj keewve cejCe kees eehle veneR neslee~ peerJeve Deewj cejCe Fme veej peiele kes Meeele mele nQ~ efpevoieer Deewj
ceewle keg veneR kesJeue DeeBKe Kegueves Deewj yebo nessves keer keneveer nw~ efkemeer keer DeeBKe Kegue ieeer, efkemeer keer DeeBKe cegBo ieF&
pees heuees mees kegcnueee~ pees heg<he efJekeefmele neslee nw, Gmekee cegjPeevee Yeer efveefele nw efkevleg keYeer-keYeer Fme Oejleer hej
Ssmeer efoJe DeelceeeW pevce uesleer nQ, efpevekes pevce hej efpevoieer cegmkegjeleer nw Deewj osneJemeeve hej ceewle Mejceeleer nw~ pees Ske
yeej pevce ueskej Deheveer ke"esj lehemee SJeb efJeMeg YeeJe heefjCeefle mes De keceeX kes yebOeve kees keekej efveJee&Ce eehle kejles
nQ Deewj ncesMee-ncesMee kes efueS pevce-cejCe kes ee mes cege nes peeles nQ, Gvekes osneJemeeve kes heeeled ner Gvekeer peerJeveMewueer
Deewj GheosMe DebOekeej ceW Yekeleer ceeveJelee kes efueS Deeueeske mlecYe kee keee& kejles nQ~ Deheves ceneve keeeeX mes Jes mecee keer
yeeuegkee hej pees heoefevn es[ peeles nQ, Jes Deefce nesles nQ~ JeemleJe ceW Ssmeer ner efJeYetefleeeW kee pevce uesvee meeLe&ke neslee nw~
uesvee pevce GvneR kee meeLe&&ke, Fme ogefveeeB ceW Deekej kes~
eceke efoKeekej jefJeefkejCe meer, peeles eMe hewueekej kes~~
yengle mecee heeeled nefmleeeB, Ssmeer Yet hej Deeleer nQ~
efpevekes lehe mebece kes Deeies, peieleer Pegkeleer peeleer nw~~
pewve Oece& kes lesF&meJeW leerLekej heee&veeLe Ssmeer ner ceneve efJeYetefle nQ~ Jes peneB #ecee, mecelee, oee, meefn<Ceglee, Oewe& pewmes
ceneve iegCeeW kes osoerheceeve mete& kes he ceW efpeveMeemeve kes efJemle=le Jeesce hej Deeueesefkele nQ, JeneR Fme egie kes eLece leerLekej
YeieJeeve $e+<eYeosJe mes eueer DeeF& hebe ceneele SJeb hebe DeCegele he, efveJe=efe SJeb eJe=efe he efpeveOece& keer hejcheje eJeen
kes DeeOeej mlecYe Yeer nQ~ GvneR mes eehle leerLekej hejcheje kees 24 JeW leerLekej ceneJeerj mJeeceer ves efpeees Deewj peerves oes kes
he ceW mecemle peiele kees eoeve efkeee~
keg mecee hetJe& pewveslej efJeeved eeeefJeo SJeb FeflenemekeejeW ves YeeefvleJeMe YeieJeeve heee&veeLe keer Ssefleneefmekelee hej
eMveefe ueieekej YeieJeeve ceneJeerj kees pewveOece& kee mebmLeeheke Deewj heee&veeLe kees eelegee&ce Oece& kee eJele&ke mJeerkeej
efkeee~ Mevew:-Mevew: pewve meeefnle Deewj pewve Fefleneme kes legueveelceke DeOeeve leLee hegjeleeeflJeke KeespeeW ves Gvekes cele keer
Ssefleneefmekelee kees cegekeC" mes ceeve kej efueee nw~ YeieJeeve heee&veeLe kes peerJeve keer IeveeeW SJeb Gvemes mebyebefOele mLeeve
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(98)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

Yeer Fefleneme meccele nw~ pevcemLeeve JeejeCemeer veiejer, Ghemeie& SJeb kesJeue%eeve mLeue Deefn$e veiejer Deewj efveJee&Ce mLeue
meccesoefMeKej JeemleefJeke mLeeve nw ner Deewj Deepe Yeer Jes GvneR veeceeW mes eefme nQ~
eewyeerme leerLekejeW ceW YeieJeeve heee&veeLe ueeskepeerJeve ceW meJee&efOeke eefleefle nQ~ Fme Deee&Keb[ kes eleske jepe ceW
YeieJeeve heee&veeLe efJeefYeVe efJeMes<eCeeW kes meeLe hetpes peeles nQ~ keneRs Jes Debleefj#e heee&veeLe kes he ceW eefleefle nQ lees keneR
osJeeuee efevleeceefCe heee&veeLe keer pee mes iegbefpele neslee nw, keneR Jes efleKeeue Jeeues yeeyee kes he ceW efJejepeceeve nQ lees
keneR Gvekeer Yeefe kes ecelkeej mes hesefjee peer ie{ekeese efpeuee-meeiej (ce.e.) DeefleMee #es$e yeve ieee nw~ cekemeer
heee&veeLe Yeer Jeboveere mLeue nw~ Ske-oes DeheJeeo kes Deefleefje mecYeJele: Ssmee keesF& mLeeve venerb nww peneB heee&veeLe keer cetefle&
ve nes~ efpeveeueeeW ceW keneR cetueveeeke eeflecee kes he ceW, keneR eewyeermeer kes ceOe, keneR heeemeve, Ke[dieemeve leLee keeeeslmeie&
cege ceW heee&veeLe keer eeflecee mLeeefhele nQ~ Fme meboYe& ceW en leLe Yeer GuuesKeveere nw efke YeieJeeve heee&veeLe Deewj ecelkeej
Ske-otmejs kes heee&e yeve iees nQ~
YeieJeeve heee&veeLe ueeske peerJeve ceW efkeleves jes-hees nQ Jen Fme leLe mes mhe nw efke yebieeue, efyenej Deewj G[ermee ceW
hewues ngS ueeKeeW mejekeyebOeg, yebieeue kes cesefoveerhegj efpeues kes meoieesJee, G[ermee kes jbefieee peeefle kes ueesie Deepe Yeer heee&veeLe
kees Dehevee kegueosJelee ceeveles nQ~ YeieJeeve heee&veeLe kes GheosMe Gvekes peerJeve ceW ienjer pe[W pecee egkes nQ~ es ueesie ceeBme Ye#eCe
veneR kejles, peue evekej heerles nQ, jeef$eYeespeve kee efve<esOe nw, pewve leerLeeX keer ee$ee kejles nQ~ efpeve eevleeW ceW es ueesie efveJeeme
kejles nQ JeneB osJelee hej yeefue e{evee, ceeBmeenej kejvee meeceeve yeele nw efkevleg es pevepeeefleeeB YeieJeeve heee&veeLe eje
eefleheeefole Deefnbmee Oece& kee heeueve kejleeR nQ~ Fvekes Deefleefje meccesoefMeKej kes efveke jnves Jeeueer Yeerue peeefle heee&veeLe
keer Deveve Yee nw~ Fme peeefle kes ueesie cekejmebeeefvle kes efove Skeef$ele neskej meccesoefMeKej keer meYeer eWkeeW hej GlmeJe
ceveeles nQ~ mechetCe& heJe&le meeBJeefjee heejmeveeLe efMeKej hej Yeues efJejepes peer kes Yeefeieeve mes iegbefpele nes G"lee nw~
YeieJeeve heee&veeLe keer Fme ueeskeefeelee SJeb meJe&Jeehekelee kes meboYe& ceW en eMve G"vee mJeeYeeefJeke nw efke Fme
ecelkeej kee keejCe keee nw? Fme efpe%eemee kes meceeOeeve kes efueS nceW heee&veeLe kes omeeW YeJeeW kes efeeekeueeheeW hej efheele
kejvee nesiee~ ome pevceeW keer en keLee meled Deewj Demeled, DeBOekeej Deewj ekeeMe SJeb GlLeeve Deewj heleve kes heejmheefjke vo
keer uecyeer keneveer nw~ heee& kee peerJe #ecee, Meebefle, meefn<Ceglee, oee kes YeeJeeW mes Deehetefjle, Deelce JewYeJe kees eehle kejves kes
efueS lelhej SJeb meceefhe&le nw peyeefke Gvekes hetJe&YeJe kes YeeF& kece" kee peerJe yewj, eesOe SJeb eefleefnbmee keer kegeflmele YeeJeveeDeeW
kee eleerke yevee heleve keer Deesj GvcegKe nw~ kece" kes eje ceYetefle keer nlee kee oewj keF& YeJeeW leke euelee nw~ keYeer kece"
Deheves ejCeeW ceW vele ceYetefle keer helLej hekekej nlee kej oslee nw lees keYeer yeeIees<e neLeer kes he ceW meeOeg mes eeJekeele
OeejCe kej DeelceMegef kes heLe hej eueves Jeeues ceYetefle kes, etj efJe<eOej yevekej eeCe njCe kejlee nw~ kece" kee peerJe keYeer
Depeiej yevekej DeefiveJesie meeOeg kes he ceW ceYetefle kees efveieue peelee nw lees efkemeer Deve YeJe ceW kegjbie Yeerue yeve efJe<e Yejs
yeeCeeW mes Gmekeer nlee kej oslee nw~ Jewj keer yesue metKeleer veneR~ kece" kee peerJe efmebneesefve ceW GlheVe neskej Deevebo kegceej
meeOeg kes he ceW pevceW ceYetefle kes Mejerj kes gke[s-gke[s kej GojmLe kej ueslee nw~
Fme ekeej leerLekej heee& kes hetJe& 9 YeJeeW kes egie-eJeen ceW kece" kes peerJe ves Jewj Deewj eefleMeesOe keer YeeJevee mes heee&
kes peerJe keer nlee kej eej yeej vejke SJeb efleee eesefve kes ogKe Yeesies~ Fmeer ekeej Deelce efJekeeme keer ee$ee cebs #ecee YeeJeeW
kes keejCe heee& kes peerJe ves eej yeej ewJeseke mJeie& kes megKeeW kee Yeesie efkeee Deewj Deble ceW leerLekej eke=efle kee yebOe kej
jepekegceej heee& kes he ceW GlheVe neskej leerLekej heo eehle efkeee~
Jele&ceeve heefjefmLeefleeeW ceW peye mecemle efJee ceW efnbmee, DeelebkeJeeo, eesOe Deewj eefleMeesOe keer oeJeeefive OeOeke jner nw,
efJeveeMe kes efueS hejceeCeg SJeb veeefYekeere nefLeeejeW kes meben keer nes[ ceeer nw, leye YeieJeeve heee& keer Devevle #eceeMeeruelee
ner efJee kees ceneefJeveeMe mes yeee mekeleer nw
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(99)

ceneefJeveeMe {nles keieej hej Deepe Ke[er ceeveJelee jesl eer,


Deneme kejleer oeveJelee, ieieve efmemekelee Oejleer keBheleer~
#ecee, Deefnbmee keer mejiece hej, efJeeMeebefle kee jeie megveeDees,
efnbmee keer DeBOeer ieefueeeW ceW, Ske esce kee oerhe peueeDees~~
YeieJeeve heee& kes hetJe& YeJeeW kes es Je=leeble nceW en mebosMe osles nQ efke nce Deheves eesOe kee heevlejCe Jewj ceW ve kejW~ efnvoer
meeefnle kes eefme Deeueeseke jeceeb Megkeue ves efueKee nwJewj eesOe kee Deeej ee cegjyyee nw~ eesOe hegjevee neskej Jewj
ceW heefjJeefle&le nes peelee nw Deewj leye Gmekee Deble ceneefJeveeMe ceW neslee nw~ efJehejerle heefjefmLeefleeeW ceW eesOe GlheVe nesvee ceeveJeere
ogye&uelee nw uesefkeve nceeje eesOe DevebleevegyebOeer ve nes~ nceeje eesOe peue ceW KeeReer ieF& uekeerj keer lejn #eefCeke nes, hee<eeCe
ceW Kegoer jsKee keer lejn Deefce ve nes~
YeieJeeve heee&veeLe kes hetJe& YeJeeW keer keLee nceW en Yeer efMe#ee osleer nw efke eesOe kees eesOe mes veneR peerlee pee mekelee~
efpeme ekeej jejbefpele Jee kees je mes mJe veneR efkeee pee mekelee, Gmes mJe kejves kes efueS peue keer DeeJeMekelee
nesleer nw, Gmeer ekeej eesOe kees #ecee keer JeeefjOeeje mes ner Meeble efkeee pee mekelee nw~
DekekeesOesve efpeves keesOeb DemeeOegmeeOegvee efpeves~
efpeves keoe&oevesve, meesveeueerkeJeeefoveb~~
eesOe kees DeeesOe mes peerlees, DemeeOeg kees meeOeglee mes peerlees, ke=heCe kees oeve mes peerlees Deewj efceLeeYee<eer kees mele mes
peerlees~
Fme meboYe& ceW nceW je^keefJe efovekej keer efvecve hebefeeeB ye[er egefe-ege ueieleeR nQ
Deeoceer veneR cejlee, yejeW mes, leerjeW mes~
ueesns keer keef[eeW keer, meeefpeMe yeskeej ngF&~
yeeBOees ceveg<e kees Meyevece keer pebpeerjeW mes~
YeieJeeve heee& ves kece" kes peerJe kees #ecee keer pebpeerjeW mes ner yeeBOee Lee~ #ecee, Meebefle SJeb keCee kes eleerke heee&
cegefvejepe ves peye kece" kes peerJe eje efkees iees Yeebkej GhemeieeX kees Meeble YeeJe mes menve efkeee leye kece" kes oe ceW
eppeJeefuele eefleefnbmee keer Deefive Gvekeer #ecee keer JeeefjOeeje mes Meeble nes ieF&~ pevce-pevceelej kee Jen yewjer leerLekej heee&
kee Yee yevekej Deelceesej kes heLe kee heefLeke yevee
eesefOele nes etj kece" ves peye~ veYe mes pJeeuee yejmeeF& Leer~
Gme DeelceOeeve keer cege ceW Deekeguelee leefveke ve DeeF& Leer~~
efJeIveeW kees Jewj efJejesOeeW kees ceQ Meeble YeeJe mes men peeTB~
ceve keer Jeekeguelee efce peees Ssmeer Meerleuelee hee peeTB~~
heee& Yee keer en keecevee Deye Yeer eemebefieke nw~
Jele&ceeve heefjefmLeefleeesW ceW peye >eejer meMeeerkejCe keer DeeJeepe leere mJej ceW G"eF& pee jner nw, cegefvejepe heee& kes
Thej kece" kes peerJe mebJej osJe kes eje efkees iees Yeeeveke GhemeieeX mes OejCesv Deewj heeeJeleer kes eje Gvekeer j#ee
veejer meMeeerkejCe kee esjCeemheo GoenjCe nw~ heeeJeleer keer keLee veejer Meefe Deewj Yeefe kee ejce efveoMe&ve nw~ eceCe
mebmke=efle ceW veejer DeeBeue ceW otOe Deewj DeeBKeeW ceW heeveer efuees Deyeuee veejer veneR nw, Jen keef"ve mes keef"ve keee& ceW heg<e
kes kebOes mes kebOee efceueekej eueves Jeeueer Jeerjebievee nw~ mebJej osJe eje OeevemLe ceg efvejepe heee& hej efkeee ieee Ghemeie&
meeOeejCe Ghemeie& veneR Lee~ Yewee YeieJeleeroeme ves Deheves Deefn$e heee&veeLe keeJe ceW Ghemeie& kee Meyo efe$eCe efvecve
hebefeeeW ceW emlegle efkeee nw
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(100)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

keesG C[ceeuee heefjkeb"efn, Deieefve pJeeue Yegkeblees~


cenekeeue he ef$ekeeue, metjefle Yee efoKeeJele ievlees~
ceefn Jejme yej<ee ettj Leekeees, YeJemecegefn hevlees~
hetefpeS heejme efpevevo YeefJepeve, veiej eer Deefnees~~
Ghemeie& kee Me jesceebekeejer Lee~ eejeW Deesj peue ner peue, Thej mes helLejeW keer Je<ee&, meeLe ceW nJee kes leere Lehes[s
eleerle neslee Lee en eueeJeled peue jeefMe kee Gece Jesie eYeg kees yene ues peeesiee~ veejer keer meg<eghle Meefe peeie=le ngF&, Yeefe
yeueJeleer ngF&~ ceefmle<ke ceW efJeeej keeQOeeYeues ner ceQ eer eesefve ceW nB@t uesefkeve cesjer Deelcee ceW Glevee ner yeue nw, efpelevee cesjs
heefle OejCesv ceW~ meeer ee, efve<keece Yeefe, { DeemLee efuebieYeso veneR kejleer~ ceQ Deheves eeCe osej
k Yeer Deheves peerJeveoeeer eYeg
keer j#ee keBieer~ heeeJeleer ves Deheves cemleke hej eYeg kees OeejCe efkeee, OejCesv ves Deheves heCe kee $e eYeg kes cemleke hej leeve
efoee~ DeodYegle Me Lee~ veeres veejer ceneMeefe yevekej eefleefle Leer Deewj Thej heg<e mebj#eke efJeleeve yevekej Ke[e Lee~ oesveeW
Ske-otmejs kes meneesieer, Ske-otmejs kes hetjke, ener lees me=ef kee jnme nw~ Meefe Deewj Yeefe kes Fme ceefCekeebeve meneesie kes
mece#e kece" velecemleke Lee~ Gmeves Deepe peerJeve ceW eLece yeej Deyeuee veejer keer Deeeflceke Meefe Deewj { Yeefe kes eefleheue kees
efveneje Lee~Fme Ievee ves Ske veee Fefleneme jee~ peneB OejCesv Deewj heeeJeleer ves heee& eYeg keer Ghemeie& mes j#ee keer, Jen mLeeve
Deefn$e kenueelee nw~ Deefn mehe& kee heee&eJeeeer nw~ en #es$e meceefhe&le nw mehe&egeiue kees, veeieJebMeer OejCesv Deewj heeeJeleer kees~
heeeJeleer ves heve hewueeee Gme hej mJeeceer kees yew"eee,
OejCesv ves heve hewueeee, eYeg kes mej hej heewjve eee~
ener peien Deefn$e kenees...........
heeeJeleer kes JeefelJe kes Fve Goee peerJeve cetueeW ves pewve meceepe ceW GvnW keneefjCeer ceelee kes he ceW eefleefle
efkeee~ keeMe! heeeele meYelee mes eYeeefJele mJeeleb$e kes mLeeve hej mJevolee kee JejCe kejves Jeeueer DeeOegefveke veeefjeeB
heeeJeleer keer kee&JehejeeCelee, ke=le%elee Deewj eer-heg<e meneesie keer YeeJevee mes keg efMe#ee enCe kej heeleeR~
veejer keueeCe kes efueS ienjer efeblee keer jsKeeDeeW kee cegKeewe ueieees Jele&ceeve jepevewefleke veslee mebmeo ceW uecyes-eew[s
Yee<eCe oskej ee eerMees<eCe kes efJejesOeer keeflehee keevetve yeveekej Deheves kee&Je keer Fefleeer lees mecePe uesles nQ, hej Gve keevetveeW
kee keeee&vJeeve kewmes nes, Fmemes Gvekee mejeskeej veneR neslee~ heeefjJeeefjke efnbmee kes efJejesOe ceW Iejsuet efnbmee DeefOeefveece
kes eex pegyeeve-pegyeeve hej nQ hej Deepe Yeer Yeejleere veejer Deheves efveke mebyebefOeeeW keer DeJewOe Yeesieefuehmee kee efMekeej yeveleer nw~
heeefjJeeefjke heeJeve efjMles Deepe heg<eeW keer Deefveebef$ele keeceJeemevee mes keuebefkele nes egkes nQ~ henues lees Yeejleere veejer ueppee kes
keejCe Deheves eewveMees<eCe kes efKeueehe cegBn veneR Keesueleer Deewj eefo eer Ssmee meenmekejleer Yeer nw lees veee keer peefue SJeb Oeerceer
eefeee Gmekes leve-ceve kees lees[ osleer nw Deewj Jen Fmes Yeeie keer efJe[cyevee mecePekej mJeerkeej kej uesleer nw~
YeieJeeve heee&veeLe kes eLece YeJe ceW heesovehegj kes jepee DejefJevo Deewj ceb$eer heg$e ceYetefle keer DevegheefmLeefle ceW ceYetefle
kee YeeF& kece" ue mes Gmekeer helveer JemegbOejer kes meeLe DeJewOe mebyebOe mLeeefhele kejlee nw~ JemegbOejer ueeskeueppee kes Yee mes
Fme jnme kees ieesheveere jKeleer nw efkevleg ieghleejeW kes eje Yeso Kegue peeves hej jepee Gmes ce=legoC[ osves keer Iees<eCee kejlee
nw~ #eceeMeerue ceYetefle keer eeLe&vee hej jepee kece" kes ce=legoC[ kees lees efvejmle kej osles nw hej Gmekee cegBn keeuee kej ieOes
hej efye"ekej veiej ceW Iegceekej osMe efvekeeuee osles nQ~ meeJe&peefveke Deheceeve keer en eefeee ce=leg mes kece kekej veneR nw~
Jele&ceeve heefjefmLeefleeeW ceW Ssmeer ner lJeefjle, efMe#eeeo, veeefeke eefeee keer DeeJeMekelee nw~
heee&JejCe eot<eCe keer mecemee DeeOegefveke egie keer pJeuevle mecemee nw~ efpeJneueesuegheer ceveg<e Deheveer mJeeo, mevlegef
SJeb eb=ieej-emeeOeve kes efueS cetke efleee eeefCeeeW kee JeOe kej eeke=efleke meblegueve kees efyeiee[ jne nw~ YeeweflekeJeeoer ceveg<e
kes Fme Ie=efCele DeeejCe kes cetue ceW nw-Gmekes oe ceW eeefCecee$e kes eefle oee, keCee keer YeeJevee kee DeYeeJe~ kegceej heee&
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(101)

kee uekeke[ kes Yeerlej peueles veeieegieue keer eeCe j#ee kej Gvekeer heefjCeece efJeMegef kes efueS GvnW Ceceeskeej ceb$e megveeveeGvekes ceeveme ceW eJeeefnle oee keer meefjlee kes Gece Jesie keer megKeo heefjCeefle nw~ eefo nceejs ceve, Jeeve Deewj kece& ceW oee
keer, Deefnbmee keer ef$eheLeiee eJeeefnle nesves ueies lees heee&JejCe eot<eCe keer mecemee mJele: meceehle nes peeesieer~ kene ieee nwoeeveoer ceneleerjs meJex Oecee&mle=Ceebkegje:
oee heer veoer kes efJeMeeue le hej meYeer OeceeX kes le=Ceebkegj GlheVe nes peeles nQ~
eefn Deefnbmee keer veoer metKe ieF& lees mele, Demlese, yeeee& meYeer Oece& metKe peeeWies~ eefo Fve meYeer OeceeX kees njeYeje Deewj peerJeve kees megvoj SJeb meewjYecee osKevee nw lees Deefnbmee keer ef$eheLeieeefceveer efoJeiebiee kees ceve-Jeeve-kece& kes heLe
hej DeyeeOe ieefle mes yenves efoee peees~
DeeFesDeefnbmee, peerJeoee, #ecee, meefn<Ceglee Deeefo Goee peerJeve cetueeW kes eleerke YeieJeeve heee&veeLe kes pevce
keueeCeke le=leere meneeefyo ceneslmeJe kes DeJemej hej Deelceheer veoer ceW [gyekeer ueieeeW
Deelceeveoer mebeceleesehetCee&, meleeJene Meerueleeoeesefce&~
le$eeefYe<eskeb keg heeC[gheg$e, ve JeeefjCee Megeefle eevlejelcee~~
Deelcee veoer nw, FmeceW mebece kee peue Yeje nw, veoer keer lejbieW G" jner nQ~ Fmekes Meerue heer le ye[s cepeyetle nQ~ Fmeer
ceW mveeve kejvee eeefnS~ Deefnbmee Deewj oee keer iebiee ceW mveeve kejves mes ner Deelcee keer Megef nesleer nw~ Mejerj hej heeveer [eueves
mes kesJeue Mejerj keer meheeF& nes mekeleer nw, Deelcee keoeefhe mJe veneR nes mekeleer~
YeieJeeve heee&veeLe keer peerJeve heefle Deewj GheosMe Fmeer Meeele mele kee ejce efveoMe&ve nw~ Jele&ceeve Jew%eeefveke
egie ceW Yeer Gvekes eje eefleheeefole peerves keer keuee Deewj mebosMe efveleevle eemebefieke nw~ DeeJeMekelee nwleovegketue DeeejCe
keer, keeeWefke meee Oece& MeyoeW ceW veneR DeeejCe ceW {uelee nw~ nceejer $eemeoer en nw efke nceves Oece& Deewj kece& kes ceOe
efJeYeepeve jsKee KeeRe oer nw~ nceeje Oece& DeBOee nw, nceeje kece& ueBie[e nw~ DeeFes -nce Oece& kees kece&cee Deewj kece& kees
Oece&cee yeveeeW~ heee& heer heejme kes mheMe& mes nceejer keuegef<ele Deelcee Yeues ner mJeCe& ve yeve mekes efkevleg kece mes kece
nceejer Deelcee hej peceer keece, eesOe, ceeve, ceeee, ueesYe ke<eeeeW keer keeF& t peees, leYeer hejce hetpe ieefCeveer
Deeefe&keejlve eer %eeveceleer ceeleepeer kes eje esjCee heekej ceveees pee jns YeieJeeve heee&veeLe kes pevcekeueeCeke le=leere
meneeefyo ceneslmeJe keer meeLe&kelee efme nesieer~

] ] 9] ]

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(102)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

heee&JejCe-mebj#eCe Deewj leerLekej heee&veeLe


eeeee& efveneueebo pewve, yeervee (ce.e.)
Deepe mechetCe& efJee ceW efebleve, esleeJeveer Deewj efeblee kee oewj eue jne nw~ he=LJeer keer megj#ee kes efueS esleeJeveer kee efJe<ee
nw heee&JejCe, efevleve kee efJe<ee nw~ heee&JejCe-eot<eCe Deewj efeblee nw efke eot<eCe mes heee&JejCe efkeme ekeej mebjef#ele efkeee peeS~
peerJeve kes meboYe& ceW heee&JejCe-eot<eCe oes IekeeW mes peg[e nw-eLece yeee-Ieke nw efpevekes Debleie&le-he=LJeer, peue, Jeeeg,
OJeefve, leehe Deewj DeeefCJeke-jsef[eesOeceea leJeeW eje GlheVe eot<eCe keer yeele Deeleer nw~ otmeje Ieke Deebleefjke nw-pees Jeefe
keer MegYeeMegYe YeeJeveeDeeW, Gmekes ceeveefmeke vo SJeb leveeJe mes mecye nw~ peerJeve kee Deevleefjke mJehe Fmemes eYeeefJele/
Deevoesefuele jnlee nw~
kece" kes peerJe Deewj ceYetefle kes peerJe keer mebIe<e&-keLee-kece" kes peerJe Deewj ceYetefle kes peerJe heee&veeLe kes efJeiele
ome YeJeeW keer mebIe<e&-keLee kee eefo heee&JejCe kes meboYe& ceW DeOeeve kejW lees nceW Ske veF& ef eehle nesleer nw~ mebJejemegj
Denbkeej, eesOe SJeb Jewj keer pJeeuee ceW oiOe nw~ Gmekeer Deevleefjke heee&JejCeere eslevee, yewj kes keeueg<e mes efJeke=le nw~ Gmekes
Deveske pevceeW keer ke<eeeW keYeer kegkekeg mehe& Deewj keYeer Yeebkej Depeiej kes he ceW GodYetle nesleer nQ~ eefleMeesOe mes Yejs Gmekes
jew-heefjCeece eleske YeJe ceW ceYetefle kes peerJe kee eeCeevle kejles nQb~ Fmekes efJehejerle ceYetefle kee peerJe, meeOevee Deewj mebece
keer cebefpeueW Gejesej eehle kejlee ngDee, Yeerlej kes heee&JejCe kees efJeMeg yeveelee nw~ ceYetefle kee peerJe keYeer neLeer keer heee&e
ceW meuuesKevee heo mes kece&-efvepe&je kej Deegle mJeie& ceW peelee nw~ keYeer ewJeseke ceW Denefcev/Fv yevekej YeeJeer leerLekej kes
he ceW JeejeCemeer veiejer ceW cenejepee Deemesve kes jepeie=n ceW heee&>eeLe kes he ceW pevce ueslee nw~
Ske Deesj og kece" kee peerJe Deheves Keess heefjCeeceeW kes keejCe, Deebleefjke heee&JejCe kees efJe#egyOe kej jne nw Deewj
otmejer Deesj ceYetefle keer Deelcee mecekelJe keer jen hej euekej Deheves Deebleefjke heee&JejCe kees efvece&ue Deewj eot<eCe-cege yevee,
heefj<ke=le kej jner nw~ omeJeW YeJe ceW mebJej Demegj kes Ieesj Ghemeie& kes meeceves YeieJeeve heee&veeLe keer Demeerce menveMeefe ceevees
Gme Deemegjer Meefe hej OeJeue eslevee keer Ske De#ee efJepee nw~
heee&veeLe kes veevee ceefnheeue leehemeer JesMe OeejCe kej Deheves meele meew efMe<eeW kes meeLe heeeefive lehe kej jns nQ~ pebieue
kes keeeW kees peueekej Deeie epJeefuele jKeles nQb~ efvejblej Deeie mes G"lee OegBDee, Denefve&Me Jeeeg eot<eCe kee cegKe keejke
yevelee nw~
heee&veeLe keer ef ves kesJeue Devlemed kes esleve-heee&JejCe kees efJeMeg jKeves keer Leer, Jejved Jes yeee heee&JejCe-mebj#eCe
kes efueS cenerheeue leeheme kees JeLe& pebieue kes keeeW kees keekej Deeie ve peueeves kes efueS kenles nQ~ cenerheeue leeheme Jener
kece" kee peerJe nw, pees efJeiele keF& YeJeeW mes eefleMeesOe mes heefjlehle nw~ jepekegceej heee&veeLe kes eeflejesOe kejves hej Jen lecelecee
kej Deeie-yeyetuee nes G"lee nw leLee kee kes ceess-ceess ueesW kees efJeoerCe& kejves kes efueS G"elee nw~ heee&kegceej ves Deheves
DeJeefOe%eeve mes peevee efke efpeve kee-Keb[eW kees Jen eerjves pee jne nw, GmeceW egieue mehe& nQ~ oee& heee&veeLe kegune[er mes
Gve keeeW kees eerjves mes cevee kejles nQ, uesefkeve leeheme Gue GvneR hej kegefhele neskej uekeke[ kees eerj oslee nw efpememes egieue
meheeX kes oes gke[s nes peeles nQ~ keCee YeeJe mes kegceej heee&veeLe GvnW keueeCekeejer ceneceb$e Ceceeskeej megveekej mecyeesOeles
nQ~ mecelee YeeJeesW mes cejCe kees eehle ngS Jener egieue mehe&, OejCesv SJeb heeeJeleer nesles nQ, pees Deeies euekej YeieJeeve heee&veeLe
keer lehemee kejles ngS Ieesj Ghemeie& mes j#ee kejles nQ~ en Ievee oes leLe Gpeeiej kejleer nw
1. leerLekej yeeueke heee&veeLe keer ef ceW ueke[er kees efve<eeespeve peueevee, heee&JejCe mebj#eCe kes eefleketue nw~
2. DeeEnmee Deewj peerJe oee keer efve<keece YeeJevee mes Jeefe Devleme Deewj yeee oesveeW heee&JejCe kees mJe yeveelee nw~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(103)

og mebJej kes Ghemeie&-Ieesj eot<eCe kes eleerke-mebJej osJe ves meele efove leke Yeer<eCe Ghemeie& efkees~ es Ghemeie& Jemlegle:
heee&JejCe-eot<eCe kes ner he Les~ Deheej peuejeefMe, Deefive keer eeC[lee, lespe PebPeeJeele, cesIe-iepe&ve, leef[le keer keke&Me
OJeefveeeB, heJe&le KeC[eW kee eyeue DeeJesie SJeb vej-kebkeeueeW meefnle etj efnbmeke ve=leeefo kee eoMe&ve~ Fve Yeebkej Ghemeie&
peefvele eot<eCeeW mes j#ee kejves kes efueS OejCesv meele heCeeW Jeeues veeie kes he ceW eke ngDee~ Gmeves efJeMeeue heCe-ceC[ue
leweej kej, OeevemLe YeieJeeve heee&veeLe kees eejeW Deesj mes {bke efueee~ YeieJeeve heee&veeLe keer efJeekeueeCe keecevee mes
mechetefjle YeeJevee keer heueegefle kes he ceW OejCesv kee Deevee Deewj eke=efle kes efJe#eesYe kees otj kejvee-heee&JejCe mebj#eCe keer
ienve ef Leer~
OejCesv kes meele heve meele ekeej kes eot<eCeeW mes j#ee kejves kes eleerke nQ~ meele efove leke eot<eCe kee efJehueJe peejer
jne~ peye Fb ves jew he peue keer Gebgie uenjW G"les osKeeR Deewj mechetCe& JeveKeb[ kees meceg ceW yeoueles osKee leye Gmeves
kece"emegj hej ceneeg Jee Iegceekej heWkee~ efpememes Jen Yeeeeevle nes Yeeiee Deewj efhej keneR MejCe ve heekej efpevesv eYeg
heee&veeLe keer MejCe ceW peekej veleMeerMe ngDee~ mebJejmegj keer hejepee heee&JejCe-eot<eCe keer efvejLe&kelee keer eesleke nw~ heee&eYeg keer GhemeieeX hej efJepee heee&JejCe-mebj#eCe keer efvece&ue ef kee eleerke nw~ mechetCe& Ievee ceW efnbmee, Deefnbmee kes cegkeeyeues
nej peeleer nw~ #eg mebJej kee oe-heefjJele&ve, heee&JejCe keer efJepee nw~
heee&JejCe mebj#eCe kee cetue DeeEnmeeYeieJeeve heee&veeLe Deefnbmee kes eyeue mebJeenke yeves~ Deefnbmee heee&JejCe mebj#eCe
kee cetue DeeOeej nw~ Deepe ceeveJe nefLeeejeW mes peeoe jsef[eesOeceea efJeveeMeke Oetue SJeb DeeefCJeke-Meefe mes Ieye[eee ngDee nw~
Deefnbmee, eke=efle Deewj heee&JejCe kees mebjef#ele kejves kee henuee hee" he{eleer nw~ YeieJeeve heee&veeLe ves Deefnbmee kee meceLe& GheosMe
oskej Deee&-Deeexlej peeefleeeW kees Deefnbmee Oece& ceW mebmkeeefjle efkeee~
Jeve menpeerJeer mebmke=efle Deewj Deefnbmee-YeieJeeve heee&veeLe keer lehemee kee cetuemLeeve Dee Jeve Lee~ Jemlegle: JeveeW
hej DeeOeeefjle menpeerJeer peerJeve-heefle ceW Deefnbmee keer hetCe& eeflee nw efpememes Yeespeve, hese, Deew<eefOe, jmeeeve Deeefo keer
JeJemLee mecYeJe nw~ eeke=efleke JeveeW mes heee&JejCe hetCe& mevlegefuele jnlee nw~ keuheJe=#e keer DeJeOeejCee, Jeve mebmke=efle kes es
DeJeoeve kee eleerke nw~ Je=#eeW kees Gme mecee keuheJe=#e kene peelee jne, peye Jes peerJeve keer meejer DeeJeMekeleeSB hetjer kej
efoee kejles Les~ YeieJeeve heee&veeLe Jeve mebmke=efle mes peg[s ceneeesieer Devegej heg<e Les~ Gvekee efoiecyejlJe-eke=efle SJeb
heee&JejCe mes leeoelce mLeeefhele kejves kes efueS Lee, Jes jceCeere Les~ ener keejCe nw efke Jeve-yengue eevle efyenej SJeb G[ermee
leLee yebieeue ceW hewues ueeKeeW mejeke, yebieeue kes cesefoveerhegj efpeues kes meeshe leLee G[ermee kes jefee DeeefoJeemeer Fvekes hejce
Yee nQ~ efveefele ner heee&veeLe kes GheosMeeW kee Fvekes ueeske peerJeve hej Deefce eYeeJe he[e; efpememes es peeefleeeB Deepe Yeer
FvnW Dehevee kegue osJelee ceeveleer nQ~ lee nw efke Jeve-heee&JejCe kes meefVeke jnves Jeeues YeieJeeve heee&veeLe kes Mejerj kee JeCe&
nefjle Lee~ nefjle JeCe& Je=#eeW keer nefjeeueer leLee JeveeW keer njereflecee kee eleerke nw~ Dele: nce ken mekeles nQ efke heee&veeLe kee
hejceewefoke Mejerj heee&JejCe-mebj#eCe kee peerJevle GoenjCe nw~
cenecegefve YeieJeeve heee&veeLe eLece heejCee kes efove Deenej nsleg ieguceKes veiej Deees Les, eneB Oeve veeceke jepee ves veJeOee
YeefehetJe&ke hejceeVeKeerj kee Deenej efoee~ lelheMeeled osJeeW ves hebeeee& efkees~ Gve meYeer hebeeeeeX kee mebyebOe heee&JejCemebj#eCe Deewj heee&JejCe-efJeMegef mes Lee~ es nQ-Meerleue megieefvOele heJeve yenvee, megjefYele peue-Je=ef, osJeke=le heg<heJe<ee&, osJeogvogefYe SJeb peeIees<e~
YeieJeeve heee&veeLe kee efveJee&Ce mLeue SJeb heee&JejCe eslevee-YeieJeeve heee&veeLe keer efveJee&Ce Yetefce eer meccesoefMeKej
nw, pees efyenej eeble (Deye PeejKeb[ eeble) ceW heejmeveeLe efnue kes veece mes peeveer peeleer nw, en mechetCe& pewve meceepe keer heefJe$e
Yetefce nw~ eneB 20 leerLekejeW ves efveJee&Ce eehle efkeee Lee~ en heJe&le meIeve Jeve mes Deeeefole nw Deewj heee&JejCe mebj#eCe kee
peerJevle mLeeve nw~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(104)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

heJe&le hej heejmeveeLe eWke meyemes TBeer nw, efpememes eejeW Deesj kee ceveesnejer eeke=efleke Me DeeBKeeW keer Meerleuelee/
efmveiOelee eoeve kejlee nw~ eneB kee mechetCe& heee&JejCe Meg eeCeJeeeg Deekemeerpeve kee hewuee ngDee Deheej YeC[ej nw, pees
JeeleeJejCe ceW DeefOekelece eefleMele kes he ceW efJeeceeve nw~ hewoue JevoveeLeea YeeieCeeW kes ener Deekemeerpeve Deheej Meefe kee
mebeej kejleer nw Deewj 27 efke.ceer. keer en heJe&le keer e{eF& ee$ee ceW Lekeeve cenmetme veneR nesves osleer~ Ske Deesj peneB Yee
keer ee keee& kejleer nw lees yeee Ieke kes he ceW en eeCeJeeeg eemeesW ceW Ieguekej Tpee& kee eessle yeveleer nw~ meccesoeeue
heee&eYeg keer heee&JejCe eslevee kee mebJeenke nw~
heee&JejCe mebj#eCe ceW heee&eYeg keer cenleer Yetefcekee-heee&JejCe mebj#eCe ceW YeieJeeve heee&veeLe hej efJence ef
YeieJeefppevemesveeeee& ves Deheves Decej cenekeeJe heeee&Yegoe kes ceeOece mes [eueer nw~ GvneWsves mebJej kes ceeOece mes cesIe kes
heeW Deewj Gmekes eefleheueeW kees DeefOeke efJemleej mes JeefCe&le efkeee leLee DeOeelceefve efvece&ue YeeJeeW kes mee#e mes en efme
efkeee efke heee& eYeg eeeke veneR, Deefheleg heefjhetCe& meceLe& MeefeJeeve nQb~ kece" kee DeOece peerJe mebJej, cesIeeW kes eje Gvekes
efee ceW #eesYe GlheVe kejvee eenlee nw Deewj meeselee nw efke Gvekee Oewe& [ieceieeves hej efkemeer lejn GvnW ceej [euetBiee, uesefkeve
Jen heee&veeLe keer DeelceMeefe mes Deheefjefele Lee~ Deeeee& efpevemesve keer ef ceW, mebJej osJe keece, eesOe SJeb ceo mes ege
jeies<e kes voeW ceW Petue jne nw~JeneR Jeerlejeieer eYeg efveMue meceeefOe keer Deesj ye{les ngS Deelce JewYeJe kees heeves Jeeues nQ~ YeieJeeve
heee&eYeg kee yeenjer heee&JejCe, efpemeceW Jes lehemee ueerve nQ efpelevee mJe Deewj efveoex<e nw, Gvekee DeeYevlej heee&JejCe Yeer
jeies<e, ceesn, Deemeefe, keecevee, Jeemevee Deeefo eot<eCeeW mes cege hetCe& mJe yeve egkee nw~ JeneB ve keece Mes<e nw ve keecevee~
Gme efvejbpeve heee&JejCe ceW De#ee Meebefle kes Depee eesle Kegue iees nQ~ mener nw efpevekee DeeYevlej Meg heejoMeea heefj<ke=le
nes egkee Gmekee yeenjer heee&JejCe efhej keg Yeer veneR efyeiee[ mekelee~ Deelce leJe keer Depese Meefe kes meeceves yeenj keer
meejer efJethe MeefeeeB ue[Ke[e peeleer nQ~
leerLekej heee&veeLe keer JeeCeer ceW keCee, ceOegjlee Deewj Meebefle keer ef$eJesCeer meceeefnle nw~ keCee ceW Deefnbmee, ceOegjlee
ceW esce Deewj Meebefle ceW mecelee Peebkeleer nw~ GvneWves Deefnbmee kees Depese Meefe kes menejs leheeefive leheles leehemeer-hejcheje kee
MegerkejCe efkeee Deewj efJeJeske Je %eeve ege lehe keer eMemle efoMee oer~ meb#eshe ceW heee&JejCe mebj#eCe keer efoMee ceW leerLekej
heee&veeLe keer heejieeceer ef GuuesKeveere nw~ GvneWves peerJeve Je peiele kees eke=efle kes meeLe eueves kes efueS kene keeeWefke eke=efle
heee&JejCe kes mebj#eCe kes eefle eefleheue meceefhe&le nw~

] ] 9] ]

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(105)

YeieJeeve heee&veeLe SJeb Gvekee DeefleMee


eerceleer DeeMee pewve, efouueer
Yeejle Yetefce $e+ef<e, cegefveeeW, Deeefe&keeDeeW keer Yetefce nw Fmeerefuees Deveeefokeeue mes eneB peve-peve cebieuekeejer Deefjnble, efme
SJeb meeOegDeeW keer ueeruee-mLeueer kes hegveerle Oece&leerLeeX kes oMe&ve SJeb Jebove mes mebmeej leehe-heeref[le ceeveJe ceve Deelce DevegYetefle keer
Deesj Deemej nesves ueielee nw, hegCe keer eeefhle nesleer nw, heehe Oegue peeles nQ Deewj mebmeejer eeCeer Gvemes esjCee heekej mebmeej meeiej
mes eflejves kee eelve kejles jnles nQ~
efJeiele F&meJeer meved 2005 ceW hejce hetpe ieefCeveerecegKe Deeefe&keejlve 105 eer %eeveceleer ceeleepeer keer esjCee mes pewveOece&
kes lesF&meJeW leerLekej YeieJeeve heee&veeLe kes le=leere meneeefyo ceneslmeJe kee GodIeeve YeieJeeve keer pevceYetefce JeejeCemeer ceW hetpe
ceeleepeer kes mebIe meeefveOe cebs Oece&eYeeJeveehetJe&ke ceveeee ieee, hegve: meccesoefMeKej Je<e& Yeer ceveeee ieee keeeWefke mecceso
efMeKej peer YeieJeeve keer efveJee&Ce Yetefce nw FmeerefueS osMe Yej ceW hetjs Je<e& GvneR mes mebyebefOele keee&ece eueles jns, nceves Yeer cebefojeW
ceW kejJeekej hegCe Deefpe&le efkeee, efpemeceW eer ueeuecebefoj peer ceW heee&veeLe efJeOeeve Je hebeeeleer cebefoj peer ceW eer mecceso efMeKej
peer keer eeBoer keer YeJe heeses kes meccegKe YeieJeeve heee&veeLe peer Jesoer ceW efJejepeceeve kejkes 108 uee[t e{ekej cees#e
keueeCeke ceveeee~ 26 ceefnueeDeeW kees Jeecee osJeer mecceeve mes efJeYetef<ele efkeee~
Jewmes lees hetjs Yeejle ceW ner YeieJeeve heee&veeLe kees ye[er YeeJevee kes meeLe efJeefYeVe veeceeW mes peevee peelee nw pewmesDeefCevoe
heee&veeLe, meeBJeefueee heee&veeLe, cekemeer heee&veeLe, meneheCeer heee&veeLe, efebleeceCeer heee&veeLe, keefuekegC[ heee&veeLe Deeefo~
efhej Yeer ceQ ceneje^ kes keg cegKe heee&veeLe DeefleMee #es$e kes yeejs ceW le=leere meneeefyo ceneslmeJe kes meceeheve hej heves
Jeeues Ssefleneefmeke ebLe ceW ekeeMe [euevee eenleer ntB~
1. Debleefj#e heee&veeLeen #es$e Dekeesuee #es$e ceW nw, cegcyeF&-veeiehegj jsueceeie& hej Dekeesuee mes 70 efke.ceer. otj nw~ eece
kes ceOe ceW Debleefj#e heee&veeLe DeefleMee #es$e nw~
Ssmee ceevee peelee nw efke eesueJebMeer vejsMe eerheeue peer ves cebefoj kee efvecee&Ce kejeee Lee, YeieJeeve jeceeb peer kes mecee
ceW Yeer en #es$e Lee, eneB Yeejkees keer ieefeeB nQ~
en #es$e Fmeefuees Yeer eefme ngDee keeeWefke eerheeue peer kee keg jesie eneB hej ner otj ngDee Lee~ eeflecee Debleefj#e ceW
Leer efpemekes veeres mes Ske Ieg[meJeej efvekeue peelee Lee~ cegieue keeue ceW cetefle& kees YetieYe&ie=n ceW efJejepeceeve kej efoee, Jele&ceeve
ceW Yeer Fme eeflecee kes veeres mes keeiepe efvekeeuee pee mekelee nw~ cebefoj kes efMeKej keer FWs heeveer ceW lewjleer nQb~ Fme DekeesCeere
cebefoj keer efMeuhe jevee Deeke<e&ke nw~
2. keefuekegC[ heee&veeLeen #es$e meeBieueer efpeues ceW hetvee-meleeje-efcejpe ueeFve hej efkejueesmkejJee[er mes 4 efke.ceer.
leLee meebieueer mes me[ke ceeie& eje 51 efke.ceer. otj nw~ eeeerve keeue ceW Fme veiej kee veece keesef[vehegj Lee, yeeo ceW en kegC[ue
nes ieee, veiej ceW keefuekegC[ heee&veeLe efpeveeuee nw~ kenles nQ Fme veiej ceW melesej veece kee jepee jepe kejlee Lee pees
yengle yeerceej nes ieee, yengle Gheeej efkeee ceiej meye yeskeej eneB leke efke Jen cejCeemeVe efmLeefle leke hengBe ieee~ Fmekeer
jeveer heodceeer ves heee&veeLe YeieJeeve keer cetefle& efveefce&le kejJeeF& Deewj ye[s Yeefe YeeJe mes levcee nes hetpee kejves ueieer, OeerjsOeerjs jepee mJemLe nes ieee~ Fmemes jepee-epee Fme cetefle& kes Yee yeve ieS Deewj en cetefle& DeefleMee mecheVe ceeveer peeves ueieer~
kegC[ue ieeBJe kes 2 efke.ceer. otjer hej hene[er hej vewmeefie&ke ieghee kes Thej ieghee ceW Yeer YeieJeeve heee&veeLe keer eeflecee nw Fme
#es$e kees Pejer heee&veeLe kenles nQ~ Pejer heee&veeLe mes 4 efke.ceer. otj heJe&le ceeie& hej otmejs hene[ hej mehleheCeer heee&veeLe kee
cebefoj nw leLee efveke cewoeve ceW ejCe efevn yeves ngS nQ~
3.efevleeceefCe heee&veeLeen #es$e hejYeCeer efpeues ceW efMej[ Meenhegj mes 24 efke.ceer. keer otjer hej nw~ eneB YeieJeeve
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(106)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

heee&veeLe keer DeefleMeeege eeflecee nw~ eneB hej Yeepeve Deheveer ceveeskeecevee hetjer kejves nsleg ye[er mebKee ceW Deeles jnles nQ~
4. Deee DeefleMee #es$een #es$e Gmceeveeyeeo efpeues ceW Gmceeveeyeeo me[ke ceeie& hej 51 efke.ceer.otj nw, en mLeeve
keemeej Deee kes veece mes peevee peelee nw eneB heee&veeLe YeieJeeve keer DeefleMee mecheVe eeflecee nw, Gmekeer Yeefe mes efJeIveeW
kee veeMe neslee nw Dele: Yeepeve Fmes efJeIvenj heee&veeLe kenles nQ~ kenles nQ ueieYeie 500 Je<e& hetJe& cegefmuece Meemevekeeue ceW
peye cetefle&eeW kee efvece&ce Yebpeve efkeee pee jne Lee, cetefle& megj#ee nsleg Fme cetefle& kees yevo kejkes ues peeee pee jne Lee leye eneB
mes 2 efke.ceer. otj omleehegj ieeBJe kes yeenj yewueiee[er hengBeer lees JeneB peekej ke ieeer~ Gmeer jele Deee ieeBJe keer Ske eer
kees mJehve Deeee efke cetefle& keneR veneR peeesieer~ Dele: cetefle& kees Jeeheme ueeee ieee, cetefle& kes ecelkeej kees osKekej meYeer
eeceJeemeer Fmekes Yee nes iees Deewj Fmes eece osJelee ceeveves ueies~
5.keevesj DeefleMee #es$een Deewjbieeyeeo veiej mes yeer[ me[ke ceeie& hej 55 efke.ceer. otj nw~ eer ceneJeerjpeer kes meceeve
ner oef#eCee ceW efebleeceCeer heee&veeLe DeefleMee #es$e eefme nw~ ueieYeie 250 Je<e& hetJe& eece kes Ske Yegeej kes ej hej
mebhelejeJe veeceke eeceerCe keer Ske ieew eefleefove mebOee ceW Dehevee otOe Peje osleer Leer~ mebhelejeJe keer oeoer en osKe eefkele nesleer
Leer~ Ske efove eele:keeue ceW Gmes mJehve ceW Yegeej kes ej kes veeres mes cetefle& efvekeeueves kee mebkesle efceuee~ KegoeF& ceW mehleheCeege
heee&veeLe peer keer cetefle& efceueer, efpemes Ske yee[s ceW Jesoer hej jKe hetpee kejves ueies, efkevleg keg Je<eeX yeeo en cetefle& Oe[ mes Kebef[le
nes ieF&~ Ge cetefle& kees peue ceW efJemepe&ve kejves keer ese kejves hej cetefle& ves ueerjece keemeueerJeeue kees mJehve ceW evle
oskej hegve:, peg[ves keer efJeefOe yeleeles ngS 7 efove leke yevo kecejs ceW Ske ies ceW cetefle& kees jKekej DeKeb[ Yepeve-hetpeve kejves
kees kene, Ssmee kejves hej ecelkeeefjke {bie mes Deheves Deehe ej kes he Kegue ieS SJeb peg[er ngF& cetefle& kes oMe&ve ueesieeW ves efkeS~
eLeeefJeefOe cetefle& kees Jesoer hej efJejepeceeve kej efoee ieee leLee #es$e kee efJekeeme nesves ueiee~ Deepe Yeer en cetefle& Deheves ecelkeejeW
mes eeuegDeeW keer ceveeskeecevee hetjer kejleer nw~

] ] 9] ]

YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(107)

efevleeceefCe 1008 YeieJeeve heee&veeLe kes peerJeve mes nceW


keee efMe#ee enCe kejvee eeefnS?
uesefKekeeye. keg. yeervee pewve (mebIemLe)
YeJe mebke nlee& heee&veeLe efJeIveeW kes mebnejke legce nes~
ns cenecevee nw #eceeMeerue cegPeceW Yeer hetCe& #ecee Yej oess~~
eeefhe ceQves efMeJeheLe heeee hej en efJeIveeW mes Yeje ngDee~
Fve efJeIveeW kees Deye otj kejes meye efmeef uentB efveefJe&Ive leee~~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve Ske Deueewefkeke peerJeve jne nw~ efpevneWves ome YeJe leke kece" kes Ghemeie& kees menve efkeee,
ome YeJe leke kece" ves eefle #ecee-YeeJe OeejCe efkeee~ kenles nQ-leeueer oesveeW neLeeW mes yepeleer nw uesefkeve YeieJeeve heee&veeLe
kes peerJeve ceW leeueer Ske Leeue mes yepeer nw~ kece" kee Ske lejhee yewj YeieJeeve heee&veeLe kes eefle ome YeJe leke euelee jne~
YeieJeeve heee&veeLe kes ome YeJe Fme ekeej nQ
1. ceYetefle 2. neLeer 3. meneejmJeie& ceW MeefMeeYe osJe 4. DeefiveJesie efJeeeOej 5. Deegle mJeie& ceW osJe 6. JeeveeefYe
eeJeleea 7. ceOece ewJeseke ceW Denefcev 8. DeeesOee kes Deevebojepee 9. Deevele mJeie& ceW Fb 10. YeieJeeve heee&veeLe
kece" kes ome YeJe Fme ekeej nQ
1. kece" 2. kegkekegmehe& 3. heeBeJes vejke 4. Depeiej 5. "s vejke 6. Yeerue 7. meeleJeW vejke 8. efmebn
9. cenerheeue jepee 10. MebJej osJe
YeieJeeve heee&veeLe ves #eceeYeeJe kees OeejCe kejkes mJeie& kes megKeeW kees Yeesiee, eeJeleea heo kees eehle efkeee, jepee yeves
Deewj efhej Ske efove leerve ueeske kes veeLe YeieJeeve yeve ieS~ efpemekeer osJeieCe, eeJeleea, jepee, cenejepee meYeer veceve, Yeefe,
hetpeve Deeefo kejkes Deheves keceeX kees efvepeeaCe& kejles nQ~
kece" kes peerJe ves eesOe kees Debieerkeej efkeee heuemJehe Gmeves efleee, vejke kes ogKe Yeesies~ peneB hej ke ner ke
efceuelee nw~ n{euee ceW heb. eer oewuelejece peer ves vejke ieefle kes og:KeeW kee yengle Deer lejn mes JeCe&ve efkeee nw
peneB Yetefce hejmele ogKe Fmees, efyet menme [mes veeEn eflemees~
leneB jeOe MeesefCele Jeeefnveer, ke=efce kegue keefuele osn oeefnveer~~1~~
mescej le oue pegle Deefme he$e Deefme pees osn efJeoejs le$e~
ces meceeve ueesn ieue peee Ssmeer Yeerle G<Celee Oeee~~2~~
efl eue-efl eue kejs osn kes Keb[ Demegj efY e[ eJes ogeeC[~
efmebOeg veerj les heeme ve peeS les heCe Ske ve yetBo ueneS~~3~~
leerve ueeske kees veepepeg Keee efces ve YetKe kepeeve uenee~
en ogKe yeng meeiej uees meees kejce peesieles vejieefle ueeeW~~4~~
vejke kes ogKeeW kees peevekej nceW YeeYeerle nesvee eeefnS~ nceW Ssmee keee& veneR kejvee eeefnS~ efpememes nceW vejke, efleee
ieefle eehle nes~ hetpe ieefCeveer ecegKe eer %eeveceleer ceelee peer ves oMeue#eCe Oece& keer hetpee ceW efueKee nw
eesOe ke<eee ceneefJe<e nw, YeJe YeJe ceW ogKe oeeke nw~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(108)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

Dele: nceW Deheves peerJeve ceW eesOe ke<eee kee leeie kej #eceeYeeJe kees OeejCe kejvee nw~ legbkeejer keer keLee yengle eefme
nw eesOe kes keejCe ner Gmekee veece legbkeejer he[ ieee Lee Deewj peye Gmeves eesOe kee heue Yeesie efueee leye Gmes meerKe efceueer
Ske efove Jen iegmmes ceW Iej mes efvekeue kej pebieue ceW eueer ieF& JeneB eesjeW ves Gmekes ienves erve efueS Meerue Yebie kejvee eene
lees osJeere Meefe ves j#ee keer~ uesefkeve Jen Ske jbiejspe kes neLe ceW he[er pees eqke Gmekes Mejerj mes Ketve efvekeeue kej kebyeue
jbielee Lee~ Dele: Gmes uekeJeW keer yeerceejer nes ieF&~ hegCeesoe mes Ske efove Gmekes YeeF& ves Gmes osKe efueee leye Jen Gmes Iej
ueeee Deewj Ketye Fueepe efkeee leye Ske Jewe peer ves ue#eheeke lesue yeleekej Gmes Oeerjs-Oeerjs mJemLe efkeee~ leye Gmeves Deheves
ceve ceW efveece kej efueee efke Deye keYeer eesOe veneR keBieer~
#ecee, meefn<Ceglee, ke=le%elee, efJevee, mejuelee, Megefelee Deeefo Ssmes iegCe nQ efpevemes ceeveJe ceneve yevelee nw~ Thej G"lee
nw, GOJe&ieceve kejlee nw Deewj efveece mes Ske efove efme efMeuee keescees#eOeece kees eehle kejlee nw~
Fmekes efJehejerle eesOe, ceeve, ceeee, ueesYe, jeie-s<e, F&<ee&, celmej Deeefo mes Jeefe DeOeesieceve kejlee nw vejke efleee
ieefleeeW kes ogKe Yeesielee nw~ ve mJeeb megKeer jn mekelee nw ve otmejeW kees megKeer osKe mekelee nw~
Dele: nceW Deheves peerJeve ceW keee OeejCe kejvee nw? #eceeYeeJe- hetpe ceeleepeer ves hetpee ceW efueKee nw
#ecee efvepeelcee kee iegCe nw eesOe YeeJe Deefive keCe nw~
#ecee hetCe& Meerleue peue nw meYeer iegCeeW ceW GppedJeue
Ssmes heeJeve #ecee Oece& kees oe keceue ceW Oeeles nQ~
mecejme nslet #eceeOece& kees nef<e&le DeIe& e{eles nQ~~
e%eeeceCeer Deeefe&kee eer eboveeceleer ceeleepeer ves oMeOeceeX kes Thej megvoj Yepeve efueKes nQ~ #ecee Oece& hej Yepeve nw#ecee Oece& mes Deheveer yeef i eee mepeeDees ~
iegCeeW keer megjefY e Deheves peerJ eve ceW ueeDees~~
#eceeOece& kees oe ceW OeejCe kejves mes heefjCeeceeW ceW Meebefle nesleer nw~ peerJeve mJemLe efvejesie jnlee nw~ efpeme ekeej peue
kee mJeYeeJe Meerleuelee nw Gmeer ekeej Deelcee kee mJeYeeJe #ecee iegCe nw~ eesOe lees efJeYeeJe heefjCeece nw~
YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ceneslmeJe Je<e& kes Debleie&le pewve meceepe keer meJeexe meeOJeer egieeJeefle&kee eeefj$e
ebefkee, JeeiosJeer, #ecee keer eeflecetefle&, 250 ebLeeW keer eCes$eer, pecyeterhe jevee, lesjnerhe jevee keer heeJeve esefjkee, leerLekejeW
keer pevceYetefceeeW keer Geefjkee, ceebieerlegbieer efme#es$e hej efvecee&CeeOeerve 108 heg Gegbie YeieJeeve $e+<eYeosJe eeflecee efvecee&Ce keer
esjCeeeesle ieefCeveerecegKe Deeefe&keeefMejesceefCe eer %eeveceleer ceeleepeer ves YeieJeeve heee&veeLe kee Ske Je=nod ebLe heeves keer esjCee
eoeve keer nw~ en efJeMeeue ebLe peve-peve kes efueS yengle Gheeesieer efme nesiee~ ele kejves kes Fgke cenevegYeeJeeW kes efueS
Deveske veS-veS eleeW kee meben Fme hegmleke ceW efceuesiee~
YeieJeeve heee&veeLe kes peerJeve mes ceQ ener efMe#ee enCe kejleer nBt efke ns YeieJeeved! ceQ Deheves peerJeve ceW eesOe ke<eee kees
otj kejkes #ecee YeeJe kees OeejCe keB~ eeCeercee$e kes eefle cesje #ecee YeeJe nes~ YeieJeeve heee&veeLe kes meceeve Deheves peerJeve
kees mecegVele yevee meketB~ FvneR YeeJeveeDeeW kes meeLe YeieJeeve heee&veeLe kes ejCekeceueeW ceW keesef-keesef veceve~

] ] 9] ]
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(109)

YeieJeeve heee&veeLe oMeeJeleej veeke


(YeieJeeve heee&veeLe kes hetJe& YeJeeW hej emlegle eefceke veeke)
emlegefle-heer"eOeerMe #eguueke eer ceesleermeeiej peer cenejepe

ceYetefle
-eLece Me(cebe hej meecetefnke eeLe&vee)
Oejleer kee legcnW veceve nw, DeekeeMe kee legcnW veceve nw~
leerve ueeske kes meew FveW ves, efkeee legcnW Jebove nw~~
meew-meew yeej veceve nw-2
heee&veeLe eYeg kes ejCeeW ceW, meew-meew yeej veceve nw~~ske.~~
leerve leerLe& ceeves nQ efpevekes, hebekeueeCe mes heeJeve,
JeejeCeefme, Deefn$e Deewj meccesoefMeKej ceveYeeJeve~
Fvekes oMe&ve mes YeeeW kes, heeJeve nesles ceve nQ,
meew-meew yeej veceve nw, heee&veeLe eYeg..........~~1~~
Jele&ceeve ceW heee&veeLe kee, DeefleMee Ketye yeKeevee,
Debleefj#e, efMejhegj, ebJeuesej, cekemeer, Deef[voe peevee~
DeefleMeeeer keevesj ceW peekej, kejes eYet oMe&ve nw,
meew-meew yeej veceve nw, heee&veeLe eYeg.......~~2~~
kevee&ke kes yeerpeehegj ceW, meneheCee heejme nQ,
pecyeterhe nefmleveehegj ceW, efevleeceefCe heejme nQ~
Yeejle kes Deveske veiejeW ceW, heejme eYeg cebefoj nQ,
meew-meew yeej veceve nw, heee&veeLe eYeg.........~~3~~
ieefCeveer %eeveceleer ceelee, kenleer nQ meye YeeeW kees,
heejme eYeg kes DeefleMee mes, heefjefele kejJeeDees meye kees~
meYeer evoveeceleer eYeg kee, GlmeJe kejes meheue nw,
meew-meew yeej veceve nw, heee&veeLe eYeg.........~~4~~
jepeojyeej kee Me
(jepemeYee ceW ve=le)
jepeojyeej ueiee ngDee nw~ ceOe ceW mJeCe& efmebnemeve hej Deheves Delegefuele JewYeJe kes meeLe heesovehegj kes cenejepee DejefJevo
efJejepeceeve nQ~ ceb$eerieCe Deheves-Deheves mLeeve hej efJejepeceeve nQ~ leYeer DeefleMee kegMeue eew{ ceb$eer cenesoe iebYeerj cege kees efueS
ngS cenejepe kes heeme Deeles nQ~)
ceb$eer efJeeYetefle-eCeece cenejepe!
cenejepe-(ceOegj cegmkeeve mes Gvekeer Deesj osKeles ngS eLeesefele Deemeve hej yew"ves kee FMeeje kejles nQ) DeeFS cebef$eJej!
keefnS! jepe ceW meJe&$e kegMeue lees nw vee?
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(110)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

ceb$eer-(yew"les ngS) neB cenejepe! Deehekes emeeo mes meJe&$e kegMeue cebieue nw~ meecege ceW Fme mecee heesovehegj Deehekes emeeo
kees eehle kej mee#eeled YeieJeeve yeengyeueer kes jepemegKe kee mcejCe efkeee kejleer nw~ Menj ceW Deveerefle lees eJesMe ner veneR kej
heeleer nw keeeWefke veerefleosJeer ves Gmekee Fme Menj mes yeefn<keej ner kej efoee nw~ Deehekeer eMe megjefYe oMeeW efoMeeDeeW ceW hewue
jner nw~
(DejefJebo cenejepe Skeke ceb$eer kes cegKe kees osKe jns nQ~ ceb$eer peer keg #eCe meeseles nQ hegve: yeesueles nQ)
ceb$eer-cenejepe! Deepe ceQ Deehemes meoe kes efueS efJeoeF& uesves Deeee ntB~
cenejepe-(Deeee& eefkele nesles ngS) SW!! ceb$eer peer keee-keee, Deeheves keee kene? keee cegPemes keesF& veejepeieer kee
emebie Deeee nw?
ceb$eer-veneR-veneR cenejepe! Deehe DeveLee ve meeseW~ eYees! Deehekes efhelee Deewj efheleecen Deeefo yegpegieeX ves leLee cesjs ceeleeefhelee, efheleecen Deeefo yegpegieeX ves efpeme Deeece kees Deble ceW mJeerkeej efkeee nw Deewj pees meveeleve hejcheje jner nw ceQ Yeer Gme
ie=n keejeJeeme kees es[kej mevemLe Deeece ceW eJesMe kejvee eenlee ntB~
cenejepe-ceiej......~
ceb$eer-cenejepe! Deehe emeVe nesFS Deewj cegPes Deye MeerIe ner Dee%ee eoeve keerefpeS~
(cenejepe keg #eCe kees mleyOe nes peeles nQ hegve: ceb$eer keer Yeeee& DevebgOejer Je egieue heg$eeW kes yeejs ceW meeseves ueieles nQ)
cenejepe-(ceve ceW) keee cebef$eJej JeemleJe ceW nceejs Demeerce esce kees "gkeje oWies? nes mekelee nw! peye cevegg<e kees Jewjeie
nes peelee nw leye Gmes en meeje efJee kee meewvoe& Deesmeefyebog kes meceeve ebeue efoKeeF& osves ueielee nw~ lees keee es ceb$eer peer
Gmeer Jewjeie kees eehle kej egkes nQ?
(ceb$eer cenejepe kees meese ceW efveceive osKekej cenejepe kes oe kes ceesn kees mecePe ieS Deewj yeesues)
ceb$eer-(Ke[s neskej) cenejepe! Fme mebmeej ceW Fme peerJe kee efkemekes meeLe mebbyebOe veneR ngDee nw~ eneB efkeme-efkemekees
ceQves Dehevee mJeeceer veneR yeveeee? DeLeJee ceQ efkeme-efkemekee mJeeceer veneR ngDee? efkeleveer yeej ceQves eewjemeer ueeKe eesefveeeW ceW
heefjYeceCe efkeee nesiee? efkeme-efkeme eesefve ceW veneR ieee nesTBiee? uesefkeve eYees! Deye leke cegPes Meebefle veneR efceueer, yeme, Deye
ceQ Gme De#ee Meebefle keer Keespe ceW Deheves Deehekees ueerve kej uesvee eenlee nBt~
cenejepe-cebef$eJej! keee Deeheves Deheves heefjJeejpeveeW mes Dee%ee ues ueer nw? keee Deehekes heg$eeW ves KegMeer-KegMeer Deehekees Jeve
ceW Yekeves keer Deewj Iej-Iej ceW efYe#eeJe=efe keer Dee%ee os oer nw?
ceb$eer-ns jepeve! peye Jes oesveeW heg$e Deehekeer Dee%ee ceW nQ leye Jes Deehekes Devegketue ner eueWies hegve: Jes Deehekeer Dee%ee kes
yeeo Dee%ee keeeW veneR oWies? otmejer yeele en nw efke helveer-heg$eeefo meYeer mJeeLe& kes meies nQ, meye hejceeLe& mes jeskeves Jeeues nQ, hej
keee es cegPes ecejepe kes cegKe mes yeee mekeWies? eefo veneR, lees efhej Fvekes ceesn ceW hebmeves kee keee ueeYe? vee peeves efkeleves
YeJeeW ceW ceQves efkeleves heefjJeejeW kees jesles-efyeueKeles es[e nesiee~ en Mejerj pe[ nw, efJeveej nw, Fmeer mes ceQ DeefJeveej megKe kee
ceeie& yevee uetB Dele: cesjs heg$eeW keer j#ee keerefpeS~
(jepee DejefJebo efJeJeMe nQ efkevleg ceewvehetJe&ke mJeerke=efle osless nQ Deewj hejcheje mes Deeiele ceb$eerheo hej kece" SJeb ceYetefle
heg$eeW kees efveege kej osles nQ)
-otmeje Me(cenejepe DejefJebo efebeflele cege ceW ceb$eMeeuee ceW yew"s efJeeej-efJeceMe& kej jns nQ)
cenejepee-ceb$eerieCe! jepee JeeJeere& Deye efyeukegue efvejbkegMe nes egkee nw Dele: Gmekees peerleves kes efueS MeerIe ner emLeeve
kej osvee eeefnS~
ceb$eerieCe-pees Dee%ee cenejepe~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(111)

(Dee%ee heeles ner meYeer mewefveke eg kes efueS mepe-Oepekej leweej nes jns nQ~ leYeer mesveeheefle eJesMe kejles nQ)
mesveeheefle-cenejepe! meye JeJemLee nes egkeer nw~ Deye Deehe neLeer hej meJeej nesFS, meeceves neLeer Ke[e nw~
cenejepe-(ceb$eer kece" mes) cebef$eJej! eBtefke nce eg kes efueS emLeeve kej jns nQ Dele: Deepe mes heesovehegj keer meejer
JeJemLee keer efpeccesoejer nce Deehekes Thej [eue jns nQ~
kece"-Deehekeer Dee%ee efMejesOeee& nw cenejepe~
efveoxMeke-(ceelee DevegbOejer keer kegef#e mes pevces oesveeW heg$eeW ceW Oejleer-Deemeceeve kee Deblej Lee, Ske heehe Lee, otmeje hegCe,
Ske efJe<e Lee otmeje Dece=le, DeLee&led kece" Delevle kegefue heefjCeeceer, kegveerefle ceW kegMeue ogelcee Lee Deewj ceYetefle Delevle
mejue mJeYeeJeer, DeefleMee efvehegCe Oecee&lcee Lee~ ceb$eer kece" mecee heekej efvejbkegMe nes ieee Deewj mJeeb kees jepee Ieesef<ele kej
Deveee kee meeceepe hewuee efoee)
(Me heefjJele&ve-kece" kee Iej)
kece"-(Deneme kejlee ngDee) ne ne ne ne! ceQ heesovehegj kee jepee ntB, meyekees cesjer Dee%ee ceW ner jnvee he[siee~ (leYeer
efkemeer egJeleer kes vethegjeW keer Pebkeej megveeF& osleer nw)
kece"-(ceve ceW) Deesn! es vethegjeW keer DeeJeepe! meeceves nbme ieefle mes eueves Jeeueer megboj jlveDeeYet<eCeeW mes Deheves meewvoe&
kees efiegefCele kejleer ngF& en egJeleer keewve nw? keee en veeiekevee nw ee osJekevee nw ee keesF& Dehmeje nw?
(efveCe&e nesves kes yeeo) Deesn! en lees cesjs ueIegYeelee keer Yeeee& JemegbOejer nw~ (Ske #eCe kees mence peelee nw, efhej ceve
ner ceve mJeeb kees efOekekeejves ueiee) Dejs js! heieues! en lees Deheveer heg$eJeOet kes meceeve nw, en kewmes efceue mekeleer nw?
(kece" JemegbOejer kes efvekeue peeves kes yeeo Yeer Gmemes Dehevee Oeeve veneR ne heelee nw Deewj Gmekee ceve efJeue nes jne
nw~ Jen JeneB mes efvekeuekej meesves keer ese kejlee nw)
-leermeje Me(kece" Mewee hej uese nw~ efvee kes ve Deeves mes Gmekes ves$e Skeoce ueeue nes jns nQ leYeer Gmekee DeefYeVe efce$e keuenbme
eJesMe kejlee nw~ efce$e keer Ssmeer ogjJemLee osKekej Jen Skeoce Ieyeje G"e)
keuenbme-Deesnes efce$e! en keee efmLeefle yevee ueer nw Deewj cegPes metevee leke veneR nw efke Deehekee mJeemLe keg DemJemLe
nw~ neB, cew MeerIe ner jepeJewe kees yegueekej ueelee ntB~
kece"-veneR-veneR efce$e~ veneR, cegPes keg JeeefOe veneR nw, legce DeeDees Deewj cesjs heeme yew"es~ Dejs, jepeJewe cesje keee Fueepe
kejsiee? cesjer Deew<eefOe lees legcneR nes pees efke mecee hej Dee ieS nes~
(keuenbme kece" mes FOej-GOej keer yeeleW kejves ueielee nw hegve: Gmekes Jeekegue leLee cegjPeeS ngS esnjs kees osKekej Oeerjs
mes hetlee nw)
keuenbme-kenes efce$e! DeeefKej legcnW efkeme ceeveefmeke JeLee ves heeref[le efkeee nw? mhe kenes, ceQ MeerIe ner Gme Jesovee
kee eeflekeej keBiee~
kece"-keee kenBt efce$e! peye mes ceQves ueIegYeelee keer helveer Gme JemegbOejer kees osKee nw leYeer mes cegPes keecepJej ves Iesj efueee
nw~ Gme Debievee kee mheMe& kejekej legce cegPes MeerIe ner mJemLe kejes~
(en megvekej keuenbme Ieyejekej oesveeW neLeeW mes keeveeWs kees yebo kej ueslee nw~ hegve: egk #eCe yeeo kenlee nw)
keuenbme-kece"! legceves en keee Deeflemeenme kee efJeeej efkeee nw? keee en mebYeJe nw? keee jepee DejefJebo pewmes
veeeefee Deewj ueeskeefee jepee kes jnles ngS en DeveLe& kej mekeles nes? keee Jen heg$eer meMe DevegbOejer legcnejs Yeesieves eesie
nw? efce$e! es[es-es[es, Fme ogjeenheer efheMeee kee heuuee es[es Deewj Deheves mJeYeeJe ceW DeeDees! osKees! keee nceejer YeeYeer
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(112)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

JeCee meewvoe& ceW efkemeer mes kece nw? Jen en megveWieer lees keee meeseWieer? Fme eefj$enervelee mes Deehekeer efkeleveer neefve nesieer?
keee ieefle nesieer? keee Deeheves Fme hej efJeeej efkeee?
(kece" efce$e keer efMe#eemheo yeeleW megvekej eesOe mes YeYeke G"e, Gmekee esnje lecelecee G"e)
kece"-(DeeJesMe ceW) efce$e! yeme-yeme jnves oes! yeme, legcnejer efMe#eeDeeW kees jnves oes, ceQ legcemes Yeer DeefOeke efMe#eeDeeW kees
peevelee ntB efkevleg ceQ jepee ntB~ en JemegbOejer ner keee Fme heesovehegj ceW pees-pees megboj Jemleg nesieer Gmes Yeer #eCecee$e ceW nmleiele
kej mekelee ntB~ osKees! jepee DejefJebo Deewj YeeF& ceYetefle lees nQ veneR! jepemeee cesjs ner neLe ceW nw~ yeme, MeerIelee kejes~
keuenbme-uesefkeve efce$e! Ske yeej hegve: efJeeej kej uees~
kece"-osKees! eefo legce cesjs mees-DeefYeVe efce$e nes lees MeerIe ner Gme megvojer mes cesje meceeiece keje oes~
(keuenbme efce$e kes ogjeen kees hetCe& kejves kes efueS Gheee meeselee nw Deewj kenlee nw)
keuenbme-efce$e kece"! ceQ legcneje keee& yengle MeerIe ner efme efkeS oslee ntB~ legce efeblee es[s e Deewj Yeespeve kejes~
kece"-(emeVe neskej) OeveJeeo efce$e~
-eewLee Me(heesovehegj kee Geeve) (ueleekegbpe ceW JemegbOejer kee eJesMe~ kece" iegueeye kes heg<heeW keer Meee hej uese nw~ Gmes osKeles ner
nef<e&le ceve neslee ngDee yeesuelee nw)
kece"-DeeDees, DeeDees, efee JeuueYes DeeDees!! legcnejer efJejneefive mes Peguemes ngS Fme Mejerj kees Deewj ceve kees MeerIe ner
DeOejece=le mes efmebefele kejes, Meeble kejes~
(JemegbOejer Dekemceeled Fme JeeleeJejCe kees osKekej Ieyejekej keebheves ueieleer nw Deewj YeieJeeve kee mcejCe kejves ueieleer nw)
JemegbOejer-(neLe pees[kej FeeLe&vee kejles ngS) ns eYees! Fme og keuenbme ves cegPes kewmes hebmeeee~ cesjs meeLe keee ue
jee~ nee! nee! Deye ceQ keee keB, keneB peeTB? kewmes cesjer j#ee nesieer?
(FOej Jen Deheveer j#ee kee Gheee meese ner jner Leer efke heeheer keuenbme yeenj mes ojJeepee yebo kej oslee nw leLee ogelcee
kece" MeerIe ner G"kej oesveeW neLeeW mes G"ekej Gmes Deheveer heg<heMeee hej efye"e ueslee nw~ leye Jen meenme yeesj kej kenleer nw)
JemegbOejer-(eeLe&vee Yejs mJej ceW) leele! Deehe cesjs heefleosJe kes ye[s Yeelee nesves mes cesjs hetpe efheleelegue nQ~ Deehekees en
veere ke=le kejvee MeesYee veneR oslee nw~ Dejs! meJe&$e Menj ceW Deehekeer oglee keer eee& nw~ efhej GmeceW Deehe Ske Deewj keuebkeer
yeveves kee meenme kej jns nQ~ ceQ Fme mecee Deehemes Deheves meleerlJe keer, Meerue keer efYe#ee ceebieleer ntB~
kece"-eeCeefees! osKees lees mener, legcnejs efyevee cesje jesce-jesce JeefLele nes jne nw~ en Oece&eee& kee mecee veneR nw~
efveoxMeke-(keg #eCe kes Deveblej JemegbOejer ves Deheves Decetue Meeruejlve kees Kees efoee Deewj Deye eCee yebOeve ceW oesveeW
kegue keuebefkeeeW kes efove iegpej jns nQ)
efveoxMeke-(FOej cenejepe DejefJebo jepee JeeJeere& kees peerlekej Jeeheme Dee jns nQ~ Jes Deepe yengle ner emeVe nQ keeeWefke
Jes efJepee kes veiee[eW mes efoMeeDeeW kees eefleOJeefvele kejles ngS Jeeheme Dee jns nQb~ hetjs heesovehegj ceW cenejepe kes mJeeiele keer peesjoej
leweejer eue jner nw~)
(Deieues efove jepemeYee ueieleer nw)-jepeojyeej kee Me(cenejepe ceYetefle kees Deheves heeme yeggueeles nQ)
cenejepe-(ceYetefle mes)-cebef$eJej! keee en yeele mener nw pees efke ieghleejeW Deewj efJeemlepeveeW kes eje nceW efceueer nw~
(ceb$eer efveej eEkeleg ceeLee veeres efkees egheeehe Ke[s nQ~ jepee hegve: hetles nQ)
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(113)

cenejepe-lees efhej yeleeDees Gme og kece" kees keee oC[ osvee eeefnS?
ceYetefle-(neLe pees[kej) cenejepe! Ske yeej Deehe Gmes #ecee eoeve kejW cesjer ener Deehemes efJeveleer nw~
cenejepe-(eesefOele cege ceW) #ecee, #ecee!! DeMekee nw, DemebYeJe nw~ ceb$eer peer! JeefYeeej pewmes heehe ceW YeeF&, yebOeg Deewj
heg$e kee ceesn veee mebiele veneR nw~ veeeefee jepee Deveee ceW Deheves heg$e kees Yeer eeCeob[ osves mes veneR etkeles nQ Deewj leYeer
Jes eMemJeer nesles nQ~
(Devevlej jepee keesleJeeue kees yegueekej Dee%ee osles nQ)
cenejepe-(keesleJeeue mes)-keesleJeeue! DeefleMeerIe ner heeheer kece" kee efmej cegb[ekej Fmekee cegKe keeuee kej ieOes hej
efye"ekej hetjs Menj ceW IegceeDees leeefke ueesie peeve mekeW efke og<ke=le kee keee heue efceuelee nw~
keesleJeeue-pees Dee%ee cenejepe~
(keesleJeeue jepee%ee kee heeueve kejlee nw~ Deeies-Deeies {esue yepe jne nw Deewj heers-heers kece" ieOes hej meJeej nw, meYeer
kece" kes Fme Deheceeve kees osKe-osKekej nbme jns nQ)
-heeBeJee Me{esueke Jeeuee-(Deeies-Deeies eueles ngS) pees Yeer Ssmee og<kece& kejsiee Gmekees Ssmee ner oC[ efoee peeSiee~
hegjJeemeer-Dejs! osKees lees! Fme heeheer kees Fmekes efkees keer kewmeer mepee efceueer nw~
Ske-(nBmekej) neB YeeF&! Ssmee og<kece& kejves Jeeues kes efueS en mepee kece ner nw~
keg yees-eue, eue, YeeF&! Fme iebpes kees kebke[-helLej ceejkej cepes uesles nQ~ (Ssmee kenkej kebke[ ceejles ngS yees
Ketye cepes uesles nQ)
(keesleJeeue ves Fme efJeefOe mes Gmes Deheceeefvele kej osMe mes efvekeeue efoee~ ceneoC[ kees Yeesiekej Deheceeefvele kece" Yetleeeue
heJe&le hej leeheefmeeeW kes Deeece ceW hengBelee nw)
-"e MeYetleeeue heJe&le kee Me
efveoxMeke-(Deveske leehemeer meceereerve %eeve kes efyevee cee$e Deheves Mejerj kee Mees<eCe kejles ngS lehe kej jns nQ, keesF&-keesF&
hebeeefive lehe kej jns nQ, keesF& Mejerj ceW Yemce jcee jns nQ Fleeefo~ kece" GvnW vecemkeej kej ecegKe ieg kes heeocetue ceW hengBekej
leehemeer oer#ee ues ueslee nw)
kece"-eCeece iegosJe!
leehemeer-Deeeg<ceeve YeJe Jelme~
kece"-iegosJe! cegPes Yeer leehemeer oer#ee eoeve kej ke=leeLe& kejW~
leehemeer-"erke nw Jelme!
efveoxMeke-(kece" oer#ee ueskej neLe ceW helLej keer efMeuee ueskej Ke[e neskej leheejCe kejves ueiee~ FOej ceYetefle YeeF&
mes efceueves keer Glkeb"e mes Gmes {Bt{lee ngDee JeneR hengBe peelee nw~ otj mes leeheefmeeeW kes yeere heejs YeeF& kees osKekej heneevekej,
Ssmeer #e Deewj efJeJeCe& oMee kees osKekej og:Keer ngDee ceYetefle kece" kes heeme peekej efveJesove kejlee nw)
ceYetefle-(eeLe&vee Yejs mJej ceW) ns YeeF&! legcneje oe efJeMeeue nw~ pees keg ngDee Jen meye DehejeOe #ecee kejes Deewj
Iej euees~
(kece" Gmekeer Deesj eesefOele ef mes osKelee nw)
ceYetefle-(hegve: kenlee nw)-ns yebOeg! pees keg ngDee Jen meye DehejeOe #ecee kejes~ legcnejs efyevee cegPes Iej ceW Dee veneR
ueielee nw~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(114)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

(Flevee yeesueles ngS mejue ceve mes ceYetefle kece" kes hewjeW ceW efiejkej vecemkeej kejves ueiee~ yeme, Gmeer mecee kece"
kes ceve ceW eesOe GlheVe ngDee)
kece"-Dejs! en ogelcee henues lees cegPes Ketye Deheceeefvele kej egkee nw Deewj Deye yeeleW yeveekej meheeF& osves Deeee nw~
DeYeer yeleelee ntB Fmes~ (Flevee kenkej eesOe ceW DebOee Jen leehemeer kece" MeerIe ner Deheves neLe keer efMeuee ess YeeF& kes efmej
hej heke oslee nw)
kece"-ues og! ceQ en efMeuee lesjs efmej hej heke kej lesje keece Kelce efkees oslee ntB~
(YeeF& kes efmej hej Jee meMe efMeuee kes he[les ner Ketve kes heJJeejs efvekeue he[s~ efveke ner lehemee ceW jle ngS leeheefmeeeW
mes en kegke=le osKee ve ieee Deewj Jes nenekeej kej G"s)
Ske leehemeer-Dejs osKees lees! Fme vees meeOeg ves keee DeveLe& kej efoee~ efJevee mes egle Deheves YeeF& kees ner ceej [euee~
otmeje leehemeer-efOekekeej nw, efOekekeej nw~ Dejs peuoer keesF& iegosJe kees metevee oes~ Fme heeheer ves en keee efkeee?
leermeje leehemeer-meeOeg neskej nlee, Dejs Fleveer ke<eee?
(leYeer efkemeer kes eje metevee eehle nesves hej ecegKe leehemeer ieg Dee peeles nQ Deewj eesefOele nes G"les nQ)
leehemeer ieg-Dejs og! keee letves FmeerefueS oer#ee ueer Leer~ Dejs! Ssmee ner efvebe ke=le kejvee Lee lees let eneB Deeee ner
keeeW Lee~ efOekekeej nw, letves nce meye hej keuebke ueiee efoee~ (hegve: DeeosMeelceke mJej ceW) pee! efvekeue pee eneB mes! Deepe
mes Fme Deeece ceW lesjs efueS keesF& mLeeve veneR nw~
(Ssmee kenkej leehemeer ieg ves Gmes lel#eCe ner Deeece mes yeenj efvekeeue efoee~ JeneB mes efvekeuekej Jen og Jeve ceW peekej
YeerueeW mes efceue ieee Deewj eesjer, [kewleer kejves ueie ieee~ Ske yeej Jen jepe ceW eesjer kejves ieee~
-meeleJeeB Mekece"-(Deheves meeefLeeeW mes) euees efce$eeW! Deepe efkemeer ye[s mes" kes eneB eesjer kejves eueles nQ~
Yeerue meeLeer-euees eej! peye legce pewmee meeLeer nes lees efkeme yeele kee [j~
(meYeer eesjer kes efueS peeles nQ uesefkeve keesleJeeue kes eje heke[ efueS peeles nQ)
keesleJeeue-yengle efoveeW mes Fve eesjeW ves veeke ceW oce kej jKee nw~ Deepe lees FvnW heke[kej ner jntiB ee~ (leYeer Gmes heeme
kes Iej mes keg Deen megveeF& osleer nw)
Dee lees Deepe heke[ ceW Dee ner ieS~ DeYeer yeleelee ntB~ (Ske efkeveejs ghe peelee nw Deewj eesjer kejkes Iej mes efvekeueles
ngS Gve eesjeW kees heke[ ueslee nw)
(meYeer kees yeboer yeveekej) Deye heke[ ceW DeeS yeet! keeheer efoveeW mes ekecee oskej Yeeie peeles Les, Deepe Keyej uetBiee legce
meyekeer~ (meYeer kees Ketye ceejlee nw Deewj ues peekej keejeieej ceW [eue oslee nw)
efveoxMeke-(Fme ekeej Jen heeheer kece" veevee ekeej kes og:KeeW kees Yeesielee ngDee Deheveer Deeeg hetCe& kej leere heehekece&
kes Goe mes meuuekeer veeceke Jeve ceW efJeMeeue mehe& nes peelee nw Deewj ceYetefle kee peerJe ceesnkece& kes Goe mes cejkej Gmeer Jeve
ceW efJeMeeuekeee neLeer nes peelee nw~)

JeeIees<e neLeer (otmeje YeJe)


(Deefle meIeve meuuekeer veece kee Jeve nw~ peneB Deepe n<e& kee JeeleeJejCe nw keeeWefke Deepe Fme Jeve ceW efJeMeeue cegefvemebIe
"nje ngDee nw)
efveoxMeke-(keneR-keneR TBes Je=#eeW kes veeres keg cegefve efceuekej mJeeOeee kej jns nQ~ keneR keesF& cegefve Deheveer Megelcee
kes Oeeve ceW efveceive nQ, keg cegefve efpevesvosJe keer DeejeOevee ceW lelhej nes mlegefle mes efoMeeDeeW kees cegKeefjle kej jns nQ~ Gmeer
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(115)

Jeve ceW ceke&, efmebn-JeeIe Deeefo peerJe-pevleg efJeejCe kej jns nQ~ keneR eeJeke-eeefJekeeSb Yeespeve yeveeves ceW Jemle nQ, keneR
eeJeke YeieJeeve keer hetpee ceW mebueive nQ~ mebIe efMejesceefCe Deeeee& eer DejefJebo cegefvejepe Meg hee<eeCe efMeuee hej efJejepeceeve
efvepeelcee kee efebleve kej jns nQ)
Ske cegefvejepe-cenejepe peer! osKees lees, Fme Meee ceW efkeleveer megvoj hebefeeeB efueKeer nQ~ efueKee nwefMeJeb Meg yegb hejce efJeeveeLeb, ve osJees ve yebOegve& kelee& ve kece&~
ve Debieb ve mebieb ve Fe ve keeeb, efeoevevo heb vecees Jeerlejeieb~~
otmejs cegefvejepe-neB cenejepe peer! Fmeer Jeerlejeie DeJemLee kees eehle kejves kes efueS ner lees nce meye leheeee& kej jns nQ~
otmejer Deesj-Ske cegefvejepe (YeieJeeve keer Yeefe kejles ngS)
Deeoerejeefo efpevemete& egieeefo veeLe:~ meekesleMeemeveheefle: hegosJe veeLe:~~
mJeeecYegJe: mekeue ueeske efnlebkejes e:~ leb veeefYevevove efpeveb eCeceeefce efveleb~~
JeneR Ske eeJeke YeieJeeve keer hetpee kej jns nQ eR eer DeeefoveeLe efpevesvee pevcepejece=legefJeveeMeveee peueb efveJe&heeceerefle mJeene~
Ske Deesj-(keg eeJeke-eeefJekeeSb Deenejeee& keer meeceeer pege jns nQ)
nef<e&le-Dejs YeeF&! peje peuoer kejes~ Deenej eee& kee mecee nesves Jeeuee nw~
ieewjJe-neB YeFee! meejer leweejer nes egkeer nw yeme, eewke hetjvee yeekeer nw~ (heeme Ke[er yenve mes) mebmke=efle yenve! peje
eewke lees hetj osvee~
mebmke=efle-Dee YeFee~ (kenkej eewke hetjves ueieleer nw)
(leYeer yeenj keesueenue megveeF& oslee nw Deewj keg eeJekeieCe FOej-GOej Yeeieles ngS vepej Deeles nQ)
ieewjJe-yenvee! osKe lees en Meesj kewmee nw?
mebmke=efle-hetleer ntB YeFee~ helee veneR keee yeele nw? ueesie FOej-GOej keeeW Yeeie jns nQ? (Ske eeJeke mes)
YeFee! keee ngDee? Deehe meye Fleves IeyejeS ngS keeeW nQ?
Ske eeJeke-yenve! Ske efJeMeeue neLeer hetjs mebIe ceW #eesYe kees GlheVe kej jne nw, vee peeves efkelevesner eeJekeeW kees efieje efoee~
(leYeer JeneB ieewjJe, nef<e&le SJeb mebmkeej Yeer Dee peeles nQ)
nef<e&le-keee ngDee YeeF&?
otmeje eeJeke-YeFee! Ske neLeer ves yengle hejsMeeve kej [euee nw, hetjs mebIe kees Demle-Jemle kej efoee nw~
ieewjJe-keee! Deye keee nesiee?
Ske eeefJekee-neB, Gme etj neLeer ves efkeleves ner neLeer, Iees[eW Deewj ieee-yewueeW kees ceej [euee nw~ efkeleves ner TBeW kees
efieje efoee pees efke yeseejs hegve: veneR G" mekes~
otmejer eeefJekee-Deewj lees Deewj YeeF&! Gmeves heekeMeeuee ceW Jemle ngF& ceefnueeDeeW kees og:Keer kej efoee~
mebmkeej-(efebeflele cege ceW) Deesn! en lees cegefve mebIe hej Ghemeie& ner Dee ieee~ keneR Jen efkemeer cegefve kee Deefnle ve kej osJes~
mebmke=efle-neB YeeFeeW-yenveeW! peuoer meesees~ Fme Ghemeie& kee efveJeejCe kewmes nes~ euees peuoer euees, meYeer Deeeee&eer
kes heeme euekej osKeW~
(meYeer Yeeiekej Deeeee&eer kes heeme hengBeles nQ Deewj osKekej Deeee&eefkele nes peeles nQ efke Jen neLeer ceopeue yejmeelee
ngDee cegefvejepe DejefJebo kes heeme ner hengBe ieee nw)
Ske eeJeke-(efebeflele cege ceW) Dejs! Deye keee nesiee? Jen lees Deeeee&Jee& kes heeme ner hengBe ieee~
otmeje-(Ieye[ekej) ns YeieJeved! j#ee kejes~ Fme Ghemeie& kees otj kejes~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(116)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

eeefJekee-Dejs! keesF& lees DeeDees! keneR en iegJej kee keg Deefnle ve kej osJes~
(meYeer eeJeke-eeefJekeeSb Deekegue-Jeekegue nes FOej-GOej Yeeieoew[ kej jns nQ hejvleg metefjJee& iegosJe megcesheJe&le kes
meceeve Deeue nQ~ Gvekes Je#e:mLeue ceW eerJelme kee efevn Lee~ Gmekees osKeles ner Gme iepejepe kees peeeflemcejCe nes ieee)
(Jen JeeIees<e neLeer cegefvejepe kees Skeke osKe jne nw)
neLeer-(ceve ceW) Deesn! en lees cesjs hetJe&pevce kes mJeeceer nQ Deewj ceQ Fvekee ceb$eer ceYetefle Lee~
(peeeflemcejCe nesles ner Jen etj neLeer Skeoce Meeble nes ieee Deewj cegefvejepe kes ejCeeW ceW cemleke ske efoee~ leye cegefvejepe
ves Gmes mecyeesefOele efkeee)
cegefvejepe-ns iepejepe! legceves en keee efkeee? Dejs! en eEnmeekece& ceneve og:KeeW kees osves Jeeuee nw~ en efnbmee mJe
Deewj hej oesveeW kees ogKeoeeer nw~
(hegve: Gmes Oeeve mes megveles osKekej kenles nQ)
Denes! legceves yeeeCe kes heg$e ceYetefle ceb$eer keer heee&e mes YeeF& kes eefle Deele&OeevehetJe&ke cejkej en efleeeeesefve heeF&
nw~ ceQ DejefJebo jepee legcneje mJeeceer Lee~ ceQves legcnW Fme ogelcee kece" mes efceueves kees cevee efkeee Lee hej legce veneR ceeves Deewj
Gme og leehemeer ves legcnejs efmej hej efMeuee heke oer~
(iepejepe kees Ske-Ske yeeleW mcejCe nes Deeleer nQ leye cegefve hegve: kenles nQ)
legce YeeF& kes ceesnheer Deele& heefjCeece mes cejkej Fme iepeeesefve ceW Dee ieS nes, Gme kece" keer Yeeee& JeCee Yeer keeueeblej
ceW cejkej legcnejer nefLeveer ngF& nw~ efpeme YeeJepe kees legceves ceelee kes meceeve mecePee Lee Deepe legce Gmeer kes meeLe jceCe kejles
ngS megKeer nes jns nes~ Dejs kejheefle! osKees, osKees, mebmeej keer efJeefe$elee lees osKees~
(Gme mecee neLeer kes ves$eeW mes DeegOeeje yenves ueieer ceevees Gmekes Deblejbie mes efceLeelJe Deewj ogOee&ve ner Deegpeue kes yeneves
efvekeue jns nQ)
(otj Ke[s eeJekeieCe Deejpe ceW nQ efke en etj neLeer Flevee Meeble kewmes nw?)
Ske eeJeke-Dejs-Ieesj Deeee&! Flevee etj neLeer Deewj Skeoce Meeble~ en kewmes ngDee?
otmeje-Meeeo Jeerlejeie cege keer ner ceefncee nw~
leermeje-YeeF&! cegPes lees ueielee nw efke Gmes peeeflemcejCe nes ieee nw~
Ske eeefJekee-(Deeee& mes) peeeflemcejCe?
otmejer eeefJekee-neB, ceQves hegjeCeeW ceW Ssmes keLeeveke keF&-keF& yeej he{s nQ~
leermejer eeefJekee-euees yenveeW-YeeF&eeW! nce Yeer heeme peekej osKeW efke cegefvejepe Gmes keee GheosMe os jns nQ~
meYeer-neB, neB, euees eueles nQ~
(FOej cegefvejepe Gmes efvejvlej mecyeesefOele kej jns nQ)cegefvejepe-ns iepesv! ceQves legcnejs efJeeesie mes og:Keer neskej DeJeefOe%eeveer cenecegefve mes hete Lee efke cesje efee ceb$eer ceYetefle
DeYeer leke keeeW veneR Deeee, leye GvneWves meejer Ievee megveeF& Leer~ hegve: Ske efove ceQ cenue kes Thej le hej eeke=efleke meg<ecee
kees osKe jne Lee efke Dekemceeled DeekeeMe ceW cesIe mes efveefce&le Ske megvoj cebefoj efoKeeF& he[e Deewj ceQ Gmes meekeej he osves kes
efueS keeiepe-keuece G"ekej Gmekee efe$e KeeRbeves ner Jeeuee Lee efke Jen megvoj YeJeve efJeIeefle nes ieee~ yeme, cegPes mebmeej,
Mejerj Je YeesieeW mes efJejefe nes ieF& Deewj ceQves efvee&vLe ieg kes meeefveOe ceW pewvesejer oer#ee ues ueer~ Fme mecee ceQ elegefJe&Oe mebIe
meefnle meccesoefMeKej ceneleerLe& keer Jebovee kes efueS pee jne ntBb~ Fmekeer Jebovee kejves Jeeues peerJe YeJe ner nesles nQ Deewj 49 YeJe
kes Deboj cees#e eehle kej uesles nQ~
(iepejepe Deye Deewj Meebleefee nes cenecegefve keer Oece&ceeer JeeCeer kee heeve kej jne nw Deewj eeJekeieCe Yeer JeneR Deekej
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(117)

yew" peeles nQ Deewj GheosMeece=le megveves ueieles nQ)


cegefvejepe hegve: Gmes mecyeesefOele kejles nQiepejepe! Deye legce efceLeelJeheer efJe<e kee Jeceve kejes Deewj heeBeeW heeheeW kee leeie kejes~ en meceioMe&ve ner cees#e cenue
ceW e{ves kes efueS henueer meer{er nw~ oeeceeer Oece& ner meee Oece& nw, efveie&vLe ieg ner mees ieg nQ~ yeme, FvneR kee { eeve
kejvee ner meceioMe&ve nw~ efve:Mebefkele Deeefo Dee" Debie nQ Fmekes efyevee en oMe&ve mebmeejkeer yesue kees GKee[ves ceW meceLe& veneR nw~
megvees! Deye legce hebe Gogcyej heue Deewj cee, ceebme, ceOeg kee leeie kejes~ hebe DeCegeleeW kee heeueve kejes~ Fvekeer j#ee
kejves Jeeues meele MeerueeW kee heeueve kejes~ Fve eleeW kes eYeeJe mes legce efveece mes osJeieefle kees eehle kejesies~
efveoxMeke-(Fme ekeej mes iegosJe ves efJemleej kes meeLe mecekelJe Deewj eleeW kee GheosMe efoee leye neLeer Gve eleeW kees
enCe kejkes Deheves n<e& kees Jee kejles ngS yeej-yeej iegosJe kees vecemkeej kejves ueiee Deewj yeej-yeej he=LJeerleue hej cemleke
ske-skekej Deheveer ee eke kejves ueiee)
(iepejepe kees eeJeke peevekej meYeer eeJekeieCe Gmes efceeVe Deeefo efKeueekej eemegke peue efheueeles nQ)
Ske eeJeke-YeFee! keee DeeMee& keer yeele nw efke neLeer pewmee heMeg Yeer eeJeke nes ieee nw~
otmeje-neB! Gmeves cegefvejepe mes hebe DeCegele enCe kej efueS nQ~
leermeje-euees eueW, Gmes efceeVe Deewj eemegke peue os kej Deeles nQ~
meYeer leweej nes peeles nQ-neB, neB euees eueles nQ, Gmes keg efKeuee-efheuee Yeer oW Deewj Deeeee&eer kes oMe&ve Yeer kej ueW~
eeefJekee-neB, ceQ Yeer euetBieer, keeeWefke ceQves megvee nw efke Deeeee& eer JeneB mes efJenej kej meccesoefMeKej keer Deesj emLeeve
kej jns nQ~
(meYeer Gmes efceevve Deeefo efKeueeles nQ hegve: Ske eeefJekee kenleer nQ)
eeefJekee-DeeFS eueles nQ, keeeWefke Deeeee&Jee& mebIe meefnle efMeKejpeer keer Deesj efJenej kej jns nQ~
(neLeer Yeer en megvekej keg otj leke mebIe kes meeLe peekej iegosJe kees hengBeekej Deeee Deewj ieg kes heeokeceue kee
mcejCe kejles ngS JeneR meuuekeer Jeve ceW jnves ueiee)
(Deye neLeer mebeceemebece kees meeOe jne nw~ Jen meceief nw, efkemeer Yeer peerJe kees Yetuekej Yeer veneR meleelee nw~ Deheves
Mejerj kees ke=Me kejles ngS FefveeW kees oceve kej jne nw~ Deheves Meerueele kees heeueve kejves ceW kegMeue Jen neLeer nefLeveer kes heeme
Yeer veneR peelee nw~ Gme efvepe&ve Jeve ceW Deve peblegDeeW eje efkeS ieS GhemeieeX kees menve kejves ceW meceLe& neslee ngDee Deheves ceve ceW
efkebefeled Yeer ogOee&ve veneR ueelee nw~ Fme ekeej yengle keeue leke og&j lehe kejles ngSGmekeer Meefe #eerCe nes ieF& efhej Yeer Jen
hebehejceser kes efebleJeve ceW Deheves ceve kees #eerCe veneR kejlee nw~)
Ske efove Jen kejerv heemee ngDee JesieJeleer veoer kes le hej Deeee Deewj metb[ mes heBtke kejkes peue kees eemegke efkeee,
hegve: peue heerves ueiee~
neLeer-(ceve ceW) yengle heeme ueieer nw, peue kees eemegke kejkes Lees[e mee peue heer uetB~
(leYeer) Dejs! eneB lees keere[ yengle DeefOeke nw, Dejs! cesje lees hewj ner hebmee pee jne nw~ ns YeieJeeved! Deye ceQs yeenj kewmes
efvekeuetB~
(neLeer keere[ ceW yegjer lejn hebme ieee nw Deewj ceve ner ceve meeselee nw)Deye cegPes Fme DeLeen keere[ mes keesF& Yeer efvekeeueves Jeeuee veneR nw pewmes ceesnheer keere ceW hebmes ngS mebmeejer peerJe kees
Fme mebmeejheer DeLeen meceg mes efvekeeueves Jeeuee keesF& veneR nw~ neB! eefo ceQ meuuesKeveeheer yebOeg kee meneje ues uetB lees Jen
cegPes DeJeMe ner eneB mes efvekeeuekej Gece osJeieefle ceW hengBee mekelee nw~
efveoxMeke-(Ssmee efveee kej iepejepe ves elegjenej kee peerJeve Yej kes efueS leeie kejkes ceneceb$e kee mcejCe kejles
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(118)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

ngS hebehejceser kee DeJeuecyeve ues efueee~ keg keeue yeerlee ner Lee efke Ske kegkekeg peeefle kee meebhe JeneB Dee ieee Deewj hetJe&
pevce kes yewj kes mebmkeej mes Gmes [me efueee)~
iepejepe Jesovee mes Jeekegue nes jne nw efkevleg iegosJe eje eehle GheosMe mes mJeeb kees mebYeeues ngS nw~)
neLeer-ns eYet! Fme mehe& ves DekeejCe ner cegPes [me efueee~ Ske lees keere[ mes ve efvekeue heeves keer Jesovee Deewj otmejer
Fmekes keeves keer Jesovee~ efhej Yeer cegPes meblees<e jKevee nesiee keeeWefke iegosJe ves kene Lee efke en Deelcee efYeVe nw-Mejerj efYeVe
nw-2~~
efveoxMeke-(Ssmee Jeekee mcejCe kejles ngS Jen Mejerj mes Deheveer Deelcee kees he=Leked mecePe hebehejceser kee Oeeve kejves
ueiee Deewj Deheves heefjCeeceeW kees efmLej kejkes Oece&OeevehetJe&ke Fme veej osn kee leeiekej yeejnJeW mJeie& ceW mJeebeYe efJeceeve
ceW MeefMeeYe osJe nes ieee~)

MeefMeeYe osJe (leermeje YeJe)


-eLece Me(cebe hej meecetefnke eeLe&vee)
mJeie& kee Me-FvmeYee ceW Dehmeje kee ve=le~
(yeejnJeW mJeie& ceW FvmeYee ueieer nw~ Deepe JeneB eee& eue jner nw efke Deepe nceejs mJeie& ceW cele&ueeske kee Ske efleee
peerJe neLeer keer heee&e mes efvekeuekej MeefMeeYe osJe kes he ceW pevce uesves Jeeuee nw~
meneej Fv-mJeie&ueeske kes cesjs efee osJeeW! osefJeeeW! Deepe nceejs mJeie& ceW Ske hegCeMeeueer veS osJe kee Deeieceve nesves
Jeeuee nw, mees Deehe meye Gmekes mJeeiele keer leweejer kejW~
Ske osJe-mJeeceer! Deehe efkeme hegCeMeeueer peerJe keer yeele kej jns nQ?
otmeje osJe-neB Fvjepe! eneB lees ncesMee ner Deveske osJe-osJeer pevce uesles jnles nQ, uesefkeve Ssmeer eee& nesles ceQves veneR
osKeer~ Deepe keewve mes efJeMes<e osJe eneB Deeves Jeeues nQ?
meneej Fv-neB, yeleelee ntB, Jen JeemleJe ceW efJeMes<e ner nw~ DeYeer-DeYeer keg osj henues ner ceOeueeske kes Deee&KeC[
ceW meuuekeer veeceke Jeve ceW Ske neLeer kee peerJe meuuesKeveehetJe&ke cejCe kej Dehevee Mejerj es[kej eneB MeefMeeYe osJe kes he
ceW pevce uesves Jeeuee nw~
FveCeer-ns hegjvoj! Ske neLeer kee peerJe Deewj osJe?
Fv-neB osJeer! ener lees pewveOece& keer ceefncee nw~ pees peerJe DeCegeleer ee ceneeleer nw Jen efveece mes osJeieefle ceW ner DeeJesiee~
FveCeer-keee Jen oesyeeje ceveg<e veneR nes mekelee nw?
Fv-veneR osJeer! osKees-DeCegJeo cenJJeoeFb Ce uenF osJeeGieb ceesegb~ DeLee&led osJeeeg kes efmeJee Deve Deeeg kes yebOe peeves
hej en peerJe DeCegele Deewj ceneele kees enCe veneR kej mekelee nw Deewj Gme neLeer ves Yeer DejefJebo cegefve mes hebe DeCegele efueS
Les Deewj Gmekee hetje heeueve efkeee Lee~
leermeje osJe-osJejepe! GmeceW Ssmeer keee efJeMes<elee nw pees Fleveer ee mes Deehe Gmekee veece ues jns nQ~
meneej Fv-efce$e! Gmekeer efJeMes<elee en nw efke Jen Deye mes meeleJeW YeJe ceW pecyeterhe kes Yejle#es$e ceW lesF&meJeeB leerLekej
nesves Jeeuee nw~
-efleere MeefveoxMeke-(mJeie& ceW megvoj megmeefppele Mewee yeveer ngF& nw, Mewee Thej eejeW Deesj mes {keer ngF& nw~ Gmekes Devoj Ske
veJeegJeke ceeveeW mees jne nw~ yeepes, veiee[eW keer OJeefve nes jner nw, heg<heeW keer Je<ee& leLee cevo-cevo Jeeeg eue jner nw efke leYeer
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(119)

Deveske osJe-osJeer Gme Mewee kes meceerhe hengBekej vecemkeej keer cege ceW Ke[s nes peeles nQ)
MeefMeeYe osJe-(Mewee hej G"kej yew"s Deewj Deeies mes Mewee kee heoe& neee) vece: efmesYe: (Ceceeskeej
ceb$eeseejCe) (Deeee& mes) Deesn! ceQ keewve ntB? ceQ keneB Dee ieee? en megvojlee ceQ keneB keer osKe jne ntB? es meye cegPes vecemkeej
keeeW kej jns nQ?
osJeieCe-nce meYeer osJeeW kee eCeece mJeerkeej kejW, osJe! mJeie& ceW Deehekee MegYeeieceve cebieuecee nes~ Deehe eneB en meye
mJeie& kee meewvoe& osKe jns nQb~ MeefMeeYe veeceke osJe kes he ceW Deehekee eneB pevce ngDee nw~
MeefMeeYe osJe-(DeJeefOe%eeve mes meejer yeeleW peevekej) ceQ nmleerej ntB, Deesnes!! en mJeie&hegjer nw Deewj en Delegue JewYeJe~
osJeieCe-mJeeefceved! Deehe efpeveMeemeve kes eYeeJe mes Fme Gece ue#ceer kees eehle ngS nQ~ Deehe Gef"S Deewj cebieue mveeve
keerefpeS, hegve: Jeeeuebkeej mes Yetef<ele neskej efpevesv YeJeve ceW efpeveeefleceeDeeW keer hetpeve keefjes~ Devevlej Deheves JewYeJe kee
efvejer#eCe keerefpeS Deewj Gece-Gece YeesieeW kee DevegYeJe keerefpeS~
Ske osJe-(meceerhe peekej) ns mJeeefceved! Deehe hegCeJeeve nQ, Deehekeer meoe efJepee nes~ ns veeLe! mveeve keer meeceeer leweej nw~
MeefMeeYe osJe-(efevleve cege ceW) es osJeebieveeSb, es heefjJeej osJe, en meye hegCe kee emeeo nw~ ceQves iegosJe kes eje
pees mecekelJeheer jlve Deewj DeCegeleheer efveefOe eehle keer Leer Gmeer kes heuemJehe en lespeesOeece eehle ngDee nw~
(MeefMeeYe osJe ves Yeer Deheveer emeVelee mes meyekees emeVe kejles ngS eLeesefele efeee kejkes henues efpevehetpee keer) (cebefoj
kee Me efoKeekej osJe kees heefjJeej osJeeW kes meeLe hetpee kejles ngS efoKeeJeW)
(hegve: cebefoj mes Deheveer osJemeYee ceW Deekej)
Ske osJe-osefKees efce$ejepe! Deye Deehekees ceQ eneB keer JeJemLee yelee jne ntB~ ns osJeesece! mJeie& kes es efoJe Jee, ceeuee,
cegkeg, DeeYet<eCe Deeefo enCe kejW pees ncesMee efKeues heg<he kes meceeve Deehekes Mejerj hej MeesYeeeceeve jnWies~
MeefMeeYe osJe-OeveJeeo osJe meeLeer! ceQ Deehekes mvesn kee DeeYeejer ntB~ nce Deewj Deehe meYeer efceuekej eneB hej mJeie&megKe
kee GheYeesie kejles ngS Oecee&jeOevee kejWies~ keeeWefke Oece& mes ye{kej mebmeej ceW keesF& Jemleg veneR nw~
(osefJeeeB Deeies ye{kej osJe kees vecemkeej kej JeneR Ke[er nes peeleer nQ)
MeefMeeYe osJe-(neLe pees[kej) ns eYees! efpeme efpeveOece& kes eYeeJe mes cegPes en meye ue#ceer eehle ngF& nw, Jen efpeveOece&
meoe peeJevle jns~
-le=leere MeefveoxMeke-(mJeie& kes efoJe megKeeW kees Yeesieles ngS keYeer Jen osJe megoMe&ve ces hej peekej meesuen ewleeueeeW keer Jebovee
kejlee nw, keYeer Jen vevoerej erhe ceW 52 ewleeueeeW ceW hetpee kejlee nw, keYeer leerLekejeW kes hebekeueeCekeeW kes DeJemej hej
YeefeYeeJe mes Yeeie ueslee nw, keYeer eejCe$e+efOeejer cegefveeeW keer Jebovee kejkes Gvekes GheosMe megvelee nw, keYeer Deheves mees ieg
DejefJebo cegefvejepe keer hetpee kejlee nw~ keYeer ceOeueeske ceW Deekej meccesoefMeKej keer Jebovee kejkes Demeerce hegCe mebefele kej
ueslee nw Deewj keYeer Deheveer osJeebieveeDeeW kes meeLe eer[e YeJeve ceW eer[e kejlee nw)
(eneB osJe kees meccesoefMeKej Deeefo leerLeeX keer Jebovee kejles ngS efoKeeJeW)
-elegLe& Me(Deye MeefMeeYe osJe keer osJeeeg kes n ceen Mes<e jn ieS Dele: Jen Deheveer Deeeg kee Devle mecee mecePekej Oecee&jeOevee
ceW efJeMes<ehe mes ueerve jnves ueiee)
MeefMeeYe osJe-Deesn! cesjer Deeeg kee Devle mecee Dee ieee nw~ Deye cegPes MeerIe ner efpeveOece& keer DeejeOevee ceW efJeMes<ehe
mes lelhej nes peevee eeefnS~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(120)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

osJemeeLeer-eYees! Deehekee efJeeej Deefle Gece nw~ Fme mebmeej ceW pees peerJe pevce ueslee nw Gmekee cejCe DeJeMebYeeJeer nw~ yeme,
DeeJeMekelee Fleveer nw efke Deble mecee ceW nceeje nj #eCe efpevesvosJe keer DeejeOevee ceW ueiee jns~
MeefMeeYe osJe-eueW efce$eJej! euekej vevoerej, megces Deeefo efpeveeueeeW keer Jebovee kejles nQ~
osJemeeLeer-eefueS osJeesece! eueles nQ~
efveoxMeke-(MeefMeeYe osJe Deheves osJe meeefLeeeW kes meeLe peekej efpeveeueeeW keer Jebovee SJeb hetpeve Deeefo kejles nQ)
(Fme ekeej osKeles-osKeles n ceen yeerleves ueies~ peye Deeeg kee Deble mecee vepeoerke Deeee lees Jes ewleJe=#e kes veeres
heeemeve cege ceW yew" iees)
MeefMeeYe osJe- efmeee vece:, efmeee vece:, efmeee vece:~
(Fme ceb$e kee GeejCe kejles ngS GvneWves Deheves veej Mejerj kee leeie kej efoee Deewj meceeefOe kes eYeeJe mes pecyeterhe
kes hetJe& efJeosn ceW heg<keueeJeleer osMe kes jepee efJeegledieefle mes DeefiveJesie veece kes heg$e ngS~)
FOej kegkekeg mehe& cejkej vejke ceW euee ieee~
(eneB vejke kes og:KeeW kee Me Yeer efoKeeJeW)

DeefiveJesie efJeeeOej (eewLee YeJe)


-eLece Me(cebe hej meecetefnke eeLe&vee)
(heg<keueeJeleer osMe kes ueeskeesej veeceke veiej kee Me nw~ efJeeeOej jepee efJeegledieefle kee jepecenue)
(efJeeeOej jepee efJeegleieefle kee ojyeej ueiee nw~ cenejepe ceb$eerieCeeW kes meeLe Jeelee& ceW ceive nQ~ Deeeveke Ske oemeer
emeVe cege ceW jepeojyeej ceW Yeeieleer ngF& Deeleer nw)
oemeer-cenejepe keer pee nes! cenejepe keer pee nes! yeOeeF& nes cenejepe! jeveer efJeegvceeuee ves heg$ejlve kees pevce
efoee nw~
(cenejepe emeVe nes Deheves ieues kee nej Gleejkej Gmes osles nQ Deewj oemeer peekeej kejleer ngF& ueew peeleer nw)
cenejepe-(Deheves ceb$eerieCeeW mes) ceb$eer cenesoe! meejs veiej ceW KegefMeeeB ceveeF& peeeW, Deepe nce yengle emeVe nQ~ jepekees<e
Keesue oes, keesF& Yeer Keeueer neLe ve peeves heeS, meyekees cegBnceeBiee Oeve yeebe peeS~
cebb$eerieCe-pees Dee%ee cenejepe! (meejs jepe ceW KegefMeeeB ceveeF& pee jner nQ, meye lejhe Guueeme kee JeeleeJejCe nw)
-otmeje Me(jepee efJeegledieefle SJeb jeveer efJeegvceeueer efmebnemeve hej efJejepeceeve nQ, heeme ceW ner yeeueke DeefiveJesie yew"e nw, heeme ceW {sj
meejs efKeueewves he[s nQ Deewj oesveeW Gmes osKekej emeVe nes jns nQ)
jepee-osJeer! JeemleJe ceW nceeje heg$e Gece ue#eCeeW mes ege nw~ osKees lees Gmekeer eseSb SJeb yeeueeer[e~ Fmekeer
efKeueefKeueen osKekej ceve hetuee veneR meceelee~
jeveer-neB cenejepe! Fmekees osKekej ueielee nw efke en keesF& nesvenej peerJe nw~
(Fme ekeej ceelee-efhelee kes ceve kees Deeveefvole kejlee ngDee Jen DeefiveJesie efMeMeg henues IegveeW, efhej hewjeW kes yeue euelee
ngDee yeeueeJemLee ceW eJesMe kejlee nw Deewj peye keYeer Jen jepeojyeej ceW eJesMe kej peelee nw lees meYeer Gmes Deheveer ieeso ceW
ueskej n<e& efJeYeesj nes G"les nQ)
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(121)

-le=leere Mejepeojyeej kee Me


jepee Deheves ojyeeefjeeW kes meeLe Jeelee& ceW ceive nQ leYeer yeeueke DeefiveJesie Ske oemeer kes meeLe eJesMe kejlee nw~ oemeer
Ske Deesj egheeehe Ke[er nes peeleer nw Deewj yeeueke oew[kej Deheves efhelee keer ieeso ceW e{ peelee nw~
jepee-(Gmes ogueej kejles ngS) Dejs heg$e! let jepeojyeej ceW Dee ieee~ keee yeele nw yess! Dee pee, cesjs keuespes mes ueie pee~
ceb$eer-cenejepe! Deehekee heg$e yengle ner nesvenej nw Deewj meJeeieerCe megvoj nw~ ueeFS cenejepe, ceQ Yeer Fmes Lees[e mee ogueej
kej uetB (jepee mes ueskej Gmes ogueej kejles ngS) leYeer mesveeheefle Yeer Deheveer ceveesefYeuee<ee Jee kejles nQ)
mesveeheefle-cenejepe! cegPes Yeer Fmes heej-ogueej kej DeodYegle Deevevo efceuelee nw, ueeFS ceb$eerjepe! ceQ Yeer Deheves Deevevo
kees Je=efbiele kej uetB~
Ske Deve meYeemeo-ns epeeheeueke! nce meYeer kees Deheves YeeJeer cenejepe kees efKeueekej DehetJe& emeVelee efceueleer nw~
nce meye Fmes heej kejWies~
efveoxMeke-(Fme ekeej jepeojyeej ceW meYeer Gmes neLeeW neLe uesles nQs Deewj efJepeeeOe& heJe&le kes YeeJeer cenejepe kees Deheves
Debke ceW Yejkej DeefleMeeeer Deevevo kee DevegYeJe kejles nQ~ meewce eke=efle kee Oeejke en efMeMeg otpe kes evcee kes meceeve
Je=efbiele neslee ngDee meYeer veiej kes ceve Deewj ves$eeW kees njCe kej jne nw)
-ele=Le& Meveiej kee Me nw~ egJee kegceej DeefiveJesie jLe hej meJeej veiej ceW YeceCe kej jns nQ~ veiejJeemeer Gmes osKekej Jeelee& kejles nQ~
Ske hegjJeemeer-(otmejs mes) osKees YeFee! en Deheves jepee kee heg$e kegceej DeefiveJesie nw~
otmeje eeJeke-meecege! Deheves cenejepe kee eefleefyecye ner nw~
Ske eeefJekee-efkelevee meueesvee nw, keneR vepej vee ueie peeS~
otmejer eeefJekee-neB, ye[er YeeieJeeve nesieer Jen jepekegceejer efpemes en JejCe kejsiee~
leermeje eeJeke-YeF&ee, yenveeW! cesje lees ceve ner veneR Yej jne nw, peer kejlee nw Skeke Gmes efvenejlee ner jntB~
leermejer eeefJekee-YeeF&! DeeefKej nQ lees Deheves YeeJeer cenejepe! he, iegCe Deeefo meYeer ceW efJeMes<e neWies ner, nce Deheves
cenejepe keer lejn Fvekeer $eeee ceW Yeer meJe&oe emeVe jnWies~
efveoxMeke-(veiejJeemeer Deheves-Deheves efJeeej ceW ceive nQ Deewj kegceej DeefiveJesie Deheves efJeeej ceW, keeeWefke GvnW meJe&oe
efpevesv YeieJeeve keer Yeefe ner Yeeleer nw~ etB lees jepee efJeeglieefle ves Gvekee egJejepe heo hej DeefYe<eske kej efoee nw uesefkeve
Jen efvele ner efpeveYeefe ceW Deheves kees meceefhe&le kej egkes nQ~)
-heeBeJee MeefveoxMeke-(egJejepe DeefiveJesie Deheves efhelee mes jepe mebheoe kees eehle kej kegMeueleehetJe&ke jepe mebeeueve kejles ngS
peerJeve eeheve kej jns Les leYeer Ske efove Jen meceeefOeieghle veeceke cegefvejepe kes oMe&ve kejles nQ Deewj hebesefve efJe<eeeW kees efJe<eJeled
mecePekej Gvemes efJejle nes peeles nQ)
(efpevecebefoj kee Me nw~ egJejepe DeefiveJesie efpevesvosJe keer hetpee-DeejeOevee kejkes G"les nQ lees JeneR GvnW meceeefOeieghle
cegefvejepe kes oMe&ve nes peeles nQ Deewj Jes GvnW veceesmleg kej Oece&eceCe nsleg Gvekes heeme yew" peeles nQ~)
kegceej DeefiveJesie-veceesmleg YeieJeved! veceesmleg!
cegefve eer-mece&Je=efjmleg!
kegceej DeefiveJesie-ns cenecegefve! Deehekee jlve$ee kegMeue lees nw?
cegefve eer-neB Jelme!
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(122)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

kegceej-eYees! jlve$ee efveefOe mJehe iegJej! ke=heekej Deheves efoJe Oecee&ce=le mes nceW DeefYeefmeele kejW~
cegefve eer-ns Ye! Fme mebmeej ceW efpeveOece& Deewj meceioMe&ve kes meceeve Deewj keesF& Deveceesue efveefOe veneR nw, Jener eleske
eeCeer kees mebmeej meceg mes heej kejves Jeeuee nw Dele: meowJe Gmeer kee Deeee uesvee eeefnS~ en peerJe Deveeefo keeue mes Fme
mebmeej ceW heefjYeceCe kej jne nw, ye[s Yeeie mes ner Gece kegue, Gece peeefle, Gece Mejerj Deewj Gece yegef efceueleer nw Dele:
Gmekee meogheeesie kejvee eeefnS~
kegceej DeefiveJesie-(ceve ceW), ns iegosJe! Deehe mee ner ken jns nQ, Fme mebmej ceW keewve Dehevee, keewve hejeee~ en jepe
mebheoe, Oeve-JewYeJe meye #eefCeke nQ, veej nQ, DeefJeveej megKe lees cees#e ces nQ efpemekeer eeefhle kes efueS cegPes melele eelve kejvee
nesiee~ (GvnW lel#eCe ner efJe<ee YeesieeW mes Jewjeie nes peelee nw) (hegve: cegefvejepe mes) ns iegosJe! ke=hee kej cegPes YeJeoefOeleejCeer
pewvesejer oer#ee eoeve kej ke=leeLe& kejW~
cegefve eer-legcneje efJeeej Deefle Gece nw, legce DeJeMe ner efveke mebmeejer nes, MeerIe ner cees#e eehle kejesies~
-"e MeefveoxMeke-(Fme ekeej kegceej DeefiveJesie hebesefve efJe<ee YeesieeW kees le=CeJeled leeiekej cegefvejepe mes hebeceneeleeW kees eehle
kej mJeeb ceW ke=leke=lelee kee DevegYeJe kejves ueies Deewj IeesjeefleIeesj leheejCe kejves ueies~ meJe&leesYe Deeefo es GheJeemeeW
kes eje Mejerj kees #eerCe kejles ngS Yeer Jes efvepeelcee kes DevegYeJehe hejceevevoece=le kees heerkej le=hle nes jns Les Deewj meowJe
Megelcee kee Oeeve efkeee kejles Les~ Ske efove Jes Jeve ceW efnceefieefj heJe&le keer ieghee ceW Oeeve ceW ueerve Les efke Yeebkej Depeiej
mehe& JeneB Deelee nw Deewj cegefve eer kees osKeles ner Jen eesOe mes Yeebkej neskej GvnW efveieue ueslee nw)
(Jeve kee Me leLee GmeceW heMeg-he#eer DeeJeepe kejles efoKeeJeW)
cegefvejepe DeefiveJesie-(Oeeve cege ceW) vece: efmesYe:, vece: efmesYe:, vece: efmesYe:....~~
(leYeer Ske Yeeeveke Depeiej mehe& Dee peelee nw)
efveoxMeke-(hetJe& pevce kes mebmkeej mes Jen Depeiej lespeer mes hegkekeejles ngS cegefvejepe kees efveieuevee Meg kej oslee nw Deewj
cegefvejepe hejce mecelee YeeJe mes efpevesv YeieJeeve keer Yeefe ceW ueerve nesles peeles nQ)
cegefvejepe-(ceve ceW) vece: efmesYe:~ Deelcee efYeVe nw, Mejerj efYeVe nw~ peye osn ner cesje veneR lees efkememes jeie, efkememes
s<e, keewve Me$eg-keewve efce$e~ hejce Jeerlejeieer Deelce leJe kee efebleve ner cees#e eeefhle ceW meneeke nesiee~ efmeee vece:-2~~
(Fme ekeej Deelce leJe kee efebleJeve kejles-kejles Fme veej Mejerj mes tkej Jes cegefvejepe meesuenJeW mJeie& kes heg<kej
efJeceeve ceW osJe nes peeles nQ)

Deegle mJeie& ceW efJeegleeYe osJe (heeBeJeeb YeJe)


(cebe hej meecetefnke eeLe&vee)
mJeie& kee Me-Fv meYee ceW Dehmeje kee ve=le
-eLece Me(Deegle mJeie& ceW Fv meYee ueieer ngF& nw Deewj meYeer osJeieCe Deeheme ceW Jeelee& kej jns nQ)
Fv-(Deheves DeJeefOe%eeve mes peevekej) Denes! Oece& keer efkeleveer ceefncee nw efpememes ceveg<e ueeske mes eeCeer Fme mJeie&ueeske
ceW Dee peelee nw~
Ske osJe-keee ngDee Fvjepe! Deeeveke Deehe Oece& keer ceefncee kee JeCe&ve keeeW kejves ueies? keee he=LJeerueeske ceW keesF&
efJeMes<e yeele ngF& nw?
Fv-neB osJe! yeele ner keg Ssmeer nw Deepe ceOeueeske ceW pecyeterhe keer Oejleer hej pevce ueskej kegMeueleehetJe&ke jepe
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(123)

mebeeueve kej hegve: efpeveoer#ee OeejCe kej meceeefOecejCehetJe&ke Mejerj kee leeie kejves Jeeues jepee DeefiveJesie kee peerJe
efJeegledeYeosJe kes he ceW nceejs mJeie& ceW pevce uesves Jeeuee nw~
otmeje osJe-ns hegjvoj! Jewmes lees Fme mJeie& ceW Deveske osJe pevce uesles jnles nQ hej keYeer lees Ssmeer eee& Deehekes cegKe mes
ceQves veneR megveer~ Fme osJe ceW Ssmeer keee yeele nw pees Deehe Gvekee iegCeevegJeeo kej jns nQ?
FveCeer-neB osJe! nceW Yeer peeveves keer efpe%eemee nw efke DeeefKej Gve Deeves Jeeues osJe ceW Ssmeer keee efJeMes<elee nw~
Fv-lees megvees! ceQ legce meyekees yeleelee ntB~ Gmekeer efJeMes<elee en nw efke Deye mes "s YeJe ceW Jen osJe pecyeterhe kes
Yejle#es$e keer yeveejme veiejer ceW lesF&meJeW leerLekej kes he ceW pevcesiee~
meYeer osJe efceuekej-pee nes, pee nes, lesF&meJeW leerLekej YeieJeeve keer pee nes~ leye lees nce meyekees efceuekej Gve ceneve
Deelcee kes mJeeiele nsleg emLeeve kejvee eeefnS~
henuee osJe-neB, keeeW veneR! nce meYeer Gme ceneheg<e kes mJeeieleeLe& eueWies~
(meYeer pee-peekeej kejles ngS emLeeve kejles nQ)
-efleere Me(meesuenJeW mJeie& kes heg<kej efJeceeve ceW Gheheeo Mewee megmeefppele nw efpemekes Thej meesuen Je<eeae osJe meesles ngS kes meceeve
efoKeeJeW)
(yeepeeW keer OJeefve nes jner nw, heg<heJe=ef nes jner nw Deewj osJeieCe pee-peekeej kejles ngS vecemkeej keer cege ceW Ke[s nQ)
efJeegleeYe osJe-(Mewee hej G"kej yew"les ngS) vece: efmesYe: (Ceceeskeej ceb$e yeesueles nQ hegve:) (Ssmee yeesueles ngS
Deeee&eefkele neskej) Deesn! ceQ keneB Dee ieee? keewve ntB ceQ? es meye pees cesjs eejeW Deesj Ke[s pee-peekeej kej jns nQ, keewve
nQ en? Flevee efoJe JewYeJe, Fleveer efJeYetefle! keneR ceQ mJehve lees veneR osKe jne?
meYeer osJeieCe-mJeeefceved! nce meyekee eCeece mJeerkeej kejW~ Deehe eneB meesuenJeW mJeie& ceW efJeegleeYe osJe kes he ceW pevceW nQ~
efJeegleeYe osJe-(meeseves keer cege ceW) (DeJeefOe%eeve eje peevekej) Deesn! Dee-Dee~ ceQ meye mecePe ieee~ meye eeo
Dee ieee cegPes~ hetJe& pevce ceW ceQ efJeeeOej jepee kee heg$e DeefiveJesie Lee Deewj efpeveoer#ee ueskej Ieesj leheeee& kejkes meceeefOehetJe&ke
Mejerj leeiekej eneB hengBee ntB~
osJeieCe-ns osJe! Deehe hegCeMeeueer peerJe nQ~ Deehekeer pee nes, osJe~ Deye Deehe cebieue mveeve nsleg emLeeve kejW Deewj Gmekes
heeeled efpevecebefoj kes oMe&veeLe& eueW~
efJeegleeYe osJe-efce$e osJe! ceQ MeerIe ner efpevecebefoj SJeb efpevehetpee nsleg emLeeve kejlee ntB~
(mveeve kejkes Gece JeeeYet<eCe OeejCe kej Jes osJe leweej neskej Deheves osJe meeefLeeeW kes meeLe Deheves efJeceeve ceW efmLele
efpevecebefoj ceW eJesMe kej YeefeYeeJe mes efpeveeefleceeDeeW keer Jebovee kejles nQ, YeefehetJe&ke mlees$e hee" kejles nQ, Devevlej efpeveefyebyeeW
kee DeefYe<eske-hetpeve kejles nQ)
(eneB efpevecebefoj kee Me efoKeeJeW~)
-le=leere MemJeie& kee Me nwSke osJe-mJeeefceved! Deye Deehe Deheves JewYeJe kee efvejer#eCe kejW~
efJeegleeYe osJe-"erke nw~ ceQ Deehekes meeLe euelee ntB~
osJe-eefueS efce$eJej!
(Gmekes meeLe eues peeles nQ)
(Fve osJe keer DeefCeceeefo Dee" $e+efeeB LeeR, yeeF&me meeiej eceeCe Deeeg Leer~ 22 npeej Je<e& Jeleerle nesves hej ceeveefmeke
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(124)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

Deenej kejles Les, 22 he#e yeeo eemeesdJeeme enCe kejles Les~ leerve neLe kee TBee megvoj, meele ekeej Oeeleg Deewj GheOeeleg
mes jefnle efoJe Jewefeeke Mejerj nw)
efJeegleeYe osJe meeLeer-osJeeW kes meeLe Dehevee JewYeJe osKeles ngSosJe-eYees! en Deehekeer osefJeeeB nQ~ es DeveskeeW megvoj eerhe yevee mekeleer nQ~
efJeegleeYe osJe-(ceve ceW efpevesvosJe kees vecemkeej kejles ngS) en meye efpeveceefncee kee ner megheue nw pees cegPes Fleves
efoJe megKeeW keer eeefhle ngF& nw~
(osefJeeeB mJeeceer kees vecemkeej kej Deheves YeJeve keer Deesj emLeeve kejleer nQ Deewj Jen osJe efJeegleeYe osJe kees Gvekeer mesvee,
efoJe meYee Deeefo efoKeeves nsleg emLeeve kejlee nw)
-elegLe& Me(Jen efJeegleeYe osJe mJeie& ceW Deheves osJe meeefLeeeW kes meeLe ceveesjbpeve Yeer kejles Les)
Ske osJe-ns osJeesece! mechetCe& veboveJeve Deheves megiebefOele keuheJe=#eeW kes hetueeW mes megjefYele nes jne nw, eefueS JeneB mewj
kes efueS eueW~
otmeje-ns osJe! JeneB eser-eser yeeJeef[eeB pees efke nbme Deewj ceetjeW kes peueeb$eeW mes ege nQ, eejeW lejhe GppJeue
peue keer yetbos yejmee jner nQ, eefueS peue eer[e kes efueS eueW~
leermeje-ns efce$e! efe$eMeeuee ceW veevee ekeej kes efe$e Deesleve neskej Yeer meesleve osJeeW kees ceeveeW Deheves JeMe ceW kej uesles
nQ~ eefueS, JeneB eueW~
Ske osJeer-ns mJeeceer~ ceQ Deehekes ceveesjbpeve kes efueS Deheveer efJeefeee mes efJeefJeOe he yeveekej Deehekees emeVe keBieer~
(Fmekes meeLe ner Jes leJeeee& Yeer kejles nQ)
-heeBeJee Me(efJeegleeYe osJe Deheveer osefJeeeW Deewj Deveske heefjkej osJeeW kes meeLe yew"s nQ)
(Dehmeje eje osJemeYee ceW ve=le)
Fv-ns osJe! ceOeueeske ceW pevce uesves Jeeues leerLekej YeieJeeve kee hebekeueeCeke ceveeves kee hegCe nceW eehle neslee nw
efpemekes heuemJehe nce Yeer Deheveer Deelcee kees YeieJeeve yeveeves keer efoMee ceW ceneve hegCe kees eehle kej uesles nQ~
otmeje osJe-neB mJeeefceved! osKees vee! pevce mes ner leerve %eeve kes Oeejer Jes leerLekej 34 DeefleMeeeW mes meefnle nesles nQ~
FveCeer-osJejepe! leerLekej efMeMeg kee oMe&ve cee$e ner nceejs elegie&efle kee veeMe kej oslee nw~
meYeer osJe-Gve leerLekej YeieJeeve keer ceefncee DekeLeveere nw~
(meYeer osJe-osefJeeeB Deeheme ceW leerLekej YeieJeeve kee iegCeevegJeeo kejles nQ)
Ske osJe-osJejepe! Deeeefvnke ceneheJe& Dee jne nw~ nceW vevoerej erhe ceW Deeeefvnke heJe& ceveeves nsleg euevee eeefnS~
Deeglesv-neB osJe meeLeer! Deeheves Dee eeo efoueeee~ Deehe JeneB eueves keer leweejer kejW~ nce meye JeneB euekej yeeJeve
efpevecebefojeW ceW efJejepeceeve efpeveeefleceeDeeW kee efJeMes<e mebieerle ve=le Deeefo mes cenehetpee-DeefYe<eske kejWies~
Fv-pees Dee%ee mJeeefceved! (euee peelee nw)
(keg osj yeeo hegve: Deekej) ns veeLe! efJeceeve leweej nw, efoJe hetpeve meeceeer Deeefo meye leweej nQ~ eefueS~ efpeveJebovee
nsleg emLeeve kejW~
Deeglesv-euees yebOegDeeW! nce meye eueW Deewj oMe&ve-hetpeve kej Demeerce hegCe kee mebee kejW~ (meYeer emLeeve kejles nQ)
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

efleere KeC[

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

(125)

-"e Me(Fme ekeej mes Jen Deeglesv Dehevee mecee megKehetJe&ke Jeleerle kej jns nQ~ Oeerjs-Oeerjs kejkes Gvekeer 22 meeiej keer Deeeg
meceehle nesves kees DeeF& Deewj peye cee$e 6 ceen Mes<e yees lees Gvekes ieues ceW he[er ngF& keuheJe=#eeW keer heg<heceeuee cegjPeeves ueieer Dele:
Jen mecePe ieS efke cesjer Deeeg kee Devlekeeue Dee ieee nw~
Deeglesv-Deesn! cesjer ceeuee lees metKe jner nw Fmekee celeueye efke cesje Devlekeeue Dee jne nw~ Dele: Deye cegPes efpeveYeefe
ceW Deheves efee kees Devegje kejvee eeefnS~
osJemeeLeer-eYees! Deeheves Gefele efJeeej efkeee~ en efpeveOece& ner nceW ve efmehe& efoJemegKeeW kees eoeve kejves Jeeuee nw
Deefheleg cees#emegKe kees Yeer eoeve kejves Jeeuee nw~
Deeglesv-Dee osJemeeefLeeeW! ceQ eYeg kee mcejCe SJeb Oeeve eejbYe kejlee ntB~
(peeW-peeW n ceen Jeleerle nesles nQ leeW-leeW Jen Deeglesv Oece& ceW Deewj DeefOeke Devegje nesles peeles nQ Deewj Deble ceW
Ske Je=#e kes veeres heeemeve cege ceW OeevemLe nes peeles nQ~
(Oeeve cege ceW Ske Je=#e kes veeres yew"s ngS efoKeeJeW)
efJeegleeYe osJe- efmeee vece:-3~
(Fme ekeej ceb$eeseejhetJe&ke Deheves veej Mejerj kee GvneWves leeie kej efoee Deewj pecyeterhe kes heefece efJeosn ceW hee
osMe kes Deehegj veiej ceW eeJeleea JeeveeefYe kes he ceW pevce uesles nQ~)

eeJeleea JeeveeefYe ("e YeJe)


-eLece Me(meecetefnke eeLe&vee)
Deehegj veiej kes jepee JeeJeere& keer hejeveer efJepeee osJeer Deheves jepecenue ceW megKehetJe&ke efvee ceW ceive nQ, G<eekeeue
keer ueeefuecee hetJe& efoMee ceW efKeueves Jeeueer nw~ meefKeeeB eYeeleer iee jner nQ Deewj JeerCee keer ceOegj OJeefve kes meeLe eYeg kee ceOegj
iegCemleJeve kejles ngS jeveer efJepeeeosJeer kees efvee mes peieeves kee eeeme kej jner nQmeefKeeeBG"es ceele! efKeue jner nw G<ee,
leerLe& Jevovee mleJeve kejes~
eer efpeveiegCe mleJeve Geejes,
eer efpeveJej kees veceve kejes~~
(efJepeee osJeer mJe eeoj kees Deheves Thej mes neleer nQ Deewj ceneceb$e kee mcejCe kejles ngS G"kej hetJe& efoMee keer Deesj
cegKe kejkes keg #eCe Oeeve cege ceW yew" peeleer nQ)
efJepeee osJeer- vece: efmesYe:-3~~ Cecees DeefjnbleeCeb, Cecees efmeeCeb, Cecees DeeFefjeeCeb, Cecees GJepPeeeeCeb, Cecees
ueesS meJJemeentCeb~~
(oesveeW neLeeW kees pees[kej efpevesv YeieJeeve kees veceve kejles ngS mlegefle he{leer nQ)
(mlegefle)
efpeveves leerve ueeske $ewkeeefueke, mekeue Jemleg kees osKe efueee~
ueeskeeueeske ekeeMeer %eeveer, egieheled meyekees peeve efueee~~
jeie s<e, pej, cejCe, YeeeJen, veefnb efpevekee mebmheMe& kejW~
De#ee megKeheo kes Jes veslee, peie ceW cebieue meoe kejW~~
YeieJeeve heee&veeLe kee peerJeve oMe&ve

(126)

YeieJeeve heee&veeLe le=leere meneeefyo ebLe

efleere KeC[

hegve: emeVe cege ceW Deheveer meefKeeeW keer Deesj osKeleer nQ, leye meefKeeeB hetleer nQSke meKeer-cenejeveer peer! Deepe Deehe yengle emeVe efoKeeF& os jner nQ, keee keesF& efJeMes<e keejCe nw?
otmejer meKeer-neB ceeles! Deehe lees efvele keer YeeBefle ner Deepe efvee kee leeie kej jner nQ efhej Deepe Fleveer emeVe! nceW
Yeer yeleeFes Gmekee keejCe~
leermejer meKeer-ueielee nw jeveer ceeB ves keesF& megvoj mee mehevee osKee nw~
eewLeer meKeer-neB! cegPes Yeer Ssmee ner ueielee nw efke Deehe nceW keesF& Deer meer KegMeKeyejer megveeves Jeeueer nQ~
cenejeveer peer-neB, neB meefKeeeW! Deepe ceQ yengle ner DeefOeke emeVe ntB Deewj Fmekee keejCe nw efke ceQves Deepe yengle megvojmegvoj meheves osKes nQ~
heeBeJeer meKeer-ceelee! nceW Yeer yeleeFes vee efke Jes mJehve keee nQ?
cenejeveer-meefKeeeW! Flevee DeOeerj cele nesJees~ mveeve Deeefo mes efveJe=e neskej DeYeer jepemeYee ceW euetBieer, JeneR cenejepe
mes Gve mJehveeW kee heue hettBieer leYeer legce meye Yeer megve uesvee~
(cenejeveer eYeelekeeueerve efeeeDeeW mes efveJe=e neskej jepemeYee ceW peeleer nQ)
-otmeje Me(cenejeveer Deheveer meefKeeeW kes meeLe jepeojyeej ceW eJesMe kejves kees Gele nQ)
(jepeojyeej kee Me)
(cenejepe ojyeej ceW Deheves meYeemeoeW kes meeLe Deemeerve nQ)
-jepevele&keer eje ve=leejheeue-cenejepe keer pee nes~ cenejeveer efJepeee keer pee nes~
m